Book Title: Agam 16 Upang 05 Surya Pragnapti Sutra Part 02 Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006352/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANaM namo siddhANaM namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvesiM paDhamaM havaI maMgalaM Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AGNAPT) URYAPR SHRI 1 SUTRA PART: 02 sl zius 2171 : 0001-02 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aaaaa VOOOOOOOOOOOOO! jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI - ghAsIlAlajI mahArAjaviracitayA sUryajJaptiprakAzikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM hindI - gurjara - bhASA'nuvAdasahitam // zrI - sUryaprajJaptisUtram // ( dvitIyo bhAgaH ) niyojakaH saMskRta - prAkRtajJa - jainAgamaniSNAta- priyavyAkhyAni paNDitamuni zrI kanhaiyAlAlajI - mahArAjaH prakAzakaH zrI a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhAra samitipramukhaH zreSThizrIbaladevabhAI DosAbhAI paTela-mahodayaH mu0 ahamadAbAda - 1. prathama - AvRttiH prata 1200 vIra-saMvat 2508 vikrama saMvat 2038 IsavIsan 1982 mUlyam - rU0 40-00 vvvvvvvvvvvvvv Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Published by: Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Sthanakvasi Jain Upasraya, Outside Nikoli gate, Sarashpur, AHMEDABAD-18. ja ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naiSa yatnaH / utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlohyayaM niravadhirvipulA ca pRthvI // 1 // Wan harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM tatva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koi tatva isase paaygaa| hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // bhUkSya 3. 40-00 mudrakaH jayaMtilAla maNilAla zAha, navaprabhAta prinTIMga presa, ghIkAMTA roDa, amadAvAda-1 zana: 20018 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAta:uSAkALa, sanyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) ulkApAta-moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (2) digdAha-koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava -vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta-AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya nA thAya. (5) vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. (6) cUpaka-zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene cUpaka kahevAya. A pramANe cUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathama 1 prahara svAdhyAya na karavo. (7) yakSAdIta-koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa-kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. (9) mahikAzveta-zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddaghAta-cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) mahikAzveta--zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta--cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya Dha~ka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (9) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya -- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai / (14) (15) (16) mala-mUtra - sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai / I zmazAna -- isa bhUmi ke cAroM tarapha 100 - 100 hAtha taka asvAdhyAya hotA hai / (19) candragrahaNa--jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie | (17) sUryagrahaNa - jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata -- najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / patana -- koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra -- upAzraya ke andara athavA 100 - 100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA - ASAr3hI pUrNimA ( bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA ( skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtra bhAga dUsare kI viSayAnukramaNikA anukramAGka viSaya dasaveM prAbhRta kA vIsavAM prAbhRta prAbhRta dasaveM prAbhRta kA ekavIsavAM prAbhRtaprAbhRta dasaveM prAbhUta kA bAvIsavAM prAbhRtaprAbhRta gyArahavAM prAbhUta bArahavAM prAbhRta terahavAM prAmRta caudahavAM prAbhRta paMdrahavAM prAbhUta solahavAM prAbhRta satrahavAM prAbhUta aThArahavAM prAbhRta unnIsavAM prAbhRta vIsavAM prAbhRta pRSThAka 1-128 129-148 149-341 342-387 388-653 654-719 720-730 731-793 794-798 799-808 808-884 885-1018 1019-1100 samApta zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namaH zrI vItarAgAya / zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI mahArAja viracita-sUryajJaptiprakAzikA TIkayA samalaGkRtam // zrI-sUryaprajJaptisUtram // (dvitIyo bhAgaH) atha dazamasya prAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam prArabhyate mUlam-tA kai NaM bhaMte ! saMvacchare Ahieti vaejjA ! tA paMca saMvaccharA Ahieti vaejjA / taM jahA-NakkhattasaMvacchare jugasaMvaccare pamANasaMvaccha lakkhaNasaMvacchare saNiccharasaMvacchare ||suu0 54 // chAyA-tAvat kati khalu bhadanta ! saMvatsarA AkhyAtA iti vadet / tAvat pazcasamvatsarA AkhyAtA iti vadet , tadyathA nakSatrasaMvatsaraH yugasaMvatsaraH pramANasaMvatsaraH lakSaNasaMvatsaraH zanaizcarasaMvatsaraH / / sU0 54 // TIkA-'yoge kiM te vastu AkhyAta' mityAkhyasya dazamasya prAbhRtasyaikonaviMzatitame prAbhRtaprAbhRte dvAdazamAsAnAM laukikAni lokottarANi ca nAmadheyAni pratipAdya samprati saMpravRtte'smin viMzatitame prAbhRtaprAbhRte'rthAdhikArasUtre paJcasamvatsarANAM nAmadheyAnyabhidhitsurAha praznottarasUtraM 'tA kai NaM bhaMte' ityAdinA / 'tA kaiNaM bhaMte ! saMvacchare Ahieti vaejA' tAvat kati khalu bhadanta ! saMvatsarA AkhyAtA iti vadet / tAvat-mAsAnAM dvivi bIsavAM prAbhRtaprAbhRta prAraMbha TIkArtha-(yoge kiM te vastu AkhyAta) isa viSaya saMbaMdhI dasaveM prAbhRta kA unnIsaveM prAbhRtaprAbhRta meM bAraha mAsoM ke loMkika evaM lokottarIya nAma pratipAdita kara ke aba pravartamAna isa vIsaveM prAbhRtaprAbhRta ke arthAdhikAra sUtra meM pAMca saMvatsaroM ke nAma jAnane ke bhAva se (tA kai NaM bhaMte) ityAdi prazna sUtra kahate haiM-zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA kai NaM bhaMte ! saMvacchare Ahiaiti vaejA) donoM prakAra ke mAsoM ke nAma se jJAta hokara aba gautamasvAmI vIsamA prAbhUtaprAbhUtane prAraMbha ___ -(yoge ki te vastu Akhyota) // viSayanA saMpa mAM samA prAkRtanA ogaNIsamA prAbhRtaprAkRtamAM bAra mahinAonA laukika ane lokottarIya nAma pradarzita karIne have pravartamAna A vIsamAM prAbhRtaprAbhRtanA arvAdhikAra sUtramAM pAMca saMvatsaronA nAbhA orgaAnI thI (tA kai NaM bhaMte saMvacchare) UtyAhi prazna sUtra 49 cha. zrI gIta. bhasvAmI pUche che 3-(tA kai NaM bhaMte ! saMvacchare Ahietti vaejjA) manne 42 // mahI. ma0 1 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre dhAni nAmaveyAni jJAtvA samprati samvatsarANAM nAmadheyaviSaye pRcchAmi tAvat bhadanta ! iti guroH sambodhanavAkyaM he guro ! kRpayA prathama mAM bodhaya iti gautamaH pRcchati-katikati saMkhyakAH kiM pramANAH kiM nAmadheyAH samvatsarAH khalviti vAkyAlaMkAre AkhyAtA pratipAditA svasvaziSyebhyaH upadiSTA iti vadet-kathayet / iti gautamasya jijJAsAM jJAtvA bhagavAnuttarayati-'tA paMca saMvaccharA Ahietti vaejjA' tAvat paJcasamvatsarA AkhyAtA iti vadet / tAvat-bhavajjijJAsA nivRttiM zrUyatAM tAvata pazvasamvatsarA:-paJcasaMkhyakAH paJcanAmadheyAzca samvatsarAH AkhyAtAH-pratipAditAH santAti vadet-kathayet tvayA'pi svaziSyebhyaH pratipAdayediti pratipAdya teSAmeva pRthak nAmadheyAni kathayati-taM jahANakkhattasaMvacchare jugasaMvacchare pamANasaMvacchare lakkhaNasaMvaccha re saNiccharasaMvacchare' tadyathA nakSatrasaMvatsaraH yugasambatsaraH pramANasaMvatsaraH lakSaNasamvatsaraH zanaizcarasamvatsaraH / tadyathAteSAM paJcasambatsarANAM krameNa nAmAni yathA-nakSatrasamvatsara:-nakSatrasamvatsamvatsaraH aSTAvizatinakSatrai dazarAzayo bhavanti, dvAdazarAzibhireko bhagaNo bhavati candrasyaikabhagaNabhogakAlazcandramAso nAkSatramAso vA procyate, yatohi nakSatramaNDalI parisamApti bhogakAlasya saMvatsaroM ke nAma viSaya meM prazna karate haiM ki he bhagavan ! kisa pramANavAle evaM kaunase nAmavAle saMvatsara pratipAdita kiye haiM ? so kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI kI jijJAsA ko jAnakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA paMcasaMvaccharA Ahieti vaejA) he gautama ! saMvatsara pAMca pratipAdita kiye haiM ataH tuma bhI apane ziSyoM ko isa prakAra se upadeza kro| isa prakAra kaha kara ke una saMvatsaroM ke nAma kahate haiM (taM jahA-NakkhattasaMvacchare, jugasaMvacchare, pamANasaMvacchare lakSaNasaMvacchare, saNiccharasaMvacchare) pAMcoM savasaroM ke yathAkrama nAma isa prakAra se haiM-nakSatrasaMvatsara, mAne nakSatra se sambaddha saMvatsara aThAIsa nakSatroM se bAraha rAziyAM hotI haiM / bAraha rAzi se eka bhagaNa hotA hai, caMdra kA eka bhagaNa kA bhogakAla se eka caMdramAsa yA nAonA nAme jANIne have gautamasvAmI saMvatsarenA nAmonA saMbaMdhamAM prazna pUche che ke he bhagavAna kevA pramANuvALA ane kayA nAmavALA saMvatsara pratipAdita karela che? te Apa mane kaho A pramANe zrI gautamasvAmInI jIjJAsA jANIne uttaramAM zrI bhagavAna se cha-tA paMcasaMvatsaga Ahieti vaejjA) gautama ! sNvts| pAMca pratipAhita karelA che, jethI tame paNa pitAno ziSyane A rIte upadeza kare. A pramANe kahIne te saMvatsarAnA nAma matAve che. (taM jahA NakkhattasaMvacchare, jugasaMvacchare, pamANasaMbacchare, lakkhaNasaMtracchare, saNiccharasaMvacchare) pAMye saMvatsarAnA bhAnusA2 nAmamA pramANe che. nakSatra saMvatsara eTaleke nakSatrathI saMbaddha saMvatsara aThayAvIsa nakSatrathI bAra rAzi thAya che. bAra rAzithI eka bhaga thAya che. caMdrane eka bhagaNanA bhaMga kALathI eka caMdramAsa zrI suryaprati sUtra : 2 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 54 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 3 nAma nakSatramAsastathA-"ravIndroyuteH saMyutiryAvadanyA vidhormAsaH' iti nAkSatracAndramAsayoH pRthak paribhASA pravarttate tena yAvatAkAlena aSTAviMzatyapi nakSatraiH saha yathAkrameNa yogaparisamAptiH syAt tAvAn kAlavizeSo nAkSatramAso nakSatramAso vA bhavati, sa ca dvAdazabhiguNito nakSatrasaMvatsaro bhavati / uktaM cAnyatrApi yathA-'NakkhattacaMdajogo bArasa guNio yaNakkhatto' nakSatracandrayogo dvAdazaguNitazca nakSatraH / atra nakSatra:-nakSatrasamvatsaraH etenetthaM siddhayati yat ekonita nakSatraparyAyayoga eko nakSatramAso bhavati, tatra nakSatramAse saptaviMzatirahorAtrA ekaviMzatizca saptaSaSTibhAgA ahorAtrasya-27+ etattulyo nAkSatramAso bhavati, eSarAziyadi dvAdazabhirguNyate tadA gaNitaprakiyayA aGkotpAdanaM yathA(27+)x 12=324 + =327+jAtAni trINyahorAtrazatAni saptaviMzatyadhinakSatra mAsa kahA jAtA hai| kAraNa kI nakSatra maMDala kI samApti paryanta ke bhogakAla kA nAma nAkSatramAsa kahA jAtA hai kahA bhI hai-(ravIndroyute saMyutiryAvadanyA vidhormAsaH) nAkSatra evaM cAndramAsa ko pRthaka paribhASA pravartita hai / ataH jitane kAla se aThAIsa nakSatroM ke sAtha yathAkrama yoga kI pari samApti ho itanA kAla vizeSa nAkSatramAsa yA nakSatramAsa hotA hai| usako bAraha se guNita karane se nakSatra saMvatsara hotA hai / kahA bhI hai-(Nakkhatta caMdajogo bArasa guNio ya Nakkhatto) yahAM nakSatra kahane se nakSatra saMvatsara samajhanA caahie| nakSatra evaM caMdrayoga ko bAraha se guNA karane se nakSatra saMvatsara hotA hai| isase yaha siddha hotAhai ki-eka nakSatra paryAya yoga se eka nakSatra mAsa hotA hai, usa nakSatra mAsameM satAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga hote haiM 274 itanA pramANa nakSatra mAsa kA hotA hai, isa rAzi ko jo bAraha se guNA kare to gaNita prakriyA se isa arthAt nakSatra mAsa kahevAya che. kAraNake nakSatra maMDaLanI samApti paryantanA bhAgakALanuM nAma nakSatramAsa upAya che. jyuM para cha-(ravIndroyute saMyutiryAvadanyA vidho rmAsaH) nakSatra ane caMdramAsanI paribhASA alaga alaga che, tethI jeTalA kALamAM aThayAvIsa nakSatronI sAthe yathAkrama yeganI samApti thAya eTalA kALa vizeSane nAkSatramAsa agara nakSatra mAsa sevAmAM Ave che. tene sAthI guNavAyA nakSatra saMvatsa2 thAya che. 4thu 5 -(NavattacaMdajogo bArasaguNiye ya Nakkhatte) maDIyA nakSatra 43vAthI nakSatra savatsa2 sabhA joIe. nakSatra ane caMdragane bArathI guNavAthI nakSatra saMvatsara thAya che. AthI e siddha thAya che ke eka nakSatra paryAyanA vegathI eka nakSatra mAsa thAya che. e nakSatra mAsamAM satyAvIsa ahorAtra tathA eka aherAtrIne saDasaThiyA ekavIsa bhAga thAya che, 274: ATalA pramANuvALa nakSatramAsa hoya che, A saMkhyAne je bArathI gaNavAmAM Ave te gaNita prakriyAthI aMkotpatti A rIte thAya che,-jema ke zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtra kAni ekapazcAzacca saptaSaSTibhAgA ahorAtrasya, etAvat pramANo nakSatrasamvatsaro bhavati / krameNa nyAso yathA-nakSatramAse ahorAtrapramANaM 27+ tathA nakSatrasaMvatsare ahorAtrapramANaM =327+ iti nakSatrasamvatsaravicAraH pratipannaH atha paJcavarSAtmakaH kAlavizeSo yugamiti kathyate, tat pUrakaH saMvatsaro yugasaMvatsaraH kathyate (2) / atha yugasya pramANahetuH saMvatsaraH pramANasaMvatsaro bhavati (3) / yathAvasthitena lakSaNena samupetaH saMvatsaro lakSaNanAmA sambatsaraH procyate (24) / tathA ca zanaizcareNa niSpAditaH saMvatsaraH zanaizcarasamvatsaro bhavati (5) zanaizcarasambhava iti vA kathyate lokaiH / athaiSAM yathAkrameNa nAmAni yathAnakSatrasamvatsaraH prathamaH / yugasaMvatsaro dvitIyaH / pramANasaMvatsarastRtIyaH / lakSaNasamvatsaraprakAra se aMkotpatti hotI hai jaise (27xx13=24 x =327 x isa prakAra tInaso satAvIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkAvana bhAga itanA pramANavAlA nakSatra saMvatsara hotA hai, isa kA kramase nyAsa isa prakAra se hai-nakSatra mAsa meM ahorAtra kA pramANa 274 tathA nakSatra saMvatsara meM ahorAtra kA pramANa 327x hotA hai isaprakAra nakSatrasaMvatsara kA vicAra nirUpita kiyA hai // 1 // aba pAMca saMvatsara vAlA kAlavizeSa yuga kahA jAtA hai usako pUraka saMvatsara kahA jAtA hai / 2 / yuga kA pramANa heturUpa saMvatsara pramANa saMvatsara hotA hai / yathAvasthita lakSaNa se yukta saMvatsara lakSaNa nAmakAsaMvatsara kahA jAtA hai|4| tathA zanaizcara se kiyA huvA saMvatsara zanaizcara saMvatsara hotA hai / / arthAt zanaizcara saMbhava saMvatsara bhI loka meM kahate hai| inakA kramAnusAra nAma isa prakAra se haiM-1 pahalA nakSatrasaMvatsara / 2 yugasaMvatsara dUsarA kahA hai 3 tIsarA pramANasaMvatsara hotA hai| 4 cauthA lakSaNasaMvatsara 27+18x12=3244157=327+57 mA zata se satyAvIsa add|2|tr tathA se ahorAtranA saDasaThiyA ekAvana bhAga ATalA pramANavALuM nakSatra saMvatsara thAya che, ane kramathI nyAsa A rIte che-nakSatramAsamAM aherAtrInuM pramANa 27424 tathA nakSatra saMvatsaramAM aherAtranuM pramANa 327464 traNa satyAvIsa tathA eka aherAtranA saDasaThiyA ekAvana bhAga thAya che. A rIte nakSatrasaMvatsarane vicAra pratipAdita karela che. jenA pAMca saMvatsara yuktakALa vizeSa yuga kahevAya che, tene pUraka saMvatsara yuga saMvatsara kahevAya che. rA yuganA pramANa heturUpa saMvatsara pramANu saMvatsara kahevAya che, 3 yathAvathita lakSaNathI yukta saMvatsara lakSaNa nAmanuM saMvatsara kahevAya che. kA tathA zanaizcarathI karela saMvatsara zanaizcara saMvatsara kahevAya che, arthAt zanaizcara saMbhava saMvatsara paNa lekamAM kahevAya che. pA krama pramANe AnA nAma A pramANe che-1 paheluM nakSatra saMvatsara 2 bIjuM yuga saMvatsara kahela che. 3 trIjuM pramANu saMvatsara hoya che. 4 cothuM lakSaNa zrI suryaprajJami sUtra: 2 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 55 dazamaprAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtam caturthaH / zanaizcarasaMvatsaraH paJcamaH / tadevaM pazcApi zanaizcarasaMvatsarA eva bhaveyuH / yatohi agrimasUtreSu eSAmeva bhedAn pratipAdayiSyate // sU0 54 // ___ mUlam-tA NakkhattasaMvacchare kaivihe Ahietti vaejA ! tA NakkhattasaMvacchareNaM duvAlasavihe paNNatte, taM jahA-sAvaNe bhadavae jAva AsADhe ja vA bahaspatI mahagahe duvAlasahiM saMvaccharehiM savyaM NakkhattamaMDalaM samANei ||suu0 55 // / chAyA-tAvata nakSatrasamvatsaraH katividhaH AkhyAta iti vadet / tAvat nakSatrasamvatsaraH khalu dvAdazavidhaH prajJaptaH, tadyathA-zrAvaNo bhAdrapadaH yAvat ASADhaH yad vA bRhaspati mahAgraho dvAdazabhiH saMvatsaraiH sarva nakSatramaNDalaM samAnayati // sU0 55 // TIkA-catuHpaJcAzat 54 sUtre pratipAditAnAM pazca zanaizcarasaMvatsarANAM yathAkramaM bhedAnabhidhitsustadviSayakaM praznottarasUtraM kathayati-tA NakkhattasaMvacchare' ityAdinA 'tA NakkhattasaMvacchare kaivihe Ahieti vaenjA' tAvat nakSatrasaMvatsaraH katividhaH AkhyAta iti vadet / tAvaditi pUrvavat nakSatrasaMvatsaraH-anantaroditalakSaNaviziSTo nakSatrasaMvatsaraH katividhaH katiprakArakaH katibhedAtmakaH AkhyAtaH pratipAdito'stIti vadet-kathayediti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'ta NakkhattasaMvacchare NaM duvAlasavihe paNNatte, taM jahAhai tathA / 5 / pAMcavAM zanaizcarasaMvatsara kahA hai, isa prakAra ye pAMcoM zanaizcara saMvatsara hI hote haiM, kAraNa kI Age ke sUtra meM inake hI bheda kA pratipAdana kiyA jAyagA |suu0 54 // TIkArtha-54 copanaveM sUtra meM pratipAdita pAMca zanaizcara saMvatsaroM ke yathAkrama bheda ko jAnane ke hetu se usa viSaya kA praznottara sUtra kahate haiM-(tA NakkhattasaMvacchare) ityAdi zrI gautamasvAmI pUchate hai-(tA Nakkhatta saMvacchare kAvihe Ahieti vaejA) pUrvokta lakSaNa viziSTa nakSatra saMvatsara kitane prakAra kA arthAt kitane bhedavAlA pratipAdita kiyA hai ? so Apa kahie / isa prakAra zrIgautamasvAmI kA prazna ko sunakara zrIbhagavAn saMvatsara che, 5 tathA pAMcamuM zanaizcara saMvatsara kahela che, kAraNa ke AgaLanA sUtramAM AnAja bhedonuM pratipAdana karavAmAM Avaze. je sU0 54 che TIkArya-cepanamAM sUtramAM pratipAdana karelA saMvatsaronA kramAnusAra bheda jANavA mATe se viSaya saMdhI praznotta2 sUtra 4 cha-(tA NakkhattasaMvacchare) ityAdi zrI gautama pAbhI pUche cha-(tA NakkhattasaMvacchare kaivihe Ahieti vaejjA) pUrvAta sakSa] yuta nakSatra saMvatsara keTalA prakAranA arthAta keTalA bhedavALA pratipAdita karela che? te Apa kahe. A pramANe zrI gautamasvAmIne praznane sAMbhaLIne zrI bhagavAna kahe che zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre sAvaNe bhadavae jAva AsADhe' tAvat nakSatrasaMvatsaraH khalu dvAdazavidhaH prajJaptaH tadyathA-zrAvaNo bhAdrapadaH yAvat ASADhaH / tAvaditi prAgvat nakSatrasaMvatsaraH-pUrvapratipAditalakSaNaviziSTo nakSatrasaMvatsaraH khalbiti vAkyAlaMkAre dvAdazavidhaH dvAdazaprakArabhedapUrNaH prajJaptaH-pratipAdito vartate, tadyathA-krameNa bhedo yathA zrAvaNa:-zrAvaNamAsa bodhakaH prathamo bhedaH, bhAdrapadaHbhAdrapadamAsarUpo dvitIyo bhedaH / aashvinstRtiiyH| kArtikazcaturthaH / mArgazIrSaH paJcamaH / pauSaH SaSThaH / mAghaH sptmH| phaalguno'ssttmH| caitro nvmH| vaizAkho dshmH| jyeSTha ekAdazaH / ASADho dvAdaza iti dvAdaza bhedapUrNI nakSatrasaMvatsaraH prajJapta:-pratipAdito'smi / tatraikaH samastanakSatraparyAyo yogavizeSo dvAdazabhirguNito nakSatrasaMvatsaro bhavatIti pUrva prtipaaditH| paramatra guNanAdau sApayavA aMkAH bhavantiH, te ca sAvayavA eva aGkAH zrAvaNAdau grAhyA uta niravayavA ! iti jijJAsA nivRttaye ucyate-ye khalu nakSatrasaMvatsarasya pUrakAH dvAdazabhedarUpAH zrAvaNabhAdrapadAdayo mAsAste samastanakSatramaNDalI yoga paryAyAH kahate haiM-(tANakkhattasaMvacchare NaM duvAlasavihe paNNatte, taM jahA sAvaNe bhaddavae jAva AsADhe) pUrvapratipAdita lakSaNavAlA nakSatrasaMvatsara bAraha prakAra kA pratipAdita kiyA hai, jo isa prakAra kA haiM-zrAvaNa mAsa bodhaka pahalA bheda, bhAdrapada mAsarUpa dUsarA bheda, Azvina mAsa rUpa tIsarA bheda kArtika mAsa rUpa cothA bheda, mArgazIrSa mAsa rUpa pAcamAM bheda, pauSa mAsa rUpa chaThA bheda, mAgha mAsa rUpa sAtavAM bheda phAlguna mAsa rUpa AThavAM, caitra navavAM, vaizAkha mAsa rUpa dasavAM bheda, jyeSTha gyArahavAM, ASADha bArahavAM bheda hai| una meM samasta nakSatra paryAyarUpa eka yoga vizeSa bAraha se guNA karane se nakSatra saMvatsara hotA hai isa prakAra pahale pratipAdita kiyA hai| paraMtu guNA karane para sAvayava aMka hote haiM, ve sAvayava aMka hI zrAvaNa Adi kA grAhya hai ? yA niravayava ? isa prakAra kI jijJAsA kI nivRti ke liye kahate haiM-jo nakSatra saMvatsara ke (tA NakkhattasaMvacchareNaM duvAlasavihe paNNatte taM jahA-sAvaNe bhaddavae, jAva AsADhe) pUvapratipAdita lakSaNavALA nakSatra saMvatsara bAra prakAranA pratipAdita karela che, je A pramANe che-zrAvaNa mAsa bodhaka prathama bheda, bhAdaravA mAsa rUpa bIje bheda, A mAsa rUpa trIje bheda, kArtikamAsa rUpa ceAthe bheda, mAgazara mAsa rUpa pAMcame bheda, piSa mAsa rU5 cho bheda, mAghamAsa rUpa sAtame bheTa, phAgaNa mAsa rUpa AThame bheda, caitramAsa rUpa navamabheda, vaizAkhamAsa rUpa dasa bheda, jayeSThamAsa rUpa agyAramA, aSADhamAsa rUpa bArame bheda che. AmAM saghaLA nakSatra paryAyarUpa eka pega vizeSa bArathI gaNavAthI nakSatra saMvatsara thAya che. A pramANe pahelAM pratipAdita karela che. paraMtu guNAkAra karavAthI sAvayava aMka thAya che. e sAvayava aMkaja zrAvaNa vigere mAM grAhya che ke niravayava A jIjJAsAnI nivRtti mATe kahe che je nakSatra saMvatsaranA pUraka bAra bheda rUpa zrAvaNa bhAdrapada vigere zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 55 dazamaprAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtam zrAvaNabhAdrapadAdi nAmAnaH santi te'pi avayave samudAyopacArAt nakSatrasaMvatsare prayojyamAnAssanti / ataeva sAvayava zrAvaNabhAdrapadAdi bhedapUrNoM dvAdazavidho nakSatrasaMvatsaro bhavatIti tAtparyaH / athavA pakSAntaraM pratipAdayati nakSatrasaMvatsarasya lakSaNe-'jaM vA vahassatI mahaggahe duvAlasahi saMvaccharehiM savvaM NakkhamaMDalaM samANei' yat vA bRhaspatirmahAgraho dvAdazabhiH saMvatsaraiH sarve nakSatramaNDalaM samAnayati / atra vA zabdaH pakSAntarasUcane avaseyaH, vA-athavA yat-yasmAt kAraNAt athavA AkAzasRSTau bhramatAmanekeSAM grahanakSatratArAdInAM madhye mahAn pratApItejasvI vidvAn zaktizAlI sarvamaNDalAnAM gurusthAnamalaM kurvan kazcit tejaHpunaH prakAzavAn bRhaspatinAmA mahAgraho navagraheSu vartamAno'sti / sa ca bRhaspatinAmAmahAgraho yadA strakakSAyAM bhraman sarvA nakSatramaNDalIM pUrayati-bhagaNapUrti karoti, tadA tadbhagaNapUrtikAlavizeSasya samayasya nAma bArhaspatyaM saMtatsaramiti dvAdazavarSAtmakaM pratipAditaM pUraka bAraha bheda rUpa zrAvaNa, bhAdrapadAdi mAsa hai ve samasta nakSatra maNDalI yoga paryAya rUpa zrAvaNa bhAdrapadAdi nAmavAle hote haiM-ve bhI avayava meM samudAya ke upacAra se nakSatra saMvatsara meM prayujyamAna hote haiM / ataeva sAvayava zrAvaNa bhAdrapadAdi bhedavAlA bAraha prakAra kA nakSatra saMvatsara hotA hai| athavA nakSatra saMvatsara viSayaka lakSaNa pakSAntara se kahate haiM-(jaM vA bahassatI mahaggahe duvAlasahiM saMvaccharehiM savvaM NakkhattamaMDalaM samANei) athavA AkAza sRSTi meM bhramaNa karate huve aneka graha nakSatra tArAdikoM meM mahAn pratApI tejasvI vidvAn sarva nakSatramaMDaloM ke gurusthAna ko zobhita karanevAle teja ke puMja rUpa nava grahoM meM bRhaspati nAma kA mahAn gRha vartamAna hotA hai / vaha bRhaspati nAma kA mahA gRha jaba apanI kakSA meM bhramaNa kara ke sabhI nakSatra maMDalI ko bhagaNa se pUrita karatA hai, taba vaha bhagaNa pUrti kAla vizeSa samaya kA nAma bArhaspatya saMvatsara bAraha varSa kA pratipAdita kiyA hai, paraMtu yahAM para mA che, e saghaLuM nakSavamaMDaLa ga paryAyarUpa zrAvaNa bhAdrapada vigere nAmavALA hoya che, te paNa avayavamAM samudAyanA upacArathI nakSatra saMvatsaramAM prayujyamAna thAya che. tethI ja sAvayava zrAvaNa bhAdaravA vigere bhedavALA bAra prakAranA nakSatra saMvatsara thAya che. athavA nakSatra saMvatsa2 sadhIkSa! pakSAntarathI 7. cha. (jaM vA bahassatto mahagahe duvAlasahiM saMvaccharehiM NakkhattamaMDalaM samANei) athavA mA saSTimA zrama 42tA mana graha nakSatra tArA vigeremAM mahAna pratApI tejasvI vidvAna sarva nakSatra maMDaLanA gurUsthAnane bhAvanAra tejanA paMjarUpa navagraho mAM bRhaspati nAmane mahAnagRha pravartamAna hoya che. e bRhaspati nAmane mahAgraha jyAre pitAnI kakSAmAM bhramaNa karIne badhA nakSatramaMDaLanA bhagaNane pUrNa kare che, tyAre e bhagaNupUrti kALa vizeSa samayanuM nAma bAhaspatya saMvatsara bAra varSanuM pratipAdita karela che, paraMtu ahIMyAM nakSatranA saMbaMdhI gathI e zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtre vartate, kintvatra nakSatrasambandhayogena so'pi saMvatsaro nakSatrasaMvatsara eva kathyata iti pratipAdayati-sarva-samastaM nakSatramaNDalaM bRhaspati mahAgraho yogabhidhikRtya dvAdazabhiH saMvatsaraiH samAnayati-paripUrayati svakakSAyAM paribhraman samApayati, iti yat-nakSatrayogarUpakAraNaM yat tasmAdeva kAraNAt dvAdazavarSAtmakaH so'pi kAlavizeSo nakSatrasamvatsaraH procyate / atraitaduktaM bhavati-yAvatAkAlena bRhaspati nAmA mahAgraho yogamadhikRtya abhijidAdIni aSTAviMzatimapi nakSatrANi parisamApayati, tAvAn kAlavizeSo dvAdazavarSapramANo nakSatrasaMvatsara iti / etenaiva kAraNena paJcavarSAtmakaM dvAdazavarSAtmakamapi pratipAditaM vartate // sU0 55 / / paJca paJcAzattame 55 sUtre paJcavidhazanaizcarasamvatsarasya bhedAn pratipAdya samprati teSAmeva bhedAnAm anantarabhedAnabhidhitsurAha-'tA jugasaMvacchareNaM' ityAdinA mUlam-tA jugasaMvacchare gaM paMcavihe paNNatte taM jahA-caMde caMde abhivar3ie caMde abhivaDDie ceva tA paDhamassa NaM caMdassa saMvaccharassa chaThavIsaM pavA paNNattA cautthassa caMdasaMvaccharassa cauvIsaM pavvA paNNattA, paMcamassa NaM abhivaDie saMvaccharassa chaThavIsaM pavvA paNNattA, evAmeva sapuvAvareNaM paMcasaMvaccharie juge ege cauvIse pavbasae nakSatra saMbadha yoga se vaha saMvatsara bhI nakSatra saMvatsara hI kahA jAtA hai isakA pratipAdana karate haiM-samasta nakSatra maMDala ko bRhaspati mahAgRha yoga ko adhikRta karake bAraha saMvatsaroM se sva kakSA meM bhramaNa karake samApta karatA hai, nakSatra yoga rUpa jo kAraNa hai, usI kAraNa se bAraha varSAtmaka vaha kAla vizeSa bhI nakSatra saMvatsara kahA jAtA hai, yahAM para isaprakAra kahA jAtA hai-jitane kAla se bRhaspati nAmakA mahAgraha yoga ko adhikRta karake abhijit vagairaha aTThAIsa nakSatra samApta hote haiM, itanA kAla vizeSa bAraha varSa pramANa vAle nakSatra saMvatsara hotA haiM, isI kAraNa se paMcavarSAtmaka yuga ko bAraha varSAtmaka rUpase bhI pratipAdita kiyA hai / sU0 55 // saMvatsara paNa nakSatra saMvatsaraja kahevAya che. tenuM pratipAdana karavAmAM Ave che. sadhaLA nakSatra maMDaLane buhaspati mahAgrahanA vegane adhikRta karIne bAra saMvatsaramAM pitAnI kakSAmAM bhramaNa karIne samApta kare che. nakSatragarUpa je kAraNa che, e ja kAraNathI bAra varSavALe e kALa vizeSa paNa nakSatra saMvatsara kahevAya che. ahIMyAM A rIte kahevAmAM Ave che. jeTalA kALathI bRhaspati nAmane mahAgraha ane adhikRta karIne abhijIta vigere aThayAvIsa nakSatre samApta thAya che, eTale kALa vizeSa bAra varSa pramANathI nakSatra saMvatsara thAya che. e ja kAraNathI pAMca varSavALA yugane bAra varSAtmaka paNAthI paNa pratipAhita 42 cha. // sU0 55 / / zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazamiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam bhavaI timakkhAtaM ||suu0 56 // chAyA-tAvat yugasamvatsaraH khalu paJcavidhaH prajJaptaH tadyathA-cAndrazcAndro'bhiddhita thAndro'bhivaddhitazcaiva / tAvat prathamasya khalu cAndrasya saMvatsarasya caturviMzatiH parvANi prajJaptAni, caturthasya candrasamvatsarasya caturviMzatiH parvANi prajJaptAni, paJcamasya khalu abhivaddhita samvatsarasya paiviMzatiH parvANi prajJaptAni evameva sapUrvAvareNa khalu paJcasamvatsare yuge ekaM caturviMzati parvazataM bhavati iti AkhyAtam / / sU0 56 // TIkA-tA jugasaMvacchare NaM paMcavihe paNNate taM jahA-caMde caMde abhivar3ie caMde abhivaDie ceva' tAvat yugasambatsaraH khalu paJcavidhaH prajJaptaH tadyathA cAndraH cAndraH abhivaddhitaH cAndraH abhivaddhitaH caiva / tAvat yuga samvatsarANAmantarbhedAn jJAyatAM tAvat iti bhagavAn guruH praNataM gautamaziSyaM puna: punarbodhayati tAvat , yugasamvatsaraH-yugapUrakaH sambatsaraH khalviti vAkyAlaGkAre paJcavidhaH-paJcaprakArakaH paJcavidhasaMjJakaH prajJantaH-pratipAdito vartate / tadyathA-teSAM bhedAnAM nAmAni yathA-cAndraH-cAndranAmA prathama bhedH| punazcAndraH-dvitIya bhedo'pi cAndranAmA prjnyptH| tata stRtIyabhedo'bhivarddhitaH-abhivaddhitanAmA bhavati / tatazcaturthoM bhedaH punazcAndraH-caturtho'pi caandrnaamaasmvtsrH| paJcamo bhedaH punarabhivaddhitaH-abhivaddhitanAmA bhavati / vastutastu cAndraH abhivaddhitazceti dve eva nAmanI paJcasaMvatsarANAM pratipAdite staH, tayoreva bhAvanAparivartanena vAratrayaM cAndraH samAyAti, vAradvayaM cAbhivarddhitAkhyaH samvatsaraH smaayaatiiti| uktazcAnya TIkArtha-(tA jugasaMvacchare NaM paMcavihe paNNatte taM jahA-caMde caMde abhivaDie caMde abhivar3ie ceva) zrIbhagavAn punaH kahate hai ki he gautama ! aba yuga saMtsaroM ke antarbheda kahatA hUM so suniye| yuga saMvatsara pAMca prakAra kA prati. pAdita kiyA hai unake nAma isa prakAra se he-caMdra nAma kA pahalA bheda hai dUsarA bheda kA nAma bhI cAndra nAma kA hI hai| tadanantara tIsarA bheda kA nAma abhivaddhita hai| cauthA bheda kA nAma cAndra saMvatsara hai / evaM pAMcavAM abhivaddhita nAma kA bheda kahA hai / vAstavika prakAra se to cAMdra evaM abhivadita ye do hI nAma pAMcoM saMvatsaroM kA pratipAdita kiye haiN| usako hI pari ___ -(tA jugasaMvacchare NaM paMcavihe paNate taM jahA-caMde caMde abhivaDhie caMde abhivaDa Dhie ceva) zrIbhagavAn zathI 49 cha, gautama! 7ve yu|| savatsarAnA aMtabheda kahuM chuM te A pramANe che. yugasaMvatsara pAMca prakArathI pratipAdita karela che. tenA nAme A pramANe che. cadri nAmane pahele bheda che. bIjA bhedanuM nAma paNa cAMdra che. trIjA bhedanuM nAma abhivaddhita che. cethA bhedanuM nAma cAMdra saMvatsara che ane pAMcamuM savatsara abhivardhita nAmanuM kahyuM che. vAstavika rIte te cAMdra ane abhivardhita ebeja nAma pAMce saMvatsaronA pratipAdita karela che. ene ja pharIthI kahevAthI traNavAra cAMdra nAma sU02 zrI suryaprati sUtra : 2 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre trApi / 'caMdo caMdo abhivaDio ya caMdo abhivaDio ceva / paMcasahiyaM jugamiNaM diTuM telokadaMsIhiM // 1 // paDhamaviiyA u caMdA taiyaM abhivaniya viyANAhi / caMde ceva cautthaM paMcamamabhivaDiya jANa // 2 // candrazcandro'bhivarddhitazca candro'bhivaddhitazcaiva / paJcasahitaM yugamimaM diSTaM trailokyadarzibhiH // 1 // prathamadvitIyau tu cAndrastRtIyamabhivaddhita vijAnIhi / cAndraM caiva caturtha pazcamamabhivaddhitaM jAnIhi / / 2 // evamanayorgAthayozchAyAmAtreNaivArtha bodhaH pratipadyate / vizadArthastu mUlasUtrasya TIkAyAM pratipAdita eva, punaratrapiSTapepaNenAlamiti / tatra dvAdazapUrNamAsI parAvartanAni yAvatAkAlena parisamAptimupayAnti tAvAn kAlavizeSathAndraH sambatsaro bhavati / uktaM cAnyatrApi-puNNima pariyaTTA puNabArasa saMvaccharo havai vartita karane se tIna bAra cAndra nAma AtA hai evaM do bAra abhivaddhita nAma AtA hai anyatra bhI kahA hai caMdo caMdo abhivaDio ya caMdo abhivaDio ceva / paMca sahiyaM jugamiNaM, di tellokAdasIhiM // 1 // paDhama biiyA u caMdA taiyaM abhivaDiyaM viyANAhi / caMde ceva cautthaM paMcamamabhivaDiyaM jANa // 2 // candra 1 candra 2 abhivaddhita 3 candra 4 abhivati 5. isa prakAra pAMcoM se yaha yuga hotA hai, aisA trailokyadarzi zrI bhagavAnane kahA hai / 1 / pahalA evaM dUsarA cAMdra, evaM tIsarA abhivaddhita saMvatsara hotA hai| cauthA kA nAma cAMdra evaM pAMcavAM abhivaddhita kahA gayA hai / / 2 / ! isa prakAra isa gAthA kA artha chAyA mAtra se hI spaSTa ho jAtA hai, vizeSa svaSTArtha to mUlasUtra kI TIkA meM kahA hI hai, ataH yahAM para piSTapeSaNa nahIM karate haiN| unameM bAraha pUrNamAsI jitane kAla meM samApta hotI hai utanA kAla vizeSa kA nAma cAMdra Ave che. ane bevAra abhivardhita nAma Ave che. anyatra kahyuM paNa che. caMdo caMdo abhivadio ya caMdo abhivadio ceva / paMca sahiyaM jugamiNaM, diTuM tellokkasIhi // 1 // paDhamabiiyA u caMdA taiyaM abhivaDhiyA biyANAhi / caMde ceva cautthaM paMcamamabhivaDhiyaM jANa // 2 // caMdra 1 caMdra 2 abhivati 3 caMdraka abhivardhita pa A rIte pAMce saMvatsarathI yuga thAya che. e pramANe railokayadazI zrIbhagavAne kahyuM che e paheluM ane bIjuM cAMdra saMvatsara trIju abhivardhita cothuM cAMdra saMvatsara nAmanuM tathA pAMcamuM abhivardhita saMvatsara kahela che. tArA A rIte A gAthAno artha chAyA mAtrathI ja spaSTa thaI jAya che. vizeSa paSTArtha te mULa sUtranI TIkAmAM kahela che. jethI ahiyAM vadhAre piSTapeSaNa karatA nathI. temAM bAra puname jeTalA kALamAM samApta thAya che, eTalA kALa vizeSanuM nAma cAMdra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 11 caMdo' arthAt ekaH paurNamAsI parAvataH ekazcAndramAso bhavati, tasmiMzca cAndramAse rAtrindrava parimANa cintAyAmucyate-tatra ekonatriMzadahorAtrAH, dvAtriMzacca dvApaSTibhAgAH rAtrindivasya, arthAt tasmin cAndramAse 29-+- etAvantaH ahorAtrA bhavanti / etat dvAdazabhigaNyate cettadA cAndravarSasyAhorAtrAH bhaveyuH yathA-(29+)x12=348+ =354 +jAtAni trINi zatAni catuHpaJcAzadadhikAni rAtrindivAnAM dvAdaza ca dvApaSTibhAgA rAtrindivasya, arthAdekasya cAndravarSasya mAna-354+1 etattulyamahorAtraM evaM parimANAzcAndraH smvtsraaH| tathA yasmin samvatsare adhikamAsasambhavena trayodaza cAndramAsA bhavanti sa abhivaddhitasamvatsarapadena vyavahriyate / uktaM cAnyatrApi-'terasa ya caMdamAsA eso abhivaDio u nAyavyo' trayodaza cAndramAsaiH prapUrNazcAndrasamvatsaro'bhivarddhitanAmA procyate / ekasmiMzca cAndramAse 29 +3 etAvanta ahorAtrA ekonatriMzat saMvatsara hotA hai / anyatra kahA bhI hai-(puNNima pariyaTThA puNa bArasa saMva charo havai caMdo) eka pUrNimA parAvarta kA eka candra mAsa hotA hai, usa cAMdramAsa meM rAtri divasa ke vicAraNA meM kahA jAtA hai ki-untIsadivasa eka rAtridivasa kA bAsaThiyA battIsa bhAga arthAt usa cAMdramAsa meM 29x1 itanA ahorAtra hote haiM, isako bAraha se guNA kare to eka cAMdravarSa kA ahorAtra ho jAte haiM, jaise ki (2933 4 12==35443 tInaso copana tathA eka rAtridivasa kA bAsaThiyA bAraha bhAga hote haiM / arthAt eka cAMdravarSa kA ahorAtra 354+ tIna so copana evaM eka ahorAtra kA bAsaThiyA bAraha bhAga hotA hai| itanA pramANa tulya cAndrasaMvatsara kA parimANa hotA hai / tathA jisa saMvatsara meM adhikamAsa kA saMbhava ho to teraha cAndramAsa ho jAte haiN| vaha saMvatsara abhivaddhita saMvatsara pada se vyavahRta hotA hai| anyatra kahA bhIhai(terasa ya caMdamAsA eso aibhavaDio u nAyavvo) teraha cAMdramAsa se abhisatsa2 49 che. anyatra 4 5 cha. (puNima pariyaTTA puNa bArasa saMvaccharo havai caMdo) eka pUrNimA parAvartane eka cAMdra mAsa thAya che. e cAMdramAsamAM ra9+rU ogaNatrIsa ahorAtra ane eka aherAtranA bAsaThiyA batrIsa bhAga ATalA ahorAtra hoya che. Ane bArathI guNavAmAM Ave te cAMdravarSanA ahorAtra AvI jAya che. jema ke 292312-384=354 1. A rIte traNa cepana tathA eka rAtri divasanA bAsaThiyA bAra bhAga thAya che. arthAta eka cAMdra varSanA aherAtra 354 traNaso cepana ane eka aherAtranA bAsaThiyA bAra bhAga thAya che. ATalA pramANu barobara cAMdra saMvatsaranuM parimANa thAya che, tathA je saMvatsaramAM adhika mAsano saMbhava hoya te saMvatsaramAM tera cAMdramAsa thAya che, 20 saMvatsara bhalivadhita savatsa2 pathI upAya cha, manyatra dhuM paNa cha. (terasa ya caMdamAsA eso abhivaDhio u nAyavvo) te2 yAMdramAsathI mamivadhi ta nabhanu yAMdra . zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre dvAtriMzacca dvASaSTibhAgA ahorAtrasyeti bhavanti / etacca pUrva pratipAditamapi vartate / ataeva cAndrasambasarajJAnArtha yadyeSarAzistrayodazabhi guNyate tadA (29 +)x13=377 +=383+ jAtAni trINyahorAtrazatAni jyazItyadhikAni catuzcatvAriMzacca dvApaSTibhAgA ahorAtrasya / ataevAmivarddhita cAndrasaMvatsarasya pramANaM-383+ iti bhavati etAvadahorAtrapramANo'bhivarddhitasaMvatsara upajAyate / atha kathamadhikamAsasambhavo bhavati ? yenAbhivaddhitasamvatsara upajAyate ?, kiyatA vA kAlena sacAdhiko mAsaH samAyAti ? ityAdi zaMkA nivRttaye ucyate-iha yugaMnAma paJcavarSaparicchimmakAlaparimANaM bhavati, tatra candraH candraH abhivaddhitaH candraH abhivaddhitazcatyevaM rUpaM paJcasaMvatsaraM sUryasaMvatsarApekSayA paribhAvyamAnam anyUnAtiriktAni paJcavarSANi bhavanti / sUryamAsazca sArddhatriMzadahorAtravaddhita nAma kA pUrNa cAMdrasaMvatsara hotA hai, eka cAMdramAsa meM 29 X untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga itanA ahorAtra hote hai / yaha pahale pratipAdita bhI kiyA hI hai, ataH cAMdrasaMvatsara ko jAnane ke liye isa rAzi ko teraha se guNA kare to (29-32)-13-377 X= 383 x tInaso tirAsI ahorAtra evaM eka ahorAtra kA bAsaThiyA cuvAlIsa bhAga hote haiN| ataH abhivaddhita cAMdrasaMvatsara kA pramANa=383+44 itanA hotA hai| itane ahorAtra pramANavAlA abhivadbhuita saMvatsara pratipAdita kiyA hai| ___ aba adhika mAsa kisa prakAra se hotA hai ? kitane kAla meM vaha adhika mAsa AtA hai ? ityAdi zaMkAoM kI nivRtyartha kahate haiM-yahAM yaga pAMca varSa vAlA kAla parimANa se hotA hai, unameM candra candra abhivaddhita isa prakAra pAMca saMvatsaravAlA kAla ko sUrya saMvatsara kI apekSA se vicArane para nyUnAdhikatA se rahita pAMca varSa kA hotA hai| sUrya mAsa sADe tIsa ahorAna sara pUrNa thAya che, eka cAMdramAsamAM 24 ogaNatrIsa ahorAtra tathA eka aherAtrInA bAsaThiyA batrIsa bhAga ATalA aherAtra thAya che, A pahelAM paNa pratipAdita karela che, tethI saMvatsarane jANavA mATe A saMkhyAne terathI guNavAmAM Ave. 294 41.3=377.41383+41 se| vyA. mAtra mane se ma nA mAsahiyA cuMmALIsa bhAga pramANa thAya che. tethI abhivardhita cAMdra saMvatsaranuM pramANa 38343 ATaluM thAya che. ATalA ahorAtra pramANavALuM abhivardhita saMvatsara pratipAdita karela che. have adhika mAsa kevI rIte thAya che? ane keTalA kALamAM te adhikamAsa Ave che? ItyAdi jIjJAsAnA upazamanAtha kahevAmAM Ave che. ahIMyAM yuga pAMca varSavALA kALa parimANathI thAya che. temAM cAMdra, cAMdra, abhivardhita, cAMdra ane abhivardhita A rItanA pAMca saMvatsaravALA kALane sUrya saMvatsaranI apekSAthI vicAravAthI nyUnAdhikapaNAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 13 pramANo bhavati-30+ cAndramAsastu ekonatriMzadinAni dvAtriMzacca dvASaSTibhAgA ahorAtrasya=29+ anayorantaraM=1-==59+ ekonaSaSTighaTikAH ekaghaTikAyAH ekatriMzattamobhAgaH / madhyamamAnena etAvadantaraM pratimAsaM patati, tena trairAzikagaNitasambhAvanayA sUryasambatsarasatkatriMzanmAsAtikrame kAle ekazcAndramAso'dhiko labhyate / sa cAdhiko mAso yathA labhyate tathA jJApanAya pUrvAcAryadarziteyaM karaNagAthA yathA-'caMdassa jo viseso Aiccassa ya havijja mAsassa / tIsai guNio saMto havA hu ahimAsago eko' asyAH gAthAyAH gaNitaprakriyA yadyapi pUrva pratipAditaiva, tathApi spaSTArthamakSaragamanikA procyate-AdityasaMvatsarasaMbandhino mAsasya madhyAt candrasya-cAndramAsasya yo bhavati vizleSaH iha vizleSe kRte-dvayoH sauracAndramAsaparimANayorantare kRte-(30+3) pramANa vAlA hotA hai 304 cAMdra mAsa untIsa divasa tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga 29+ hotA hai| ye donoM kA antara-1- =59+ unasATha ghaDi tathA eka ghaDikA kA ikatIsIyA eka bhAga hotA hai| madhya mAna se itanA antara pratyeka mAsa meM AtA hai, ataH trairAzika gaNita kI sambhAvanA se sUryasaMvatsara ke tIsa mAsa jAne para eka cAMdra mAsa adhika hotA hai| vaha adhika mAsa jisa prakAra AtA hai vaha dikhalAne ke liye pUrvAcAyane yaha karaNa gAthA kahI hai caMdassa jo viseso Aiccassa ya havija mAsassa / tIsai guNio saMto havA hu ahimAsago eko // 1 // isa gAthokta gaNita prakriyA yadyapi dikhalAyI gaI hai hI tathApi spaSTa hone ke hetu se yahAM para kahate haiM, AdityasaMvatsara ke mahinoM meM se cAMdra mAsa kA jo vizleSa hotA hai, so vizleSa yahAM para karane para saura evaM cAMdra donoM mAsoM rahita pAMca varSanuM kahela che. sUryamAsa sADatrIsa ahorAtra pramANu yukta hoya che. 30 kapha cAMdramAsa ogaNatrIsa divasa tathA eka ahorAtranA bAsaDiyA batrIsa bhAga 2943 thAya cha. 2 // menu ata2 1-11'5844 sAthI tathA se pahinI yetrIso eka bhAga thAya che, madhya mApathI ATaluM aMtara dareka mAsamAM Ave che, tethI airAzika gaNitanI saMbhAvanAthI sUrya saMvatsaranA trIsamAsa gayA pachI eka cAMdramAsa adhika Ave che, te adhikamAsa je rIte Ave che te batAvavA mATe pUrvAcAryoe A kiraNa gAthA kahela che. caMdarala jo viseso, Aiccassa havijja mAsassa / tIsai guNio saMto, havai hu ahimAsago eko / / / A gAthAmAM kahela gaNita prakriyA che ke pahelAM kahevAmAM AvI gayela che, te paNa vadhAre spaSTa thavA mATe A ahIMyAM kahevAmAM Ave che. Aditya saMvatsaranA mahInAomAMthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre -(29+)=1-6= = 59 + ekonaSaSTighaTikA, ekaM ca ekatriMzattamo bhAgo ghaTikAyA iti / ityevopacArAd vizleSaH kathyate, ayaM ca triMzatA guNitaH san (59 +) x 30=1770 + ghaTikAdikaM paSTyA vibhaktam ahorAtraM bhavati tena tatsvarUpamitthaM bhavati=29 + 30 + =adhikamAsadinAni / etenetthamAyAtaM yat triMzanmAsAtikrame kAle ekAndramAsako bhavatIti / yuge ca sUryamAsAH paSTistato bhUyo'pi sUryasaMvatsarasatkatriMzanmAsAtikrame kAle dvitIyo'dhikamAso bhavati / adhikamAsAtmakaH saMvatsaro'bhivarddhitAkhyo bhavati / uktaM cAnyatrApi yathA - 'saTTie aiyA hava hu ahimAsago jugami | bAvIse pavvasa havai ya vIo jugarddhami ||1||' asyApyakSaragamanikA yathA-anantaroditapramANe ekasmin yuge parvaNAM - pakSANAm aSTo vyatItAyAM SaSTisaMkhyeSu pakSeSu atike parimANa kA antara mila jAtA hai, jaise ki = ( 30 + 3) - (29x3)=1-= 1659 unasaTha ghaDi tathA eka ghaDikA ikatIsiyA eka bhAga hotA hai / yahI upacAra se vizleSa kahA jAtA hai / isako tIsa se guNita karane para (59x33) x 30=1770 ghaTikA sATha se vibhakta itane ahorAtra hote haiM, ataH isa prakAra usakA svarUpa hotA hai - 29 x 30 x itanA adhika mAsa ke divasa hote haiM / isa se yaha phalita hotA hai ki tIsa mAsa kAla atikramaNa hone para eka cAMdramAsa adhika hotA hai / yuga ke sabhI mAsa sATha hote haiM, ataH phira se sUrya saMvatsara ke tIsa mAsa bIta jAne para dUsarA adhika mAsa AtA hai| adhika mAsa vAlA saMvatsara abhivarddhita nAma se kahA jAtA hai / anyatra kahA bhI hai 14 saTTie aiyAe havai hu, ahinAsago jugarddhami / bAvIse pavvasae havaiya bIo jugami // 1 // isakA akSarArtha isa prakAra se hai- pUrvokta pramANavAle eka yuga meM sATha cAMdramAsane je vizveSa thAya che, ahIMyA te vizleSa karavAthI saura ane cAMdra ane mAsAnA parimANunuM aMtara AvI jAya che, maDe (30x3) 28+33=111 = 3=57 u ogaNasATha ghaDI ane eka ghaDIne ekatrIse eka bhAga thAya che, Ane ja upacArathI vizleSa ahevAmAM Ave che, khAne zrI sadhI guNuvAmAM Ave to (4) +20=1770 sADa ghaDithI vaDeyAyesa sATalA mahorAtra thAya che. tethI yA rIte tenuM sva35 thAya che, 27+30+ ATalA adhika mAsanA divase hAya che, AnAthI e phalita thAya che ke-trIsamAsa jeTalA kALanuM adhikamAsavALuM saMvatsara abhivati nAmathI kahevAya che, khIje kahyuM paNa che- saTThie aiyAe havai ya ahimAsago jugarddhami / bAvIse paccasae havai ya bIo jugadvaMbhi ||1|| A gAthAnA akSaza A pramANe che pUrvakti pramANavALA eka yugamA sATha pa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..... .. ......... .. ..... . ....... -- sUryakSaptiprakAzikA TIkA su0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 15 krAnteSu bhavatItyarthaH / etasminnavasare yugAddeSu-yugAIpramANe eko'dhikamAso bhavati / dvitIyasyAdhikamAso dvAviMze-dvAviMzatyadhike parvazate kAle-dvAviMzatyadhikaparvazate'tikrAnte kAle-yugasyAnte samaye-yugasya parvAvasAne samaye avati, tena yugamadhye tRtIye samvatsare'dhikamAsaH paJcameveti dvau abhivatisaMvatsarau ekasmin yuge bhavataH / ityevamabhivaddhita samvatsarasyopapattiIyA / samprati ekasmin yuge sarvasaMkhyayA yAvanti parvANi sambhavanti tAvanti nirdidikSuH prativarSa parvasaMkhyAmAha-'tA pahamassa NaM caMdassa saMbaccharassa caubIsaM pavvA paNNattA' tAvat prathamasya khalu candrasamvatsarasya caturviMzatiH parvANi prajJaptAni / tAvaditi pUrvavat athavA tAvat-tatraikasmin yuge prathamasya-prathamAkhyasya cAndrasya-candracAravazAt samudbhUtasya candrasyAyaM cAndrastasya candrasaMvalitasya saMvatsarasya-cAndravarSasya, prathamAkhyasya cAndrasamvatsarasyetyarthaH, tatra caturvizatiH parvANi bhavanti / atraitaduktaM bhavati-yatohi dvAdazamAsAtmakaH ekazcAndrasaMvatsaro bhavati, ekaikasmin mAse amAvAsyA paurNamAsIti dve dve parvaNI bhavataH tena ekasmin cAndrasaMvatsare sarvasaMkalanayA caturviMzatiH parvANi bhavantIti parva mAne pakSa vItane para mAne eka yuga ke avasara meM arthAt yugAdha pramANa meM eka adhika mAsa AtA hai| dUsarA adhika mAsa ekaso bAisa parva vyatIta hone para arthAt yuga ke anta meM hotA hai, isa prakAra yuga ke madhya meM tIsare saMvatsara meM adhika mAsa hotA hai yA pAMcaveM saMvatsara meM isa prakAra do abhivadvita saMvatsara eka yuga meM hote haiN| isa prakAra abhivaddhita saMvatsara kI upapatti samajanI caahie| ___aba eka yuga meM sarvasaMkhyA se jitane parva hote haiM, ve dikhalAne ke uddeza se prativarSa ko parvasaMkhyA ko kahate haiM (tA paDhamassa NaM caMdassa saMvaccharassa cauvosaM pavvA paNNattA) usa eka yuga meM pahalA cAMdrasaMvatsara kA mAne cAMdra varSa kA covIsa parva hote haiN| yahAM para isa prakAra samajhanA cAhie bAraha mAsa kA eka cAMdrasaMvatsara hotA hai, eka mAsa meM amAvAsyA evaM pUrNimA arthAt pakSanA vItyA pachI eTale ke yuganA ardhabhAgamAM eka adhika mAsa Ave che bIje adhika mAsa ekase bAvIsa parva vItyA pachI arthAt yuganA aMtamAM thAya che, A rIte yuganI madhyamAM trIjA saMvatsaramAM adhika mAsa Ave che. athavA pAMcamA saMvatsaramAM A rIte be abhivati saMvatsara eka yugamAM thAya che. A rIte abhivardhata saMvatsaranI upapatti samajI levI. have eka yugamAM sarva saMkhyAthI jeTalA pa thAya che te batAvavA mATe prati varSanI 5 sadhyA mtaa| 4cha. (tA paDhamassa NaM caMdassa saMvacchassa cauvIsaM pavvA paNNatA) 2 4 yugamA paDasA yAMdra varSa // yAvIsa ya cha, 480 yA 21 zata samajavAnuM che. bAra mAsanuM eka cAMdra saMvatasara thAya che, eka mAsamAM amAsa ane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 sUryaprakSaptisUtre pratyakSopalabdhireva vAsanA / evameva dvitIyasyApi cAndra saMvatsarasya caturvizatiH parvANi bhaveyureva / abhivatisaMvatsare tu trayodazasaMkhyakA mAsAH bhavanti, tenAbhivaddhitasaMvatsarasya SaDvaMzatiH parvANIti / evameva caturthasya cAndrasaMvatsarasya caturviMzatiH parvANi bhavanti, tasyApi dvAdazamAsAtmakatvAt / itthaM paJcamasya abhivaddhitasya saMvatsarasya SaDUviMzatiH parvANi bhavanti, tasyApi trayodazamAsAtmakatvAditi / uktaM ca mule-'doccassa NaM caMdasaMvaccharassa cauvIsaM pavA paNNattA, taccassa NaM abhivaDiyassa saMvaccharassa chavvIsaM pavyA paNNattA, cautthassa NaM caMdasaMvaccharassa cauvIsaM pavyA paNNattA, paMcamassa NaM abhivar3iyassa saMvaccharassa chavvIsaM pavyA paNNattA' dvitIyasya cAndrasamvatsarasya khalu caturviMzatiH parvANi prajJasAni / tRtIyasya khalu abhivarddhitasya saMvatsarasya SaiviMzatiH parvANi prajJaptAni / caturthasya khalu cAndrasaMvatsarasya caturviMzatiH parvANi prajJaptAni / pazcamasya khalu cAndrasamvatsarasya SaDisa prakAra do parva hote haiN| ataH eka cAMdrasaMvatsara meM saba ko joDane se 24 covIsa parva hote haiN| yaha pratyakSa se hI jJAta ho jAtA hai| isI prakAra dUsare cAMdrasaMvatsara kA bhI covIsa parva hote haiM, abhivarddhita saMvatsara meM teraha mAsa hote haiM, ataH abhivardhita saMvatsara meM chAIsa parva hote haiM / isI prakAra cauthe cAMdrasaMvatsara kA coisa parva hote haiN| kAraNa kI isake bhI bArahamAsa hote haiN| pAMcaveM abhivarddhita saMvatsara kA chAIsa parva hote haiM, kAraNa kI vaha bhI teraha mAsavAlA hai / mUla meM kahA bhI haiM-(doccassa NaM caMdasaMvaccharassa cauvIsaM pavvA paNNattA, taccassa NaM abhivar3iyassa saMvaccharassa chaccIsaM pacyA paNNattA, cautthassa NaM caMdasaMvaccharassa cauvIsaM pavvA paNNattA, paMcamassa NaM abhiDiyarasa saMvaccharassa chanvIsaM pavvA paNNattA) dUsare caMdra saMvatsara kA covIsa parva kahe haiN| tIsarA abhivardhita saMvatsara kA chavvIsa parva kahe gae haiN| cauthA caMdrasaMvatsara kA covIsa parva prajJapta have haiM, pAMcaveM punama A rIte be parvo Ave che. tethI eka cAMdra saMtsaramAM badhA maLIne 24 vIsa pa thAya che. A pratyakSathIja jaNAya che. A rIte bIjA cAMdra saMvatsaranA paNa vIsa pa thAya che. abhivardhita saMvatsaramAM teramAsa Ave che. eTale abhivardhita saMvatsaramAM chavIsa pa thAya che. e ja pramANe cethA cAMdra saMvatsaranA vIsa pa thAya che. kAraNa ke tenA paNa bAra mArA hoya che. pAMcamAM abhivardhita saMvatsaranA chavvIsa pakaDAya cha, 4125 te 555 te2 bhAsavANu cha, bhUgamA 4ghu 555 cha- doccassa NaM saMvArasasa cauvIsaM pavyA paNattA, taccasma NaM abhivar3aDhiyassa saMbaccharassa chanvIsaM pavvA paNNatA, cauttharasaNaM caMdasaMvaccharassa cauvIsaM pavvA paNNattA, paMcamassa NaM abhivaDa Dha yasa saMbaccharasta chaJcIsaM pavyA paNNattA) bhI 'dra saMvatsaranA yAvIsa 5 hesa che. trIjA abhivardhita sa vatsaranA chavIsa parva kahyA che, cethA caMdra saMvatsaranA covIsa zrI suryaprajJapti sUtra: Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikATIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 17 viMzatiH parvANi prajJaptAni / etAni sopapattikAni sakAraNAni ca vyAkhyAtAnyeva / tata evameveti-'evAmeva sapuvvAvareNaM paMca saMvaccharie juge ege cauvIse pavbasae bhavaiimakkhAtaM' evameva sapUrvApareNa paJcasAMvatsarite yuge ekaM caturviMza parvazataM bhavatIti AkhyAtam / evameva-pUrvoditenaiva prakAreNa-pUrvapratipAditagaNitopapattidizA sapUrvApareNa -pUrvAparagaNitasammelanena, paJcasAmvatsarike-paJcavarSAtmake yuge-yugavAcyakAle ekaM parvazataM caturvizaM-caturviMzatyadhikaM parvazataM bhavatItyAkhyAtaM sarvairapi tIrthakRdbhirmayA ca pratipAdita mityavaseyaM, yathA-24+24+26+24+26=124 parvANi ekasmin yuge bhavanti / arthAt prathame cAndrasamvatsare caturviMzatiH 24 / dvitIye ca caturviMzatiH 24 / tRtIye. 'bhivar3ite samvatsare paiviMzatiH 26 / caturthe cAndrasamvatsare caturviMzatiH 24 / paJcame'bhivaddhitasamvatsare paiviMzatiriti 26 / sarveSAM melanenaikasmin yuge catuvizatyadhika parvazataM bhavatIti 124 sidhyati / iti mUlasUtrasya vyAkhyA paripUrNA yaataa| abhivaddhita saMvatsara kA chavvIsa parva pratipAdita kiye haiM / ye saba parva kA upapatti evaM kAraNapUrvaka pUrva meM kahA hI hai / (evAmeva sapuvvAvareNaM paMca saMvaccharie juge cauvIse pavvasae bhavaiimakkhAyaM) pUrvokta prakAra ke hI arthAt pUrvapratipAdita gaNita paddhati ke anusAra pUrvApara gaNita ke mela karane se pAMca varSa pramANavAle yuga meM ekaso covIsa parva hote haiM isa prakAra sabhI tIrthaMkaroM ne tathA maiMne bhI aisA hI pratipAdana kiyA hai| jaiseki 24+ 24+26+24+26=124 parva eka yuga meM hote haiN| arthAt pahalA cAMdra saMvatsara meM 24 covIsa parva / dUsare cAMdra saMvatsara meM bhI 24 covIsa tIsare abhivaddhita saMvatsara meM chAIsa 26 parva tathA cauthA cAMdra saMvatsara meM 24 covIsa / pAMcaveM abhivarddhita saMvatsara meM chAIsa 26 / ye saba ko joDane se eka yuga meM 124 ekaso cauvIsa parva siddha hote haiM, isa prakAra mUla sUtra kI vyAkhyA pUrNa huii| pa pratipAdita karela che, pAMcamA abhivardhita saMvatsaranA chavvIsa pa prajJapta karyA che, // athA pAnI utpatti bhane 4265 pUrva 49 che, (evAmeva sapuvvAvare NaM paMca saMvaccharie juge ege cauvIse pavasae bhavai imakkhAya) pUrita prA24 arthAt 5i pratipAdita karela gaNita paddhati pramANe pUrvApara gaNitane meLa karavAthI pAMca varSa pramANa vALA yugamAM ekase vIsa pa thAya che, A rIte badhA tIrthakaree tathA meM paNa pratipAdana 428 cha, ma -24+2442+24+26=124 5 me yugamA yAya cha, arthAtu pahelA cAMdra saMvatsaramAM 24 covIsa parva bIjA cAMdra saMvatsaramAM paNa 24 covIsa parva trIjA abhivadhita saMvatsaramAM chavvIsa 26 parva tathA cothA cAMdra saMvatsaramAM 24 vIsa parva ane pAMcamA abhivardhita saMvatsaramAM chavvIsa A badhAne meLavavAthI eka yugamAM 124 . sU0 3 zrI suryaprati sUtra : 2 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 sUryaprajJaptisUtre atha kasminnayane kasmin vA maNDale kiM parva samAptimuyAtIti cintAyAM pUrvAcAryaiH parvakaraNagAthAH abhihitAH / atastA eva gAthA: vineyajanAnugrahArthamupadizyante yathA tatpratipAdikAzcatasro gAthA: 'icchA pavvehiM guNiuM ayaNaM khvAhiaM tu kAyavvaM / sAjha ca havai etto ayaNakkhettaM uDavaissa // 1 // jai ayaNA sujjhati tara pactrajuyA u ruvasaMttA / tAvaiyaM taM ayaNaM natthi niraMsaMmi rUpa juyaM // 2 // kasimi hoi rUvaM pakrakhevo doSa hoMti bhinnaMmi / jAvaiyA tAvaiyA ee sarimaMDalA omma u guNakAre abhitaramaMDale va juggaMmi ya guNakAre bAhirage maMDale etAsAM gAthAnAM yathAkrameNa vyAkhyA yathA - yasmin parvaNi ayanamaNDalAdiviSayA jJAtumicchA bhavet tena dhruvarAzi guNyate, atha ko'sau dhruvarAziriti jijJAsAyAmucyatetatra dhruvarAzi pratipAdikeyaM pUrvAcAryopadarzitA gAthA pratipAditA varttate yathA hoMti // 3 // AI / AI // 4 // aba kisa ayana meM athavA kisa maMDala meM kaunasA parva samApta hote hai, isa prakAra kI vicAraNA meM pUrvAcAryoMne parva ke viSaya meM cAra karaNa gAthAeM kahI hai, ataH vahI gAthAaiM ziSya janoM ke anugrahArtha pradarzita kI jAtI haiM, jo isa prakAra hai (icchA pavvehiM guNiuM) ityAdi rUpa se kahI hai jo saMskRta TIkA meM se pUrNa rUpa se dikhalAI gaI haiM ataH mUlagAthAyeM vahAM se dekha leveM / yahAM para ina gAthAoM ke artha yathAkrama pradarzita karate haiM- jisa parva kA ayana maMDalAdi viSaya jAnanA cAhe to usase dhruvarAzi ko guNA kare, yahAM para kaunasI dhruvarAzI hotI hai| to isake liye kahate haiM - yahAM para dhruvarAzI pradarzikA yaha gAthA pUrvAcAryoM ne pradarzita kI hai ekasA cAvIsa pa siddha thAya che. A rIte A mULasUtranI vyAkhyA purI thaI. have kyA ayanamAM athavA kayA maMDaLamAM kyuM patra samApta thAya che, A prakAranI vicAraNAmAM pUrvAcAryAMe panA saMbaMdhamAM cAra karaNa gAthAo kahela che. tethI e ja gAthAo ahIyAM ziSyajraneAnA anugraha mATe batAvavAmAM Ave che te A pramANe che (icchA pavvehiM guNiu ) ityAdi AA gaathaao| saMskRta TIamAM yUrepUrI matAvesa che. tethI jIjJAsue mULa gAthA tyAMthI joI levI. ahIMyAM A gAthAonA atha kramAnusAra batA vavAmAM Ave che, pa mAM ayanamaMDaLa vigerenA sabaMdhamAM jANavuM heya teA tenAthI dhruvarAzinA guNAkAra karavA ahIMyAM kaI dhruvarAzI thAya che, te jANavA mATe kahe che ke-ahIMyAM dhruvarAzi batAvanAra pUrvAcAryare eka karaNa gAtha kahI che, te A pramANe che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 19 'egaM ca maMDalaM maMDalassa sattaTTa bhAga cattAri / Nava ceva cuNNiyAo igatIsakaraNa che eNa // 1 // asyA akSarayojanA yathA-ekamaNDalamekasya ca maNDalasya saptapaSTibhAgAzcatvArazca navacUrNikAbhAgA ekasya ca saptapaSTibhAgasya ekatriMzat kRtena chedena ye cUrNikA bhAgAstena ca / etAvat pramANo dhuvarAziH athaM ca parvagatakSetrAt ayanagatakSetrApagame sati zeSIbhUtaH samApatitaH etasya cotpattimAtraM bhAvayiSyAmaH, tata evaMbhUtaM dhruvarAzim abhIpsitaparvabhiguNitaM guNayitvA tadanantaramayanaM rUpAdhikaM kAya, tathA guNitasya maNDalarAze yadi candramaso'yanakSetraM paripUrNam adhikaM vA sambhAvyate tata etasmAt IpsitaparvasaMkhyA guNitAta maNDalarAzeH, uDupateH-candramaso'yanakSetraM bhavati zodhyaM, yadi ca yAvat saMkhyAni cAyanAni zudhyanti tAnibhiryutAni parvANi ayanAni kriyante, kRtvA ca bhUyorUpa saMyuktAni vidhe. egaM ca maMDalaM maMDalassa, sattahabhAga cattAri / NavaM ceva cuNNiyAo, igatIsa karaNa cheeNa // 1 // isa gAthA kA akSarArtha isa prakAra se hai-eka maMDala kA sAThiyA cAra bhAga tathA nava cUrNikA bhAga evaM sarasaThiyA eka bhAga kA ikatIsa cheda karane se jo cUrNikA bhAga rahe samajha leN| itanA pramANa vAlI dhravarAzI hotI hai / yaha dhruva rAzi parva gatakSetra se ayanagatakSetra meM gamana hone para zeSa rUpa rahate haiN| isakI utpatti mAtra bhAvita karate haiM, isa prakAra ko dhruvarAzi ko icchita parva se guNA karake tatpazcAt ayana ko guNita kare isa prakAra guNita kiyA huvA maMDalarAzi se yadi caMdramA kA ayanakSetra yadi paripUrNa ho jAya yA adhika hI raha jAya to isa icchita parva saMkhyA se guNita maMDala rAzi se caMdramA kA ayanakSetra zodhita hotA hai, yadi jitane ayana zodhita ho utane parva se yukta ayana kie jAte haiM, yukta karake phira saba ko milaaveN| egaM ca maMDalaM maMDalassa, sattaTTa bhAga cattAri / ___Nava ceva cuNiyAo, igattIsa karaNa cheNa // 1 // A gAthAne akSarArtha A pramANe che-eka maMDaLanA sADiyA cAra bhAga tathA nava cUrNikA bhAga tathA saDasaThiyA eka bhaganA ekatrIsa cheda karavAthI tene cUrNikA bhAga samajavA. ATalA pramANavALI dhruvarAzI thAya che, A dhruvarAzI parvagata kSetrathI ayanagata kSetramAM gamana karatAM zeSarUpe rahe che, AnI utpatti batAve che A prakAranI dhruva rAzIne icchita parvathI guNIne pachIthI ayanane guNAkAra kara A rIte guNAkAra karela maMDaLarAzithI je caMdramAnuM ayana kSetra purUM thaI jAya athavA vadhAre thaI jAya te icchita parva saMkhyAthI guNela maMDaLa rAzinA caMdramAnu ayana kSetra rodhita thAya che, jeTalA ayana rodhita thAya eTalA parvathI yukta ayanane karavAmAM Ave che. e pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre yAni, yadi punaH paripUrNAni maNDalAni zuddhayanti rAzizva pazcAt nirlepo jAyate tadA tat ayanasaMyAnai niraMzaM sat rUpayuktaM nAsti, na ca tatrAyanarAzau rUpaM prakSipyate iti / tAtparyArthaH / tathA kRtsne-paripUrNe rAzau bhavatyekaM rUpaM maNDalarAzau prakSepaNIyaM, bhinne-khaNDe aMzasahite rAzau ityarthaH / dvirUpe maNDalarAzI prakSepaNIye, prakSepe ca kRte sati yAvAn maNDalarAzi bhavati tAvanti maNDalAni tAvatiye Ipsite parvaNi bhavanti / tathA yadi Ipsitena parvaNA ojo rUpeNa-viSamalakSaNena guNakAro bhavati, tata Adirabhyantare maNDale draSTavyaH / yugmetu-samalakSaNe tu guNakAre AdirbAhye maNDale'vaseyaH / eSa karaNagAthA samUhAkSarArthaH / atha bhAvanA procyate-yathA ko'pi pRcchati-yugmAdau prathamaM parva kasminnayane kasmin vA maNDale samAptimupayAti ? tatra prathamaM parvapRSTamiti vAmapAdhai parvasUcakaH ekakaH sthApyate, tataH tasyAnuzreNidakSiNapArzve ekamayanaM tasya cAnuzreNi ekaM maNDalaM maNDalasya isa prakAra se yadi jo paripUrNa maMDala zodhita ho jAve evaM rAzi bhI nirmala ho jAya to ayana saMkhyAna se rUpa yukta nahIM hotA, ayana rAzi meM rUpa kA prakSepa nahIM hotA, yahI tAtparyArtha kahA hai| paripUrNa rAzi hone para eka rUpa maMDala rAzi meM prakSepanIya hotA hai, mAne khaNDarUpa aMzarAzi meM prakSepa kiyA jAtA hai, dvirUpa maMDala rAzi meM prakSepaNIya hotA hai, prakSepa karane para jitanI maMDala rAzi hotI hai, itanA maMDala utane ipsIta parva meM hote haiM, jo IpsIta parva se jisa rUpa se viSama lakSaNa guNAkAra hotA hai, usa se Adi abhyantara maMDala meM dekhA jAtA hai, yahI karaNagAthAsamUha kA artha kahA hai, aba isakI bhAvanA kahI jAtI hai koI pUchatA hai ki-yuga kI Adi meM prathama parva kisa ayana meM athavA kisa maNDala meM samApta hotA hai ? yahAM para prathama pave pUchane se dhAmapArzva parva sUcaka eka kI sthApanA kI jAtI hai, tatpazcAt zreNi ke dakSiNa pArzva meM eka ayana tadanantara usakA anuzreNI meM eka maMDala evaM maMDala kI karIne badhAne meLavavA. A rIte je paripUrNa maMDaLa zodhita thaI jAya ane rAzi paNa nirmala thaI jAya te ayana saMkhyAthI rUpa yukta thatI nathI. ayana rAzimAM rUpane prakSepa thato nathI, eja AnuM tAtparya che. paripUrNa rAzI thAya tyAre eka rUpa maMDaLa rAzImAM umeravAmAM Ave che. arthAt aMDarUpa e rAzImAM umerAya che, dvirUpa maMDaLa zazie prakSepaNIya hoya che. prakSepa karavAthI jeTalI maMDaLa rAzI hoya eTalA maMDaLa teTalA Icchita parvamAM thAya che, je Icchita parvathI je rIte viSama prakArano guNAkAra thAya che, tene atyaMtara maMDaLamAM dekhavAmAM Ave che. A ja kAraNa gAthA samUhane akSarArtha kahela che. have tenI bhAvanA batAvavAmAM Ave che-koI pUche che ke-yuganI AdimAM paheluM parva kayA ayanamAM ane kayA maMDaLamAM samApta thAya che? ahIMyAM paheluM parva pUchavAthI vAmapArzva parvasUcaka che tethI ekanI sthApanA karavAmAM Ave che. te pachI zreNInA dakSiNa zrIsuryapratisUtra : 2 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtama 21 ca adhastAt catvAraH saptapaSTibhAgAsteSAmapyadhastAt nava ekatriMzadbhAgAH, eSa sarvo'pi rAziH dhruvarAziriti / sa ca dhruvarAziH Ipsitena ekena parvaNA guNyate, ekena ca guNitaM tadeva bhavatIti jAtaH tAvAneva rAziH, tataH ayanaM rUpAdhikaM ca karttavyamiti vacanAt ekaM rUpaM ayane prakSipyate, maNDalarAzau cAyanaM na zuddhayati tato 'do ya hoti bhinnami' iti vacanAt maNDalarAzau dve rUpe prakSipyete, tata AgatamidaM prathamaM parva / dvitIye'yane tRtIyasya maNDalasya 'oyaMmiya guNakAre abhitaramaMDale havai AI' iti vacanAta abhyantaravartinacaturpu saptiSaSTibhAgeSu ekasya ca saptaSTibhAgasya navasu ekatriMzatbhAgeSu gateSu samAptimupayAtIti / ayanaM ceha candrAyaNamavaseyaM, candrAyaNaM ca yugasyAdau prathamamuttarAyaNaM dvitIyaM dakSiNAyanamiti, dvitIye'yane'bhyantaravattinastRtIyasya maNDalasya ityuktaM bhavati / tathA ko'pi pRcchati-dvitIyaM parva kasminnayane kasmin vA maNDale samAtimadhigacchati ! tatra dvitIyaM nIce sAThiyA cAra bhAga usake bhI nIce ikatIsiyA nava bhAga yaha sabhI rAzi dhruvarAzi kahI jAtI hai, vaha dhruvarAzi icchita eka parva se guNA kare, eka se guNita vahI hotA hai ataH usI prakAra kI rAzi hotI hai, pazcAt ayana ko rUpAdhika kare isa vacana se eka rUpa ayana meM prakSipta kare, maMDalarAzi meM ayana zuddha nahIM hotA haiM, pazcAt (do ya hoti bhinnammi) isa vacana se, maMDalarAzi meM do rUpa prakSipta kiye jAte haiM, isa prakAra yaha prathama parva A jAtA hai dUsare ayana meM tIsare maMDala kA (joyaMmi guNakAre abhitaramaMDale havaI AI) isa vacana se abhyantaravarti saDasaThiyA cAra bhAga meM tathA saDa. saThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA nava bhAga jAne para samApta hotA hai| ayana yahAM para cAndrAyaNa jAne, cAMdrAyaNa kI Adi meM prathama uttarAyaNa, dUsarA dakSiNAyana / dUsare ayana meM abhyantaravarti tIsare maMDala kA aisA kahA jAtA bhAgamAM eka ayana te pachI tenI anuzreNImAM eka maMDaLa ane maMDaLanI nIce sAThiyA cAra bhAga tenI nIce ekjhIsA navabhAga A tamAma rAzi dhruvarAzi kahevAya che. e yuvarAzi icchita ekaparvathI guNavAmAM Ave te ekathI guNela eTalAja rahe che, tethI eja pramANenI saMkhyA thAya che. te pachI ayanane rUpAdhika karavI A vacanathI ekarUpa bhayAnamA ubhe2. bha31 rAzImA mayana zuddha hotA nathI te pachI (doya hoti bhinnammi) A vacanathI maMDaLa rAzImAM be rUpa umeravAmAM Ave che. A rIte A paheluM parva Ave cha. mI 2mayanamA zrI mAna (joyammi guNakAre abhiMtaramaDale havai AI) mA vacanathI atyaMtara maMDalavati saDasaThiyA cAra bhAgamAM tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsa navabhAga jAya tyAre samApta thAya che, ayana ahIM cAMdrAyaNa samajavuM, cAMdrAthaNanI AdimAM paheluM uttarAyaNa ane bIjuM, dakSiNAyana, bIjA ayanamAM abhyantara vati trIjA maMDaLanuM ema kahevAmAM Ave che kaI pUche ke-bIju parva kayA ayanamAM athavA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre parvapRSTamiti sa eva prAgukto dhruvarAziH samasto'pi dvAbhyAM guNyate, tato yAte dve ayane dve maNDale aSTau saptaSaSTibhAgA aSTAdaza ekatriMzat bhAgAH, tataH 'ayanaM rUpAdhikaM karttavya' miti vacanAt ayane rUpaM prakSipyate, maNDalarAzau cAyanaM na zuddhayati, tato 'do ya hoMti bhinnaMmi' iti vacanAt maNDalaza dve prakSipyete, tata AgataM dvitIyaM parva tRtIye'yane caturthasya maNDalasya 'juggaMmitra guNakAre bAhirage maMDale havai AI' iti vacanAt bAhyamaNDalAt arvAvarttinaH : aSTasu saptaSaSTibhAgeSu ekasya ca saptaSaSTibhAgasya aSTAdazasu ekatriMzat bhAgeSu atikrAnteSu parisamAptimupaiti / tathA ko'pi pRcchati caturdazaM parva kati saMkhyakeSu ayaneSu maNDaleSu vA parisamAptimupagacchati ?, atrApi sa eva prAgukto dhruvarAziH samasto'pi catudarzabhiH guNyate, jAtAni ayanAni caturdaza maNDalAnyapi caturddaza catvAraH saptaSaSTibhAgAcaturddazabhirguNitAH paTpaJcAzat 56 nava ekatriMzad bhAgAzraturddazabhirguNitAH, jAtaM hai / koI pUchatA hai - dUsarA parva kisa ayana meM yA kisa maMDala meM samApta hotA hai / yahAM para dUsarA parva pUchane se, vahI prAgukta samasta dhruvarAzi do se guNA kiyA jAtA hai, isa prakAra do ayana do maMDala tathA saDasaThiyA ATha bhAga, ikatisIyA aThAraha bhAga tadanantara (ayana ko rUpAdhika karanA cAhie) isa vacana se ayana meM rUpa kA prakSepa kare. maMDalarAzi meM ayana zuddha nahIM hotA, tadanantara ( do ya hoMti bhinnaMmi) isa vacana se, maMDala rAzi meM do prakSipta karane se dUsarA parva tIsare ayana meM cauthe maMDala kA (juggaMmiva guNakAre bAhirage maMDale havai AI ) isa vacana se bAhyamaMDala se arvAkvarti saDasaThiyA ATha bhAga tathA saDasaThikA eka bhAga kA ikatisIyAM aThAraha bhAga jAne para samApta hotA hai, tathA koI pUchatA hai-caudahavAM parva kitane ayana meM yA maMDala meM samApta hotA hai ? yahAM para bhI pUrvokta dhruvarAzI samasta ko caudaha se guNA kare tathA caudaha maMDala ko bhI guNA kare to caudaha se guNita sddkayA maMDaLamAM samApta thAya che ? ahI bIjI pa` pUchavAthI eja pahelAM kahela saghaLI dhruvarAzIne bethI guNavAmAM Ave e rIte be ayana e maMDaLa tathA saDasiyA ATha bhAga ane ekatrIsA aDhAra bhAga te pachI ' ayanane rUpAdhika karavuM' e vacanathI ayanamAM 35ne umeravu bhAMDaNa rAzimAM ayana zuddha tu nathI. te pachI (doya hoMti bhinnaMmi) mA vayanathI bhaMDaNazazImAM me umeravAthI mI parva trInna ayanamAM thothA bhAMDaNAM (juggamiva guNakAra bAhira maMDale habaI AI ) yA vayanathI mahAmaMuNathI sarvAstana sahasaThiyA mAI bhAga tathA saDasiyA eka bhAganA ekatrIsA aDhAra bhAga javAthI samApta thAya che. tathA koI pUche ke-caudamuM pa keTalA ayanamAM athavA maMDaLamAM samApta thAya che? ahIyAM paNa pahelAnI saghaLI varAzine caudathI guNavI, ane cauda maDaLonA paNa guNAkAra karavA e rIte caudathI guNuvAthI saDasaDiyA cAra bhAga tathA caudathI guNita pa6 chappana bhAga zrI suryaprajJapti sUtra : 2 22 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 23 paiviMzatyadhikaM zataM 126, tatra SaDviMzatyadhikazatasaMkhyA rUpasya ekatriMzatA bhAgo hiyate, labdhAH catvAraH saptapaSTibhAgAH, dvau cUrNikA bhAgau tiSThataH catvArazca saptapaSTibhAgA uparitane saptapaSTibhAgarAzau prakSipyante, jAtAH SaSTiH saptapaSTibhAgA, caturdazabhyazca maNDalebhyastrayodazabhi maNDalaistrayodazabhizca saptaSaSTibhAgairayanaM zuddhaM, tena pUrvANyayanAni caturdazasaMkhyAni yutAni kriyante, tataH 'ayanaM rUpAdhikaM karttavyaM' iti vacanAd bhUyo'pi tatra ekaM rUpaM prakSipyate, jAtAni poDaza ayanAni, saptapaSTibhAgAzca catu: paJcAzat saMkhyA maNDalarAzau uddharitAstiSThanti / te ca saptaSaSTibhAgarAzau SaSTirUpe prakSipyante jAtaM caturdazottaraM zataM 114 tasya saptaSaSTayA bhAgo hiyate, labdhamekaM maNDalaM, pazcAdavatiSThante saptacatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH, tato 'do ya hoti bhinnami' iti vacanAne maNDalarAzau dve rUpe prakSipyete, jAtAni saThikA cAra bhAga tathA caudaha se guNita 56 bhAga tathA ikatIsiyA nava bhAga isa prakAra saba milAne se eka so chAIsa 126 hotA hai / usako mAne eka so chAIsa ko ikatIsa se bhAga kare to saDasaThiyA cAra hotA hai tathA do carNikA bhAga zeSa rahatA hai, tathA saDamaThikA cAra bhAga Upara meM saDasaThiyA bhAga rAzi meM joDe to saDasaThiyA sATha bhAga hotA hai tathA caudaha maNDaloM meM teraha maMDala tathA eka maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga se apana zuddha hotA hai, ataH pUrva ke ayana ko caudaha se joDe to (ayanaM rUpAdhikaM kartavyaM) isa vacana se phira se bhI eka rUpa prakSipta kare to solaha apana tathA eka ayana kA saDasaThiyA copana bhAga hotA hai ye maMDalarAzi meM Upara rahate haiM, usako saDasaTha kI rAzI meM sATha rUpa se prakSipta kare to eka socaudaha 114 hotA hai, usako saDasaTha se bhAga kare to eka maMDala hotA hai, tathA saDasaThiyA suDatAlIsa bhAga bacatA hai| usako (do ya hoti bhinnami) isa vacana se maMDala rAzi meM do ko joDe to tIna maMDala hotA hai, usako caudaha se guNA tathA ekavIsA navabhAga thAya che A badhAne meLavavAthI ekaso chavvIsa 126 thAya che. e ekaso chavvIsane ekatrIsathI bhAgAkAra kare te ekasaThiyA cAra bhAga thAya che, ane be cUrNikA bhAga zeSa rahe che. tathA saDasaThiyA cAra bhAga uparanI rAzI eTale ke saDasaThayA saMkhyAvALI rAzio meLave te saDasaThiyA bhAga thAya che. tathA cauda maMDaLamAM tera maMDaLa ane eka maMDaLanA saDasaThiyA tera bhAgathI ayana zuddha thAya che. tathA pADesAnA mayanane yauhanI sAthai bhagave ta! (ayanaM rUpamadhikaM kartavya) / kyanI pharIthI eka rUpa umere te seLa ayana tathA eka ayananA sahasaThiyA cepana bhAga thAya che, A maMDaLa rAzimAM upara rahe che. tene saDasaThanI rAzImAM sAkarUpe umere te ekase cauda ja 114 thAya che. tene saDasaDathI bhAgavAmAM Ave to eka maMDaLa Ave che. tathA saDasaThiyA su4tAsIsa bhaa|| maye che, tena (doSa hoMni bhinnambhi) mA kyanathI ma zImA me bhare zrI suryaprajJapti sUtra: Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 ___ sUryaprAptisUtre trINi maNDalAni, caturdazabhizcAtra guNitaM kRtaM, caturdazarAzizca yadyapi yugmarUpaH tathA'pyatra maNDalarAzerekam ayanamadhikaM praviSTamiti trINi maNDalAni abhyantaramaNDalAt Arabhya draSTavyAni, tataH AgataM caturdazaM parva SoDaze'yane abhyantaramaNDalAt Arabhya tRtIye maNDale saptacatvAriMzati saptapaSTibhAgeSu gateSu ekasya ca saptaSaSTibhAgasya dvayorekatriMzad bhAgayorgatayo parisamApnopi iti / tathA dvApaSTitama parvajijJAsAyAM ca sa eva pUrvokto dhruvarAziH dvASaSTayA guNyate jAtAni dvASaSTirayanAni, dvApaSTimaNDalAni dve zate aSTAcatvAriMzad adhike248 saptaSaSTibhAgAnAM paJcazatAni aSTApazcAzadadhikAni ekatriMzad bhAgAnAM 558 teSAmekatriMzatA bhAge hRte labdhAH paripUrNAH aSTAdaza saptaSaSTibhAgAH, te uparitane saptapaSTibhAgarAzau prakSipyante jAte dve zate paTpaSTayadhike-266 upari ca dvASaSTimaNDalAni, tebhyo dvipaJcAzatA maNDalaiH dvipaJcAzatA ca ekasya maNDalasya saptapaSTibhAgaizcatvAri ayanAni kare, caudaha kI rAzi yadyapi yugmarUpa hai to bhI maMDala rAzi meM eka ayana adhika praviSTa hokara tIna maMDala abhyantara maMDala se AraMbha kara ke kaha leveM isa prakAra caudahavAM parva A jAtA hai solahaveM ayana meM abhyantara maMDala se AraMbha kara ke tIsare maMDala meM saDasaThiyA suDatAlIsa bhAga jAne para tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA do bhAga jAne se samApta hotA hai, bAsaThaveM parva kI jijJAsA meM vahI pUrvokta dhruvarAzi ko bAsaTha se guNA kare to bAsaTha ayana, evaM bAsaTha maMDala tathA do so aDatAlIsa 248 evaM saDasaThiyA bhAga kA pAMca so aThAvana 558 ikatIsiyA bhAga isako ikatIsa se bhAga kare to pUrA sarasaThiyA aThAraha bhAga hote haiM usako Upara ke saDamaThiyA bhAga rAzi meM joDe to do so chiyAsaTha 266 hote haiM, upara bAsaTha maMDala, usako bAvana maMDala evaM eka maMDala kA saDasaThiyA bAvana bhAga se te traNa maMDaLa thAya che. tene caudathI gaNavAmAM Ave ke caudanI rAzI yugmarUpa hoya che to paNa maMDaLarAzImAM eka ayana vadhAre thaIne traNa maMDaLa AtyaMtara maMDaLathI AraMbhIne kahI levA, A rIte caudamuM parva AvI jAya che. soLamA ayanamAM atyaMtara maMDaLathI AraMbha karIne trIjA maMDaLamAM saDasaDiyA suDatAlIsa bhAga jAya tyAre tathA saDasaThiyA eka bhoganA ekatrIsA be bhAga gata thAya tyAre samApta thAya che, bAsaThamA parvanI jIjJAsAmAM eja pUrvokta yuvarAzIne bAsaThathI guNavI te bAsaTha ayana ane bAsaTha maMDaLa tathA base aDatAlIsa 248 tathA saDasathiA bhAganA pAMcaso aDhAvana pa18 bhAga ekatrIsA bhAgane ekatrIsathI bhAga kare te saDasakiyA aDhAra bhAga pUrA thAya che, tene uparanI saDasaThavALI bhAga rAzimAM umere te baso za rada thAya che, upara bAsaTha maMDaLa che tene bAvana maMDaLa ane eka maMDaLanA saDasAi bAvana bhAgathI cAra ayana labdha thAya che, tene ayana rAzimAM umere te 66 zrI suryaprati sUtra : 2 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 25 labdhAni bhavanti, tAni cAyanarAzau prakSipyante, jAtAni SaTSaSTirayanAni 66, pazcAdavatiSThante navamaNDalAni paJcadaza ca saptaSaSTibhAgA maNDalasya, tatra paJcadaza saptapaSTibhAgAH saptapaSTibhAgarAzimadhye prakSipyante, jAte dve zate ekAzItyadhike-281 tayoH saptaSaSTayA mAge hRte labdhAni catvAri maNDalAni, zeSA avatiSThante trayodaza saptapaSTibhAgAH maNDalasya te ca maNDalarAzau prakSipyante, jAtAni trayodaza maNDalAni paripUrNarUpANi, trayodazabhi maNDalaiH trayodazabhizca saptapaSTibhAgaiH paripUrNamekamayanaM labdhamiti tata ayanarAzau prakSipyate jAtAni saptaSaSTirayanAni 'Natthi niraMsaMmi rUvajuyaM' iti vacanAt ayanarAzau rUpaM na prakSipyate kevalaM 'kasiNaMmi hoi rUvapakkhevo' iti vacanAt maNDalasthAne ekaM rUpaM prakSipyate-nyasyate, dvASaSTayA cAtra guNakAraH kRto dvASaSTirUpazca rAziH yugmo varttate yAnyapi ca catvAri ayanAni praviSTAni tAnyapi yugmarUpANi rUpaM cAtra adhikaM ekaM na prakSiptamiti paJcamam ayana, cAra ayana labdha hote haiM / unako ayana rAzi meM joDe to 66 chiyAsaTha ayana hote haiM, pazcAt nava maMDala tathA eka maMDala kA saDasaThiyA paMdraha bhAga bacatA hai, unameM se saDasaThiyA paMdraha bhAga ko saDasaThiyA bhAga rAzi meM milAne se do so ikyAsI 281 hote haiM usako saDasaTha se bhAga kare to cAra maMDala hote haiM, evaM eka maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga zeSa rahatA hai, usako maMDala rAzi meM milA de to teraha maMDala pUrA hotA hai / isa prakAra teraha maMDala tathA saDasaThiyA teraha bhAga se paripUrNa eka ayana ho jAtA hai usako ayana rAzi meM milAne se sarasaTha ayana ho jAtA hai, (natthi niraMsaMmi rUpajuyaM) isa vacana se ayana rAzi meM rUpa kA prakSepa nahIM hotA, kevala (kasiNaMmi hoi ruvapakkhevo) isa vacana se maMDala ke sthAna meM eka rUpa ko milAve usako bAsaTha se guNA kare to yugma rUpa se bAsaTha rAzi hotI hai, jo cAra ayana praviSTa hote haiM ve bhI yugma rUpa hote haiM tathA eka rUpa adhika chAsaTha ayana thAya che, ane navamaMDaLa ane eka maMDaLanA saDasaDyiA paMdara bhAga bace che, temAMthI saDasaThiyA paMdara bhAgane saDasaDiyA bhAga rAzimAM meLavavAthI baso ekAzI 281 thAya che. tene saDasaThathI bhAgavAmAM Ave te cAra maMDaLa Ave che, tathA eka maMDaLanA saDasaThiyA tera bhAga zeSa rahe che. tene maMDaLa rAzimAM bheLavI devAmAM Ave te tera maMDaLa purA thAya che, A rIte tera maMDaLa tathA saDasaThiyA tera bhAgathI purU eka ayana tha taya cha, tene ayana rAzibhA bhejavAthI sasa3 ayana 25 taya cha, (natthi niraMsami rUvajuyaM) se kyAnathI ayana rAzimA 35ne prakSe5 yatA nathI va (kasimi hoi rUka pakkhevo) mA kyanathI mAnA sthAnamA me 35ne bhejAma Ave ane tane mAsa4thI guNavAmAM Ave te yugma (joDiyA) rUpathI bAsaTha rAzI thAya che. tathA ekarUpa vadhe che, tene prakSipta karavAmAM Avela nathI, tathA bAhyamaMDaLane paNa pahelethI joDavAmAM Ave che, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 sUryaprajJaptisUtre 1 tat sthAne draSTavyamiti tathA ca bAhyamaNDalamapi AdidraSTavyamiti, ataeva AgataM dvASaSTitamaM parva saptaSaSTau ayaneSu paripUrNeSu jAteSu bAhyamaNDale prathamarUpe parisamApte - parisamAptiM gatamiti / evaM sarvANyapi parvANi bhAvanIyAni / kevalaM vineyajanAnugrahAya sarveSAM sukarabodhAya ca parvAyanaprastAro lezataH akSaratADitaH upadarzyate tatra prathamaM parva dvitIye ayane tRtIye maNDale tRtIyasya maNDalasya caturSu saptaSaSTibhAgeSu ekasya ca saptaSaSTibhAgasya navasu ekatriMzadbhAgeSu gateSu parisamAptimupagatamiti dhruvarAzi kRtvA parvAyanamaNDaleSu pratyekamekaikaM rUpaM prakSeptavyaM bhAge ca tAvat saMkhyakAH bhAgAH, maNDale ca ayanakSetre paripUrNa trayodaza maNDalAni ekasya ca maNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAH, ityetAvat pramANamayanakSetraM zodhayitvA ayanam ayanarAzau prakSeptavyae / anena krameNa vakSyamANaH prastAraH samyak rahatA hai, jo prakSipta nahIM kiyA hai, isa prakAra pAMcavAM athana hotA hai usake sthAna meM A jAtA hai / tathA bAhyamaMDala ko bhI Adi se dRSTavya hotA hai, isa prakAra bAsaThavA~ parva AtA hai, saDasaTha ayana pUrA hone para bAhyamaMDala meM prathama rUpa parisamApta hotA hai / isa prakAra sabhI parva kI bhAvanA kara leveM / kevala ziSyajana ke upakAra ke liye evaM sarva ko sukha se bodha ho isa hetu se parva evaM ayana kA vistAra akSara pradarzana pUrvaka dikhalAyA jAtA hai - pahalA parva dUsarA ayana tIsarA maMDala meM tIsare maMDala kA saDasaThiyA cAra bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA nava bhAga jAne se samApta hotA hai / isa prakAra dhruvarAzi karake parva evaM ayana maMDala meM pratyeka maMDala meM eka eka rUpa ko milAve milA kara bhAga kare to utanI saMkhyAvAlA bhAga maMDala evaM ayanakSetra meM pUrNa hone para teraha maMDala tathA eka maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga itane pramANa vAlA ayanakSetra ko zodhita karake ayana ko ayana samUha meM milA deveM / isa prakAra ke krama se vakSyamANa prastAra ko samyak A rIte khAsaTha pa Ave che, saDasaDa ayana pUrA thAya tyAre khAdyamaMDaLamAM prathama rUpa samApta thAya che, A pramANe badhA ja parvanI bhAvanA karI levI. kevaLa ziSyajananA upakAra mATe ane badhAne sukhapUrvaka edha thAya e hetuthI patra ane ayanane vistAra akSarapradezana pUrvaka batAvavAmAM Ave che, pahelu pa, khIjuM ayana trIjuM maMDaLa ane trIjA ma`DaLanA saDasaDhiyA cAra bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsA nava bhAga pUza thAya tyAre samApta thAya che. A rIte dhruvarAzI karIne pa ane ayana maMDaLamAM dareka maMDaLamAM eka eka rUpane meLavavu ane e rIte te meLavIne tenA bhAga karavAmAM Ave te eTalI saMkhyAvALA bhAga maMDaLa ane ayana kSetramAM prA thAya tyAre tera maMDaLa ane eka maDanA saDasaThiyA tera bhAga ATalA ayana kSetrane zASita karIne ayanane ayana samUhamAM meLavI devA, A rItanA kramathI vakSyamANu prakAranI samyak vicAraNAmAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 27 paribhAvanIyaH / sa ca prastAro'yaM yathA pradIte-prathamaM parva dvitIye ayane tRtIye maNDale tRtIyasya maNDalasya caturyu saptaSaSTibhAgeSu ekasya ca saptapaSTibhAgasya navasu ekatriMzad bhAgeSu gateSu samAptimupagacchati / dvitIyaM parva tRtIye ayane caturthe maNDale caturthasya maNDalasya aSTasu saptapaSTibhAgeSu / ekasya ca saptaSaSTibhAgasya ekatriMzadbhAgeSu OM aSTAdazasu gateSu parisamAptimupagacchati / tRtIyaM parva caturthe ayane paJcame maNDale paJcamasya maNDalasya saptadazasu saptaSaSTibhAgeSu 4 ekasya ca saptaSaSTibhAgasya paJcasu ekatriMzadbhAgeSu gateSu samAptimupayAti / paJcamaM parva SaSThe ayane saptame maNDale saptamasya ca maNDalasya ekaviMzatau saptaSaSTibhAgeSu ekasya ca saptapaSTibhAgasya caturdazasu ekatriMzad bhAgeSu OM gateSu parisamAptimupayAti , SaSThaM parva saptame ayane aSTame maNDale aSTamasya ca maNDalasya paJcaviMzatau saptaSaSTibhAgeSu ekasya ca saptapaSTibhAgasya trayoviMzatau ekatriMzadbhAgeSu OM gateSu parisamAptiprakAra se vicAraNA meM leve / vaha prastArasamUha isa prakAra kA hai-prathama parva dUsare ayana ke tIsare maMDala meM tathA tIsare maMDala kA saDasaThiyA cAra bhAga 4. tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA nava bhAga jAne para samApta hotA hai| dUsarA parva tIsarA ayana evaM cauthA maMDala tathA cauthe maMDala kA saDasaThiyA ATha bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA eka bhAga meM se aThAraha bhAga jAne se samApta hotA hai| tIsarA parva cAra ayana tathA pAMca maMDala tathA pAMcave maMDala kA saDasaThiyA satraha bhAga evaM saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA pAMca bhAga jAne para samApta hotA hai| pAMcavA parva chaThA ayana sAtavA maMDala tathA sAtaveM maMDala kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga tathA saDasaThiyA ikkIsa bhAgoMkA ikatIsiyA caudaha bhAga jAne para samAsa hotA hai| chaThA parva sAtavAM ayana AThavAM maMDala tathA AThaveM maMDala kA saDasaThiyA pacIsa bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA teIsa OM bhAga jAne samajI levuM. A prastA2 samUha A rIte che,-paheluM parva bIjA ayananA trIjA maMDaLamAM tathA trIjA maMDaLanA saDasaDiyA cAra bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsA nava bhAga jAya tyAre samApta thAya che, bIjuM parva trIjuM ayana ane cothuM maMDaLa tathA cethA maMDaLanA saDasaDiyA ATha bhAga 46 tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsA eka bhAgamAMthI aDhAra bhAga jAya tyAre samApta thAya che, trIjuM parva cAra ayana tathA pAMca maMDaLa tathA pAMcamA maMDaLanA saDasaThiyA sattara bhAga ane saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsA pAMca bhAga jAya tyAre samApta thAya che, pAMcamuM parva, chaThuM ayana sAtamuM maMDaLa tathA rAtamA maMDaLanA saDasaDiyA ekavIsa bhAga tathA saDasaThiyA ekavIsa bhAganA ekatrIsA cada bhAga jAya tyAre samApta thAya che, chaDuM parva sAtamuM ayana AThamuM maMDaLa tathA AThamA maMDaLanA saDasaThiyA pacIsa bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAganA esatrIsA tevIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryapranaptisUtre mupayagacchati / saptamaM parva aSTame ayane navame maNDale navamasya maNDalasya triMzati saptaSaSTibhAgeSu / ekasya ca saptapaSTibhAgasya ekasminnekatriMzadbhAgeSu gateSu parisamAptimupayAti / aSTama parva navame ayane dazame maNDale dazamasya ca maNDalasya caturviMzati saptapaSTibhAgeSu , ekasya ca saptapaSTibhAgasya dazasu ekatriMzadbhAgeSu gateSu parisamAptimupayAti / navamaM parva dazame ayane ekAdaze maNDale ekAdazasya ca maNDalasya aSTAtriMzati saptapaSTibhAgeSu / ekasya ca saptaSaSTibhAgasya ekonaviMzato ekatriMzadbhAgeSu OM gateSu parisamAptiM yAti / dazamaM parva ekAdaze ayane dvAdaze maNDale dvAdazasya ca maNDalasya dvAcatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu ekasya ca saptaSaSTibhAgasya aSTAviMzato ekatriMzadbhAgeSu gateSu parisamAptimupayAti / ekAdazaM parva dvAdaze ayane trayodaze maNDale trayodazasya ca maNDalasya saptacatvA riMzati saptapaSTibhAgeSu / ekasya ca saptapaSTibhAgasya paTsa ekatriMzadbhAgeSu gateSu para samApta hotA hai| sAtavAM parva AThavAM ayana tathA navAM maMDala evaM navaveM maMDala kA saDasaThiyA tIsa bhAga tathA saDasaThiyA bhAga kA ikatIsiyA eka bhAga jAne para samApta hotA hai| AThavAM parva navave ayana ke dasavAM maMDala tathA dasaveM maMDala kA saDasaThiyA cotIsa bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA dasa bhAga jAne para samApta hotA hai| navavA parva dasavAM ayana gyArahavAM maMDala tathA gyArahave maMDala kA saDasaThiyA aDatIsa bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA unnIsa bhAga jAne para samApta hotA hai| dasavAM parva gyAraha ayana bAraha maMDala tathA bArahaveM maMDala kA saDasaThiyA bayAlIsa bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA aThAIsa bhAga jAne para samApta hotA hai| gyArahavAM parva bArahavAM ayana teraha maMDala tathA terahaveM maMDala kA saDasaThiyA seMtAlIsa bhAga evaM saDasaThiyA eka bhAga kA hakatIsiyA cha bhAga jAne para samApta hotA hai| bArahavAM parva caudaha ayana 3 bhAga jAya tyAre samApta thAya che, sAtamuM parva ATha ayana tathA navamuM maMDaLa ane navamA maMDaLanA saDasaThiyA trIsa bhAga tathA saDasaThiyA bhAganA ekatrIsA eka bhAga jAya tyAre samApta thAya che, AThamuM parva navamA ayanamAM dasamuM maMDaLa tathA dasamA maMDaLanA saDasaDiyA cetrIsa bhAga che tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsA dasa bhAga jAya tyAre samApta thAya che, navamuM parva dasamu ayana agyAramuM maMDaLa tathA agyAramA maMDaLanA saDasaThiyA eka bhAganA aDatrIsa bhAga 4 tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsa egaNasa 3 bhAga jAya tyAre samApta thAya che, dasamuM parva agyAra ayana bAra maMDaLa tathA bAramA maMDaLanA saDasaThiyA beMtAlIsa bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsA aThayA vasa bhAga 2 jAya tyAre samApta thAya che, agyAramuM parva bAra ayana tera maMDaLa tathA temA maMDane sahasaThiyA suDatAlIsa bhAga 7 ane saDasakyiA eka bhAganA ekatrIsA cha bhAga jAya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 29 parisamApti yAti / dvAdazaM parva caturdaze ayane prathame maNDale prathamasya ca maNDalasya aSTAtriMzati saptapaSTibhAgeSu ekasya ca saptapaSTibhAgasya paJcadazasu ekatriMzad bhAgeSu OM gateSu parisamAptimupayAti / trayodazaM parva paJcadaze ayane dvitIye maNDale dvitIyasya ca maNDalasya dvAcatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu / ekasya ca saptapaSTibhAgasya caturviMzatau ekatriMzad bhAgeSu OM gateSu parisamAptimupagacchati / caturdazaM parva SoDaze ayane tRtIye maNDale tRtIyasya ca maNDalasya saptacatvAriMzati saptapaSTibhAgeSu ekasya ca saptapaSTibhAgasya dvayorekatriMzad bhAgeSu meM gateSu parisamAptimupagacchati / paJcadazaM parva saptadaze ayane caturthe maNDale caturthasya ca maNDalasya ekapazcAzati saptapaSTibhAgeSu ekasya ca saptapaSTibhAgasya ekAdazasu ekatriMzad bhAgeSu OM gateSu parisamAptimupayAti / evaM zeSeSvapi paryasu ayanamaNDalaprastAro bhAvanIyaH / granthagauravabhayAdatra sarveSAM prastAro na likhyate / ___ atha kiM parva kasmin candranakSatrayoge parisamAptimupayAtIti cintAyAM pUrvAcAryaH prathama maMDala tathA pahalA maMDala kA saDasaThiyA aDatIsa bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatosiyA paMdraha bhAga 15 jAne para samApta hotA hai| terahavAM parva paMdrahavAM ayana dUsarA maMDala tathA dUsare maMDala kA saDasaThiyA bayAlIsa bhAga 13 evaM saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA covIsa bhAga 34 jAne para samApta hotA hai| caudahavAM parva solaha ayana tIsarA maMDala tathA tIsare maMDala kA saDasaThiyA seMtAlIsa bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsayA do bhAga jAne para samApta hotA hai| paMdrahavAM parva satrahavAM ayana cAra maMDala tathA cothA maMDala kA saDasaThiyA ekAvana bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA gyAraha bhAga jAne para samApta hotA hai, isI prakAra avaziSTa sabhI parvo meM ayana prastAra kI bhAvanA kara samajha leveM / granthavistAra bhaya se yahAM para sabhI paryoM kA prastAra nahIM likhate haiN| tyAre samApta thAya che. bAramuM parva caudamuM ayana pahelA maMDaLanA saDasaDiyA ADatrIsa bhAga 6 tathA saDasahiyA eka bhAganA ekatrIsA paMdara bhAga 3 jAya tyAre samApta thAya che. teramuM parva paMdaramuM ayana bIju maMDaLa tathA bIjA maMDaLanA saDasaDiyA beMtAlIsa bhAga re ane saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsA covIsa bhAga 3 jAya tyAre samApta thAya che. caudamuM parva seLa ayana trIjuM maMDaLa tathA trIjA maMDaLanA saDasaThiyA suDatAlIsa bhAga chu tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsA be bhAga kuMja jAya tyAre samApta thAya che. paMdaramuM parva sattaramuM ayana cothuM maMDaLa tathA cothA maMDaLanA saDasaThiyA ekAvana bhAga tathA saDasathiA eka bhAganA ekatrIsA agyAra bhAga 32 jAya, tyAre samApta thAya che. A ja pramANe bAkInA parvomAM ayana praptAranI bhAvanA karI samajI levuM. granthavistAra bhayathI badhA parvonA prastAra ahIM lakhatA nathI. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre karaNamupadarzitaM, samprati tadapyupadazyate - 'cavIsa sayaM kAUNa pamANaM sattasadvimeva phalaM / icchA roar guNaM kAraNaM pajjayA laddhA || 1 || aArasahiM saehiM tIserhi sesamammi - guNiyam / terasa viuttarehiM saehiM abhiimmi suddhami ||2|| sattaTThi visadvINaM savvaggeNaM ou jaM sesaM / taM rikkhaM nAyavvaM jattha samatthaM havai pavvaM // 3 // chAyA - etAsAM karaNagAthAnAM krameNa akSaragamanikA pradarzyate yathA - trairAzikavidhau caturviMzatyadhikaM zataM pramANaMpramANarAziM kRtvA saptaSaSTirUpaM phalaM - phalarAziM kuryAt / kRtvA ca IpsitaiH parvabhirguNaMkAraM vidadhyAt vidhAya ca Adyena rAzinA caturviMzatyadhikazatarUpeNa rAzinA bhAge hRte yallabdhaM te paryAyA jJAtavyAH, yat punaH zeSamavatiSThate tat aSTAdazabhiH zataiH triMzadadhikai -guNa 30 aba kaunasA parva kisa caMdra nakSatra yoga meM samApta hotA hai, isa viSaya kI vicAraNA meM pUrvAcAryoM ne karaNa gAthA kahI hai so dikhalAte haiMcavIsasa kAUNa pamANaM, sattahimeva phalaM / icchApaahiM guNaM kAUNa pajjayA ladvA // 1 // aTThArasahiM saehiM se gammi, guNiyammi / terasa viuttarehiM saehi, abhiimmi suddhami ||2|| sattaTThi visaTTINaM sacvagge NaM tao u jaM sesaM / taM rikkhaM nAyavaM jattha samasthaM havai pavvaM // 3 // ina karaNa gAthAoM kA krama se akSarArtha dikhalAte haiM-jaise ki trairAzika vidhi se ekaso covIsa kI pramANa rAzi kara ke saDasaThiyA bhAga kI phala rAzi kare / kara ke icchita parva kA guNAkAra kare guNAkAra kara ke pahalI rAzi jo ekaso covIsa hai, usase bhAga kare usase jo bhAga labdha ho itane paryAya have kayuM parva kayA caMdranatrayAgamAM samApta thAya che A viSayanI vicAraNAmAM pUrvAcAryAe karaNagAthA kaDela che te batAvavAmAM Ave che cavIsa kAU pamANaM, sattadvimeva phalaM / icchA pabvehiM guNaM kAUNa pajjayA ladvA // 1 // aTThArasahiM sahi sesamammi guNiyammi / terasa viUtarehiM, sarahiM abhiimmi suddhammi ||2|| sattaTThi visaTTINaM savvageNa tao u jaM sesaM / taM rikkhe nAyavyaM jantha samatyaM vai pavvaM // 3 // A karaNagAthAene akSarA krama batAvavAmAM Ave che, jemake vairAzika vidhithI ekasA cAvIsanI pramANa rAzi karIne saDaThiyA bhAganI phUlarAzI karavI e pramANe karIne icchita pane guNAkAra karIne pahelI rAzI je ekke cAvI che tenAthI bhAga karave tenAthI je bhAga labdha thAya eTalA paryAMya jANavA ane je zeSa rahe tene aDhArasIsa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 31 1830 saMguNyate, saMguNite ca tasmin tataH trayodazabhiH zataiH ghutaraiH abhijit zodhanIyaH, abhijita bhogyAnAM ekaviMzateH saptapaSTibhAgAnAM hai dvASaSTyA guNane etAvataH zodhanakasya labhyamAnatvAt, tataH tasmin zodhane saptaSaSTisaMkhyAyA dvASaSTyaH tAsAM sarvAgreNa yad bhavati, arthAt saptaSaSTyA dvASaSTau guNitAyAM yad bhavati tena bhAge hRte yallabdhaM tAvanti nakSatrANi zuddhAni bhavanti / yat punastato'pi bhAgaharaNAdapi zeSamavatiSThate tAdRzaM nakSatraM jJAtavyam / yatra vivikSitaM parva samAptaM bhavediti / eSa karaNagAthAyAH akSarArtho'sti / 1 atha bhAvanA procyate - yadi caturviMzatyadhikena zatena saptaSaSTiH paryAyAH labhyante tadA ekena parvaNA kiM syAt 5 = 124 iti rAzitrayasthApanA kRtA atra caturviMzatyadhikazatarUporAziH : pramANabhUto'sti saptaSaSTirUpaH phalaM, Antyena rAzinA icchA padavAcyena ekarUpeNa madhyarAziH saptaSaSTirUpo yadi guNyate tadApi jAtastAvAneva saptaSaSTirUpaH (sarve rAzaya ekena jAne / jo zeSa bace usako aThArahaso tIsa 1830 se guNA kare guNAkara ke terehaso dose abhijit nakSatra ko zodhita kare, abhijit bhogya saDasaThiyA ikkIsa bhAga kA sATha se guNA karane se zodhanaka phala itanA hI labhyamAna hotA hai, isa prakAra zodhita kara ke saDasaTa saMkhyA ko bAsaTha se guNA karane se jo phala ho usase bhAga kare jo labdha hotA hai, itane nakSatra zuddha hote haiM / usa bhAga karane se jo zeSa rahatA hai, vaha nakSatra samajheM, isa prakAra vivakSita parva samApta hotA hai, yahI karaNagAthA kA akSarArtha kahA hai| aba isakI bhAvanA kahI jAtI hai, yadi ekaso covIsa parva se saDasaTha paryAya labhya ho jAya, to eka parva se kitanA ho isa prakAra tIna rAzi kI sthApanA kare, yahAM para ekaso covIsa rUpa rAzi pramANabhUta hotA hai, sarasaDiyA rAzirUpa phala hai, ayana rAzi jo icchA padavAcya ekarUpa hai usase madhya rAzi saDasaTha kA jo guNAkAra kare to usI prakAra sarasaTha 1830thI guNuvA guNAkAra karIne terase ethI abhijIta nakSatrane zASita karavuM abhijIta bhAgya saDasaDhiyA ekavIsa bhAga ne sADathI guNAkAra karavAthI zeAdhanaka phala ATaluMja lAbhya rahe che, A rIte zeSita karIne saDasaTha saMkhyAne khAsathI guNavAthI je phaLa Ave tenAthI bhAga karavA je labdha thAya eTalA nakSatra zuddha samajavA. e bhAga karavAthI je zeSa bace che, te nakSatra samajavAM A rIte vivakSita pa samApta thAya che. Aja karaNagAthAnA akSarA kahyo che, have tenI bhAvanA batAvavAmAM Ave che jo ekase cAvIsa pathI saDasaTha paryAya labhya thAya chu,+1=4 A rIte traNarAzinI sthApanA karavI ahIMyAM ekase cAvI rUpa rAzI pramANabhUta gaNAya che. saDasaThayA rAzirUpa phaLa che. ayanAzi je cchiA pattuthI vAcya ekarUpa che. tenAthI madhyarAzi saDasaThanA jo guNAkAra karavAmAM Ave te eja pramANe saDasaTha rUpa rahe che, kAraNa ke ekathI guNavAmAM Avela zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 sUryaprajJaptisUtre X 1830 67 X 915 ER 61205 67 X 1:2067915 124 guNitA evaM tiSThantIti niyamAt) tasya guNanaphalasya saptaSaSTirUpasya Adyena rAzinA catuviMzatyadhikena zatarUpeNa bhAgaharaNaM kAryaM, kintu saca stokatvAt bhAgaM na prayacchati, tato nakSatrAnayanArthaM triMzadadhikairaSTAdazabhiH zataiH saptaSaSTibhAgarUpaiH guNayiSyAmaH, itiguNakAra chedarAzyora nApavarttanA kAryA- jAto guNAkArarAziH paJcadazottarANi navazatAni, bhAgahAre ca dvASaSTiH / tataH punarguNanaprakriyayA saptaSaSTiH paJcadazottarairnavazarteyadi guNya tadA jAtAni ekaSaSTiH sahasrANi trINi zatAni paJcottarANi bhAjyasthAna guNanaphalAni harasthAne ca sa eva dvApaSTirUpo bhAgahArarAziH / etasmAt abhijinakSatrasya bhogyAni dyuttarANi trayodazazatAni dvASaSTibhAgAni zuddhayanti jAtAni zeSANi tryuttarANi SaSTisahasrANi dvASaSTibhAgAni / atra chedarAzi dvaSaSTirUpaH saptaSaSTyA guNyate 62 X 67 - 4154 jAtAni ekacatvAriMcchatAni catuH paJcAzadadhikAni, rUpa hotA hai, kAraNa eka se guNita sabhI rAziyAM usI rUpa rahate haiM, isa niyama se usa sarasaTha rUpa guNana phala ko prathama rAzi jo 124 ekaso covIsa rUpa hai, usa se bhAga kare, paraMtu vaha alpa hone se bhAga nahIM calatA, ataH nakSatra lAne ke liye aThArahaso tIsase sarasaTha ko guNA kare isa prakAra guNAkAra evaM cheda rAzi kA arddha se apavartanA kare isa prakAra guNAkAra rAzi navaso paMdraha hotA hai, tathA bhAga hAra meM bAsaTha rahatA hai phira se guNana prakriyA se sarasaTha ko navaso paMdraha se yadi guNA kare to ikasaTha hajAra tInaso pAMca bhAjya sthAna guNana phala tathA harasthAna meM vahI bAsaTha rUpa rAzi rahatA hai, isa meM se abhijit nakSatra kA bhogarUpa bAsaThiyA terahaso do zuddha hote haiM, =5=102003 zeSa bAsaThiyA sATha hajAra evaM tIna rahate haiM / yahAM para cheda rAzi jo bAsaTha rUpa hai, usako sarasaTha se guNA kare 62 X 67= 4154 cAra hajAra ekaso copana hotA hai| usase bhAga dareka rAzi-saMkhyA eja pramANe raDe che, A niyamathI e saDasaTha rUpa guNana phaLane pahelAnI saMkhyA je 124 ekase cAvIsarUpa che. tenAthI bhAga karavAmAM Ave. paraMtu te alpaheAvAthI bhAga cAlatA nathI tethI nakSatra lAvavA mATe aDhAraseAtrIsathI saDasaDane guNavAmAM Ave A rIte guNAkAra ane chaMda rAzine ardhAthI apavanA kare 97+1830 =67+15 A rIte guNAkAra rAzi navaseA padara thAya che, tathA bhAga hAramAM khAsaDa raDe che, pharIthI guthuna prakriyAthI saDasaThane navase pa MdarathI jo guNavAmAM Ave te 61305 ekasaTha hajAra traNase pAMca bhAjya sthAnanuM guNuna phaLa tathA harasthAna vAM eja khAsaTha rUpa saMkhyA rahe che. temAMthI abhijIt nakSetranA bhAgarUpa khAsiyA terase e zuddha 27 che. =0=0=0 sahiyA sADa Dalara anetra rahe che. ahIMyAM cherAzi je khAsaTha rUpa che, tene saDasaThathI guNavAmAM Ave, 62-67=4154 cAra hajAra 6 1305 62 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 61305 1302 60003 62 --- Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 33 tai bhIgohiyate-4154143654 atra labdhAzcaturdaza tena zravaNAdIni puSyAntAni caturdazanakSatrANi zuddhAni saMyAtAni, zeSANi tiSThanti aSTAdazazatAni saptacatvAriMzadadhikAni 1847 etAni muhAnayanAtha triMzatA guNyante-1847430=55410 jAtAni pazcapaJcAzat sahasrANi catvAriMzatAni dazottarANi, eteSAM pUrvasthitena bhAgarAzinA 4154 catuHpaJcAzadadhikenaikacatvAriMzacchatarUpeNa bhAge hRte jAtA:-55410:4154=13+ 14 lbdhaastryodshmuhuurtaaH| zeSANi tiSThanti aSTottarANi caturdazazatAni / etAni punaH dvAyaSTibhAgAnayanArtha dvASaSTayA guNayitavyAnIti-28- hArabhAjyau dvASaSTayA apavarttanena 10-X- tadA jAtAH guNAkArasthAnIyarAzirekarUpaH chedarAziH saptaSaSTiH / ekena guNitaH uparitano rAzistAvAneva, tatazca saptapaSTayA bhAge hRte 21 labdhA ekaviMzatiH, pazcAdavatiSThate ekaH saptapaSTibhAgaH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptaSaSTibhAgarUpaH kare 41103 14 1645 yahAM caudaha labdha hotA hai ataH zravaNa se lekara puSya paryanta ke caudaha nakSatra zuddha ho jAte haiM, tathA aThArahaso seMtAlIsa 1847 zeSa rahate haiM unako muhUrta lAne ke liye tIsa se guNA kare 1847430-55410 paMcapana hajAra cArapto dasa hote haiN| unako pUrva sthita bhAga rAzi 4154 ikatAlIsaso copana se bhAga kare to 55410:4154=1341406 isa prakAra teraha muhUrta labdha hote haiM tathA 140 eka hajAra cAraso ATha zeSa rahate haiM, inako bAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se guNita kare, 414 62 hAra rAzi evaM bhAjya rAzi ko bAsaTha se apavartita karanese 14:41 guNAkAra sthAnIya eka rUpa tathA cheda rAzi saDasaTha rUpa hotA hai / eka se guNita Upara kI rAzi utanA hI rahatA hai usako sarasaTha se bhAga kare to g=21, isa prakAra ikkIsa labdha hotA hai, tathA saDasaThiyA eka bhAga tathA bAsaThiyA eka eka cepana thAya che tenAthI bhAga kare 14+64 A rIte cauda labdha thAya che. tethI zravaNa nakSatrathI laIne puSya nakSatra sudhInA cauda nakSatro zuddha thaI jAya che. tathA aDhArase suDatAlIsa 1847 zeSa rahe che, tenA muhUrta lAvavA mATe trIsathI guNavAmAM Ave to 1847430355410 paMcAvana hajAra cAra dasa thAya che tene pahelAnI bhAgarAzi 4154 ekatAlIsase cepanathI bhAgavAmAM Ave te 554104154=13 phaphaDU A rIte tera muhUrta labdha thAya che, tathA 46 eka hajAra cArase ATha zeSa rahe che, tene bAsayiA bhAga karavA mATe bAsaThathI guNavAmAM Ave, 456462 hAra rAzI ane bhAjya rAzine bAsaThathI apavartita karavAthI 14641 guNakAra saMkhyA eka rUpa tathA haidarAzI saDasaTha rUpa thAya che, ekathI guNela uparanI rAzI eTalIne eTalI ja rahe che, tene saDasaDathI bhAgavAmAM Ave 11=216 A rIte ekavIsa labdha thAya che, tathA saDasaThiyA eka bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 sUryaprAptisUtre iti / ata AgataM prathamaparva AzleSAyAH trayodazamuhartAn ekasya ca muhartasya ekaviMzati SiSTibhAgAn ekasya ca dvApaSTi bhAgasya eka saptaSaSTibhAgaM bhuktvA samAptamiti / tathA yadi caturvizatyadhikena parvazatena saptaSaSTiparyAyA labhyante / tadA dvAbhyAM parvabhyAM kiM labhAmahe ! iti trairAzikagaNitena rAzitrayasthApanA kriyate yathA-4-34 atrAntyena rAzinA madhyarAzi guNito vartate, ato jAtam aMzasthAne caturviMzadadhikaM zataM, harasthAne ca tadeva caturviMzatyadhikaM zatamiti / ata eva harasthAnIyenAdharAzinA catuviMzatyadhikazatarUpeNa bhAgo hiyate-134 = 1124 = 1:" labdhaH eko nakSatraparyAyaH sthitAH zeSA daza / tata etAvAn nakSatrAnayanArtha triMzadadhikairaSTAdazabhiH zataiH saptaSaSTibhAgai guNayiSyAma iti, guNakArachedarAzyorarddhanApavartanA kAryA yathA-1. x x.jAto guNAkArarAzinavazatAni paJcadazottarANi / chedarAziSiSTiriti / tatazca paJcadazottarANi bhAga kA sarasaThiyA bhAga zeSa rahatA hai| aba prathama parva AtA hai, vaha AzleSA nakSatra kA teraha muhUrta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA eka bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sarasaThiyA eka bhAga mukta kara ke samApta hotA hai| tathA yadi ekaso covIsa parva se sarasaTha paryAya labhya hove to do parva se kitanA labdha ho ? isa vicAraNA meM trairAzika gaNita ke liye tIna rAzi kI sthApanA kare jaise ki- yahAM para ayana rAzi se madhya rAzikA guNA kare to aMza sthAna meM ekaso cotIsa tathA hara sthAna meM vahI ekaso covIsa rahatA hai, ataeva harasthAnIya AdyarAzi se ekaso covIsa rUpa se bhAga kare 134-11-16 isa prakAra eka nakSatra labdha hotA hai tathA dasa zeSa rahatA hai, tadanantara yaha nakSatra lAne ke liye saDasaThiyA aThArahaso tIsa se guNA kare tathA guNAkAra evaM cheda rAzi kA ardha se aparvanA kare jaise ki,X9632=10 X 115 isa prakAra guNAkAra rAzi navaso paMdraha hotA hai tathA chedarAzi bAsaTha tadanantara bhAga zeSa rahe che, have paheluM parva Ave che, te azleSA nakSatranA tera muhurta tathA eka muhUrtana bAsathiA eka bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga bhagavIne samApta thAya che, tathA ekase cAvIsa parvathI saDasaDa paryAya labdha thAya te be parvathI keTalA parva labdha thAya? A prakAranI vicAraNAmAM bairAzika gaNita mATe traNa rAzinI sthApanA karavI, jema ke ra= ahIMyA ayana rAzIthI madhyarAzIne guNA kAra kare, te aMzathAnamAM ekaso trIsa tathA harasthAnamAM eja ekaso vIsa rahe che, tethI ja harasthAnanI pahelI rAzithI ekase covIsane bhAga kare rU=112 =15 A rIte eka nakSatra labdha thAya che, ane dasa zeSa rahe che, te pachI nakSatra lAvavA mATe saDasaDiyA aDhArase trIsathI guNavA tathA guNakAra ane chedarAzinA ardhAthI apavartana karavI jema ke-121deg = A rIte guNAkAra rAzi navaso paMdara thAya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam navazatAni dazabhirguNyante tadA jAtAni aMzasthAne-35- ekanavatiH zatAni paJcadazAdhikAni, etebhyo'bhijinnakSatrasya bhogyAni dhuttarANi trayodazazatAni dvASaSTi saptaSaSTibhAgAni zuddhAni kriyante yathA-- jAtAni uparitane aSTasaptatiH zatAni aSTAcatvAriMzadadhikAni / atha chedasthAnIyayoH dvASaSTi saptaSaSTirUpayoraGkayoH paraspara guNenena jAtaM guNanaphalaM-624674154 atacchedasthAne jAtAni catuH pazcAzadadhikAni ekacatvAriMzacchatAni 4154 atha bhAjyahArayoH sthitiH = 1454 bhAgaharaNena landhamekaM zravaNanakSatraM / zeSANi tiSThanti caturnavatyadhikAni patriMzacchatAni / etAnyapi muhUrtAnayanArtha triMzatA guNyante-4664430-125 jAtamuparitanasthAne ekaM lakSaM dazasahasrANi aSTau zatAni viMzatyuttarANi / tatazca chedarAzinA catuHpaJcAzadadhikaika catvAriMzacchatarUpeNa bhAgo hiyate-41532614 labdhAH paviMzati muhartAH, zeSANi navaso paMdraha ko dasase guNA kare taba aMzasthAna meM X9151. isa prakAra nava hajAra ekaso pacAsa hote haiM isa se abhijit nakSatra kA bhoga rUpa teraha so do tathA sarasaThiyA bAsaTha bhAga zuddha hote haiN| jaise ki 325 - 1317 2016isa prakAra Upara meM sAta hajAra ATha so aDatAlIsa hote haiM, tadanantara chedarAzisthAna meM bAsaTha evaM saDasaTha rUpa aMkoM ko paraspara meM guNAkare 62467 =4154 isa prakAra chedasthAna meM cAra hajAra ekaso copana hote haiM 4154 / aba bhAjyahAra rAzi kI sthiti kA 54 = 14354 isaprakAra bhAga karane se eka zravaNa nakSatra labdha hotA hai tathA tIna hajAra chahaso corANave zeSa bacatA hai| inako bhI muhUrta lAne ke liye tIsa se guNA kare +30=164isaprakAra upara ke sthAna meM eka lAkha dasa hajAra AThaso bIsa hotA hai| isako cheda rAzi jo cAra hajAra ekaso copana hai usase bhAga kare:-41641-264614 ische tathA cheda rAzi bAsaTha thAya che te pachI navase paMdarane dasathI gaNavAmAM Ave te maza sthAnamA 13+17-635cha / rIta napa 2 geso payAsa thAya che mAthI abhijIta nakSatranA bhAgarUpa terase be tathA saDasaThiyA bAsaTha bhAga zuddha thAya che, jemake 43517-63337-1318 mA rIte 352 sAta 12 mAse! matAlIsa thAya che. te pachI darAzInA sthAnamAM bAsaTha ane saDasaTha rU5 aMkone paraspara guNavA 62-67 =4154 A rIte cheda sthAnamAM cAra hajAra ekase cepana thAya che. have bhAjyahAra rAzinI sthiti =1rR A rIte bhAga karavAthI eka zravaNa nakSatra lakhya thAya che. tathA traNa hajAra chaso carANu zeSa rahe che. AnA muhUrta banAvavA mATe trIsathI guNavAmAM Ave 2+30=44 26rUpa A rIte upara eka lAkha dasa hajAra AThase vIsa thAya che tene chedarAzI cAra hajAra ekase cepana che, tenAthI bhAga karavA. =266c A rIte chavIsa muhUrta labdha thAya che. tathA be hajAra zrI suryaprajJapti sUtra: Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 sUryapratasUtre _2816 X 622816 X 622816 X 1 4154 80X9 tiSThanti SoDazottarANi aSTAviMzatiH zatAni, etAni dvASaSTibhAgAnayanArtha dvASaSTyA - atra guNAkArachedharAzyo dvapiSTyA'pavarttanA kRtA vartate, tena guNakArarAzirekakarUpastiSThati chedarAziva saptaSaSTiH, tatraikenoparitano rAziradhastanazca rAzirguNitau tAveva / ato bhAgaharaNArthaM nyAsaH - = 42 + labdhA, dvAcatvAriMzat dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvau saptaSaSTibhAgau, ata AgataM dvitIyaM parva dhaniSThA nakSatrasya SaDviMzatiM muhUrttAn ekasya ca muhUrttasya dvAcatvAriMzataM dvASaSTibhAgAn, ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvau saptaSaSTibhAgau bhuktvA samAptimupagacchati / evaM zeSeSvapi parva sarvANi nakSatrANi bhAvanIyAni / tatra parvasaMkhyAjJAne nakSatrajJAnaM pracalati TIkAsthAnAM karaNagAthAnAM vyAkhyAne, tatraiva tat saMgrAhikAcemAH pUrvAcAryapradarzitAH paJcaprakAra chAisa muhUrta labdha hotA hai, tathA do hajAra AThaso solaha zeSa rahate haiM, isako bAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se guNA kare - X 62 = chaX yahAM para guNAkAra evaM chedarAzi ko bAsaTha se apavartanA kiyA hai, ataH guNAkAra rAzi ekarUpa hotI hai, tathA chedarAzi saDasaTha hotI hai, usako Upara kI rAzI ko evaM nIce kI rAziko eka se guNA kare to usI prakAra rahatA hai| ataH bhAga karane ke liye nyAsa kare= 42 X bAsaThiyA bayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sarasaThiyA do bhAga hote haiM, aba dUsarA parva AtA hai, vaha dhaniSThA nakSatra kA chAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA sarasaThiyA do bhAga mukta hokara samApta hotA hai / isIprakAra zeSa parvo ke saMbaMdha meM sabhI nakSatroM kI bhAvanA bhAvita karaleveM / 2816 1 28164 62 X BOX62 guNayitavyAni - parva saMkhyA jAnane ke liye nakSatra jJAna jarUrI hai TIkA meM kahI huI : karaNagAthAoM kI vyAkhyA meM vahAM para hI saMgrAhikA ina pAMca gAthAoM ko pUrvAcAryoM ne pradarzita kI hai jo isaprakAra hai - ( sappadhaNiTThA ajama) ityAdi AiseAseLa zeSa bace che, tenA mAsiyA bhAga karavA mATe khAsaDhathI guNuvA de62 =(c){}}+{{={{}{+} gaDDI guyuara bhane cheharAzine mAsAthI apanA resa che, tethI guNAkAra rAzi eka rUpa thAya che, tathA chedarAzI saDasaTha thAya che. tene uparanI rAzi tathA nIcenI rAzi ekathI guNAkAra karavA te eja pramANenI saMkhyA rahe che. tethI bhAga karavA mATe nyAsa karavA 63=42+; khAsasiyA cheMtAlIsa bhAganA saDasaDayA e bhAga thAya che. have khIju pa` Ave che. te dhaniSThA nakSatranA chavvIsa muhUta tathA eka muhUnA saDasaThayA e bhAga bhAgavIne samApta thAya che, Aja rIte khAkInA badhA parvAMnA saMbaMdhamAM adhA nakSatrAnI bhAvanA samajI levI. saMkhyA jANavA mATe nakSatranA jJAnanI AvazyaktA che. TIkAmAM kahela karaNa gAthAonI vyAkhyAmAM tyAMja te batAvanArI sa`grAhikA A pAMca gAthAe pUrvAcAryae zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya vizatitama prAbhRtaprAbhRtam gAthA:- sappaNihA ajjama abhivar3I cittaAsa iNdggii| rohiNI jiTThA migasira vissA'diti savaNapi u devA // 1 // aja ajjama abhivuDDI cittA Aso tahA visaahaao| rohiNi mUlo adA vIsaM pusso dhaNihA ya // 2 // bhaga aja ajjama pUso sAI aggIya mitta devA ya / rohiNi puvvAsADhA puNavvasu vIsa devA ya // 3 // ahivasu bhagabhivvuDI hatthassa visAha kattiyA jetttthaa| somA u savaNo piu varuNa bhagAbhivur3I ya // 4 // cittA sa visAhaggI mUlo adAya vissa pussoya / ee jugapuvvaDDe visaTTi pavvesu NakkhattA // 5 // chAya- so'ryamA'bhivRddhizcitrA azva indraagnii| rohiNI jyeSThA mRgazirA vizvA'ditiH zravaNA pitR devAH // 1 // aMjo'yamA abhivRddhizcitroM azvaistathA vizaukhA / rohiNI mUla mArdA vizAkhA puSyo dhaniSThA ca // 2 // bhagaH ajaH aryamA puSyaM svAtI agnayazca mitradevAzca / rohiNI pUrvApADhA punarvasU vizvadevAzca // 3 // ahiH vasuH bhagaH abhivRddhiH hasta vizAkhAkRttikA jyeSThA / somaH zravaNaH pit varuNaH bhagaH abhivRddhizca // 4 // citrA vizAkhA agniH mUlaM ArdrA ca vizvaH puSyaM ca / etAni yugapUrvAddhe dvipaSTi parveSu nakSatrANi // 5 // etAsAm akSaragamanikA vyAkhyA yathA-ekasmin paJcavarSAtmake yuge caturviMzati adhikAni zatasaMkhyakAni parvANi bhavantItyuktaM prAk / teSAM parvANAm arddhamitAni parvANi dvApaSTi 62 saMkhyakAni yugasya pUrvAH bhavanti / avaziSTAni cAparAH bhavanti / tatra yugapUrvArdai kAni kAni ca parvANi kasmin kasminnakSatre parisamApti mupagaccheyuriti jJAnArtha ina gAthAoM kA artha isaprakAra hai-pAMca varSAtmaka eka yugameM ekaso covIsa parva saMkhyA hotI hai yaha pahale kahA hai| una paryoM ke arddha pramANa parva 62 bAsaTha yuga ke pUrvArddha meM hotA hai,| zeSa uttarArddha meM hote haiN| una paryoM meM yuga prazita 41 cha. 2 2 // pramANe cha. (sappa dhaNivA ajjama) tyAEi At uthA sAnA artha A pramANe che-pAMca varSavALA eka yugamAM ekaso vIsa 5rva saMkhyA thAya che A pahelAM kahyuM ja che, e parvonA ardhA pramANanA parva 62 bAsaTha yuganA pUrvArdhamAM thAya che, bAkInA bAsaTha uttarArdhamAM thAya che. e pamAM yuganA pUvaddhamAM kayA kayA parva kayA kayA nakSatromAM samApta thAya che, e jANavA mATe pAMca karaNa gAthA kahI che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrya prajJaptisUtre paJcakaraNagAthA upadizanti yathA - prathamasya parvaNaH samAptau sarpaH- sarpadevopalakSitaM nakSatraM- AzleSA nakSatraM bhavet - AzleSA nakSatre prathamaM parva parisamAptimupagacchatItyarthaH / evaM sarvatra boddhavyam 1 | dvitIyasya parvaNaH samAptau dhaniSThAnakSatraM syAt 2 | tRtIyasya parvaNaH parisamAptau aryamA aryamA devatopalakSitA uttarAphAlgunI nakSatraM bhavet 3 | caturthasya parvaNaH parisamAptau abhivRddhiH - abhivRddhidevatopalakSitamuttarAbhAdrapadA nakSatraM bhavedityavayam 4 / paJcamasya citrA 5 / SaSThasya parisamAptau adhaH - avadevatopalakSitaM azvinI nakSatraM bhavati 6 / saptamasya parvaNaH parisamAptikAle indrAgni:indrAgnidevatopalakSitaM - dvayadhipaM vizAkhA nakSatraM bhavatIti jJeyam 7 / aSTamasya rohiNI8 / navamasya jyeSThA 9 / dazamasya mRgazirA nakSatram 10 / ekAdazasya vizvaH - vizvadevopalakSitaM - sUryadaivatam uttarASADhA nakSatram 11 / dvAdazasya parvaNaH parisamAptikAle aditi:ke pUrvArddha meM kauna kauna parva kina kina nakSatroM meM samApta hote haiM, yaha jAnane ke liye pAMca raNagAthA kahI hai, jaise kI - pahalA parva samApti meM sarpa jina kA deva hai, vaha AzleSA nakSatra hotA hai, AzleSAnakSatra meM pahalA parva samApta hotA hai 1 / isaprakAra sabhI parvo ke viSaya meM jAnaleveM, dUsarA parva kI samApti meM after nakSatra hotA hai 2 / tIsarA parvasamApti meM aryamA deva vAlA uttarAphAlgunI nakSatra hotA hai 3 / cauthA parva kI samAptikAla meM abhivRddhi devatA vAlA uttarAbhAdrapadA nakSatra hotA hai 4 / pAMcaveM parva kI samApti meM citrA nakSatra hotA hai 5 / chaTTA parva kI samApti meM azvadevatA vAlA azvinI nakSatra hotA hai 6 / sAtavAM parvakI samApti meM indra evaM agnidevatA vAlA do adhipati vAlA vizAkhA nakSatra hotA hai 7 / AThaveM parvakI samApti meM rohiNI nakSatra hotA hai 8 | navaveM parva kI samApti meM jyeSThA nakSatra hotA hai 9 / dasaveM parva kI samApti meM mRgazirA nakSatra hotA hai 10 / gyArahaveM parva kI samApti 38 jemake pahelA panI samAptimAM sarpa jenA deva che te azleSA nakSatra DAya che, azleSA nakSatramAM paheluM pa rAmApta thAya che. 1 A pramANe badhAja vAMnA saMbadhamAM samajI levuM. bIjA paOnI samAptimAM dhaniSThA nakSatra hoya che. (2) trIjA patranI samAptimAM amAdevavALu uttarAphAlgunI nakSatra heAya che. (3) cethA parvanI samApti kALamAM abhivRddhi devavALu uttarAbhAdrapadA nakSatra hoya che. (4) pAMcamA parvanI samAptimAM azva devatAvALu citrA nakSatra heAya che. (5) chaThThA paOnI samAptimAM azvadevatAvALu' azvinI nakSatra DAya che. (6) sAtamA paOnI samAptamAM indra ane agni e devavALuM vizAkhA nakSatra DAya che. (7) AThamA parvanI samAptimAM zAhiNI nakSatra hoya che. (8) navamA panI samAptimAM jyeSThA nakSatra hAya che. (9) dasamAM pa`nI samAptimAM mRgazirA nakSatra haiAya che. (10) agyAramAM paOnI samAptimAM vizvadeva nAmanA sUrya devatAvALu uttarASADhA nakSatra hAya che zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 39 aditi devatopalakSitaH punarvasuH 12 / trayodazasya zravaNaH 13 / caturdazasya parvaNaH parisamAptikAle pitR-pitR devatopalakSitaM maghAnakSatraM bhavati 14 / paJcadazasya parvaNaH parisamAptyavasare ajaH-ajadevatopalakSitaM pUrvAbhAdrapadAnakSatramavaseyam 15 / SoDazasya aryamAaryamAdevatopalakSitam uttarAphAlgunInakSatraM bhavati 16 / saptadazasya parvaNaH parisamApti samaye abhivRddhiH-abhivRddhidevatopalakSim uttarAbhAdrapadAnakSatraM bhavatItyavaseyam 17 / aSTAdazasya citrAnakSatram 18 / ekonaviMzatitamasya parvaNaH samAptikAle azvaH-azvadevatopalakSitam azvinInakSatraM tiSThatItijJeyam 19 / viMzatitamasya vizAkhA 20 / ekaviMzatitamasya rohiNI 21 / dvAviMzatitamasya mUlanakSatram 22 / trayoviMzatitamasya ArdrA 23 / caturviMzatitamasya parvaNaH parisamAptikAle viSvaka-viSvaka devatolakSitam uttarASADhAnakSatre meM vizvadeva nAma vAlA sUryadevatA viziSTa uttarASADhA nakSatra hotA hai 11 / bArahaveM parva kI parisamApti meM aditidevatA vAlA punarvasu nakSatra hotA hai 12 / terahaveM parva kI samAptikAla meM zravaNa nakSatra hotA hai 13 / caudahaveM parva ko samApti meM pitRdeva vAlA maghA nakSatra hotA hai 14 // paMdrahaveM parva kI parisamAptikAla meM aja devatA vAlA pUrvAbhAdrapadA nakSatra hotA hai 15 / solahaveM parva kI samApti kAla meM aryamA devatAvAlA uttarAphAlgunI nakSatra hotA hai, 16 / satrahave parva kI samApti kAla meM abhivRddhi devatAvAlA uttarAbhAdrapadA nakSatra hotA hai 17 aThArahaveM parva kI samApti kAla meM citrA nakSatra hotA hai 18 / unnIsaveM parva kI samApti kAla meM azva devatAvAlA azvinI nakSatra hotA hai 19 / vIsaveM parva kI samApti kAla meM vizAkhA nakSatra hotA hai 20 / ikkIsaveM parva kI samApti kAla meM rohiNI nakSatra hotA hai 21 / bAvIsaveM parva kI samApti kAla meM mUla nakSatra hotA hai / 22 / teisaveM parva kI samApti kAla meM ArdA nakSatra hotA hai 23 / covIsaveM parva kI samApti kAla meM viSvaka devatAvAlA (11) bAramA parvanI samAptimAM aditi devatAvALuM punarvasu nakSatra hoya che. (12) teramAM parvanI samAptimAM zravaNa nakSatra hoya che. (13) caudamA parvanI samAptimAM pitRdevavALuM maghA. nakSatra hoya che. (14) paMdaramA parvanI samAptimAM anya devatAvALuM pUrvAbhAdrapadA nakSatra hoya che, (15) soLamA parvanI samAptimAM aryamA devatAvALuM uttarAphAgunI nakSatra hoya che. (16) sattaramA parvanI samAptimAM abhivRddhi devatAvALuM uttarAbhAdrapadA nakSatra hoya che. (17) aDhAramA parvanI samApti kALamAM citrA nakSatra hoya che. (18) ogaNIsamA parvanI samAptimAM azvadevatAvALuM azvinI nakSatra hoya che. (19) vIsamA parvanI samAptikALamAM vizAkhA nakSatra hoya che. (20) ekavIsama parvanI samApti kALamAM rohiNI nakSatra hoya che. (21) bAvIsamA parvanI samApti kALamAM mULa nakSatra hoya che. (12) tevIsamA parvanI samApti kALamAM AdrA nakSatra hoya che. (23) vIsamA parvanI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 sUryaprakSaptisUtre bhavati 24 / paJcaviMzatitamasya puSyaH 25 / paiviMzatitamasya dhaniSThA 26 / saptaviMzatitamasya parvaNaH parisamAptisamaye bhagaH-bhagadevatopalakSitaM sUryadevatAkaM pUrvAphAlgunInakSatraM bhavatItyavaseyam 27 / aSTAviMzatitamasya anaH- anadevatopalakSitaM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM bhavati 28 / ekonatriMzattamasya parvaNaH parisamAptisamaye aryamA-aryamAdevatolakSitaM sUryadevatAkaM uttarAphAlgunI nakSatraM bhavatIti jJeyam 29 / triMzattamasya puSyaH-pUSAdevatopalakSitaM sUryadaivataM revatInakSatraM bhavatItyavaseyam 30 / ekatriMzattamasya svAtInakSatram 31 / dvAtriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle agniH-agnidevatopalakSitaM kRttikAnakSatraM bhavatIti jJeyam 32 / trayastriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle mitradevaH mitranAdevo yasya nakSatrasya tat mitradevaM-sUryadaivataM-anurAdhAnakSatraM jJeyam 33 / caturviMzattamasya rohiNI 34 / paJcatriMzattamasya pUrvASADhA 35 / SaTtriMzattamasya punauttaraSADhA nakSatra hotA hai / 24 / pacIsaveM parva kI samApti kAla meM puSya nakSatra hotA hai 25 / chavosaveM parva kI samApti kAla meM dhaniSThA nakSatra hotA hai 26 // satAvIsaveM parva kI samApti meM bhaga nAma ke sUrya deva devatAvAlA pUrvAphAlgunI nakSatra hotA hai 27 / aThAvIsaveM parva kI samApti kAla meM ajadevatA vAlA pUrvAbhAdrapadA nakSatra hotA hai 28 / untIsaveM parva kI samApti kAla meM aryamA devavAlA sUrya deva viziSTa uttarAphAlgunI nakSatra hotA hai 29 / tIsaveM parva kI mamApti kAla meM pUSA nAmavAlA sUrya devatA viziSTa revatI nakSatra hotA hai 30 // ikatIsaveM parva kI samApti kAla meM svAtI nakSatra hotA hai 311 battIsaveM parva kI samApti kAla meM agni devatAvAlA kRttikA nakSatra hotA hai 3 tetIsaveM parva kI samApti kAla meM mitra nAma kA sUrya devatAvAlA anurAdhA nakSatra hotA hai 33 / cotIsaveM parva kI samApti kAla meM rohiNI nakSatra hotA hai 34 / samApti kALamAM vizvadeva devatAvALuM uttarASADhA nakSatra hoya che. (24) pacIsamA parvanI samApti kALamAM puSya nakSatra hoya che. (25) chavvIsamA parvanI samApti kALamAM dhaniSThA nakSatra hoya che. (26) satyAvIsamAM parvanI samApti kALamAM bhagadevatA nAmanA sUrya devavALuM pUrvAphAgunI nakSatra hoya che. (27) aThayAvIsamA parvanI samApti kALamAM aja devatAvALuM pUrvAbhAdrapadA nakSatra hoya che. (28) ogaNatrIsamAM parvanI samApti kALamAM aryamA nAmanA sUryadevavALuM uttarAphAgunI nakSatra hoya che. (29) trIsamAM parvanI samApti kALamAM pUSA nAmanA sUrya devatAvALuM revatI nakSatra hoya che. (30) ekatrIsamAM parvanI samApti kALamAM ravAtI nakSatra hoya che. (31) batrIsamA parvanI samApti kALamAM agnidevatAvALuM kRttikA nakSatra hoya che, (32) tetrIsama parvanI samApti kALamAM mitra nAmanA sUryadevatAvALuM anurAdhA nakSatra hoya che. (33) trIsamA parvanI samaptikALamAM rohiNI nakSatra hoya che. (24) pAMtrIsamAM parvanI samApti kALanAM pUrvASADhA nakSatra hoya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam rvasuH 36 / saptatriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle viSvakadevaH - viSvaka devatopalakSitavizvedevadaivataM - uttarASADhA nakSatraM bhavatItyarthaH 37 / aSTAtriMzattamasya parvaNaH parisamAptisamaye ahiH-ahidevatopalakSitaM sarpadaivataM - AzleSA nakSatra bhavatItyavaseyam 38 / ekonacatvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle vasuH - vasudevatopalakSitaM ghaniSThA nakSatraM jJeyam 39 / catvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle bhagaH - bhagadevatopalakSitaM sUryadevatAkaM pUrvAphAlgunI nakSatraM bhavatIti jJeyam 40 / ekacatvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptyavasare abhivRddhiH - abhivRddhideva - topalakSitam uttarAbhAdrapadAnakSatraM bhavatItyavaseyam 41 / dvAcatvAriMzattamasyahastaH 42 / tricatvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle azvaH - azvadevatopalakSitamazvinI nakSatraM bhavatIti jJeyam 43 | catuzcatvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle vizAkhA nakSatraM bhavati 44 / pazca 41 paiMtIsa parva kI samApti kAla meM pUrvaSADhA nakSatra hotA hai 35 / chattIsaveM parva kI samApti meM punarvasu nakSatra hotA hai 36 / saDatIsaveM parva kI samApti meM viSvak vizvadeva devatAvAlA uttaraSADhA nakSatra hotA hai 37 | aDatIsaveM parva kI samApti samaya meM ahi devatA mAne sarpa devatAvAlA azleSA nakSatra hotA hai 38 / uncAlIsa parva kI samApti kAla meM vasudevatAvAlA dhaniSThA nakSatra hotA hai 39 / cAlIsaveM parva kI samApti kAla meM bhagadevatA nAma kA sUrya devatAvAlA pUrvAphAlgunI nakSatra hotA hai 40 ikatAlIsaveM parva kI samApti kAla meM abhivRddhi devatAvAlA uttarAbhAdrapadA nakSatra hotA hai 41| payAlIsaveM parva kI samApti kAla meM hasta nakSatra hotA hai / 42 / tayAlI sarve parva kI samApti kAla meM azva devatAvAlA azvinI nakSatra hotA hai 43 / cuvAlIsaveM parva kI samApti meM vizAkhA nakSatra hotA hai 44 / paiMtAlIsaveM parva kI samApti meM kRttikA nakSatra hotA hai 45 chiyAlIsaveM parva kI samApti kAla meM jyeSThA nakSatra hotA hai che. (35) chatrIsamA pA~nI samAptimAM punarvasu nakSatra hoya che. (36) sADatrIsamAM pa'nI samAptimAM vizvaka arthAt vizvadeva devatAvALu uttarASADhA nakSatra hoya che. (37) ADatrIsamA paOnI samApti samayamAM ahiM devatA arthAt sarva devatAvALuM azleSA nakSatra hoya che. (38) AgaNacAlIsamA nI samApti kALamAM vasudevatAvALu dhaniSThA nakSatra hoya che. (39) cAlIsamA parvanI samApti kALamAM bhagadevatA nAmanA sU` devatAvALuM pUrvAMphAlgunI nakSatra DAya che. (40) ekatAlIsamApanI samApti kALamAM abhivRddhi devatAvALu uttarAbhAdrapadA nakSatra hoya che. (41) betAlIsamA paOnI samApti kALamAM hasta nakSatra hoya che (42) tetAlIsamA paOnI samApti kALamAM azvadevatAvALu' azvinI nakSatra hAya che. (43) cuMmAlIsamA parvanI samApti kALamAM vizAkhA nakSatra hoya che. (44) pistAlIsamA parvanI samAptimAM kRttikA nakSatra hoya che. (45) chetAlIsamA parvanI samApti zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtra catvAriMzattamasya parvaNaH samAptikAle kRttikA 45 / SaTcatvAriMzattamasya parisamAptikAle jyeSThAnakSatra bhavatIti jJeyam 46 / saptacatvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle soma:somadevatopalakSita--somadaivataM-candradaivataM mRgazirAnakSatraM bhavatItyavaseyam 47 / aSTAcatvAriMzanamasya parvaNaH parisamAptyavasare Ayu:-AyurdevatopalakSitaM-Ayurdaivata-jaladaivataM-pUrvASADhAnakSetraM bhavatIti jJeyam 48 / Ayu:-AyurUpaM-jIvanavyApyakAla AyuH kathyate, jIvanaM nAma jalaM bhavati (payaH kIlAlamabhRtaM jIvanaM bhuvanaM vanam ityamaraH) ekonapazcAzattamasya parvaNaH parisamAptisamaye raviH-ravinAmakadevatopalakSitaM-ravidaivataM punarvasunakSatraM bhavati 49 / pazcAzattamasya zravaNA nakSatraM bhavati 50 / ekapaJcAzattamasya parvaNaH samAptikAle pitR-pitRdevatopalakSitaM maghAnakSatraM bhavatIti jJeyam 51 / dvipaJcAzattamasyaH parvaNaH parisamAptyavasare varuNa:varUNadevatopalakSitaM zatabhiSAnakSatraM bhavatItyaseyam 52 / tripaJcAzattamasya parvaNaH parisamAptisaMmaye bhagaH-bhagadevatopalakSita-sUryasvAmikaM pUrvAphAlgunInakSatraM bhavatIti jJeyam 53 / catu:paJcAzattamasya parvaNaH parisamAptikAle abhivRddhi-abhivRddhinaamkdevtoplkssit-abhivRddhi46| suratAlIsaveM parva kI samApti kAla meM soma-candra devatAvAlA mRgazirA nakSatra hotA hai 47 // aDatAlIsaveM parva kI samApti meM Ayu mAne jala nAma ke deva vAlA pUrvASADhA nakSatra hotA hai| Ayu mAne Ayu rUpa jIvanayApanakAla Ayu kahA jAtA hai, jIvana jalakA nAma kahA hai, kahA bhI hai (payaH kIlAlamamRtaM jIvanaM bhuvanam vanam ityamaraH) 48 / uncAlIsaveM parva kI samApti kAlameM ravinAma ke devatAvAlA punarvasu nakSatra hotA hai 49 / pacAsaveM parvakI samAptikAla meM zravaNa nakSatra hotA hai 50 / ikkAvana parva ke samAptikAla meM pitR nAma ke devatAvAlA maghAnakSatra hotA hai 51 / bAvanaveM parvake samAptikAla meM varuNa devatAvAlA zatabhiSA nakSatra hotA hai 52 / tripanave parva ke samAptikAla meM bhaga nAma ke sUryadevatAvAlA pUrvAphAlgunI nakSatra hotA hai 53 / copanave parva kI samAptikAla meM abhivRddhi nAma ke devatA vAlA kALamAM jayeSThA nakSatra hoya che. (46) suDatAlIsamA parvanI samApti kALamAM sema-caMdramAM devatAvALuM mRgazirA nakSatra hoya che. (47) aDatAlIsamA parvanI samApti kALamAM Ayu arthAta jaLa nAmanA devavALuM pUrvASADhA nakSatra hoya che Ayu eTaleke AyuSyarUpa jIvana gamana 4ANane Ayu upAya che. sana sanu nAma 4hyu 59 cha payaH kIlAlamamRtaM jIvanaM bhuvanam vanam ityamaraH) (48) yoga5yAsamA panI samAtimA vi nAmanA hevAvA punarvasu nakSatra hoya che. (49) pacAsamA parvanI samApti kALamA zravaNanakSatra hoya che. (50) ekAvanamAM parvanI samApti kALamAM pitRnAmanA devatAvALuM maghA nakSatra hoya che. (51) bAvanamA parvanI samApti kALamAM varUNa devatAvALuM zatabhiSA nakSatra hoya che. (ra) tepanamA parvanI samApti kALamAM bhaga nAmanA sUryadevatAvALuM pUvaphAgunI nakSatra hoya che. (53) cepanamAM parvanI samApti kALamAM abhivRddhi nAmanA devatAvALu uttarAbhAdrapadA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam daivatam uttarAbhAdrapadAnakSatraM bhavatItyaseyam 54 / paJcapaJcAzattamasya parvaNaH samAptyabasare citrA 55 / SaTpaJcAzattamasya parvaNaH parisamAptisamaye azvaH azvadevatopalakSim azvinInakSatraM bhavati 56 / saptapazcAzattamasya parvaNaH parisamAptikAle vizAkhAnakSatrabhavati 57 / aSTapaJcAzattamasya parvaNaH parisamAptisamaye agni:-agnidevatopalakSitaM kRttikAnakSatraM bhavati 58 / ekonaSaSTitamasya parvaNaH parisamAptikAle mUlaM-mUlanakSatraM bhavati 59 / paSTitamasya ArdrAnakSatram 60 / ekapaSTitamasya parvaNaH parisamAptikAle viSvak-viSvakanAmakadevatopalakSitaM vizvadaivataM vaizvadevam uttarASADhAnakSatraM bhavatItyavaseyam 61 / dvApaSTitamasya parvaNaH parisamAptyavasare puSyaH-puSyanakSatraM bhavatIti jJeyam 62 / ityevaM yugapUrvArddhagatAnAM dvApaSTisaMkhyakAnAM parvaNAM parisamAptikAlikAni nakSatrANi gAthApratipAditakrameNa pratipAditAni ityarthaH / samprati etadevopasaMharati-'ee juga puyaDDhe visaTi pavvesu NakkhattA' uttarAbhAdrapadA nakSatra hotA hai 54 / pacapanave parva ko samAptikAla meM citrA nakSatra hotA hai 55 / chappanave parva kI samAptikAla meM azvanAma ke devatAvAlA azvinI nakSatra hotA hai 56 / satAvanave parva ke samAptikAla meM vizAkhA nakSatra hotA hai 57 / aThAvana parva ke samAptikAla meM agni devatA vAlA kRttikA nakSatra hotA hai 58 / unasAThave :parva kI samAptikAla meM mUla nakSatra hotA hai 59 / sAThaveM parva kI samAptikAla meM ArdrA nakSatra hotA hai 60 / ikasaThaveM parva kI samAptikAla meM viSvaka mAne vaizvadeva nAmake devatAvAlA uttarASADhA nakSatra hotA hai 61 / bAsaThaveM parva kI samAptikAla meM puSyanAma kA nakSatra hotA hai 62 / isaprakAra ye yuga ke pUrvArddha meM Aye huve bAsaTha parvo ke samAptikAla meM rahe nakSatroM ke nAma gAthA meM pratipAdita kiye huve kramAnusAra yahAM para pradarzita kiye haiN| aba inakA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(ee juga puvvaDDe cisahi pavvesu nakSatra hoya che. (54) paMcAvanamAM parvanI samApti kALamAM citrA nakSatra hoya che. (55) chappanamA parvanI samApti kALamAM azvanAmanA devatAvALuM azvinI nakSatra hoya che. (56) satAvanamA parvanI samApti kALamAM vizAkhA nakSatra hoya che. pa) aThAvanamA parvanI samApti kALamAM agnidevatAvALuM kRttikA nakSatra hoya che. (58) ogaNasAThamA parvanI samApti kALamAM mUla nakSatra hoya che. (59) sAThamA parvanI samApti kALamAM AdranakSatra hoya che. (60) ekasaThamA parvanI samApti kALamAM vizvaka eTaleke vaizvadeva nAmanA devatAvALuM uttarASADhA nakSatra hoya che. (61) bAsaThamA parvanI samApti kALamAM puSya nakSatra hoya che. (62) A rIte yuganA prathama ardha bhAgamAM AvelA A bAsaTha penI samApti kALamAM rahela nakSatrenA nAme gAthAmAM pratipAdana karela kama anusAra ahIMyAM batAvela che. ve 21 vissyn| upasa 7.2 42di 4 cha-(era jugapuvvaDDhe bisadvipavvesu nakkhattA) zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa sUryaprajJaptisUtre earfar yugapUrvA dviSaSTiparvasu nakSatrANi / etAni - anantaroditakrameNa pratipAditAni nakSatrANi yugasya pUrvArde yAni dvASaSTi saMkhyakAni parvANi bhavanti teSu krameNa bhavantIti veditavyAnIti / evaM prAguktakaraNagAthAvazAdeva yugasyottarArddhe'pi dvASaSTi saMkhyakeSu parvasu avagantavyAni mukarANi bhavanti, kimatra punarlekhapunarAvarttaneti / samprati kasmin sUryamaNDale kiM parva samAptimupayAtIti darzayati- pUrvAcAryairupadarzitaM karaNagAthAnAmakaM karaNaM tadevAtropanyasya abhighAtavyam / karaNaM yathA - 'sUrassa vi nAyantro sageNa ayaNeNa maMDalavibhAgo / ayama u je divasA rUvahie maMDale havai // 1 // chayA- sUryasyApi jJAtavyaH svakIyena ayanena maNDalavibhAgaH / ayane tu yo divaso rUpAdhiko maNDale bhavati // 1 // asyAH vyAkhyA yathA - parvaparisamAptikAle sUryasyApi parvaviSayo maNDalavibhAgo jJAtavyaH, svakIyena - AtmIyena ayanena - ayanavibhAgarUpeNa samayena, arthAt sUryasya svakIyamayanamapekSya tasmin tasmin maNDale tasya parvaNaH parisamAptiH bhAvanIyAH - avadhAraNIyeti NakkhattA) ye yuga ke pUrvArdha meM rahe huve bAsaTha nakSatra kahe haiM / arthAt pUrvokta prakAra ke krama se pratipAdita yuga ke pUrvArddha meM jo bAsaTha parva kahe haiM unake samApti samaya meM ye nakSatra kramAnusAra rahate haiM / isI prakAra prAkathita karaNa gAthAnusAra yuga ke uttarArddha meM bhI bAsaTha parvo ke samApaka yahI nakSatra hote haiM, aisA samajhaleveM / ataH lekhakA punarAvartana grantha gauravabhayase nahIM karate hai / aba kisa sUryamaMDala meM kaunasA parva samApta hotA hai so kahate haiM - isa viSaya meM pUrvAcAryAMne pradarzita karaNagAthA nAmaka karaNa yahAM kahakara samajhAte haiM, vaha karaNa isa prakAra rahe hai- (sUrassa vi nAyavvo sageNa ayaNeNa) ityAdi isakA artha isa prakAra se hai - parva kI samAptikAla meM sUryakA bhI parva viSayaka maMDala vibhAga jAnanA cAhie, apane ayana vibhAgarUpa samaya se arthAt sUryakA ayana ko jAnakara usa usa maMDala meM usa usa parva kI samApti kI bhAvanA * A yuganA pUrva mAM rahelA khAsa nakSatrA kahyA che. arthAt pUrvokta prakAranA kramathI pratipAdana kahela yuganA pUrvAdha bhAgamAM je khAsaTha paryAM kahyA che tenI samApti kALamAM A kramAgata nakSatra rahe che. eja pramANe pUrvokta karaNagAthAnA kathana pramANe yuganA uttarArdha bhAgamAM paNa khAsaTha pAMne samApta karanArA Aja nakSatrA hAya che. tema samajavuM. AthI lekhanu punarAvatana grantha vistAra bhayathI ahIM karatA nathI. have kayA sUryamaMDaLamAM kayuM parva samApta thAya che? te khatAve che, A viSayamAM pUrvAcAryAM e batAvela karaNagAtheAkta karaNa kahIne ahIM samagAve che. te A pramANe che.(suurms vi nAyabvoM sageNa ayaNeNa ) ityAdi nyA gAthA mono artha yA pramANe che. parvAMnI samApti kALamAM sUryanA pazu pa viSayaka maMDaLa vibhoga jANavA joie. peAtAnA ayana vibhAga rUpa samayathI arthAt sUryanA ayanane jANIne te te maDaLamAM te te zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryazaptiprakAzikA TIkA su0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam yAvat / atra ayane parizodhite sati ye divasA uddharitA vartante tat saMkhye rUpAdhike maNDale tat ipsitaM parva parisamAptaM bhavatIti veditavyam / eSA khalu karaNagAthAyA akSarasaMghaTanA veditavyA / asyAH bhAvArthoM yathA-iha yat parva kasmin maNDale parisamAptimugagacchediti jJAtumiSyate cettadA tat pratyuccArita parvasaMkhyA dhriyate dhRtvA ca paJcadazabhiguNyate, guNayitvA ca rUpAdhikA kriyate, tatazca sambhavantaH avamarAtrAH pAtyante, tato yadi vyazItyadhikena zatena bhAgaH patati, tarhi hRte ca bhAge yallabdhaM tAnyevAyanAni jJAtavyAni bhavanti / kevalaM yA pazcAt divasasaMkhyA avatiSThate tadanti me maNDale vivakSitaM parva parisamAptimupagacchedityavaseyam / uttarAyaNe vartamAne sati bAhyaM maNDalam AdiH karttavyaM dakSiNAyane ca sarvAbhyantaraM maNDalamAdi karttavyam ityasyAH gAthAyAH bhAvArthaH pratipAditaH / samprati bhAvanA pradaryate-yathA ko'pi pRcchati-kasmin maNDale sthitaH bhAvita karaleveM / yahAM ayana ko parizodhita karane para jitane divasa kahe haiM, utanI saMkhyAvAlA rUpAdhika maMDala meM vaha icchita parva samApta hotA hai| isa prakAra yaha karaNagAthA kA akSarArtha smjhleveN| isa kA bhAvArtha isa prakAra hai-yahAM jo parvako kisa maMDala meM samAsa hotA hai yaha jAnanA cAhe to usa parvakI saMkhyA kahe saMkhyA kahakara paMdraha se guNA kare guNA karake rUpAdhika kare, tatpazcAt sambhavita avamarAtra ko kama kare, pazcAt ekaso tirAsI se bhAga kare to isa prakAra bhAga karane para jo labdha hotA hai vahI ayana saMkhyA smjheN| tathA kevala poche jo divasa saMkhyA rahate haiM vaha antima maMDala meM vivakSita parva samApti meM upayukta hotA hai aisA samajhaleveM / uttarAyaNa vartamAna ho to bAhyamaMDala ko prathama kare tathA dakSiNA yana meM sarvAbhyantara maMDala ko Adi kare, isaprakAra isa gAthAkA bhAvArtha hai| parvanI samAptinI bhAvanA samajI levI. ahIM ayanane zedhita karavAthI jeTalA divase kahyA che eTalI saMkhyAvALA rUpAdhika maMDaLamAM e icchita parva samApta thAya che. A rIte A karaNagAthAne artha che. Ane bhAvArtha A pramANe che,-ahIyAM kayuM parva kayA maMDaLamAM samApta thAya che te jANavuM hoya te te parvanI saMkhyA kahevI. saMkhyA kahIne tene paMdarathI guNavA, guNAkAra karIne rUAdhika kare eTale ke sa khyA temAM umere pachI saMbhAvita amAsanI rAtri kama karavI, pachI tenAthI eka vyAzIthI bhAga karo je bhAga Ave ene ayana saMkhyA samajavI, tathA pachI je divasa saMkhyA rahe che, te chelalA maMDaLamAM vivakSita parvanI samAptimAM upayogI thAya che, tema samajavuM. uttarAyaNuM cAlatuM hoya te bAhAmaMDaLane pahelA levuM, ane dakSiNAyana heya te sabhyataramaMDaLane paheluM gaNavuM. A rIte A gAthAno bhAvArtha che. have AnI bhAvanA batAvavAmAM Ave che-kaI pUche che zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kara sUryaprajJaptisUtre sUryo yuge prathamaM parva parisamApayatIti, iha prathamaM parva pRSTamityeko bhriyate, saca paJcadazabhi guNyate, jAtAH paJcadaza / atraiko'pyavamarAtro na sambhavatIti na kimapi pAtyate, te ca paJcadazarUpAdhikAH kriyante jAtAH SoDaza yugAdau ca prathamaM parva dakSiNAyanaM bhavati, ata AgataM sarvAbhyantaramaNDalam AdiM kRtvA poDaze maNDale prathamaM parva parisamAptimupagacchediti / athAparaH pRcchati - caturtha parva kasmin maNDale sthitaH sUryo yuge parisamAptimupanayatIti, atra caturtha parvapratipAditaM varttate, tena catuSko dhiyate zrutvA ca paJcadazabhirguNyate 4x15=60 jAtA SaSTiH, atrAntare kAle eko'vamarAtraH sambhavatIti ekaH pAtyate - 60-1=59 jAtA ekonaSaSTiH sA ca bhUyo'pyekarUpa yutA - 59 + 1 = 60 jAtA SaSTiH, caturtha parva parisamAptimupagacchet evameva paJcaviMzatitama parva jijJAsAyAM paJcaviMzatisaMkhyA aba isakI bhAvanA pradarzita karate haiM koI pUchatA hai - kisa maMDala meM rahA huvA sUrya yugameM prathama parvako samApta karatA hai ? yahAM para pahalA parva pUchane se eka lebe ekako paMdraha se guNA kare to paMdraha hI hotA hai, yahAM eka bhI amAsa kI rAtrI nahIM hotI ataH kucha joDa nahIM hotA una paMdraha ko rUpAdhika kare to solaha hote haiM, yuga kI Adi meM pahalA parva dakSiNAyana meM hotA hai, ataH sarvAbhyantara maMDala AtA hai, unako Adi kara ke solahaveM maMDala meM pahalA parva samApta hotA hai / dUsarA koI pUchatA hai-cauthA parva kisa maMDala meM rahe huve sUrya samApta karatA hai ? yahAM para cauthA parva kahA hai, ataH cAra liyA jAtA hai, unako paMdraha se guNAkare to 415 = 60 sATha hote haiM itane kAla meM eka amAsa kI rAtrI hotI hai, ataH eka ko kama kare 60-1-59 isa prakAra unasaTha hote haiM una saMkhyA meM eka rUpAdhika kare 59 + 1 = 60 to sATha ho jAte / ataH sarvAbhyantara maMDala AtA hai, unako Adi kara ke sAThaveM maMDala meM ke--yA maMDaLamAM razdIne sUrya yuganA pahelA parvane samApta kare che ? ahIMyAM pahelu pa pUchavAthI ekanI saMkhyA levI ekane pa darathI guNuvAthI padaraja rahe che, AmAM eka paNa amAsanI rAtrI hotI nathI. tethI kaMI umeravAmAM Avatu nathI, e paMdarane rUpAdhika kare tA sALa thAya che, yuganI AdimAM paheluM pa dakSiNAyanamAM hAya che, tethI sarvAbhyaMtara maDaLa Ave che, tene prathama gaNIne seALamAM maDaLamAM paheluM pa samApta thAya che. khIju koI pUche che ke ceAthuM pa kayA maMDaLamAM rahIne sUryaM samApta kare che ? ahIMyAM ceAthu maMDaLa kahela che, tethI cAranI sa MkhyA levAmAM Ave che, tene paMdarathI guhuvA 4+15=60 te sATha thAya che, ATalA kALamAM eka amAsanI rAtrI thaI jAya che, tethI eka kama kare 60-1=59 te ogaNasATha rahe che. e sakhyAmAM eka rUpAdhika karavuM. 59+1=60nA sATha thaI jAya che. tethI sarvAbhyantara maMDaLa Ave che. tene prathama karIne sAiDamA ma`DaLamAM ceAthu' patra samApta thAya che. eja rIte pacIsamA nI samAptinI vicAraNAmAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3E sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 47 dhriyate sA ca paJcadazabhirguNyate 254 15=375 jAtAni trINi zatAni paJcasaptatyadhikAni / etAvatikAle SaT avamarAtrAH gatAH bhaveyuriti SaT zodhyante-375-6-369 jAtAni trINi zatAni ekonasaptatyadhikAni teSAM vyazItyadhikeMna zatena bhAgo hriyate labdhau dvau pazcAttiSThanti trINi, tAni rUpayutAni kriyante jAtAni catvAri, yau ca dvau labdhI tAbhyAM dve ayane-dakSiNAyanottarAyaNarUpe zuddha, tata AgataM tRtIye dakSiNAyanarUpe sarvAbhyantaraM maNDalam AdiM kRtvA caturthe maNDale paJcaviMzatitamaM parvaparisamAptimupayAyAditi / evameva anyadapyudAharaNaM yathA-caturviMzatyadhikazatatamaparvajijJAsAyAmucyate-prathamaM catuviMzatyadhikaM zatam ekatra sthApyate 124 etat paJcadazabhirguNyate-1244 15=1860 jAtAni aSTAdazazatAni SaSTayadhikAni / dvApaSTimita divasaireko'vamarAtro bhavatIti niyamAt, yadi SaSTayadhikamaSTAdazazataM dvASaSTayA bhAgo hiyate tadA jAtAH 1860-62-30 cauthA parva samApta hotA hai / isI prakAra se pacIsaveM parva kI samApti kI vicAraNA meM pacIsa kI saMkhyA rakkhI jAtI hai, usako paMdraha se guNA kare to 25x 15-375 tInaso pacahattara hote haiM / itane kAla meM chaha amAsa kI rAtrIgata hotI hai / anaH chaha kama kare to 375-6=369 tInaso unasittara hotAhai / usako ekaso tirAsI se bhAga kare to do labdha hotA hai, evaM pazcAt tIna bacatA hai, usako rUpa se yukta kare to cAra hote haiM tathA jo do labdha hai usase dakSiNAyana evaM uttarAyaNa rUpa do ayana zuddha hotA hai / tatpazcAt tIsarA dakSiNAyana meM sarvAbhyatara maMDala AtA hai usa ko Adi kara ke caturtha maMDala meM pacIsavAM parva parisamApta hotA hai| isI prakAra anya udAharaNa kahate haiMekaso covosa parva kI jijJAsA meM prathama ekaso covIsa ko eka ora sthApita kare 124 usako paMdraha se guNA kare to 124415=1860 aThArahaso sATha hote haiN| bAsaTha dina kA eka amAsa kI rAtra hotI hai / isa niyama se jo pacIsanI saMkhyA rAkhavAmAM Ave che. tene paMdarathI guNavAmAM Ave to 25+15-375 traNa paMcotera thAya che, ATalA kALamAM cha amAsanI rAtrI AvI jAya che tethI che temAMthI kama karavAmAM Ave te 375-6=369 traNaso aganatera thAya che tene eka vyAzithI bhAga kare te be Ave che ane traNa zeSa bace che. tene rUpathI yukta kare te cAra thAya che tathA je be Avela che. tethI dakSiNAyana ane uttarAyaNa be ayana zuddha thAya che. pachI bIjA dakSiNAyanamAM sarvAyaMtara maMDaLane prathama kahIne cethA maMDaLamAM paccIsamuM parva samApta thAya che. A ja pramANe anya udAharaNa batAvavAmAM Ave che. eka covIsa parvanI jIjJAsAmAM pahelAM eka covIsane eka tarapha rasthApita karavA 124 tene paMdarathI guNavA 124+15=1860 te aDhArase sATha Ave che. bAsaTha divasamAM eka amAsanI rAtrI thAya che. A niyamathI aDhArase sAThane bAsaThathI bhAgavA te 1860-62 zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre triMzadahorAtraparimitA avamAhorAtrAH gatA iti caturviMzatyadhikaparvazate kAle triMzadavamarAtrA gatA iti jJAtam / tenAtra triMzat pAtyante 1860-30%1830 jAtAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAni tAni rUpAdhikAni kAryANi=1830 +1=1831 jAtAni ekatriMzadadhikAnyaSTAdazazatAni / teSAM vyazItyadhikena zatena bhAge hRte 1831 : 183 =10 labdhaH, 1 zeSaM, labdhAni daza ayanAni pazcAdavatiSThate rUpaM, dazamaM cAyanaM yugaparyante uttarAyaNam arthAt yugAdau dakSiNAyaNaM bhavati, yugAdireva samvatsarAdirapi bhavati, ekasmin samvatsare dakSiNAyanottarAyaNarUpe dve eva ayane bhavataH / tenaiva kAraNena pUrvapradarzitagaNitakrame vyazItyadhikena zatena bhAge hate sati labdhiyadi viSamAGka:-ekaM trayaH paJcasapta nava iti syAt tadA dakSiNAyanamavagantavyam / samAGkazcet dvau catvAraH SaT aSTa daza iti cet tadottarAyaNamavagantavyam / dazAdhikA labdhirbhavatyeva nahiM kadAcit / yatohi paJcaaThAharaso sATha ko bAsaTha se bhAga kare taba 186062-30 trIsa avama ahorAtra samApta hotA haiM / arthAt ekaso covIsa parva kAla meM tIsa amAsa kI rAtrI gata huI aisA samajha leveM / isa prakAra yahAM tIsa kama hotAhai / 1860 : 1830 isa prakAra kama karane para aThArahaso tIsa rahate haiM, usameM rUpAdhika kare 1830+1=1831 isa prakAra aThArahaso ikatIsa hote haiM / unako ekaso tirAsi se bhAga kare 1831 : 183-10 isa prakAra dasa ayana labdha hotA hai tathA eka zeSa rahatA hai, dasavAM ayana yuga kA anta kA uttarAyaNa hotA hai| arthAt yuga kI Adi meM dakSiNAyana hotA hai, yuga kA Adi hI saMvatsara kA Adi hotA hai, eka saMvatsara meM dakSiNAyana evaM uttarAyaNa rUpa do hI ayana hote haiN| usI kAraNa se pUrva pradarzita gaNita krama meM ekaso tirAsI se bhAga karane para jo viSamAGka labdha ho jaise ki eka, tIna, pAMca, sAta, nava, Ave to dakSiNAyana jAnanA cAhiye / yadi sama aMka Ave jaise ki do, cAra, cha, ATha, dasa to uttarAyaNa jAnanA cAhie / daza se adhika kadApi labdha =30 trIsa amAsa rAtrI samApta thAya che. arthAta ekaso vIsamA parva kALamAM trIsa amAsanI rAtrI pUrNa thAya che. A pramANe ahIyAM aDhArase sAThamAMthI trIsa kama karavA 1860-30=1830 jethI aDhAra so trIsa rahe che, temAM rUpAdhika kare te 18+1=1831 aDhAra ekatrIsa thAya che. tene eka vyAzIthI bhAgavA 1831183=10 te A rIte dasa ayana Ave che. ane eka zeSa vadhe che. dasamuM ayana yuganA aMtanuM uttarAyaNa hoya che. arthAt yuganI AdimAM dakSiNAyana Ave che ane yuganuM Adi eja saMvatsaranuM paNa Adi hoya che. eka saMvatsaramAM dakSiNAyana ane uttarAyaNa e beja ane hayA che. eja kAraNathI pahelAM pradarzita gaNita kramamAM eka vyAzIthI bhAga karavAthI je viSama aMka Ave jemake eka, traNa, pAMca, sAta, nava, A rIte Ave te dakSiNAyana samajavuM. ane je sama aMka Ave jemake-be, cAra, cha ATha ane dasa Ave te utta zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 49 varSAtmake yuge caturviMzatyadhikAni zatasaMkhyakAnyeva parvANi bhavantItyuktaM prAk / sarvAntimasya parvaNaH gaNitakriyApyupadarzitA atraiveti / atra tryazItyadhikena zatena kathaM bhAgo hiyate ? iti jijJAsAyAmucyate-atra gaNitaM tu sUryamaNDalaparijJAnasya, sUryamaNDalAni ca jyazItyadhikazatasaMkhyakAni santi tenaiva kAraNena vyazItyadhikena zatena bhAgo hiyata iti / avamarAtri jJAnopapattistu darzitaiva, dvApaSTi parimitAhorAtrairekamahorAtraM kSayatvamupayAtIti / yathAtra prakRtagaNite tu labdhAni daza ayanAni pazcAdavatiSThate ekaH, dazamaM cAyanaM yugaparyante uttarAyaNaM tata Agatam uttarAyaNaparyante sarvAbhyantare maNDale-prathamAkhye maNDale caturvizatyadhikaM zatatamaM parvaparisamAptimupagacchediti / nahIM hote| kAraNa kI pAMca varSa pramANavAle yuga meM ekaso covIsa hI parva hote haiM isa prakAra pahale kahA hai, tathA sarvAntima parva kI gaNitaprakriyA bhI yahAM para hI dikhalAI gaI hai| yahAM para ekaso tirAsI se bhAga kaise kare ? isa jijJAsA meM kahate haiM-yahAM para sUrya maMDala jJAna kA gaNita kahate haiM-sUrya maMDala ekaso tirAsi saMkhyAtmaka hai, usI kAraNa se ekaso tirAsI se bhAga kiyA jAtA hai| amAsa kI rAtri kA jJAna to kaha hI diyA , bAsaTha parimita rAtri meM eka ahorAtra kA kSaya hotA hai, yahAM para prakRta gaNita meM to daza ayana labdha hotA hai / tathA eka avaziSTa rahatA hai / dazavAM ayana yuga ke anta meM sarvAbhyantara nAma ke prathama maMDala meM ekaso covIsavAM parva samApta hotA hai| ___aba kaunasA parva kisa sUrya nakSatra meM samApta hotA hai, isa jijJAsA ke nirUpaNArtha kahate haiM-isa viSaya meM bhI pUrvAcAryane jo karaNagAthA kahI hai vahIM yahAM para kahA jAtA hai-(caucIsasayaM kAUNa pamANaM) ityAdi vahAM para ina tIna rAyaNa jANavuM. dasathI adhika aMka labdha hotA nathI. kAraNa ke pAMca varSa pramANuvALA yugamAM ekaso covIsana parvo hoya che, A pramANe pahelAM kahyuM che, tathA sarvanI aMtanA parvanI gaNita prakriyA paNa ahIMyA batAvI che. ahIMyAM ekase cAzIthI bhAga kevI rIte karavA? A jIjJAnI nivRtti mATe kahe che. ahIMyAM sUryanA maMDaLajJAnanuM gaNita kahe che. sUryamaMDaLa ekaso yAzI saMkhyAtmaka che, e kAraNathI ekasoyAzIthI bhAga karavAmAM Ave che. amAsanI rAtrI saMbaMdhI rIte kahI ja dIdhela che, bAsaTha pramANa rAtrImAM eka ahorAtrane kSaya thAya che, ahIMyAM A cAlu gaNitamAM to dasa ayana labdha thAya che. tathA eka bAkI rahe che, dasamuM ayana yuganA aMtamAM uttarAyaNa Ave che. A rIte uttarAyaNanA aMtamAM sarvAtyaMtara nAmanA pahelA maMDaLamAM eka evIsamuM parva samApta thAya che. - have kayuM parva kayA sUrya nakSatramAM samApta thAya che e jIjJAsAnI nivRtti mATe kahe che. A viSayamAM paNa pUrvAcAryoe je karaNagAthA kahI che teja ahIM kahevAmAM Ave che. (cavIsara yaM kAUNa pamANaM) tyAhi mI yA mAtra gAthA-sonI ubhAnusAranI vyAbhyA zrIsuryapratisUtra : 2 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtre ___ atha samprati kiM parva kasmin sUryanakSatre parisamAptimadhigacchediti jijJAsAnirUpaNArthamucyate atrApi yat pUrvAcAryaH karaNamuktaM tadevopadayate 'cauvIsa sayaM kAUNa pamANaM pajjae ya paMca phalaM / icchApavve hiM guNaM kAUNaM pajjayA laddhA // 1 // aTThArasa ya saehiM tIsehiM sesagaMmi guNiyammi / sattAvIsa saesu aTThAvIsesu pUsaMmi // 2 // sattaTTavisahi NaM savvaggeNaM tao u jaM sesaM / taM rikkhaM sUrassa u jattha samattaM havai pavvaM // 3 // chAyA-caturvizaM zataM kRtvA pramANaM paryAyAn ca pazcaphalam / icchA parvabhiguNaM kRtvA paryAyAH labdhAH / / 1 / / aSTAdazabhizca zataiH triMzadbhiH zeSake guNite / saptaviMzatizateSu aSTAviMzeSu pUritaH // 2 // saptapaSTi diSaSTayo sarvakena tatastu yat zeSam / tat RkSaM sUryasya tu yatra samAptaM bhavati parva // 3 // arthatAsAM tisRNAM gAthAnAM krameNa vyAkhyA trairAzikavidhau pramANamicchAphalaM ceti trayo rAzayo bhavanti, tatra pramANamAdiH phalaM madhyaH icchAcAntyo rAziriti sthApanAkramaH / madhyAntyayorghAte Ayena bhakte madhyajAtikaM phalaM labdhaM bhavatIti gaNitakrame-caturviMzaMzataMcaturviMzatyadhikaM zataM pramANaM-pramANarAzi kRtvA-vidhAya, paJca paryAyAna--pazcapAraMparyakramAna , phalaM kuryAt kRtvA ca icchA parvabhiH-ipUsitaiH parvabhiH guNaM-guNakAraM vidadhyAt vidhAya ca Ayena rAzinA-caturviMzatyadhikazatarUpeNa bhAgo harttavyaH, hRte ca bhAge yallabdhaM te khalu gAthAoMkI kramAgata vyAkhyA trairAzikavidhi se pramANa, icchA, evaM phala isa prakAra kI tIna rAziyAM hotI hai, unameM prathama pramANa pIche phala madhya meM tathA anta meM icchA rAzi isa prakAra sthApanA kA krama hotA hai / madhya evaM anta kA ghAta kara ke prathama rAzi se bhAga kare to madhya jAti kA phala labdha hotA hai| gaNita krama meM ekasocovIsa ko pramANa rAzi kara ke pAMca paryAya ko phala kare isa prakAra kara ke icchA parva se guNAkAra kare guNAkAra kara ke prathama rAzi se ki jo ekaso covIsa rUpa hai usa se bhAga kara ke jo labdha ho ve vairAzika vidhithI pramANa, icchA, ane phala, A rIte traNa rAzi thAya che, temAM pahelI pramANa rAzi bIjI phalarAzI madhyamAM tathA aMtamAM IcchArAzi A rIte sthApanAne kama che. madhya ane antarAzine Dine pahelAM prathama rAzithI bhAga kare te madhyarItanuM phalA labdha thAya che. gaNita kramamAM eka vIsane pramANarAzi karIne pAMca paryAyane phala karavuM tema karIne IcchA parvathI guNAkAra karavo guNAkAra karIne pahelI rAzithI ke je zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 51 sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam paryAyAH zuddhAH jJAtavyAH - avagantavyAH // 1 // yat punaH zeSamavatiSThate tat aSTAdazabhiH zataiH triMzadbhiH - triMzadadhikASTAdazabhiH zataiH - 1830 guNyate, guNite ca tasmin saptaviMzatizateSu aSTAviMzeSu - aSTAviMzatyadhikasaptaviMzatizateSu ityarthaH - 2728 zuddheSu puSyaHpUrita:- zuddhayati // 2 // zuddhe ca tasmin saptaSaSTisaMkhyAyA dvASaSTyastAsAM sarvAgreNa yad bhavati, arthAt saptaSaSTyA dvASaSTau guNitAyAM yad bhavati tena bhAge hRte yallabdhaM tAvanti nakSatrANi zuddhAni draSTavyAni yat punastato'pi - bhAgaharaNAdapi zeSamavatiSThate tadRkSaM sUryasya - tasmin nakSatre sUryo bhavet sUrya sambandhinakSatraM draSTavyaM yatra vivakSitaM parva parisamAptimupagacchet / ityevaM karaNagAthAtrayANAmakSaragama nikArtho'vagantavya ityarthaH / athaitAsAM gaNitakrameNa bhAvanA pradazyate yadi caturviMzatyadhikena parvazatena paJcasUryanakSatra paryAyAH labhyante tadA ekena parvaNA kiM syAditi rAzitrayasthApanA yathA - atrAntyena rAzinA ekarUpeNa paryAya zuddha samajhe |1| jo zeSa rahe usako aThArahamo nIsa 1830 se guNA kare guNAkAra karane se satAvIsaso aThAvIsa 2728 zuddha hote haiM usase puSya nakSatra zodhita ho jAtA hai |2| usake zuddha ho jAne para saDasaThiyA bAsaTha se guNAkare guNA karane se jo Ave usase bhAga kare to jo labdha hote haiM utane nakSatra zuddha ho jAte haiM aisA samajheM / tathA bhAga karane para bhI jo zeSa rahe vaha sUrya saMbaMdhI nakSatra hotA hai ki jahAM vivakSita parva samApta hotA hai / isa prakAra ye tIna karaNagAthA kA akSarArtha kahA gayA hai / aba inakA gaNita kramase bhAvanA dikhalAte haiM jo ekaso covIsa parva se pAMca sUrya nakSatra kA paryAya labhya hote ho, to eka parva se kitanA labhya ho sakatA hai ? isako jAnane ke liye tona rAzi kI sthApanA karanI cAhiye jaise ki yahAM antya rAzi jo eka hai usase madhya rAzi ko guNA kare to vahI ekaso cAvIsa rUpa che, tenAthI bhAga karavA tenAthI je labdha thAya te paryAya zuddha samajave (1) je zeSa rahe tene aDhAraso trIsa 1830thI guNAkAra karavA guNAkAra karavAthI satyAvIsaseA aThayAvIsa 2728 zuddha thAya che. tenAthI puSya nakSatra zASita thAya che. (2) puSya nakSatra zuddha thaI javAthI saDasiyA khAsaDathI guNAkAra karavA guNAkAra karavAthI je Ave tenAthI bhAga ka2e teA je bhAga phala Ave eTalA nakSatra zuddha thAya che tema samajavuM. tathA bhAga karavAthI je zeSa vadhe te sUrya nakSatra hAya che, ke jyAM vivakSina parva samApta thAya che. A rIte A traNa karaNa gAthAne akSarA kahela che. have tenA gaNita kramathI bhAvamAM khatAvavAmAM Ave che. jo ekasA cAvIsa pa thI pAMca sUrya nakSatranA paryAya labhya thAya te eka pa`thI keTalA labhya thaI zake? te jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA karavI joie jemake- ahI antyanI rAzi eka che tenA madhyanI rAzIthI guNAkAra karavA te eja pAMca Ave che. kAraNa ke ekathI zrI suryaprApti sUtra : 2 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryapratisUtre madhyarAziguNyate jAtastAvAneva paJcarUpaH (sarve ca rAzaya eka guNitA evaM tiSThantIti niyamAt) tata Ayena rAzinA-caturvizatyadhikazatarUpeNa bhAgaharaNaM kArya tatra bhAjyasyAlpatvAd bhAgaM na prayacchati, tato nakSatrAnayanArtham aSTAdazabhiH zataitriMzadadhikaiH saptapaSTimAgairguNayiSyAma iti guNakArachedarAzyo bhyAmavapartanA karaNIyA yathA-554 = / tataH 14453 =xxx14415 jAto guNakArarAzinavazatAni paJcadazottarANi-915 chedarAzizca dvApaSTiH tato navabhiH zataiH paJcadazottaraiH guNitA paJca jAtAni guNanaphalAni paJcacatvArizacchatAni pazcasaptatyadhikAni, puSyasya catuzcatvAriMzabhAgA dvASaSTayA guNyante 44x 62-2728 jAtAni saptaviMzatiH zatAni aSTAviMzatyadhikAni, etAni pUrvarAzeH zodhyante, 4575-272831847 sthitAni pazcAdaSTAdazazatAni saptacatvAriMzadadhikAni, tatazca chedarAzyoH dvASaSTisaptaSaSTi rUpayoguNanena 62467-4154 jAtAni ekacatvAriMzacchatAni catuH pazcAzadadhikAni, ebhizca bhAgo hiyate 34 atrAMzarAzestopAMca hote haiM-(sabhI rAziyAM eka se guNita usI prakAra se rahatI hai isa niyama se) tatpazcAt ekaso covIsa rUpa prathama rAzi se bhAga kare to vahAM bhAjya rAzi alpa hone se bhAga calatA nahIM haiM, ataH nakSatra lAne ke liye saDasaThiyA aThArahaso tIsa se guNA kare tathA guNAkAra tathA cheda rAzi kA do se apavartanA kare jaise ki 544-5 pazcAt X X: isa prakAra guNAkAra rAzi navaso paMdraha hotA hai 915 tathA cheda rAzi bAsaTha hote haiM usase navaso paMdraha ko guNA kare to guNana phala pAMca hotA hai, pazcAt paiMtAlIsaso pacahattara hote haiN| puSya nakSatra kA 44 vuvAlIsa ko bAsaTha se guNAkare to do hajAra sAtaso aThAvIsa hote haiM itanA pUrva rAzi se zodhita kare 4475 -2728-1847 pazcAt aThArahaso seMtAlIsa rahate haiM / pazcAt cheda' rAzi jo bAsaTha saDasaTha rUpa hai usako guNAkare 62467-4154 to ikatAlIsaso guNita badhi rAzi eja rItanI rahe che A niyama che, te pachI ekaso covIsa rUpa pahelI rAzIthI bhAga kare te bhAjyarAzi a9pa hevAthI bhAga thaI zakato nathI. tethI nakSatra lAvavA mATe saDasaDiyA aDhAraso trIsathI guNAkAra kare tathA guNAkAra tathA cheda zazinI methI apavata nA 42vI bha 1645 te 57ii 484331 555 A rIte guNAkAra rAzi navase paMdara thAya che. 91pa tathA che rAzi bAsaTha thAya che. tenAthI navase paMdarane guNAkAra kare te guNana phaLa pAMca Ave che. te pachI pistAlIsa paMcotera thAya che. puSya nakSatrane 44 cuMmAlIsane bAsaThathI guNavAmAM Ave te ekahajAra sAtase aThayAvIsa thAya che. Ane pUrva rAzithI zedhita karavAmAM Ave te 4575-2728=1847 aDhArase suDatAlIsa rahe che. te pachI chedarAzi je bAsaTha saDasaTha rUpa che tene guNAkAra kare 62+67=4154 A rIte ekatAlIsa copana Ave che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam 53 katvAd bhAgo na prayacchati, tato divasA AnetavyAH, tatra ca chedarAzi SiSTirUpaH, paripUrNanakSatrAnayanArtha ca dvASaSTiH saptaSaSTayA guNitAH, paripUrNa ca nakSatraM samprati nAyAti, tato mUla eva dvASaSTirUpazchedarAziH, kevalaM paJcabhiH saptaSaSTibhAgairahorAtro bhavati, tato divasAnayanAya dvASaSTiH paJcabhirguNyante 6245=310 jAtAni trINi zatAni dazottarANi, te bhAMgo hiyate 164-5 - labdhAH paJcadivasAH zeSa tiSThati dve zate saptanavatyadhike te ca punaH muhUrtAnayanArtha triMzatA guNyanne 2400--- atra guNakArachedarAzyoH zUnyenApavartanA kRtA tena jAto guNakArarAzistikarUpacchedarAzizcaikatriMzadrUpaH, tatatrikenoparitanorAziH saptanavatyadhika zatadvayarUpo guNito jAtAni aSTau zatAni ekanavatyadhikAni-891 tatazca bhAjyahArayo bhIge hRte sati labdhA aSTAviMzati muhUrtAH, ekasya copana hote haiM, inase bhAga kare 105 yahAM aMza rAzi alpa hone se bhAga nahIM calatA ataH divasa lAnA cAhiye, divasa lAne ke liye cheda rAzi jo bAsaTha rUpa hai, pUrNa nakSatra lAne ke liye bAsaTha ko saDasaTha se guNita kare to paripUrNa nakSatra nahIM AtA hai| ataH mUla bAsaTha rUpa jo cheda' rAzi hai, saDasaThiyA pAMca bhAga se ahorAtra hotA hai, tadanantara divasa lAne ke liye bAsaTha ko pAMca se guNita kare 6245=310 isa prakAra tInaso dasa hote haiM, usa se bhAga kare to 164456 isa prakAra pAMca divasa tathA doso satANave zeSa bacatA hai, usako punaH muharta karane ke liye tIsase guNA kare to 29430=297X3 =51 yahAM para guNAkAra evaM cheda rAzi kA zUnya se apavartanA kI ataH guNakAra rAzi tIna rUpa tathA cheda rAzi ikatIsarUpa hotA hai, pazcAt tInase upara kI rAzi jo doso satANave rUpa hai usako guNita kare to AThaso ikANave 891 hote hai| pazcAt bhAjya rAzi evaM hAra rAzi kA bhAga kare to aThAisa A saMkhyAthI pUrva saMkhyA je aDhArase suDatAlIsa che tene bhAga karavo 3447 ahIM aMzarAzi alpa hovAthI bhAga cAlato nathI. tethI divasa lAvavA joIe. divasa lAvavA mATe cheda rAzi je bAsaTharUpa che, tene pUrNa nakSatra lAvavA saDasaThathI guNavA te pUrNa nakSatra AvatA nathI tethI mULa bAsaTharUpa je cheka rAzi che, temAMthI saDasaThiyA pAMca bhAgathI ahorAtra thAya che. te pachI divasa lAvavA mATe bAsaDane pAMcathI guNavA 625 ==10 te A rIte traNaso dasa tha ya che. tenAthI bhAga karavA kula= 17 A rIte pAMca divasa ane baso satANuM zeSa rahe che. tene muhUrta karavA mATe trIsathI guNavA 265+30=34+33 mahIyAM guNA bhane ch| zazinI zUnyathA apavata nA 42vI tethI guNAkAra rAzi traNa rUpa tathA cheda rAzi ekatrIsarUpa thAya che. te pachI traNathI uparanI rAzi je baso sattANurUpa che tene guNAkAra kare te ATha ekANu 891 thAya che. te pachI bhArAzi ane hAra rAzine bhAga kare te aDhAra muhUrta tathA eka muhUrtanA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 sUryaprakSaptisUtre ca muhUrtasya trayoviMzatirekatriMzadbhAgAH, yathA==28+3 iti / ataH siddhayati yat prathamaM parva AzleSA nakSatrasya paJcadivasAna ekasya ca divasasya aSTAviMzati muhUrtAn ekasya ca muhUrtasya trayoviMzatim ekatriMzad bhAgAn bhuktvA prathamaM parva samAptimupagacchediti / athavA-puSye zuddhe yAni sthitAni pazcAdaSTAdazazatAni saptacatvAriMzadadhikAni1847, tAni sUryamuhAnayanAya triMzatA guNyante 18474 30-55410 jAtAni paJcapaJcAzat sahakhANi catvAri zatAni dazotarANi, athaiyAM pUrvasiddhena chedarAzinA dvApaSTi saptaSapTayo guNanaphalarUpeNa 62467-4154 catuH pazcAzadadhikacatvAriMzacchatarUpeNa bhAgo hiyate 14-13 + 154 labdhAstrayodazamuhartAH, zeSANi tiSThanti caturdazazatAni aSTottarANi, tatazcAbhUni dvApaSTibhAgAnayanAtha dvASaSTayA guNayitavyAni, tatra ca guNakAra chedAtyoSaSTyA apavartanA kAryA, tadyathA 144654.5=147446-1761=21+ atrApavartanena guNakArarAzirekarUpaH, chedarAzizca saptapaSTirUpastatastatra ekena guNito rAziraSTottaramuharta tathA eka muharta kA ikatisIyA teisa bhAga labdha hote haiM jaise ki = 282 isase yaha siddha hotA hai ki pahalA parva AzleSA nakSatra kA pAMca divasa tathA eka divasa kA aThAIsa muhUrta tathA eka muharta kA ikatIsiyA teisa bhAga bhukta kara ke prathama parva samApta hotA hai, athavA puSya zuddha hone para pazcAt jo aThArahaso seMtAlIsa hai 1847 usako muharta banAne ke liye tIsa se guNA kare to 1847+30-55410 isa prakAra pacapana hajAra cAraso dasa hote haiM / inako pUrva siddha cheda rAzi jo bAsaTha saDasaTha kA guNana phala rUpa 62467 =4154 cAra hajAra ekaso copana rUpa hai usase bhAga kare to 5412131400 isa prakAra teraha muhUrta labdha hote haiM tathA eka hajAra cAraso ATha zeSa bacatA hai| isameM bAsaThiyA bhAga lAne ke liye bAsaTha se guNA kare tathA guNAkAra cheda rAzi ko bAsaTha se apavartanA kare jo isa prakAra 12405:25 XER=140x ekatrIsA tevIsa bhAga labdha thAya che. jema ke-89=8=3 AthI e siddha thAya che ke-paheluM parva azleSA nakSatranA pAMca divasa tathA eka divasanA aDayAvIsa mUhUrta tathA eka muhUrtanA ekatrIsA tevIsa bhAga bheLavIne paheluM parva samApta thAya che, athavA puSya nakSatra zuddha thayA pachI je aDhArase suDatAlIsa-1847 rahe che tene muhUrta banAvavA mATe trIsathI guNavA 1847430=25410 te A rIte paMcAvana hajAra cAraso dasa rahe che. tene pahelAnI cheH rAzi je bAsaTha saDasaThanA guNana phalarUpa 62467=4154 cAra hajAra eka capana rUpe che tenAthI bhAga kare chU=135466 A rIte tera muhUrta labdha thAya che. tathA eka hajAra cAraso ATha zeSa rahe che, temAM bAsaThiyA bhAga lAvavA mATe bAsaThathI guNavA tathA guNAkAra ane cheda rAzinI bAsaThathI apavartAnA karavI je mA zate thAya cha,-1416462= 1496x63=1499x1=21413 mahI nA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 55 caturdazazatarUpastAvAneva jAtaH--1408 atra ca saptapaSTayA bhAge hRte labdhA ekaviMzatiH 21 dvApaSTibhAgA muhUrtasya ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekaH saptapaSTikAgarUpo'vatiSThate, gaNitaprakriyApratipAditadizA sugamA rItiH pradarzitaiva, etenetthaM siddhayati yat yugasyAdau prathamaM parva-amAvAsyA lakSaNam AzleSA nakSatrasya trayodazamuhUrtAn ekamya ca muhUrtasya ekaviMzatiM dvApaSTibhAgAna ekasya ca dvApaSTibhAgasya eka saptapaSTibhAgaM bhuvatvA sUryastaM parva parisamAptimupanayati / tathA ca vakSyati-'tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde kema NakkhatteNaM joei ?, tA asilesAhi, asilesANaM ekamuhutte cattAlIsaM bAvahibhAgA muhuttassa vAvavibhAgaM ca sattaTTihA cchittA chAvaTTi cuNiyA sesA / taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA asilesAhiM ceva asilesANaM eko muhatto cattAlIsaM bAvadvibhAgA muhuttassa vAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA chAvaTi cuNiA sesA' tAvat eteSAM 1=214: yahAM apavartanA karane se guNAkara rAzi eka rUpa tathA chedarAzi saDa saTha rUpa hotA hai tadanantara eka se guNita rAzi caudahaso ATha rUpa 1408 usI prakAra hotA hai, isako saDasaTha se bhAga kare to eka muhUrta kA bAsaThiyA ikosa AtA hai tathA bAsaThiyA ege bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga rUpa rahatA hai / isa prakAra gaNitaprakriyA se pratipAdita kara ke sarala rIti pradarzita kI hai isa se yaha siddha hotA hai ki yuga ko Adi meM prathama parva amAvAsyA rUpa hai vaha azleSA nakSatra kA teraha muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA ikIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bhAga ko bhukta kara ke sUrya usa parva ko samApta karatA hai| kahA bhI hai-(tA eesiNaM paMcaNhaM sabaccharANa paDhamaM amAdhAsaM caMde keNa NavatteNaM joeDa, tA asilesAhi, asisANaM ege muhutta cattAlIsaM bAvadvibhAgA muhattassa bAvahibhAgaM ca sattahihA chittA chAvaTi cuNiyA semaa| taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ? tA asilesAhiMceca asile mANaM ekko muhutto cattAlIsaM baavkaravAthI guNAkAra zazi ekarUpa tathA haidarAzi saDasaTha rUpa thAya che, te pachI ekathI guNela rAzI caudase ATha rU5 1408 eja pramANe rahe che, tene saDapathI bhAga kare te eka muhUrtanA bAsaThiyA akavIsa bhAga Ave che, 2 tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA eka bhAga rUpa rahe che, A rIte gaNita paddhatithI pratipAdana karIne saraLa rIta batAvela che, AnAthI e siddha thAya che ke yuganI AdimAM paheluM parva amAsarUpa che, te azleSA nakSatranA tera muhurta tathA eka muhUrtane bAsaThiyA ekavIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasAi bhAgane bheLavIne sUrya e parvane samApta kare che, kahyuM paNa che-(71 eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde keNa Nakkhatte NaM joei ? tA asilesAhiM asilesANaM e ge muhutte cattAlIsaM bAbavibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadihA chittA chAvahicuNNiyA sesA, taM samayaM ca gaM sUre keNaM Nakkhatte the joei, tA asilesAhiM va zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre khalu pazcAnAM samvatsarANAM prathamAm amAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat AzleSAbhiH AzleSAyAH khalu eko muhataH catvAriMzat dvApaSTibhAgAH muhartasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA SaTpaSTiH carNikA zeSAH taM samayaM ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat AzleSAbhizcaiva, AzleSAyAH eko muhataH catvAriMzat dvApaSTibhAgAH muhUrttasyadvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA SaTSaSTiH cUrNikAH zeSAH / chAyAmAtreNetAsAM vyAkhyA suspaSTA bhavati, yato hi atroktaM sarvaM gaNitaM pUrvamatraiva vizadarItyA pratipAditameva punaratra piSTapepaNenAlamiti / atha dvitIyaparvajJAnaM pratipAdyate-pUrvapratipAditakrameNaiva trairAzikagaNitakrameNAtrApi rAzitraya sthApanA kAryA, tatra dvitIyaparvapratipAdanAt guNako dvau bhavata iti vizeSo yathAdvibhAgA muhuttassa bAvavibhAgaM ca satahihA chetA chAvahi cuNiyA sesA) ye pAMca saMvatsaroM meM prathama amAvAsyA ko caMdra kauna se nakSatra meM yoga karatA hai ? azleSA nakSatra kA azleSA kA eka muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cuvAlIsa bhAga tathA bAsaThaveM bhAga ko sar3asaTha se cheda kara ke saDasaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe usa samaya sUrya kaunasA nakSatra kA yo karatA hai? azleSA nakSatra kA hI, azleSA nakSatra kA eka muhUrta tathA eka muhataM kA bAsaThiyA cauvAlIsa bhAga tathA bAsaTha bhAga ko sar3asaTha se chedakara chiyAsaTha cUrNi kA bhAga zeSa rahatA hai / chAyA mAtra se hI sUtrokta kathana kA artha spaSTa ho jAtA hai / yahA~ para kahA havA sabhI gaNita prakriyA pahale yahAM isa satra meM hI savistara rUpa se pratipAdita kI hai ataH punaH piSTapeSaNa nahIM karate haiM aba dUsare parva jJAna viSayaka kathana pratipAdita karate haiM-pUrva pratipAdita kramAnusAra trairAzika gatiNa paddhati se yahAM para bhI tIna rAzi kI sthApanA kre| una meM yahAM para dUsarA parva kA pratipAdana hone se guNaka asilesANaM ekko muhutto. cattAlIsaM bAvavibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA cuNiyA sesA) mA yAMya yatsama pakSI abhAvAzyAne yaMdra yA nakSatramA 36 42 che ? azleSA nakSatra, azleSAnuM eka muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cuMmAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA bhAgane saDasaThathI cheda karIne saDasaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe tyAre sUrya kayA nakSatrano yoga kare che ? azleSA nakSatrane ja vega kare che. azleSA nakSatranA eka muhUta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA cuMmAlIsa bhAga tathA bAsaTha bhAgane saDasaDathI cheda karIne chAsaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe che, chAyAmAtrathI sUtrokta kathanane artha spaSTa thAya che, ahIM kahevAmAM Avela badhI ja gaNitaprakriyA pahelA Aja sUtramAM savistara rUpe pratipAdita karela che, tethI pharI piSTapeSaNa karatA nathI. have bIjA parvanA jJAna saMbaMdhI kathana pratipAdita karavAmAM Ave che, pUrva prati pAdita krama pramANe rAzika gaNita paddhatithI ahIMyAM paNa traNa rAzinI sthApanA karavI, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryanaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam yadi caturviMzatyadhikena parvazatena paJcasUryaparyAyAH labhyante tadA dvAbhyAM kiM labhAmahe ?, iti rAzitrayasthApanA yathA-14 = atrAntyena rAzinA dvikarUpeNa madhyo rAzi: paJcarUpo guNito jAtA daza teSAmAyena rAzinA catuvizatyadhikazatarUpeNa bhAgaharaNaM kAya, tatroparitanasya dazarUpasya rAze stokatvAt bhAgaM na samupayAti, tena nakSatrAnayanArtham aSTAdazabhiH zataistriMzadadhikairguNayitavyA bhavatIti, tatra guNakArachedarAzyo bhyiAmapavartanA vidheyA-054830=04215- jAto guNakArarAzinavazatAni paJcadazotarANi, chedarAzizca dvASaSTiH, tatazca pazcadazottarairnavabhiH zatairdazaguNyante, guNite ca jAtAni ekanavatiH zatAni paJcAzat adhikAni, chede ca dvASaSTiriti / athaitebhyaH saptaviMzatiH zatAni aSTAviMzatyadhikAni-2728 puSyasatkAni zodhyante 9150 aMka do hotA hai yahI vizeSatA hai, jaise ki-yadi ekaso covIsa parva se pAMca sUrya paryAya labhya ho to do parva se kitanA labdha hotA hai ? isa jijJAsA nivRtyartha tIna rAzi kI sthApanA karanI cAhiye jo isa prakAra 14-15 yahAM para antya rAzi jo do hai usase madhya rAzi pAMca se guNita kare to daza hote haiM, usako prathama rAzi ekaso covIsa se bhAga kare to Upara kI dasa rUpa rAzi alpa hone se bhAga nahIM cltaa| ataH nakSatra lAne ke liye aThArahaso tIsase usako guNita kare tathA guNAkAra tathA chedarAzI ko do se apavartita kare, jaise ki x 1830=10 x 1= isa prakAra guNAkAra rAzi navaso paMdraha hotA hai tathA chedarAzi bAsaTha rahatA hai, pazcAta navaso paMdraha se isako guNita kare, guNA karane se nava hajAra ekaso pacAsa hote haiM, tathA chedarAzi bAsaTha rahatA hai| aba isase satAisaso aTAisa jo puSya saMbaMdhI hai usase zodhita kare, mAne kama kare 9150227286422 ahIM bIjA parvanuM pratipAdana karavAnuM hovAthI guNuka aMka be hoya che, eja vizeSa paNuM che, jema ke-je eka civama parvathI pAMca sUrya paryAya labhya thAya to be parvathI keTalA labdha thAya? A jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA karavI, je A rIte hoya che, + 2 ahIM anya rAzi je be che, tenAthI madhya rAzi pAMcane guNavA te e rIte guNavAthI dasa thAya che, tene pahelI rAzi eka covIsathI bhAga kare te uparanI rAzi dasa rUpa apa hovAthI bhAga cAlI zakatA nathI, tethI nakSatra lAvavA mATe aDhAraso trIsathI tene guNAkAra kare ane guNakAra tathA cheka rAzine bethI aparivartita karavA jema ke- 41830=101 9=81 A rIte guNAkAra rAzi navaso paMdara thAya che. tathA chedarAzi bAsaTha rahe che, pachI navaso paMdarathI tene guNAkAra kare. guNAkAra karavAthI nava hajAra ekaso pacAsa thAya che, tathA haidazazi bAsaTha rahe che, AnAthI satyAvIsaso aThayAvIsa je puSya saMbaMdhI che. tenAthI dhita athata bhAga karavA. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4154 sUryaprakSaptisUtre 27286422 sthitAni zeSANi pazcAt catuHSaSTiH zatAni dvAviMzatyadhikAni, chedarAzizca dvApaSTirUpazca tathaiva tiSThati (zodhanake'pi rAzau hApaSTibhAgatvAditi) sa ca dvApaSTirUpazchedarAziH satapaSTayA guNyante tadA jAtAni ekacatvAriMzacchatAni catuH paJcAzat adhikAni 624 67-4154 ebhirbhAgo hiyate-24-1+14 labdhamekaM nakSatraM, tacca AlepArUpam , AzleSAnakSatraM ca arddhakSetraM pratipAditaM vartate ataeva etadgatAH paJcadaza sUryamuhatIH adhikA veditavyAH, yAni ca zepANi tiSThanti dvAviMzatiH zatAni aSTapaSTayadhikAni, tAni ca muharttAnayanAtha triMzatA guNyante--2268430-68040 jAtAni aSTaSaSTiH sahasrANi catvAriMzadadhikAni, eteSAM ca chedarAzinA catuH pazcAzadadhikaikacatvAriMzacchatarUpeNA 4154 nena bhAgo hiyate yathA // 4-16 + 1 labdhAH SoDazamuhUrtAH, zeSANyavatiSThante ca paJcadazazatAni paTU saptatyadhikAni 1576 etAni ca dvApaSTibhAgAnayanAtha dvApaSTayA guNayitavyAnIti guNakArachedarAzyo SiSTayA apavartanA chaha hajAra cAraso bAIsa rahatA hai tathA bAsaTha rUpa cheda rAzi usI prakAra rahatA hai, kAraNa zodhaka rAzi meM bhI bAsaThiyA bhAga hai, vaha bAsaTha rUpa cheda rAzi ko sarasaTha se guNA kare to cAra hajAra ekaso copana hote haiM 62467 =4154 isase bhAga kare 6429=1+2268 eka nakSatra jo AzleSA rUpa hai vaha labdha hotA hai, azleSA nakSatra arddhakSetrAtmaka pahale pratipAdita kiyA hI hai, ataH yahAM para paMdraha sUrya muharta adhika rUpa se samajha leveM / tathA bAvIsaso aDasaTha zeSa rahate haiM, unako mahata lAne ke liye tIsase guNita kare 2268430-68040 aDasaTha hajAra cAlIsa hote haiM inako chedarAzi jo cAra hajAra ekaso copana rUpa hai 4154 usase bhAga kare jaise ki Free =16 + 1556 isa prakAra solaha muhUrta labdha hote haiM tathA paMdrahaso chihattara zeSa bacatA hai, 1576 isako bAsaThiyA bhAga lAne ke liye bAsaTha se guNAkAra evaM cheda rAzikA bAsaTha se apavartanA kare, apavartanA karane ke bAda 915-272836422 cha hajAra cAra bAvIsa thAya che, tathA bAsaTha rUpa chedarAzi ja rIte rahe che, kAraNa zudhana rAzimAM paNa khAsayi bhAga che, A bAsaTha rUpa chedarAzina saDasaThathI guNAkAra kare te cAra hajAra ekaso cepana thAya che, 6ra467=41 54 AnAthI bhAga kare. -1 ; eka nakSatra je azleSA rUpa che, te labdha thAya che, azleSA nakSatra ardhakSetra rUpa pahelAM ja pratipAdita karela che, tethI ahIMyAM paMdara sUrya muhUrta adhikatAthI samajavuM, tathA bAvIsaso aDasaTha zeSa rahe che, tenA muhUrta karavA mATe jIsathI guNavAthI 2268530=18040 2574 (9012 yAtIsa thAya cha tene cherAzi cAra hajAra ekaso copana rUpa che 4154 tenAthI bhAga kare jema ke10=164 p;76 A rIte seLa muhUrta purA Ave che tathA paMdase chetera zeSa vadhe che, 1576 A saMkhyAne bAsaDiyA bhAga karavA mATe bAsaThathI guNAkAra karavA tathA guNAkAra ane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA su0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam 59 1576.62 _15764621576 1 4154 - 67 6 $19 vidheyA, apavarttanAnantaraM bhavati guNakArarAzirekarUpaH chedarAziva saptapaSTirUpo yathA==23 atroparitano rAzirekarUpe guNakena guNito'pi aarta paTsaptatyadhikapaJcadazazatarUpaH, tasya ca saptapaSTirUpeNa chedena bhAgo hiyate hRte ca bhAge labdhAtrayoviMzatidvaSaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcatriMzat saptaSaSTibhAgAH atra ye labdhA poDazamuhUrttAH, ye ca uddharitAH pAzcAtyAH paJcadaza muhU 1576+62 1576+62 1576 11576 ER 67 198 = 1454 198 te ekatrIlyate 16 + 15 = 31 jAtAH ekatriMzat, tatra triMzatA maghA zuddhA pazcAduddharati ekaeva 31 - 30 = 1 ayamekaH sUryamuhUrttaH / ataevAgataM dvitIyaM parva zrAvaNamAsa bhAvi paurNamAsI rUpaM pUrvAphAlgunInakSatrasya ekaM muhUrttam ekasya ca muharttasya trayoviMzatiM dvaSaSTibhAgAn, ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcatriMzataM saptaSaSTibhAgAn bhuktvA sUryo dvitIyaM parva zrAvaNamAsa bhAvi pUrNimArUpaM parisamAptimupanayatIti siddhayati / tathA ca vakSyati - 'tA guNAkAra rAzi eka hotI hai, tathA chedarAzi saDasaTha rUpa rahatI hai jaise ki-- 23 yahAM para upara kI eka rUpa rAzi ko guNA karane para bhI paMdrahaso chihattara hI rahatA hai, usako sasaTha rUpa cheda rAzi se bhAga kare bhAga karane para bAsaThiyA teisa bhAga meM tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtIsa bhAga hai labdha hotA hai / yahAM jo solaha muhUrta labdha huvA hai tathA jo pIche kA paMdraha muhUrta lAyA hai una do ko eka sAtha milAve 16 + 15= 31 to ikatIsa hote haiN| usase tIsa muhUrta se maghA nakSatra zuddha hotA hai | tapazcAt eka bacatA hai - 31-30=1 yaha eka sUrya muhUrta hotA hai / aba zrAvaNamAsa bhAvI pUrNimA rUpa dUsarA parva AtA hai vaha pUrvAphAlgunI nakSatra kA eka muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teisa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtIsa bhAga ko bhoga kara sUrya zrAvaNa mAsa bhAvI pUrNimA rUpa dUsarA parva ko samApta karatA hai yaha siddha hotA hai / darAzinA mAsathI apava nA karavI, apava nA karyAM pachI guNAkAra rAzi eka thAya che mane cheharAzi saDasaha 35 2 che, prema 1576462 =15 YO FX & R = 1 4 9 5 x & 2 =2108x92408=23 kRpu ahIM uparanI eka rUpa rAzine! guNAkAra karavAthI pArase tera ja Ave iM, tene saDasaDarUpa chedarAzithI bhAga karavA bhAga karavAthI khAsayiA tetrIsa bhAga 2e tathA khAsa ThiyA eka bhAganA saDasaDiyA pAMtrIsa bhAga labdha thAya che, ahIM je seALa muhUta AvyA che, tathA pAchaLanA je padara muhUta AvyA che e bannene eka kare. 115=31 te ekatrIsa thAya che temAnA trIsa muhUthI mA nakSatra zuddha thAya che, pAchaLa eka vadhe 31-30=1 A eka sUrya muhUta hAya che. have zrAvaNa mAsanI pUnamarUpa zrIjI pa Ave che. te pUrvAphAlgunI nakSatranA eka muhUta tathA eka muhUrtanA khAsaThayA tevIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasiyA pAMtrIsa bhAgane bhAgavIne sUrya zravaNa nAtra - ,15791571 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 sUryaprajJapti sU eesi NaM paMca saMccharANaM paDhamaM puNNamArsi caMde keNaM Nakkhatte NaM joei ? tA ghaNidvAhiM, fai tinni muhuttA egUNavIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA paNNaDDI cuNNiyA bhAgA sesA, taM samayaM ca NaM sUre keNa Nakkhatte NaM joei ? tA puvvAhiM phagguNIhiM puvvA NaM phagguNINaM aTThAvIsaM ca muhuttA aTThAvIsaM ca bAbaTTibhAgA muhuttassa bAdvibhAgaM ca sattA chettA battIsaM cuNiyA bhAgA sesA' chAyA - tAvat eteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM prathamAM paurNamAsIM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat dhaniSThAbhiH, aagri muhUrttAH ekonaviMzat ca dvASaSTibhAgAH muhUrttasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paJcaSaSTicUrNikAH bhAgAH zeSAH / taM samayaM ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti !, kahA bhI hai- (tA eesi NaM paMcanhaM saMvaccharANaM) ye pAMca saMvatsaroM ko (paDhamaM puNNamAsiM) prathama pUrNimA ko (caMde keNaM Nakkhatte NaM joei) caMdra kauna se nakSatra se yukta karatA hai ? (tA dhaNiTThAhiM ) dhaniSThA nakSatra se yukta karatA hai (ghaNiTThA NaM tinni muhuttA eguNavIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa) ghaniSThA nakSatra kA tIna muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaTha bhAga (bAsahibhAgaM ca sattA chettA) bAsaThiyA bhAga ko sarasaThiyA bhAga se cheda kara (paNNI cuNNiyA bhAgA sesA' paiMsaTha cUrNikAbhAga zeSa rahate haiM / (taM samayaM ca NaM sUre) usa samaya sUrya (keNa Nakkhase NaM joei) kisa nakSatra se yoga karatA hai ? (tA vAhiM phagguNI) usa samaya sUrya pUrvAphAlgunI nakSatra se yukta hotA hai, (putravANaM phagguNINaM) pUrvAphAlgunI nakSatra kA ( aTThAvIsa ca muhuttA) aThAisa muhUrta (aTThAvIsaM ca vAsaTTi bhAgA muhuttassa) tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAIsa bhAga tathA ( bAvaTTibhAgaM ca) eka bAsaThiyA bhAga ko (sattA mAsa bhAvI pUrNimArUpa bIjA pane samApta kare che. tema siddha thAya che, kahyuM paNa che. (tA eesiNaM paMcahaM saMvaccharaNaM) yA patha saMvatsarone ( paDhamaM puNNamAsi) pahelI punabhane (caMde keNaM Nakkhatte NaM joei) caMdra yA nakSatramAMthI yukta are che ? (tA dhaNiTThA hiM) dhaniSThA nakSatrathI yukta re ), ( dhaNidvANaM tinni muhuttA egUNavIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa) dhaniSThA nakSatranA traNa muhUrta tathA eka muhUtanA khAsa bhAga tathA (bAsa dvibhAgaM ca saptaTThiA chettA) mAsahiyA lAgane saDasahiyA lAgathI che uzvAthI ( paNNaTTI cuNNiyA bhAgA sesA) yAMsa yU!idha lAga zeSa rahe che. (taM samayaM ca NaM sUre) me samaye sUrya (keNa NakkhaNaM joei) yA nakSatranI sAthai yoga ure che ? (tA puvyAhiM phagguNIhi ) yo samaye sUrya pUrvAGgunI nakSatrano yoga 1re che. (puvvANaM phagguNI ) pUrvA zabgunI nakSatra (aTThAvIsaMca muhuttA ) madhyAvIsa muhUrta tathA (aTThAvIsaM ca bAvaTThi bhAgA muhuttAsa) ye muhUrtanA mAsahiyA maThayAvIsa lAga tathA ( bAsahi bhAgaMca) : mAsahiyA lAgane (sattaTThihA chettA) saDasaDI cheDa churIne (battIsa cuNiyA bhAgA sesA) matrIsa yU!iA lAga zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 61 tAvat pUrvAbhiH phAlgunIbhiH, pUrvAsAM phAlgunInAM aSTAviMzatizca muhUrttAH, aSTAviMzacca dvASTibhAgAH muhUrttasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA dvAtriMzat cUrNikAH bhAgAH zeSAH / iti / etat sarvaM vyAkhyAtameveti / atha tRtIyaparvajJAnasyodAharaNaM kathayati - pUrvapratipAditarItyaiva atrApi trairAzika - gaNitakrame rAzi sthApanA yathA caturviMzatyadhikena parvazatena yadi paJcasUryanakSatra paryAyA labhyante tadA tribhiH parvabhiH kiM syAditi rAzitrayasthApanA yathA-14 atrAntyena rAzinA trisvarUpeNa madhyo rAziH paJcarUpo guNitaH jAtAH paJcadaza teSAmAdyena rAzinA caturviMzatyadhikazatarUpeNa bhAgaharaNaM kAryaM tatra bhAjyarAzeralpatvAt bhAgo na labhyate, tato nakSatrAnayanArthaM triMzadadhikairaSTAdazabhiH zataiH saptaSaSTibhAgairguNana kAryANi pravarttayitavyAni * X = x **= atra prathamaM bhAjyahArayoH dvAbhyAmapavarttanA kAryA tato jAto guNakAra zirnavazatAni paJcadazottarANi 915 chedarAziva dvASaSTi: - 62 / tatazca paJcachettA) sarasaTha se cheda kara ke (battIsaM cuNiyA bhAgA sesA) battIsa cUrNikA bhAga zeSa rahatA hai / isa kathana pUrva meM vyAkhyAta ho gayA hai / 13725 X +3 aba tIsare parva kA jJAna ke liye kahate haiM- pUrva kathita rIti se hI yahAM para bhI tIna rAzi ke gaNita krama se tIna rAzi ko sthApanA kare | yahAM para pUchate haiM ki eka so covIsa parva se yadi pAMca sUrya nakSatra paryAya labdha ho to tIna parva se kitanA labdha hote haiM ? to isako samajhane ke liye tIna rAzi kI sthApanA karanI cAhiye jaise ki yahAM para antya rAzi jo tIna rUpa hai usase madhya kI rAzi pAMca ko guNita kare to paMdraha hotA hai, usako prathama rAzi jo eka so covIsa hai usase bhAga kare to bhAjya rAzi alpa hone se bhAga nahIM hogA / to nakSatra lAne ke liye saDasaThiyA aThAraha so tIsa se guNA kare +cha+ yahAM para prathama bhAjya rAzi evaM hAra rAzi ko do se sapavartanA kare to guNAkAra rAzi nava so paMdraha 915 zeSa rahe che. A kathana pahelAM vyAkhyAta thaIja gayela che. 15 12725 915 62 4194 have trIjA parvanA jJAna mATe kahevAmAM Ave che--pUrva kahela prakArathI ja ahIMyA paNa traNa rAzinA gaNita kramathI traNa rAzinI sthApanA karavI ahIM koI pUche keekaso cAvIsa pa thI jo pAMca sU nakSatraparyAya labdha thAya teA traNa pathI keTalA labdha thAya che? teA A samajavA maTe traNa rAzInI sthApanA karavI jemake paTTa=15 ahI attvanI rAzI je traNa rUpa che tenAthI madhyanI rAzi pAMcanA guNAkAra karavAthI padmara Ave che. tenA prathama rAzi je ekasA cAvIsa che tenAthI bhAga karavA paNa bhAya rAzi alpa hAvAthI bhAga cAlate nathI. eTale nakSatra lAvavA mATe aDasiyA aDhAra seA trIsathI | 1830 _15+715_13725 gaDIM paDesAM lAnya rAzi 8 gura 2 1354+0= 12811-12+1744 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3D sUryaprakSaptisUtre dazottarairnavabhiH zataiH paJcadazaguNyante tadA jAtAni trayodazasahasrANi saptazatAni paJcaviMzatyadhikAni-13725 etebhyaH puSyasatkAni saptaviMzatiH zatAni aSTAviMzatyadhikAni zodhyante yathA-13725-2728=10997 sthitAni zeSANi dazasahasrANi navazatAni saptanavatyadhikAni / pUrva chedarAzyo SiSTi saptapaSTirUpayoguNanena jAtAni ekacatvAriMzacchatAni catuHpazcAzadadhikAni=4154 ebhirbhAgo hriyate 14304-24354 labdhe dve nakSatre, te ca azleSA maghArUpe, AzleSA nakSatraM ca arddhakSetra pratipAditaM vartate, ata etad gatAH paJcadaza sUryamuhartA uddharitAH veditavyAH, yAni ca zepANi tiSThanti paiviMzatiH zatAni navAzItyadhikAni-2689 tAni muhUrttAnayanAtha triMzatA guNyante-2689-30=80670 jAtAni azItiH sahasrANi paTzatAni saptatyadhikAni 80670 eteSAM chedarAzinA pUrvasthitena catuH paJcAzadadhikaikacatvAriMzacchatarUpeNa-4154 bhAgo hiyate 1674-194564 hotA hai tathA chedrarAzi bAsaTha rahatA hai, pazcAt nava so paMdraha ko guNA kare to teraha hajAra sAta so pacIsa hote haiN| isameM se puSya nakSatra kA sattAvIsa so aThAvIsa zodhita kare arthAt kama kare jaise ki 13725-2728-10997 dasa hajAra nava so sattANave zeSa rahate haiN| pahale cheda rAzirUpa bAsaTha saDa. saTha rUpa rAzi kA guNana se cAra hajAra eka so copana 4154 se inakA bhAga kare 114-24 to isa prakAra do nakSatra azleSA evaM maghA labdha hote haiM, azleSA nakSatra arddhakSetra rUpa pratipAdita kiyA hai, ataeva paMdraha sUrya muhUrta zodhita samajheM / tathA zeSa jo chAisa so navAsI 2689 rahate haiM unako muhUrta lAne ke liye tIsa se guNA kare 2689+ 30-80670 to assI hajAra chasso sittera hote haiM isa saMkhyA ko prathama kahI gaI cheda rAzi jo ikatAlIsa so copana rUpa hai 4154 usase bhAga kare 4654=1936 isa prakAra ane hAra zazinI bethI apavartana kare te guNakAra rAzi navase paMdara thAya che tathA cheda zazi bAsaTha rahe che. te pachI navaso paMdarane guNAkAra kare te terahajAra sAtaso pacIsa 13725 thAya che. AnAthI puSya nakSatranA satyAvIsa aThayAvIsane zodhita karavA eTaleke AmAMthI ATalA bAda karavA jemake 13725-2728=10997 A rIte dasa hajAra navaso sattANu zeSa rahe che. pahelAnI chedarAzI bAsaTha saDasaTha rUpa rAzinA guNAkAra karavAthI cArahajAra ekase cepana 4154thI Ane bhAga kare 11-2 rUDa te A rIte be nakSatra azleSA ane maghA Ave che. aleSA nakSatra ardhakSetra rUpa pratipAdita karela che. tethI paMdara sUrya mahaMta zedhita thayA tema samajavuM tathA zeSa je chavIsase nevAsI ra689 rahe che tenA bhaData 421 // bhATe trIsathI shu|4|2 423 // 268+30=80 170 te| mesI012 se! sittera Ave che. A saMkhyAne pahelAM kahela chedarAzi je ekatAlIsaso cepana rUpa che 4154 tenAthI bhAga kara. 232=19A rIte ogaNIsa muhUrta labdha thAya 4 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJapniprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 63 labdhAH ekonaviMzatirmuhUrtAH zeSANi tiSThanti saptadazazatAni catuzcatvAriMzadadhikAni 1744 etAni dvApaSTibhAgAnayanArtha dvASaSTayA guNayitavyAni, tatra guNakArachedarAzyo SiSTayA'pavartanA kAryA, yathA-174654 = 744465=104441-17426. pUrvam apavartanAnantaraM guNakasthAne guNako rAzirekaH, chedarAziva saptapaSTiH atroparitanorAzirekena guNitastAvAneva1744 / adhastanazcApi rAzirekena guNitastAvAneva saptapaSTirUpaH / tatastayo jyabhAjakayo rbhAgaharaNena labdhAH SaDaviMzati SiSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvau saptapaSTibhAgI / atra ye labdhA ekonaviMzatirmuhUrtAH, ye ca uddharitAH pAzcAtyAH paJcadazamuhUrtAste ekatra mIlyante yadi cet jAtAH 19 -+-15-34 catustriMzanmuhartAH, atra triMzatA pUrvAphAlgunI zuddhAzcet zeSAstiSThanti catvAro muhartAH-34-30-4 / ata AgataM tRtIyaM unnIsa muhUrta labdha hote haiM tathA satraha so cubhAlIsa zeSa rahatA hai 1744 isakA bAsaThiyA bhAga karane ke liye pAsaTha se guNA kare usameM guNakAra tathA cheda rAzi kA bAsaTha se apavartanA kare jaise ki 146614 +3=444+ ==26 pahale apavartanA ke pazcAt guNAkAra ke sthAna meM guNaka rAzi eka hotA hai, tathA cheda rAzi sarasaTha rUpa hotI hai yahAM para Upara kI rAzi eka se guNA karane se usI prakAra 1744 satraha so cavAlIsa rUpa hotA hai| nIce kI rAzi bhI eka se guNA karane para usI prakAra saDasaTha rUpa rahatI hai| tatpazcAta usa bhAjya bhAjaka rAzi kA bhAga karane se bAsaThiyA chAisa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA do bhAga labdha hotA hai, yahAM para jo unnIsa muhUrta labdha huvA hai, tathA cheda kA jo paMdraha muhUrta lAyA hai usako ikaTThA kare to 19 + 15-34 cotIsa muhUrta hote haiM / yahAM tIsa muhUrta se uttarAphAlgunI nakSatra zuddha hotA hai tathA cAra muharta zeSa bacatA hai 34-30che, tathA sattarase cuMmAlIsa zeSa rahe che. 1744 A saMkhyAne bAsaDiyA bhAga karavA mATe bAsaThathI guNAkAra kare temAM guNAkAra ane chedarAzinI bAsaThathI apavartana karavI bha-174441746x61774441744-266 pa 5541 nA 4aa pachI gunnaakAranA sthAnamAM guNaka rAzi eka Ave che, tathA haidarAzi saDasaTha rU5 rahe che ahIM uparanI rAzine ekathI guNAkAra karavAthI eja 1744 sattarase cuMmALIsa rUpa rahe che, ane nIcenI rAzi paNa ekathI guNavAthI saDasaTha rUpa rahe che, te pachI e bhAjya bhAjaka rAzine bhAga karavAthI 1914 bAsaThiyA chavvIsa bhAga tathA bA saThiyA eka bhAganA saDasaDiyA be bhAga phu che labdha thAya che, ahIMyAM ogaNIsa 19 muhUrta labdha thayA che te paNa chedana je paMdara muhUrta AvyA che tene meLavavAmAM Ave to 1+15=34 cotrIsa muhUrta thAya che, ahIM trIsa muhUrtathI uttarAphAlgunI nakSatra zuddha thAya che, tathA cAra muhUrta zeSa rahe che 34-10=4 have trIjuM parva bhAdaravA mAsanI amAsa Ave che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtre parva bhAdrapadamAsagatAmAvAsyArUpam uttarAphAlgunI nakSatrasya caturo muhUrtAn ekasya ca muhartasya SaiviMzati dvApaSTibhAgAn ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvau saptapaSTibhAgau bhuktvA sUryaH tRtIyaM parva parisamAptimupanayati / atra pramANaM ca vakSyati--'tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM doccaM amAvAsaM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei ?, tA uttarAhiM phagguNIhiM, uttarAphagguNINaM cattAlIsaM muhuttA paNatIsaM bAbaTThibhAgA muhuttassa bAbahibhAgaM ca sattaDhihA chettA papaNaTThI cuNiyA bhAgA sesA, taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA uttarAhiM ceva phagguNIhi, uttarANaM phagguNINaM cattAlIsa bhuhuttA paNatIsa ca bAvaTThibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattahihA chettA paNNaTThI cuNiyA bhAgA sesA' chAyA-tAvat eteSAM khala paJcAnAM saMvatsarANAM dvitIyAm amAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ? tAvat uttarAbhiH phAlgunIbhiH, uttarAphAlgunInAM catvAriMzanmuhUrtAH paJcatriMzat dvApaSTibhAgAH muhUrtasya 4 / aba tIsarA parva bhAdrapada mAsa kI amAvAsyA AtI hai, vaha uttarAphAlgunI nakSatra kA cAra muhUrte tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chavIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA do bhAga karake sUrya tIsarA parva ko samApta karatA hai / isa viSaya meM pramANa dikhalAte haiM-(tA eesi NaM pacaNhaM saMvaccharANaM) ye pAMca saMvatsaroM se meM (docca amAvAsaM) dUsarI amAvAsyA ko (caMde keNaM NakkhatteNaM joei) caMdra kauna se nakSatra se samApta karatA hai ? (tA uttarAhiM phagguNIhiM) uttarAphalgunI nakSatra se samApta karatA hai / (uttarApharaguNINaM) uttarAphalgunI nakSatra kA (cattAlIsaM muhattA) cAlIsa muhUrta (paNatIsaM bAvaTThibhAgA muhuttassa) tathA eka muhUrta kA bAsaTTiyA paiMtIsabhAga (bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA) bAsaThiyA bhAga ko saDasaTha se cheda kara ke (paNNaTThI cupiNayA bhAgA sesA) paiMsaTha cuNikA bhAga zeSa rahatA haiM / (taM samayaM ca NaM sUre) usa samaya sUrya (keNaM Nakkhatte gaM joei) kauna nakSatra kA yoga te uttarAphAlvanI nakSatranA cAra muhUrta tathA eka muhurtanA khAsayiA chavvIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAgane saDasaThiyA be bhAga bhegavIne sUrya trIjA parvane samApta kare che, yA viSayamA pramANa matAva cha,- tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANa) -40 pAMya saMvatsarImA, (docca amAvAsa) mIla mamAvAsyAne (caMde keNaM Nakkhatte NaM joei) yaMdra cyA nakSatranA yAMga zane samAsa 42 cha 1 (tA uttarAhi phagguNIhiM) utt2||3||6gunii nakSatrane yA parIne samAsa 42 cha, (uttarAphaguNINa) uttagunI nakSatranA (cattAlIsaM muhuttA) yAsIsa bhuta (paNatIsaM bAvadvibhAgA muhuttassa) tathA se bhuDUta nA yA patriIya mAya (bAyadri bhAgaM ca sattadvihA chattA) sAyA bhAgane sasa8thI ch| prazane (paNNaTricuNiyA bhAgA sesA) pAMsa yUhi mAya zeSa 23 cha, (taM samayaM ca NaM sUre) me sabhaye sUrya (ke gaM NakkhatteNaM joeDa) yA nakSatrane yA 42 cha ? (tA uttarAhi ceva phagguNIhi) se samaye sUrya uttarAzagunI nakSatranA yo|| 42 che. (uttarANaM phagguNI NaM) uttarAzunI nakSatranA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikATIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 65 dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paJcaSaSTicUrNikAH bhAgAH zeSAH / taM samayaM ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat uttarAbhizcaiva phAlgunIbhiH, uttarANAM phAlgunInAM catvAriMzanmuhartAH paJcatriMzat dvASaSTibhAgAH muhartasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA pazcaSaSTi cUrNikA bhAgAH zeSAH / sarva pUrvavyAkhyAtameveti / evaM zeSaparvasamApakAnyapi sUryanakSatrANi AnetavyAni / athavA sUryanakSatraparijJAnArtha parvasu viSayeSu pUrvAcAryopadiSTaM karaNamidamavadheyaM yathA-'tittIsaM ca muhuttA visaTibhAgo ya do muhuttassa / cuttI cuNiyabhAgA pavvIkayArikkha dhuvarAsI // 1 // icchA pavva guNAo dhuvarAsio ya sohaNaM kuNasu / pUsAI NaM kamaso jaha diTThamaNaMtanANIhi // 2 // ugavIsaM ca muhuttA teyAlIsaM visaTibhAgA ya / tettIsa cuNNiyAo pUsassa ya sohaNaM sayaM // 3 // uguNalasayaM uttaraphaggu uguNaha do visAhAsu / cattAri navottara uttarANa sADhANa sojjhANi // (graM0 5000) // 4 // sabattha pussa sesa sojjhaM abhIissa caura ugviisaa| rohiNi aTThaNavottara puNavvasaMtammi sojjhANi // 6 // aTTha sayA uguvIsA visaTibhAgA ya hoti cauvIsaM / chAvaTi sattadvibhAgA pusassa sohaNagaM // 7 // athaitAsAM saptakaraNagAthAnAM yathAkrameNa akSaragamanikA vyAkhyA pratipAdyate -trayastriMzanmuhUrtAH ekasya ca muhUrttasya dvau dvASaSTibhAgau ekasya ca dvASaSTibhAgasya catustriMzat karatA hai ? (tA uttarAhiM ceva phagguNIhiM) usa samaya sUrya uttarAphalgunI nakSatra kA yoga karatA hai (uttarA NaM phagguNI NaM) uttarAphalguNI nakSatra kA (cattAlIsa muhuttA) cAlIsa muhUrta (paNatIsaM ca bAvahibhAgA muhuttassa) tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paiMtAsa bhAga tathA (bAvahibhAgaM ca) bAsaThiyA bhAga ko (sattaTTihA chettA) saDasaTha se cheda kara ke (paNNaTThI cuNiyA bhAgA sesA) pAMsaThiyA cUrNikA bhAga zeSa rahatA hai / yaha saba vyAkhyAta pUrva hai| isI prakAra zeSa muhUrta samApaka sUrya nakSatra lAkara kaha leveM / athavA sUrya nakSatra kA jJAna ke liye parva ke viSaya meM pUrvAcAryoM ne kahI huI yaha karaNa gAthA haijaise ki (ttittIsaM ca muhuttA visaTTi bhAgo ya do) ityAdi ye sAta karaNa gAthA kA kramAnusAra akSarArtha pUrvaka vyAkhyA kahI jAtI hai-tetIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA do bhAga tathA bAsaThiyA bhAga kA cottIsa (cattAlIsaM muhuttA) yAlIsa muDUta tathA (paNatIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa) me bhuitanA MAHAL patriIsa mA tathA (bATThibhAga ca) mAsaThiyA mAgane (sattadihA chettA) sasa3thI ch| 4zane (paNNavicuNiyA bhAgA sesA) pAMsaThiyA yU!i lA zeSa 24 che, mA samagra kathana vyAkhyAta pUrva che, Aja pramANe bAkInA muhUrta samApaka sUrya nakSatra lAvIne kahI levuM, athavA sUrya nakSatrane jANavA mATe parvanA viSayamAM pUrvAcAryoe kahela mA 126 // cha |-(tittisN ca muhuttA bisadvibhAgo ya do) tyAdi. mA sAta gAthAone kramAnusAra akSarArtha pUrvaka vyAkhyA kahevAmAM Ave che-tetrIsa muhUrta tathA zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre cUrNikAH bhaagaaH-33|6, bA etat pramANaH sarveSvapi parvasu parvIkRta-ekonaparvaNAkAlena niSpAdita RkSa dhruvarAziH-sUrya nakSatraviSayo dhruvarAziravagantavyaH, kathametasyotpattiriti cet ucyate trairAziko niyamaH, atrAyaM trairAziko niyamo yathA-yadi caturviMzatyadhikena parvazatena paJcasUryanakSatraparyAyAH labhyante tadA 5kena parvaNA kiM syAt ? rAzitrayasthApanA yathA 144 = atrAntyena rAzinA ekarUpeNa madhyo rAziH paJcarUpo guNitastAvAneva pazcarUpo'vatiSThate, ekena guNitaM tadeva bhavatIti vacanAt / Adhena rAzinA caturviMzatyadhikazatarUpeNa bhAgo hiyate, kintu bhAjyasthAne sthitasyoparitanarAzeralpatvAt bhAgo na labhyate, labdhA ekasya sUryanakSatraparyAyasya paJcacaturviMzatyadhikazatabhAgAH, athAtra nakSatrANi kriyante -triMzadadhikairaSTAdazabhiH zataiH saptapaSTibhAgaiH paJcaguNayitavyAH, arthAt paJcacaturviMzatyadhikazatabhAgAH guNayitavyAH 541640 atra hArabhAjyayo bhyAmapavartanA vidheyA 54164-4 cUrNikA bhAga 33||ii- yaha pramANa sabhI parva meM parvIkRta sUrya nakSatra viSayaka dhruvarAzi samajheM / yaha kisa prakAra se hotA hai ? isa jijJAsA kA zamana ke liye trairAzika niyama kahate haiM-yahAM para isa prakAra trairAzika niyama kahA hai jaise ki jo ekaso covIsa parva se pAMca sUrya nakSatra labdha hote ho to eka parva se kitanA labhya ho sakatA hai ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai jaise ki- 124 yahAM para antya rAzi jo eka hai usase madhya kI rAzi pAMca ko guNA kare to usI prakAra pAMca hI rahatA hai / kAraNa kI eka se guNita usI prakAra rahatA hai yaha niyama hai| pazcAt prathama rAzi eka kA covosa se bhAga kare paraMtu bhAjya rAzi jo Upara ko hai vaha alpa hone se bhAga calatA nahIM hai anaH eka sUrya nakSatra kA pAMca eka so covIsa bhAga labdha hotA hai| aba isakA nakSatra karane ke liye saDasaThiyA aThAraha so tIsa se pAMca ko guNita kare arthAt pAMciyA eka so covIsa bhAga ko guNA eka muhUrtanA bAsayiA be bhAga tathA bAsaDiyA bhAgano triIsa cUrNikA bhAge 33 rUM-rUjha A pramANu badhA ja emAM pavakRta sUrya nakSatranA saMbaMdhamAM pravarAzI samajavI A kevI rIte thAya che ? A jIjJAsAnI nivRtti mATe vairAzika niyama kahe che, ahIMyAM A rIte vairAzika niyama kahela che, jema ke-jo ekaso covIsa parvathI pAMca sUrya nakSatra lakhya thAya te eka parvathI keTalA labdha thAya? A jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA karavAmAM Ave che, jema ke-5,, ahIMyAM chellI rAzI je eka rUpa che tene vacalI rAzI pAMca sAthe guNAkAra karavAthI eja rIte pAMca rahe che. kAraNa ke ekathI gaNela e ja pramANe rahe che e niyama che. te pachI pahelI rAzI ekaso covIsathI bhAga kare paraMtu bhAjapa rAzI je uparanI che te nyUna hovAthI bhAga cAlatuM nathI. tethI eka sUrya nakSatranA pAMca eka vIsa bhAga labdha thAya che. have tenA nakSatra karavA saha zrI suryaprajJami sUtra: 2 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 67 jAto guNakArarAzinavazatAni paJcadazottarANi-915 chedarAzizca dvApaSTiH-62 atra guNakarUpeNa paJcadazottaranavazatarUpeNa paJca guNyante jAtAni pazcacatvAriMzacchatAni paJcasaptatyadhikAni 4 etAni ca punarmuha nayanAtha triMzatA guNyante 4545x3=58250 jAtamekaM lakSaM saptatriMzat sahasrANi dve zate pazcAdadhike chedarAzizca dvApaSTirUpaH chedarAzinA saptapaSTirUpeNa guNyate 624674154 jAni ekacatvAriMzat zatAni catuHpaJcAzadadhikAni tai rbhAgo hiyate yathA 34-33+4 labdhAH trayastriMzanmuhUrtAH, zeSaM ca tiSThati aSTaSaSTayadhikaM zatam , etacca punaSiSTibhAgAnayanAthaM dvASaSTayA guNayitavyamiti hArabhAjyayo SiSTayA apavartanA vidheyA, tato gacchet guNakArarAzireka rUpo yathA-141542= 43"e' =* chedarAzizca saptapaSTirUpaH, ekena guNitaM tadeva bhavatIti niyamAt , kare 541430 yahAM hArarAzi evaM bhAjyarAzi kI apavartanA kare :+2837="493. isa prakAra guNAkAra rAzi nava so paMdraha hotA hai 915 tathA cheda rAzi 62 rahatI hai aba guNAkAra rUpa navaso paMdraha se pAMca ko guNA kare to paiMtAlIsa so pacahattara hote haiM - inako muhUrta banAne ke liye tIsa se guNA kare 4575+3=75835- isa prakAra eka lAkha saDatIsa hajAra do so pacAsa tathA cheda rAzi bAsaTha hotA hai, aba cheda rAzi ko saDasaTha se guNA kare 62x67 =4154 ikatAlIsa so copana hote haiM usase bhAga kare jaise ki 36243346 isa prakAra tetIsa muhUrta AtA hai tathA eka so aDasaTha zeSa bacatA hai isako bAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se guNA kare punaH hArarAzi evaM bhAjya rAzi ko bAsaTha se apapartanA kare to guNAkAra rAzi eka rUpa hotA hai-jaise ki 4R ME"+" tathA cheda rAzi saDasaTha hI rahatI hai kAraNa saDiyA aDhAraso trIsathI pAMcane guNAkAra karavA arthAta pAMciyA eka cAvIsa bhAgane guNAkAra karo + 1830 ahIM hAra rAzinI ane bhAjya rAzi aparvatanA karavI r+1830=5-japa A rIte guNAkAra rAzi navaso paMdara thAya che. tathA cheda rAzi da2 bAsaTha rahe che. have guNAkAra rUpa navaso paMdarathI pAMcane guNAkAra karavAmAM Ave te pistAlIsa para thAya che. pa+=AnA muhUrta banAvavA mATe trIsathI guNAkAra kare 455+30=13churUpa te A rIte eka lAkha saDatIsa hajAra base pacAsa tathA cheda rAzi bAsaTha rahe che. te pachI keda rAzino saDasaThathI shuraa||2 42 te 12+97=4154 yA2 12 mesI yApana thAya che. tenAthI paranI saMkhyAne bhAga kara jemake 1325=33 64 A rIte tevIsa muhurta purA Ave che. tathA ekaso aDasaTha zeSa rahe che. tenA bAsaDiyA bhAga karavA mATe bAsaThathI guNAkAra 42vo to gu2 2rAzi me 35 29 che, rebha 1 335+63-61 tathA cheda rAzi ekasaTha ja rahe che kAraNa ke ekathI guNela saMkhyA temanI temaja raDe che, e 8-+2 - - - -- ----- - 198+6R 18+1 - - - - - - - - - - - - - 7 G+ER -5.8 zrI suryaprati sUtra : 2. Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre tato bhAjyasthAne jAtam aSTaSaSTayadhikaM zatameva, chedasthAne ca saptapaSTiriti hArabhAjyayo rbhAge hRte sati ? =2 labdhau dvau dvASaSTibhAgau, ekasya ca dvASaSTibhAgasya catustriMzat saptapaSTibhAgA: 3313, raja ityupapadyate dhruvarAzi pramANa iti // 1-2 // atha 'icchA pavve' tyAdi-icchA parva-icchAviSayaM yat parva-parvasaMkhyAnaM tat icchAparva kathyate, tadguNaHguNakAro yasya dhruvarAzeH tasmAt , arthAt ipsitaM yat parva tat saMkhyayA guNitAta dhruvarAzeH puSyAdInAM nakSatrANAM kramaza:-yathA krameNa zodhanaM kuryAt tadyathA-diSTaM-yathA kathitaM-anantajJAnaviziSTa mahAtmabhiryathopadiSTaM, tathA kuryAditi // 3 // kathaM kathamityata Aha-'ugavIsaM ce' tyAdi-ekonaviMzanmuhartAH ekasya ca muhartasya tricatvAriMzat dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzata cUrNikA bhAgAH-19,43,37 etat-etAvat pramANaM puSyaeka se guNita vahI rahatA hai yaha niyama kahA hI hai / pazcAt bhAjyasthAna meM eka so aDasaTha hI hote haiM tathA chedasthAna meM saDasaTha rahatA hai isa hAra bhAjya rAzi kA bhAga kare 52 isa prakAra bAsaThiyA do bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA cotIsa bhAga labdha hotA hai 333- isa prakAra dhruvarAzi kA pramANa milatA hai // 1-2 // __ aba (icchA pava) ityAdi gAthA kA artha kahate hai-icchA parva mAne icchA viSayaka jo parva ho vaha icchA parva kahA jAtA hai, isakA guNAkAra jo dhruvarAzi ho usase arthAt icchita jo parva utanI saMkhyA se guNita dhruvarAzi se puSyAdi nakSatroM kA yathAkrama zodhana kare jo isa prakAra 'diSTa' mAne ananta jJAna vAle mahAtmAoM ne jaise upadiSTa kiyA ho vaisA kare / 3 / yaha kisa prakAra hotA hai ? so kahate haiM-(ugavIsaM ca) ityAdi untIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA tetIsa cUrNikA bhAga niyama kahela ja che. pachI bhAjya sthAnamAM 168 ekaso aDasaTha ja rahe che. tathA cheda sthAnamAM saDasaTha rahe A hArarAzi ane bhAjyarAzine bhAga kara 16=14 A rIte bAsaDiyA be bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyAo trIsa bhAga labdha thAya che. 33224s A rIte thuvarAzinuM pramANa maLe che . 1-rA save (icchapabba) tyA: thaan| ma 4Ama mA che. 427 / 5 meTa se IcchA viSayanuM je parva te IcchAparva kahevAya che. tene guNAkAra dhruvarAzI je hoya tenI sAthe arthAta Icchita je parva eTalI saMkhyAthI guNela yuvAzithI puSyAdi nakSatronuM kramAnusAra zodhana karavuM. je A pramANe "diSTa' eTale ke anaMta jJAnavALA mahAtmAoe je rIte upadezela hoya te pramANe karavuM. 13 A kevI rIte thAya che? te kahe che(ugviisNc) chatyAta sopatrIsa bhuta tathA 4 bhutAnA mAsaThiyA tatAvIsa mA tathA bAsaThiyA eka bhAganA tetrIsa cUrNikA bhAga raEpha-244 ATaluM pramANa puSya zrI suryaprati sUtra : 2 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam___69 nakSatrasya zodhanakaM bhavatIti / kathametAvataH puSyazodhanakasyotpattirita cet ?, atrocyate iha pAzcAtya yugaparisamAptikAle puSyasya trayoviMzatiH saptaSaSTibhAgAH gatAH catuzcatvAriMzadavatiSThante / tataste muhartAnayanArtha triMzatA guNyante, tadA jAtAni trayodazazatAni viMzatyadhikAni-17 eteSAM saptaSaSTayA bhAgo hiyate 119 + labdhA ekonaviMzatimuhartAH / zeSAstiSThanti saptacatvAriMzat / te ca dvApaSTibhAgAnayanArtha dvASaSTayA guNyante47. jAtAni ekonatrizacchatAni caturdaza adhikAni, tatazca taptaSaSTayA bhAgo hiyate D+ labdhAstricatvAriMzat dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayastriMzat saptaSaSTibhAgAH, ityupapadyate yathAvat , puSyasya zodhanakamiti / atha-'uguyAlasaya' mityAdi / ekonacatvAriMza-ekonacatvAriMzadadhikaM muhUrtazatam uttarAphAlgunInAM-uttarAphAlgunI paryantAnAM nakSatrANAM zodhyaM-139 tataH dve zate ekonaSaSTe-ekonaSaSTayadhike, -2943-3 itanA pramANa se puSya nakSatra kA zodhana hotA hai ? isa zaMkA kI nivRtti ke liye kahate haiM-yahAM para pAzcAtya yuga ke samApti kAla meM puSyanakSatra kA saDasaThiyA teisa bhAga jAne para cuMvAlIsa raha jAtA hai / usako muhUrta lAne ke liye tIsa se guNA kare to teraha so vIsa hotA hai, 13 isakA saDasaTha se bhAga kare 1320=19+ to unnosa muhUrta labdha hotA hai tathA saMtAlIsa zeSa bacatA hai, isako bAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se guNA kare x =29 to untIsa so caudaha hotA hai, isako saDasaTha se bhAga kare + to bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDA saThiyA tetIsa bhAga yathAvat puSya nakSatra kA zodhanaka parimANa hotA hai| aba (uguyAlasaya) ityAdi gAthA kI vyAkhyA kahate haiM-eka so unacAlIsa muhUrta se uttarAphAlgunI paryanta ke nakSatra kA zodhana kare 139 pazcAt do so unasaTha se vizAkhA paryanta ke nakSatra ko zodhita kare 259 / tathA nakSatranuM sevana karavAvALuM hoya che. ATalA pramANathI puSya nakSatra zadhita thAya che? A jIjJAsAnI nivRtti mATe kahe che. ahIM pAchaLanA yuganI samApti kALamAM puSya nakSatranA saDasaThiyA tevIsa bhAga jAya tyAre cuMmAlIsa rahI jAya che. tenA muhUrta karavA mATe tIsathI guNe to terase vIsa thAya che.14" tene saDasaThathI bhAga kare 2=197 bhAga karavAthI ogaNIsa muhUrta labdha thAya che. tathA suDatAlIsa zeSa bace che. tenA bAsaThiyA bhAga karavA mATe bAsaThathI guNAkAra kare te jarU=14 hajAra navaso cauda thAya che. tene saDasaThathI bhAga kara 26 = 23 bhAga karavAthI bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAga yathAvat puSya nakSatranuM dhana- paribhAe 25 laya che. ve (uguyAla saya) tyAha thAnI vyAdhyA 32vAmA Ave che. ekaso ogaNacAlIsa muhUrtathI uttarAphAgunI nakSatra paryanatanA nakSatronuM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre vizAkhAsu-vizAkhAparyanteSu zodhye-259 evaM catvArimuhUrttazatAni navottarANi uttarApADhAnAM-uttarASADhaparyantAnAM nakSatrANAM zodhyAni santi-409 iti, tataH 'savvatthe' tyAdieteSu sarveSvapi zodhaneSu yat puSyasya muhUrtebhyaH zeSaM tricatvAriMzanmuhUrtasya dvApaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzat saptaSaSTibhAgAH, iti tat pratyekaM zodhanIyamiti, tathA abhijito nakSatrasya catvAri muhUrtazatAni ekonaviMzAni-ekonaviMzatyadhikAni SaTra dvApaSTibhAgA muhUrtasya ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAtriMzat cUrNikA bhAgA:-saptapaSTibhAgAH, iti zodhyam , etAvatA idamAyAti yat puSyAdIni abhijit paryantAni nakSatrANi zudhyantIti bhAvArthaH tatazca-'uguNattare tyAdi ekonasaptAni-ekona saptatyadhikAni paJcamuhartazatAni uttarAbhAdrapadAnAM-uttarAbhAdrapadaparyantAnAM nakSatrANAM zodhyAni santi-569 tathA saptazatAni ekonaviMzAni-ekonaviMzatyadhikAni-719, rohiNI paryantAnAM nakSatrANAM zodhyAni bhavanti, punarvasvante-punarvasu paryante aSTau zatAni navottarANi-809 zodhyAni cAra so nava muhUrta se uttarASADhA paryanta ke nakSatroM ko zodhita kare. 409 tatpazcAt (samvattha) ityAdi ina sabhI zodhanaka meM jo puSya nakSatra ke muhUrta se zeSa bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga hai una saba ko zodhita kare tathA abhijit nakSatra kA eka so cAlIsa muhUrta tathA eka muhUte kA unnIsa adhika bAsaThiyA cha bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA battIsa cUrNikA bhAga mAne saDasaThiyA bhAga inako zodhita kare isase yaha phalita hotA hai ki puSya se lekara abhijita paryanta ke nakSatra isa prakAra zodhita ho jAte haiM / (uguNuttare) ityAdi pAMca so unasittera muhUrta se uttarAbhAdrapadA paryanta ke nakSatroM ko zodhita kare. 569 tathA sAta so unnIsa 719 muhUrta se rohiNI paryanta ke nakSatroM ko zodhita kareM tathA punarvasu paryanta ke nakSatra AThaso nava 809 muhUrta se zodhita hote zAdhana karavuM. 139 pachI baso ogaNasAThathI vizAkha sudhInA nakSatrone zedhita karavA 259 tathA cArase nava muhUrtathI uttarASADhA sudhInA nakSatrane zadhita karavA 409 te pachI (savvattha) chatyAdi / yA zodhana nakSatra bhare puSya nakSatranA bhuta thA zeSa bAsaDiyA seMtAlIsa bhAga tathA bAsayiA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAga che, e badhAne zedhita karavA tathA abhijItu nakSatranA ekase cAlIsa muhUrta tathA eka muhutanA ogaNIsa adhika bAsaThiyA chabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA batrIsa cUrNikA bhAga eTale ke saDasaThiyA bhAga A badhAne zodhita karavA AnAthI e phalita thAya che hai puSyayI sAdhana mit sudhInA nakSatrI mA rIte zadhita 25 Mya cha. (uguNuttare) ItyAdi pAMca ogaNasittera muhUrtathI uttarAbhAdrapadA paryantanA nakSatrone zedhita karavA pa69 tathA sAtase ogaNasa 719 muhUrtathI rahiNI paryantanA nakSatrone zedhita karavA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 71 bhavanti / 'aTThasae' ityAdi aSTauzatAni ekonaviMzAni-ekonaviMzatyadhikAni muhUrtAnAM tathA ekasya ca muhUrtasya caturviMzati SiSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTimAgasya SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgAH iti puSyasya zodhanakaM bhavati / etAvatA idamAyAtai yat paripUrNaH eko nakSatraparyAyaH zuddhathatIti nigUDhatatvabodhAkSarArthaH / ityevaM karaNagAthAnAmakSarArthAvagamaH pratipAditaH / samprati karaNagAthoktapadArthAnAM bhAvanA procyate-yathAtra ko'pi pRcchati-prathama parva kasmin sUryanakSatre parisamAptimupajAyAta ? atra dhruvarAzistrayastriMzanmuhartA ekasya ca muhUtasya dvau dviSaSTibhAgI ekasya ca dvASaptibhAgasya catustriMzat saptaSaSTibhAgA ityevamekatradhiyate-3363, 6dhRtvA ca prathamaparvoktyA ekena guNyante, ekena guNitaM tadeva bhavati, tataH puSyasya zodhanakam ekonaviMzatirmuhUrttA 19 ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzat dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzat saptaSaSTibhAgAH itthameteSAmekatra sthAhaiM, (aTThasae) ityAdi ATha so unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga evaM bAmaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga parimANa puSya nakSatra kA zodhanaka hotA hai, isa se yaha jJAta hotA hai ki isa prakAra pUrA eka nakSatra paryAya zuddha hotA hai / yaha gRDhatatva bodha kA akSarArtha hai, isa prakAra yaha karaNagAthAoM kA akSarArtha pratipAdita kiyA hai| ___ aba karaNa gAthA meM kahe artha kI bhAvanA kahI jAtI hai-yahAM para koI prazna kare ki pahalA parva kisa sUrya nakSatra meM samApta hotA hai ? yahAM para dhruvarAzi tetIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA do bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cotIsa bhAga ye saba ko ikaTThA kare 336 - ikaTThA karake prathama ko eka se guNita kare to pUrvokta niyama se usI prakAra kI saMkhyA rahatI hai, tatpazcAt puSya nakSatra kA zodhanaka unnIsa 19 muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tiyAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga +5 isa prakAra ina sabakI ekatra sthApanA jaise ki 19,43, tathA punasu paya-tanA nakSatrI mAuso nava 808 bhuta thI zApita thAya che. (adRsae) ItyAdi ATha ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA vIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAgane saDasasaThiyA chAsaTha bhAga parimANa puSya nakSatranuM zedhanaka thAya che. AthI ema jaNAya che ke A rIte pure eka nakSatra paryAya zuddha thAya che. A gUDha tatva bodhane akSarAI che. A rIte A karaNa gAthAone akSarArtha pratipAdita karela che - have karaNagAthAmAM kahela arthanI bhAvanA batAvavAmAM Ave che. ahIMyAM koI pUcheke-paheluM parva kayA sUrya nakSatramAM samApta thAya che? ahIM dhruvarAzI tetrIsa muhUrta tathA eka muhanA bAsaDiyA be bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAgane saDasaThiyA e trIsa bhAga A badhAne ekaThA karIne 33 TakA pahelA bhAgane ekathI guNavAthI pUrvokta niyamathI eja pramANenI saMkhyA rahe che. te pachI puSya nakSatranuM zedhanaka 19 ogaNIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtre panA yathA 19, 6, 7 ityevaM pramANa pUrvarAzau zodhanIyaM (33, 6, 7)-19, 43, s)-13, 2, avatiSThante trayodazamuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya ekonaviMzati dvaSaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekaH saptaSaSTibhAga iti / ata Agatam AzleSA nakSatrasya etAvat pramANaM sUryoM bhuktvA prathamaM parva zrAvaNamAsamAvi amAvAsyA lakSaNaM parisamAptimupanayatIti / atha dvitIyaparvacintAyAmucyate-atrApi saeva dhruvarAziH-33-2-34 dvitIyaparvapratipAdanAta dvAbhyAM guNyate jAtA 66-5-8 SaTpaSTiH muhartAH ekasya ca muhUrtasya paJcadvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTau saptaSaSTibhAgA iti, etasmAt yathoditaM puSyanakSatrasya zodhanaka-19-43-33 iti zodhyante, tadA jAtAH pazcAt SaTcatvAriMzanmuhUrtAH, ekasya ca muhUtrtasya ekaviMzati SiSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcatriMzat saptaSaSTibhAgA:-46-21-35 tataH pazcadazabhirmuhattaH AzleSA zuddhA, itanA pramANa se pUrva rAzi ko zodhita kare (33, 33, 5) (19, 5=13. isa prakAra teraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unnIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga rahatA hai| azleSA nakSatra kA itanA pramANa sUrya mukta karake zrAvaNamAsa bhAvI amAvAsyA rUpa prathama parva samApta ho jAtA hai| aba dasarA parva kI vicAraNA kI jAtI hai-yahAM para bhI vahI pUrvokta dhruvarAzi hotI hai jaise kI 33-2-34 yahAM dUsarA parva hone se do se guNA kare to 66-5-8 chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ATha bhAga hote haiN| isameM se yathokta puSya nakSatra kA zodhanaka 19, 43, 33 isa saMkhyA se zodhita kare mAne kama kare to chiyAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikkIsa bhAga tathA hata tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA teMtAlI bhAga rU tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAga - 4 A badhAne eka ThekANe sthApita karavA jemake-194rU 2 / pramAthI pUrva zazine zApita 42vI 3333,637 18 13, 133 =13,pha, dareka A pramANe tera muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA ogaNIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga rahe che. azleSA nakSatranuM ATaluM pramANa sUrya bhogavIne zrAvaNa mAsa bhAvI amAsa rUpa pahelA parvane samApta kare che. - have bIjA parvanI vicAraNA karavAmAM Ave che, ahIM paNa pUkta dhruvarAzI hoya che. jemake 33-2-34 ahIM bIjuM parva hovAthI bethI guNavA 66-5-8 te chAsaTha mahata tathA eka mahinA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA ATha bhAga rahe che. AnAthI yukta puSya nakSatranuM zodhanaka 19-43-33 A saMkhyAthI eTaleke eTalA ochA kare te beMtAlIsa muhUrta tathA eka muhurtanA bAsahiyA ekavIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 73 triMzatA maghA, sthitaH pazcAdeko muhUrtaH, ata AgataM dvitIyaM parva pUrvAphAlgunI nakSatrasya ekaM muhartam ekasya ca muhartasya trayoviMzati dvASaSTibhAgAn ekasya ca dvASaSTibhAgasya pazcatriMzataM saptaSaSTibhAgAn bhuktvA sUryo dvitIya parvaparisamAptimupanayati / atha tRtIya parvacintAyAM sa eva pUrvokto dhruvraashi:-33|2|34 tribhirgunnyte-99|7|42 jAtAH navanavati muhartAH ekasya ca muhattasya saptadvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvicatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH / etasmAt pUrvoktaM puSya nakSatrasya zodhanakaM 19 / 43 / 33 zodhyante (99 / 7 / 42)(19 / 43 / 33)=79 / 24 / 9 sthitAH pazcAt ekonAzItirmuhartAH ekasya ca muhUrttasya caturviMzati SiSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya nava sptssssttibhaagaaH|-79|24|9 tataH AzleSA nakSatrasyArddhakSetrapratipAdanAt paJcadazabhirmuhUrta rAzleSAnakSatraM, triMzatA maghA, triMzatA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtIsa bhAga 46-21-35 hote haiM paMdraha muharta se azleSA ko zodhita kare evaM tIsa se maghA ko zodhita kare to eka muharta zeSa rahatA hai| dUsarA parva pUrvAphAlgunI nakSatra kA eka muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teIsa bhAga nathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtIsa bhAga ko mukta karake sUrya dUsare parva ko samApta karatA hai| aba tIsare parva kI vicAraNA meM vahI pUrvokta dhruvarAzi hotI hai 33-234 isako tIna se guNA kare to 99-7-42 nannANu muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA sAta bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bayAlIsa bhAga hote haiM / isameM se pUrvokta puSya nakSatra kA zodhanaka 19, 43, 33 zodhita kare arthAt nyUna kare / 99, 7, 42-19, 43, 3379, 24, 9 isa prakAra unnAsI muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA nava bhAga-79, 24, 9 rahatA hai, azleSA nakSatra ko arddhbhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA pAMtrIsa bhAge 46-21-35 thAya che. paMdara muhUrtathI aleSA nakSatrane zedhita karavuM ane trIsathI maghA nakSatrane zedhita karavuM te eka muhurta bAkI rahe che bIjuM parva pUrvAphAlvanI nakSatranA eka muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tevIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA pAMtrIsa bhAgane bheLavIne samAna thAya che. have trIjA parvanI vicAraNAmAM paNa eja pUrvokta yuvarAzi hoya che 33-2-34 ane traNathI guNavI 9-7-42 navANu muhUrta tathA eka muhUrtana bAsadhdhiA sAta bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA beMtAlIsa bhAga thAya che. AmAMthI pUrva kathita puSya nakSatranuM zodhanaka 19-43-33 zedhita karavuM eTaleke kAma karavuM 99-7-42 (78-43-33)=76-24-8 // zata mAgaNyAzI muDUta tathA 4 bhuta nAmAsahiyA civIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA nava bhAga 3-24-9 rahe che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre pUrvAphAlgunI, sarvayogena 15+30+30=75, 79-75=4 / 24 / 9 ataH sthitAH pazcAt catvAro muhartAH ekasya ca muhUrtasya caturvizati SaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya navasaptaSaSTibhAgAH, ata AgataM tRtIyaM parva bhAdrapadamAsabhAvi amAvAsyA lakSaNam uttarAphAlgunI nakSatrasya caturo muhUrtAn ekasya ca muhUrtasya caturviMzatiM dvASaSTibhAgAn ekasya ca dvASaSTibhAgasya navasaptapaSTibhAgAn bhuktvA sUryastRtIyaM parva bhAdrapadamAsamAvi amAvAsyA lakSaNaM parisamAptimupanayatIti / evameva zeSeSvapi parvasu sUryanakSatrANi veditavyAni / tatra yugapUrvArdrabhAvi dvASaSTi parvagatasUryanakSatrasUcikA imAH pUrvAcAryopadarzitAH gAthAH sambhAvanIyAH yathA 'sappa bhaga ajjama dugaM hattho cittA visAha mitto ya / jeTThA igaM ca chavakaM ajAbhivvuDIdu pUsAsA // 1 // chakkaM ca kattiyAI piibhaga ajjama dugaM ca cittAya / vAu visAhA aNurAha jeheM AuM ca visudugaM // 2 // kSetra pratipAdita karane se paMdraha muhUrta se azleSA nakSatra, tIsa muhUrta se maghA nakSatra tIsa se pUrvAphAlgunI zuddha hote haiM saba ko milAne se 15+30+ 3075, 79-75=4 / 2419 isa prakAra cAra muharta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA nava bhAga rahatA hai| aba bhAdrapada mAsa bhAvI amAvAsyA rUpa tIsarA parva uttarAphAlgunI nakSatra kA cAra muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA nava bhAga mukta karake sUrya bhAdrapada mAsa bhAvI AmAvAsyA rUpa tIsare parva ko samApta karatA hai / isI prakAra zeSa parva meM bhI sUrya nakSatra jAna leveM / yuga ke pUrvArddha bhAvI bAsaTha parva gata sUrya nakSatra darzikA pUrvAcAryoM ne kahI huI ye gAthAeM bhAvanIya hai-(sappa bhaga ajjama dugaM hattho) ityaadi| azleSA nakSatrane ardhakSetra vyApi pratipAdita karela hovAthI paMdara muhartathI azleSA nakSatra, trIsa muhUrtathI maghA nakSatra, trIsathI pUrvAphAlgunI nakSatra badhAne meLavavAthI 15+30-30= 75 76-75-4-24-6 mAzate yA2 bhuta tathA 23 bhuta nAmAsaThiyA yAvIsa mAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA nava bhAga rahe che. have bhAdaravA mAsa bhAvI amAsa rUpa trIjuM parva uttarAphAgunI nakSatranA cAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasa inava bhAga bheLavIne sUrya bhAdaravA mAsanI amAvAsyArUpa trIjA parvane samApta kare che. e ja rIte bAkInA parva viSe paNa sUrya nakSatra samajI levA, yuganA pUrvArdhamAM Avela bAsaTha nakSatramAM Avela sUryanakSatra matApanArI pUrvAyA ye 4hesa 20 thaa| mAyanIya che. (sappa bhaga ajjama dugaM hattho) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 75 savaNa dhaNiTA ajadeva abhivuDDI duassa jamabahulA / rohiNI somadii dugaM pusso pii bhagajjamA hattho // 3 // cittAya jivajjA abhII aMtANi aTTa rikkhANi / ee jugapuvvaDDe visahi pavvesu rikkhANi // 4 // chAyA- sarpo bhAgA'yamAdvikaM hastazcitrA vizAkhA mitraM ca / jyeSThAdikaM ca SaTpaTakaM ajo'bhivRddhiH uttarAbhAdrapadA // 1 // puSyaH azvazca kRttikAdikaM SaTkapitaraH bhagaH aryamAdikaM ca / citrA ca / vAyurvizAkhA anurAdhAjyeSThA vAyuzca viSvaka dikaM // 2 // zravaNo dhaniSThA ajadevaH abhivRddhikim azvaH yamobahulaH / rohiNI aditirdvikaM puSyaH pitaH bhagaH arthamA hastaH citrA ca jyeSThAdIni abhijita paryantAni nakSatrANi (Rkssaanni)| etAni yugapUrvArddha dvASaSTi parvasu RkSANi // 4 // krameNaitAsAM vyAkhyA yathA-prathamasya parvaNaH parisamAptau sUryasya nakSatraM sarpaH sarpadevato. palakSitaM sarpadaivataM-AzleSAnakSatraM bhavati (1) / dvitIyasya parvaNaH samAptau sUryanakSatraM bhagaHbhagadevatopalakSitaM pUrvAphAlgunInakSatraM bhavati (2) tato'yamadvikamiti-tRtIyasya parvaNaH parisamAptau aryamA-aryamAdevatopalakSitaM-sUryadaivataM-uttarAphAlgunInakSatraM bhavati (3) caturthasyApi parvaNaH samAptau uttarAphAlgunI nakSatrameva bhavati (4) / paJcamasya hastaH (5) / SaSThasya citrA (6) / saptamasya parvaNaH samAptau vizAkhA (7) / aSTamasya parvaNaH parisamAptau sUryanakSatraM mitra:-mitradevatopalakSitam anurAdhAnakSatraM bhavati (8) / tato jyeSThAdikaM SaTka krameNa ina gAthAoM kI vyAkhyA isa prakAra se hai-prathama parva kI samApti meM sarpa devatA vAlA sUrya nakSatra azleSA hotA hai (1) dUsare parva kI samAti meM sUrya bhaga devatA vAlA pUrvAphAlgunI nakSatra hotA hai (2) tIsare parva kI samApti meM aryamA deva se prasiddha sUrya devatA vAlA uttarAphAlgunI nakSatra hotA hai (3) caturtha parva kI samApti meM bhI uttarAphAlgunI nakSatra hI hotA hai (4) pAMcaveM parva kI samApti meM hasta nakSatra hotA hai (5) chaThe parva kI samApti meM citrA nakSatra hotA hai (6) sAtaveM parva kI samApti meM vizAkhA nakSatra hotA hai (7) AThaveM parva kI samApti meM mUrya nakSatra mitra devatA vAlA anurAdhA nakSatra ItyAdi A gAthAonI vyAkhyA A pramANe che. pahelA parvanI samAptimAM sarSa devatAvALuM sUrya nakSatra azleSA hoya che. (1) bIjA parvanI samAptimAM sUrya nakSatra bhaga devatAvALuM pUrvAphAgunI nakSatra che. (2) trIjA parvanI samAptimAM aryamA devathI prasiddha sUrya devatAvALuM uttarAphAlyunI nakSatra hoya che. (3) cothA parvanI samAptimAM paNa uttaraphAgunI nakSatra ja hoya che, (4) pAMcamA parvanI samAptimAM hasta nakSatra hoya che. (5) chaThA parvanI samAptimAM citrA nakSatra hoya che. (6) sAtamA parvanI samAptimAM vizAkhA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 sUryaprajJaptisUtre vaktavyaM tadyathA - navamasya parvaNaH parisamAptau jyeSThA sUryanakSatraM bhavati (9) / dazamasya mUlaM (10) / ekAdazasya pUrvASADhA (11) / dvAdazasyottarASADhA ( 12 ) / trayodazasya zravaNA (13) / caturdazasya dhaniSThA (14) / paJcadazasya aja:- ajadevatopalakSitaM pUrvAbhAdrapadA - nakSatraM (15) / SoDazasya parvaNaH parisamAptau abhivRddhiH - abhivRddhidevatopalakSitam uttarAbhAdrapada nakSatraM bhavati (16) / saptadazasya parvaNaH samAptau uttarAbhAdrapadA nakSatraM bhavati ( 17 ) / aSTAdazasya parvaNaH parisamAptau puNyaM sUryanakSatraM bhatati ( 18 ) / ekonaviMzatitamasya parvaNaH parisamAptau sUryanakSatraM azvaH - azvadevatopalakSitam azvinI nakSatraM bhavati (19) viMzatitamasya parvaNaH samAptau SaTkaM ca kRttikAdikamiti kRttikA nakSatraM bhavati ( 20 ) / tataH krameNa ekaviMzatitamasya rohiNI (21) / dvAviMzatitamasya mRgazirA (22) / trayoviMzatitamasya ArdrA hotA hai (8) aba jyeSThAdi SaT nakSatra viSaya meM kramAnusAra kahatA hai- navava parva kI samApti meM jyeSThA nakSatra sUrya nakSatra hotA hai (9) dasaveM parva kI samApti meM mUla nakSatra hotA hai (10) gyArahaveM parva kI samApti meM pUrvASADhA nakSatra hotA hai / (11) bArahaveM parva kI samApti meM uttarASADhA nakSatra hotA hai (12) terahaveM parva kI samApti meM zravaNa nakSatra hotA hai (13) caudahaveM parva kI samApti meM dhaniSThA nakSatra hotA hai (14) paMdrahaveM parva kI samApti meM ajadevatA vAlA pUrvAbhAdrapadA nakSatra hotA hai (15) solahaveM parva kI samApti meM abhivRddhi devatA vAlA uttarAbhAdrapadA nakSatra hotA hai (17) aThArahaveM parva kI samApti meM puSya sUrya nakSatra hotA hai (18) unnIsaveM parva kI samApti meM sUrya nakSatra azvadevatA vAlA azvinI nakSatra hotA hai (19) vIsaveM parva kI samApti meM kRtikA nakSatra hotA hai ( 20 ) tatpazcAt krama se ikkIsaveM parva kI samApti meM sUrya nakSatra rohiNI hotA hai (21) bAvIsaveM parva kI samApti meM nakSatra hAya che. (7) AThamA parvanI samAptimAM sUrya nakSatra mitra devatAvALu anurAdhA nakSatra hAya (8) huve jyeSThAdi cha nakSatranA saMbaMdhanA kramAnusAra kahe che-navamA parvanI samAptimAM jyeSThAnakSetraja sU nakSatra hoya che. (9) dasamA panI samAptimAM mUlanakSatra DAya che. (10) agyAramA panI samAptimAM pUrvASADhA nakSatra hoya che (11) khAramA panI samAptimAM uttara.SADhA nakSatra hoya che. (12) teramA panI samAptimAM zravaNu nakSatra hAya che (13) caudamA parvanI samAptimAM dhaniSThA nakSatra hoya che. (14) paMdaramA panI samAptimAM aja devatAvALu pUrvAbhAdraSaDhA nakSatra hAya che (15) soLamA panI samAptimAM abhivRddhi devatAvALu' uttarAbhAdrapadA nakSatra hAya che. (16) sattaramA parvanI samAptimAM uttarAbhAdrapadA nakSatra hAya che. (17) aDhAramA parvanI samAptimAM puSya sU nakSatra hoya che (18) egaNIsamA parvanI samAptimAM sUrya nakSatra azva devatAvALu azvinI nakSatra hAya che. (19) vIsamA paOnI samAptimAM kRttikA nakSatra hoya che (20) 9 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TokA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 77 (23) / caturviMzatitamasya parvaNaH parisamAptau sUryanakSatraM punarvasu nakSatraM bhavati (24) / paJcaviMzatitamasya parvaNaH parisamAptau puSyanAmakaM sUryanakSatraM bhavatIti (25) / tataH SaDviMzatitamasya parvaNaH samAptikAle sUryanakSatraM pitaraH- pitRdevatopalakSitaM maghAnakSatraM bhavati (26) / saptaviMzatitamasya parvagaH samAptyavasare sUryanakSatraM khalu bhagaH - bhagadevatopalakSitaM pUrvAphAlgunI nakSatraM bhavati (27) / aSTAviMzatitamasya parvaNaH parisamAptikAle aryamA devatopalakSitaM - uttarAphAlgunI nakSatraM bhavati (28) / ekonatriMzattamasya parvaNaH parisamAptyavasare'pi uttarAphAlgunakSatraM bhavati (29) / triMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle sUryanakSatraM khalu citrA nakSatraM bhavati (30) / ekatriMzatamasya parvaNaH parisamAptikAle sUryanakSatraM kila vAyuH - vAyudevatopalakSitaM svAtI nakSatraM jJeyaM ( 33 ) / dvAtriMzattamasya vizAkhA (32) / trayastriMzattamasya anurAdhA nakSatraM (33) / catustriMzattamasya parvaNaH parisamAptyavasare sUryanakSatraM jyeSThA bhavatItyavaseyaM mRgazirA nakSatra hotA hai (22) teIsaveM parva kI samApti meM ArdrA nakSatra hotA hai (23) covIsa parva kI samApti meM sUrya nakSatra punarvasu hotA hai (24) pacIsa parva kI samApti meM puSya nAmakA sUrya nakSatra hotA hai (25) chAIsaveM parva ke samApti kAla meM sUrya nakSatra pitR devatA vAlA maghA nakSatra hotA hai (26) satAIsa parva kI samApti ke avasara meM sUrya nakSatra bhaga devatAvAlA pUrvAphAlgunI nakSatra hotA hai (27) aThAIsaveM parva kI samApti meM aryamA devatA vAlA uttarAphAlgunI nakSatra hotA hai (28) untIsaveM parva kI samApti kAla meM uttarAphAlgunI nakSatra hotA hai (29) tIsaveM parva kI samApti kAla meM sUrya nakSatra citrA nakSatra hotA hai (30) ikatIsaveM parva kI samApti kAla meM vAyudevatA vAlA svAti nakSatra sUrya nakSatra hotA hai (31) battIsaveM parva ko samApti meM vizAkhA nakSatra hotA hai (32) tetIsaveM parva kI samApti meM te pachI kramathI ekavIsamA parvanI samAptimAM sUrya nakSatra rohiNI hAya che. (21) bAvIsamA nI samAptimAM mRgazirA nakSatra hAya che. (22) tevIsamA parvanI samAptimAM ArdranakSatra hAya che. (23) cAvIsamA parvanI samAptimAM sUrya nakSatra punaHs hAya che. (24) pacIsamA nI samAptimAM puSya nAmanu sUrya nakSatra heAya che. (25) chavvIsamA pa nI samAptimAM sUrya nakSatra pitRdevatAvALuM maghA nakSatra hoya che. (26) satyAvIsamA panI samApti avasaramAM sUrya nakSatra bhaga devatAvALu pUrvAphAlgunI nakSatra hoya che. (27) aThayAvIsamA parvanI samAptimAM amA devatAvALu uttarAphAlgunI nakSatra hAya che. (28) egaNatrIsamA parvanI samAptikALamAM uttarAphAlgunI nakSatra hAya che. (29) trIsamA parvanI samApti kALamAM sUrya nakSatra citrA nakSatra hAya che. (30) ekatrIsa mApanI samApti kALamAM vAyu devatAvALu svAtI nakSatra sUrya nakSatra hAya che. (31) batrIsamA paOnI samAptimAM vizAkhA nakSatra heAya che. (32) tetrIsamA panI samAptimAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 sUryapranaptisUtre (24) / (jIvana vyApyakAla AyuH, jIvanaM nAma jalaM 'payaH kIlAlamamRtaM jIvanaM bhuvana vana' mitymrH)| SaTtriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle viSvaka devadvikamiti viSvaka devatopalakSitam uttarASADhA nakSatraM bhavati (36) / saptatriMzattamasyApi parvaNaH parisamAptikAle uttarASADhA nakSatrameva bhavati (37) / aSTAtriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle zravaNAnakSatraM bhavati (38) / ekonacatvAriMzattamasya dhaniSThA (39) / catvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptikAle anaH-aja devatopalakSitaM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM bhavatItyabaseyaM (40) / ekacatvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptyavasare abhivRddhiH-abhivRddhidevatopalakSitam uttarAbhAdrapadAnakSatraM bhavatIti jJeyam (41) / dvAcatvAriMzattamasyApi parvaNaH parisamAptikAle utarAbhAdrapadAnakSatraM bhavatIti jJeyaM (42) / tricatvAriMzattamasya parvaNaH samAptikAle azvaH azvadevatopalakSitam azvinInakSatraM bhavatItyavaseyam (43) / catuzcatvAriMzattamasya anurAdhA nakSatra hotA hai (33) cotIsave parva kI samApti meM sUrya nakSatra jyeSThA hotA hai (34) paitIsaveM parva kI samApti avasara meM AyudevatA vAlA mAne jala devatA vAlA pUrvASADhA nakSatra hotA hai (35) jIvanavyApta kAla kA nAma Ayu hai jIvana jala kA nAma hai kahA bhI hai (payaH kIlAlamamRtaM jIvanaM bhuvanaM vanam ) ityamaraH / chattIsaveM parva kI samApti meM vizvedeva devatA vAlA uttarASADhA nakSatra hotA hai (36) seMtIsaveM parva kI samApti meM uttarASADhA nakSatra hI hotA hai (37) ADatIsaveM parva kI samApti meM zravaNa nakSatra hotA hai (38) uncAlIsaveM parva kI samApti meM dhaniSThA nakSatra hotA hai (39) cAlIsaveM parva kI samApti kAla meM ajadevatA vAlA pUrvAbhAdrapadA nakSatra hotA hai (40) ikatAlIsaveM parva kI samApti meM abhivRddhi devatA vAlA uttarAbhAdrapadA nakSatra hotA hai (41) bayAlIsave parva kI samApti kAla meM uttarAbhAdrapadA nakSatra hotA hai (42) tayAlIsaveM parva kI samApti kAla meM azvadevatA vAlA azvinI anurAdhA nakSatra hoya che. (33) cotrIsamA parvanI samAptimAM Ayu devatAvALuM athata jala devatAvALuM pUrvASADhA nakSatra hoya che. (35) jIvana vyApta kALanuM nAma Ayu che vana rakhanu nAma cha. yuM 55 che. (payAkIlAlamamRta jIvanaM bhuvanaM vanam' ityamaraH) chatrIsamA parvanI samAptimAM vizve deva devatAvALuM uttarASADhA nakSatra ja hoya che. (36) sADatrIsama parvanI samApti kALamAM uttarASADhA nakSatra ja hoya che. (37) ADatrIsamA parvanI samAptimAM zravaNa nakSatra hoya che. (38) ogaNacAlIsamA parvanI samAptimAM dhaniSThA nakSatra hoya che. (39) cAlIsamA parvanI samAptimAM aja devatAvALuM pUrvAbhAdrapadA nakSatra hoya che. (40) ekatAlIsamA parvanI samAptimAM abhivRddhi devatAvALuM uttarAbhAdrapadA nakSatra hoya che. (41) beMtAlIsamA parvanI samApti kALamAM uttarAbhAdrapadA nakSatra hoya che. (42) teMtAlIsamA parvanI samApti kALamAM azvadevatAvALuM azvinI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 79 parvaNaH parisamAptikAle yamaH-yamadevatopalakSitaM bharaNInakSatraM jJeyaM (44) paJcacatvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptau bahula:-bahula devatopalakSitaM bahuladaivataM kRttikAnakSatraM jJeyaM (45) / SaTcatvAriMzattamasya rohiNI (46) / saptacatvAriMzattamasya parvaNaH parisamAptyavasare somaH-somadevatopalakSitaM mRgazirA nakSatraM bhavati (47) / aditi dvikamiti aSTAcatvArizattamasya parvaNaH parisamAptikAle aditiH-aditidevatopalakSitaM punarvasunakSatraM bhavatItyavaseyam (48) ekonapaJcAzattamasyApi parvaNaH parisamAptikAle sUryanakSatraM khalu aditiHpunarvasureva (49) / paJcAzattamasya parvaNaH parisamAptikAle puSya nakSatraM bhavati (50) / ekapazcAzattamasya parvaNaH parisamAptikAle pitR-pitRdevatopalakSitaM maghAnAmakaM nakSatraM bhavati (51) / dvApazcAzattamasya parvaNaH parisamAptisamaye bhagaH-bhagadevatopalakSitaM sUryadaivataM pUrvAphAlgunI nakSatramavaseyaM (52) / tripazcAzattamasya parvaNaH parisamAptyaksare aryamA-aryamAdevatolakSitaM sUryadevatam-uttarAphAlgunInakSatraM bhavatItyabaseyam (53) catuHpaJcAzattamasya nakSatra hotA (43) cuvAlIsaveM parva kI samApti kAla meM yamadevatA vAlA bharaNI nakSatra hotA hai (44) paiMtAlIsaveM parva kI samApti kAla meM baladevatA vAlA kRttikA nakSatra hotA hai (45) chayAlIsave parva kI samApti kAla meM rohiNI nakSatra hotA hai (46) saMtAlIsaveM parva kI samApti kAla meM somadevatA vAlA mRgazirA nakSatra hotA hai (47) aDatAlIsave parva kI samAsi kAla meM aditidvika-aditi devatA vAlA punarvasu nakSatra hotA hai (48) uncAlIsave parva kI samApti kAla meM sUrya nakSatra punarvasu hI hotA hai (49) pacAsave parva kI samApti kAla meM puSya nakSatra hotA hai (50) ikkAvanave parva kI samApti kAla meM pitRdevatA vAlA maghA nakSatra hotA hai (51)bAvanave parva kI samApti samaya meM bhaga devatA nAma kA sUrya devatA vAlA pUrvAphalgunI nakSatra hotA hai (52) tirapanave parva kI samApti kAla meM aryamA devatA nAma kA sUrya devatA vAlA nakSatra hoya che. (43) cuMmAlIsamAM parvanI samApti kALamAM yama devatAvALuM bharaNI nakSatra hoya che. (44) pistAlIsamA parvanI samApti kALamAM bahula devatAvALuM kRttikA nakSatra hoya che. (45) beMtAlIsamA parvanI samApti kALamAM rohiNI nakSatra heya che. (46) suDatAlIsamA parvanI samApti kALamAM sema devatAvALuM mRgazirA nakSatra hoya che. (47) aDatAlIsamA parvanI samApti kALamAM aditidrika-aditi devatAvALuM punarvasu nakSatra hoya che. (48) ogaNapacAsamA parvanI samApti kALamAM sUrya nakSatra punarvasuja hoya che. (49) pacAsamAM parvanI samApti kALamAM puSya nakSatra hoya che. (50) ekAvanamAM parvanI samApti kALamAM pitRdevatAvALuM maghA nakSatra hoya che. (51) bAvanamA parvanI samApti samayamAM bhagadevatA nAmanA sUryadevatAvALuM pUrvAphAgunI nakSatra hoya che. (12) trepanamA parvanI samApti kALamAM aryamA devatA nAmanA sUrya devatAvALuM uttarAphAlganI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 sUryaprajJaptisUtre parisamAptikAle hastanakSatraM bhavati (54) / paJcapaJcAzattamasya parvaNaH parisamAptisamaye citrA nakSatraM jJeyaM (55) / yatohi (ata Urdhva citrAdIni abhijit paryantAni jyeSThAvAni aSTau nakSatrANi krameNa vaktavyAnItyukti rastIti) tena SaTpazcAzattamasya parvaNaH parisamAtikAle svAtInakSatra bhavati (56) / samapazcAzattamasya parvaNaH samAptikAle vizAkhAnakSatraM bhavati (57) / aSTapaJcAzattamasya parvaNaH parisamAptikAle anurAdhAnakSatraM jJeyaM (58) ekonaSaSTitamasya parvaNaH parisamAptikAle mUlanakSatraM bhavati (59) / paSTitamasya parvaNaH samAptikAle pUrvASaDhAnakSatraM bhavati (60) / ekaSaSTitamasya parvaNaH samAptikAle uttarASAhAnakSatraM bhavati (61) / dvApaSTitamasya parvaNaH samAptisamaye abhijinnakSatraM bhavatIti (62) krameNa parvaparisamApakAni nakSatrANi pratipAditAni / etAni nakSatrANi yugasya-paJcavarSAtmakakAlaviziSTasya yuganAmadheyasya samayasya pUrvArddha-sArddhadvayavarSapramANake samaye-ekatriMzanmAsAtmake kAle dvASaSTisaMkhyeSu parvasu yathAkramaM yuktAni-parva parisamApakatayA pratipAditAni ityavadheyAni / uttarAphAlgunI nakSatra hotA hai (53) copanaveM parva kI samApti kAla meM hasta nakSatra hotA hai (54) pacapanaveM parva kI samApti kAla meM citrA nakSatra hotA hai (55) kAraNa kI isake pazcAt citrA se lekara abhijit paryanta ke jyeSThA ko choDakara ATha nakSatra krama se kahanA cAhiye yaha yukti hone se chappanaveM parva kI samAsi kAla meM svAti nakSatra hotA hai (56) satAvanave parva kI samApti kAla meM vizAkhA nakSatra hotA hai (57) aThAvanave parva kI samApti kAla meM anurAdhA nakSatra hotA hai (58) unasAThave parva kI samApti kAla meM mUla nakSatra hotA hai (59) sAThave parva kI samApti kAla meM pUrvASADhA nakSatra hotA hai (60) ikasaThaveM parva kI samApti kAla meM uttarASADhA nakSatra hotA hai (61) bAsaThaveM parva kI samAsi kAla meM abhijit nakSatra hotA hai (62) isa prakAra kramAnusAra parva parisamAka nakSatroM kA pratipAdana kiyA hai ye nakSatra yuga mAne pAMca varSa viziSTa kAla ke pUrvAI mAne DhAI varSa pramANa vAle samaya meM nakSatra hoya che. (53) cepanama parvanI samApti kALamAM harata nakSatra hoya che. (54) paMcAvanamA parvanI samApti kALamAM citrA nakSatra hoya che. (55) kAraNa ke AnA pachI citrAthI laIne abhijIta sudhInA jyeSThA nakSatrane choDIne ATha nakSatra kamathI kahevA joIe A yuti hovAthI chappanamA parvanI samApti kALamAM svAti nakSatra hoya che (56) satAvanamA parvanI samApti kALamAM vizAkhA nakSatra hoya che. (57) aThAvanamA parvanI samApti kALamAM anurAdhA nakSatra hoya che (58) ogaNasAThamA parvanI samAyikALamAM malanakSatra hoya che. (59) sAThamAM parvanI samApti kALamAM pUrvASADhA nakSatra hoya che. (2) ekasaThamA parvanI samAptimAM uttarASADhA nakSatra hoya che. (21) bAsaThanA parvanI samAptikALamAM abhijIta nakSatra hoya che. (2) A rIte yathAkrama parva parisamApaka nakSatronuM kathana karela che. A nakSatra yuga eTale ke--pAMca varSavALA kALanA pUrva adhuM. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 81 evaM karaNavazena yugasyottarArdai'pi dvApaSTisaMkhyakeSu parvasu parvaparisamApakAni nakSatrANi paribhAvanIyAni / atha kiM parva caramadivase kiyatsu muhUrteSu gateSu parisamAptimiyattItyetadviSayaM yatkaraNam abhihitaM pUrvAcAryai stadatrApi vineyajanAnugrahAya mayApyavadhIyate yathA'cauhiM hiyammi pavve ekke sesaMmi hoi klioge| besu ya dAvarajummo tisu teyA causu kaDu jummo // 1 // kalioge teNauI pakkhevo dAvarammi bAvahi / te ue ekatIsA kaDDu jumme Natthi pakkhevo // 2 // sesaddhe tIsaguNe vAvahi bhAiyaMmi jaM laddhaM / jANe taisu muhuttesu ahorattassa taM pavvaM // 3 // ' chAyA-catubhihataiH parvaNi eke zeSe bhavati kalyojo dvayozca dvAparayugmaviSu zeSeSu tretaujazcatuSu zeSeSu kRtayugmaH // 1 // kalyojau trinavatiH prakSepo dvAparayugme dvASaSTiH tretojasi ekatriMzat kRtayugme nAsti prakSepaH // 2 // zeSe ca triMzadguNe dvASaSTi bhAge hRte yallabdhaM jAnIhi tAn muhUrtAn ahorAtrasya tat parva // 3 // vyAkhyAparvaNi-uccarita parvarAzau catasRbhiH saMkhyAbhiH bhakte sati zeSo yokaH syAt-zeSamekaM ikatIsa mAsa meM bAsaTha hote haiN| unakA yathAkrama parisamApaka rUpa se nakSatroM ke nAma pratipAdita kiye haiM / isI prakAra karaNavazAt yuga ke uttarArdha meM bhI bAsaTha paryoM meM parva parisamApaka nakSatroM ke nAma bhAvita kara leveN| ___ aba kaunasA parva ke antima divasa meM kitanA muhUrta jAne para samApta hotA hai isa viSayaka jo karaNa pUrvAcAryoM ne kahA hai vaha yahAM para bhI ziSyajanAnugrahArtha evaM jijJAsujanAvabodha ke liye maiM bhI kahatA hUM (cauhi hiyammi panve) ityAdi kahI gaI parva rAzi meM cAra saMkhyA se bhAga karane para jo zeSa eka bace taba vaha zeSa rUpa rAzi kalyoja mAne kaliyuga bodhaka rAzi samajheM / do zeSa bace to dvApara yugma bodhaka rAzi samajhanI caahie| tathA tIna zeSa rahe to tretauja-mAne tretAyuga bodhaka rAzi smjhnii| evaM cAra zeSa rahane para kRtayuga bodhaka rAzi jAne // 1 // pazcAt kalyoja-kalyojarUpa rAzi meM 93 tirANave tulya prakSepa hotA hai, tathA dvAparayuga rUparAzi meM bAsaTha bhAgamAM eTale ke aDhi varSa pramANanA samayamAM ekatrIsa mAsanA bAsaTha parvanA kramAnusAra parisamApaka rUpa nakSatranA nAme kahyA che, A rIte kAraNavazAt yuganA uttaradhamAM paNa bAsaTha parvomAM parva parisamApaka nakSatronA nAme bhAvita karI levA. have kayuM parva chellA divasamAM keTalA muhUrta gayA pachI samApta thAya che? A viSaya saMbaMdhI je karaNa gAthA pUrvAcAryoe kahela che te ahIMyAM paNa ziSyajanAnugraha bhATe tathA jJAnAne mAdha thA mATe DU pA chu (cauhiM hiyammi pavve) yA kahela parva zimAM cAra saMkhyAthI bhAga karavAthI je zeSa eka vadhe to te zeSarUpa rAzi kaja samajavI, arthAt kaliyuga bedhaka rAzi samajavI. be zeSa rahe te dvApara yugma zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre yadi tiSTheta, tadA saH-zeSa rUpo rAziH kalyajo rAzi-kaliyugabodhako rAzijJeyaH, dvayozca zeSayoH dvAparayugma:-dvAparayugmabodhako rAzijJeyaH / evaM ca triSu-triparimiteSu zepeSu avaziSTeSu tretaujaH-tretAyugabodhako rAzijJeyaH / caturpu zeSeSu kRtayugmaH-kRtayugabodhako rAzijJeyaH // 1 // tatazca kalyoja:-kalyojo rUparAzau trinavatiH-trinavati 93 tulya: prakSepaH prakSepaNIyo rAzijJeyaH / evaMca dvAparayugme-dvAparayugojorUparAzau dvApaSTiH prakSepaNIyo rAzijJeyaH / evameva tretaujasi-tretAyugabodhakarAzI ekatriMzat tulyaH-31 prakSepaHprakSepaNIyo rAzijJeyaH kintu kRtayugme-kRtayugabodhakarAzau tu prakSepaNIyo rAzi stItyavaseyaH // 2 // evaM prakSiptaprakSepakANAM parvarAzInAM caturvizatyadhikena parvazatena-yugodbhavaparvasaMkhyayA bhAgo hriyate hRte ca bhAge yattulyaM zeSamavatiSThate tasyAyaM vidhiH procyate tRtIyayA gAthayA-'sesaddhe' ityAdi-zepArddha:-caturviMzatyadhikena zatena hRte bhAge yaH zeSaavaziSTastasyArddha-arddhabhAgaM kRtvA triMzatA guNyate guNayitvA ca dvApaSTayA bhajyate, hRte ca bhAge yallabdhaM bhavet tAn muhUrtAn jAnIhi, labdhazeSaM ca muhUrtabhAgAn jAnIhi / tAvati tulye samaye tat parva ca jAnIhi // 3 // evaM svaziSyebhyaH prarUpaNIyastvayApi ityevaM prakArUpa rAzi kA prakSepa kare isI prakAra tretAyuga bodhaka tretoja bodhaka rAzi meM ikatIsa 31 tulya rAzi kA prakSepa kare. paraMtu kRtayugma bodhaka rAzi meM prakSepa. NIya rAzI nahIM hotI hai // 2 // isa prakAra prakSepa kiye parvarAziyoM kA eka so covIsa parva se arthAt yuga kA udbhava rUpa parva saMkhyA se bhAga kare bhAga karane para jo tulya zeSa rahe to isa tIsarI gAthA meM kahe anusAra vidhi kare, (sesaddhe) ityAdi zeSAI arthAt eka so covIsa se bhAga karane se jo zeSa bace usakA AdhA bhAga karake tIsa se guNA kare guNA karake bAsaTha se bhAga kare bhAga karane se jo bhAga Aye utane muhUrta samajheM / itanA pramANa samaya meM usa parva ko jAne / 3 / isI prakAra svaziSyoM ko tuma bhI kaho isa bedhaka rAzi samajavI, tathA traNa zeSa vadhe te maitAja eTale ke tretAyuga bedhaka rAzi samajavI tathA cAra zeSa rahe te kRtayuga bedhaka rAzi samajavI. (1) te pachI kojakalyAja rUparAzimAM 93 trANu tulya prakSepa karavAmAM Ave che, tathA dvApara yuga rUpa rAzimAM bAsaTha rU5 rAzine prakSepa thAya che, eja rIte tretAyuga bodhaka tretauja rAzimAM 31 ekatrIsa tulya rAzi prakSepa kare. paraMtu kRtayugma bodhaka rAzimAM prakSepaNuya rAzi hotI nathI rAA rIte prakSepa karela parva rAzi ekaso covIsa parvathI arthAt yuganA uddabhava rU5 parva saMkhyAthI bhAga kare bhAga karavAthI je tulya zeSa rahe te A trIjI gAthAmAM kahyA pramANe vidhi 42vI (sesaddhe) tyAdi zeSA arthAt meso yovIsathI mA 4aa pachI re zeSa vadhe tenA ardhA karIne teno trIsathI guNAkAra kare. guNAkAra karIne bAsaThathI bhAga kare bhAga karavAthI je bhAga Ave eTalA muhUrta samajavA. ATalA pramANuvALA samayamAM e parva samajavuM. (3) A pramANe ziSyone tamAre paNa kahevuM. A pramANe zrI gautama zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 83 reNa praNataM gautamaM ziSyaM zrI bhagavAn bodhayatIti tAtparyArthaH / tadvivakSitaM parva carame ahorAtre sUryodayAdArabhya tAvattulyeSu muhUrteSu tAvatsu ca muhUrttabhAgeSu atikrAnteSu tat parva parisamAptimupagacchet / ityevaM karaNagAthAtrayANAmakSarArthabodhasArAMzaH // 3 // ___ atha bhAvanA procyate-prathamaM parva carame'horAtre katimuhUrtAnatikramya parisamAptimupagacchediti jijJAsAyAM procyate-prathamapoM tatvAt guNako rAzirekarUpo dhriyate, ayameva kalyojo rAzIrityatastatra trinavatiH prakSipyate-1+93-94 jAtA cturnvtiH| asya ca caturvizatyadhikena zatetra-124 bhAgo hartavyaH-13 atra bhAjyarAzestokatvAd bhAgo na labhyate, ato'tra yathAsaMbhavaM karaNalakSaNaM karttavyaM, tatra caturnavateraI kartavyaM bhavet / 94:247 jAtAH saptacatvAriMzat , sA ca muhartakaraNArtha triMzatA guNyate guNite ca jAtAni 47430 =1410 caturdazazatAni dazottarANi, teSAM ca dvApaSTibhAgakaraNArtha dvASaSTayA hriyate 1410 prakAra se zrI gautama svAmI ko bhagavAn zrI kahate haiM, usa vivakSita parva ko carama ahorAtra meM sUryodaya se Arambha karake utane muhUrta tathA utane muhUrta bhAgoM meM vyatIta hone para vaha parva samApta hotA hai, yahI tIna karaNa gAthAoM kA akSarArtha rUpa sArAMza hotA hai / 3 / aba inakI bhAvanA pradarzita kI jAtI hai-pahalA parva antima ahorAtra meM kitane muharta jAne para samApta hotA hai ? isa jijJAsA kA zamana ke liye kahate haiM-prathama parva kahane se guNAMka rAzi eka rakkhe yahI kalyoja rUpa rAzi hai ataH usameM tirANu kA prakSepa kare 1+ 93-94 to corANave hote haiM isakA eka so covIsa se bhAga kare ne yahAM bhAjya rAzi alpa hone se bhAga labdha nahIM hotA hai, ataH yahAM para yathAsaMbhava karaNa meM kahe anusAra lakSaNa kare to corANa kA AdhA kare to saMtAlIsa 47 hotA hai, usako muharta karane ke liye tIsa se guNA kare guNA karane se 47+30-1410 caudaha so dasa hote haiM, unakA bAsaTha bhAga karane ke svAmIne bhagavAna zrI kahe che, e vivaNita parvane chelA ahorAtramAM sUryodayathI AraMbhIne eTalA muhUrta tathA eTalA muhUrtanA bhAge vItyA pachI te parva samApta thAya che. A pramANe traNa karaNa gAthAone akSarArtha rUpa sArAMza thAya che (3) have A viSayanI bhAvanA batAvavAmAM Ave che-paheluM parva chelA ahorAtramAM keTalAM muhurta vItyA pachI samApta thAya che ? A jIjJAsAnA samAdhAna mATe kahe che-paheluM parva kahevAthI guNAkAra zazi eka samajavI. A kalpajarUpa rAzi che, tethI temAM trANu umeravA 13=94 corANu thAya che. Ane eka covIsathI bhAga karavo. pharU ahIM bhAjyarAzi nyUna hovAthI bhAga cAlI zakatuM nathI tethI ahIMyAM yathAsaMbhava karaNamAM batAvela lakSaNa karavuM. te corANunA ardhA kare te 47 suDatAlIsa thAya che, tenA muhUrta karavA mATe trIsathI guNa kAra kare. guNAkAra karavAthI 47430=1410 caudase dasa thAya che. tenA bAsaTha bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre 62=22 / labdhA dvAviMzatirmuhUrtAH zeSAstiSThanti SaT catvAriMzad dvaassssttibhaagaaH| atrApi punazchedyachedakayo bhyAmapavartanena - labdhAstrayoviMzatirekatriMzad bhaagaaH| ata AgataM prathamaM parva carame ahorAtre dvAviMzatimuhUrtAn ekasya ca muhUrtasya trayoviMzatimekatriMzad bhAgAn atikramya parisamAptimupagacchati / evameva dvitIyaparvajijJAsAyAM dviko gunnko'vdheyH| sa ca guNako rAziH kiladvAparayugmarAzi-dvAparayugabodhako rAziriti dvASaSTiH tatra prakSepako rAziH tena tatra dvApaSTiH prakSipyate 2+62=64 jAtAH catuHSaSThiH, sA ca parvajJApanArtha caturviMzatyadhikena zatena bhAgo harttavyaH / atra bhAjyarAzeralpatvAd bhAgo na prayacchati, ato'tra karaNagAthoktyA tasyArddha kriyate--32 jAtA dvAtriMzat / iyamapi saMkhyA muhUrtakaraNArtha triMzatA guNyate-32430-960 jAtAni SaSTayadhikAni navazatAni, tatazcaiteSAM dvApaSTibhAgakaraNArtha dvASaSTayA bhAgo hiyate-1513 labdhAH liye bAsaTha se haraNa kare 1410:62=22 / isa prakAra bAIsa muhUrta labdha hotA hai tathA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga zeSa rahatA hai / yahAM para bhI chedya chedaka rAzi kA do se apavartanA karane se 3 ikatIsiyA teisabhAga labdha hotA hai, isa prakAra prathama parva ke antima ahorAtra meM bAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA ikatIsiyA teisa bhAga ko vyatIta karake prathama parva samApta hotA hai| isI prakAra dUsare parva viSayaka jijJAsA meM do guNaka kare / vaha guNaka rAzi dvAparayugma rAzi mAne dvAparayugma bodhaka rAzi hotA hai ataH bAsaTha usameM prakSipta kare 2+62=64 to causaTha hote haiM usakA parva nikAlane ke liye ekaso covIsa se bhAga kare yahAM para bhAjya rAzi alpa hone se bhAga nahIM calatA, ataH yahAM para karaNagAthA meM kahI gaI yukti se cosaTha kA AdhA kare-32 to battIsa hote haiM / isa saMkhyA ko muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare-32430=960 to nava so sATha hote haiM, usakA baaskaravA mATe bAsaThathI bhAgavA. 141062-22 6 A rIte bAvIsa muhUrta Ave che, tathA bAsaThiyA beMtAlIsa bhAga zeSa rahe che, ahIMyAM paNa cheva chedaka rAzinuM bethI apavartana karavuM, tema karavAthI = ekatrIsA vevIza bhAga labdha thAya che, A rIte prathama parvanA antima ahorAtramAM bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA ekatrIsA tevIsa bhAgane vItAvIne samApta thAya che, e ja pramANe bIjA parva saMbaMdhI jIjJAsAmAM bethI guNAkAra karavA te guNarAzi dvApara yuma zazi samajavI, arthAt dvApara yugma bodhaka rAzi hoya che. tethI temAM bAsaTha umeravA 26264 thI cosaTha thAya che. tenA parva karavA mATe eka covIsathI bhAga kara huM ahIM bhAjya zazi alapa hovAthI bhAga cAlatuM nathI tethI ahIM karaNa gAthAmAM kahela yukti pramANe cesaThanA ardhA karavA =32 to matrIsa thAya cha, ma sadhyAna muDUta 421 / mATe trIsathI gupI 32030860 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 85 pazcadazamuhUrtAH zeSAstiSThati / triMzadvApaSTibhAgAH / atrApi bhAjyabhAjakayo bhyAmapavatainA kAryAlabdhAH paJcadazaekatriMzad bhAgAH ata AgataM dvitIyaM parva carame ahorAtre paJcadaza muhUrtAn ekasya ca muhUrtasya paJcadaza ekatriMzad bhAgAn atikramya dvitIyaM parva parisamAptimupagacchediti / anayaiva dizA kazcit pRcchedyadi tRtIyaM parva kadA parisamAptimupayAyAt ? / ato'tra tRtIyaparvajijJAsyatvAt guNakastriko dhriyate ayaM ca guNako rAziH traitojo rAzirityato tatra ekatriMzad prakSepyo rAzirityatastayoryogo vidheyaH 3+ 31=34 jAtAH catustriMzat ayaM ca rAziH parvajJAnArthamanupAtadizA caturvizatyadhikena zatena bhAgo hiyate / atra bhAjyarAzestokatvAt bhAgo na prayacchati / tato muhartakaraNArtha triMzatA guNayitavyaH / kintu prathamaM bhAjyarAzeraI vidheyaM 34:217 jAtAH saptadaza teSAM muhUrtakaraNArtha triMzatA guNyante ca 17430=510 jAtAni dazottarANi paJcaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se bhAga kare =153 to paMdraha muhUrta AtA hai evaM bAsaThiyA tIsa bhAga zeSa bacatA hai / yahAM para bhI bhAjya bhAjaka rAzi ko do se apavartanA kare :- to ikatIsiyA paMdraha labdha hotA hai / dUsarA parva antima ahorAtra kA paMdraha muhUrta tathA eka muhUrta kA ikatIsiyA paMdraha bhAga ko atikramaNa karake dUsarA parva samApta kara hotA hai| isI prakAra koI yadi prazna kare kI tIsarA parva kaba samApta hotA hai ? isa prakAra yahAM para tIsare parva viSayaka kI jijJAsA hone se guNAMka rAzi tIna hotA hai, yaha guNaka rAzi traitojarAzi hai ataH isameM ikatIsa kA prakSepa kara ke unako joDe to 3+31=34 cotosa hote haiM isa rAzi ko parva ke jJAna ke liye eka so covIsa se bhAga kare yahAM para bhI bhAjya rAzi alpa hone se bhAga calatA nahIM hai| tatpazcAt muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare, paraMtu pahale bhAjya rAzi kA ardhA kare 34:217 to satraha hote haiM, inako navase sATha Ave che, tenA bAsaDiyA bhAga karavA mATe bAsaThathI bhAga kare 96=152 te paMdara muhUrta Ave che, ahIMyAM paNa bhAjya bhAjaka rAzine bethI apavartanA karavI= 6=35 jethI ekatrIsA paMdara labdha thAya che, bIjuM parva atima ahorAtranA paMdara muhUrta tathA eka muhUrtanA ekatrIsA paMdara bhAgane purA karIne bIjuM parva samApta thAya che. Aja pramANe je koI prazna kare ke trIjuM parva kayAre samApta thAya che? te ahIMyAM trIjA parva saMbaMdhI prazna hovAthI guNAkAra rAzi traNa hoya che. A guNAkAra rAzi trataja rAzi che. tethI temAM ekatrIsa umeravAthI 3+1=34 cetrIsa thAya che. A zine parvanA jJAna mATe eka evasathI bhAga kare , ahIM paNa bhAjya rAzi nyUna hovAthI bhAga cAlato nathI. tethI muhUrta banAvavA mATe trIsathI guNAkAra kare paNa pahelA bhAjya rAzinA ardhA karavA 34-ra017 te sattara thAya che ane muhUrta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtra zatAni 510 / tato dvApaSTibhAgakaraNArtha dvASaSTayA bhAgo hiyate 84-8+ labdhA aSTau muhUrtAH, zeSAH tiSThanti caturdaza dvaapssttibhaagaaH| tatazca bhAjyabhAjakayo bhyiAmapavarttanAkAryA tato jAtA sapta ekatriMzad bhAgAH / ata AgataM tRtIyaM parva carame'horAtre aSTau muhUrtAn ekasya ca muhUrtasya sapta ekatriMzad bhAgAn atikramya parisamApti mupayAyAditi / anenaiva kameNa caturthaparvajijJAsAyamapi gaNitaM vidheyaM, tatra caturthaparvajijJAsyatvAt catvAro guNakA boddhavyAH, te ca kila catvAro guNakarUpA ekatra dhiyante, te ca kRtayugmarAzaya:-kRtayugaguNakAstena tatra na kimapi prakSipyate, kSepakAbhAvAt te ca catvArazcatuvizatyadhikena parvazatena bhAgo hartavyaH, hate ca bhAge bhAjyarAze stokatvAd bhAgaphalaM nAyAti / ato gAthokkadizA te'rddha kriyante jAtau dvau 4 : 2=2 etau ca muhUtrtakaraNArtha muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare 174308510 to isa prakAra pAMca so dasa hote haiM, pazcAt bAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se bhAga kare 11868+5 isa prakAra ATha muhUrta labdha hotA hai tathA bAsaThiyA caudaha bhAga zeSa bacatA hai / tatpazcAt bhAjya bhAjaka rAzi ko do se apavartanA kare to ikatIsiyA sAta bhAga hote haiN| tIsarA parva antima ahorAtra meM ATha muharta tathA eka muhUrta kA ikatIsiyA sAta bhAga bhukta karake samApta hotA hai| isI krama se cauthe parva kI jijJAsA meM bhI gaNita prakriyA karanI cAhiye jaise kI caturtha parva kI jijJAsA hone se cAra guNakAGka hote haiM, una cAra ko eka tarapha rakkhe ve kRtayugma rAzi rUpa hone se usameM kSepaka kA abhAva hone se kucha prakSita nahIM hote haiM / una cAra ko eka so covIsa parva se bhAga kare, bhAga karane para bhAjya rAzi alpa hone se, bhAga nahIM calatA hai / ataH gAthA meM kahe prakAra se cAra kA ardhA kare to 4:22 isa prakAra do hote karavA mATe trIsathI guNAkAra kare 17+30=510 to A rIte pAMcase dasa thAya che. te 5chI yAsAya mA 421 / bhATa mAthI laa||12 423 51:815%8+ A rIte ATha muhUrta labdha thAya che. tathA bAsaThiyA cauda bhAga zeSa rahe che. te pachI bhAjya bhAjaka rAzine bethI aparvanA karavI te ekatrIsA sAta bhAga thAya che, trIjuM parva atima ahorAtranA ATha muhUrta tathA eka muhUrtanA ekatrIsA sAta bhAga bhegavIne samApta thAya che. Aja kamathI cethA parvanI jIjJAsAmAM paNa gaNita prakriyA karavI joIe jemake-cothA parvanI jIjJAsA hevAthI guNAMka cAra hoya che. e cArane eka bAju zekhavA te kRtayugma rAzi rUpa hevAthI prakSepane abhAva rahe che. tethI kaMI paNa saMkhyAna prakSepa thato nathI. e cArane eka evI parvathI bhAga kare, paNa bhAjya rAzi a5 hevAthI bhAga cAlatuM nathI. huM, tethI gAthAmAM karela prakArathI cAranA adha karavA kara=ra A rIte be Ave che. AnA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikATokA sU0 56 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam triMzatA guNye te 2 43060 jAtAH SaSTiH, tato dvApaSTibhAgAnayanArtha dvApaSTayA bhAgo hriyate / atrApi bhAjyarAzeralpatvAt bhAgaM na prayacchati, tato hArabhAjyau dvAbhyAmapavartito jAto = ityevaM triMzadekRtriMzada bhAgAH samAyAtAH / etenetyaM siddhayati yat caturtha parva yugasya carame'horAtre muhUrtasya triMzatamekatriMzadbhAgAnatikramya parisamAptimupagacchatIti siddhayati / evameva zeSeSvapi parvasu bhAvanIyam / caturvizatyadhikazataparvajijJAsAyAM caturviMzatyadhikazatarUpo guNako'vadheyaH sa ca gAthokta guNakAntya rAzibhizcaturbhiryadi hiyate tadA na kimapi zeSamavatiSThate 124:431, ze. 0 tena catvAra eva guNakarUpo rAzijJeyaH sa ca kRtayugmo rAzi:-kRta yugaguNakarUpo rAziriti, atra kSepakAbhAvAt na kimapi prakSipyate, tatazca caturvizatyadhikena zatena bhAgo hattevyaH 34 atrApi bhAjyarAzeralpatvAd haiM isako muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare 2430 60 to sATha hote haiM isakI vAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se bhAga kre| yahAM para bhI bhAjya rAzi nyUna hone se bhAga nahIM calatA ataH hararAzi evaM bhAjya rAzi ko do se aparivartita kare to isa prakAra ikatIsiyA tIsa bhAga labdha hotA hai, isa se yaha phalita hotA hai ki cauthA parva yuga ke antima ahorAtra meM eka muhUrta kA ikatIsiyA tIsa bhAga ko atikramaNa kara ke samApta hotA hai / isI prakAra zeSa parva ke viSaya meM bhI bhAvita kara leve / eka so covIsaveM parva kI jijJAsA meM eka so covIsa se guNA kare vaha guNaka gAthA meM kahe guNaka ko antya rAzi cAra ke sAtha jo bhAga kare to kucha bhI zeSa nahIM bacatA / 124 - 431 zeSa0 ataH guNaka rAzi cAra hI jAnanA cAhiye vaha kRtayugma rAzi mAne kRtayugma guNaka rUpa rAzi hotI hai, yahAM para kSepaka rAzi nahIM hone se kucha prakSepa nahIM hotA hai| ataH ekaso karavAthI 2+30=0 sAITha thAya che. AnA bAsaThayA bhAga karavA mATe bAsaThathI bhAga kare ? ahIM paNa bhAjyarAzi alpa hovAthI bhAga cAlatuM nathI. tethI hArarAzi ane bhAjya rAzIne bethI apavartita karavI te = A rIte ekatrIsa trIsa bhAga labdha thAya che. AnAthI e phalita thAya che ke-cothuM parva yuganA aMtima aherAtramAM eka muhUrtanA ekatrIsa trIsa bhAgane bhogavIne samApta thAya che. A ja pramANe bAkInA parvonA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. eka vIsamA parvanI jIjJAsAmAM eka evI. sathI guNAkAra kare A guNakane mAthAmAM kahela guNakanI aMtya rAzi cAranI sAthe jo bhAga kare te kaMI zeSa rahetuM nathI. 194=31.zeSa 0 tethI guNaka rAzI cAraja samajavI te kRtayugma rAzi eTaleke kRtayuma guNarUpa rAzi hoya che. ahIM kSepaka rAzi na hovAthI kaI paNa prakSepa thato nathI, tethI ekase vIsathI bhAga kare che, ahIM paNa bhAjya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre bhAgaphalaM nAyAti, nirlepa evarAziravatiSThate, tenetthaM siddhayati yat paripUrNa caramamahorAtraM bhuktvA caturviMzatyadhikazatatamaM parva parisamApti mupagatamiti / tadevaM yAsAM gAthAnAm avalambanabalena vyAkhyAbalena ca pUrvAcAryaiH parvaviSayaka vyAkhyAnaM kRtaM tenaiva krameNa tairevopadarzitamArgeNa ca mayApi vineyajanAnugrahArtha yathAkathazcit sAralpakaraNaprayAsena svamatyanusAreNopadarzitamiti // sU0 56 // ___ atha prastutamanuzriyate-tatra paTpaJcAzattame sUtre yugasamvatsarasya vistRtAM vyAkhyAmabhidhAya samprati pramANasambasaramAha mUlam-tA pamANasaMvacchare paMcavihe paNNatte, taM jahA-Nakkhatte caMde uDU Aicce abhivaDie / sU0 57 // chAyA-tAvat pramANasambatsaraH paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-nakSatraH candraH RtuH AdityaH abhivRddhizca // sU0 57 // ___TIkA-tAvaditi pUrvavat paribhAvanIya, pramANasaMvatsaraH- yathA kathitalakSaNaghaTitapramANa covIsa se bhAga kre| yahAM para bhI bhAjya rAzi alpa honese bhAga nahIM calatA ataH vaisIkI vaisI rAzi rahatI hai ataH yaha phalita hotA hai kipUrNa antima ahorAtra ko mukta karake ekaso covIsavAM parva samAsa hotA hai| jina gAthAoM ke avalambana bala se tathA vyAkhyA ke balase pUrvAcAryoMne parva viSayaka vyAkhyA kahI hai, usI krama se evaM una pUrvAcArya pradarzita mArga se maiMne bhI ziSya janAnugrahArtha yathAkathaMcit svalpakaraNa prayAsase evaM svamati anusAra yahAM para pratipAdita kiyA hai ||suu0 56 // ____ aba prastuta viSaya ko kahate haiM-chappanaveM sUtra se yuga saMvatsara ke viSaya meM savistara vyAkhyA kara ke aba pramANa saMvatsara ke viSaya meM kahate haiM (tA pamANa saMvacchare) ityaadi| TIkArtha-pramANasaMvatsara yathAkathita lakSaNa ghaTita pramANa se yukta saMvatsara rAzi a95 hevAthI bhAga cAlatuM nathI tethI eja pramANenI rAzi rahe che. tethI e phalita thAya che ke-antima aherAtrane pUrA bhegavIne ekaso vIsamuM parva samApta thAya che. je gAthAonA avalaMbana baLathI tathA vyAkhyanA baLathI pUrvAcAryoe parva saMbaMdhI vyAkhyA kahela che. eja kamathI ane e pUrvAcAryoe batAvela mArgathI meM paNa ziSyajananA anugraha mATe yathAkathaMcit svarUpa karaNa prayAsathI tathA svamati anusAra maDIyA pratipAdana 4yu cha, 1 sU. 56 // - have prastuta viSayanuM kathana kare che- chapanamAM sUtrathI yuga saMvatsaronA viSayamAM savistara vyAcyA prazane hade pramANa saMvatsanA viSayamA cha. (tA pamANasaMvacchare) tyAdi TakAtha-pramANu saMvatsarayukta lakSaNavALA pramANathI yukta saMvatsara kahevAya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJasiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 89 rUpalakSitaH sambatsaraH pramANasaMvatsaraH kathyate, tasya ca pramANalakSaNa saMvatsarasya paJcabhedAH santi, teSu prathama nakSatra saMvatsaraH nAkSatra saMvatsaro vA aSTAviMzaternakSatrANAmekaparyAyabhogakAlo nakSatramAsa: dvAdazabhirnakSatramAsaireko nakSatra saMvatsaro bhavati // 1 // dvitIyazcandrasaMvatsaraH- candrasyaika bhagaNa bhogakAlazcAndramAsastriMzattidhyAtmakaH- ravIndroryuteH saMyutiryAvadanyA vidhormAsaH - amAntAdamAntaM yAvat cAndramAsaH, ekatithibhogarUpacAndradinaM, dvAdazabhicAndramAsaiAndrasaMvatsaro dvitIyabhedaH ||2|| tRtIya RtusaMvatsaraH - RtupradhAnaH saMvatsaraH RtusaMvatsaraH kathyate, Rtavo hi vasantAdayo lokaprasiddhA eva sUryasya mRgAdirAzidvayabhogarUpAH zizirAdayo paTRtavo bhavanti, makarakumbhAbhyAM ziziraH, mInameSAbhyAM vasanta, vRSabha mithunAbhyAM grISmaH, karka siMhAbhyAM varSA, kanyAtulAbhyAM zarad, vRzcikadhanurbhyAM pramANa saMvatsara kahA jAtA hai / isa pramANa saMvatsara kA pAMca bheda kahe gaye haiM, una bhedoM meM prathama nakSatra saMvatsara yA nAkSatrasaMvatsara aThAIsa nakSatroM kA eka paryAya rUpa se bhoga kAla nakSatra mAsa kahA jAtA hai, bAraha nakSatra mAsoM se eka nakSatrasaMvatsara hotA hai (1) dUsarA caMdrasaMvatsara hai - caMdra kA eka bhagaNa bhoga kAla cAMdramAsa kahA jAtA hai jo tIsa tithi vAlA hotA hai / (ravIndroryuteH saMyutiya vadanyA vidhormAsaH) eka amAvAsyA se amAvAsyA paryanta cAMdramAsa hotA hai, eka tithi bhogarUpa kAla cAMdra divasa hotA hai, bAraha cAMdramAsa se cAMdrasaMvatsara hotA hai yaha dUsarA bheda kahA hai |2| tIsarA RtusaMvatsara hotA hai, Rtu pradhAna jo saMvatsara vaha Rtu saMvatsara kahA jAtA hai, vasantAdi RtueM loka prasiddha ho hai, vaha sUrya kI mRgazirAdi do rAzi ke bhogakAla rUpa hotI hai, zizira vagairaha cha RtueM hotI hai, makara evaM kumbha rAzi se zizira Rtu hotI hai, mIna evaM meSa rAzi meM vasanta Rtu hotI hai, vRSabha evaM mithuna meM grISma Rtu hotI hai / karka evaM siMha rAzi meM varSA A pramANu saMvatsaranA pAMca bhedo kahyA che. e bhedomAM pahela' nakSatra saMvatsara athavA nakSatrasavatsara, aThayAvIsa nakSatrane eka paryAya rUpe bhAgavavA rUpa kALane nakSatra mAsa kahevAya che. bAra nakSatra mAsethI eka nakSatra saMvatsara thAya che. (1) khIjuM caMdra sa Mvatsara che cadranA eka bhagaNu bhAga kALane cAMdra mAsa kahela che. je trIsa tithiyAvALA hAya che. ( ravIndroryuteH saMyutiryAvadanyA vidhormAsaH) me sabhAsathI bhIla sabhAsa paryanta yAMdramAsa hAya che. eka tithinA bhAgarUpa kALa cAMdra divasa kahevAya che. khAra cAMdramAsathI cAMsavasara thAya che. A khIjo bheda kahyo che. (2) trIjI Rtusa Mvatsara heAya che. vasantAdi Rtu lAka prasiddha ja che, te sUryanI mRgazirAdi be rAzinA bhAga kALa rUpa hAya che. zizira vigere cha Rtuo hoya che. makara ane kuMbha rAzithI zizira Rtu thAya che, mIna ane meSa rAzimAM vasaMtaRtu hAya che. vRSabha ane mithuna rAzimAM grISmaRRtu hAya che, ka ane zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre hemantaH, paramatra SaNNAM samAhAreNa catubhizcaturbhimAsaiH varSA hemanta grISmarUpAtraya eva Rtavo gRhItAH santi, etenApi saMvatsaravyavasthAyAM na kimapi vailakSaNyaM samApatati, RtUnAM samAhArarUpa. saMtsaraH RtusaMvatsaraH kathyate, tatra ghaTikAdvayapramANarUpaHkAlo muhattasaMjJakaH, triMzanmuhUrtAtmakaH kAlo'horAtraH kathyate, paJcadazabhirahorAtrairekaH pakSo'bhidhIyate / pakSadvayAbhyAmeko mAsaH procyate, dvAdazabhirmAsai varSa saMvatsaro vA bhavati, yasmiMzca saMvatsare SaSTayadhikAni trINi zatAni paripUrNAni bhavantyahorAtrANAM sa eva RtusaMvattara padavAcyo bhavati / vastutastvayaM sAvanasaMpatsaraH kathyate / udayAdudayaM yAvat bhUmisAvanavAsaraH athavAi no ya dvayAntaraM tadarka sAvanaM dinaM tadeva medinI dinamiti paribhASayA paripUrNaiH SaSTayadhikazatatrayaparimiterahorAtraiH sAvanasaMvatsaraH Rtu saMvatsaro vA kathyate / asya saMvatsarasyARtu, kanyA evaM tulA rAzi meM zarada Rtu vRzcika evaM dhana rAzi meM hemanta Rtu hotI hai / paraMtu yahAM para chahoM RtuoM kA samAhAra karake cAra cAra mAsa se varSA, hemanta, evaM grISma isa prakAra tIna hI RtueM gRhIta kI gaI hai| isa prakAra se bhI saMvatsara kI vyavasthA meM kucha bhI vilakSaNatA nahIM hotI hai RtuoM ke samAhAra rUpa jo saMvatsara hotA hai vaha RtusaMvatsara kahA jAtA hai, usameM do ghaTikAdi rUpa pramANa vAlA kAla ko muhUrta kahate haiM, tIsa muhUrta vAlA kAla ko ahorAtra kahA jAtA hai, paMdraha ahorAtra se eka pakSa hotA hai| do pakSa se eka mAsa hotA hai| bAraha mAsa kA eka saMvatsara yA varSa hotA hai, jisa saMvatsara meM tIna so chiyAsaTha pUrA ahorAtra ho vahI RtusaMvatsara pada se kahA jAtA hai| vAstavika rIti se to yaha sAvana saMvatsara kahA jAtA hai, sUryodaya se sUryodaya paryanta sAvana vAsara kahA jAtA hai, athavA 'inoya yAntaraM tadarka sAvanaM dinaM tadeva medinI dinamiti isa paribhASA se paripUrNa tIna so chiyAsaTha ahorAtra se eka sAvana saMvatsara siMha rAzimAM varSARtu, kanyA ane tulA rAzimAM zaratu, vRzci ane dhana rAzimAM hemaMtaRtu hoya che. paraMtu ahIyAM chae tratuone samAhAra karIne cAra cAra mAsathI varSo hemanta ane grISma, A rIte traNaja tue grahaNa karela che. A rIte paNa saMvatsaranI vyavasthAmAM kaMI paNa vilakSaNatA AvatI nathI, RtuonA samAhAra rUpa je saMvatsara kahevAya che. temAM beDi vigere pramANavALA kALane muhUrta kahe che. trIsa muhUrtavALA kALane ahorAtra kahevAmAM Ave che. paMdara aherAtrathI eka pakSa thAya che. be pakSathI eka mAsa thAya che. cAra mAsanuM eka saMvatsara varSa thAya che. je saMvatsaramAM traNa chAsaTha parA ahorAtra hoya eneja jatu saMvatsara kahevAmAM Ave che. vAstavika rIte te A sAvana saMvatsara upAya che. sUryAiyathI gIta sUryAhaya paya-tane sAvana vAsa2 4 che. (inoyadvayAntaraM tadarka sAbanaM dinaM tadevamedinI dinamiti) mA paribhASA pu252|| zusI chAsa mahArArathI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 91 paramapi nAmadvayaM varIvati yathA karmasaMvatsaraH sAvanasaMvatsarazceti / tatra karma-laukiko vyavahAraH tat pradhAnaH saMvasatsaraH karmasaMvatsaro bhavati / loko hi prAyaH anenaiva saMvatsareNa vyavaharati / tathA ca etadgataM mAsamadhikRtya vyavahAraM prasArayati, uktaM ca kammo niraMsayAe mAso vavahAra kArago loe / sesAo saMsayAe vavahAre dakaro dhittaM // 1 // vve nAliyA muhutto sahAuNa nAliyA ahortto| paNNarasa ahorattA pakkho tIsaM diNA mAso // 1 // saMvaccharo u vvArasamAsA pakkhAyate cauvIsaM / tiNNeva sayA saTThA havanti rAI diyANaM tu // 2 // eso u kammo bhaNio NiyamA saMvaccharassa kammassa / kammotti sAvaNoti ya uu ittiya tassa NAmANi // 3 // chappi uU pariyaTTA eso saMvaccharo u Aicco / ' chAyA-karma niraMzatayA mAso vyavahArakArako loke / zeSAH saMzayatayA vyavahAro duSkarI gRhItuM // 1 // dve nADike muhUtteH SaSTistu khalu nADikAH ahoraatrH| paJcadaza ahorAtrAH pakSAstriMzadinAni mAsaH // 1 // saMvatsarastu dvAdazamAsAH pakSAzvate caturviMzatiH / trINyeva zatAni SaSTi bhavanti rAtriMdivAnAM tu // 2 // etattu karma bhaNitaM niyamAt saMvatsarasya karmaNaH / karmeti sAvana iti ca Rturiti ca tasya nAmAni // 3 // SaDapi RtuparyAyAH eSa saMvatsarastu AdityaH // hotA hai / athavA RtusaMvatsara kahA jAtA hai / isa saMvatsara kA dUsarA bhI do nAma kahe gaye hai-jo isa prakAra hai-karmasaMvatsara evaM sAvanasaMvatsara, unameM karma mAne laukika vyavahAra vaha jisa meM pradhAna rUpa se ho aisA saMvatsara karmasaMvatsara kahA jAtA hai| loka meM prAyaH isI saMvatsara se vyavahAra hotA hai| isameM kahe gaye mAsa ko adhikRta karake vyavahAra karate haiM kahA bhI hai-(kammo niraMsayAe mAso) ityAdi niraMzatayA mAne saMpUrNa rUpa se eka sAvanasaMvatsara thAya che. athavA tu saMvatsara paNa kahevAya che. A saMvatsaranA bIjA paNa be nAme kahevAmAM AvelA che, je A pramANe che-karmasaMvatsara ane sAvana saMvatsara, karma eTale laukika vyavahAra te jemAM mukhya rUpathI hoya evuM saMvatsara karma saMvatsara kahevAya che. lekamAM prAyaH Aja saMvatsarathI vyavahAra kArya thAya che. AmAM kahelA bhAsane adhikRta 4zana soyaDA2 42 cha, yu 54 cha-(kammo niraMsayAe mAso) tyAdi zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre _____TIkA-niraMzatayA-sampUrNatayA-sarvavyavahAropayogitayA, karmAkarmanAmA saMvatsaraH tathA ca mAsaH-tasyaiva karmasaMvatsarasya taduktaparibhASayA vyavahRto mAsazca loke-iha loke vyavahArakArako bhavati-vyavahArakAryapUrako bhavati, arthAt anenaiva karmasaMvatsareNa taduktamAsena ca lokAH vyavahArakArya saadhyntiityrthH| zeSAH-etadbhinnAH saMvatsaramAsAH saMzayatayA-saMzayitavyavahRtatayA vyavahAraH-vyavahArakArya jJAtuM-parisamApayatuM duSkaraM bhavati / arthAdanya saMvatsarAdInAM loke alpAlpa vyavahRtatvAt taiH sarvasulabhaM vyavahArakAryasampAdanaM duSkaraM bhavatItyarthaH // 1 // atha savanasaMvatsarasya paribhASAM vivRNoti--savanaM karmasu preraNaM 'pU preraNe' iti vacanadarzanAt tatpradhAna:-preraNApradhAnaH saMvatsaraH savanasaMvatsaraH kathyate loke, kSitijopari sUryakiraNasaJcAra eva preraNApradhAnaH, sUryodayAt pUrvata eva kiyatkAlaM prathamatasarva vyavahAra meM upayogI hone se karma-karma nAma kA saMvatsara kahA hai, tathA mAsa vahI karmasaMvatsara kA ukta paribhASA se vyavahRta mAsa isa loka meM vyavahAra kAraka hotA hai mAne vyavahAra kArya pUraka hotA hai, arthAt isI karma saMvatsara se tathA karma mAsa se loka apane apane vyAvahArika kArya ko sAdhate haiN| zeSa mAne isase anya saMvatsara mAsa 'saMza' mAne saMzayita vyavahAravAlA hone se vyavahAra kArya karane meM yA samApta karane meM duSkara hotA hai| arthAt anya saMvatsara kA loka meM alpa pramANa meM vyavahAra hone se una saMvatsaroM se sarva sulabha vyavahAra kArya sampAdana duSkara hotA hai / / ___aba sAvana saMvatsara kI paribhASA kA varNana karate haiM-savana mAne karma meM prerita kare (pU preraNe) isa vacana se vaha preraNApradhAna jo saMvatsara vaha loka meM savana saMvatsara kahA jAtA hai| AkAza meM sUrya ke kiraNoM kA saMcAra hI preraNA pradhAna hote haiN| sUryodaya se kitaneka kAla pahale se hI sthAvara niraMzatayA eTale ke saMpUrNa rUpathI badhA vyavahAramAM upayogI hovAthI karma eTale ke karma nAmanuM saMvatsara kahyuM che, tathA mAsa eja karma saMvatsaranA ukta paribhASAthI vyavahAra mAsa A lekamAM vyavahAra kAraka hoya che. eTale ke vyavahAra kArya pUraka heya che. arthAt A karmasaMvatsarathI tathA karmamAsathI loka pita pitAnA vyavahArika kAryo sAdhe che. zeSa eTale ke AnAthI anya saMvatsara mAsa "sAMza eTale ke saMzayita vyavahAra vALuM hovAthI vyavahAra kArya karavAmAM athavA samApta karavAmAM duSkara hoya che. arthAt anya saMvatsarane lekamAM alpa pramANathI vyavahAra hovAthI e saMvatsarothI sarva sulabha vyavahAra kArya saMpAdana thavuM e duSkara che. 1 have sAvana saMvatsaranI paribhASAnuM varNana kare che-savana eTale karmamAM prerita kare (pU preraNe) 20 kyanathI pre2pradhAna ne saMvatsa2 te sobhA sapana saMvatsa2 42vAya cha, AkAzamAM sUryanA kiraNene saMcAra ja preraNA pradhAna hoya che, sUryodayathI keTalAka kALa zrI suryaprati sUtra : 2 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 93 sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam eva sthAvarajaMgamAdi sarvaprANiSu jAgaraNAdi svasvakarmapravRttirUpA preraNA svayameva jAgartti, etenaiva kAraNena sUryakiraNAnAM kSitija saMcAravazena savanasaMvatsarAdInAM pravRtti rbhavati, sUtepravarttayati svakArye lokAn iti savanaM savanameva sAvanamiti / arthAt sUryodayAt sUryodayaM yAvat savanadinaM - sAvanadinaM vA kathyate, tasyaiva savana saMvatsarasya paribhASAM kathayati - 've nAliyA muhato' ityAdinA - dve nADike muhUrtta :- ghaTikAdvayaparimANarUpaH kAlo muhUrtta - saMjJako bhavati, ekasminnahorAtre triMzanmuhUrttAH bhavanti, ataeva SaSTistu khalu nADikA ahorAtra:- paSTighaTikAtmakaH khalu kAla ahorAtra:- ahorAtra padavAcyo bhavati, ekasminnahorAtre SaSTighaTikA bhavantItyarthaH / paJcadazabhirahorAtraH pakSo bhavati, triMzadbhirdinairmAsaH kathyate, ekasmin samvatsare tAdRzA dvAdazamAsAH bhavanti, tatra ca caturviMzatiH pakSAH bhavanti, ekasmiMzca saMvatsare kAle rAtrindivAnAM - ahorAtrANAM trINi zatAni SaSTyadhikAni jaMgamAdi sabhI prANiyoM ko jAgaraNAdi sva sva pravRttirUpa preraNA svayameva hotI hai, isI kAraNa se sUrya kiraNoM kA kSitija saMcAra bala se savana saMvatsarAdikI pravRtti hotI hai savana kA vigraha isa prakAra hotA hai 'te' mAne apane apane kArya meM janasamUha ko pravRtta karAve usakA nAma savana hai aura savana hI sAvana kahA jAtA hai| arthAt sUryodaya se sUryodaya paryanta ko savana dina yA sAvana dina kahA jAtA hai, usI savana saMvatsara kI paribhASA kahate haiM - (ve nAliyA muhutto) ityAdi do nADikA muhUrta arthAt do ghaDi pramANa rUpa kAla muhUrta hotA hai / eka ahorAtra meM tIsa muhUrta hote haiM ataeva sATha ghaTikAtmaka kAla kA ahorAtra hotA hai / eka ahorAtra meM sATha ghaTikA honI haiN| paMdraha ahorAtra se pakSa hotA hai / tIsa dina se mAsa kahA jAtA hai, eka saMvatsara meM bAraha mAsa hote haiM, eka saMvatsara meM cauvIsa pakSa hote pahelethI ja sthAvara jaMgama vigere badhA prANiyAne jAgaraNAdi svasvapravRtti rUpa preraNA svayameva thAya che, teja kAraNathI sU, kiraNeAnA gaganansa'cAra baLathI sadhana saMvatsarAdinI pravRtti thAya che. savananA vigraha A pramANe thAya che, (sUtre) eTale ke potapotAnA kAmAM janasamUhane pravRtti karAve tenu nAma savana che. ane sana ja sAvana kahevAya che, arthAt sUryAMyathI khIjA sUryadriya paryantakALane savana dina agara sAvana dina kahevAya che, ye savana sa MvatsaranI paribhASA De che - (ve nAliyA muhutto) tyAhi me nAsia muhUrta arthAt be ghaDI pramANu rUpakALa muhUta kahevAya che, eka aheArAtramAM trIsa muhUta hoya che, tethI ja sATha Di pramANa kALanuM aheArAtra thAya che. eka aheArAtramAM sATha ghaDI heAya che, pa dara aheArAtrIthI eka pakSa-pakhavADIyu thAya che, trAsa aheArAtranA mAsa kahevAya che, eka savatsaramAM saMvatsaramAM cAvIsa pakSa thAya che. eka satsara kALamAM mAra mAsa hAya che, eka traNase sATha 360 aheArAtra zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtre 360 bhavanti, etat-taduktaparibhASayA paripUrNa karma bhaNitaM-karma kathitaM, eSaH khalu kammenAmA saMvatsaraH kathito niyamAt-niyatavyavahArapravartanAt , karmaNa:-kammasaMjJakasya saMvatsarasya-savanavarSasya trINi nAmAntarANi santi, tadyathA-kamrmeti-karmasaMvatsara iti prathama nAma (1) sAvana iti-sAvanasaMvatsara iti dvitIyaM nAma (2) Rturiti ca-RtusaMvatsara iti tRtIyaM nAma (3) evaM ca ekasmin RtusaMvatsare SaTsaMkhyakA RtuparyAyAH bhavanti, eSa:-RtuparyAyarUpaH saMvatsaraH khalu AdityasaMvatsaraH-sUryasaMvatsaraHsaurasaMvatsaro vA kathyate / yAvatAkAlena SaDapi prAvRDAdayaH RtavaH paripUrNAH prAvRtAH bhavanti tAvAn kAlavizeSa AdityasaMvatsaraH kathyata iti / atra yadyapi loke SaSTayahorAtrapramANaH prAvRDAka RtuH prasiddho vartate, kintu vAstavikadizA vicAryamANe sati paripUrNaSaSTayahorAtrapramANo na bhavatyekaH RtuH, sUryasaJcAravazena RtUnAM pravRttatvAt sAvayava SaSTayadhikadinAtmakaH Rturbhavati / tena hai| eka saMvatsara kAla meM tIna so sAITa 360 ahorAtra hote haiM / yaha pari. bhASokta pUrNa karma kahA hai| yaha karma nAma kA saMvatsara niyata vyavahAra pravataka hone se kahA hai| karma saMjJaka saMvatsara kA mAne savana saMvatsara kA tIna nAma kahe haiM jaise ki karmasaMvatsara yaha prathama nAma kahA hai 1 sAvana saMvatsara yaha dUsarA nAma kahA hai 2 Rtu saMvatsara yaha tIsarA nAma kahA hai 3 / isa prakAra yaha RtusaMvatsara meM cha Rtu paryAya hote haiM, yaha Rtu paryAya rUpa saMvatsara ko AdityasaMvatsara, sUryasaMvatsara, yA saurasaMvatsara kahate haiN| jitane kAla meM prAvRDAdi cha RtueM paripUrNa pravRtta hote haiM, utane kAla vizeSa ko AdityasaMvatsara kahate hai| yadyapi sATha ahorAtra vAlA prAvRDAdi Rtu prasiddha hai, paraMtu vAstavika dRSTi se vicAra kiyA jAya to pUrA sATha ahorAtra pramANa vAlA eka bhI Rtu nahIM hotI hai| sUrya ke saMcaraNavazAt RtueM pravRtta hotI hai, ataH sAvayava sATha dina se kucha adhika pramANa vAlI RtueM hotI hoya che. A rIte paribhASA yukta pUrNa karmakALa kahela che, A karmanAmanuM saMvatsara niyata vyavahAra pravartaka hovAthI e nAma kahela che, karma saMvatsaranA eTale ke savana saMvatsaranA traNa nAme kahelA che, jema ke-kama saMvatsara A paheluM nAma che 1 sAvana saMvatsara A bIjuM nAma che. 2 catu saMvatsara A trIjuM nAma che. 3 A rIte eka tuM saMvatsaramAM cha hatu paryAya hoya che, A Rtu paryAya rUpa saMvatsarane Aditya saMvatsara, agara saura saMvatsara kahe che, jeTalA kALamAM prAva vigere cha Rtuo pUrNa rIte pravRtta thAya che, eTalA kALa vizeSane Aditya saMvatsara kahe che, je ATha aherAtra pramANanI pravR vigere Rtuo prasiddha che paraMtu vAstavika daSTithI vicAravAmAM Ave te purA sATha ahorAtra pramANavALI eka paNa Rtu hotI nathI. sUryane saMcaraNane lIdhe Rtuo pravRtta thAya che, tethI sAvayava sATha divasathI kaMIka vadhAre pramANavALI Rtuo hoya che, tethI vAstavika zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam paramArthataH sa RtubodhakaH kAlaH khalu ekaSaSTayahogAtrAsanapramANabhUto bhavatIti veditavyaH / yatohi atraivottarakAlamapyabhicAradarzanAt / ataeva asminnAdityasaMvatsare trINi zatAni SaSTayadhikAni rAtrindivAnAM dvAdazabhizca mAsaiH saMvatsaraM bhavati / tathAcAnyatrApi pazcasvapi saMvatsareSu yathoktameva rAtrindivAnAM parimANamuktaM, yathA 'tiNi ahorattasayA chAvaTThA bhakkharo havai vaaso| tiNNi sayA puNasaTThA kammo saMvaccharo hoi // 1 // tiNi ahorattasayA caupanA Niyamaso havai caMdo / bhAgo ya vAraseva ya bAvadvikaeNa cheeNa // 2 // tiNNi ahorattasayA sattAvIsA ya hoMti NakkhattA / ekAvaNNaM bhAgA sattaDhikaeNa che eNa // 3 // tiNNi ahorattasayA tesII ceva hoi abhivudd'ii| coyAlIsaM bhAgA vAvaTikaraNa cheeNa // 4 // chAyA-trINi ahorAtrazatAni SaTSaSTiH bhAskaro bhavati varSam / trINi zatAni punaH paSTiH karma saMvatsaro bhavati // 1 // trINi ahorAtrazatAni catuH paJcAzat niyamato bhavati cndrH| bhAgazca dvAdazaiva ca dvASaSTikatena chedena // 2 // trINi ahorAtrazatAni sataviMzatizca bhavanti nakSatrANi / ekapaJcAzat bhAgAH saptapaSTikRtena chedena // 3 // trINi ahorAtrazatAni teSAM caiva bhavati abhivRddhiH| catuzcatvAriMzataM bhAgA dvApaSTikRtena chedena // 4 // TIkA-paJcasaMvatsarANAM madhye dinAdisaMkhyA parimANaM nirUpayati tatra prathame hai| ataH vAstavika dRSTyA Rtu bodhaka vaha kAla ikasaTha ahorAtra samIpastha pramANa vAlA hotA hai| kAraNa kI yahAM uttara kAla meM kucha phera phAra nahIM hotA / ataeva isa Aditya saMvatsara meM tIna so sATha ahorAtra kA bAra mAsa viziSTa eka saMvatsara hotA hai| anyatra bhI pAMcoM saMvatsaro meM pUrvokta parimANa vAlA hI rAtri divasa kA pramANa kahA hai, jaise ki-(tinni ahorattasayA) ityaadi| daSTithI jatubodhaka te kALa ekasaThathI ahorAtra samIpI pramANuvALa hoya che. kAraNa ke ahIM uttarakALamAM kaMI paNa pheraphAra thatuM nathI. tethI ja A Aditya saMvatsaramAM traNaso sATha ahorAtranuM bAra mAsa yukta eka saMvatsara thAya che, anyatra paNa pAMce saMvatsaremAM parita paribhASANu rAtrI sinu prabhAera 4 cha. bha-(tinni ahorattasayA) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJapti sUtre bhAskarasaMvatsare-Aditya saMvatsare khalu SaT paSTyadhikAni trINi zatAni ahorAtrANi - 366 AdityasaMvatsare bhavantIti jJAtavyAni ( 1 ) tato dvitIyaH karmmanAmAsaMvatsaraH khalu-karmmasaMvatsarasya parimANe khalu SaSTyadhikAni trINi ahorAtrazatAni 360 ahorAtrANi bhavanti / tatastRtIye candrasaMvatsare catuHpaJcAzadadhikAni trINi zatAni aho - rAtrANAM tathA ca dvAdazadvASaSTibhAgAzca bhavanti niyamena - vAstavikadizA gaNitakrameNetyarthaH arthAt candrasaMvatsaraH 3543 etattulyo bhavatItyavaseyaH paramArthataH / caturthe ca nakSatrasaMvatsare khalu saptaviMzatyadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAM tathA ca ekapaJcAzat saptaSaSTibhAgAzca bhavanti nakSatrANAM - nakSatrapratipAditasaMvatsarANAM madhye 327 etAvanti dinAni bhavanti / paJcame abhivRddhisaMjJake saMvatsare teSAJcaiva ahorAtrANAM tryazItyadhikazatatrayamitAnAmahorAtrANAM parimANe catuzcatvAriMzataM dvASaSTikRtena chedena bhAgAH catuzcatvAriMzad 96 bhAgAdhike sati yadbhavet tat parimANo'bhivRddhisaMvatsaro bhavati 383 etapAMca saMvatsaroM meM dinAdi saMkhyA parimANa kA nirUpaNa karate haiM - prathama bhAskarasaMvatsara meM arthAt AdityasaMvatsara meM tIna so chiyAsaTha ahorAtra hote haiM (1) dUsare karmanAma saMvatsara ke tIna so sATha 360 ahorAtra hote hai (2) tIsare caMdrasaMvatsara meM tIna so copana 354 ahorAtra tathA eka aho - rAtra kA bAsaThiyA bAra bhAga hote haiM / vAstavika gaNita paddhati ke niyama se isa prakAra hotA hai, adhAt caMdrasaMvatsara 3543 itanA pramANa yukta hotA hai | 3| cauthe nakSatra saMvatsara meM tIna so satAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkAvana bhAga 327 nakSatra pratipAdita saMvatsara kA itane pramANa dina hote haiM, |4| pAMcaveM abhivRddhi nAma ke saMvatsara meM usI ahorAtra kA tIna so tirAsI pramANa ke ahorAtra parimANa meM bAsaThiyA cumAlIsa bhAga adhika meM jo pramANa ho usa parimANa vAlA abhivarddhita saMvatsara hotA ItyAdi pAMca saMvatsaramAM krinAdinI saMkhyA parimANunuM nirUpaNa kare che. pahelA bhAskara saMvatsara pAM arthAt AdityasaMvatsaramAM traNaJA chAsaTha 366 ahArAtra DAya che. (1) khIjA karma nAmanA saMvatsaramAM traNase sATha 360 ahArAtra heAya che. (2) trIjA caMdra saMvatsaramAM traNase cApana 354 ahArAtra tathA eka aheArAtranA khAsayiA bAra bhAga phrU thAya che. vAstavika gaNita paddhatinA niyamathI A pramANe thAya che. arthAt caMdra saMvatsara 354 ATalA pramANavALuM hoya che. (3) ceAthA nakSatra saMvatsaramAM traNase satyAvIza aheArAtra tathA eka aheArAtranA saDasaDhiyA ekAvana bhAga 32714 nakSatra patipAdvita sa MvatsaranA ATalA pramANanA divase hoya che. (4) pAMcamAM abhivRddhi nAmanA saMvatsaramAM traNase tryAzI pramANanA ahorAtra pramANamAM khADiyA cumAlIsa bhAga adhikamAM je pramANu thAya e parimANavALu abhivRddhita saMvatsara hoya che, 383 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 97 tulyo'bhivRddhisaMvatsaraH krameNa paJcabhedAnAM saMvatsarANAM parimANAni vinyasya sarala bodhAya nyasyate-(1) Aditya saMvatsarasya parimANaM-366 ahorAtramitaM / (2) karmasaMvatsaraparimANaM-360 ahorAtramitaM / (3) candrasaMvatsaraparimANaM-35413 ahorAtramitaM / (4) nakSatrasaMvatsaraparimANaM 3274 ahorAtraM / (5) abhivRddhisaMvatsaraparimANaM 3836 etatulyamahorAtramitamiti / ___atha samprati pratipAditapaJcasaMvatsarabhedAnAM saMvatsarasaMkhyAto mAsaparimANasaMkhyA vineyajanAnugrahArthaM tAvat pratipAdyate-yathA tatra prathamasya sUryasaMvatsarasya parimANaM khalu SaTSaSTayadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnAM bhavati / tatazca mAsai dvAdazabhirvarSamiti paribhASayA SaTpaSTayadhikAnAM trayANAM zatAnAM dvAdazabhirbhAgo yadi hiyate tadA mAsaparimANaM hai 3834 itanA pramANa abhivati saMvatsara kA hotA hai| isa prakAra krama se pAMca bheda vAle saMvatsaroM ke parimANa kahakara ke aba sarala bodha ke liye kahate hai (1) AdityasaMvatsara kA parimANa 366 ahorAtra parimita hotA hai (2) karmasaMvatsara kA parimANa-360 tIna so sATha ahorAtramita hotA hai / (3) candrasaMvatsara kA parimANa 360 tIna so sATha hotA hai / (4) nakSatrasaMvatsara kA parimANa 327 tIna so satAvIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkAvana pramANa kA hotA hai| (5) abhivaddhitasaMvatsara kA parimANa 3833 tIna so tirAsI ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA 'cumAlIsa bhAga jitanA hotA hai| ____ aba pUrvapratipAdita pAMca saMvatsara ke bhedoM kA saMvatsara saMkhyA se mAsa parimANa saMkhyA ziSyajanAnugrahArtha pratipAdita karate haiM-prathama sUrya saMvatsara kA parimANa tIna so chiyAsaTha ahorAtra kA hotA hai| bAraha mAsa kA varSa 5 ATaluM pramANa abhivaddhita saMvatsaranuM hoya che. A prakAranA kramathI pAMca bhedavALA saMvatsaranuM parimANa batAvIne have savatsarano vizeSa bodha thavA mATe kahe che. Aditya saMvatsaranuM parimANa 366 paNa chAsaTha ahorAtranuM hoya che. (1) karma saMvatsaranuM parimANa 36 0 traNa sATha ahorAtra parimita hoya che. (2) caMdrasaMvatsaranuM parimANu 360 traNa sATha ahorAtranuM hoya che. (3) nakSatra saMvatsaranuM parimANa 32752 traNaso satya vIza ahorAtra tathA eka ahorAtranA saDasaThiyA ekAvana pramANanuM hoya che. (4) abhivaddhita saMvatsaranuM parimANa 3832 traNaso vyAzI ahorAtra ane eka aherAtranA bAsaThiyA cuMmAlIsa bhAga jeTaluM hoya che. (5) have pUrva pratipAdita pAMca saMvatsaranA bhedonuM saMvatsara saMkhyAthI mAsa parimANu saMkhyA ziSajanAnugrahArtha pratipAdana karavAmAM Ave che-pahelA sUryasaMvatsaranuM parimANa traNaso chAsaTha aherAtranuM hoya che, bAramAsanuM varSa thAya che. A paribhASAthI traNase zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryapranaptisUtre bhavet yathA 16-30-30 tatra labdhAstriMzadahorAtrAH zeSANi tiSThanti SaT, tato harAMzI paripavartitau tato jAtamekasya ahorAtrasyArddha tenaitAvat parimANaH suurymaasH| arthAt madhyanamAnena sUryamAsaparimANaM sAddhetriMzadahorAtramitamiti siddhayati / (1) 306 (2) dvitIyasya karmasaMvatsarasya parimANaM paSTayadhikAni trINi zatAni 360 rAtrindivAnAmiti, eteSAmapi pUrvapratipAditaparibhASayaiva dvAdazabhirbhAge hRte labdhAH sampUrNAstriMzada horAtrAH16 =30 triMzadahorAtramitaM karmasaMvatsarastha mAsaparimANaM bhavati-30 (2) tRtIyasya candrasaMvatsarasya parimANaM khalu catuHpaJcAzadadhikAni trINi zatAni dvAdaza ca dvASaSTibhAgA ahorAtrasya-3543 atra dvAdazabhirbhAge harttavye sati prathamaM pUrNAGkAnAM catuHpaJcAzadadhikasatatrayANAM dvAdazabhirbhAge hate 35-29-29+ atra labdhA ekonatriMzadahorAtrAH zeSAH tiSThanti paTU, tatazca harAMzau paibhirapavartito jAtamarddha parimANaM tatazca 3, 2 anayo hotA hai isa paribhASA se tIna so chiyAsaTha ko bAraha se yadi bhAga kare to mAsa parimANa AjAtA hai jaise kI I-3066-306 isa prakAra tIsa ahorAtra labdha hote haiM tathA zeSa chaha bacatA hai| pazcAt harAMza ko chaha se aparivartita kare to eka ahorAtra kA AdhA hotA hai ataH itanA pramANavAlA sUrya mAsa hotA hai / arthAt madhyamamAna se sUrya mAsa kA parimANa sADe tIsa ahorAtra parimita holA hai 306 (1) dUsare karmasaMvatsara kA parimANa tInaso sATha 360 ahorAtra kA hotA hai, ina kA bhI pUrva pratipAdita paribhASA se bAraha se bhAga kare to pUrA tIsa ahorAtra Ate haiM =30 arthAt tIsa ahorAtramita karmamAsa saMvatsara kA mAsa parimANa hotA hai-30 (2) tIsare caMdrasaMvatsara kA parimANa tIna so copana ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA bAraha bhAga hotA hai-35413 inako dhAraha se bhAga kare to prathama pUrNAGka jo tInaso copana hai unakA bAraha se bhAga kare 1-29 +1=29+hasa prakAra untIsa chAsAne mAthI ne mA 42 t| bhAsa pavibhAera mAvI naya cha. bha.-36=30 =30 A rIte trIsa ahorAtra labdha thAya che, tathA zeSa cha bace che, pachI harAMzane chathI aparivartita kare to eka ahorAtrane ardho bhAga thAya che. ATalA pramA ne sUrya mAsa thAya che. arthAt madhyama mAnathI sUrya mAsanuM parimANa sADAtrIsa ahorAtra jeTaluM thAya che. 30 (1) bIjA karma saMvatsaranA 360 traNa sATha ahorAtra hoya che. Ane paNa pUrva pratipAdita paribhASAthI bArathI bhAga karavAthI pUrA trIsa ahorAtra Ave che. 36=30 arthAt trIsa ahorAtra jeTaluM kama mAsa saMvatsaranuM mAsa parimANa thAya che. 30 (2) trIjA caMdrasaMvatsaranuM parimANa traNa cepana aherAtra tathA eka aherAtranA bAsaThiyA bAra bhAga thAya che. 3543 Ane bArathI bhAga kare to pahelA pUrNAka je traNaso cepana che tene bArathI bhAge =294 A rIte ogaNatrIsa ahorAtra zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya vizatitamaM prAbhRtaprAbhRtam savarNanakriyayA yoge kRte 3+3=52 = 43 ataH candramAsaparimANaM 2943 athavA zeSasthitayo raGkayorapavarttanaM vinaiva yogakriyayA yogo vidhIyate + atra paT dvApaSTayA guNyante 62x6372 jAtAni dvisaptatyadhikAni trINizatAni, ye ca dvAdaza dvApaSTibhAgA uparitanAste'pyatra yojyAH bhavantItyatastatra prakSiptAnte 372+12=384 jAtAni caturazItyadhikAni trINi zatAni arthAt 16543 iti bhavanti, atraiteSAM dvAzabhirbhAge hate 132 -3 labdhA dvAtriMzad dvaSaSTibhAgAH, ata etAvatulyaM candramAsaparimANaM bhavati29+ 32 / (3) evaM caturthasya nakSatrasaMvatsarasya parimANaM khalu saptaviMzatyadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnA ekasya ca rAtrindivasya ekapazcAzad saptapaSTibhAgAH-327, anApi prathamoditaniyamenaiva saptaviMzatyadhikAnAM trayANAM zatAnAM dvAdazabhirbhAgo hiyate 32-27 + atra labdhAH saptaviMzatirahorAtrAH paripUrNAH zeSAstiSThanti trayaH tataste'pi saptaSaSTiahorAtra labdha hotA hai tathA chaha zeSa rahatA hai / pazcAt harAMza meM chaha se apavartita kare to AdhA parimANa hotA hai pazcAt 3-3 ina donoM kA savarNana kriyA se yoga kare +12-3192 43 isa prakAra caMdramAsa parimANa 2943 athavA zeSa rahe huve aGka apavartana vinA hI yoga kriyA se yoga kare +11 yahAM para chaha ko bAsaTha se guNA kare 6246-372 tInaso yahattara hotA hai, tathA jo vAsaThiyA bAraha bhAga Upara kA hai unako bhI yojita hotA hai ataH yahAM para prakSipta kare 372 + 12=384 tIna so corAsI hote hai arthAt 1. isa prakAra hote haiM inako bAraha se bhAga kare -- bAsaThiyA battIsa bhAga labdha hote haiN| itanA pramANa caMdra mAsa kA parimANa hote haiM-29+ / (3) isI prakAra cauthA nakSatrasaMvatsara kA parimANa tIna so satAIsa aho. rAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkAvana bhAga 32714 yahAM para bhI pUrvokta niyama se hI tIna so satAIsa ko bAraha se bhAga kare 26-27+, labdha thAya che tathA cha zeSa vadhe che. te pachI harAMzamAM chathI apavartita kare te adhu parimANa thAya che. te pachI ? A bannene savarNana kriyAthI roga kare +=rU. A rIte caMdramAsa parimANa 29-ka athavA zeSa rahela aMkane apavartana karyA vinA yo| 42 +12 maDI chana! pAsa thI gu12 42 // 12.1=372 ta se mAMtara thAya che. tathA je bAsaThiyA bAra bhAga uparanA che tene paNa vejIta karavA ahIMyA tene prakSipta karavA eTaleke umeravAthI 372 +123384 traNa coryAzI thAya che. arthAt nA A rIte thAya che, tene bArathI bhAga kare. 364=3 jethI bAsaDiyA batrIsa bhAga thAya che. ATaluM pramANa caMdra mAsanuM parimANa thAya che 2 (3) Aja pramANe cothA saMvatsaranuM parimANa traNa satyAvIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA saDasaDiyA ekAvana bhAga 3274 ahIyAM paNa pUrvokta niyamathIja traNa satyAvIsane bArathI bhAga kare zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre bhAgakaraNAthe saptaSaSTayA guNyante 3467-201 jAte ekottare dvezate, atha cAnyatrasthitA ye'pi coparitanA ekapaJcAzada saptapaSTibhAgAste'pi cAtra yojyA bhavanti atastepyatra prakSipyante arthAt +11=2014 = jAte uparitane dvipaJcAzadadhike dvezate, atasteSAM dvAdazabhirapavartite labdhA uparitanasthAne ekaviMzatiH, adhastane ca saptapaSTiriti / ataeva saptaviMzatirahorAtrA ekaviMzatiH saptapaSTibhAgA ahorAtrasyeti 27+ etAvattulyaM nakSatramAsaparimANaM bhvtiityrthH| (4) tathA paJcamasya abhivaddhitasaMvatsarasya parimANaM khalu rAtrindivAnAM trINizatAni vyazItyadhikAni catuzcatvAriMzacca dvApaSTibhAgA rAtrindivasya arthAt abhivaddhitasaMvatsarasya parimANaM-3836 atrApi pUrvapratipAditaparibhASayaiva mAsai dazabhivarSamityAdi niyamadarzanAt dvAdazabhirbhAgo hartavyaH tatra vyazItyadhikAnAM trayANAM zatAnAM dvAdazabhirbhAgo hiyate yathA 13-31+13 atra labdhAH sampUrNA ekatrisatAIsa ahorAtra pUrA tathA tIna zeSa rahatA hai, unako saDasaThiyA bhAga karane ke liye saDasaTha se guNA kare to 3467-201 do so eka hotA hai| pazcAt anyatra rahe huve jo Upara ke saDasaThiyA ikkAvana bhAga hai, ve bhI yahAM yojita hote haiM ataH unako bhI yahAM prakSipta kare arthAt + + 8. isa prakAra Upara meM doso bAvana have Una ko bAraha se parivartita kare to Upara ke sthAna meM ikkIsa tathA nIce ke sthAna meM saDasaTha hote haiM / ataH satAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga 27+ itanA parimANa nakSatra mAsa kA hotA hai (4) pAMcaveM abhivarddhita saMvatsara kA parimANa tIna so tirAsI rAtri divasa tathA eka rAtri divasa kA bAsaThiyA cumAlIsa bhAga arthAt abhivardhita saMvatsara kA parimANa 38316 yahAM para bhI prarvapratipAdita paribhASA se hI mAne bAraha mAsa se eka varSa hotA hai ityAdi niyama se bAraha se bhAga kare jaise ki 131+ yahAM para saMpUrNa ikatIsa 337-2+ satyAvIsa ahorAtra purA tathA traNa zeSa rahe che. tenA saDasaDiyA bhAga karavA mATe saDasaThathI gaNavAmAM Ave to 3+67=301 basa eka thAya che, te pachI bIje rahela je uparanA saDasaThiyA ekAvana bhAga che, tene paNa ahIM jIta karavA eTale ke tene paNa prakSepa kare arthAt 3 4 33s A rIte upara babAvana thayA tene bArathI parivartita karavAthI uparanA sthAnamAM ekavIsa tathA nIcenA sthAnamAM saDasaTha thAya che. tethI satyAvIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA saDasaThiyA ekavIsa bhAga 27+re ATaluM parimANa nakSatra mAsanuM thAya che. (4) pAMcamA abhivandrita saMvatsaranuM parimANu traNa pAzI rANI divasa tathA eka rAtri divasanA bAsaThiyA cuMmAlIsa bhAga arthAta abhivardhita saMvatsaranuM parimANa 383 ( ahIM paNa pUrva pratipAdita paribhASAthI ja arthAta bAra mAsathI eka varSa thAya che zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 101 zadahorAtrAH zeSAH tiSThantyekAdaza ahorAtrAste ca caturvizatyadhikazatabhAgakaraNArtha caturvizatyadhikena zatena guNyante 124411%1364 jAtAni catuHSaSTayadhikAni trayodazazatAni arthAt 13, 4 atroparitanAzcatuzcatvAriMzad paSTibhAgAste'pi caturvizatyadhikazatabhAgakaraNArthaM dvAbhyAM guNyante 4442-88 jAtAnyaSTAzItiH, sAca anantararAzau 1354 asmin prakSipyante, jAtAni 1364 +88-1452 dvipazcAzadadhikAni caturdazazatAni eteSAM ca dvAdazabhirbhAgo hiyate 152121 labdhamekaviMzatyadhika zataM caturvizatyadhikazatabhAgAnAm, etenetthaM siddhayati yat abhivaddhitasaMvatsarasya mAsaparimANaM khala 31134 etAvat parimANaM bhavati / arthAt ekatriMzadahorAtrAH ekasya ca ahorAtrasya ekaviMzatyadhikazatapramANasya caturvizatyadhikazatabhAgAH / (5) iti mAsaparimANAnayanaM paribhAvitam athAtra yathAkrameNa paJcasaMvatsarANAm ahorAtraparimANena saMvatsaramAsadivasa labdha hotA hai, nathA gyAraha ahorAtra zeSa bacatA hai ataH unako eka so covIsa se bhAga karane ke liye eka so covIsa se guNA kare 1244 11 -1364 to eka hajAra tIna so cosaTha hote haiM, arthAt 1, +124-116 + 43. yahAM Upara meM bAsaThiyA cumAlIsa bhAga hai unakA bhI eka so covIsa bhAga karane ke liye do se guNA kare 4442-88 to aThAsI hote haiM unako pIche kI rAzI 1364 teraha so cosaTha hai usameM milA deveM to 1364 +88 =1452 caudaha so bAvana hote haiM / inako bAraha se bhAga kare 165=121 to ekasau covIsa bhAga kA eka so ikkIsa labdha hote haiN| isa se yaha phalita hotA hai ki abhivardhita saMvatsara kA mAsa parimANa 31 32 itanA hotA hai hai arthAt ikatIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA eka so ikkIsa pramANa kA eka so covIsa bhAga hote hai / (5) isa prakAra mAsaparimANa kA vicAra kiyA hai| aba yahAM para krama se pAMcoM saMvatsaroM ke ahorAtra parimANa se vigere niyamathI bArathI bhAga kare jemake-63=41+1 ahIM saMpUrNa ekatrIsa divasa labdha thAya che. tathA agIyAra ahorAtra zeSa rahe che. tethI enA ekaso covIsa bhAga karavA mATe ekasovIsathI guNavA 124511=1364 to eka hajAra traNa yo244 thAya cha, arthAt 13,434134+13+124 gaDI 752 saThiyA yubhAzIsa bhAga che. tenA paNa ekase cevisa bhAga karavA mATe bethI guNavA 44+2=98 e rIte aThayAsI thAya che tene pAchaLanI saMkhyA 1364 terasa che temAM meLavI devI tathA 1764+88-1452 yausI bhAvana. thAya cha, tara pAthI mA 1452 = 121 tA eka vIsa bhAganA ekaso ekavIsa labdha thAya che. AnAthI e phalita thAya che. abhivardhita saMvatsaranuM mAsa parimANa 31 rUjha ATaluM thAya che. arthAta ekatrIsa aherAtra tathA eka aherAtranA eka ekavIsa pramANunA ekaso vIsa bhAga thAya che. (5) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 sUryaprajJaptisUtre parimANajJAnArtha tAlikA sthApyate sarveSAM sukarabodhArtha yathA varSabhedAH-saMvatsara ahorAtrAH-mAsa ahorAtrAH 1 AdityasaMvatsaraparimANaM -366 = 306 2 karmasaMvatsaraparimANaM -360 = 30 3 candrasamvatsaraparimANaM - 3543 = 2913 4 nakSatrasaMvatsaraparimANaM - 327 = 271 5 abhivaddhitasaMvatsaraparimANaM -- 38343 = 31324 etaccoktamanyatrApi yathA 'Aicco khalu mAso tIsaM addhaM ca sAvaNo tIsaM / caMdo egaNatIsaM visahi bhAgA ca vattIsaM // 1 // Nakkhatto khalu mAso sattAvIsaM bhave ahiirttaa| aMsA ya ekavIsA sattadvikaeNa cheeNa // 2 // abhivaDio ya mAso ekatIsaM bhave ahorattA / bhAgasayamegavIsaM cauvIsasaeNa cheeNa // 3 // saMvatsaramAsa parimANa ke jJAna ke liye saba ko saralatA ke liye koSTaka banAyA jAtA hai jo isa prakAra hai varSa bheda - saMvatsara ahorAtra - mAsa ahorAtra 1 AdityasaMvatsara parimANa 2 karmasaMvatsara parimANa 3 candrasaMvatsara parimANa - 3543 4 nakSatrasaMvatsara parimANa 5 abhivarddhitasaMvatsara parimANa - 38316 anyatra bhI isa prakAra kahA hai-(Aicco khalu mAso) ityAdi ina tInoM A rIte mAsa parimANano vicAra karela che. have ahIM kamathI pace saMvatsaronA ahorAtra parimANathI saMvatsara mAsa parimANanA jJAna mATe badhA saraLatAthI samajI zake te mATe keTaka batAvavAmAM Ave che. varSabheda saMvatsara ahorAtra mAsa ahorAtra 1 mahityasa vatsa2 parimANu+366 = 2 bhasavatsa2 paribhA= 360 = 30 3 yasa vatsa2 paribhA= 35411 = 4 nakSatra saMvatsa2 paribhA= 32757 = 5 abhivadhita savatsa2 paribhA=38313 = 31631 bhIra 554 mA pramANe 4thu cha.-(Aicco khalu mAso) tyAhi // traNe yAsAnI my my my 0 Murum 277 zrI suryaprajJapti sUtra: Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAmRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 103 chAyA-AdityaH khalu mAsastriMzat arddhaca sAvanastriMzat / candraH ekonatriMzat dviSaSTibhAgAzca dvAtriMzat // 1 // nakSatraH khalu mAsaH saptaviMzati bhvedhoraatraaH| aMzAca ekaviMzatiH saptapaSTikRtena chedena // 2 // abhivaddhitAzca mAsAH ekatriMzad bhavanti ahorAtrAH / bhAgazataM ekaviMzaM caturviMzacchatena chedena // 3 // TIkA-etAsAM tisRNAM gAthAnAM vyAkhyAH yadyapi tAlikAdarzanenaiva parisphuiTAH bhavanti, tathApi kizcit ucyate, yatra kevalaM paJcasaMvatsarANAM mAsapariNAmanyeva pratipAditAni santi, yathA-(1) AdityaH khalu mAsaH sAItriMzadahorAtramito bhvti-30| (2) sAvano mAsaH khalu triMzadinAtmakaH-30 / (3) cAndro mAsazca ekonatriMzadahorAtrAH ekasya ca ahorAtrasya dvAtriMzad dvApaSTibhAgaparimito bhavati-2933 / (4) nakSatra khalu mAsaH saptaviMzara horAtrAH ekasya ca ahorAtrasya ekaviMzatiH saptaSaSTibhAgaparimitaH 2731 etattulyo nakSatramAso bhavati / (5) abhivatitasaMjJako mAsaH khalu ekatriMzadahotrAH ekasya ca ahorAtrasya ekaviMzatyadhikazatasya caturvizatyadhikazata bhAga tulyo bhavati 31124 etattulyo bhavati / // atha yuganamApanaM / / samprati etaireva pUrvoktaH paJcabhiH samvatsare prAguktasvarUpaM yuga-pUrvapratipAditaM pazcasaMvatsarAtmakaM yugaM pramIyate-tatroktamAsAnadhikRtya pramIyate, tatra prathamaM prathamoditasvarUpaM gAthAoM kI vyAkhyA yadyapi pUrvokta koSTaka se hI spaSTa hotI hai tathApi saMkSepa se kahate haiM-(1) Aditya mAsa sADe tIsa ahorAtra 303 meM samApta hotA hai| (2) sAvana mAsa tIsa dina parimANa vAlA hotA hai| (3) cAndramAsa untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga 296 parimita hotA hai (4) nakSatramAsa satAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikosa bhAga 27 parimANa yukta hotA hai (5) abhivaddhita mAsa ikatIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA eka so covIsiyA eka so ikkIsa bhAga 31134 parimANa hotA hai| vyAkhyA jeke pUrvokta keTakamAMja spaSTa thAya che. to paNa saMkSepathI kahevAmAM Ave cheAdityamAsa sADAtrIsa ahorAtra 30 mAM samApta thAya che. (2) sAvana mAsa trIsa divasa parimANavALe hoya che 30 (3) cAMdramAsa egaNatrIsa ahorAtra ane eka ahorAtranA bAsaThiyA batrIsa bhAga 29 jeTalA parimANane thAya che. 292 (4) nakSatramAsa satyAvIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA saDasaThiyA ekavIsa bhAga 272 parimANa yukta thAya che. (5) abhivardhita mAsa ekatrIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA eka covIsIyA ekaso ekavIsa bhAga 31 parimANu hoya che. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre yugaM paJcavarSAtmakaM yadi sUryamAsai vibhajyate tadA yuge paSTiH sUryamAsAH bhavanti, yatohi dvAdazabhirmAsaiH sUryasaMvatsaro bhavati, tatazca ekasmin sUryamAse sA striMzadahorAtrAH bhavanti tato'nupAtenaikasmin paJcasamvatsarAtmake yuge sauradivasAnAmaSTAdazazatAni triMzadadhikAni bhaveyuryathaikasmin mAse sA striMzadahorAtrAstadA paSTimAsaiH kimiti 60 X 303-1800 +5=1830 ekasmina yuge saurA ahorAtrA: 1830 / kathametadavasIyata iti cet ucyate-ekasmin paJcasaMvatsarAtmake yuge candrasaMvatsarA trayo bhavanti dvau ca abhivRddhi saMvatsarau bhavataH, pUrvapratipAditadizA ekaikasmin candrasaMvatsare bhavanti catuH paJcAzadadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAm , ekasya ca ahorAtrasya dvAdaza dvASaSTibhAgAH-35416 tato aba yugasaMvatsara kA kathana karate haiMaba yahI pUrvokta pAMca saMvatsaroM se pUrva kathita svarUpa vAlA mAne pUrva pratipAdita pAMca saMvatsara vAlA yuga kA pramANa kahate haiM-ukta mahInoM ko adhikRta karake vicAraNA karate haiM-pahale pUrvokta svarUpavAlA pAMca varSa vAle yuga ko yadi sUrya mAsa se vibhakta kare to eka yuga meM sATha sUrya mAsa hote haiM, kAraNa kI bAraha mAsa kA sUrya saMvatsara hotA hai, tathA eka sUrya mAsa meM sADe tIsa ahorAtra hote haiM, isa prakAra pAMca saMvatsarAtmaka eka yaga meM saura divasa aThAraha so tIsa hote haiM evaM eka mAsa meM sADe tIsa ahorAtra ho to eka saMvatsara meM kitane ahorAtra ho sakate hai ? 60+306-1800+: 1830 isa prakAra eka yuga meM saura divasa 1830 hote haiM yaha kisa prakAra se hote hai ? isake liye kahate hai-pAMca saMvatsarAtmaka eka yuga meM tIna caMdra saMvatsara hote haiM tathA do abhivaddhita saMvatsara hote hai, pUrva pratipAdita paddhati se eka eka caMdra saMvatsara meM tIna so copana ahorAtra tathA eka aho have yuga saMvatsaranuM kathana karavAmAM Ave che. have A pUrvokta pAMca saMvatsa jethI pUrvakathita savarUpanuM eTale ke pUrva pratipAdita pAMca saMvatsaravALA yugane pramANa kahe che. ukta mahInAone adhikRta karIne vicAraNA karavAmAM Ave che. pahelAM pUrvokta svarUpanA pAMca varSavALA yugane je sUryamAsathI vibhakta kare te eka yugamAM sAITha sUryamAsa hoya che. kAraNa ke bAra mAsanuM sUrya saMvatsara hoya che. tathA eka sUrya mAsamAM sADAtrIsa ahorAtra thAya che. A rIte pAMca saMvatsaravALA yugamAM saura saMvatsaranA divasa aDhAraso trIsa thAya che. tathA eka mAsamAM sADAtrIsa ahorAtra hoya te keTalA ahorAtra eka saMvatsaramAM thAya 10+301180046deg1830 21 zata me yuganA saura havasa 1830 addhaarse| trIsa thAya che. A kevI rIte thAya che ? te mATe kahe che. pAMca saMvatsaravALA yugamAM traNa caMdrasaMvatsa thAya che. ane be abhivardhita saMvatsara hoya che. pUrva pratipAdita paddhatithI eka eka caMdasaMvatsaramAM traNa capana ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAsayiA bAra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma prAbhUtaprAbhUtam 105 sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAmRtasya viMzatitamaM prAbhUtaprAbhUtam 'nupAto yathA-yadhekasmin cAndrasamvatsare etAvanto bhavanti tadA tribhiH saMvatsaraiH ki syAditi tribhirayaM guNayitavyaH, tribhirguNite ca-(35466) 43=1062 jAtAni ahorAtrANAM dvASaSTayadhikAni dazazatAni, ekasya ca ahorAtrasya SaTtriMzacca dvApaSTibhAgA 106263 candravatsaradinAni / atha dvayorabhivRddhisamvatsarayo divasAnayanaM kriyate-pUrvapratipAditakrameNaiva ekaikasmin abhivRddhi samvatsare khalu bhavanti ahorAtrANAM vyatItyadhikAni trINi zatAni ekasya ca ahorAtrasya catuzcatvAriMzacca dvApaSTibhAgA:--3834 ato'trApyanupAto yathA-yadhekasminnabhivRddhisamvatsare etAvanto'horAtrAH labhyante tadA dvAbhyAM kiyanta ? iti tenaite dvAbhyAM guNyante-(3831)42766 jAtAvi SaTSaSTayadhikAni saptazatAni ahorAtrANAm ekasya ca ahorAtrasya aSTAzItizca dvApaSTibhAgAHrAtra kA bAsaThiyA bAraha bhAga 3546 hote haiM, inakA anupAta kare ki eka cAMdrasaMvatsara meM itane ahorAtra ho to tIna saMvatsaroM se kitane ahorAtra hote haiN| to yaha jAnane ke liye isa saMkhyA ko tIna se guNA kare isa prakAra tIna se guNA karane para (35463)+3=1062 / 6 isa prakAra eka hajAra bAsaTha tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA chattIsa bhAga 10626 caMdrasaMvatsara kA dina hote haiN| aba do abhivaddhita saMvassara ke divasa karane ke liye kahate haiM-pUrva pratipAdita krama se hI eka eka abhivaddhita saMvatsara meM tIna so tirAsI ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA cuvAlIsa bhAga 383.6 itane ahorAtra hote haiM / yahAM para bhI anupAta kiyA jAtA hai jaise kI-yadi eka abhivarddhita saMvatsara meM itane aho. rAtra ho to do saMvatsaroM ke kitane hote haiM ? to isake liye inako do se guNA kare (38346) 42-7666 isa prakAra sAta so chiyAsaTha ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA aThAsI bhAga hote haiM 7667676 sAvayava bhAga 354rU thAya che, Ane anupAta kara ke- eka cAMdra saMvatsaramA ATalA aherAtra heya te traNa saMvatsaramAM keTalA ahorAtra hoya che te A jANavA mATe A saMkhyAne traNathI guNAkAra kare traNathI guNAkAra karavAthI (354)+3=1062 { A rIte eka hajArane bAsaTha tathA eka aherAtranA bAsaThiyA chatrIsa bhAga 1062 6 caMdra saMvatsaranA divasa hoya che. have be abhivadhita saMvatsaranA divasa karavA mATe kahe che. pUrva pratipAdita kamathIja eka eka abhivardhita saMvatsaramAM traNa cAzI ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAsaThiyA gumAlIsa bhAga 383 ATalA ahorAtre thAya che. ahIMyAM paNa anupAta karavAmAM Ave che jemake je eka abhivardhita saMvatsaramAM ATalA ahorAtra hoya te be saMvatsaramAM keTalA thAya? te A jANavA mATe tene bethI guNAkAra kare (383ruM)+2 =766 A rIte sAtase chAsaTha ahorAtra tathA eka ahorAtranA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Poe sUryaprajJaptisUtre " 7666=767 sAvayavasya aSTAzIti dvASaSTi bhAgarUpasya bhAgaphalamekarUpamuparitane'Gke yojya mitikRte jAtAni ahorAtrANAM saptazatAni saptaSaSTyadhikAni ekasya ca ahorAtrasya SaDvizatitha dvASaSTibhAgAH - 7673 iti abhivRddhisaMvatsaradvayasyAhorAtraparimANaM jAtamiti / atha tadevaM candrasaMvatsaratrayasyAhorAtrANAm - abhivRddhisaMvatsaradvayasya cAhorAtrANAM melanaM kriyate (1062) + (767)=182966 - 1830 jAtAni paJcapavarSAtmake yuge ahorAtrANAM parimANAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAni ahorAtrANAm / saurA ahorAtrA api etattulyA eva pratipAditAH, sUryamAsaparimANasya sArddhatriMzatulyasya SaSTyA guNanena etAvanta eva bhavanti, ekasmin yuge SaSTiH sUryamAsAH bhavantIti paSTyA guNyate (303 ) X 60 = 1830 iti / sUryamAsasya ca pUrvoktarItyA sArddhatriMzadahorAtramAnateti tena bhAge hRte spaSTameva SaSTerlAfbhaH tathAhi - triMzadadhikAyA aSTAdazazatyA :- 1830 ardhIkaraNAya dvAbhyAM vAsaThiyA aThAsI bhAga kA bhAgaphala eka rUpa upara ke aGka meM milAve to sAta so saDasaTha ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA chAIsa bhAga 7673 itanA do abhivarddhita saMvatsaroM kA ahorAtra parimANa hotA / aba tIna caMdra saMvatsara tathA do abhivarddhita saMvatsaroM ke ahorAtroM ko eka sAtha joDe 1062 + 7673 = 18293 = 1830 isa prakAra pAMcavarSAtmaka yuga ke ahorAtrIyoM kA parimANa aThAraha so tIsa hote haiM / saura ahorAtra bhI itane hI pratipAdita kiye haiM, sUrya mAsa kA parimANa jo sADe tIsa ko sATha se guNA kare to itane hI ahorAtra hote haiM / kAraNa kI eka yuga meM sATha sarva mAsa hote haiM ataH sATha se guNA kare 306 x 60 = 1830 sUryamAsa kA pUrvokta rIti se sADe tIsa ahorAtra mAna hotA hai ataH isa se bhAga kare to sATha kA spaSTa lAbha hotA hai / jaise ki-aThAraha so tIsa 1830 kA AdhA karane ke liye usako do se guNA kare 1830 x 2 = 3660 chattIsa so khADiyA aThayAsI bhAga thAya che. 766=767 r sAvayava khAsiyA aThayAsI bhAganu bhAga phaLa eka bhAgarUpa uparanA aMkamAM meLavavAmAM Ave te sAtase saDasaDa aheArAtra tathA eka aherAtranA khADiyA chavvIsa bhAga 767rphe 76 ATaluM pramANa e abhi vardhita saMvatsarInA ahorAtranu parimANu thAya che. have traNa caMdrasavasara tathA be abhivati sAMvatsarInA aheAAtrane sAthe meLavetA 1062+7672=1829=1830 A rIte pAMca varSa vALA yuganA aheAzatrIyAnuM parimANu aDhArasAtrIsa thAya che. saura aheArAtra paNa ATalA ja pramANanuM pratipAdita karela che. sUrya mAsanuM pariNAma sADItrIsane sAThathI guNuvAmAM Ave mATalAja aheAAtra thAya che. kAraNake eka yugamAM sUrya mAsa sAiDa hAya che. tethI sAThathI guNuvA joIe 30+60=1830 pUrvAMkta rIte sU mAsanA aheArAtra sADItrIsa hAya che, tethI tenAthI lAga kare te sAiThanA spaSTa lAbha thAya che. jemake-aDhArase trIsa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamamAbhRtasya viMzatitamaM prAkRtamAmRtam 107 guNane kRte-1830x2-3660 jAtAni SaSTayadhikAni patriMzacchatAni / tataza triMzatazcAddhIkaraNAya dvAbhyAM guNane kRte 304260 jAtA SaSThiH / atraika prakSepekRte 60 1=61 ekaSaSTistena pUrvoktarAzerbhAge kRte labhyate ssssttiH| tathA ca yugamadhye sUryamAsA SaSTiritisthitaM varttate / atha sAvanasya tu mAsA ekaSaSTiH, mAnamAsasya triMzadinAtmakatvAta 140%D61 triMzatA hRte labdhA ekaSaSTiH / arthAt sarvatra sUryadinAnyeva pramANabhUtAnyAdhArarUpANi vartante tena triMzadadhikAyA aSTAdazazatyAstriMzatA bhAge hate sati ekaSaSTe lAbhAditi / atha ca candramAsAdviSaSTi parimitAH bhaveyuryathA ekonaviMzatyA ahorAtrairekonatriMzatA dviSaSTibhAgairadhikarmAsaH triMzadadhikAnAmaSTAdazazatamitAnAM yugadinAnAM tairbhAge hate sati dvASaSTe bhAt / kathaM ! triMzadadhikAyA aSTAdazazatyA dviSaSTibhAgakaraNArtha guNakAre kRte jAtamekaM lakSaM trayodazasahasrANi SaSTayadhikamekaM zataM ca-113166 / candramAsasyApi bhAgasATha hote haiM / pazcAt tIsa kA AdhA karane liye do se guNA kare 30x2= 60 to sATha hote haiM usameM eka kA prakSepa kare 60-161 to ikasaTha hote haiM isa se pUrvokta rAzi kA bhAga kare to sATha labdha hotA hai| sAvana saMvatsara kA mAsa ikasaTha hote haiM kAraNa kI tIsa dina pramANa kA mAsamAna hotA hai 1961 tIsa se bhAga kare to ikasaTha labdha hote haiN| arthAt sarvatra sUrya dina hI pramANabhUta tathA AdhAra rUpa hote haiM, ataH aThAraha so tIsa kA tIsa se bhAga kare to ikasaTha hI labdha hote haiN| cAndra mAsa bAsaTha hote haiM-jaise ki unnIsa ahorAtra se tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA untIsa bhAga se adhika mAsa hotA hai yugadina aThAraha so tIsa se usakA bhAga kare to bAsaTha labdha hote haiN| yaha kisa prakAra hotA hai ? so dikhalAte haiM-aThAraha so tIsa kA bAsaTha bhAga karane ke liye guNAkAra karane se eka lAkha teraha 1830nA ardhA karavA mATe tene bethI guNAkAra kare 1830+=3660 te chatrIse sAITha thAya che. te pachI trIsanA ardhA karavA mATe bethI guNAkAra kare 30+2=60 tethI sATha Ave che. temAM ekane umara 60+1=61 te ekasAITha thAya che. AnAthI pUrvokta rAzino bhAga kare te sATha labdha thAya che. sAvana saMvatsaranA mahInA ekasaTha thAya che. kAraNake trIsa divasa pramANanuM mAsa mAna thAya che. 163deg=61 A rIte trIsathI bhAga karavAthI ekasaTha labdha thAya che. arthAt badheja sUrya divasaja pramANabhUta tathA AdhArarUpa hoya che. tethI aDhArasetrIsane trIsathI bhAga kare te ekasaTha ja labdha thAya che. cAMdramAsa bAsaTha hoya che. jemake-ogaNIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAsaDiyA ogaNatrIsa bhAgathI adhikamAsa thAya che. yuganA AdinA aDhArasetrIsathI tene bhAga kare te bAsaTha labdha thAya che. A kevI rIte thAya che? te batAve che-aDhArasotrIsanA bAsaTha bhAga karavA mATe guNAkAra karavAthI eka lAkha tera hajAra ekaso chAsaTha 113166 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 sUryaprajJaptisUtre karaNAya dviSaSTayA ekonaviMzati guNite prakSipte ca dvAtriMzati, triMzadadhikAyA aSTAdazazatyA bhAgaH, tayA bhakta pUrvoktarAzau dvASaSTerbhAvAt candramAsAH dvApaSTiriti / nakSatramAsAstu saptapaSTibhavanti / kathamiti cet / pratipAdyate nakSatramAsAstAvat saptaviMzatyA ahorAtrairekaviMzatyA ca saptapaSTibhAgai bhavantItyuktaM prAk / tatra saptaviMzatirahorAtrAH khalu pUrNAGkAH santi, teSAM ca saptapaSTibhAgakaraNArtha te ca saptaSaSTathA guNyante 27467=1809 jAtAni aSTAdazazatAni navottarANi-1809 / tatazvoparitanA apUrNAGkAH ekaviMzatiH saptapaSTibhAgAste ca tatra prakSipyante 1809+21=1830 jAtAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAnIti / yugasyApi sambandhina ahorAtrAstriMzadadhikA aSTAdazazatapramANAH yadi saptaSaSTayA guNyante tadA 1830467=122 610 jAtamekaM lakSa dvAviMzatiH sahasrANi dazottarANi SaTsatAni ca%122610 / athaiteSAmaSTAdapAzataitriMzadadhikai nekSatramAsasaka saptapaSTibhAgarUpe hajAra eka so chiyAsaTha 113166 hote hai, caMdra mAsa kA bhI bhAga karane ke liye aThAraha so tIsa kA bAsaThiyA untIsa se guNAkAra kare tathA guNAkAra karake battIsa kA prakSepa kare pazcAt usakA bhAga kare pUrvokta rAzi bAsaTha hotI hai ataH cAMdramAsa bAsaTha kahA jAtA hai| nakSatra mAsa sarasaTha hote haiM yaha kisa prakAra hote hai ? so kahate haiM, nakSatra mAsa satAvIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA sarasaThiyA ikkIsa bhAga se hote haiM aisA pahale kahA hI hai usakA saDasaThiyA bhAga karane ke liye usako saDasaTha se guNA kare 27467=1809 to aThAraha so nava hote haiM 1809 / tadanantara Upara kA apUrNa aMka saDasaThiyA ikkIsa hai usako vahAM prakSipta kare to 1809+21= 1830 aThAraha so tIsa hote haiM, yuga ke ahorAtra bhI aThAraha so tIsa pramANa kA hai unako jo saDasaTha se guNA kare to 1830467=122610 eka lAkha bAisa hajAra cha so dasa hote haiM aba inakA nakSatra mAsa saMbaMdhI atthaathAya che. caMdramAsane paNa bhAga karavA mATe aDhArase trIsanA bAsaThiyA ogaNatrIsathI guNAkAra kare tathA guNAkAra karIne batrIsa temAM umeravA te pachI tene bhAga kare te pUrvokta rAzi bAsaTha thAya che. tethI cAMdramAsa bAsaTha kahela che. nakSatramAsa saDasaTha hoya che. e kevI rIte thAya che? te batAve che-nakSatramAsa satyAvIsa ahorAtra tathA eka ahezatranA saDasaThiyA ekavIsa bhAgathI thAya che. tema pahelAM kahyuM ja che tenA saMsaDiyA bhAga karavA mATe tene saDasaThathI guNAkAra kare 27+67=1809 aDhAra nava thAya che. 1809 te pachI uparanA apUrNa aMka je saDasaThiyA ekavIsa che, tene tyAM umeravA. 1800+21=1830 te aDhArasetrIsa thAya che. yuganA aherAtre paNa aDhArase trIsa pramANunAja che. tene je saDasaThathI guNe te 183067=122 610 ekalAkha bAvIsa hajAra chase dasa thAya che. have Ane nakSatramAsa saMbaMdhI aDhArasetrIsathI bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maryajJaptiprakAzikA TokA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 109 bharbhAgo yadi hiyate tadA labdhAH saptapaSTirbhAgAH 67 / tathA ca yadi yugaparimANamahorAtramabhivarddhitamAsaparimANe vibhajyate tadA yuge abhivaddhitamAsAH bhavanti saptapazcAzat saptarAtrindivAni ekAdazamuhartA ekasya ca muhartasya dvApaSTi bhAgAstrayoviMzatiriti / tathAhi abhivaddhitamAsaparimANamekatriMzadahorAtrA ekaviMzatyuttaraM zataM caturvizatyadhikazatabhAgAnAmahorAtrasya tata ekatriMzadahorAtrAH caturvizatyadhikazatabhAgakaraNArtha caturvizatyadhikena zatena guNyante-314124-3844 jAtAni guNanaphalAni catuzcatvAriMzadadhikAni aSTAtrizacchatAni / tataH pUrvakathitoparitanamekaviMzatyuttaraM zataM bhAgAnAM savarNanadizA tatra prakSepya. miti prakSipyate yathA 3844+121=3965 jAtAni paJcaSaSTayadhikAni ekona catvAriMzadadhikAni-3965 etAni ca yugasiddhAni yAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAnyahorAtrANAM 1830 tAni ca yugasiddhaparvabhiH caturviMzatyadhikazatasaMkhyAtulyai guNayitavyAnIti guNyante-18304 124-226920 jAte dve lakSe paDUviMzatiH sahastrANi viMzatyaraha so tIsa se bhAga kare to sarasaTha 67 bhAga labdha hote haiN| tathA yuga parimANa rUpa ahorAtra ko abhivaddhita mAsa parimANa se jo vibhakta kare to eka yuga meM abhivaddhita mAsa satAvana mAsa sAta ahorAtra gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teraha bhAga hote haiM / jaise ki abhivaddhita mAsa parimANa ikatIsa ahorAtra tathA eka so covIsa bhAga kA eka so ikkIsa bhAga hote haiM / ikatIsa ahorAtra kA eka so covIsa bhAga karane ke liye eka so covIsa se guNA kare 31x124=3844 tIna hajAra ATha so cumAlIsa guNana phala AtA hai, tatpazcAt pUrva kathita Upara kA eka so ikkIsa bhAgoM kA usameM prakSepa kare mAne joDeM to 3844+121=3965 to tIna hajAra nava so paiMsaTha hote haiM inako yugasiddha jo aThAraha so tosa ahorAtra haiM 1830 unakA yugasiddha parva jo ekaso covIsa hai unase guNAkAra kare karave jethI 67 saDasaTha bhAga labdha thAya che. tathA yuga parimANarUpa ahorAtrane abhivardhita mAsanA parimANathI je bhAga kare to eka yugamAM abhivatimAsa satAvanamAsa sAta arAtra agyAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tera bhAga thAya che. jemake abhivardhita mAsa parimANa ekatrIsa rAtra tathA ekaso vIsa bhAganA eka covIsa bhAganA ekaso ekavIsa bhAga thAya che, ekatrIsa aherAtranA ekase covIsa bhAga karavA mATe ekaso vIsathI guNAkAra kara 31.+128=3844 traNa hajAra AThase cuMmAlIsa guNana phala thAya che. te pachI pahelA kahela uparanA eka ekavIsa bhAgene temAM prakSepa kare eTale ke meLavavA 3844+121=365 jethI traNa hajAra navase pAMsaTha thAya che. Ane yugasiddha je aDhAraso trIsa ahorAtra che 1830 tenA yuga siddha parva je ekaso vIsa che. tenAthI guNAkAra kare 1830+128=226920 te be lAkha zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 sUryaprajJaptisUtra dhikAni navazatAnIti / etAni bhAjyasthAne saMsthApya paJcaSaSTayadhikAni ekonacatvAriMzacchatAni ca harasthAne saMsthApya bhAgakriyA prvrtyitvyaaH| paramatra eteSAmekonacatvAriMzaccataiH paJcaSaSTayadhikairabhivaddhitamAsasatka caturviMzatyuttarazatabhAgai hriyate tathopalabdhatvAta INE atra bhAjyarAzau prathamaM catvAriMzacchatAni aSTAdazottarANi yojyAni 3965+ 4018-7983 jAtAni vyazItyadhikAni ekonAzItizatAni bhAjyasthAnAnyaGkAni, tato bhAgakaraNArtha nyAsa:-14-5724 labdhAH saptapazcAzat mAsAH zeSAstiSThanti paJcadazottarANi navazatAni / tatasteSAmahorAtrakaraNArtha punazcaturviMzatyadhikena zatena bhAgo hriyate yathA 73 labdhAni saptarAtrindivAni / zeSAstiSThanti saptacatvAriMzat caturvizatyadhikazatabhAgAH / tatra caturbhAigairekasya ca bhAgasya caturbhistriMzad bhAgamuhattoM bhavati / athavAnyathA pradaya te dve lakSe SaDviMzatiH sahastrANi viMzatyadhikAni navazatAni ca-226920 1830 x 124 226920 to do lAkha chAisa hajAra navaso vIsa hote haiM, unako bhAjyasthAna meM rakha kara tIna hajAra navaso paiMsaTha harasthAna meM rakha kara bhAga kare / paraMtu yahAM para inakA unacAlIsa so paiMsaTha 3965 kA jo abhivaddhi mAsa saMbaMdhI ekaso covIsa hai umase bhAga kare yahAM para bhAjya rAzi meM prathama cAra hajAra aThAraha ko rakkhe mAne milAve to 3965 + 4018-7983 to sAta hajAra nava so lirAsI bhAjyasthAna ke aMka hote haiM tadanantara bhAga karane ke liye aMko kA nyAsa kare jaise ki 4-571 satAvana mAsa labdha hote haiM tathA nava so paMdraha zeSa bacate haiN| unakA ahorAtra karane ke liye punaH eka so covIsa se bhAga kare to 14-716 isa prakAra sAta ahorAtra tathA eka ahorAtra kA eka so covIsiyA meMtAlIsa bhAga zeSa rahatA hai| unameM cAra bhAga tathA eka bhAga kA tisiyA cAra bhAga se muhUrta hotA hai| athavA dUsare prakAra se kahate haiM-do lAkha chavIsa hajAra navaso chavIsa hajAra navaso vIsa thAya che. tene bhAjyasthAnamAM rAkhIne traNa hajAra navase pAMsaTha ne harasthAnamAM rAkhIne bhAga karavo paraMtu ahIMyAM tene ogaNacAlIsase pAMsaTha kahRpanA je abhivati mAsa saMbaMdhI eka evI che. tenAthI bhAga kara 365 ahIM bhAnya rAzimAM pahelA cAra hajAra aDhArane rAkhavA eTale ke meLavavA te 3965 4018=7983 sAtahajAra navase vyAzI bhAjyathAnanA aMka thAya che, te pachI bhAga karavA mATe aMkanI sthApanA karavI jemake pha6-576 3, satAvana mAsa lakhya thAya che. tathA navase paMdara zeSa vadhe che. tenA ahorAtra karavA mATe pharI 124 eka vIsathI bhAga kare te kUpha, A rIte sAta ahorAtra labdha thAya che tathA eka evI siyA suDatAlIsa bhAga zeSa rahe che. temAM cAra bhAga ane eka bhAganA tisIyA cAra bhAgathI muhUrta thAya che. athavA bIjA prakArathI kahe che. be lAkha chavvIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 111 etAni bhAjyasthAne nivezya pUrvasiddhAni paJcaSaSTayadhikAni ekonacatvAriMzacchatAni ca3965 harasthAne nivezya bhAgakriyA prasAraNIyA yathA-2013=57 + 145 labdhAH pUrvasiddhAH saptapazcAzat mAsAH, zeSAstiSThanti paJcadazottarANi navazatAni / punastAni ca ahorAtrakaraNArtha caturvizatyadhikena zatena vibhajyAnIti tathAkRte nyAsaH-7 labdhAH sapta ahorAtrAH, zeSAstiSThanti saptacatvAriMzat caturviMzatyadhikazatabhAgarUpAH / anayA gaNita prakriyayApi pUrvaprakArasiddhA eva saptapazcAzanmAsAH, saptaparimitAH ahorAtrAH, ekasya ca ahorAtrasya saptacatvAriMzat caturvizatyadhikazatabhAgarUpA 57 mAsA, 7+ ahorAtrAH / tathAhi ekasminnahorAtre triMzad parimitAH muhUrtAH bhavanti, evaM ca ekasminnahorAtre khalu caturviMzatyuttaraM zanaM mAgAnAM prakalpitamAste / tatastasya caturviMzatyadhikazatarUpasya triMzatA bhAge hRte sati labdhAzcatvAro bhAgAH, zeSAstiSThanti catvAraviMzatbhAgAH / arthAdatraiva manuvIsa 226920 isa saMkhyA ko bhAjyasthAna meM rakhakara pahale siddha kiye huve unacAlIsa so paisaTha 3965 harasthAna meM rakha kara bhAga kare jaise kI 16630 57 +18 isa prakAra pahale ke samAna satAvana mAsa labdha hote haiM tathA nava so paMdraha zeSa bacatA hai / punaH unakA ahorAtra karane ke liye eka so covIsa se bhAga kare jaise ki isa prakAra sAta ahorAtra labdha hote haiM tathA eka so covIsiyA seMtAlIsa zeSa rahatA hai / isa gaNita prakriyA se bhI pUrva kathanAnusAra satAvana mAsa evaM sAta ahorAtra tathA eka ahorAtra kA eka so covIsiyA seMtAlIsa bhAga zeSa bacatA hai 57 mAsa 7+8 eka ahorAtra meM tIsa parimita muhUrta hote haiM, tathA eka ahorAtra meM eka so covIsa bhAga kalpita kiye haiN| una eka so cauvIsa kA tIsa se bhAga kare to cAra bhAga labdha hote haiM, tathA cAlIsa bhAga zeSa hajAra navo vIsa 2269ra0 A saMkhyAne bhAjyasthAnamAM rAkhIne pahelAM siddha karela the mANuyAdIsase pAMsahane 12 sthAnamA rAbhAna mA 42ve bha3-226630+57+ 6 A rIte pahelAnI jema satAvanamAsa labdha thAya che. tathA navaso paMdara zeSa maye cha, tanA mAtra 421 // mATe meso yovIsathI mA 423 mA 535-7+14 A rIte sAta ahorAtra lakhya thAya che tathA eka covisIyA suDatAlIsa bhAga zeSa rahe che. A gaNita prakriyAthI paNa pUrvakathanAnuMsAra satAvana mAsa tathA sAta ahorAtra thAya che tathA eka aherAtranA eka vIsIyA suDatAlIsa bhAga zeSa rahe che. pa7 satAvana mAsa 7+ eka aherAtranA trIsa parimita muhUrta hoya che. tathA eka aherAtramAM eka vIsa bhAgakalpita karelA che. e ekaso vIsanA trIsadhI bhAga kare te cAra bhAga labdha thAya che. tathA cAlIsa bhAga zeSa bace che. have ahIMyAM tene anupAta kare zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 sUryaprakSaptisUtre pAto vidheyo yathA-yadi triMzatA muhUtaireko'horAtro labhyate tadA caturviMzatyadhikena zatena kiM syAditi rAzikasthApanayA kriyA yathA-8237=43 atra labdhAzcatvArobhAgAH, ekasya ca bhAgasya satkAzcatvAriMzadbhAgAH tatra pazcacatvAriMzadbhAgairekasya ca bhAgasya satkaizcaturdazabhistriMzad bhAgairekAdazahUrtA labdhAH syuriti, zeSAstiSThantyeko bhAga ekasya ca bhAgasya satkAH ssoddshtriNshdbhaagaaH| arthAdatraitaduktaM bhavati paTU catvAriMzad bhAgA ekasya ca bhAgasya satkA zepAstiSThanti / te ca kila bhAgAH muhUrtasya caturviMzatya dhizatabhAgarUpA bhaveyurityataH SaTU catvAriMzatazcaturvizatyadhikasya zatasya ca dvikenApavartanAvidheyA, tenApavartanena labdhAH bhavanti muhUrtasya dvApaSTibhAgAstrayoviMzatiryathA I harAMyo dvAbhyAmapavarttaneneti siddhayati / uktaM cAnyatrApi yathA bacatA hai, aba yahAM para isakA anupAta kare jaise kI jo tIsa muhUrta se eka ahorAtra hotA hai, to eka so covIsa ke kitane ahorAtra hotA hai ? isake rAzika sthApanA karanI cAhiye jaise kI- +12%==4.4.2 isa prakAra cAra bhAga tathA eka bhAga kA cAlIsa bhAga labdha hote hai, unameM paiMtAlIsa bhAga kA eka bhAga saMbaMdhI tIsiyA caudaha bhAga se gyAraha muhUrta labdha hote haiM, tathA eka bhAga tathA eka bhAga kA tisIyA solaha bhAga zeSa rahatA hai. arthAta yahAM para isa prakAra samajhanA cAhiye eka bhAga saMbaMdhI chiyAlIsa bhAga zeSa rahatA hai ve bhAga eka muhUrta ke eka so covIsa bhAga rUpa hote haiN| ataH eka so covIsiyA chetAlIsa kA do se apavartanA kare isa prakAra apavartanA karane se eka muhUrta kA bAsaThiyA teIsa bhAga labdha hote haiM jaise ki yaha harAMza kA doM se apavartanA se hote haiM, anyatra bhI isI prakAra kahA hai jaise kijemake je trIsa muhUrtathI eka ahorAtra thAya te ekaso vIsa muhUrtanA keTalA ahorAtra thAya? A jANavA mATe trarAzika sthApanA karavI joIe jemake- 24=134=4A rIte cAra bhAga tathA eka bhAganA cAlIsa bhAga labdha thAya che. temAM pistAlIsa bhAganA eka bhAga saMbaMdhI tIsiyA cauda bhAgathI agyAra muhUrta labdha thAya che. tathA eka bhAga ane eka bhAganA seLa bhAge zeSa bace che. e bhAga eka muhUrtane eka covIsa bhAga rUpa che. tethI ahIM ema samajavAnuM che ke eka bhAga saMbaMdhI tAlIsa bhAga zeSa rahe che. te bhAge mahatvanA ekase vIsa bhAga rUpa che. tethI ekaso covisIyA beMtAlIsanI bethI apavartana karavI A rIte apavartana karavAthI eka muhUrtanA bAsaThiyA tevIsa bhAga labdha thAya che. jemake phaMkra= A harAMzane bethI apavartana karavAthI A pramANe thAya che. anya sthaLe paNa Aja rIte kahela che. jemake- zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 57 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam 'tattha paDimijjamANe paMcahi mANehiM savvagaNiehiM / mAsehiM vibhajjaMtA jai mAsA hoMti te vocchaM // 1 // ' chAyA - tatra pratimIyamAnaM paJcabhirmAne sarva gaNitaiH / mAsai rvibhajyamAnA yadi mAsAH bhavanti te boddhayAH // 1 // tatra - mAsAnAM saMkhyAgaNAnAkrame, pratimIyamAne - pratigaNyamAne paJcabhirmAnaiH - paJcasamvatsarAtmakai manisamvatsaraiH - pramANasamvatsaraiH AdityacandrAdibhirityarthaH sarvagaNitaiH- pUrvapratipAditasarvaprakArakairgaNitaiH pUrvapratisaMkhyAta svarUpaiH, mAsai:- saura candrAdibhirmAsaiH pratigaNyamAnairiti, vibhAjyamAnA- pratisaMkhyAtamAnA santasta eva mAsA:parvasiddhA evamAsAH bhavanti ityevaM prakAreNa te te siddhAH mAsA avagantavyA - bodhyA iti akSaragamanArtha iti // 1 // tAM mAsAn gaNayya pratipAdayati " 'AicaceNa u saTTImAsA uuNo u hoMti egaTThI / sattAvaNaM mAsA sattaya rAIdiyAI abhivaDDhe / caMde u bAvaTTI hoMti Nakkhate // 1 // ikArasaya muhuttA visaTTibhAgA ya tevIsaM // 2 // chAyA - Adityena tu SaSTimAsAH Rtostu bhavanti ekaSaSTiH / candreNa tu dvASaSTiH bhavanti nakSatrANi // 1 // saptapaJcAzat mAsAH sapta ca rAtrindivAni abhivRddhiH / ekAdaza ca muhUrttA dviSaSTibhAgAzva trayoviMzaM // 2 // 'tattha paDimijamANe paMcahi savvagaNiehiM / mAsehiM vibhajjatA jaha mAsA hoti te vocchaM // 1 // mAsoM kI saMkhyA ke gaNanAkrama meM, pAMca saMvatsarAtmaka arthAt pramANa saMvatsara Aditya saMvatsara evaM caMdrasaMvatsara Adi saMvatsaroM se pUrvapratipAdita sarva gaNitaprakriyA se pUrva pratipAdita saMkhyA vAle mAne kahe gaye mAsoM se arthAt saura cAMdra ityAdi mAsoM se vibhakta karake vaha pUrvasiddha mAsa hI hote haiM, isa prakAra siddha mAsa hI samajha leveM, isa prakAra isa gAthA kA akSarArtha kahA hai, // 1 // aba una mAsoM ko ginakara pratipAdita karate ' tattha paDimijjamANe paMcahiM savvagaNirahiM / mAsehi vibhajjatA jahamAsA hoti te vocchaM ||1|| mAsAnI saMkhyAnA gaNunA kramamAM pAMca saMvatsarAtmaka arthAt pramANusaMvatsara Aditya saMvatsara ane caMdrasaMvatsara vagere sa MvatsarethI pUrvakti rIte pratipAdana karela sarva gaNita prakriyAthI pUrvapratipAdita sakhyAvALA mAsethI eTale ke saura, cAMdra ityAdi mAsethI vibhakta karIne e pUrva siddha mAseAja thAya che. A rIte siddha mAseja samajavA A pramANe A gAthAnA akSarAtha kahela che. // 1 // have e mAsAnI gaNatrI karIne pratipAdana kare che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 sUryaprajJaptisUtre arthAdAdityasamvatsare mAsAnAM SaSTiH Rtusamvatsare ekssssttiH| cAndre dvASaSTiH / nakSatre 57 saptapazcAzad mAsAH saptAhorAtrANi ca / abhivRddhau pazcaSaSTimAsAH ekAdazamuhUrtAH ekasya ca muhUrtasya trayoviMzati SiSTibhAgA iti // sU0 57 // ___ atha pramANa samvatsarasya vistRtAM vivRtimamidhAya samprati lakSaNasamvatsaramabhidhitsurAha-'tA lakkhaNa' ityAdinA mUlam-tA lakkhaNasaMvacchare paMcavihe paNNate taM jahA Nakkhatte caMde uDu abhivur3ie Aicce, tA NakkhatteNaM saMvacchareNaM paMcavihe paNNatte taM jahA-samagaM NakkhattA joyaM joeMti ! samagaM uDU pariNamati / gaccupahaM NAisIe bahu udae hoi Nakkhatte // 1|| sasi samaga puNNimAsiM joiMtA visamacAriM NakkhattA / kaDuo bahu udavao ya tamAhu saMvaccharaM caMdaM // 2 // visamaM pavAliNo pariNamaMti aNu u suditi puSphaphalaM / vAsaM Na sammavAsai tamAhu saMvaccharaM kammaM // 3 // puDhavidagANaM ca rasaM pupphaphalANaM caMdei Aicce / appeNa vi vAseNaM samaM Nipphajjae sassaM // 4 // AiJcateyataviyA khaNalavadivasA uU pariNamaMti | pUrai NiNaya (Na) thalaye tamAhu abhivaDDitaM jANa ||5|| __tA saNiccharasaMvacchareNaM aTThAvIsativihe paNNatte, taM jahAabhiyI saNe jAva uttarAsADhA, jaM vA saNicchare mahaggahe tIsAe haiM-(AicceNa u sahI mAsA uuNo hoMtI egaTThI) ityAdi arthAt Aditya saMvatsara meM sATha mAsa hote haiN| RtusaMvatsara meM ikasaTha mAsa hote haiN| cAMdrasaMvatsara meM sATha mAsa tathA nakSatrasaMvatsara meM satAvana mAsa evaM sAta ahorAtra hote haiN| abhivarddhitasaMvatsara meM paiMsaTha mAsa tathA gyAraha muhUrta evaM eka muhUte kA bAsaThiyA teIsa bhAga hote haiM / suu057|| (AicceNa u sImAsA uuNo hoMtI) tyA arthAt sAhitya satsa2bhA sA bhAsa thAya cha ! tu saMvatsaramAM ekasaTha mAsa thAya che. cAMdra saMvatsaramAM sAIThamAsa tathA nakSatra saMvatsaramAM satAvana mAsa tathA sAta ahorAtra thAya che. abhivardhita saMvatsaramAM pAMsaThamAsa tathA agyAra muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA tevIsa bhAga thAya che. sU. 57 | zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 58 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 115 saMvaccharehiM savvaM NakkhattamaMDalaM samANei // 6 // sU0 58 // dasamassa pAhuDassa vItitamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat lakSaNasamvatsaraH paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-nakSatraH candra RtusamvatsaraH abhivRddhitaH aadityH| tAvat nakSatraH khalu samvatsaraH khalu pazcavidhaH prajJaptaH, tadyathAsamakaM nakSatrANi yogaM yuJjanti, samakaM nAkSatrAH yogaM yuJjanti, samakaM RtavaH pariNamanti / nAtyuSNaM nAtizItaM bahUdakaM bhavati nAkSatraH // 1 // zaziH samakaM pUrNimAsiM yuktvA viSamacAri nakSatrANi / kaTukaH bahu udakAni ca tamAhuH samvatsaraM cAndram // 2 // viSamaM pravAlinaH pariNamanti anu Rtusu udayanti puSpaphalaM / varSoM na sarvaH vaSati tamAhuH samvatsaraM karma // 3 // pRthivI udakAnAM ca rasaM puSpaphalAnAM ca dadAti AdityaH / alpenAtivarSeNa samaM niSpadyate zasyaM // 4 // Aditya tejasA viddhAH kSaNalavadivasAH RtavaH pariNamanti / pUrayati nimnasthalAni tamAhuH abhivaddhita jAnIhi // 5 // tAvat zanaizvaraH samvatsaraH khalu aSTAviMzatividhaH prajJaptaH tadyathA-abhijit zravaNaH yAvat uttarASADhA yad vA zanaizcaro mahAgrahastriMzadbhiH samvatsaraiH sarva nakSatramaNDalaM samAnayati // 6 // // sU0 58 // dazamasya prAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-asmin sUtre lakSaNasamvatsaraM vivRNoti- 'tA lakkhaNa saMvacchare paMcavihe paNNatte, taM jahA-Nakkhatti caMde uDu Aicce abhivyuDie' tAvat lakSaNasambatsaraH paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-nAkSatra: cAndraH RtuH AdityaH abhivRddhiH / tAvat-tatra sambatsarANAM bhedavicAre lakSaNasambatsaraviSayaka vicAraM sAvadhAnatayA zrRNu tAvaditi bhagavAn mahAvIrasvAmI gautamaM praNataM ziSyaM sAvahitaM kurvan kathayati--lakSaNasambatsaraH-yathAvallakSaNopetaH samvatsaraH khalu paJcavidhaH paJcaprakArakaH kila prajJApta:-pratipAdito vartate, tacca pazvavidhatvaM saptapaJcAzat sUtrasya vyAkhyAyAM yathAvat pratipAditaM vartate, tathApi kizci TIkArtha-isa sUtra meM lakSaNa saMvatsara kA kathana karate haiM-(tA lakSaNa saMvatsare paMcavihe paNNatte taM jahA Nakkhatte, caMde, uDu Aicce, abhivuDie) saMvatsaroM ke bheda kI vicAraNA meM lakSaNasaMvatsara viSayaka vicAra sAvadhAna hokara suniye-isa prakAra zrI gautamasvAmI ko mahAvIra svAmI kahate haiMlakSaNasaMvatsara arthAt yathAvat lakSaNoM se yukta saMvatsara pAMca prakAra kA kahA haivaha pAMca prakAra satAvana- sUtra kI vyAkhyA meM yathAvat pratipAdita kiyA hai, ___tim-m| sUtramA savatsa2nu 4thana 42vAmAM Ave che. (tA lakkhaNasaMvacchare paMcavihe paNNatte, taM jahA Nakvate, caMde, ur3a, Aicce abhivaDhie) saMvatsanA bhedanI vicAraNAmAM lakSaNasaMvatsara saMbaMdhI vicAra sAvadhAna thaIne sAbhaLe A pramANe zrIgautamasvAmIne mahAvIrasvAmI kahe che. lakSaNasaMvasara eTale ke yathAkathita lakSaNethI yukta saMvatsara pAMca prakAranA kahela che, te pAMca prakAra sattAvanamAM sUtranI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre ducyate-tadyathA-(1) nakSatra:-nAkSatrasamvatsaraH samastanakSatramaNDalasya trayodazacakrabhramaNaparipUrtikAlarUpaH sambatsaro nAkSatrasamvatsaraH kila lakSaNasambatsarasya prathamabhedasthAnIyaH samvatsara iti // 1 // atha dvitIyabhedazcAndraH-cAndrasamvatsararUpa:-candrasya samasta nakSatramaNDalaparibhramaNenaiko bhagaNaH pUryate tAdRzAstrayodazabhagaNAH yAvatA kAlena pUrayati tAvAn kAlavizeSazcAndrasamvatsaraH kathyate, ityevaM bhUtena lakSaNena lakSitazcAndrasamvatsaraH kila lakSaNasamvatsarasya dvitIyo bhedaH // 2 // atha tRtIyo bhedaH RtusaMvatsaraH-sUryaH svacakraparibhramaNena varSA hemantagrISmeti bhedatrayopetAn RtukAlAn athavA vasantAdi SaDRtu sampAdanabhUtAn kAlAna yAvatA kAlena paripUrayati tAvAn kAlavizeSaH RtusaMvatsaraH-RtulakSaNopetaH saMvatsaro lakSaNasaMvatsarasya tRtIyabhedasthAnIyaH // 3 // caturthoM bheda Aditya:tathApi kucha kahate haiM-jo isa prakAra se haiM-(1) nAkSatrasaMvatsara samasta nakSatra maMDalacakra kA paribhramaNa pUrtikAlarUpa jo saMvatsara vaha nAkSatrasaMvatsara hai, nAkSatrasaMvatsara lakSaNasaMvatsara kA pahalA bheda rUpa saMvatsara hai||1|| (2) aba cAMdrasaMvatsara nAma kA dUsarA bheda kA kathana karate haiM-caMdra kA samasta nakSatraparibhramaNa se eka bhagaNa kI pUrti hotI hai isa prakAra kA teraha bhagaNa jitane samaya meM pUrita ho itane kAlavizeSa ko cAMdrasaMvatsara kahA jAtA hai / isa prakAra ke lakSaNa se yukta cAndrasaMvatsara hotA hai| yaha lakSaNa saMvatsara kA dUsarA bheda kahA hai| (3) aba RtusaMvatsara nAma kA tIsarA meda kA kathana karate haiM-sUrya svacakra ke paribhramaNa se varSA, hemanta, evaM grISma isa prakAra ke tIna bheda yukta Rtu kAla ko athavA vasantAdi cha RtuvAle kAla ko jitane kAla meM pUrNa karate haiM, utane kAlavizeSa ko RtusaMvatsara mAne Rtu lakSaNa yukta saMvatsara kahate haiM yaha lakSaNasaMvatsara kA tIsarA bheda rUpa kahA hai| vyAkhyAmAM yathAvat pratipAdita karela che. to paNa ahIMyAM thoDuM kahevAmAM Ave che. je A pramANe che. (1) nakSatrasaMvatsara saghaLA nakSatramaMDaLa cakranA paribhramaNanA pUtikALarUpa je saMvatsara te nakSatrasaMvatsara che. nAkSatrasaMvatsara lakSaNasaMvatsaranA pahelA bhedarUpa che, saMvatsara che. 1(2) have cAMdrasaMvatsara nAmanA bIjA bhedanuM kathana karavAmAM Ave che. caMdranA saghaLA nakSatra paribhramaNathI eka bhagaNunI pUti thAya che. A rIte tera bhaga jeTalA samayamAM pUrA thAya eTalA kALa vizeSane cAMdrasaMvatsara kahevAmAM Ave che. A prakAranA lakSaNothI yukta cAMdrasaMvatsara hoya che. A lakSaNasaMvatsarane trIjo bheda kahyo che (3) have Rtu saMvatsara nAmanA trIjA bhedanuM kathana kare che sUrya rava cakranA paribhramaNathI varSa, hemanta, ane grISma A rIte traNa bheTavALA RtukALane athavA vasantAdika RtuvALA kALane jeTalA samayamAM pUrNa kare che, eTalA kALa vizeSane Rtu saMvatsara eTaleke Rtu lakSaNa yukta saMvatsara kahevAya che. A zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 58 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 117 AdityasamvatsaraH Adityasya sUryasya ekamagaNa bhogakAla:-saurabhagaNaikabhogakAlarUpa: sauravarSaH Adityasamvatsaro vA kathyate, evaMbhUtena AdityacAralakSaNopetena lakSitaH Adityasamvatsaro lakSaNasamvatsarasya caturthabhedasthAnIya iti (4) atha paJcamabhedo'bhivRddhitaH-abhivarddhitAnAmA saMvatsaraH-yasmin cAndrasaMvatsare ekazcAndramAso'bhivaddhito bhavati -adhikamAsarUpo mAso yasmin cAndrasamvatsare AyAti tAdRzalakSaNalakSitastrayodazamAsAtmakaH samvatsaro'bhivRddhinAmA samvatsaro bhavati / ayaM cAbhivRddhinAmA samvatsaro lakSaNasamvatsarasya paJcamabhedasthAnIya iti lakSaNasambasarasya pazcabhedAH pratipAditAssanti / atha ca na kevala mete nakSatrAdi samvatsarAH svatantrarUpeNa yathoktarAtrindivaparimANasampAdane prabhavanti, kintu tebhyaH pRthakbhUtAH anye'pi pUrvapratipAditasvarUpAH, atrApi vakSyamANa (4) AdityasaMvatsara yaha lakSaNasaMvatsara kA cauthA bheda hai Aditya mAne sUrya kA eka bhagaNa bhoga kAla rUpa saura varSa athavA AdityasaMvatsara kahA jAtA hai| isa prakAra ke Aditya nAma sUrya ke gati rUpa lakSaNa se yukta saMvatsara ko AdityasaMvatsara kahate haiN| yaha lakSaNasaMvatsara kA cauthA bheda kahA hai (5) aba pAMca bheda rUpa abhivarddhita nAma kA saMvatsara kA kathana karate haiM, jisa cAMdrasaMvatsara meM eka cAMdra mAsa abhivaddhita hotA hai, arthAt adhika mAsa rUpa mAsa jisa cAMdrasaMvatsara meM AtA hai, isa prakAra ke lakSaNa se yukta teraha mAsa pramANavAlA saMvatsara abhivaddhita nAma kA saMvatsara hotA hai| yaha abhivRddhi nAma kA saMvatsara lakSaNasaMvatsara kA pAMcaveM bheda sthAnIya hai| isa prakAra lakSaNa saMvatsara ke pAMca bheda pratipAdita kiye haiN| __ aba ye nAkSatrAdi saMvatsara kevala svatantra rUpa se yathokta rAtridivasa ke parimANa ko sampAdana karane meM samartha nahIM hote paraMtu unase pRthak pUrvapratipAdita svarUpavAle anya bhI hai ve yahAM para bhI vakSyamANa lakSaNoM se yukta lakSaNasaMvatsarane trIjo bheda kahela che. (4) AdityasaMvatsara A lakSaNasaMvatsarane the bheda che. Aditya eTale sUryane eka bhagaNa bhegakALa rUpa kALa sauravarSa athavA Aditya saMvatsara kahevAya che. A rItanA Aditya eTale sUryanA gatirUpa lakSaNathI yukta saMvatsara kahevAya che A lakSaNasaMvatsarano ce bheda che. (5) have pAMca bhedavALA abhivadhita nAmanA saMvatsara viSe kathana kare che. je cAMdrasaMvatasaramAM eka cAMdramAsa abhivardhita hoya che. arthAt adhikamAsa rU5 mAsa je cAMdrasaMvatsaramAM Ave che, AvA prakAranA lakSaNavALuM ane tera mAsanA pramANuvALuM saMvatsara abhivRddhi nAmanuM saMvatsara lakSaNa saMvatsaranA pAMcamA bheda rUpa che, A rIte lakSaNa saMvatsaranA pAMca bheda pratipAdita karela che. have A nAkSatrAdi saMvatsara kevaLa svataMtra paNAthI yukta rAtri divasanA pari mANunuM saMpAdana karavAmAM samartha nathI thatA paraMtu temAM pRthaka pratipAdita svarUpavALA anya zrI suryaprati sUtra : 2 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtra lakSaNopetAH santaH samarthAH bhaveyuriti tat tat lakSaNopapannaH samvatsaraH pRthak paJcavidhA bhavantIti pratipAdanArtha prathamato nakSatrasamvatsarasya lakSaNamAha-'tA Nakkhatte NaM saMvatsare gaM paMcavihe paNNatte, taM jahA-samagaM NakkhattA joyaM joeMti, samaga uDU pariNamaMti NaccUNhaM nAisIe bahuudae hoi Nakkhatte' tAvat nAkSatraH khalu samvatsaraH khalu paJcavidhaH prajJaptaH, tadyathA-samakaM nakSatrANi yogaM yuJjanti, samakaM RtavaH pariNamanti nAtyuSNaH nAtizIta: bahudakaH bhavati nAkSatraH / tAvat-tatra lakSaNasaMvatsarasya pazcavidhatve yaH khalu prathamo bhedo nAkSatraH-nAkSatrasamvatsaraH pratipAdito vartate so'pi paJcavidhaH-paJcaprakArakaH prajJaptaH-pratipAdito'sti / nAkSatrasambasarasyApyantarbhedAH pazcaprakArakAH santItyavaseyam / tadyathA tAneva bhedAn vivRNoti-samakaM nakSatrANi yogaM yuJjanti-samakaM samakameva samakAlameva tulyakAlameva nakSatrANi RkSANi-uttarASADhAdIni nakSatrANi yogaM yuJjanti-candreNa saha yogaM yuJjanti santi-tAM tAM paurNamAsIM-ASADhI zrAvaNI mityAdirUpAM paurNamAsImapi parisamApayanti tathA ca samaka-samakAlameva-ekakAlAvacchedenaiva yasmin samvatsare kila svarUpavAle hokara samartha hote haiM, ataH una una lakSaNa yukta saMvatsara anya pAMca prakAra ke hote haiM, inakA pratipAdana karane liye prathama nakSatrasaMvatsara ke lakSaNa kA kathana karate haiM-(Nakkhatte NaM saMvacchare NaM paMcavihe paNNatte, taM jahA samagaM NakkhattA joyaM joeMti, samagaM uDU pariNamaMti NaccUNhaM nAisIe bahuudae hoi Nakkhatte) usa lakSaNasaMvatsara ke pAMca bheda meM jo prathama bheda nakSatra saMvatsara hai, usakA pratipAdana kiyA hI hai, vaha bhI pAMca bheda vAlA pratipAdita kiyA hai| arthAt nAkSatrasaMvatsara kA bhI pAMca prakAra ke antabheda hote haiM jo isa prakAra se hai-samakAla meM samAnakAla meM-nakSatra uttarASADhAdi nakSatra caMdra ke sAtha yoga karate haiM, evaM una una ASADhI, zrAvaNI ityAdi prakAra vAlI paurNamAsI ko bhI samApta karate haiM / tathA samakAla meM hI mAne eka hI kAla meM jisa saMvatsara meM RtuoM ke sAtha gamana karatA hai, ataH una paNa che, te ahIMyA paNa lakSaNothI yukta svarUpavALA thaIne samartha thAya che. tethI te te lakSaNa yukta saMvatsara bIjA pAMca prakAranA hoya che. tenuM pratipAdana karavA mATe pahelAM nakSatra saMvatsaranA sAnu thana 43 2. (Nakkhate Na saMvacchare Na paMcavihe paNNatte, taM jahA samagaM NakkhattA joyaM joeti, samagaM ur3a pariNamaMti NaccUNhaM nAisaue bahu udae hoi Nakkhatte) se lakSaNasaMvatsaranA pAMca bhedomAM je pahele bhedanakSatrasaMvatsararUpa che, tenuM pratipAdana karyuM ja che, te paNa pAMca bhedavALuM che, tema pratipAdita karela che, arthAt nakSatra saMvatsaranA paNa pAMca prakAranA antabhedo hoya che je A pramANe che-samakALamAM eTale ke eka samAna samayamAM nakSatra uttarASADhA vigere nakSatra caMdranI sAthe yoga kare che. ane te te aSADhI zrAvaNI vigere prakAranI punamane samApta kare che, tathA samakALamAMja eTale ke ekaja zrI suryaprajJapti sUtra: Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 58 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam atubhiH saheti gamyate tena tayA tayA parisamApyamAnayA paurNamAsyA saha Rtavo'pinidAdhAdyAH Rnavo'pi pariNamanti-parisamAptimupayAnti / arthAdriyamatra bhAvanA yasmin samvatsare mAsasadRzanAmakai nakSatraH-zraviSThA prauSThapadAdibhirnakSatraiH tasya tasya RtoH paryantavatino mAsAH parisamApyante, teSu teSu ca mAseSu tAM tAM paurNamAsI parisamApayatsu-parisamAptimupanayatsu ca tayA tayA paurNamAsyA saha Rtavo'pi nidAghAdikAH Rtavo'pi parisamAptimupayAnti--Rtavo'pi parisamAptimupagacchantItyarthaH / yathA--pUrvASADhottarASADhe nakSatre ASADhI paurNamAsI parisamApayatastathaiva tayA ApADhayA paurNamAsyA saha nidAgho'pi RtuH parisamAptimupagacchati, etenaivAnurodhena arthAt nakSatrasaMbandhAnurodhena sa nakSatra samvatsaraH kathyate, tasya tasya tathA tathA pariNamamANatvAt / etenaitAbhyAM paurNamAsI RtusambandhAbhyAM lakSaNadvayAbhyAM nakSatrasamvatsarasya bhedadvayamabhihitamava seyam / yatha ca tRtIyAdi una parisamApyamAna paurNamAsIyoM ke sAtha nidAdha Adi RtueM bhI samApta hotI hai,| arthAt yahAM para isa prakAra bhAvanA samajhanI cAhiye-jisa saMvatsara meM mAsa ke samAna nAmavAle nakSatroM se arthAt aviSThA proSTapadI ityAdi nakSatroM se una una RtuoM ke samIpastha mAsa samApta hote haiM, una una mAsoM meM una una paurNamAsI ko parisamApta karate huve, una una paurNamAsI ke sAtha RtueM bhI mAne nidAgha Adi RtueM bhI samApta hotI haiM, jaise kI pUrvASADhA evaM uttarASADhA nakSatra aSADhI paurNamAsI ko samApta karate huve usa aSADhI paurNa mAsI ke sAtha nidAgha grISma Rtu bhI samApta hotI hai, isI anurodha se mAne nakSatrasaMvatsarAdi ke kathana se vaha nakSatrasaMvatsara kahA jAtA hai, usake usa usa prakAra ke pariNamana hone se isa prakAra hotA hai| isa kathana se ina pUrNimA tathA Rtu saMbaMdhI do lakSaNoM se nakSatrasaMvatsara kA do bheda samajha lenA cAhiye / aba tRtIyAdi bhedoM ko kahate haiM-jisa meM samayamAM je saMvatsaramAM RtuonI sAthe gamana kare che, tethI te te samApta thatI pUnamanI sAthe nidAgha vigere vastuo paNa samApta thAya che. arthAt ahIMyAM A rIte bhAvanA samajavI joIe ke je saMvatsaramAM mAsanI sarakhA nAmavALA nakSatrethI arthAta zrAviSTA, prauSTapadI vigere nakSatrothI te te RtuonA najIkanA mAsa samApta thAya che, te te mAsamAM e e pUrNimAone samApta karatA karatAM te te pUrNimAonI sAthe hatuo paNa eTale ke nidAgha vigere vastuo paNa samApta thAya che, jemake-pUvaSADhA ane uttarASADhA nakSatra aSADhI pUrNimAne samApta karatA karatA e aSADhI pUrNimAnI sAthe nidAgha (grISma) tu paNa samApta thAya che. Aja anurodhathI eTale ke nakSatra saMvatsaradinA kathanathI te nakSatra saMvatsara kahevAya che. tenA te te prakAranA pariNamana thavAnA kAraNe A pramANe thAya che. A kathanathI A pUrNimA ane Rtu saMbaMdhI be lakSaNathI nakSatrasaMvatsaranA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 sUryaprajJaptisUtre %ED bhedamupadarzayati nAtyuSNaH-na vidyate'tizayena uSNaM-uSNarUpaH paritApo yasmin sa nAtyuSNa:-samazItoSNakAlaparipAkakAlo nakSatrasamvatsarasya tRtIyo bhedaH vasantakAlarUpa ityarthaH / tathA ca nAtizIta:-na vidyate'tizayena zItaM yatra sa nAtizItaH kAla:-zaradrpo madhurazIta samacaturthoM bhedo nAkSatrasamvatsarasyeti / evaM ca bahUdakaH-bahuudakaM yatra sa bahUdaka bahUdakapramANarUpaH kAlo varSArUpa: kAlo nAkSatrasaMvatsarasya paJcamo bhedaH / evaMbhUtaH pazcabhilakSaNaiH samastairupeto bhavati yaH sambatsaraH sa nAkSatrasamvatsaraH kathyate, evaM pazcalakSaNaviziSTa nAkSatrasamvatsaraM pratipAdya samprati cAndrasamvatsaralakSaNamAha-'tA sasi samaga puNNimAsi joItA visamacAri NakkhattA / kar3ao bahu udavao ya tamAhu saMvaccharaM caMdaM // 2 // zaziH samakaM pUrNimAsi yuktvA viSamacAri nakSatrANi kRtvA kaTukaH bahuudakAni ca tamAhuH atizaya uSNatva na ho vaha nAtyuSNa kahA jAtA hai, arthAt samazItoSNa kAla paripAka rUpa kAla nakSatrasaMvatsara kA tIsarA bheda hotA hai, arthAt vasanta kAla rUpa tIsarA bheda hai| jaise kI jisameM atizaya zIta na ho aisA jo kAla zaradakAlarUpa nakSannasaMvatsara kA cauthA bheda hotA hai / tathA bahUdaka mAne adhika udaka jisa meM ho vaha bahadaka adhika udaka pramANavAlA kAla varSA kAla rUpa hotA hai vaha varSA kAlarUpa kAla nAkSatrasavatsara kA pAMcavAM bheda hai / isa prakAra ke pAMca lakSaNa se yukta jo saMvatsara ho vaha nAkSatrasaMvatsara kahA jAtA hai| isa prakAra pAMca prakAra ke lakSaNavAle nAkSatrasaMvatsara ko pratipAdita kara ke aba cAMdrasaMvatsara ke lakSaNoM kA kathana karate haiM(tA sasisamagapuNimAsiM joItA visamaparimANA nnkkhttaa| kaDuo bahuudayaoya tamAhusaMvaccharaM caMdaM // 1 // be bheda samajI levA joIe. have trIjA vigere bhedanuM kathana kare che-jemAM atizaya uSNatva na hoya te nAyuSNa kahevAya che. arthAt samazItoSNa kALa paripAka rUpa kALa nakSatra saMvatsaranA bheda samajI levA joIe ! have trIjA vigere bhedanuM kathana kare che-jemAM atizaya uSNatva na hoya te nAyuSNu kahevAya che, arthAt samazItoSNa kALa paripAkarUpa kALa nakSatrasaMvatsaranA trIjA bhedarUpa hoya che. arthAt vasaMtakALa rUpa trIje bheda che. jemake-jemAM atyaMta zaitya na hoya e je kALa zaradda kALarUpa nakSatra saMvatsarane cotho bheda che. tathA bahUdaka eTaleke adhikaudaka jemAM hoya te bahUdaka eTaleke adhikaudaka pramANavALa kALa varSA kALa rUpa hoya che te vaSa kALa rUpa kALa nakSatrasaMvatsarano pAMcame bheda kahyo che. A rIte pAMca lakSaNethI yukta je saMvatsara hoya te nakSatrasaMvatsara kahevAya che. A rIte pAMca prakAranA lakSaNavALA nakSatrasaMvatsanuM pratipaahn 4zana yAMdra, saMvatsanA lakSaNenu 4thana 425Ama mAve che-(tA sasisamagapuNimAsiM joItA visama cAri NakkhattA kaDuo bahu udaoya tamAhu saMvacchara caMdaM / / 2 / / 2 savatsaramA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 58 dazamaprAbhRtasya viMzatatama prAbhRtaprAbhRtam 121 samvatsaraM cAndram // 2 // yasmin samvatsare zaziH-candraH samakaM samakAlam eka kAlAvacche. denaiva pUrNamAsiM-tattat mAsaparisamAptibodhikAM tithi yuktvA-tayA tayA paurNamAsyA yogaM vidhAya viSamacAri nakSatrANi-mAsavisadRzanakSatrANi kRtvA-taistairvisadRzanakSatrairyogaM vidhAya bahUdakAni ca kRtvA-tAni tAni nakSatrANi udakapatRtvena prakhyAtimupagatAni vidhAya saMvatsaraM pUrayati taM saMvatsaraM cAndrasaMvatsaramAhu-kathayanti taM cAndrasaMvatsaramAcAAH kathayantInyarthaH / athavA 'kaDuo' kaTukaH-zItAtapadoSabahulatayA rogasaMcArAdinA ca pariNAmadAruNo bahUdakazca yaH saMvatsaro bhavati taM saMvatsaraM dAruNavizeSaNaviziSTaM-dAruNacAndranAmakaM samvatsaramAcAryA AhuH / arthAt yasmin saMvatsare nakSatrANi-zraviSThA prauSThapadAdIni nakSatrANi viSamacArINi-mAsapratipAditebhyo visadRzanAmAni nakSatrANi zazinA samakazazinAsamakAlameva yogamupagatAni tAnyeva visadRzanakSatrANi tAM tAM paurNamAsiM-zrAviSThI bhAdrapadI prabhRtirUpAM paurNamAsI yuJjanti-parisamApayanti, tAni tAni ca nakSatrANi bahUda jisa saMvatsara meM candra eka kAla meM hI pUrNamAsI ko mAne usa usa mAsaparisamApti bodhaka tithi kA yoga kara ke mAne usa usa pUrNimA kA yoga kara ke tathA mAsa ke usa usa visadRza nakSatroM kA yoga kara ke tavA udaka rUpa se prakhyAti prApta karAkara ke saMvatsara pUrita karate haiM usa saMvatsara ko AcAryagaNa cAMdrasaMvatsara kahate haiN| athavA (kaDuo) kaTuka mAne zIta AtapAdi doSa bahulatA se roga ke saMcaraNa Adi se pariNAma meM dArUNa evaM bahuudakavAlA jo saMvatsara hotA hai dAruNa vizeSaNa vAlA usa saMvatsara ko cAdasaMvatsara AcAryagaNa kahate haiN| arthAt jisa saMvatsara meM zrAviSThA proSThapadA Adi nakSatra viSamacArI arthAt mAsa ke nAma se bhinna nAma vAle nakSatra hote haiM tathA caMdra ke samakAla meM hI yoga ko prApta karate haiM vahI visadRza nakSatra zrAviSTI bhAdrapadI rUpa usa usa pUrNimA ko parisamApta karate haiM tathA una una nakSatroM ko bahUdaka vAle karate huve cAMdrasaMvatsara ko pUrNa karate eka kALamAM ja pUrNimAne eTale ke te te mAsa parisamApti bedhaka tithine vega karIne arthAt te te pUrNimAno yoga karIne tathA mAsanA te te visadazA nakSatrane ga karIne tathA udakapaNAthI prakhyAti prApta karAvIne saMvatsara pUrNa kare che. e saMvatasarane AcArya gara yAMdrasavatsa2 4 cha mayA (kaTuo) Tu4 meTa zIta mAtopanA adhika paNAthI regana saMcaraNa vigerethI pariNAmamAM dArUNa ane bahu DaravALuM je saMvatsara hoya dArUNa vizeSaNavALAe saMvatsarane AcAryagaNa cAMdrasaMvatsara kahe che. arthAt je saMvatsaramAM zrAviSThA prauSThapadA vigere nakSatro viSamacArI eTale ke mAsanA nAmathI judA nAmavALA nakSatra hoya che, tathA caMdranA samakALamAMja yuga prApta kare che, eja visadaza nakSatra zrAviSThI, bhAdrapadI rUpa te te pUrNimAne samApta kare che, tathA te te zrI suryaprati sUtra : 2 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 sUryaprAptisUtre kAni ca kurvantaH saMvatsaraM pUrayanti, taM cAndra-candra sambandhinaM-candrAnurodhena paripUrNa candrAnusedhatastatra mAsAnAM parisamAptibhAvAt na mAsasadRzanAmanakSatrAnurodhataH parisamAptimupagataM saMvatsaraM (ativRSTiranAvRSTimaSakAH zalabhAH zukAH svacakra paracakraM ca saptatA itayaH smRtAH) itIti duSitaM cAndraM saMvatsaraM dAruNaM cAndraM kathayanti RSaya iti cAndrasaMvatsaraM vivicya samprati karmasaMvatsarasya lakSaNaM vivRNoti-'visamaM pavAliNo pariNamaMti aNu Usu diti pupphaphalaM / vAsaM Na sammavAsAi tamAhu saMvaccharaM kammaM // 3 // ' viSamaM pravAlinaH pariNamanti anuRtuSu dadati puSpaphalAni / varSe na samyaka varSati tamAhuH saMvatsaraM karma // 3 // yasmin saMvatsare khala pravAlinaH-vanaspatayo vRkSalatAdayo vanaspatayaH viSama-viSamakAlaM-aniyatasamayaM, pravAla:-pallavAGkarastadhuktatayA svasvAGkaraissAkaM vanaspatayaH pariNamanti-vAkyamupayAnti / tathA ca anuRtuSu anRtubapi-svasvasamayocitakAlAmA ipi puSphaphalaM ddtihaiN| cAMdra mAne caMdra saMbaMdhI arthAt caMdra ke anurodha se paripUrNa caMdrAnurodha mAne mAsoM kI samApti vAlA arthAt mAsa ke sadRza nAma vAle nakSatra ke anurodha se parisamApta nahIM honevAle saMvatsara, ativRSTi, anAvRSTi mUSaka, zalabha, zaka, svacakra evaM paracakra, ye cha pUrvAcAryoM ne iti kahI hai. iti mAne dUSita cAMdrasaMvatsara usako dAruNa cAMdrasaMvatsara bhI kahate haiN| isa prakAra cAMdrasaMvatsara ko pratipAdita karake aba karmasaMvatsara ke lakSaNoM kA kathana karate haiM-(visamaM pavAliNo pariNamati aNuusu diti pupphaphalaM, vAsaM Na sampravAsAi tamAha saMvaccharaM kamma) // 3 // jisa saMvatsara meM vanaspati mAne vRkSalatAdi vanaspati aniyata samaya meM mAne viSama kAla meM dravAla. pallava aMkurAdi se yukta hokara apane apane aMkura ke sAtha vanaspati samUha vRddhi ko prApta karate hai / tathA antu meM arthAt apane apane samaya ke yogya kAla na hone para bhI puSpa eva phala dete haiM, vinA samaya hI puSpa evaM nakSatra ne bahUdavALA karatA karatA cAMdrasaMvatsarane paNa kare che. cAMdra eTale caMdra saMbaMdhI arthAt caMdranA anurodhathI paripUrNa caMdrAnurodha eTaleke mAsanI samAptivALA arthAt mAsanA sarakhA nAmavALA nakSatranA anurodhathI samApta nakSatrAvALA saMvatsara, ativRSTi anAvRSTi mUSaka, zalabha (taDa) zuka svacaka paracaka A cha prakAranI iti pUrvAcAryoe kahela che, iti eTale dUSita cadvasaMvatsara tene dArUNa caMdrasaMvatsara paNa kahe che. A rIte cAMdrasaMvatsAranuM pratipAdana karIne have karmasaMvatsaranA lakSaNonuM kathana I cha. (visamaM pavAliNo pariNamati aNuusuditi puHphaphalaM / vAsaM Na sammavAmAItamAhu saMbaccharaM kammaM // 3 // 2 satsa2mA vanaspati meTale vRkSatatA vigere vanaspati maniyata samayamAM eTale ke viSamakALamAM pravAla pallava aMkurAdithI yukta thaIne pitApitAne aMkuronI sAthe vanaspati samUha vRddhI prApta kare che tathA amRtamAM eTaleke potapotAnA samayane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 58 dazamaprAbhRtasya viMzatitama' prAbhRtaprAbhRtam 123 1 asamaya eva puSpANi phalAni ca prayacchanti, evaM ca varSaM vRSTiM samyak - yathAsamayaM na varSati =yasmin saMvatsare megho'pi yathAsamayaM na varSatItyarthaH, taM saMvatsaraM - tAdRzalakSaNaviziSTaM saMvatsaraM maharSayaH karmmasaMvatsaraM - karmmanAmaka saMvatsaramAhuH - kathayanti pratipAdayantIti karmasaMvatsarasya vistRtAM vyAkhyAM vicArya samprati sUryasaMvatsarasya lakSaNamAha - 'puDhavidagANaM carasaM pupphaphalANaM ca dei Aicce | appeNa vi vAseNaM saMmaM NiSphajjae sassaM ||4|| pRthivI udakAnAM ca rasaM puSpaphalAnAM ca dadAti AdityaH / alpenApi varSeNa samaM niSpadyate sasyam ||4|| Aditya eva jagadAtmA sthAvarajaMgamAdInAmutpAdako rakSakaH pAvakazceti niyamAt yasmin samvatsare pRthivyAH udakAnAM puSpAnAM phalAnAJca rasaM - rasotpattiM sarvavastusu prANapuramAditya eva dadAti - samakAlameva sarvatra tAdRzIM poSakazaktimutpAdayati Aditya samvatsaraH / tathA ca alpenApi - stokenApi svalpenApi varSeNa-varSaNena vRSTayA samaM - samyak phala dete haiM tathA varSA samyak prakAra se yogya samaya meM nahIM hotI mAne jisa saMvatsara meM megha bhI ucita kAla meM varSA nahIM karatA. isa prakAra ke lakSaNa vAle saMvatsara ko maharSi loka karmasaMvatsara nAma se kahate haiM / isa prakAra karmasaMvatsara ke viSaya meM savistara pratipAdana karake aba sUrya saMvatsara ke viSaya meM kathana karate haiM 'puDhavidagANaM ca rasaM puSpaphalANaM ya dei Aicce | appeNa vi vAseNaM samaM ziSphajae sassaM // 4 // Aditya hI jagatkA AtmA hai, sthAvara jaMgamAdi ko utpanna karane vAlA rakSaka tathA pAvana karane vAlA hai isa niyama se jisa saMvatsara meM pRthivI meM udaka puSpa phaloM kI rasotpatti sabhI vastu meM prANa pUraka Aditya hI hote haiM, samakAla meM hI sarvatra usa prakAra ko poSaka zakti ko utpanna karatA hai vaha Aditya saMvatsara hai, tathA alpa varSA se bhI paripUrNa dhAnyAdika utpanna hotA ceAgya kALa na DAvA chatAM paNa puSpa ane phaLa Ape samaya vagaraja puSpa phaLa utpanna kare che tathA varasAda sArI rIte cogya samayamAM na thAya eTale ke je saMvatsaramAM megha pazu ucita kALamAM varSAda varasAvatA nathI AvA prakAranA lakSaNAvALA savatsarane mahaSiyA kama savatsara e nAmathI kahe che. A rIte ka`saMvatsaranA sabaMdhamAM savistara pratipAdana karIne have sUya saMvatsaranA sabaMdhamAM kathana kare che-- ( puDhavidagANaM ca rasaM pupphaphalANaM ya dei Aicce / appeNa vi vAseNaM samaM NiSkajjae sassaM ||4|| Adityaja jaganne AtmA che, sthAvara jaMgamAdane utpanna karavAvALA rakSaka tathA pAvana kanAra che, A niyamathI je saMvatsaramAM pRthvimAM udaka, puSpa ane kaLAnI rasepatti vigere badhIja vastumAM prANapUraka Adityaja hoya che. samakALamAMja badhe e prakAranI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 sUryaprAptisUtre paripUrNa sasya-dhAnyAdikaM niSpadyate-utpadyate antaHsatvasampannatvAt sasyaM niSpAdayavItyarthaH / arthAt yasmin sambatsare tathAvidha udaka samparkAt surasaparipUreNa paripUrNA pRthivI sarasA sugandhavatI ca bhavet / udakamapi pariNAmasukhapUreNa paripUrNa susvAdu sarasopetaM sarvaprakArakasthAvarajaMgamAdi vastusu jIvanadAtRtvena anvarthasaMjJayA samupetaM jIvanamityarthabodhakamudakaM ca pariNamate, evaM ca sarvaprakArakANAM puSpAnAM madhUkAdi sambandhinAM ca phalAnAM-AnadADimAdInAM ca rasaH pracuraH sambhavati, tathA stokenApi varNa sarvatra samyaka dhAnyAdikaM niSpadyate-sarvatra sarvaprakArakasukhasAdhanaiH samupetaM sambatsaraM prAcInA maharSaH tamAdityaM samvatsaramupadizantItyarthaH / evamAdityasamvatsarasya lakSaNamuktvA samprati abhivarditasamvatsarasya lakSaNamAha-'AiccateyataviyA khaNalavadivasA uU pariNamaMti / pUrei NiNNayalae tamAhu abhivaDiyaM jANa // 5 // ' AdityatejasA viddhAH kSaNalavadivasAH RtavaH pariNamanti / pUrayati nimnasthalAni tamAhuH abhivaddhitaM jAnIhi // 5 // yasmin hai arthAt antaH satva vAlA hone se dhAnyAdi ko utpanna karate haiN| arthAt jisa saMvatsara meM usa prakAra ke udaka ke saMparka se sarasa rasa se paripUrNa prathvi sarasA sugandhavatI hotI hai, evaM udaka bhI pariNAma meM sukha se paripUrNa susvAdu suMdara rasa se yukta sarva prakAra ke sthAvara jaMgamAdi vastu meM jIvana dene vAlA hone se yogya saMjJA yukta jIvana isa artha kA bodha karAne vAlA udaka hotA hai| tathA sarva prakAra ke puSpoM kA tathA Ama dADima Adi phaloM ke rasa adhika pramANa meM hotA hai, tathA alpa varSA se bhI sarvatra dhAnyAdi sasya prakAra se hotA hai arthAt sarvatra sarva prakAra ke sukha sAdhana se yukta saMvatsara Aditya saMvatsara hai isa prakAra prAcIna AcArya gaNa kahate haiN| isa prakAra Aditya saMvatsara kA lakSaNa kA kathana karake aba abhivaddhita saMvatsara kA lakSaNa kahate haiNpiSaka zaktine utpanna kare che. te AdityasaMvatsara che. tathA alapa varasAdathI paNa paripUrNa dhAnyAdi utpanna thAya che, arthAt aMta satvavALA hevAthI dhAnyAdine utpanna kare che. arthAta je saMvatsaramAM e prakAranA udakanA saMparkathI sarasa rasathI paripUrNa pRthvI sarasa, sugavatI thAya che, ane udakapaNa pariNAmamAM sukhathI paripUrNa susvAdu suMdara rasathI yukta badhA prakAranA sthAvara jaMgama vigere vastuomAM jIvana ApanAra hovAthI gya saMjJAthI yakta jIvana A arthane baMdha karAvanAra udaka hoya che, tathA badhA prakAranAM puSpomAM tathA kerI, dADama, vigere phaLomAM rasa adhika pramANamAM thAya che, tathA alpa varasAdathI paNa sarvatra dhAnyAdi sArI rIte thAya che arthAt sarvatra sarva prakAranA sukha sAdhanathI yukta saMvatsara AdityasaMvatsara che. A rIte prAcIna AcAryagaNa kahe che. A rIte AdityasaMvatsaranA lakSaNonuM kathana karIne have abhivati saMvatsaranA lakSaNe batAve che zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 58 dazamapAbhRtasya viMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 125 samvatsare kSaNalavadivasA:-kSaNabodhaka lavabodhaka divasaparyAyavAcakAH kAlavizeSAH tathA ca RtavaH-prAvRDAdi RtubodhakAH samayaparyAyAzca AdityatejasA-sUryakiraNasambandhena kRtvA viddhA-atIva samparkAt taptAH pariNamante-paripUrNatAmupagacchanti, yazca samvatsaraH sarvANyapi nimnasthalAni-nimnasthAnAni ca jalena pUrayati-ativarSaNena sarvANyapi nimnasthalAni jalamayAni karoti taM saMvatsaraM-evaMbhUtena lakSaNena samupetaM samvatsaraM pUrvamaharSayo'bhivaddhitasamvatsaraM smupdishntiityrthH| tadevaM lakSaNasamvatsare nakSatrasamvatsarasya pazcabhedAH prtipaaditaaH| yathAvat lakSaNena lakSitaH samvatsaro lakSaNasamvatsaro bhavatItyanvarthalakSaNalakSitAH bhedAH pratipAditA ityarthaH / samprati zanaizcarasamvatsaramAha-'tA saNicchara saMvacchareNaM aTThAvIsaivihe paNNatte, taM jahA-abhIyI savaNe jAva uttarAsADhA' tAvat zanaizcaraH 'Aicca teyataiyA khaNalava divasA uU prinnmNti| pUrei NiNNayalae tamAhu abhivaDiyaM jANa // 5 // jisa saMvatsara meM kSaNabodhaka lavabodhaka evaM divasa paryAya vAcaka kAla vizeSa tathA prAvRD Adi Rtu bodhaka samaya rUpa paryAya sUrya ke kiraNoM ke saMbaMdha se viruddha hokara arthAt atyaMta saMparka vAle hokara paripUrNatA ko prApta hotA hai, evaM jo saMvatsara sabhI nimna pradezoM ko jala se bhara dete haiM arthAta atyadhika vRSTi se sabhI nIce pradezoM ko jalamaya banA detA hai, isa prakAra ke lakSaNoM vAle saMvatsara ko pUrvAcAryoM ne abhivardhita saMvatsara kahA hai| isa prakAra lakSaNa saMvatsara meM nakSatrasaMvatsaroM ke pAMca bhedoM kA pratipAdana kiyA hai yathAvat lakSaNoM se lakSita saMvatsara lakSaNasaMvatsara kahA jAtA hai isa artha ko anvartha lakSaNoM se lakSita saMvatsara pratipAdita kiyA hai| ___ aba zanaizcara saMvatsara ke viSaya meM kathana karatA hai-(tA saNiccharasaMva (Aicca teyataiyA khaNalava divasA uU pariNamaM ti / pUrei NiNNayalae tamAhu abhivaDUDhiyaM jANa // 5 // je saMvatsaramAM kSaNa bodhaka, lavabedhaka ane divasa paryAya vAcaka kALa vizeSa tathA prAguDa vigere Rtu bedhaka samayarUpa paryAya sUryanA kiraNonA saMbaMdhathI viddha thaIne eTale ke atyaMta saMparkavALA thaIne paripUrNatAne pAme che, tathA je saMvatsara badhAja nicANavALA rathAnene jalathI bhare che. arthAt atyaMta varasAdathI badhAja nicANavALA sthaLone jalamaya kare che, AvA lakSaNovALA saMvatsarane pUrvAcAryoe abhivardhita saMvatsara kahyuM che. A rIte lakSaNa saMvatsaramAM nakSatrasaMvatsaranA pAMca bhedanuM pratipAdana karyuM che, yathAvat lakSaNothI yukta saMvatsara lakSaNasaMvatsara kahevAya che, e arthane antartha rIte lakSaNothI lakSita bhedo saMvatsaranA kahyA che tema samajavuM. ve zanizva2 savatsa2 viSa 4thana 42 che-(tA saNicchara saMvacchareNaM aTTArasavihe zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 sUryaprajJaptisUtre sambatsaraH khalu aSTAviMzatividhaH prajJaptaH tadyathA - abhijit zravaNaM yAvat uttarASADhA / tAvat-tatra samvatsarANAM bhedavicAre lakSaNapratipAdane ca zanaizvaraH samvatsaraH zanaiH - mandaM mandaM caratIti zanaizvaraH - mandagatiH graheSu sarvAlpagati grahastat sambaddhaH - taccAravazena samudbhUtaH samvatsaraH zanaizcarasamvatsaraH kathyate sa cASTAviMzati prakArakaH khalu prajJaptaH - pratipAfeat add / tadyathA bhedAn kathayati- 'abhII' abhijit - abhijinnAmA zanaizvaraH samvasara: - abhinnikSatre yadArabhya yAvatkAlaparyantaM zanaizvarastiSTati tat pramANatulyakAlasya nAma khalu abhijit zanaizvaraH samvatsaro nAma prathamabheda: / tatazca yAvatkAlaparyantaM zravaNanakSatreNa saha zanaizcaro yogaM yunakti tAvatkAlaparyantasya samayasya nAma zravaNazanaizvara samvatsaraH khalu procyate, sa ca zravaNazanaizvara samvatsaro'STAviMzatibhedeSu dvitIyo bheda iti / evaM yAvaccharaNaM aTThAvIsavihe paNNatte, taM jahA - abhII savaNe jAva uttarAsAdA) saMvatsara viSayaka bhedoM kI vicAraNA meM evaM lakSaNoM ke kathana meM zanaizvara saMvatsara arthAt jo maMda maMda gati se gamana kare vaha zanaizcara kahA jAtA hai, dhIme cAla vAle grahoM meM saba se dhIri gati vAlA jo graha hai usa se saMbaMdhita arthAt usakI cAra mAne gativazAt hone vAlA jo saMvatsara vaha zanaizcara saMvatsara kahA jAtA hai- vaha zanaizcarasaMvatsara aThAIsa prakAra kA pratipAdita kiyA hai / ve bheda isa prakAra kahA hai - ( abhII) abhijita nAmakA zanaizvara saMvatsara arthAt abhijit nakSatra meM jaba se AraMbha kara ke jitane kAla paryanta zanaizcara rahe utane pramANa vAle kAla kA nAma abhijit zanaizcarasaMvatsara hai, yaha zanaizvarasaMvatsara kA prathama bheda kahA hai | 1| tathA jitane kAla paryanta zravaNa nakSatra ke sAtha zanaizvara yoga yukta rahatA hai, itane kAla paryanta ke samaya kA nAma zravaNa zanaizcarasaMvatsara isa prakAra kahA jAtA hai, yaha zravaNazanaizcara saMvatsara aThAIsa bhedoM meM dUsarA bheda hotA hai |2| isI prakAra yAvat uttarApaNNatte taM jahA - abhII savaNe jAva uttarAsADhA) saMvatsaro saMbaMdhI lehonI vicAralAmAM ane lakSaNAnA kathanamAM zanaizcarasavatsara arthAt je maMdamaMda gatithI cAle te zanaizcara kahevAya che. dhImI gativALA graheAmAM sathI dhImI gativALA je graha tenAthI saMbaMdhita arthAt tenI cAra gativazAt thanAra je saMvatsara te zanaizcarasaMvatsara kahevAya che, te zanaizcara soMvatsara aThayAvIsa prakAranuM pratipAdita karela che, te bheda A pramANe che (amIrlR) abhijIta nAmanuM zanaizvara sa Mvatsara arthAt abhijIt nakSatramAM jyArathI AraMbha karIne jeTalA kALa paryanta zanaizvara rahe teTalA pramANavALA kALanuM nAma abhijIt zanaizvara saMvatsara che. A zanaizvara sa MvatsaranA pahelA bheda che, (1) jeTalA kALapanta zravaNa nakSatranI sAthe zanaizvara cejha yukta rahe eTalA kALa paryantanA samayanuM nAma zravaNu zanaizvara saMvatsara e pramANe che. A zravaNuzanaizcarasavatsaranA aThayAvIsa bhedo paikI bIjo 1 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 58 dazamaprAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 127 duttarASADhA nakSatraM samApatet tAvatkAlaparyantaM pratinakSatraiH sAkaM zanaizcarasamvatsaro bhAvanIyaH yathA-dhaniSThAnakSatreNa saha yasmin samvatsare zanaizcaro yogamupAdatte sa zrIviSThAzanaizcarasambatsaraH, evaM pratinakSatraiH saha zanaizcarasamvatsaraM saMyojya bhAvanIyAH, yAvat uttarASADhAnakSatreNa saha zanaizcaro yogamupAdatte sa uttarASADhA zanaizcarasamvatsaro jJeyaH / evamaSTAviMzati bhedAnuktvA samprati zanaizvarasya bhagaNabhogakAlaM pratipAdayati-'jaM vA saNicchare mahaggahe tIsAe saMvaccharehiM savvaM NakkhattamaMDalaM samANei' yadvA zanaizcaro mahAgrahastriMzatA sambatsaraiH sarva nakSatramaNDalaM samAnayAta : atra vA zabdaH prakArAntaradyotako'vagamyate zanaizcaro-mandagatimahAgraho'tiprakAzavAn graho'sti kintvatidUratvAdalpa iva bhAti, sa ca svakakSAyAM bhraman SADhA nakSatra samApta ho itane kAla paryanta pratinakSatra ke sAtha zanaizcara nakSatra ko bhAvita kara samajha leveM / jaise ki-jisa saMvatsara meM dhaniSThA nakSatra ke sAtha zanaizcara kA yoga rahe vaha zrAviSThA vaha AviSThA zanaizcarasaMvatsara ke nAma se kahA jAtA hai / isa prakAra pratyeka nakSatra ke sAtha zanaizcarasaMvatsara kA yoga kara ke bhAvita kara leveM evaM isa prakAra uttarASADhA ke sAtha zanaizcara kA yoga ho vaha uttarASADhA zanaizcarasaMvatsara jAna leveM isa kathana paryanta bIca ke sabhI nakSatroM ke viSaya meM kathana kaha kara bhAvita kara leveM / isa prakAra zanaizcarasaMvatsara kA aThAIsa bhedoM kA kathana karake aba zanaizrara ke bhagaNa bhoga kAla kA pratipAdana karate haiM-(jaM vA saNicchare mahaggahe tIsAe saMvaccharehiM savvaM NakkhattamaMDalaM samANei) athavA zanaizcara mahAgraha tIsa saMvatsara se sabhI nakSatra maMDaloM meM gamana karatA hai| yahAM mUla meM 'vA' zabda prakArAntara artha kA bodhaka hai| zanaizcara maMda gativAlA tathA atIva prakAzavAlA tejasvI mahAgraha hai, paraMtu atyaMta dUra hone se laghu dikhatA hai, bheda che. (2) eja pramANe yAvat uttarASADhA nakSatranI samApti thAya eTalA kALa paryanta pratyeka nakSatranI sAthe zanizcara saMvatsarane bhAvita karI samajI levuM. jemake-je saMvatsaramAM dhaniSThA nakSatranI sAthe zanaizcarano vega rahe te zrAviSThA zanaizcarasaMvatsara nAmathI kahe vAya che. A pramANe dareka nakSatranI sAthe zanizcara saMvatsarane ega karIne samajI levuM. ane te uttarASADhA nakSatranI sAthe zanaizcarane coga thAya te uttarASADhA zanaizcara saMvatsara jANavuM. tyAM sudhI madhyanA tamAma nakSatra saMbaMdhI samajavuM. A pramANe zanaizcara saMvatsaranA aThayAvIsa bhedanuM kathana karIne have zanaizcaranA ma555 lAnu pratipAdana 42 che--(jaMvA saNicchare mahaggahe tIsAe saMvaccharehiM savvaM khattamaMDalaM samANei) 24240 zanaizca2 bhaDAyaDa tAsasa vatsa2 59 54aa nakSatra bhaumA gamana kare che. ahIM mULamAM "vA" zabda prakArAntara arthane baMdha karAvanAra che. zanaizcara mandagativALA ane atyaMta prakAzamAna tejasvI mahagraha che. paraMtu atyaMta dUra hovAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 sUryaprajJaptisUtre triMzatA varSeH samastaM - sakalaM nakSatramaNDalaM samAnayati - paripUrayati bhagaNamekaM pUrayati, etAvAn kAlavizeSastriMzadvarSapramANaH zanaizvara samvatsaraH kathyate, ayamapi triMzadvarSapramANo mahAzanaizvara savatsara ityarthaH // sU0 58 // itizrI vizvavikhyAta - jagadvallabha-prasiddhavAcaka - pazcadazabhASAkalita - lalitakalApAlApakapravizuddha gadyapadyAnaikagrantha nirmApaka - vAdimAnamardaka- zrI - zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSita - kolhApurarAjaguru - bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAla - vrativiracitAyAM zrI sUryaprajJasUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamasya prAbhRtasya viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // vaha apanI kakSA meM bhramaNa karake tIsa varSa meM samagra nakSatra maMDala ko pUrNa karatA hai / arthAt eka bhagaNa ko pUrA kare itanA kAlavizeSa tIsa varSa pramANa kA hotA hai, arthAt tIsa varSa pramANavAlA zanaizcarasaMvatsara hotA hai, yaha bhI tIsa varSa pramANavAlA mahAzanaizcarasaMvatsara hai | sU0 58 // zrIjainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM dasaveM prAbhRta kA vIsavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-20 // nAnA jaNAya che. te peAtAnI kakSAmAM bhramaNu karIne tIsavaSa~mAM sampUrNa nakSatra maMDaLane purU kare che. arthAt eka bhagaNane pUrNa kare che. ATalA kALa vizeSa tIsa varSa pramANunA thAya che, eTale trIsa varSa pramANavALu zanaizcarasaMvatsara kahevAya che. A pramANe tIsa varSa prabhANuvANu mahAzanaizvarasaMvatsara che / sU. 58 // zrI jainAcArya -jainadhama divAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUrya jJaptikAzikA TIkAmAM dasamA prAbhUtanuM vIsamuM prAkRtaprAbhRta samApta 510-20nA Wan zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 59 dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 129 dazamasya prAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam prAraMbhyate-- gataM viMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM sampratyekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate-tatra nakSatra cakrasya dvArANi vaktavyAni ataH tadviSayaM praznasUtramAha mUlam-tA kahaM te jotisassa dArA Ahieti vaejjA !, tattha khalu imAo paMca paDivattio paNNattAo tatthege evamAhaMsu-tA kattiyAdINaM satta NakkhattA putvadAriyA paNNatA ege evamAhaMsu // 1 // ege puNa evamAhaMsu tA mahAdIyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNattA ege evamAsu // 2 // ege puNa evamAsu-tA dhaNivAdIyA satta NakkhattA puThavadAriyA paNNattA ege evamAhaMsu // 3 // ege puNa evamAhaMsU tA assiNIyAdIyA satta NavakhattA puvvadAriyA papaNattA ege evamAsu // 1 // ege puNa evamAhaMsu tA bharaNIiyA satta NakkhattA puDhavadAriyA papaNattA ege evamAhaMsu / 5 // tattha je te evamAsu tA kattiyAiNaM satta NakkhattA putvadAriyA paNNattA te evamAhaMsu-taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA adA puNavvasU pusso asilesA, satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA-mahA puvaphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA aNugahAdiyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA-aNurAhA jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA abhIyI savaNo, dhaNiTAiyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA-dhaNiTThA sayabhisayA putvapoTThavayA uttarApoTravayA revaI assiNI bharaNI / tattha je te evamAhaMsu tA mahAiyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNNatA te evamAhaMsu taM jahA-mahApuvvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA, aNurAhAiyA satta pakvattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA-aNurAhA jiTTA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA abhIyi savaNo, dhaNiTThAdIyA satta gakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA-dhaNiTThA sabhisayA puvApoThukyA uttarApoTThakyA revaI assiNI bharaNI, kattiyAdIyA satta NakkhattA uttarAdAriyA paNNattA taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA addA puNavvasU zrI suryaprajJami sUtraH 2 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 sUryaprajJaptisUtre pusso assesA / tattha NaM je te evamAhaMsu tA ghaNidvAdIyA satta NakkhattA puvadAriyA paNNattA, te evamAhaMsu taM jahA - ghaNiTTA sasarisathA puSvAbhaddavayA uttarAbhaddavayA revaI assiNI bharaNI, kattiyAdIyA sata NakkhatA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA- kattiyA rohiNI saMThANA adA puNavvasU pusso assesA / mahAjhyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNatA, taM jahA mahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA, aNurAhAdIyA satta NakkhattA uttarAdAriyA paNNattA, taM jahAaNurAhA jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA abhIyI savaNo / tattha je te evamAhaMsu tA assiNI AdIyA satta NakkhattA pugvadAriyA paNNattA, ete evamAhaMsu taM jahA - assiNI bharaNI kattiyA rohiNI saMThANA adA puNavvasU, pussAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahApussA assesA mahA putrAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA, sAIyA dIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA - sAI visAhA aNurAhA jeTTA mUlo puvvAsADhA uttarAsAThA / abhIyI AdIyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahA abhIyI savaNo dhaNiTTA sayabhisayA puNvAbhaDavayA uttarAbhaddavayA revaI / tattha je te evamAhaMsu-tA bharaNI AdIyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNNattA, te evamAhaMsu taM jahA bharaNI kattiyA rohiNI saMThANA addA puNavvasU pusso, assesA dIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA, taM jahA - ahasesA mahA puvvA phagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI, visAhAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA-visAhA aNurAhA jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA abhII, savanAdIyA satta NakkhattA uttarAdAriyA paNNattA, taM jahA -savaNo ghaNiTThA saryAbhisayA pugvApoTThavayA uttarApoTuvayA revaI assiNI, ete evamAhaMsu / vayaM puNa evaM vayAmo tA abhIIyAdi saca NavattA pRvvadAriyA paNNattA taM jahA abhIyI savaNo dhaNiTThA saryAbhi zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 59 dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 131 sayA puvApoTuvayA uttarApoTThavayA revaI, assiNI AdiyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNatA, taM jahA-assiNI bharaNI kattiyA rohiNI saMThANA addA puNavvasU, pussAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA-pusso astesA mahA puThavAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA, sAI AdIyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahA-sAI visAhA aNurAhA jeTA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA ||suu0 59 // dasamassa pAhuDasta egavIsaimaM pAhuDapAhuDaM sa taM // __ chAyA-tAvat kathaM te jyotiSo dvArANi AkhyAtAni iti vadet / tatra khalu imAH paJca pratipattayaH prajJaptAH / tatra eke evamAhustAvat kRttikAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni, eke evamAhuH // 1 // eke punareva mAhustAvat maghAdIni saptanakSatrAni pUrvadvArANi prajJaptAni eke evamAhuH // 2 // eke punareva mAhustAvat dhaniSThAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni, eke evamAhuH // 3 // eke punarevamAhustAvat azcinyAdIni saptanakSatrANi khalu pUrvadvArANi prajJaptAni, eke evmaahuH||4|| eke punarevamAhustAvat bharaNyAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni, eke evamAhuH // 5 // tatra ye te evamAhustAvat kRttikAdIni khalu saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni, te evamAhustadyathA-kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU puSyaH AzleSA, maghAdIni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni tadyathAmaghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hastacitrA svAtI vizAkhA, anurAdhAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyathA-anurAdhA jyeSThAmUlaM pUrvASADhA uttarASADhA abhijit zravaNaM, dhaniSThAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni, tadyathA-dhaniSThA zatabhiSA pUrvApauSThapadA uttarAprauSThapadA revatI azvinI bharaNI / tatra ye te evamAhustAvat maghAdIni saptanakSatrANi pUrva dvArANi prajJaptAni te evamAhustadyathA-maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hatazcitrA svAtI vizAkhA / anurAdhAdIni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni tadyathA-anurAdhAjyeSThA mUlaM pUrvASADhA uttarASADhA abhijit zravaNaM / dhaniSThAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyayA-dhaniSThA zatabhiSA pUrvAprauSThapadA uttarApauSThapadA revatI azvinI bhrnnii| kRttikAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni tadyathA-kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasa puSya AzleSA / tatra khalu ye te evamAhustAvat dhaniSThAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni te evamAhuH tadyathA-dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA uttarAbhAdrapadA revatI azvinI bharaNI / kRttikAdIni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni, tadyathA-kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU puSya AzleSA / maghAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyathA-maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hastazcitrA svAtI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 sUryaprakSaptisUtre vizAkhA / anurAdhAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni tadyathA-anurAdhA jyeSThAmUlaM pUrvASADhA uttarASADhA abhijit zravaNaH / tatra ye te evamAhustAvat azvinyAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJatAni, ete evamAhuH tadyathA azvinI bharaNI kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU / puSyAdIni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni tadyathA-puSya AzleSA maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hastazcitrA / svAtyAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyathA-svAtI vizAkhA anurAdhA jyeSThA mUlaM pUrvApADhA uttarASADhA / abhijidAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni tadyathA-abhijit zravaNaH dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA uttarAbhAdrapadA revatI / tatra ye te evamAhustAvat bharaNyAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni, te evamAhuH tadyathA bharaNI kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU puSyaH, AzleSAdI saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni tadyathA AzleSA maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hastazcitrA svAtI / vizAkhAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyathA-vizAkhA anurAdhA jyeSThAmUlaM pUrvASADhA uttarASADhA abhijit / zravaNAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni tadyathA-zravaNaH dhaniSThA zatabhiSA pUrvApauSThapadA uttarApauSThapadA revatI azvinI / ete evamAhuH // 5 / / vayaM punarevaM vadAmaH tAvat-abhijidAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni tadyathA-abhijit zravaNaH dhaniSThA zatabhiSA pUrvAgrauSThapadA uttarAprauSThapadA revtii| azvinyAdIni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni, tadyathA-azvinI bharaNI kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU / puSyAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni, tadyathA-puSyaH AzleSA maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hastazcitrA, svAtyAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni-tadyathA-svAtI vizAkhA anurAdhA jyeSThA mUlaM pUrvASADhA uttarASADhA ceti // sU0 59 // ___ dazamasya prAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-yoge kiM te vastu AkhyAta' mityAkhyasya dazamasya prAbhRtasya viMzatitame prAbhUtaprAbhRte yugAnAM yugasamvatsarANAM ca lakSaNAni bahudhA vicArya samprati ekaviMzati ikkIsaveM prAbhRtaprAbhUta kA prAraMbhavIsavAM prAbhRtaprAbhRta samApta huvA aba ikkIsaveM prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha hotA hai usameM nakSatrasaMvatsaroM ke dvAroM kA kathana kiyA jAtA haiTIkArtha-(yoge kiM te AkhyAta) isa prakAra ke adhikAra yukta dasaveM prAbhRta dasamA prAbhUtanuM ekavIsamuM prAbhRtaprAbhRta vIsamuM prAkRtaprAbhRta purUM thayuM have ekavIsamA prAbhRtaprAbhRtane prAraMbha thAya che. temAM nakSatracakanA dvArenuM kathana karavAmAM Ave che. Ast-'yoge kiM te AkhyAta) mA mdhi427|| 6samA prAmRtanA vIsamA prAbhUta zrI suryaprajJapti sUtra: Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TokA sU0 59 dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 133 tame'sminnarthAdhikArasUtre nakSatrANAM dvArANi prarUpya tadviSayakaM praznasUtraM 'tA kahaM te jotisassa' ityAdinA vivRNoti___tA kahaM te jotisassa dArA Ahieti vaejA' tAvata kathaM te jyotiSo dvArANi AkhyAtAnIti vadet / tAvat-tatra jyotizcakravicAre sambatsarANAM bhedAn jJAtvA nakSatrANAM dvAraviSaye kizcit praSTavyamasti tAvat , kathaM-kena prakAreNa kenopAyena kena krameNa kayAvopapatyA jyotiSo-nakSatracakrasya maNDalasya dvArANi AkhyAtAni-pratipAditAni tetvayA bhagavaniti vadet-kathayediti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAn etadviSaye paratIrthikAnAM yAvatyaH pratipattayaH pratipAditAH santi tAvatIrUpadarzayannAha-'tattha khalu imAo paMca paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH paJca pratipattayaH prajJaptAH / tatra-nakSatrANAM dvAraviSayavicAre khalviti nizcaye imAH-vakSyamANaprakArakAH pazcaparatIthikAnAM pratipattayaH ke vIsaveM prAbhRtaprAbhRta meM yugoM ke evaM yugasaMvatsaroM ke lakSaNoM kI samyak prakAra se vicAraNA karake aba ikkIsaveM prAbhRtaprAbhRta meM nakSatroM ke dvAroM kA pratipAdana karane ke uddeza se usa viSaya viSayaka praznasUtra kahate haiM-(tA kahaM te jotisassa) ityaadi| zrIgautamasvAmI prazna karate haiM ki he bhagavan (tA kahaM te jotisassa dArA Ahietti vaejA) jyotizcakra kI vicAraNA meM saMvatsaroM ke bheda jJAta hue, aba nakSatroM ke dvAra ke viSaya meM prazna karatA hUM ki kisa prakAra se yA kisa kama se athavA kisa upapatti ke bala se nakSatra cakramaMDala ke dvAroM kA Apane pratipAdana kiyA hai ? so Apa mujhe khie| isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko jAnakara zrIbhagavAn isa viSaya ke bAre meM anya tIthikoM kI jitanI pratipattiyAM kahI hai ve dikhAne ko kahate haiM-(tastha khalu imAo paMca paDivattio paNNattAo) he gautama ! nakSatroM ke dvAra viSayaka vicAraNA meM ye vakSya prAkRtamAM yugonA ane yugasaMvatsaranA lakSaNone sArI rIte vicAra karIne have A ekavIsamA prAbhRtaprAbhRtamAM nakSatranA dvArenuM pratipAdana karavA mATe te viSaya saMbaMdhI prazna sUtra 4 cha.-(tA kahaM te jotisassa) tyAhi / zrIgItamasvAmI prazna 42 che / lagavan (tA kahaM te jotisarasa dArA Ahietti vaejjA) jyotizvanI vidhAraNAmA savatsarAnA ho tajanwi mAvyA, ve nakSatrAnA dvAranA saMbaMdhamAM prazna pUchuM chuM ke kevI rIte ke kevA prakAranA kAmathI athavA kaI upapattinA baLathI nakSatracakra maMDaLanA dvArenuM Ape pratipAdana karyuM che? te Apa mane kaho. A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane jANIne zrIbhagavAn A viSayanA saMbaMdhamAM bhanyatA thionI 28 pratipattiyo DI che te matAvA bhATe 4 cha-(tattha khalu imAo paMca paDivattio paNNattAo) gautama ! nakSatrAnA 2 viSaya viyA2mA 2 // 1kSyamAey zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAdIni , sUryaprAptisUtre prajJaptA-asmin viSaye paJca matAntarANi pratipAditAni santItyarthaH / tadyathA (1) prathamasya mate kRttikAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi (2) dvitIyasya mate maghAdi (3) tRtIyasya mate dhaniSThAdi (4) caturthasya mate azvinyAdi (5) paJcamasya mate bharaNyAdi prathamasya mate kRttikAdi saptanakSatrANi pUrvadvArANi / maghAdIni dakSiNadvArANi anurAdhAdIni , pazcimadvArANi dhaniSThAdIni , uttaradvArANi evameva dvitIyAdi mate'pi prArabdhanakSatrAt sapta 2 krameNa pUrvadakSiNapazcimottarakrameNa jJAtavyAni / yathAmANa prakAra kI paratIrthikoM kI pAMca pratipattiyAM kahI gaI hai, arthAt isa viSaya meM pAMca matAntara pratipAdita hue haiM, jo isa prakAra hai(1) prathama vAdIke mata se kRttikAdi sAta nakSatra pUrva dvAravAle haiM (2) dUsare ke mata se maghAdi (3) tIsare ke mata se dhaniSThAdi , (4) cauthe ke mata se azvinyAdi (5) pAMcaveM ke mata se bharaNI Adi , kahane kA bhAva yaha hai ki prathama vAdi ke mata se kRttikAdi sAta nakSatra pUrvadvAra vAle hai, maghAdi sAta nakSatra dakSiNadvAra vAle hai anurAdhA Adi sAta nakSatra pazcima dvAra vAle haiM evaM dhaniSThAdi sAta nakSatra uttara dvAra vAle haiN| isI prakAra dUsare Adi ke mata viSaya meM bhI prAraMbha nakSatra se sAta sAta ke prakAranI paratIthi konI pAMca pratipatti kahela che. arthAt A viSayamAM pAMca matAntaro pratipAdita thayela che, je A pramANe che.(1) pahelAnA matathI kRttikAdi sAta nakSatro pUrva dvAravALA che. (2) bIjAnA matathI maghAdi (3) zrIcanA bhatathA dhaniSThA (4) cethAnA matathI AvinyAdi pUrva dvArA che. (5) pAMcamA nAmatathI bharaNI Adi kahevAne bhAva e che ke pahelAnA matathI kRtikAdi sAta nakSatra pUrva dvAravALA che. maghAdi sAta nakSatre dakSiNa dvAravALA che. anurAdhAdi sAta nakSetre pazcima dvAravALA che. ghaniSThAdi sAta nakSatre uttaradvAravALA che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttara " sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 59 dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAmRtam 135 (2) dvitIyasya mate maghAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi anurAdhAdIni dakSiNa ,, dhaniSThAdIni pazcima , kRttikAdIni (3) tRtIyasya mate dhaniSThAdIni pUrvadvArANi kRttikA ,, dakSiNa ,, maghA , pazcima " anurAdhA, uttara , (4) caturthasya mate azvinyAdIni pUrva , krama se pUrva, dakSiNa, pazcima, evaM uttara dizA ke kramase jAna leveM jo isa prakAra se haiM(2) dUsare ke matase maghAdi sAta nakSatra pUrva dvAravAle anurAdhAdi dakSiNa dvAravAle dhaniSThAdi pazcima dvAravAle kRtikAdi uttara dvAravAle (3) tIsare mata se dhaniSThAdi sAta nakSatra pUrva dvAravAle ,, kRttikAdi dakSiNa dvAravAle ,, maghAdi pazcima dvAravAle , anurAdhAdi uttara dvAravAle (4) cauthe ke mata se azvinyAdi pUrva haravAle Aja pramANe bIjA vigerenA matamAM paNa prAraMbha karela nakSatrathI sAta sAtanA kamathI pUrva, dakSiNa, pazcima ane uttara dizAnA kamathI jANavA, je A pramANe (2) bIjAnA matathI madhAdi sAta nakSatra pUrvadvAravALA anurAdhAdi , dakSiNadvAra vALA dhaniSThAdi pazcima dvAravALA kRttikAdi uttara dvAravALA (3) trIjAnAmatathI dhaniSThAdi sAta nakSatra pUrva dvAravALA tiha dakSiNa dvAravALA pazcima dvAravALA anurAdhAdi , uttara dvAravALA (4) yAthAnA bhatathA manyiA ,, pUrva dvAravALA " mAvi zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dakSiNa ," uttara " pUrva " dakSiNa ,, 136 sUryaprAptisUtre puSyAdIni ,, svAtyAdIni ,, pazcima abhijidAdI,, (5) paJcamasya mate bharaNyAdIni ,, azleSAdIni ,, , vizAkhA , " pazcima ,, zravaNAdIni ,, , uttara , "tattha je te evamAsu kattiyAiNaM satta NakkhattA puvva dAriyA paNNattA te evamAhaMmu taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA adA puNavvasa pusso assesA' tatra ye te evamAhustAvat kRttikAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni te evamAhustadyathA--kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU puSyaH azleSA arthAt kRttikAdIni azleSAntAni saptanakSatrANi pUrvapuSya Adi dakSiNa dvAravAle svAti Adi pazcima dvAravAle abhijit Adi , uttara dvAravAle (5) pAMcaveM ke mata se bharaNI Adi , pUrva dvAravAle azleSAdi dakSiNa dvAravAle vizAkhAdi , pazcima dvAravAle zravaNa Adi uttara dvAravAle (tattha je te evamAhaMsu kattiyAiNaM satta NakkhattA puvvAdAriyA paNNattA te evamAsu taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA addA puNavvasa pusso assesA) unameM prathamabAdi isa prakAra kahatA hai ki kRttikAdi sAta nakSatra pUrvadvAravAle kahe haiM unake mata se ve sAta ye haiM-kRttikA, rohiNI mRgazirA AdI punarvasU puSya vigaire , dakSiNa dhAravALA svAti vigere ,, pazcima dvAravALA abhijita vigere uttara dvAravALA (5) pAMyamAnA bhatathA bhaNI vigere ,, pUrva dvAravALA , mazveSA , dakSiNa kAravALA vizAmavigere ,, pazcima dvAravALA , zra vigere , uttara dvAravALA (tattha je te evamAsu kattiyAdIyA Navatta puvva dAriyA paNNattA te evamAsu. taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA addA puNavvasU pussoassesA) te bhatAM mIyAmA pse| matavAdI A pramANu kahe che-ke kRttikAdi sAta nakSatra pUrva dvAra vALA kahyA che. te sAta " puNya vinA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 137 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 59 dazamaprAbhRtasya pakaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam dvArANi pUrvasyAM dizi kAryasAdhakAni bhavantIti jAnIyAt 'mahAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA - mahA puvvApharaguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA' maghAdikA saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni tadyathA - maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hastazcitrA svAtI vizAkhA / arthAt maghAdIni vizAkhAntAni saptanakSatrANi dakSiNasyAM dizi kAryasAdhakAni kathitAni / 'aNurAhAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA - aNurAhA jeTThA mUlo puvvAsAThA uttarAsAThA abhiI savaNo' anurAdhAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyathA - anurAdhA jyeSThA mUlaM pUrvASADhA uttarASADhA abhijit zravaNaH arthAt anurAdIni zravaNAntAni saptanakSatrANi pazcimAyAM dizi kAryakAriNI vijJeyAni 'dhaNiTThAiyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahA dhaNiTThA samasayA puvvAvayA uttarApohavayA revaI assiNI bharaNI' dhaniSThAdIni saptanakSapuSya azleSA arthAt kRttikAdi azleSAnta ke sAta nakSatra pUrva dizA meM kAryasAdhaka hote haiM (mahAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahAmahA pUrvAphAlgunI uttarAphalgunI hattho cittA sAtI visAhA) arthAt maghAdi vizAkhAnta ke sAta nakSatra dakSiNa dizA meM kAryasAdhaka hote haiM (aNurAhAdIyA satta NakkhattA pazcimadAriyA paNNattA taM jahA aNurAhA jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsAdA abhiI savaNo) anurAdhAdi sAta nakSatra pazcima dvAravAle kahe haiM jo isa prakAra hai-anurAdhA jyeSThA mUla pUrvASADhA uttarASADhA abhijit evaM zravaNa, arthAt anurAdhAdi zravaNAnta ke sAta nakSatra pazcima arrar mAne pazcima dizA meM kAryasAdhaka hote haiM / ( ghaNiTThAiyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahA dhaNiTThA sayabhiyA punvApoTThavayA uttarApoDavayA revaI assiNI bharaNI) dhaniSThAdi bharaNyanta ke sAta nakSatra nakSatro A pramANe che--kRttikA rAhiNI mRgaziza ArdrA punarvasu puSya ane azleSA arthAt kRttikAdi azleSAntanA sAta nakSatre pUrva dvAravALA eTale ke pUrva dizAmAM kAya sAdha hoya che. (mahAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA mahA punnA phagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA ) bhadhAhi sAta nakSatro dakSiNu dvAravANA kahyA che tenA nAme A pramANe che. maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hasta citrA ravAtI ane vizAkhA arthAt-mAdi vizAkhAnta sudhInA sAta nakSatro dakSiNa dizAmA artha sAdhaDa hoya che. (aNurAhAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA - aNurAhA jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA abhiI savaNo ) anurAdhAhi sAta nakSatro pazcima dvAravALA kahyA che. je A pramANe che-anurAdhA jyeSThA mUla pUrvASADhA uttASADhA abhijIt ane zravaNu arthAt anurAdhAdi sAta nakSatro pazcimadrizAmAM kArya sAdhaka hoya che. ( dhaNiTThAiyA satta kkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahA- ghaNiTTA sayabhisayA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 sUryaprakSaptisUtre trANi uttaradvArANi prajJaptAni tadyathA dhaniSThA zatabhiSA pUrvAproSThapadA uttarAproSThapadA revatI azvinI bharaNI' arthAt dhaniSThAdIni bharaNyanyantAni saptanakSatrANi uttarasyAM dizi kAryasAdhakAni bhavantIti prathamavAdino'bhiprAyaH / atha dvitIyavAdino matamAha___ 'tattha je te evamAhesu tA mahAIyA satta NakkhattA puvadAriyA paNNattA te evamAhaMsu, taM jahA-mahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA' tatra ye te evamAhustAvat maghAdInI saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni te evamAhustadyathA-maghA pUrvAphAlgunI unarAphAlgunI hastazci svAtI vizAkhA / 'aNurAidIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA-aNurAhA jihA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA abhII savaNo' anurAdhAdIni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni tadyathA anurAdhA, jyeSThA mUlaM pUrvASADhA uttarAuttara dvAravAle kahe haiM jo isa prakAra hai dhaniSTA zatabhiSA pUrvAproSThapadA uttarAproSThapadA revatI azvinI bharaNI, arthAt dhaniSThAdi bharaNI paryanta ke sAta nakSatra uttara dvAravAle arthAt uttara dizA meM kAryasAdhaka hote haiM, isa prakAra prathamavAdi kA mata hai // 1 // ___ aba dUsare vAdikA mata pradarzita karate haiM-(tattha je te evamAhaMsu tA mahAIyA satta NakvattA puvvadAriyA paNNatA te evamAhaMsu, taM jahA-mahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA) jo isa prakAra kahate haiM maghAdi sAta nakSatra pUrva chAravAle kahe haiM jo isa prakAra se haiM-maghA pUrvAphalgunI uttarAphalgunI hasta citrA svAtI evaM vizAkhA, arthAt maghAdi vizAkhAntake sAta nakSatra pUrva dizA meM kAryasAdhaka hote haiM (aNurAhAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA-aNurAhA-jiTTAmRlo puvvAsADhA uttarAsADhA puvvapoTuvayA uttarApovayA revaI assiNI bharaNI) pani sAta nakSatrI uttara daa21|| kahyA che. je A pramANe che.-dhaniSThA zatabhiSA pUrvaproSThapadA uttaraproSThapadA revatI AzvinI ane bhAraNa arthAt dhaniSThAdi bharaNI sudhInA sAta nakSatro uttara dvAravALA kahyA che arthAt uttara dizAmAM kArya sAdhaka hoya che. A rIte prathama matavALAno mata che. 1 ve mIon bhatAjAno mata prahazita 42 cha.-(tattha je te evamAsu tA mahAdIyA satta Naka khattA puvvadAriyA paNNattA te evamAhaMsu taM jahA-mahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI hatyo cittA sAI visAhA) tamAma // pramANe 4 che mAha sAta nakSatro puurvdvAra vALA kahyA che. teo A pramANe kahe che maghA pUrvA phAlganI uttarAphAzunI hasta citrA svAtI ane vizAkhA arthAt maghAdi vizAkhAnta sAta nakSatro pUrva dizAmAM kArya sAtha khAya che. (aNurAhAiyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA-aNurAhA, jiTThA mUlo puvvAsAdA uttarAsADhA abhiI savaNo) anurAdhA vigere sAta nakSatra kSiy zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 59 dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 139 pADhA abhijit zravaNA 'dhaNihAdIyA sattaNakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA-dhaNiTThA sayabhisayA puvvAbhadavayA uttarAbhadavayA revaI assiNI bharaNI' dhaniSThAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyathA-dhaniSThA zatabhiSA pUrvAgrauSThapadA uttarApauSThapadA revatI azvinI bharaNI' 'kattiyAiyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahAkattiyA, rohiNI saMThANA adA puNavyas pusso assesA' kRttikAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni tadyathA kRttikA rohiNI mRgazirA AdI punarvasU puSyo azleSA arthAt kRttikAdInI azleSAntAni saptanakSatrANi uttaradvArakAni-uttarasyAM dizi kAryasAdhakAni bhavantIti / ___ evaM dvitIyasya matamabhidhAya tRtIyavAdino mataM vivRNoti yathA-'tattha je te evamAhaMsu tA dhaNihAdiyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNNattA te evamAhaMsu taM jahA-dhaNiTA sattarisayA puvvAbhadavayA uttarAbhavayA revai assiNI bharaNI' tatra ye te evamAhuH tat dhaniSThAdikA saptanakSatrA pUrvadvArANi prajJaptAni te evamAhuH tadyathA dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA uttarAbhAdrapadA revatI azvinI bharaNI arthAt dhaniSThAdIni bharaNyantAni saptanakSatrANi pUrvadvArakANi-pUrvasyAM dizi kAryasAdhakAni bhavantIti jJAtavyaM, 'kattiyA diyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA, ahA puNavvasa pusso abhiI savaNo) anurAdhA Adi sAta nakSatra dakSiNadvAravAle kahe haiM jo isa prakAra se haiM-anurAdhA jyeSThA mUla pUrvASADhA uttarASADhA abhijin zravaNa / arthAt anurAdhAdi zravaNAntake sAta nakSatra dakSiNadvAra arthAt dakSiNadizA meM kArya sAdhaka hote hai / (dhaNihArIyA sata NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA dhaNiTThA sayabhisayA puvvAbhaddavayA uttarAbhavayA revaI assiNI bharaNI) dhani chAdi sAta nakSatra pazcimadvAravAlekahe haiM jo isa prakAra haiM dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA uttarAbhAdrapadA revatI azvinI bharaNI) arthAt dhaniSThAdi bharaNyAntake sAta nakSatra :pazcimadvAravAle arthAt pazcimadizA meM kAryasAdhaka hote haiN| (kattiyAiyA sattaNakkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA addA puNavvasU pusso assesA) kRttikAdi sAta nakSatra uttara dvAravALA kahyA che tenA nAma A pramANe che. anurAdhA ceSThA mUla pUrvASADhA uttarASADhA abhijIta ane zravaNa arthAt anurAdhAdi zravaNa paryantanA sAta nakSatro dakSiNa dvAravALA meTale dakSiy wi sAdhAya che. (dhaNidvAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA dhaNivA sayabhisayA puvvAbhavayA uttarAbhavayo revaI assiNI bharaNI) dhaSThiAdi sAta pazcima dvAravALA kahyA che. je A pramANe che-dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdra padA uttarAbhAdrapadA revatI azvinI ane bharaNI arthAt dhaniSThAdi bharaNa paryantanA sAta nakSatro pazcima dArA arthAt pazcima dizAmA artha sAdha DAya che. (kattiyAiyA satta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre assesA' kRttikAdIni saptanakSatrANi uttaradvArikANi prajJaptAni tadyathA kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU puSyo azleSA 2 (tattha je te evamAhaMsu tA dhaNihAdiyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNNattA te evamAsu paNihA satabhisayA pubAbhadavayA uttarAbhadavayA revai assiNI bharaNI' tatra ye te ekmAhaMsu yat dhaniSThAdIni sapta nakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni te evamAhuH dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA uttarAbhAdrapadA revatI azvinI bharaNI arthAt dhaniSThAdIni bharaNyantAni sapta nakSatrANi pUrvasyAM dizi kAryasAdhakAni bhavanti 'kattiyAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA adA puNavyam pusso assesA' kRttikAdInI saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni taM jahA-kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU pUSya azleSA' arthAt dvAravAle kahe haiM jo isa prakAra hai-kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU puSya evaM azleSA / arthAt kRttikAdi azleSAnta ke sAtanakSatra uttaradvAra vAle arthAt uttaradizA meM kAryasAdhaka hote haiN| pUrvokta prakAra se dUsare matAvalambI ke mata kA kathana karake aba tIsare matavAdi ke abhiprAya ko kahate haiM jo isa prakAra hai-(tattha je te evamAhaMsu tA dhaNiTThAdIyA sattaNakkhattA putvadAriyA paNNasA te evamAhaMsu-dhaNihA satabhisayA puvvAbhaddavayA uttarAbhavayA revaI assiNI bharaNI) unameM jo isa prakAra kahate haiM kI dhaniSThAdika sAta nakSatra pUrvadvAravAle kahe haiM jo isa prakAra se haiM-dhaniSThA zatabhiSA pUrvA bhAdrapadA uttarAbhAdrapadA revatI azvinI bhrnnii| arthAt dhaniSThAdi bharANyanta ke sAta nakSatra pUrvadvAravAle mAne pUrva dizA meM kAryasAdhaka hote haiN| (kattiyAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA-katiyA rohiNI saMThANA, addA puNavvasU NakkhattA utaradAriyA paNNattA taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA addA puNavvas pusso assesA) tti sAta nakSatro utta2 2]m san cha, prabhArI che-kRti lie mRgazirA Adra punarvasU puSya ane azleSA athava kRttikAdi azleSA paryantanA sAta nakSatro uttara dvAravALA eTale ke uttara dizAnA kArya sAdhaka hoya che. parA uparokta prakArathI bIjA matAvalambInA matavAdInuM kathana karIne have trIjA mAtAvalakhIne abhiprAya batAve che? (tastha je te evamAhaMsu tA dhaNidvAdIyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNNatA te evamAhaMsu dhaNivA satabhisayA puvAbhavayA uttarAbhavayA revaI assiNI bharaNI) tamAma mema 4 che ke- dhaniSThAdi sAta nakSatra pUrva dvAravALA kahyA che. je A pramANe che. dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA, uttarAbhAdrapadA, revatI azvinI ane bharaNI arthAt dhaniSThAdi bharaNI sudhInA sAta nakSatro pUrva vArANA meTo ke pUrva ma 1 154 usaya che. (kattiyAdiyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA ahA puNavvasU zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikATIkA sU0 59 dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 141 kRttikAdIni AzleSAntAni saptanakSatrANi khalu dakSiNadvArakAni dakSiNasyAM dizi kArya sAdhakAni pratipAditAni santi evaM dvitIyasya matamabhidhIya tRtIyasya matamAha-tathA ca'mahAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA puvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA' maghAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi pravizAkhA ceti / arthAt maghAdIni vizAkhAntAni saptanakSatrANi pazcimadvArakAni-pazcimadiga vibhAgasthAni kAryasAdhakAni ca santIti pratipAditAni vartante / tathA ca-'aNurAhAdIyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA-aNurAhA jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA abhIyI savaNo' anurAdhAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni, tadyathA-anurAdhA jyeSThA mUlaM pUrvASADhA uttarASADhA abhijit zravaNazceti / arthAt anurAdhAdIni zravaNAntAni sapta pusso assesA) kRttikAdi sAta nakSatra dakSiNa dvAravAle kahe haiM jo isa prakAra haiM-kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU puSya azleSA arthAt kRttikA Adi se lekara azleSA paryanta ke sAta nakSatra dakSiNa dvAravAle pratipAdita kiyA hai tathA 'mahAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNatA taM jahA puvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI visAhA) maghA Adi sAta nakSatra ko pazcima dvAravAle kahe haiM, unake nAma isa prakAra se hai-pUrvAphAlgunI, uttaraphAlgunI, hasta citrA svAti evaM vizAkhA arthAt maghA nakSatra se lekara vizAkhA paryanta ke sAta nakSatra pazcima dvAravAle arthAt pazcima kAryasAdhaka pratipAdita kiyA hai, tathA 'aNurAhAdIyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA aNurAhA jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA abhII savaNo) anurAdhA vagairaha sAta nakSatra uttara dvAravAle kahe haiM, unake nAma isa prakAra se haiM-anurAdhA, jyeSThA, mUla pUrvASADhA, uttarASADhA abhijit evaM zravaNa arthAt pusso assesA) iti vizeSa sAta nakSatro lie dAvA cha. 2 mA prabhArI che-kRtikA, rahiNe mRgazirA AdrA punarvasu puSya ane azleSA arthAta kRttikAdidhi laIne azleSA sudhInA sAta nakSatrone dakSiNa dvAravALA havAnuM pratipAdana 42 che. tathA (mahAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA pajNattA, taM jahA-puvAphagguNI uttarAphAguNI hattho cittA sAI visAha!) bhavAti nakSatrIne pazcima 27 // 4 // cha, tenA nAme A pramANe che-maghA pUrvAphAlganI uttarAphAlganI hasta, citrA svAti ane vizAkhA arthAt maghA nakSatrathI laIne vizAkhA sudhInA sAta nakSatre pazcima dvAravALA eTale ke pazcima vibhAga Arya sA che tama pratipAdita 42 cha, tathA (aNurAhAdIyA satta NakhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA aNurAhA jedvA mUlo pubvAsADhA uttarAsADhA abhII savaNo) anurAdhA vigere sAta nksstr| utt26|2 pa 4 cha, tanA nAma mA pramANe che, -anurAdhA, jyeSThA mUla pUrvASADhA, uttarASADhA abhijIta ane zravaNa arthAt anurAdhAthI zrI suryaprajJami sUtra: 2 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 sUryaprajJaptisUtra nakSatrANi uttaradvArakAni-uttarasyAM dizi kAryasAdhakAni bhavantIti pratipAditAni santi / evaM tRtIyasya matAntaravAdino matavizleSaNaM pratipAdya samprati caturthasya vizleSaNaM vivRNoti-'tattha je te evamAhaMsu tA assiNI AdIyA satta NakkhattA punbadAriyA paNNattA, te evamAhaMsu, taM jahA-assiNI bharaNI kattiyA rohiNI maggasirA ahA puNavvam tatra yete evamAhustAvat azvinyAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni, te evamAhustadyathAazvinI bharaNI kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU ceti / arthAt ye caturthasthAnIyA matavAdino'nyeSAM matAni gauNAni kurvantaH svamataM cetthaM pratipAdayanti yat azvinyAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArakAni santItyeteSAmayamabhiprAyo vartate yat azvinyAdIni punarvasu paryantAni saptanakSatrANi pUrvasyAM dizi kAryasAdhakAni santi / tathA ca-'pussAdIyA sattaH NakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA, taM jahA-pusso assesA mahApuvvAphagguNI uttarAphagguNI anurAdhA se lekara zravaNa nakSatra paryanta ke sAta nakSatra uttara dizA ke kArya sAdhaka hote haiM vaisA pratipAdita kiyA hai, isa prakAra tIsare matAntaravAdI ke mata kA kathana karake aba caturtha matavAdI ke mata ko pradarzita karate haiM (tattha je te evamAhaMsu tA assiNI AdIyA satta NakkhattA putvadAriyA paNNattA, te evamAsu, taM jahA-assiNI, bharaNI, kattiyA rohiNI maggasirA adA puNavvasU ) unameM jo aisA kahate haiM ki azvinI Adi sAta nakSatra pUrva dvAravAle haiM usakA kahanA yaha hai ki azvinI, bharaNI, kRttikA rohiNI, mRgazirA ArdrA, punarvasU , ye sAta nakSatra pUrva dvAravAle hote haiN| arthAt cauthA matAvalambI anya matavAle ke mata ko amAnya karake apane mata ke bAre meM kahatA hai ki azvinI Adi pUrvokta sAta nakSatra pUrva dvAravAle haiM unakA kahanA kA bhAva yaha hai ki azvinI se lekara punarvasu paryanta ke sAta nakSatra pUrva dizA meM kArya sAdhaka hote haiM, tathA (pussAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA laIne zravaNa nakSatra sudhInA sAta nakSatre uttara dizAmAM kArya sAdhaka hoya che tema pratipAdita karela che. A pramANe trIjA matAntaravAdinA matanuM kathana karIne cothA matavAdinA matanu 4thana 42 che-(tattha je te evamAsu tA assiNIAdIyA satta NakkhattA puvvadAriyA SaNNatA, te evamAhaMsu taM jahA assiNI bharaNI kattiyA rohiNI maggasirA adA puNavvasU) temAM jeo ema kahe che ke-azvinI vigere sAta nakSatra pUrva dvAravALA che, temanuM pugavu 3-zvinI, maNI, kRtti, lilI, bhRgazirA, mAdrI mane yunasu A sAta nakSatra pUrva dvAravALA hoya che, arthAt cize matAvalaMbI anya matavAdiyenA matane asvIkAra karIne pitAnA matanA saMbaMdhamAM te kahe che ke-azvinI vigere pUrvokta sAta nakSetre pUrva dhAravALA che, temanA kahevAne bhAva e che ke-azvinIthI laIne punarvasu sudhiin| sAta nakSatrI pUzima yA hAya cha, tathA (pussAdIyA satta NakkhattA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 59 dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 143 hattho cittA' puSyAdIni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJaptAni, tadyathA-puSya AzleSA maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hastazcitrA ceti / arthAt puSyAdIni citrAntAni saptanakSatrANi dakSiNasyAM dizi hitAvahAni bhavantIti prajJaptAni / evaM ca-'sAIyA dIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA-sAI visAhA aNurAhA jeThA mUlo puvAsADhA uttarAsADhA' svAtyAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni, tadyathA-svAtI vizAkhA anurAdhA jyeSThA mUlaM pUrvASADhA uttarASADhA / arthAt-svAtyAdIni uttarASADhA paryantAni saptanakSatrANi pazcimadiya vibhAge kAryasAdhakAni bhavantIti pratipAditAni / tathA ca'abhIyI AdiyA sattaNakkhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA-abhIyI savaNo dhaNihA sayabhisayA puvvAbhadavayA uttarAbhavayA revaI' abhijidAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni, tadyathA-abhijit zravaNo dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA uttarAbhAdrapadA revatI paNNattA, taM jahA-pusso, assesA, mahA, puvvAphagguNI, UttarAphagguNI, hattho cittA) puSyAdi sAta nakSatra dakSiNa bAravAle kahe haiM unake nAma isa prakAra se haiM puSya azleSA, maghA, pUrvAphAlgunI uttarAphAgunI hasta evaM citrA, arthAt ye sAta nakSatra dakSiNa dizA meM hitakAraka hote haiN| tathA ca (sAIyAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA-sAI visAhA aNurAhA jehA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA) svAto Adi sAta nakSatra pazcima dvAravAle kahe haiM, unake nAma isa prakAra se haiM-svAtI, vizAkhA, anurAdhA, jyeSThA mUla pUrvASADhA, uttarASADhA / arthAt svAtI se lekara uttarASADhA paryanta ke sAta nakSatra pazcima dig vibhAga meM kArya sAdhaka hote haiM / tathA (abhII AdiyA satta NakkhattA uttarAdAriyA paNNattA, taM jahA abhAI, savaNo, dhaNiTThA, sayAbhisayA, puvvAbhaddavayA uttarAbhavayA revaI) abhijit Adi sAta nakSatra uttara dvAravAle pratipAdita kiye haiM unake nAma isa prakAra se haiM-abhijit , zravaNa, dhaniSThA dAhiNadAriyA paNNattA, taM jahA-pusso, assesA mahA, puvvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA) puSya vigere sAta nakSatro dakSiNa dvAravALA che, tenA nAma A pramANe che-puSya, azleSA maghA pUvaphALunI, hasta ane citrA arthAt A sAta nakSatre dakSiNa dizAmAM hitAvaha hAya cha, tathA (sAIyAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA-sAI visAhA aNurAhA, jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA) svAtI vigere sAta nakSatrI pazcima vArANA kahyA che, te A pramANe che-svAtI vizAkhA, anurAdhA, jyeSThA, mUla pUrvASADhA ane uttarASADhA arthAt svAtIthI laIne uttarASADhA paryantanA sAta nakSatre pazcima divi mAmA yasA ya cha, tayA (abhII AdiyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNasA, taM jahA amII, savaNo dhaniTThA, sayabhisayA, puvvAbhadavayA uttarAbhavayA revaI) abhijI vigere sAta nakSatre uttaradvAravALA pratipAdita karela che, tenA nAme zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 sUryaprakSaptisUtre ceti / abhijidAdIni revatyantAni saptanakSatrANi uttaradira vibhAge kAryasAdhakAni bhavantIti / caturthasya mataM vizleSya samprati paJcamasya tIrthAntarIyasya mataM vizleSayati-tattha je te evamAhaMsu, tA bharaNI AdIyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNNattA, te evamAsu, taM jahA-bharaNI kattiyA rohiNI saMThANA addA puvvaNam pusso' tatra ye te evamAhustAvat bharaNyAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni te evamAhustadyathA bharaNI kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU puSyaH / tatra-paJcAnAM matAntaravAdinAM madhye ye te matAntaravAdinaH paJcamasthAnIyAH khalu evaM kathayanti yat bharaNyAdIni saptanakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAnIti, teSAmayamabhiprAyo yat bharaNyAdIni puSyaparyantAni saptanakSatrANi pUrvasyAM dizi hitAvahAni kathitAni / tathA ca-'assesAdIyA sattaNakkhattA dAhiNadAriyA paNNattA, taM jahA-assesA mahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA sAI' AzleSAdIni saptanakSatrANi dakSiNazatabhiSA, pUrvAbhAdrapadA, uttarAbhAdrapadA, evaM revatI, arthAt abhijita se revatI paryanta ke sAta nakSatra uttara divibhAga meM kAryasAdhaka hote haiN| isa prakAra cauthA matAvalambI ke mata ko kahakara ke aba pAMcaveM matavAle ke mata kA kathana karate haiM-(tattha je te evamAsu, tA bharaNI AdIyA satta NakkhatA puvvadAriyA paNNattA te evamAsu taM jahA-bharaNI kattiyA, rohiNI, saMThANA, addA puNavvasa pusso) unameM jo aisA kahate haiM hi bharaNI vagairaha sAta nakSatra pUrva dvAravAle kahe haiM, unakA kahanA isa prakAra hai ki bharaNI, kRttikA, rohiNI, mRgazirA, ArdrA, punarvasU, evaM puSya / pAMca matAvalambIyoM meM pAMcavAM matAvalambI kahatA hai ki bharaNI Adi pUrvokta sAta nakSatra pUrva dvAravAle haiM, unakA kathana kA bhAva yaha hai ki bharaNI Adi puSya paryanta ke sAta nakSatra pUrva dizA meM hitakAraka kahe haiN| tathA (assesAdIyA satta NakvattA dAhiNa dAriyA paNNattA, taM jahA-assesA mahA puvvAphagguNI, uttarAphagguNI, hattho A pramANe che-abhijIta zravaNa, dhaniSThA, zatabhiSA, pUrvAbhAdrapadA, uttarAbhAdrapadA ane revatI arthAt abhijIthI revatI sudhInA sAta nakSatro uttara dizAmAM kAryasAdhaka hoya che. A pramANe cothA matavALAnA matanuM kathana karIne have pAMcamA matAvalaMbInA matanuM thana re cha. (tattha je te evamAsu tA bharaNI AdiyA satta NakhakttA puvvadAriyA paNNattA te ebamAsu taM jahA bharaNI kattiyA, rohiNI, saMThANA, addA puNavvasU pusso) tamAmA rme| ema kahe che ke bharaNI vigere sAta nakSatra pUrva dvAravALA kahyA che. temanuM kahevuM evuM che kebharaNI, kRttikA, rahiNI, mRgazirA Adra, punarvasu ane puSya, arthAta pAMca matAva lambImAM pAMcamA matavAdinuM kathana evuM che ke bharaNI vigere pUrvokta sAta nakSatre pUrva dvAravALA che, temanA kathanane bhAva e che ke bharaNIthI laIne puSya sudhInA sAta nakSatra pU zAma ta24 cha. tathA (assesAdIyA satta NakkhattA dAhiNadAriyA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakAzikA TIkA sU0 59 dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitama' prAbhRtaprAbhRtam 145 1 dvArANi prajJaptAni tadyathA- AzleSA maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hastazcitrA svAtI ceti arthAt AzleSAdIni svAtI paryantAni saptanakSatrANi dakSiNadigvibhAge kAryasAdhakAni bhavanti / evaM ca - 'visAhAdIyA satta NakkhatA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahAfare aNurAhA jeA mUlo puvvAsAThA uttarAsAdA abhII' vizAkhAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyathA - vizAkhA anurAdhA jyeSThA mUlaM pUrvASADhA uttarASADhA abhijit / arthAt vizAkhAdIni abhijit paryantAni saptanakSatrANi pazcimadig vibhAge yAtrAdi kAryeSu kAryasAdhakAni bhavantItyarthaH / evaM ca - 'savaNAdIyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA -savaNo ghaNiTThA sayabhisayA puvvApoTThavayA uttarApoTThavayA revaI assiNI' zravaNAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni tadyathA-zravaNo dhaniSThA zatabhiSA pUrvAcittA sAI) azleSA Adi sAta nakSatra dakSiNa dvAravAle pratipAdita kiye haiM, unake nAma isa prakAra hai-azleSA, maghA, pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI hasta citrA evaM svAtI arthAt azleSA se lekara svAtI paryanta ke sAta nakSatra dakSiNa di vibhAga meM kArya sAdhaka hote haiM / evaM (bisAhAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA-visAhA, aNurAhA, jeTThA, mUlo, puvvAsADhA uttarAsAdA abhII) vizAkhA Adi sAta nakSatra pazcima dvAravAle kahe haiM unake nAma isa prakAra hai- vizAkhA anurAdhA, jyeSThA, mUla, pUrvASADhA, uttarApADhA, evaM abhijit, arthAt vizAkhA Adi abhijit paryanta ke sAta nakSatra pazcima dina vibhAga meM yAtrAdi kAryoM meM kAryasAdhaka hote haiN| evaM (savaNAdIyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA -savaNo, NiTThA, sabhisayA, pucvApoTThavayA, uttarApoTThavayA, revaI assisaNI) zravaNa Adi sAta nakSatra uttara dvAravAle prajJapta kiye haiM jo isa prakAra hai-zravaNa, paNNattI, ta jahA assesA, mahA, puntrAphagguNI, uttarA phagguNI, hattho cittA sAI) azleSA vigere sAta nakSatrA dakSiNudvAravALA pratipAdita karyAM che. tenA nAma A pramANe che, azleSA, maghA, pUrvAzahagunI, hasta, citrA bhane svAtI, arthAt azleSAthI saI ne svAtI sudhInA sAta nakSatro dakSiNuddigvibhAgamAM arthasAdhaka hoya che, tathA ( visAhAdoyA satta NakkhacA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA -visAhA, aNurAhA, jeTTho mUlo puvvAsADhA, uttarAsADhA, abhII) vizAmA vigere sAta nakSatro pazcimadvAravANA udyA che, tenA nAmo mA pramANe che. vizAkhA, anurAdhA, jyeSThA, bhUsa, pUrvASADhA, uttarASADhA, mane abhijIta arthAt vizAkhA vigere abhijIta pantanA sAta nakSatra pazcima digvibhAmAM yAtrA vigere prAyabhA artha sAdha hoya che tathA (savaNAdIyA satta NakkhantA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA - satraNo, dhaNiTThA, sayabhisayA, puvvApoTuvayA uttarApoTuvayA revaI assiNI) zravaNu vigere sAta nakSatrA uttaradvAravALA prajJapta karyAM che, je A pramANe che-zravaNu zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtra prauSThapadA uttarApauSThapadA revatI azvinI ceti / arthAt zravaNAdIni azvinI paryantAni saptanakSatrANi khalu uttaradvArakAni-uttaradira vibhAge yAtrAdi zubhakAryeSu kAryasAdhakAni pratipAditAni santIti paJcAnAM tIrthAntarIyAnAM matavizleSaNAni pRthaka 2 pratipAdyopasaMharati -'ee evamAsu' ete evamAhuH / ete paJcatIrthAntarIyA matAntaravAdinaH evaM pUrvadarzitarItyA svasvamatAni pratipAdayantItyarthaH / samprati svamatamAha-'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH / vayaM-sakalazAstramarmajJAH kevalajJAnacakSuSo vayamevaM-vakSyamANaprakArakaM svamataM vdaamH-kthyaamH| 'tA abhII AdiyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNNattA, taM jahAabhII savaNo dhaNivA sayabhisayA puvvApodvavayA uttarApoTTavayA revaI' tAvata abhijidAdIni sapta nakSatrANi pUrvadvArANi prajJaptAni, tadyathA-abhijita zravaNo dhaniSThA zatabhiSA pUrvAgrauSThapadA uttarApauSTapadA revatI / tAvat-tatra paJcAnAmapi matAntaravAdinAM madhye naikasyApi mataM dhaniSThA, zatabhiSA, pUrvApoSTapadA, uttarAprauSThapadA, revatI, azvinI arthAt zravaNa se lekara azvinI paryanta ke sAta nakSatra uttara digavibhAga meM yAtrAdi zubha kAryoM meM kAryasAdhaka pratipAdita kiye haiM / isa prakAra pAMcoM matAvalaMbiyoM ke matAntara ko pRthaka pRthaka batAkara ke aba isa kathana kA upasaMhAra karate haiM-(ee ebamAsu) ye pAMca tIrthAntarIya pUrvapradarzita rIti se apane apane mata kA kathana karate haiN| aba bhagavAn svamata ko kahate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo) kevalajJAna vAle netra se evaM sakalazAstra ke marma se maiM isa viSaya meM isa prakAra se kahatA hUM(tA abhII AdiyA satta NakkhattA puvvadAriyA paNNattA, taM jahA-abhII savaNo dhaNihA, sayabhisayA puvvApoTTavayA uttarApoTTavayA revaI) abhijit Adi sAta nakSatra pUrva dvAra vAle prajJapta kiye haiM jo isa prakAra haiM-abhijit , zravaNa, dhaniSThA, zatabhiSA pUrvAgrauSThapadA, uttarAprauSThapadA, evaM revatI / zrI dhaniSThA, zatabhiSA, pUrvASThapadI, uttarAkhISThAdA, revatI ane azvinI arthAt zravaNathI laIne azvinI sudhInA sAta nakSatro uttaradivibhAgamAM yAtrAdi zubha karyomAM kAryasAdhaka pratipAdita karyA che, A rIte pAMce matAvalaMbinA matAntarane alaga alaga batAvIne // 4thanAna 5 2 52di he che-(ee evamAIsu) 4 pAya tAntarIya pUrvarita rIta pitapitAnA matanuM kathana kare che ve bhagavAn zvabhatanu thana 42 che. (vayaM puNa evaM vyAmo) upazAna yukta netrathA tathA sakala zAstranA marmane jANIne huM A viSayamAM A pramANe kahu chuM. (tA gamI AdiyA satta NakkhattA puvadAriyA paNNattA, taM jahA-abhII savaNo dhaniTThA, sayabhisayA puvvApoduvayA uttarApoduvayA revaI) amita vigere sAta nakSatra pUrva 321NA pAnu prajJapta karela che, je A pramANe che, abhijIta zravaNa dhaniSThA, zatabhiSA pUrvApauSThayadA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 59 dazamaprAbhRtasya pakaviMzatitama' prAbhRtaprAbhRtam 147 samIcInaM varttate, sopapattikaM mama mataM zrUyatAM tAvat yato hi abhijinnakSatraM yugAdi nakSatraM nirNItaM varttate, tata eva sarvapravRttInAM pravarttanaM prArabhyate, ataeva abhijidAdIni revatI paryantAni saptanakSatrANi pUrvadvArakAni - pUrvadigvibhAge kAryasAdhakAni bhavanti / tathA ca'asiNI AdIyA satta NakkhatA dAhiNadAriyA paNNattA, taM jahA - assiNI bharaNI aver rohiNI saMThANA adA puNavvasU' azvinyAdIni saptanakSatrANi dakSiNadvArANi prajJazAni, tadyathA - azvinI bharaNI kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punarvasU / arthAt azvinyAdIni punarvasu paryantAni sapta nakSatrANi khalu dakSiNadvArakAni - dakSiNadig vibhAge kAryasAdhakAni bhavantIti pratipAditAni santi / evaM ca - 'pussAdIyA sapta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA, taM jahA - pusso assesA mahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI hattho cittA' puNyAdIni saptanakSatrANi pazcimadvArANi prajJaptAni tadyathA- puSya AzleSA maghA pUrvAphAlgunI bhagavAn kahate haiM ki pAMcoM matAntara vAdiyoM meM eka bhI mata samyak prakAra kA nahIM hai / sopapattika arthAt sapramANa merA mata suno-abhijit nakSatra yuga kA Adi nakSatra nirNita kiyA hai, usa se hI sabhI pravRttiyAM pravRtta hotI haiM arthAt usa nakSatra se hI sabhI pravRttiyoM kA prAraMbha hotA hai, ataeva abhijit nakSatra se lekara revatI paryanta ke sAta nakSatra pUrva dvAravAle arthAt pUrva digvibhAga meM kArya sAdhaka hote haiM / tathA (assiNI AdIyA satta NakkhatA dAhiNadAriyA paNNattA, taM jahA - aissaNI bharaNI kasiyA rohiNI saMThANA addA puNa vasU) azvinI Adi sAta nakSatra dakSiNa dvAravAle prajJapta kiye haiM, jaise kI - azvinI, bharaNI, kRttikA rohiNI, mRgazirA ArdrA punarvasu / arthAt azvinI se lekara punarvasu paryanta ke sAta nakSatra dakSiNa dvAravAle mAne dakSiNa digbhiAga meM kArya sAdhaka hote haiM aisA pratipAdita kiyA hai / tathA (pussAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA-pusso assesA uttarA prauSThapadA ane revatI, zrI bhagavAn kahe che ke pAMce matAntaravAdiyAmAM koinA paNa mata ceAgya rIte kahela nathI. seApapattika arthAt sapramANa mAre mata sAMbhaLe, abhijIt nakSatra yuganuM Adi nakSatra hAvAnuM pratipAdita karela che. tenAthI ja saghaLI pravRttiyA pravata mAna thAya che, arthAt e nakSatrathI ja badhI ja pravRttiyAnA prAraMbha thAya che, tethI ja abhijIta nakSatrathI laine revatI pantanA sAta nakSatra pUrva dvAravALA arthAt pUrva higvibhAgamA artha sAdha hoya che, tathA ( assiNI AdiyA satta NakkhattA dAhiNada riyA paNNattA, taM jahA - assiNI bharaNI kattiyA rohiNI saMThANA addA puNanvasU ) azvinI vigere sAta nakSatro dakSiNadvAravALA pratipAti karyAM che, jema ke azvinI bharaNI, kRttikA rohiNI mRgazirA ArdrA punaHvasu arthAt azvinIthI laIne punaHvasu pantanA sAta nakSatrA dakSiNa dvAravALA arthAt dakSiNadizAmAM kArya sAdhaka hAya che. tema pratipAdana karela che, tathA (pusAdIyA satta NakkhattA pacchimadAriyA paNNattA taM jahA - pusso assesA mahA puvbaphagguNI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 sUryaprajJaptisUtre 1 uttarAphAlgunI hastacitrA ceti / puSyAdIni citrAntAni saptanakSatrANi pazcimadvArakAnipazcimAyAM dizi kAryasAdhakAni bhavantIti pratipAditAni santi / tathaiva - 'sAI AdIyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahA - sAI visAhA aNurAhA jeTThA mUlo puvvAsADhA uttarAsAdA' svAtyAdIni saptanakSatrANi uttaradvArANi prajJaptAni tadyathA - svAtI vizAkhA anurAdhA jyeSThA mUlaM pUrvASADhA uttarASADhA ceti / arthAt svAtyAdIni uttarASADhAparya tAni saptanakSatrANi uttaradvArakAni - uttaradigvibhAge kAryasAdhakAni bhavantIti prajJatAni / evamaSTAviMzati nakSatrANAM dig dvArANi pazcamatAntarasahitAni svamata pUrNAni pratipAditAni santIti // sU0 59 // dazamasya prAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // mahA putravApharaguNI, uttarAphagguNI hattho cittA) puSyAdi sAta nakSatra pazcima dvAravAle prajJapta kiye haiM jo isa prakAra hai-puNya, azleSA, maghA, pUrvAphAlgunI, uttarAphAlgunI hasta evaM citrA / arthAt puSya se lekara citrA paryanta ke sAta nakSatra pazcima dvAravAle arthAt pazcima dizA meM kAryasAdhaka pratipAdita kiye haiM / usI prakAra 'sAI AdIyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA, taM jahAsAI, bisAhA, aNurAhA, jeTThA mUlo pUvvAsADhA uttarAsADhA) svAtI Adi sAta nakSatra uttara dvAravAle prajJapta kiye haiM, jo isa prakAra hai - svAtI, vizAkhA, anurAdhA jyeSThA mUla pUrvASADhA evaM uttarASADhA / arthAt svAtI vagairaha uttarASADhA paryanta ke sAta nakSatra uttara dvAravAle arthAt uttaradigvibhAga meM kArya sAdhaka prajJapta kiye hai| isa prakAra pAMca matAMtaravAdiyoM ke mata ke kathana pUrvaka aThAIsa nakSatroM ke dig dvAra kA svasiddhAMtAnusAra pratipAdana kiyA hai / / sU0 59 // dasaveM prAbhRta kA ekavIsavAM prAbhRtaprAbhR samApta // 10-21 // uttarAphagguNI ittho cittA) puSya vigere sAta nakSatro pazcima dvAravANA ajJasaryA che, me mA prabhANe che-puNya, azleSA, maghA, pUrvAzabgunI, uttarAzalgunI, hasta ane citrA arthAta puSpathI laine citrA paryaMntanA sAta nakSatrA pazcima dvAravALA arthAt pazcimadizAmAM Arya sAdha pratipAdita ryA che, yena pramANe ( sAI AdiyA satta NakkhattA uttaradAriyA paNNattA taM jahA - sAI visAhA, aNurAhA, jeTThA, mUlo pubbAsADhA uttarAsADhA) svAtI vigere sAta sakSatrA uttara dvAravALA prajJapta karyAM che, je A pramANe che, svAtI vizAkhA anurAdhA jyeSThA mUla pUrvASADhA ane uttarASADhA arthAt svAtI vagere uttarASADhA paryantanA sAta nakSatrA uttaradvAravALA arthAt uttaradizAmAM kAryasAdhaka pratipAdita karyA che. A rIte pAMca matAMtara vAkriyAnA matanA kathana pUrvaka atyAvIsa nakSatrAnA digdAranu svasiddhAta pramANe pratipAdana yu che, // sU0 58 // dasamA prAbhRtanu ekavIsamu' prAmRtaprAmRta samApta || 10-21 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 149 dazamasya prAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam nakSatrANAM dvArANi pratipAdya samprati nakSatrANAM vicayo vaktavya iti tadviSayaM praznasUtramAha mUlam--tA kahaM te NakkhattA vijaye Ahieti vaejjA! tA ayaNNaM jaMbaddIve dIve jAva parikkheveNaM tA jaMbUhIveNaM dIve do caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA, do mUriyA tarvisu vA tati vA tavi. ssaMti vA, chappaNNaM NakkhattA joyaM joeMsu vA joyaM joeMti vA joyaM joissaMti, taM jahA-do abhII do savaNo do dhaNiTThA do sayabhisayA do puvApoTThavayA do uttarApoLuvayA do revaI do asmiNI do bharaNI do kattiyA do rohiNI do saMThANA do adA do puNavvasU do pussA do assesAo do mahA do puvvAphagguNI do uttarAphagguNI do hatthA do cittA do sAI do aNurAhA do jeTThA do mUlA do puvAsADhA do uttarAsADhA, tA eesiNaM chappaNNAe NakkhattANaM asthi NakkhattA je NaM nava muhutte sattAvIsaM ca sattaTThibhAge muhuttassa caMdeNa saddhiM jopaM joeMti, asthi NavattA je NaM paNNarasamuhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeti, asthi NakvattA je NaM tIsa muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, asthi NakkhattA jeNaM paNayAlIsaM muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti / tA eesiNaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare Nakkhatte je NaM Navamuhutte sattAvIsaM ca sattaTThibhAge muhuttassa caMdeNa saddhiM joya joeMti kayare NakkhatA je NaM paNNarasasamuhutte cadeNa saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA jeNaM tIsati muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA je NaM paNayAlIsaM muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM tattha je te NakkhattA je NaM Nava muhutte sattAvIsaM ca sattaTThibhAge muhattassa caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM do abhII, tattha je te NakkhattA je NaM paNNarasamuhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti te NaM bArasa, taM jahA-do sayabhisayA do bharaNI do adA do assesA do sAI do zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre jeTThA / tattha je NaM tIsa muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeti te NaM tIsaM, taM jahA-do savaNA do dhaNiTThA do puvvAbhadavayA do revaI do assiNI do kattiyA do saMThANA do pussA do mahA do puvAphagguNI do hatthA do cittA do aNurAhA do mUlA do pubbaasaaddhaa| tatthaje te NakkhattA je NaM paNayAlIsa muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM bArasa, taM jahAdo uttarApoTTavayA do rohiNI do puNavvasU do uttarAphagguNI do visAhA do uttarAsAdA, tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM asthi Nakkhatte je NaM cattAri ahoratte chacca muhatte sUrieNa saddhiM joyaM joeMti, asthi NavattA je NaM cha ahoratte ekavIsaM ca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti asthi NakvattA je NaM vIsaM ahorate tiNNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti / tA eesi NaM chappaNNAe NakvattANaM kayare NakkhattA je NaM te ceva uccAreyavvaM, tA eesiNaM chappaNAe NakravattANaM tattha je te NakkhattA je NaM cattAri ahoratte chaccamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM do abhiI / tattha je te NakkhattA je NaM cha ahorate ekavIsaM ca muhutte sureNa saddhi joyaM joeMti, te NaM bArasa, ta jahA-do sayabhisayA do addA do assesA do visAhA do jeTThA / tattha je te NakkhattA jeNaM terasa ahorate bArasa muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM tIsaM taM jahA-do savaNA jAva do puvvAsADhA, tattha je te NakkhattA je NaM vIsaM ahoratte tiNNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM bArasa, taM jahA-do uttarApoTThavayA jAva uttarAsADhA / sU0 60 // // dasamassa pAhuDassa bAvIsaimaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te nakSatra vicaya AkhyAtA iti vadet / tAvat ayaM khalu jambUdvIpo dvIpa: yAvat parikSepeNa, tAvat jambUdvIpe khalu dvIpe dvau candrau prabhAsayatAM vA prabhAsayata vA prabhAsayiSyataH, vA dvau sUyauM atApayatAM vA tApayataH vA tApayiSyataH vA, SaT paJcAzannakSatrANi yogam ayujan vA yuJjanti vA yokSyanti, tadyathA-dvau abhijitau dve zravaNe zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 151 dve dhaniSThe dve zatabhiSe dve pUrvAgrauSThapade dve uttarApauSThapade dve revatyau dve azvinyau dve bharaNyau dve kRttike dve rohiNyau dvau mRgazIrSoM dve Ardra dvau punarvasU dvau puSyau dve AzleSe dve maSe dve pUrvAphAlgunyau dve uttarAphAlgunyau dvau hastau dve citre dve svAtyau dve vizAkhe dve anurAdhe dve jyeSThe dve mUle dve pUrvASADhe dve uttarASADhe / tAvat eteSAM khalu SaTpaJcAzanakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu navamuhUrttAn saptaviMzatizca saptapaSTibhAgAn muhUrtasya candreNa sArddha yogaM yuJjanti, santi nakSatrANi yAni khalu paJcadazamuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, santi nakSatrANi yAni khalu triMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, santi nakSatrANi yAni khalu paJcacatvAriMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti / tAvat eteSAM SaT pazcAzanakSatrANAM katarANi nakSatrANi yAni khalu navamuhUrtAn saptaviMzatizca saptapaSTibhAgAn muhUttesya candreNa sArddha yogaM yuJjanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu paJcadazamuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti / katarANi nakSatrANi yAni khalu triMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti katarANi nakSatrANi yAni khalu paJcacatvAriMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti / tAvat eteSAM SaT pazcAzanakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu navamuhUrtAn saptaviMzatizca saptaSaSTibhAgAn muhUrtasya candreNa sArddha yogaM yuJjanti tau khalu dvau abhijitau / tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu paJcadazamuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, tAni khalu dvAdaza tadyathA-dve zatabhiSe dve bharaNyau dve Ardra dve AzleSe dve svAtyau dve jyeSThe / tatra yAni khalu triMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti tAni khalu triMzat , tadyathA-dvau zravaNau dve dhaniSThe dve pUrvAbhAdrapade dve revatyau de azvinyau dve kRttike dvau mRgazISau dvau puSyau dve madhe dvau pUrvAphAlguNyau dvau hastau dve citre dve anurAdhe dve mUle dve pUrvASADhe / tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu pazcacatvAriMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, tAni khalu dvAdaza, tadyathAdve uttarAprauSThapade dve rohiNyau dvau punarvasU dve uttarAphAlguNyau dve vizAkhe dve uttarASADhe / tAvat eteSAM khalu SaTpazcAzannakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu catura ahorAtrAn SaTa ca muhUrtAn sUryaNa sAddha yogaM yunanti / santi nakSatrANi yAni khalu SaT ahorAtrAn ekaviMzatizca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti / santi nakSatrANi yAni khalu viMzati ahorAtrAn trIzcamuhUrtAn sUryeNa sAddhaM yogaM yuJjanti / tAvat eteSAM khalu SaT pazcAzannakSatrANAM katarANi nakSatrANi yAni khalu taccaiva uccArayitavyaM / tAvat eteSAM khalu SaT pazcAzanakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi catura ahorAtrAn SaTU ca muhUrtAn sUryeNa sAddha yogaM yuJjanti, tAni khalu dvau abhijitau / tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu SaT ahorAtrAn ekaviMzatizca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti, tAni khalu dvAdaza, tadyathA-dve zatabhiSe dve Ardra dve AzleSe dve svAtyau dve vizAkhe dve jyeSThe / tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu trayodaza ahorAtrAn dvAdazamuhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti, tAni khalu triMzat tadyathA-dvau zravaNau yAvat dve pUrvASADhe / tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu zrI suryaprajJapti sUtra: Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 sUryaprazatisUtre viMzatiH ahorAtrAn trIMzvamuharttAn sUryeNa sArddhaM yogaM yuJjanti tAni khalu dvAdaza tadyathAuttarApraSThapade yAvat dve uttarASADhe // sU0 60 // TIkA--gataM dazamaprAbhRtasya ekaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM samprati dvAviMzatitamaM prArabhyate tasya pUrveNAyaM sambaMdho yat pUrvasmin nakSatrANAM dvArANi kathitAni atra nakSatrANAM svarUpaM vaktavyamiti kathayati - 'tA kahaM te Nakkhatta vijae Ahieti vajjA' tAvat kathaM te nakSatra vica AkhyAta iti vadet / tAvat-tatra nakSatrANAM svarUpanirNaye, kathaM kena prakAreNa kenAdhAraNa kayAvopapatyA te tvayA bhagavan ! nakSatravicayaH - nakSatrANAM svarUpanirNayaH AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet- kathayet atra 'NakkhattavijayaM' ti vipUrvazci svabhAvAt svarUpanirNaye varttate / uktaM ca yathA - ( AptavacanaM pravacanaM jJAtvA vicayastadartha nirNayanam) tatra khalu bAvIsaveM prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha nakSatroM ke dvAroM kA pratipAdana kara ke aba nakSatroM ke vicaya ke svarUpa kA kathana karate haiM (tA kahaM te Nakkhatta vijae) ityAdi TIkArtha- dasaveM prAbhRta kA ikkIsavAM prAbhRtaprAbhRta pUrNa huvA aba bAvIsaveM prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha karate haiM pUrva ke sAtha isakA saMbaMdha isa prakAra se hai ki pUrva prakaraNa meM nakSatroM ke dvAra ke saMbaMdha meM kathana kiyA hai, yahAM para nakSatroM ke svarUpa kA kathana kiyA jAtA hai-zrIgautamasvAmI bhagavAn se prazna karate haiM ki (tA kahaM te Nakkhatta vijae Ahieti vaejA) he bhagavan nakSatroM ke svarUpa viSaya meM kisa prakAra se yA kisa prakAra kI upapatti se Apane nakSatroM ke svarUpa kA nirNaya pratipAdita kiyA hai ? so kahiye yahAM para (Nakkhatta vijayaM) isa vAkya meM vi pUrvaka ciD hone se svabhAva yA svarUpa nirNaya bodhaka hai / kahA bhI hai- AptavacanaM pravacana jJAtvA vicayastadarthanirNayanam arthAt Apta mAvIsamA prAbhRtaprAmRtanA prAraMbha nakSatrAnA dvArAnuM pratipAdana karIne have nakSatronA vicaya arthAt svarUpanA saMbaMdhamAM athana karavAmAM Ave che. (tA kahaM te Nakkhattavijaya) hatyAhi TIkA :-dasamA prAkRtanu' ekavIsamuM prAmRtaprAmRta purU thayu. have A bAvIsamA prAmRtaprAbhUtanA prAraMbha thAya che, pahelAnI sAthe AnA saMbadha A rIte cheke pUrva prakaraNamAM nakSatronA dvAranA saMbaMdhamAM kathana karela che. ahIMyAM nakSatronA svarUpanuM kathana vAmAM Ave che. zrIgautamasvAmI zrIbhagavAnane prazna pUche che ! (tA kahaM te Nakkhattavijae Ahieti vaejjA) he bhagavan ! nakSatrAnA svazyanA viSayabhAM devA asthI athavA devA prakAranI upapattithI Ape nakSatrAnA svarUpane niNa ya pratipAdita karela che ? te Apa kahA zAhI (jaktrattavijaya) mA vAkayamAM vi pUrNAMka carU hAvAthI svabhAva athavA svarUpa niyana modha 12 che. udhuM ya che - (AptavacanaM pravacanaM jJAtvA vicayastadartha nirNayanam ) zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 153 vicayana-vizleSaNaM vicayo nakSatrANAM vicayo nakSatravicayaH-nakSatrANAM svarUpa nirNaya ityarthaH / ityevaM gautamasya praznaM zrutvA bhagavAn kathayati--'tA ayaNaM jaMbUdIve dI jAva parikkheveNaM' tAvadayaM khalu jambUdvIpo dvIpadvIpaH yAvat parikSepena / tAvaditi pUrvavat ayaMpUrovartamAnaH jambUdvIpo dvIparAjaH sarvadvIpasamudrANAM madhyavartI sarvadvIpaprakAzako vartate / jambUdvIpavAkyasya vizadArtho jambUdvIpavarNanAdavaseyaH / 'tA jaMbUdvIveNaM dIve do caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA sUriyA tarvisu vA taveMti vA tavissaMti' tAvat jambUdvIpe khalu dvIpe dvau candrau prAbhAsayatAM vA prAbhAsayataH vA prabhAsayiSyataH, vA dvau sUyau~ atapatAM vA atapayataM vA atapasyataH, tAvat-tatra tasmin dvIparAje jambUdvIpe khalvitinizcitaM dvau candrabhasau prabhAsayatAM-prabhAsitavantau athavA prabhAsayataH-prabhAsete athavA prabhAsayiSyataH-prabhAsiSyate / evaM ca dvau sUyauM atApayatAM-tApitavantau athavA tApayataH athavA taapyissytH| ityevaM vastusthiti manasi nidhAya agre yat pratipAdayiSyate vacana evaM pravacana ke svarUpa ko jAnakara ke nirNaya kare / yahAM para vicayana mAne vizleSaNa arthAt vicaya nakSatroM kA jo vicaya so nakSatravicaya mAne nakSatroM ke svarUpa kA nirNaya aisI bhAvanA samajheM / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara ke uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA ayaNNaM jaMbUddIve dIve jAva parikkheveNaM) yaha samIpa vartamAna jaMbUdvIpa nAma kA dvIparAja sabhI dvIpa samudroM meM madhyavartI evaM sabhI dvIpoM ko prakAzita karanevAlA hotA hai| jaMbUdvIpa saMbaMdhI vizeSa artha jaMbUdvIpa ke varNana se samajha leveM / (tA jaMbUddIve NaM dIve do caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA pabhAsissaMti vA do sUriyA tavisu vA taveMti vA tavissaMti vA) usa jaMbuddhIpa meM do caMdramA prakAzita hote haiM prakAzita have haiM evaM prakAzita hoMgeM, tathA isI prakAra do sUrya bhUtakAla meM tApita huve haiM vartamAna meM tApita hote haiM evaM bhaviSya meM tApita arthAt Atavacana ane pravacananA svarUpane jANIne nirNaya kare. ahIM vicayana eTale ke vizleSaNa arthAt viyaya nakSatrano je vicaya arthAtu nakSatronA svarUpane nirNaya A pramANe bhAvanA samajavI. A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI san 4 cha, (tA ayaNNaM jaMbUddIve dIve jAva parikkheveNaM) // sabhI525 85. dvapa nAmano dIparAja badhA dvIpa ane samudromA madhyavatI tathA badhA dvIpane prakAzita karavAvALo he ya che, jaMbudvIpa saMbaMdhI vizeSa artha jaMbudvIpanA varNanathI samajI levuM. (tA jaMbuddIve NaM dIve do caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA, do sUriyA tamsuivA taveti vA tavissaMti vA) 2 dIpamA me yadramA prozita thAya che. prozita thA hatA ane prakAzita thaze. tathA eja pramANe be sUryo bhUtakALamAM tApita thayA hatA vartamAnamAM tApita thAya che ane bhaviSyamAM tApita thaze. A pramANe vastusthitine manamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtra tadavadhAraNIyamiti / 'chappaNaM NakkhattA joyaM joeMsu vA joyaM joeMti vA joyaM joissaMti' SaT paJcAzanakSatrANi yogaM ayujana vA yogaM yuJjanti vA yogaM yokSyanti / tayozcandrasUryayo nakSatrabhogavicAraM darzayati-paT pazcAzat saMkhyakAni nakSatrANi candrAdibhigrahavizeSaH cAravazena gegamayuJjan athavA yogaM yukSanti athavA yogaM yokSyanti / nanu pUrvam aSTAviMzati saMkhyakAnyeva nakSatrANi pratipAditAni santi, tarhi kathamidAnIM SaT paJcAzanakSatrANi pratipAdyanta iti zaMkAM pariharan tAnyeva paTU paJcAzanakSatrANi darzayati-'taM jahAdo abhII1 do savaNAra do dhaNidvA3 do sayabhisayA4 do puvvApoTakyA5 do uttarApoDhavayA6 do revaI7 do assiNI8 do bharaNI9 do kattiyA10 do rohiNI11 do saMThANA12 do adA13 do puNavdasU 14 do pussA15 do assesA16 do mahA17 do puvyAphagguNI18 do uttarAphagguNI 19 do hatthA20 do cittA21 do sAI22 do hoMge / isa prakAra vastusthiti kA mana meM vicAra kara ke Age jo pratipAdita kareMge usako samajhe (chappaNNaM NavattA joyaM joeMsu vA joyaM joeMti vA joyaM joissaMti vA) yahAM caMdra sUrya kA nakSatroM ke bhogakAla kA kathana karate haiM-56 chappana nakSatra candrAdi grahoM ke sAtha cAra vazAt yoga kiyA haiM vartamAna meM bhI karate haiM evaM bhAviSya meM yoga kreNge| zaMkA-pahale aThAIsa saMkhyaka nakSatra hone kA pratipAdana kiyA hai, to yahAM para chappana nakSatra kisa prakAra kahA hai ? isa zaMkA ki nivRtti ke liye usI chappana nakSatroM ke nAmanirdeza pUrvaka kathana karate haiM-(taM jahA-1 do abhII 2 do savaNA 3 do dhaNiTThA 4 do sayabhisayA 5 do puvApohavayA 6 do uttarApoTTavayA 7 do revaI 8 do assiNI 9 do bharaNI 10 do kattiyA 11 do rohiNI 12 do saMThANA 13 do addA 14 do puNavvam 15 do pussA 16 do assesA 17 do mahA 18 do puvvAphagguNI 19 do uttarAphagguNI 20 do vicAra zana sAre pratipAdana 421AmA pAvaze te sama... (chappaNNaM NakhattA joyaM joeMsu vA joyaM joeMti vA joyaM joissaMti kA) mI 'dra sUrya nakSatrAnA sAnu kathana karavAmAM Ave che. 56 chappana nakSatre e caMdrAdi grahanI sAthe cAra vazAt yega karela hato vartamAnamAM paNa kare che. ane bhaviSyamAM paNa vega karaze zaMkA-pahelAM aThayAvIsa nakSatra hovAnuM pratipAdana karyuM che te ahIMyAM chappana nakSetre heivAnuM kevI rIte kahyuM che? A zaMkAne samAdhAna mATe e chappana nakSatronA nAmanA upyA261 pUrva pratipAna 42 che. (taM jahA 1 do abhII 2 do savaNA ; do dhaNivA 4 do sayabhisayA 5 do puvvApoTuvayA 6 do uttarApoTuvayA 7 do revaI 8 do asviNI 9 do bharaNI 10 do kattiyA 11 do rohiNI 12 do saMThANA 13 do addA 14 do puNavasU 15 do pussA 16 do assesA 17 do mahA 18 do puyApharaguNI 19 do uttarAphagguNI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ immmmmmmmmmmm sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtamAbhRtam 155 visAhA23 do aNurAhA24 do jeTTA25 do mUlA26 do puvyAsADhA27 do uttarAsADhA 28' tayathA-dvau abhijitau dve zravaNe dve dhaniSThe dve zatabhiSe dve pUrvAproSThapade dve uttarApauSThapade dve revatyau dve azvinyau dve bharaNyau dve kRttike dvau mRgazirasau dve Ardra dvau punarvasU dvau puSyo ve AzleSe dve madhe dve pUrvAphAlgunyau dve uttarAphAlgunyau dvau hastau dve citre dve svAtyau dve vizAkhe dve anurAdhe dve jyeSThe dve mUle dve pUrvApADhe dve uttarApADhe / pUrvapratipAditAni abhijidAdIni aSTAviMzati nakSatrANyeva dviguNI kRtAni aSTAviMzati saMkhyakAni pratipAditAni santi, nAnyat kiJcinnAvinyamiti / 'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM asthi NakkhattA jeNaM Navamuhutte sattAvIsaM ca sattadvibhAge muhattassa caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' tAvat eteSAM SaT paJcAzannakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu navamuhUrtAn saptaviMzatizca saptapaSTibhAgAn muhartasya candreNa sArddha yogaM yuJjanti / tAvaditi prAgvat eteSAMpUrvapratipAditAnAM dviguNIkRtAnAmaSTAviMzate nakSatrANAM-paT pazcAzannakSatrANAM madhye 'atthi' santi tAdRzAni nakSatrANi yAni khalu candreNa saha navamuharsAn tathA ekasya ca muhattasya hatthA 21 do cittA 22 do sAI 23 do visAhA 24 do aNurAhA 25 do jeTThA 26 do mUlA 27 do putvAsADhA 28 do uttarAsADhA) do abhijit do zravaNa do dhaniSThA do zatabhiSA do pUrvAprauThapadA do uttarAprauSThapadA do revatI do azvinI do bharaNI do kRttikA do mRgazirA do ArdrA do punarvasU do puSya do azleSA do maghA do pUrvAphAlgunI do uttarAphAlgunI do hasta do citrA do svAtI do vizAkhA do anurAdhA, do jyeSThA do mUla do pUrvASADhA, evaM do uttarASADhA / pUrva pratipAdita abhijit Adi aThAIsa nakSatroM ko hI dugunA karake aThAvIsa saMkhyaka pratipAdita kiye haiM usase kucha bhinna nahI kahA hai(tA eesiNaM chappaNNAe NavattANaM asthi NavattA je NaM Navamuhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti) pUrvapratipAdita aThAisa nakSatroM ko dugunA karake kahe gaye chappana nakSatroM meM aise nakSatra 'asthi' hote haiM ki jo candra ke sAtha nava muhUrta tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA satAIsa bhAga 1 jitanA kAla20 do hatthA 21 do cittA 22 do sAI 23 do visAhA 23 do aNurAhA 25 do jedrA 26 do mUlA 27 do puvvAsADhA 28 do uttarAsADhA) meM milane vAle paan| bezatabhiSA be pUrvAprauSThapadA be uttaraprauSThapadA be revatI be azvinI be bharaNI be kRttikA be mRgazirA be A be punarvasu be puSya be azleSA be madhA be pUrvAphAgunI be uttarAphAgunI be hasta be citrA be svAtI be vizAkhA be anurAdhA be jayeSThA be mUla be pUrvASADhA ane be uttarASADhA pUrva pratipAdita aThayAvIsa nakSatrone bamaNA karIne aThayAvIsa saMkhyAthI pratipAdita 4aa cha, meTale anAthI hAnathI. (tA eesiNaM chappaNNAe Nakkha tANaM asthi NakkhattA jeNaM Nava muhune caMdeNa saddhiM joyaM joe ti) pUrva pratipAdita 214yAvAsa nakSatrone bamaNuM karIne kahelA chappana nakSatromAM evA nakSatro ( sthi) hoya che ke je caMdranI sAthe zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Chittance 156 sUryaprAptisUtra saptaviMzatiH saptaSaSTibhAgAn-9 etat tulyakAlAn candreNa saha yogaM yuJjanti-candreNa saha nivasanti / tathA ca-'asthi NakkhattA jeNaM paNNarasa muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' santi nakSatrANi yAni khalu paJcadaza 15 muhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuvanti / paJcadazamuhartaparyantaM candreNa saha nivasantIti / evaM ca 'asthi NakkhattA jeNaM tIsati muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' santi nakSatrANi yAni khalu triMzanmuhAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti / tAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu triMzanmuhUrtaparyantaM-sampUrNamahorAtraM yAvat candreNa saha nivasanti / tathA ca-'atthi NakkhattA jegaM paNayAlIsaM muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' santi nakSatrANi yAni khalu pazcacatvAriMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, etAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu paJcacatvAriMzanmuharttAn 45 sArdaikAhorAtraparyantaM yAvat candreNa saha nivasantIti bhagavato vacanaM zrutvA gautamaH praznayati-'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare NakkhattA jeNaM Navamuhutte sattAvIsaM ca sattadvibhAge muhuttassa paryanta candra ke sAtha yoga karate haiM arthAt candra ke sAtha rahate haiM, tathA (asthi NakkhattA je NaM paNNarasa muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti) aise bhI nakSatra hote haiM jo paMdraha muhUrta paryanta candra ke sAtha yoga karate haiN| arthAt paMdraha muharta paryanta candra ke sAtha nivAsa karate haiN| tathA (asthi NakkhattA je NaM tIsati muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti) aise bhI nakSatra hote haiM ki je tIsa muharta paryanta arthAt saMpUrNa ahorAtra candra ke sAtha yoga prApta karate haiN| tathA (asthi NavattA je NaM paNayAlIsaM muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti) aise bhI nakSatra hote haiM ki jo paitAlosa muhUrta paryanta arthAt deDha ahorAtra paryanta candra ke sAtha nivAsa karate haiN| isa prakAra zrIbhagavAn ke kathana ko sunakara ke zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare NakkhattA je NaM Nava muhutte sattAvIsaM ca sahibhAge muhattassa caMdeNa saddhiM joyaM nava muhUrta tathA eka muhUrtane saDasaThiyA satyAvIsa bhAge jeTalA kALa paryata yanI sAthe ye 42 cha. arthAt nI sAthe nivAsa 42 cha. tathA (atthi NakkhattA jeNaM paNNarasa muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeti) sevA paY nakSatro DAya cha / me| paMdara muhUrta paryanta caMdranI sAthe yoga kare che. arthAt paMdara muhUrta paryata caMdranI sAthai nivAsa 42 cha. tathA (asthi NavattA jeNe tIsati muhute caMdeNa saddhiM joyaM jo ti) 24 // 594 nakSatro DAya cha 2mA trIsa bhuta paya-ta arthAt saNu mahIrAtra paryanta yadranI sAthe yoga prApta 2 cha. tathA (asthi khattA jeNaM paNayAlIsaM muhune cadeNa saddhiM joyaM joeMti) mevA 565 nakSatro DAya cha re pistAlIsa bhuta paryanta arthAt deDha ahorAtra paryata caMdranI sAthe nivAsa kare che. A pramANe zrIbhaga pAnanA 4thanane sAmajIne zrIgotamasvAmI prazna 42 cha.-(tA eesiNaM chappaNNAe NakhatA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 157 caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' tAvat eteSAM SaTpaJcAzananakSatrANAM katisaMkhyakAni makSatrANi yAni khalu navamuhUrtAn saptaviMzatizca saptaSaSTibhAgAna muhUrtasya candreNa sArddha yogaM yuJjanti / tAvat-tatra bhavaduktanakSatrabhogaviSaye khalu katarANi-kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi santi yAni khalu navamuhUrtAn ekasya ca muhUrtasya saptaviMzatiH saptapaSTibhAgAn 9 etattulyakAlaM yAvat candreNa saha nivasantIti / tathA-'kayare NavakhattA je NaM paNNarasa muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joyaMti, kayare NakkhattA jeNaM tIsaM muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA jeNaM paNayAlIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' katarANi nakSatrANi yAni khalu paJcadazamuhUrtAni candreNa sArddha yogaM yuJjanti, katarANi nakSatrANi yAni khala triMzanmuhAn candreNa sAddhaM yogaM yuJjanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu pazcacatvAriMzanmuhUrttAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti / bhagavatotAn sarvAn viSayAn gautamaH praznarUpeNa pRcchati yathA-paTpaJcAzannakSatrANAM madhye katarANi-kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi yAni khalu pazcadazamuhUrtAna yAvat-15 arddhamahorAtrakAlaM yAvat candreNa saha yogaM yuJjanti-nivasanti, evaM ca katarANi nakSatrANi khalu triMzanmuhUrtAn joeMti) he bhagavan Apane kahe huve nakSatra ke bhoga viSaya meM kitane nakSatra evaM kauna nAmavAle nakSatra aise hote haiM ki jo nava muhUrta evaM eka muhUrta kA saDasaThiyA satAIsa bhAga 97 paryanta candra ke sAtha yoga prApta karatA hai? tathA (kayare NakkhattA je NaM paNNarasa muhatte caMdeNa saddhiM joya joeMti, kayare NakkhattA jeNaM tIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA je NaM paNayAlIsaM muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' zrIbhagavAna ke kahe huve sabhI viSayako zrIgautamasvAmI prazna rUpa se kahate haiM-ki ye chappana nakSatroM meM kitane nakSatra evaM kisa nAmavAle nakSatra paMdraha muhartaparyanta arthAt ardhA ahorAtra paryanta candra ke sAtha nivAsa karate haiM tathA kitane evaM kina kina nAma vAle nakSatra tIsa muhUrta arthAt saMpUrNa ahorAtra vyApi kAlaparyanta caMdra ke sAtha yoga NaM kayare NakkhattA jeNaM Nava muhutte sattAvIsaM ca sadvibhAge muhuttassa caMdeNa saddhiM joya joe ti) he bhagavan mApe 4aa nakSatrona mA viSayamA / nakSatra mane yA naamvALA nakSatro evA hoya che ke jeo navamuhUrta tathA eka muhUrtane saDasaThiyA satyAvIsmaa 37 paryanta dranI sAtha yo prAta 42 cha ? tathA (kayare NakhattA jeNaM paNNarasamuhutte caMdeNa saddhiM joyaM joti kayare Nakkhatta jeNaM tIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti kayare NakkhattA jeNaM paNayAlIsaM muhutta caMdeNa saddhiM joyaM joeMti) zrIbhAvAne 42sa saghaNA viSaya saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI praznarUpathI kahe che. ke A chappana nakSatramAM keTalA nakSatro paMdara muhUrta paryata eTale ke- ardhA ahorAtra paryanta caMdranI sAthe nivAsa kare che? tathA keTalA ane kayA nAmavALA nakSatra trIsa muhUrta arthAt saMpUrNa ahorAtra vyApta kALa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprakSaptisUtre 158 - sampUrNAhorAtrakAlaM yAvat candreNa saha nivasanti / tathA ca katarANi nakSatrANi yAni paJcacatvAzinmuhUrttAn- sArdaikAhorAtrakAlaM yAvat candreNa saha yuJjanti-candreNa saha nivasanti yAni nakSatrAni atroktakAlaM yAvat candro bhunaktItyarthaH / ityevaM gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnuttarayati - 'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM tattha je te NakkhattA je NaM Navamuhutte sattAvIsaM ca sattadvibhAge muhuttassa caMdeNa saddhiM joye joeMti, te NaM do abhIyI' tAvat eteSAM SaTpaJcAzannakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu navamuhUrttAna saptaviMzatizva saptaSaSTibhAgAn muhUrttasya candreNa sArddha yogaM yuJjanti tau khalu dvau abhijitau / tAvaditi pUrvavat etAni khalu SaTpaJcAzat saMkhyakAni nakSatrANi pratipAditAni santi, teSAM madhye dvAbhiti tathA bhUtastaH yo khalu navamuhUrttAn ekasya ca muhUrttasya saptaviMzatiH saptaSaSTibhAgAn - 9 yAvat candreNa sArddha yogaM yuktaH - candreNa saha nivasataH / evaM ca 'tattha jete NakkhattA jeNaM paNNarasamuhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti te NaM vArasa taM jahAdo samasayA do bharaNI do adA do assesA do sAI do jeTThA' tatra yAni tAni karatA hai ? tathA katisaMkhyaka evaM kauna se nAma vAle nakSatra aise hote haiM ki jo paitAlIsa muhUrta arthAt deva ahorAtra kAla paryanta caMdra ke sAtha yoga karatA hai arthAt candra ke sAtha nivasita hote haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - ( tA eesiNaM chappaNNAe kkhatANaM tattha je te NakkhattA je NaM Navamuhutte sattAvIsaM ca sattanibhAe muhuttassa caMde saddhiM joyaM joeMti teNaM do abhII) ye jo chappana nakSatra prati pAdita kiye haiM unameM do abhijita nakSatra aise haiM jo navamuhUrta evaM eka muhUrta kA sahasaThiyA satAIsabhAga 92 paryanta caMdra ke sAtha yoga prApta karatA hai tathA (tattha je te NakkhattA je NaM paNNarasamuhutte caMde saddhiM joyaM joeMti teNaM bArasa taM jahA- do sayabhisayA do bharaNI do adA do assesA do sAI do panta caMdranI sAthe ceoga kare che? tathA keTalA ane kayA nAmavALA nakSatrA evA hAya che ke jee pistAlIsa muhUta arthAt doDha ahArAtra kALa paryanta caMdranI sAthe nivAsa kare che? A rIte zrIgautamasvAmIe pUchela praznane sAMbhaLIne tene uttara ApatAM bhagavAn zrI he che De- (tA eesiNaM chappaNNAe NakkhattANaM tattha je te NakkhattA jeNaM Nava muhute sattAvIsa ca sanaTTibhAe muhutassa caMdreNa saddhi joyaM joti teNaM do abhII) je A chappana nakSatrA pratipAdita karyAM che, temAM e abhijIt nakSatra evA che ke je navamuhUrta ane eka muhUtanA saDasaThayA satyAvIsa bhAga 97 panta cadranI sAthe yoga prApta hure he arthAt nivAsa pure che, tathA (tattha je te NakkhattA jeNaM paNNarasa muhutte caNaddhiM joyaM joeMti teNaM bArasa taM jahA- do sababhisayA, do bharaNI, do adA do assesA do sAI do jeThThA) nakSatrAnA sva35 nirNaya purassara loga Aja saMga dhI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazamiprakAzikA TIkA sU0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 159 nakSatrANi yAni khalu paJcadazamuhUrttAn candreNa sArddhaM yogaM yuJjanti, tAni dvAdaza tadyathA-dve zatabhiSe bharaNyau dve Ardre dve AzleSe dve svAtyau dve jyeSThe / tatra - nakSatra svarUpanirNayapurassara bhogaviSayavicAre dve zatabhiSe dve bharaNyau dve Ardre dve AzleSe dve svAtyau dve jyeSThe ceti dvAdaza nakSatrANi paJcadazamuhUrttAn- arddhamahorAtrakAlaM yAvat candreNa saha yogaM yuJjantiebhirnakSatra: H saha tAvantaM kAlaparyantaM candro nivasatItyarthaH / evaM ca - ' tattha jeNaM tIsati muhutte caMde saddhiM joyaM joeMti teNaM tIsaM, taM jahA - do savA do ghaNiTThA do puvvAHear do revaI do assiNI do kattiyA do saMThANA do pussA do mahA do puvvAphagguNI do hatthA do cittA do aNurAhA do mUlA do puvvAsAThA' tatra yAni khalu triMzanmuhUrttAn candreNa sArddhaM yogaM yuJjanti, tAni khalu triMzat tadyathA - dvau zravaNo dve dhaNiSThe pUrvAbhAdrapade dve revatyau dve azvinyau dve kRttike dvau mRgazIrSau dve puSpau - dve madhe dve pUrvAphAlgunyau dvau hastau dve citre dve anurAdhe dve mUle dve pUrvASADhA / tathA cAtra pratipAditAni jeTThA) nakSatroM ke svarUpa nirNaya purassara bhogakAla viSayaka vicAraNA meM do zatabhiSA, do bharaNI do ArdrA, do azleSA. do svAtI tathA do jyeSThA isa prakAra bAraha nakSatra paMdrahamuhUrta arthAt ardha ahorAtra kAlaparyanta caMdra ke sAtha yoga karate haiM arthAt ina nakSatroM ke sAtha utane kAlaparyanta caMdra nivAsa karatA hai / tathA (tattha jeNaM tIsati muhuse caMdeNa saddhiM joyaM joeMti teNaM tIsa, taM jahA- do savaNA do dhaNiTThA, do puvvAbhaddavayA do revaI do assiNI do katiyA, do saMThANA do pussA, do mahA do puvvApharaguNI do hatthA, do cittA do aNurAhA do mUlA do punvAsADhA) jo nakSatra tIsa muhUrta paryanta caMdra ke sAtha yoga karate haiM ve tIsa nakSatra hai jinakA nAma isa prakAra se hai- do zravaNa, do dhaniSThA do pUrvAbhAdrapadA do revatI, do azvinI do kRtikA do mRgazIrSa do puSya do maghA, do pUrvAphalgunI do hasta do citrA, do anurAdhA, vicAraNAmAM e zatabhiSA, me bharaNI, e ArdrA e azleSA, e svAtI, tathA be jyeSThA A rIte A khAra nakSatrA padara muhUta arthAt a aheArAtra kALa paryanta ca'dranI sAthe caitra kare che. arthAt A nakSatronI sAthe eTalA kALa panta caMdra nivAsa 12 che. tathA (tattha jeNaM tIsati muhutte caMdreNa saddhi joyaM joeMti teNaM tIsaM taM jahA- do savaNA, do ghaNi do putrAtrayA do revas do assiNI, do kattiyA, do saMThANA, do pussA do mahA do putrAphagguNI do hatthA do citA do aNurAhA do mUlA do putravAsADhA) je nakSatra trIsa muhUta panta cadranI sAthe yAga kare che evA trIsa nakSatro che. tenA me zravaNu, me dhaniSThA, me pUrvAlAdryahA, me revatI, me bhRgazIrSa, me puSya, me bhadhA, meM pUrvAzabgunI, me hasta, mULa, ane e pUrvASADhA A pratipAdana karela trIsa nAma yA pramANe che. azvinI, meM vRtti, me e citrA, be anurAdhA, e zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 sUryaprazaptisUtre triMzannakSatrANi triMzanmuhartAn-ahorAtra vyAptakAlaM yAvat candreNa saha yogaM yucanti-niva. santItyarthaH tathA ca-tattha jete NakkhattA je NaM pamayAlIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM bArasa taM jahA-do uttarApovayA do rohiNI do puNavvam do uttarAphagANI do visAhA do uttarAsADhA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu paJcacatvAriMzanmuhAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, tAni khalu dvAdaza, tadyathA- dve uttarApauSThapade dve rohiNyau dvau punarvasU dve uttarAphAlgunyau dve vizAkhe dve uttarASADhe / tatranakSatrabhogavicAre atrotAni dvAdaza nakSatrANi khalbiti vAkyAlaGkAre paJcacatvAriM zanmuhAn sAkAhorAtravyAptakAlaM yAvat candreNa saha nivsntiityrthH| aho ! pUrva tu sarvatra aSTAviMzatireva nakSatrANi pratipAditAni vartante, tarhi samprati SaTpaJcAzannakSatrANi kutaH samAyAtAnIti zaMkA parihAramucyate-iha khalu bharatakSetre pratidivasado mUla do puurvaassaaddhaa| ye pratipAdita tIsa nakSatra tIsa muhUrta arthAt eka ahorAtra vyApta kAla paryanta candra ke sAtha yoga karate haiM yAni nivAsa karate haiN| tathA (tattha je te NakkhasA je NaM paNayAlIsaM muhatte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM bArasa taM jahA-do uttarApoTTavayA do rohiNI do puNavvasU do uttarAphagguNI do visAhA do uttarAsADhA) yahAM para jo nakSatra paiMtAlIsa muhUrta paryanta candra ke sAtha yoga karate haiM ve nakSatra bAraha haiM unake nAma isa prakAra se haiM-do uttarAprauSThapadA, do rohiNI do punarvasU do uttarAphalgunI do vizAkhA do uttarASADhA / nakSatra ke candra yoga kAla kI vicAraNA meM ye pUrvokta bAraha nakSatra paitAlIsa muhUrta arthAt deDha ahorAtra paryanta yAvat candra ke sAtha nivAsa karate haiN| zaMkA-pahale sarvatra aThAIsa nakSatroM kA pratipAdana kiyA hai, to aba yahAM para chappana nakSatra kisa prakAra kahA hai ? nakSatro trIsa mUhUrta arthAt eka saMpUrNa ahorAtra vyApta kALa paryata caMdranI sAthe yo 42 cha. bheTave nivAsa 42 cha. tathA (tattha je te NakhattA jeNa paNayAlIsaM muhatte deNa saddhi joyaM joeMti teNaM bArasa taM jahA-do uttarApoTuvayA do rohiNI, do puNabvasU do uttarAphagguNI do visAhA do uttarAsADhA) 2maDIyA nakSatrI pistIsa muhUta pati caMdranI sAthe vega kare che. evA nakSatra bAra che tenA nAme A pramANe che. be uttaraSThapadA, be rohiNI, be punarvasU be uttarAphAlganI be vizAkhA be uttarASADhA nakSatronA caMdraga kALanI vicAraNAmAM A pUrvokta bAra nakSatro pistAlIsa muhurta paryanta arthAt che doDha ahorAtra paryanta yAvat caMdranI sAthe nivAsa kare che. zakA=pahelAM badhe aThayAvIsa nakSatra hovAnuM pratipAdana karela che. te have ahIM chappana nakSatro zI rIte kahyA che? samAdhAna A bharata kSetramAM pratyeka divase aThayAvIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 161 maSTAviMzatireva nakSatrANi cAraM caranti / asminneva granthe asyaiva dazamasya prAbhRtasya dvitIye prAbhRtaprAbhRte pUrvam aSTAviMzate nakSatrANAM candramasA sUryeNa ca saha yogaparimANaM vistarataH paribhAvitaM cintitaM ca / samprati punaH sakalameva jambUdvIpamadhikRtya nakSatrANi kathitAni ataeva tAni ca sarvANi sarvasaMkhyayA nakSatrakAlaparimANamuktvA samprati ahorAtramuhUrttakAlaparimANamAha-'tA eesi gaM chappaNNAe NakkhattANaM asthi Nakkhatte jeNaM cattAri ahoratte chacca muhutte sUrieNa saddhiM joyaM joeMti' tAvat eteSAM SaT paJcAzannakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khala catura ahorAtrAn SaT ca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti / tAvaditi prAgvat eteSAM--pUrvataH pratipAditAnAM SaTpaJcAzat saMkhyakanakSatrANAM madhye etAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu svasvacArabhogakrame catura ahorAtrAn paTU ca muhUrtAn sUryaNa saha yogaM yunanti-tAvat kAlaparyantaM sUryeNa sAddhaM nivasantItyarthaH / kathametAvAn bhogakAlo bhavatIti sarvamasyaiva dazamaprAbhRtasya dvitIyaprAbhRtaprAbhRte gaNitaprakriyayA vizadaM paribhAvitaM samAdhAna-isa bharatakSetra meM prati divasa aThAIsa nakSatra hI gati karate haiM, isI grantha meM dasaveM prAbhUta ke dUsare prAbhRtaprAbhRta meM aThAIsa nakSatra kA sUrya candra ke sAtha yoga kI vicAraNA vistRta rUpa se kI hai, isa samaya saMpUrNa jambUdvIpa ko adhikRta karake nakSatroM kA kathana karate haiM ataeva una saba kA sarvasaMkhyA se nakSatra kAla parimANa ko kahakara aba ahorAtra muharta kA kAla parimANa kahate haiM-(tA eesi NaM chappaNNAe NavattANaM asthi Nakkhatte je NaM cattAri ahoratte chacca muhutte sUrieNa saddhiM joyaM joeMti) ye pUrvapratipAdita 56 chappana nakSatroM meM aise bhI nakSatra hote haiM jo sva saMcAra bhoga krama meM cAra ahorAtra evaM cha muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiM arthAt itane kAla paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiM mAne nivAsa karate haiN| itanA bhogakAla kisa prakAra hotA haiM ? so jAnane ke liye isa dasaveM prAbhRta ke dUsare nakSatroja gati kare che, Aja prasthamAM dasamA prAbhRtanA bIjA prAbhRtaprAkRtamAM aThayAvIsa nakSatronI sUrya caMdranI sAthenA veganI vicAraNA vistAra pUrvaka karavAmAM Avela che. A kathanamAM saMpUrNa jaMbudvIpane adhikRta karIne nakSatronuM kathana karavAmAM Ave che. eTalA mATe ja e badhAne sarva saMkhyAthI nakSatra kALa parimANane kahIne have ahorAtra muni // pazinu 4thana 43 cha.- tA eesiNaM chappaNNAe NakkhattANaM asthi Nakkhatte jeNaM cattAri ahoratte chacca muhutte sUrieNa saddhiM joyaM joeMti) yA paDadA prati pAdana karela pa6 chappana nakSatramAM evA paNa keTalAka nakSatra hoya che, ke jeo svasaMcAra bhega kamamAM cAra ahorAtra ane cha muhUrta paryata sUryanI sAthe yoga kare che. arthAta ATalA kALa paryata sUryanI sAthe yoga kare che, eTale ke sUryanI sAthe nivAsa kare che, ATale bhegakALa kevI rIte thAya che. te jANavA mATe A dasamA prAbhRtanA bIjA prAbhUta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 sUryaprajJaptisUtre varttate, tadvadevAtrApi paribhAvanIyaM, kimatra granthagauraveNeti / evagre'pi yathA - 'asthi gakkhattA je cha ahorate ekavIsaM ca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti asthi gakkhattA jeNaM vIsaM ahorate tiNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti' santi nakSatrANi yAni khalu SaT ahorAtrAn ekaviMzatizca muharttAn sUryeNa sArddhaM yogaM yuJjanti / tathA santi nakSatrANi yAni khalu viMzatirahorAtrAn zrIMca muharttAn sUryeNa sArddhaM yogaM yuJjanti / atrApi pUrvavadeva bhAvanA paribhAvanIyA kimatra piSTapeSaNeneti / athaiSAmeva viSaye punagautamaH pRcchati - 'eesi NaM chappaNNA gaNavattANaM kayare NakkhanA je NaM taM caiva uccAreyabvaM' eteSAM SaTpaJcAzat nakSatrANAM katarANi nakSatrANi yAni khalu taccaiva uccArayitavyAni / eteSAM - pUrvapratipAditAnAM pad pazcAt saMkhyakanakSatrANAM madhye katarANi - kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi santi yAni khalu taccaiva tathaiva nAmagrahaNamAtreNaiva uccArayitavyAni prAbhRtaprAbhRta meM gaNita paddhati se spaSTa pratipAdita kiyA hai usI prakAra yahAM para bhI bhAvita kara leveM, granthavistArabhaya evaM piSTapeSaNa hone kI saMbhAvanA se yahAM para usako punaH nahIM kahate haiM / isI prakAra Age bhI samajha leveM / (atthi NakkhattA jeNaM cha ahorate ekavIsa ca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, asthi kvattA jeNaM vIsa ahorate tiSNi ya muhutte sareNa saddhiM joyaM joti) aise bhI nakSatra hote haiM ki jo cha ahorAtra evaM ikkIsa muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiM tathA aise bhI nakSatra hote haiM jo vIsa ahorAtra evaM tIna muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiN| yahAM para bhI pUrva ke jaisI gaNitaprakriyA kI bhAvanA samajha leveM / zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM - (eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare kvattA je NaM taM caiva uccArayanvaM) ye chappana nakSatroM meM kitane nakSatra tathA kaunase nAmavAle nakSatra aise haiM ki jina kA nAma lene mAtra se unakA aho - prAkRtamAM gaNita prakriyAthI te viSaya spaSTa rIte pratipAdana karela che. eja pramANe ahI paNa bhAvita karI levuM. granthagaurava bhayathI ane piSTapeSaNa thavAnI saMbhAvanAthI tene ahI 3rI AtA nathI. sAtha pramANe bhAgaNa yA sama sevu. ( asthi NakkhatA se cha ahorate ekavIsa ca muhutte sUreNa saddhiM joya joeti, asthi pakkhattA jeNaM vIsa ahora tiSNiya muhutte sUreNa saddhi joyaM joeMti) DeTalAI sevA pazu nakSatro hoya che, je cha ahezatra ane ekavIsa muhUta panta sUryanI sAthe yAga kare che. tathA keTalAka nakSatro evA paNa hAya che. ke jee vIsa ahArAtra ane traNa muhUrta panta sUryanI sAthe yAga kare che. ahI paNa pahelAMnI jema gaNita prakriyAnI bhAvanA samajI sevI zrIgautamasvAbhI irIdhI pUche che se - (eesiNaM chappaNNAe NakkhattANaM kapare NakkhatA jeNa taM ceva uccAre yavvaM ) mA chappana nakSatromAM keTalA nakSatro tathA kayA nAmavALA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 163 pratibodhayitavyAniyeSAM nakSatrANAmuccAraNamAtreNaiva teSAmahorAdi bhogaparimANajJAnaM svataeva syAditi kRpayA bodhaya mAM bhagavanniti gautamasya jijJAsAM jJAtvA bhagavAn tAnyeva bodhayati- 'tA eesiNaM chappaNNAe NakvattANaM tattha jete NakkhattA jeNaM canAri ahoratte chaccamuhutte sUrega saddhiM joyaM joeMti te NaM do abhIyI' tAvat eteSAM SaTpaJcAzanakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu catura ahorAtrAn SaT ca muharttAn sUryeNa sArddha yogaM yucanti, tau ca khalu dvau abhijitau / tAvaditi pUrvavat eteSAM-pUrvapratipAditAnAM paTapaJcAzat saMkhyakanakSatrANAM madhye vAvabhijitAveva tAdRzau staH yo khalu catura ahorAtrAn SaT ca muhartAn-tattulyakAlaM yAvat sUryeNa saha nivasata iti / evaM ca-'tattha jete NakkhattA jeNaMcha ahoratte ekavIsaM ca muhale sUreNa saddhi joyaM joeMti te gaM bArasa taM jahA-do sayabhisayA do addA do assesA do sAI do visAhA do jeTTA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu paT ahorAtrAn ekaviMzatizca guhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti, tAni khalu dvAdaza, tadyathA-dve zatabhiSe dve AdeM va AzleSe he svAtyau dve vizAkhe dve jyeSThe ca / tatranakSatrANAM kAlabhogavicAre atroktAni dvAdazasaMkhyakAni nakSatrANi khalu SaT ahorAtrAn rAtrAdi yoga kAla ke parimANa kA jJAna apane ApahI ho jAve, so Apa kahIye, isa prakAra kI zrIgautamasvAmI kI jijJAsA ko jAnakara zrIbhagavAn kahate haiM-(tA eesi gaM chappaNNAe NavattANaM tattha je te NakkhattA jeNaM cattAri ahoratte chacca muhutte sareNa saddhiM joyaM joeMti te NaM do abhII) ye pUrva pratipAdita chappana nakSatroM meM do abhijita nakSatra aise haiM ki jo cAra ahorAtra evaM cha muharta kAla paryanta sUrya ke sAtha nivAsa karate haiM, tathA 'tattha je te NavattA je NaM cha ahoratte ekavIsaM ca muhatte sUreNa saddhiM joyaM joeMti te NaM bArasa taM jahA-do sayabhisayA, do addA, do assesA, do sAI do visAhA do jeTThA) nakSatroM ke kAla bhoga ko vicAraNA meM yahAM kahe have bAraha nakSatra arthAt do zatabhiSA do ArdrA do azleSA do svAtI do vizAkhA do nakSatro evA che ke jenA nAma mAtrathI temanA ahorAvAdi bhega kALanA parimANanuM jJAna ApoApa thaI jAya te Apa kaho A pramANenI zrIgautamasvAmInI jIjJAsAne nIne uttaramA zrImAn 3 cha.-(tA eesiNaM chappaNNAe NakkhattANaM tattha je te NakkhattA jeNaM cattAri ahoratte chaccamuhune sUreNa saddhiM jAyaM joeMti teNaM do abhII) 2 // pUrva pratipAdita chappana nakSatromAM be abhijIta nakSatro evA che ke jeo cAra ahorAtra ane cha bhuta 41 paryanta sUryanI sAthe nivAsa 42 che. tayA (natya je te khattA jeNaM cha ahoratte ekavIsaM ca muhutte sUreNa saddhi joyaM joeMti teNaM bArasa taM jaho-do sayabhisathA do adA do assesA do sAI do visAhA. do jeTTA) nakSatrInA mA panI viya 24AmA ahIM kahelA bAra nakSatra arthAt be zatabhiSA, e A be akaleSA, be svAtI be zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 sUryaprAptisUtre ekaviMzatizca muhAna yAvat sUryeNa saha yogaM yuJjanti-etAvatkAlaM yAvat sUryeNa saha nivasantItyarthaH / etasyApi gaNitaprakriyA bhAvanA dvitIyaprAbhRtaprAbhRtavadeva paribhAvanIyeti / tathA ca-'tattha je te NakkhatA je NaM terasa ahoratte vArasamuhutte ya sUreNa saddhiM joyaM joeMti te NaM bAvaNaM, taM jahA-do savaNA jAva do puvvAsATA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu trayodaza ahorAtrAn dvAdazamuhUttoMzca sUryaNa sArddha yogaM yuJjanti tAni khalu dvApaJcAzat tadyathAdvau zravaNau yAvat dve puurvaassaaddhe| tatra bhogavicAre yAni dvApaJcazat saMkhyakAni nakSatrANi trayodazaahorAtrAn dvAdazamuhatAzva yAvat sUryeNa saha yogaM yuJjanti, tAnyamani santi, yathAdvau zravaNI dve dhaniSThe dve zatabhipe dve pUrvAbhAdrapade dve uttarAbhAdrapade dve revatyau dve azvinyau dve bharaNyau dve kRttike dve rohiNyau dvau mRgazIrSoM dve Ardra dvau punarvasU dvau puSyau dve AzleSe dve maghe dve pUrvAphAlgunyau dve uttarAphAlgunyau dvau hastau dve citre dve svAtyo dve vizAkhe dve jyeSThA ye bAraha nakSatra chaha ahorAtra evaM ikkIsa muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiN| arthAt itane kAla paryanta sUrya ke sAtha vAsa karatA hai| isa kI bhI bhAvanA gaNitaprakriyA se dUsare prAbhRtaprAbhRta meM pradarzita kI gaI hai, ataH vahAM se samajha leveM / tathA (tattha je te NakkhattA je NaM terasa ahoratte bArasa muhutte ya sUreNa saddhiM joyaM joeMti te NaM bAvaNaM taM jahA do savaNA jAva do puvvAsADhA) unameM jo nakSatra teraha ahorAtra evaM bAraha muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiM ve nakSatra bAvana hote haiM-jaise kI do zravaNa yAvat do pUrvASADhA / arthAt nakSatroM ke bhoga kAla vicAraNA meM jo bAvana saMkhyAvAle nakSatra teraha ahorAtra evaM bAraha muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiM unake nAma isa prakAra se haiM-do zravaNa, do dhaniSThA, do zatabhiSA, do pUrvA bhAdrapadA, do uttarAbhAdrapadA, do revatI, do azvinI, do bharaNI do kRttikA do rohiNI do mRgazIrSa do ArdrA, do punarvasa do puSya, do azleSA, do vizAkhA ane be ceSThA A bAra nakSatro che ahorAtra ane ekavIsa muhUrta paryanta sUryanI sAthe yoga kare che. arthAt ATalA kALa paryaH sUryanI sAthe nivAsa kare che. AnI bhAvanA paNa gaNita prakriyAthI bIjA prAbhRtaprAbhUtamAM vistArapUrvaka batAvavAmAM AvI Aye cha. tathA jAsume te tyAMthI onii se. tayA (tattha je te NakkhattA jeNaM terasa ahoratte bArasa muhute ya sUreNa saddhiM joyaM joeMti te gaM bAvaNaM taM jahA-do savaNA jAva do puvvAsADhA) mebhA 2 nakSatrI te2 mAtra ane pA2 muhUta paryanta sUryanA sAthe yoga kare che, evA nakSatra bAvana che. jemake-be zravaNa yAvat be pUrvASADhA athatuM nakSatranA bhoga kALanI vicAraNAmAM je bAvana nakSatre tera ahorAtra ane cAra muhUrta paryata sUryanI sAthe ega kare che tenA nAme A pramANe che. be zravaNa, be dhaniSThA, me zataniSA, ye pUrvAbhAdrapA, meM uttarAbhAdrapA, me revatI, me mazvinI, ye 129jii, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 60 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 165 anurAdhe dve jyeSThe dve mUle dve pUrvASADhe ceti dvApaJcAzannakSatrANi khalu trayodaza ahorAtrAn dvAdazamuhUrtta yAvat sUryeNa saha nivasantItyarthaH / ' tattha je te NakkhattA jeNaM vIsaM ahorate tiNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti te NaM chaccAlIsaM, taM jahA- do uttarApoyA jAva do uttarAsAThA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu viMzatirahorAtrAn trIMzvamuhUrtAn sUryeNa sArddhaM yogaM yuJjanti, tAni khalu SaT catvAriMzat tadyathA - dve uttarAproSThapade yAvat dve uttarASADhe / tatra-nakSatrANAM bhogakAlavicAre yAdRzAni tAdRzAni evaMbhUtAnyapi SaT catvAtriMzat saMkhyakAni nakSatrANi santi yAni khalu viMzatirahorAtrAn trIMva muhUrttAn yAvat sUryeNa saha yogaM yuJjanti khalu tAnyamUni santi yathA- dve uttarAproSThapade 1 dve revatyau 2 dve azvinyau3 dve bharaNyau4 dve kRttike5 dve rohiNyau6 dvau mRgazIpa 7 dve ArTreTa dvau punarvasU 9 dvau pugyau10 dve AzleSe11 dve madhe 12 dve pUrvAphAlgunyau 13 dve uttarAphAlgunyau 14 dvau hastau 15 dve citre16 dve svAtyau17 dve vizAkhe 18 dve anurAdhe 19 dve jyeSThe 20 dve mUle21 maghA, do pUrvAphAlgunI do uttarAphAlgunI do hasta, do citrA, do svAtI, do vizAkhA do anurAdhA do jyeSThA, do mUla do pUrvASADhA, ye bAvana nakSatra teraha ahorAtra evaM bAraha muhUrta paryanta sUrya ke sAtha nivAsa karate haiM / (tattha je te NakkhattA jeNaM vIsaM ahoratte tiSNiya muhutte sureNa saddhiM joyaM joeMti te NaM chaccAlIsa taM jahA- do uttarApoTThavayA jAva do uttarAsAThA ) nakSatroM ke bhoga kAla kI vicAraNA meM chiyAlIsa nakSatra aise haiM ki ve vIsa ahorAtra evaM tIna muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiM, unake nAma isa prakAra hai - do uttarAproSThapadA 1, do revatI 2, do azvinI 3, do bharaNI 4, do kRttikA 5, do rohiNI 6, do mRgazIrSa 7, do ArdrA 8, do punarvasU 9, do puSya 10, do AzleSA 11, do maghA 12, do pUrvAphAlgunI 13, do uttarAphAlgunI 14, do hasta 15, do citrA 16, do svAtI 17, do vizAkhA 18, do anurAdhA bhughA, be kRttikA, be rAhiNI, e mRgazISa, e ArdrA e punaHsa e puSya, be azleSA, me e pUrvAphAlgunI e uttarAphAlgunI e hasta, e citrA, be svAtI, e vizAkhA, e anurAdhA, e jyeSThA, e mULa, e pUrvASADhA, A bAvana nakSatra tera aheArAtra ane mAra bhUhUrta paryanta sUryanI sAthai nivAsa 42 che. (tattha je te NakkhattA je NaM vIsaM ahorate tiNiya muhutte sUreNa saddhi joyaM joeti teNaM chaccAlIsaM taM jahAM do uttarApoyA, jAva do uttarAsADhA) nakSatronA loga ajanI vicAraNAbhAM chetAsIsa nakSatro mevA che ke jee vIsa ahArAtra ane traNa muhUta panta sUryanI sAthe yAga kare che. tenA nAmeA A pramANe che.-e uttarApraupadmA, 1 e revatI 2 e azvinI 3 e bharaNI 4 e kRttikA 5, e rAhiNI 6, e azvinI 7, e ArdrA 8, e punaha~sa 9, e puSya be azleSA 11, be maghA 12, e pUrvAphAlgunI 13, e uttarAphAlgunI 14, 10, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 sUryaprajJaptisUtre dve pUrvASADhe 22 dve uttarASADhe 23 ceti SaT catvAriMzat saMkhyakAni nakSatrANi khalu viMzatirahorAtrAn trIMzca muhUrttAn yAvat sUryeNa saha nivasantItyarthaH / anayorapi gaNitabhAvanA dvitIyaprAbhRtaprAbhRtavadeva bhAvanIyeti / / / sU0 60 / / atha sImAviSkambhaviSayaM praznasUtramAha- 'tA kahaM te' ityAdinA mUlam -- tA kahaM te sImA vikkhabhe Ahieti vaejjA / tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM asthi NakkhattA jesi NaM chasayA tIsA sattaTTibhAga tIsa vibhAgANaM sImAvikkhaMbho asthi NakkhattA jesi NaM sahassaM paMcottaraM sattaTTibhAga tI satibhAgANaM sImAvivakhaMbho, asthi NakkhattA jesi NaM do sahassA dasuttarA sattaTTibhAgatIsati bhAgANaM sImA vikkhaMbho, asthi NavattA jesi NaM tisahassaM paMcadasuttaraM sattaTTibhAgatIsati bhAgANaM sImAvikkhaMbho, tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare NakkhattA jesi NaM chasayA tIsA taM caiva uccAreyavvaM, tA eesi pANakkhattANaM kare NakkhattA jesi NaM tisahassaM paMcadasuttaraM sattadvibhAga tIsaibhAgANaM sImAvivakhaMbho, tA eesi NaM uppaNNAe NakkhattANaM tattha je te NakkhattA jesi NaM chasatA tIlA sattaTThibhAgatIsatibhAgANaM sImAvikkhaMbho te NaM do amII / tattha je te NakkhattA jesi NaM sahassaM paMcuttaraM sattaTThibhAga tIsata bhAgANaM sImAvivakhaMbho teNaM bArasa, taM jahA- do sayabhisayA jAva do jeTThA / tattha je te NakkhattA jesi NaM do sahassA dasuttarA sattaTTibhAgatIsatibhAgANaM 19, do jyeSThA 20, do mUla 21, do pUrvASADhA 22 evaM do uttarASADhA 23 chiyAlIsa nakSatra vIsa ahorAtra evaM tIna muhUrta paryanta sUrya ke sAtha nivAsa karate haiM / inakI gaNitabhAvanA bhI dUsare prAbhRtaprAbhRta meM kahI hai usI prakAra se bhAvita kara leveM // sU0 60 // e hasta 15, e citrA 16, e svAtI 17, e vizAkhA 18, e anurAdhA 19, e jyeSThA 20, me mUla 21, be pUrvASADhA 22, ane e uttarASADhA 23 A chetAlIsa nakSatro vIsa ahe|rAtra ane traNa muhUta paryanta sUryanI sAthe nivAsa kare che. AnI gaNita prakriyA jIna prabhRta prAvRtamA vA gaI che, mena prArathI sama sevI // su. 60 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 61 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam sImAvivakhaMbho, teNaM tIsaM taM jahA- do savaNA jAba do puvvAsADhA tattha je te NakkhattA jesi NaM tiSNi sahassA paMcadasuttarA sattaTTibhAga tIsahabhAgANaM sImA vivakhaMbho teNaM vArasa taM jahA- douttarApoTuvayA jAva do uttarAsAdA // sU0 61 // chAyA - tAvat kathaM te sImAviSkambha AkhyAta iti vadet eteSAM SaTpaJcAzannanakSatrANAM santi nakSatrANi yeSAM khalu SaTzatAni triMzAni saptaSaSTibhAgatriMzadbhAgAnAM sImA viSkambhaH / santi nakSatrANi yeSAM khalu sahasraM paJcottaraM saptaSaSTibhAgatriMzadbhAgAnAM sImAviSkambhaH, santi nakSatrANi yeSAM khalu dve sahasre dazottare saptaSaSTibhAga triMzadbhAgAnAM sImAviSkambhaH, santi nakSatrANi yeSAM khalu trINi sahasrANi paJcadazottarANi saptaSaSTibhAga triMzad bhAgAnAM sImAviSkambhaH / tAvat eteSAM SaTpaJcAzanmanakSatrANAM katarANinakSatrANi yeSAM khalu SaTzatAni triMzat taccaiva uccArayitavyaM / tAvat eteSAM paTpaJcAzannakSatrANAM katarANi nakSatrANi yeSAM khalu trINi sahasrANi paJcadazottarANi saptaSaSTibhAga triMzadbhAgAnAM sImAviSkambhaH / tAvat eteSAM SaT paJcAzannakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi yeSAM khalu SaTzatAni triMzat saptaSaSTibhAga triMzadbhAgAnAM sImAviSkambhaH, tau khalu dvau abhijitau / tatra yAni tAni nakSatrANi yeSAM khalu sahastra pazcottaraM saptaSaSTibhAga triMzadbhAgAnAM sImAviSkambhaH, tAni khalu dvAdaza tathA dve zatabhiSe yAvat dve jyeSThe / tatra yAni tAni nakSatrANi yeSAM khala 167 sahasre dazottare saptaSaSTibhAga triMzad bhAgAnAM sImAviSkambhaH, tAni khalu triMzat, tadyathA - dvau zravaNa yAvat dve pUrvASADhe / tatra yAni tAni nakSatrANi yeSAM khalu trINi sahasrANi paJcadazottara. Ni saptaSaSTibhAga triMzadbhAgAnAM sImAviSkambhaH, tAni khalu dvAdaza tadyathA dve uttarAproSThapade yAvat dve uttarASADhe / / sU0 61 // TIkA-pUrva (60) paSTitame sUtre candrasUryeNa kAlamadhikRtya yogaparimANamuktaM samprati adhikArasUtre'smin kSetramadhikRtya prathamata eva sImAviSkambhaviSayaM praznottarasUtramAha'tA kahaM te' ityAdinA aba sImAviSkaMbha kA kathana karate haiM--- TIkArtha- pahale 60 sAThaveM sUtra meM sUryacaMdra kA nakSatroM ke sAtha kA yogakAla kA parimANa kA kathana kiyA aba arthAdhikAra darzaka isa sUtra meM kSetra ko adhikRta kara ke sImAviSkambha kA kathana karane ke liye praznasUtra have sImAviSTa bhanu kathana karavAmAM Ave che. TIkA-pahelAM sAThamA sUtramAM sUrya caMdranA nakSatrAnI sAthenA cega kALanA parimANunuM kathana karavAmAM Avela che, have sImAviSTa bhanA arthAdhikAra daIke A sUtramAM kSetrane adhikRta irIne sIbhAviSnu uthanA bhATe prazna sUtra vAmAM Ave che. - ( tA kahaM te) chatyAhi zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 sUryaprazaptisUtre ___ 'tA kahaM te sImAvikkhaMbhe Ahieti vaejA' tAvat kathaM te sImAviSkambha AkhyAta iti vadet / tAvat-tatra nakSatrANAM yogaparimANavicAre kathaM-kena prakAreNa kena niyamena kayA vA upapatyA-kiyatyA vibhAgasaMkhyayA, te-tvayA bhagavan ! tavamate sImAviSkambha:nakSatrANAM bhogakSetravyAsaH, AkhyAtaH upadiSTaH pratipAdita iti vadet kathayet / ityevaM gautamasya jijJAsAvRttiM vijJAya bhagavAnAha-'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM asthi NakkhattA jesi gaM chasayA tIsA sattaTThibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho' tAvat eteSAM SaTpazcAzanakSatrANAM santi nakSatrANi yeSAM khalu SaTzatAni triMzatAni saptaSaSThibhAgA triMzadbhAgAnAM sImAviSkambhaH / tAvata-bhavadabhilaSitamuttaraM zrUyatAmekAgreNa cetasA tAvat he gautamaH ! eteSAM-pUrvapratipAditAnAM SaTpaJcAzat saMkhyakanakSatrANAM madhye katipayANi nakSatrANi santi khalvitinizcitarUpeNa vartanta eva yeSAM nakSatrANAM viSkambhaH khalu-kSetravistAramAnaM kila SaTzatAni triMzAni-triMzadadhikAni SaTzatAni 630 tathA saptapaSTibhAgatriMzadbhAgAnAM-triMzad guNita saptapaSTibhAgAnAM- arthAt yeSAM nakSatrANAM bhoganakSetraviSkambhamAnaM 630 etat tulyaM bhavati tAdRzAnyapi nakSatrANi kahate haiM-(tA kahaM te) ityaadi| zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kahaM te sImAvikkhaMbhe Ahietti vaejA) he bhagavan nakSatroM ke yogaparimANavicAraNA meM kisa niyama se yA kisa prakAra kI vibhAga saMkhyA se sImAviSkaMbha arthAt nakSatroM ke bhoga kSetra kA vyAsa Apane kahe haiM / yAni nakSatroM ke bhoga kSetra kA vyAsa Apane pratipAdita kiye hai ? so Apa kahiye, isa prakAra se gautamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM asthi NavattA jesi NaM cha sayA tIsA sattadvibhAgANaM sImAvikkhaMbho) gautama ! tumhAre prazna kA uttara isa prakAra se haiM-ye pUrva pratipAdita chappana nakSatroM meM kitaneka nakSatro aise haiM ki jinakA viSkambha mAne kSetravistAramAna chaha so tIsa 630 bhAga tathA saDasaThiyA tIsa bhAga kA hai / arthAt zrIgotamasvAmI prazna pUche cha-(tA kahaM te sImAvikkhaMbha Ahietti vaejA) 3 bhagavana nakSatronA pega parimANanI vicAraNAmAM kayA niyamathI athavA kevA prakAranI vibhAga saMkhyAthI sImAviSThabha arthAta nakSatronA bhaMga kSetrano vyAsa Ape kahela che ? arthAta Ape nakSatronA bhaMga kSetrano vyAsa keTale pratipAdita karela che? te Apa kahe A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe che-(tA eesiNaM chappaNNAra NakkhattANaM atthi NakkhattA jesi Na chasiyA tIsA sattavibhAgANaM sImA vikkhaMbho) gautama ! tmaa| prazna uttara 2prabhArI cha- pUrva pratipAhita chana nakSatramAM keTalAka nakSatro evA che ke jene vidhvaMbha eTale ke kSetra vistAramAna che trIsa 630, bhAga ane saDasaThiyA asa bhAga 2 jeTale che, arthAt je nakSatronuM bhaga zrI suryaprajJapti sUtra: Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 61 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 169 santItyavaseyAnItyarthaH / evaM ca 'asthi NakkhattA jesi NaM sahassaM paMcottaraM sattaTTibhAga tIsa gAgANaM sImAvivakhaM bho' santi nakSatrANi yeSAM khalu sahasraM paccottaraM saptaSaSTibhAga triMzad bhAgAnAM sImAviSkambhaH / yeSAM khalu nakSatrANAM viSkambhamAnaM - kSetra bhogavyAsaparimANaM paccottaraM sahasraM - 1005 tathA ca saptaSaSTibhAgAnAM triMzacca arthAt yeSAM nakSatrANAM kSetra bhogavyAsaparimANa 1005 etat tulyaM bhavati tAdRzAnyapi nakSatrANi pratipAditAni yuktyA siddhAni ca varttante ityavaseyAni / 'atthi NakkhattA jesi NaM do sahassA dasuttarA sattadvibhAgatI sahabhAgANaM sImAvivakhaM bho' santi nakSatrANi yeSAM khalu dve sahasre dazottare saptaSaSTibhAga triMzadbhAgAnAM sImAviSkambhaH / tathA caitAdRzAnyapi nakSatrANi santi yeSAM nakSatrANAM bhogakSetrAviSkambhamAnaM khalu dazottare dve sahasraparimite - 2010 tathA ca saptaSaSTibhAgAnAM triMzat - triMzad guNitAnAM - arthAt yeSAM vyAsaH 2010 etattulyaM bhavati tAzAnyapi nakSatrANi santItyavaseyAni / 'atthi NakkhattA jesi NaM tisahassaM paMcadamuttaraM jina nakSatroM ke bhoga kSetra vikkhambhamAna 630 itanA pramANa hotA hai aise bhI nakSatra hote haiM / tathA (asthi NakkhantA jesi NaM sahassaM paMcottaraM sattAbhAgaM tIsahabhAgANaM sImAvikkhaMbho ) jina nakSatroM kA viSkambha mAne kSetra bhoga vyAsa kA mAna eka hajAra pAMca 9005 tathA saDasaThiyA tIsa bhAga itanA pramANa kA hotA hai, arthAt jina nakSatroM ke kSetra bhoga vyAsa kA parimANa 1005 itane pramANa kA hotA hai aise bhI nakSatra pratipAdita kiye haiM tathA yukti se siddha kiye haiM / (asthi NakkhattA jesi NaM do sahassA dasuttarA sattaTThibhAga tIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho ) aise bhI nakSatra hote haiM ki jina nakSatroM kA bhoga kSetra viSkaMbha mana do hajAra dasa 2010 do hajAra dasa tathA saDasaThiyA tIsa bhAga parimita hotA hai arthAt jina kA vyAsa 2010 itanA hotA hai aise bhI nakSatra hote haiM / tathA (asthi NakkhattA jesiNaM tishkSetra viSNubhamAna 630= ATalA pramANunuM hAya che. evA paNu nakSatro hAya che. tathA (atthi NakkhattA jesi NaM saharasaM paMcottaraM sattadvibhAgaM tosaibhAgANaM sImAvikkha bho) je nakSatronA sImAviSTa bhaeTale ke kSetrabhAgabhyAsamAna eka hajAra pAMca 1005 tathA saDasaDiyA trIsa bhAga 3 ATalA pramANunuM hAya che arthAt je nakSatronA kSetrabhega vyAsanuM parimANa 1005 ATalA pramANunuM hAya che evA paNu nakSatro pratipAdita relA che, tathA yuktithI siddha puresa che (atthi NakkhatA jesi NaM do saharasA dasuttarA sattaTThibhAgatI sahabhAgANaM sImAvikkhamoM) sevA pazu nakSatro hoya che, he ne nakSatronA bhAgakSetra vizva bhanu mAna be hajAra dasa 2010 tathA saDasaDayA trIsa bhAga jeTalu hAya che, arthAt jenuM byAsamAna 2010 3, ATalA pramANanuM hAya evA paNu nakSatro hoya che. tathA (atthi NakkhantA jesi NaM tisahassaM paMcadasuttaraM satta vibhAgatI sahabhAgANaM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 sUryaprajJaptisUtre sattaTThibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhaMmbho' santi nakSatrANi yeSAM khalu trINi sahasrANi pazcadazottarANi saptaSaSTibhAgatriMzadabhAgAnAM siimaavisskmbhH| SaT pazcAzanakSatrANAM madhye etAdRzAnyapi nakSatrANi santi yeSAM khalu vyAsamAnaM-bhogakSetraviSkambhamAnaM tAvat paJcadazottarANi trINi sahasramitAni-3015 tathA ca saptaSaSTibhAgAnAM triMzad-triMzadguNitAnAM saptaSaSTibhAgAnAmityarthaH / arthAt yeSAM nakSatrANAM bhogakSetraviSkambhaparimANaM khalu 3015 etattulyaM bhavati tAdRzAnyapi nakSatrANi vartanta ityavaseyAnIti / atha kathAotAvat parimANaM vyAsamAna bhagavatA pratipAditaM bhavediti jijJAsAnivRttyarthamucyate-iha bharatakSetre aSTAviMzatyA nakSatrai svasvagatyA svasvakAlaparimANena ca kramazo yAvat kSetra anumAnagamyena jJAnacakSuSA vA vyApyamAnaM kSetra sambhAvyate tAvattulya kSetramekamaddhamaNDalamupakalpate, yatohi kasyApi kSetrasya pRSThabhAgamAtramevAvalokayituM zakyate, ataeva etAvat pramANameva dvitIyamarddhamaNDalaM bhavediti buddhayA parikalpya dviguNitamarddhamaNDalaM paripUrNamarddhamaNDalaM bhavediti buddhau nidhAya dviguNitamarddhamaNDalameva sampUrNa maNDalaM parikalpitaM vartate / ssaM paMcadasuttaraM sattaTThibhAga tIsahabhAgANaM sImAvikkhaMbho) chappana nakSatroM meM aise bhI nakSatra hote haiM jinakA bhogakSetra viSkaMbhamAna tIna hajAra paMdraha 3015 tathA saDasaThiyA tIsa bhAga arthAt jina nakSatroM kA bhoga kSetra viSkaMbha parimANa 3015 itanA pramANavAlA hotA hai aise bhI nakSatra hote haiN| ___ aba isa prakAra kA parimANa kA vyAsamAna bhagavAnane pratipAdita kiyA hai? isa jijJAsA ke nivRtti ke liye kahate haiM-isa bharatakSetra meM apanI apanI gati se apane apane kAla parimANa se kramazaH jitanA kSetra anumAna gamya athavA jJAnacakSu se vyApyamAna kSetra kI saMbhAvanA kare unatA kSetra kA eka ardha maMDala kI kalpanA kare, kAraNa kI koI bhI kSetra kA pRSThabhAga mAtra hI dekhane meM zakya hotA hai, ataeva itanA pramANa se dUsarA ardha maMDala hotA hai, isa prakAra buddhi meM vicAra karake dugunA ardhamaMDala ko hI saMpUrNa se kalpita sImAvikkhaMbho) 75na nakSatromA sevA paNa nakSatrI cha, ramAnusAra kSetra vimAna traNa hajArane paMdara 3015 tathA saDasayiA trIsa bhAga 7 arthAt je nakSatronuM bhega kSetra vikhaMbhamAna 3015re ATalA pramANuvALuM hoya evA paNa nakSatro hoya che. have A prakAranA parimANunuM vyAsamAna zrIbhagavAne pratipAdita karela che? A prakAranI jIjJAsAnA zamana mATe kahe che. A bharata kSetramAM potapotAnI gatithI pitA pitAnA kALa parimANuthI kramazaH jeTaluM kSetra anumAnagamya athavA jJAna cakSuthI vyApya mAna kSetranI saMbhAvanA kare eTalA kSetranA eka ardha maMDaLanI kalapanA karavI, kAraNa ke keIpaNa kSetrane pAchaLa bhAga mAtraja dekhavAmAM zakaya hoya che. tethI ja ATalA pramANathI bIjuM ardha maMDaLa thAya che. A rIte buddhimAM vicAra karIne bamaNuM a maMDaLane ja zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikATIkA sU0 61 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 171 ata eva sampUrNasya maNDalasya viSkambhaparimANaM pratipAditam / atrAGkapratipAdikA kAcit gAthA pratipAditA varttate yathA - 'maMDalaM sayasahasseNa aDANaue saehiM chittA iccesa Nakkhate khettaparibhAge Nakkhattavijae pAhuDe Ahiya tivemi' maNDalaM zatasahasreNa aSTAnavazitairichatvA ityeSaH nakSatrakSetra paribhAgo nakSatravicayo prAbhRte AkhyAta ityavaimi / aSTAnavatizatAdhikazatasahasra vibhAgairmaNDalaM vibhajya - chitvA yallabdhaM bhavet tAvat tulya eca nakSatra kSetra paribhAgo - maNDalavyAso bhavatItyevaM nakSatravicaya pratipAdake prAbhRte AkhyAtaHpratipAdito varttate / atha kathamaSTAnavatizatAdhikazatasahasravibhAgairvibhajyate kathaM caivaM saMkhyAnAM bhAgAnAM kalpane nibandhanamiti cedatrocyate yatohi pUrva nakSatrakSetravibhAga kathanAvasare trividhAni nakSatrANi pratipAditAni santi, tadyathA - samakSetrANi (1) arddhakSetrANi (2) yarddhakSetrANi ceti (3) / tatra yaiH kaizcidapi nakSatrairekenAhorAtra vyAptakAlaparimANena kara leveM / ataeva sampUrNa maMDala kA viSkambhaparimANa pratipAdita kiyA hai| isa viSaya meM aMkapratipAdaka kitanika gAthAyeM pratipAdita kI gaI hai, jo isa prakAra se haiM maMDalaM sayasahasseNa aTThANaue chittA iccesa Nakkhate / khettaparibhAge Nakkhantavijae pAhuDe Ahiyattibemi // eka lAkha aThANave hajAra vibhAga se maMDala ko vibhAjita karake jo bhAga labdha ho itanA pramANa tulya nakSatrakSetraparibhAga arthAt maMDala kA vyAsa hotA hai, isa prakAra nakSatra vicaya pratipAdaka prAbhRta meM pratipAdita kiyA hai / aba eka lAkha aThANave hajAra vibhAga se kisa prakAra vibhAjita hotA hai ? tathA itanI saMkhyA ke bhAgoM kI kalpanA kisa prakAra hotI hai ? so dikhalAte huve kahate haiM ki jisa prakAra prathama nakSatrakSetravibhAga kathanAvasara meM tIna prakAra ke nakSatra pratipAdita kiye haiM / jo isa prakAra se haiM - samakSetra vAle (1) saMpUrNa maMDaLa kalpI levuM. tethI sa MpUrNa maMDaLanu vizka bhaparimANu pratipAdita karela che. A viSayamAM aMkapratipAdaka keTalika gAthAo pratipAdita karela che te A pramANe che. maMDala saya sahasse aTThANaue chittA iccesa Nakkhate / khettaparibhAge Nakkhattavijae pAhuDe Ahiyattibemi ||1|| eka lAkha aThThANu hajAra vibhAgathI maDaLanA bhAga karIne je bhAga labdha thAya eTalA pramANu tulya nakSatrakSetraparibhAga arthAt maMDaLane vyAsa thAya che. A pramANe nakSatra vicaya pratipAdaka prAkRtamAM pratipAdita karela che. have eka la kha mANu hAranA vibhAgathI kevI rIte vibhAjIta thAya che? tathA eTalI saMkhyAnA bhAgeAnI kalpanA kevI rIte thAya che? te batAvavA kahe che ke je pramANe prathama nakSetrakSetravibhAganA kathana prasaMge traNa prakAranA nakSatrA pratipAdita karela che, je A pramANe che--samakSetravALA (1) a kSetravALA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 sUryaprajJaptisUtre yAvatpramANaM kSetramadhigamyate tAvat pramANa kSetraM tAvatkAlaparyantaM tAni nakSatrANi candramasA saha yoga yAnti-yogaM yuJjanti tAni khalu samakSetrANi kathyante / tAni ca samakSetranakSatrANi pazcadazasaMkhyakAni pUrva pratipAditAni santi, tadyathA-zravaNo dhaniSThA pUrvAbhAdrapadA revatI azvinI kRttikA mRgazirA puSyo maghA pUrvAphAlgunI hastacitrA anurAdhA mUlaM pUrvApADhA ceti / tathA ca yAni nakSatrANi sampUrNAhorAtrapramitasya kAlasya kSetrasya cAbhAga pramitasya cAddhe candramasA saha yogamadhigacchanti, teSAM nakSatrANAM tAni bhuktakSetrANi ArddhakSetrANi kathyante / tAni ca SaTUsaMkhyakAni vattante, tadyathA-zatabhiSA bharaNI ArdA azleSA svAtI jyeSThA ceti SaTnakSatrANi arddhakSetrANi procyante / tathA dvayarddhakSetrANyapi nakSatrANi santi, dvitIyamarddha yasya yasmin vA tat dvayarddha-sArddhamityarthaH / dvaya mardAdhikaM proktaMarddha kSetravAle (2) tathA vya kSetra vAle (3) unameM jisa kisI nakSatra se eka ahorAtra vyAptakAla parimANa se jitane pramANavAlA kSetra hotA hai, utane pramANavAle kSetra meM utane kAlaparyanta ve nakSatra candra ke sAtha yoga karate haiM ve nakSatra samakSetravAle kahe jAte haiM / isa prakAra ke samakSetravAle nakSatra paMdraha pahale pratipAdita kiye haiM, jo isa prakAra hai-zravaNa, dhaniSThA, pUrvAbhAdrapadA revatI, azvinI kRttikA, mRgazirA, puSya maghA, pUrvAphAlgunI, hasta, citrA, anurAdhA, mUla evaM pUrvASADhA, tathA jo nakSatra saMpUrNa ahorAtra pramita kAla kSetrakA ardhabhAga pramANa kA AdhA bhAga caMdra ke sAtha yoga karatA haiM, una nakSatroM kA ve mukta kiye kSetra ardhakSetra kahe jAte haiM / aise nakSatra chaha hote haiMjo isa prakAra se haiM-zatabhiSA, bharaNI, ArdrA, AzleSA, svAtI evaM jyeSThA, ye chaha nakSatra ardha kSetravAle kahe jAte haiM, tathA dvayardhakSetravAle bhI nakSatra hote haiM, dUsarA kA AdhA jisa meM ho vaha vyardha arthAt DeDha / yadha mAne deDha raatr(2) tathA dvadha kSetravALA (3) temAM je kaMI nakSatrathI eka ahorAtra vyAptakALa parimANuthI jeTalA pramANanuM kSetra thAya che, eTalA pramANavALA kSetramAM eTalA kALa paryata e nakSatranI sAthe yoga kare che. e nakSatra samakSetravALA kahevAya che, A prakAranA samakSetravALA nakSatro paMdara hoya che. tema pahelAM pratipAdana karela che. tenA nAma A prabhAye cha. zravaNu, ghaniSThata, pUrvAbhAdrapA, revatI, azvinI, kRtti, bhRgazirA, puNya, maghA, pUvaphalthanI, hasta, citrA, anurAdhA, mUla, ane pUrvASADhA tathA je nakSatra saMpUrNa ahorAtra jeTalA kALa paryata kSetranA ardhA bhAga pramANunA ardhA bhAga jeTalAmAM caMdranI sAthe roga kare che. e nakSatre e mukta karela kSetra arthakSetra kahevAya che. evA nakSatra cha che, tene nAma A pramANe che-zatabhiSA, bharaNI, Adra, aleSA, svAtI ane jayeSThA, A che nakSatra ardhakSetravALA kahevAya che. tathA kayardha kSetravALA paNa nakSatra hoya che, bIjAne ardhabhAga jemAM hoya te drayardha arthAt doDha dvayadhuM eTale doDha ahorAtra vyApta kALa zrI suryaprati sUtra : 2 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 61 dazamaprAbhRtasya dvAvizatitama prAbhRtaprAbhRtam 173 sArdaikamahorAtravyAptakAlaM-a dhikamorAtrakSetrapramitaM yAvat candrayogayogya kSetraM yeSAM tAni dvarddhakSetrANi pratipAdyante, tAni ca SaTsaMkhyakAni santi, tadyathA-uttarAbhAdrapadA uttarAphAlgunI uttarASADhA rohiNI putarvasu vizAkhA ceti SaTnakSatrANi pratipAditAni santi / atra ca sImAparimANa cintAyAm ahorAtraH khalu saptaSaSTayA vibhajyate, tatra samakSetrANAM kSetraM pratyekaM saptaSaSTibhAgAH parikalpante / arddhakSetrANAM ca trayastriMzat arddha ca-3326. etat tulyo guNako bhavati / dvayarddhakSetrANAM ca +26deg35=100= zatamekamabai ceti guNako bhavet / abhijinnakSatrasya ca ekaviMzatiH saptapaSTibhAgaH-21 etattulyo guNako bhavati / atha ca samakSetrANi nakSatrANi khalu pazcadazasaMkhyakAni santItyuktaM prAka tena paJcadazatulyo guNyo saptaSaSTayA guNyate-67415=1005 jAtaM pazcottaraM sahasraM / tatavArddhakSetrANi nakSatrANi SaT saMkhyakAni vartante, tena sA strayastriMzat pai bhirguNyate vyAptakAla, arthAt deDha ahorAtra kSetrapramita kAla caMdrayogayogya kSetra jinakA ve vyarddhakSetrabyApI nakSatra kahe jAte haiN| aise nakSatra chaha kahe haiM-jo isa prakAra se haiM-uttarAbhAdrapadA, uttarAphAlgunI, uttarASADhA, rohiNI, punarvasu evaM vizAkhA, ye chaha nakSatra vandhardha kSetravyApi pratipAdita kiye haiN| isa sImA parimANa vicAraNA meM ahorAtra sar3asaTha se vibhAjita kiye jAte haiM, unameM samakSetravAle pratyeka kA kSetra sarasaTha bhAga kalpita kiyA hai, arddhakSetravAle kA sADitetIsa 333% itanA pramANa hotA hai / tathA dvathardha kSetravAle kA +5=3+5-2011006 isa prakAra eka so evaM AdhA hotA hai, abhijit nakSatrakA ikIsa tathA saDasaThiyA eka bhAga 216 itanA pramANa kA kSetra hotA hai, samakSetravAle nakSatra paMdraha saMkhyAtmaka haiM, aisA pahale kahA hai ataH paMdraha se saDasaTha ko guNAkare 67+15%1005 eka hajAra pAMca hote haiM, tatpazcAt ardha kSetravAle nakSatra jo chaha hai unase sADetetIsako arthAta deDha ahorAtra kSetra pramita kALa caMdraga egya kSetra jenuM hoya te dvadha kSetra vALA kahevAya che. evA nakSatra paNa cha che je A pramANe che.-uttarAbhAdrapadA uttarAphALunI, uttarASADhA, rahiNI, punarvasu ane vizAkhA, A che nakSatra dvAyardhakSetra vyAvI pratipAdita karela che. A sImA parimANu vicAraNAmAM ahorAtrane saDasaThathI bhAga karavAmAM Ave che. temAM samakSetravALA darekanuM kSetra saDasaTha bhAga jeTaluM kalpita karela che. ardhakSetravALAnA sAhitrIsa 331 mArayu pramANu thAya cha tathA dvaya kSetrAnu +1="4467 rU=100 A rIte ekaso ane adhe thAya che, abhijIta nakSatranA ekavIsa tathA saDasaThayA eka bhAga 212g ATalA pramANanuM kSetra hoya che. samakSetravALA nakSatre paMdara che, tema pahelAM kahyuM che, tethI saDasaDane paMdarathI guNe 67+15=1005 eka hajArane zrI suryaprati sUtra : 2 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 sUryapratisUna (33+3)x6x6==201 jAte dvezate ekottare / dvayarddhakSetrANyapi SaT saMkhyakAnyeva nakSatrANi santi tena zatamekamarddhazca paibhirguNyate-(1003) x 6='x6= 20143-603 jAtAni vyuttarANi SaT zatAni / abhijinakSatrasya ca ekaviMzatiH-21 ityevaM sarvasaMkhyAnAM melanena=1005+201+603+21=1830 jAtAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAni / ata etAvad bhAgaparimANamekama maNDalasya mAnaM bhavet, etat tulyameva dvitIyamapi arddhamaNDalaM syAditi / triMzadadhikAnyaSTAdazazatAni dvAbhyAM guNyante 183042-3660 jAtAni SaSTayadhikAni patriMzacchatAni / tatazcaikakasminnahorAtre khalu triMzat tulyAH muhUrtAH bhavantIti pratyekameteSu SaSTayAdhika patriMzaccha teSu bhAgeSu triMzadabhAgakalpanAyAM tAni SaSTayadhika-patriMzatAni bhAgAni triMzatA guNyante 366x 30-109800 jAtamatra pUrvapratipAditamekaM zatasahasram aSTAnavatiH zatAni-109800 / tata evetthaM maNDasya bhAgAn parikalpya bhagavatA prativacanaM dattaM tAvata-tatra eteSAM SaT pazcAguNita kare (33+3)+6=1=201 isa prakAra do so eka hote haiN| vyarddhakSetravAle nakSatra chaha saMkhyaka hI hai, ataH eka so AdhA ko chaha se guNAkare (1003)+62:+6%201+3-603 isa prakAra chaha so chaha hote haiN| abhijit nakSatra kA ikkIsa bhAga hai 21 ina saba saMkhyA ko joDane se 1005+ 201+603+21-1830 isa prakAra aThAraha so tIsa hote haiM itanA bhAga parimANa eka maMDalakA mAna hotA hai| isake samAnahI dUsarA ardhamaMDala bhI hotA hai / aThAraha so tIsako do se guNitakare 1830+2=3660 to chattIsaso sATha hote hai, pazcAt eka eka ahorAtra meM tIsa tIsa muharta hote haiM, ina pratyeka ko chattIsaso sATha ko tIsa tIsa bhAgoM kI kalpanAkare to una chattIsaso sATha bhAgoM ko tIsa se guNA kare 3660 +30=109800 to pUrvapratipAdita eka lAkha nava hajAra AThaso hote haiN| isa prakAra maMDala ke bhAgo kI kalpanA karake zrIbhagavAnane uttara meM kahA hai kI ye chappana nakSatroM pAMca thAya che. te pachI ardhakSetravALA nakSatra je cha che, tenAthI sADA tetrIsane guNAkAra zvA (33+1)+9434-201 mA zata pse| me thAya che. dvaya kSetrA nakSatrI cha 4 cha, tethI mese| mAnA chathI guNA12 42v| (10+3+2+1=201+3=203 +21=1830 A rIte aDhArasetrIsa thAya che, ATalA bhAganuM parimANa eka maMDaLanuM mAna thAya che. AnI jemaja bIju adhamaMDaLa paNa thAya che. aDhArasetrIsane bethI gaNavAmAM Ave 18302=3660 te chatrIsasesATha thAya che, te pachI eka eka ahorAtrImAM trIsa trIsa muhUrta hoya che. A darekane eTale ke chatrIsa sAThanA trIsa trIsa bhAgonI kalpanA karavI eTale e chatrIsasATha bhAgane trIsathI guNavA 36 6 7+30=109800 te A rIte pUrva pratipAdita eka lAkhane nava hajAra ane AThaso thAya che. A rIte zrIsuryapratisUtra : 2 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 61 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 175 zannakSatrANAM madhye 'atthi' astItyatra nipAtatvAta prAkRtatvAta ApatvAdvA asti-santi, vA asti staH, te nakSatre yayoH pratyekaM SaTzatAni triMzAni-triMzadadhikAni-630 saptaSaSTi triMzadbhAgAnAM 6307 etat tulyaH sImAviSkambhaH-sImAvyAsaH sImAparimANaM bhavati, tathA ca yeSAM nakSatrANAM viSkambhaparimANaM pratyekaM pazcottaraM sahasaM saptaSaSTitriMzadabhAgAnAM 1005+ etat tulyaH sImAviSkambho bhavati / evameva dazottare dve sahasre saptaSaSTistriMzAgAnAM-2010 + etat tulyaH sImAviSkambhaH / evameva paJcadazottarANi trINisahasrANi saSTaSaSTi triMzadbhAgAnAM 3015+ etat tulyo viSkamma iti catvAro viSkambhAH pratipAditAH santi arthAdetattulyaviSkambhakAni nakSatrANi bhagavatA pratipAditAni / (1) vyAsa-63067 (2) viSkambhaH-1005+ (3) viSkammaH 2010 (4) meM 'atthi' aise nakSatra hote haiM yahAM 'atthi' pada ArSa hone se yA nipAtanase ekavacana kahA hai, ataH 'santi' isa prakAra bahuvacana samajheM. kI pratyekanakSatra kA sImAviSkaMbha sImA parimANa, chaha so tIsa 630 tathA saDasaThiyA tIsa bhAga 63037 itanA pramANa vAlA hotA hai| tathA jina nakSatroM kA pratyeka kA viSkaMbha parimANa eka hajAra pAMca tathA saDasaThiyA tIsa bhAga 1005+37 itanA sImAvyAsa hotA hai aise nakSatra hote haiM isI prakAra do hajAra dasa tathA saDasaThiyA tIsa bhAga 2010 + itanA sImA viSkambha hotA hai aise bhI nakSatra hote haiM isI prakAra tIna hajAra paMdraha tathA saDasaThiyA tIsa bhAga pramANa 301537 sImAviSkaMbha hotA hai / isa prakAra cAra sImAviSkaMbha pratipAdita kiye haiM, arthAt itane parimANa ke viSkambhavAle nakSatra bhagavAnane maMDaLanA bhAganI kalpanA karIne zrIbhagavAne uttaramAM kahyuM che ke-A chappana nakSatromAM (atthi) sevA nakSatra pAya cha (hI atthi) mA54 mA vAthI athavA nipaatnAthI ekavacanamAM prayukta thayela che, tethI "sa"i A rIte bahuvacana samajavuM ke jeo darekane samAviSThabha eTale ke sImA parimANa chasso trIsa 630 tathA saDasaDiyA trIsa bhAga 6304 ATalA pramANunuM hoya che. tathA je nakSatrone darekane vidhvaMbha parimANu eka hajAra pAMca tathA saDasaThiyA trIsabhAga 1005+6 jeTalo sImA vyAsa hoya che evA nakSatro hoya che e ja pramANe be hajAra dasa tathe saDasaDiyA tAsa bhAga 2014 ATale sImAviSka heya che, evA paNa nakSatro che. e ja pramANe traNa hajAra paMdara tathA saDasaThiyA trIsa bhAga pramANa 3015 sImAviSka hoya che evA paNa nakSatro hoya che. A rIte cAra prakArane sImAviSThabha pratipAdita karela che. arthAta ATalA parimANanA vidhvaMbhavALA nakSatro zrIbhagavAne pratipAdita karela che (1) vyAsa 13030 (2) (104 1005+39 (3) qise 2017 (4) xin paribhAe! zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 sUryapratisUtre viSkambhaparimANaM 3015+3 iti / evaM bhagavatA sAmAnyenokte'pi bhagavAn gautamo vizeSAvagamanimittaM punaHpRcchati-'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare NakkhattA jesiM chasayA tIsA taM ceva uccAreyavvaM tAvat eteSAM SaT pazcAzat nakSatrANAM katarANi nakSatrANi yeSAM khalu SaTzatAni triMzAni taccaiva uccArayitavyam / tAvata-tatra viSkambhavicAre eteSAM pUrvapratipAditAnAM SaT paJcAzato nakSatrANAM madhye katarANi-kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi santi yeSAM teSAM khalu nakSatrANAM viSkambhaparimANaM SaT zatAni triMzAnitriMzadadhikAni SaTzatAni saptaSaSTitriMzadbhAgAnAM ca 630 etat tulyaM bhavati / tathA ca taccaiva-tadevAnantaroktamuktaprakAreNaiva uccArayitavyaM tadyathA-'kayare NakkhattA jesiNaM sahassaM paMcottaraM sattadvibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhambho kayare NakkhattA jesi NaM do sahassA dasuttarA sattadvibhAgatIsahabhAgANaM sImAvikkhambho' katarANi natratrANi yeSAM khalu sahasraM paJcottaraM saptapaSTibhAgatriMzAni bhAgAnAM siimaavisskmbhH| katarANi nakSatrANi yeSAM pratipAdita kiye haiN,| (1) vyAsa 63030 (2) viSkaMbha 1005+3 (3) viSkaMbha 201030 (4) viSkaMbha parimANa 301537 ye cAra prakAra se zrI bhagavAnane viSkaMbha parimANa pratipAdita kiye haiN| isa prakAra zrIbhagavAna ke sAmAnya se kahane para zrIgautamasvAmI vizeSa jAnane ke hetu se punaH prazna karate haiM (tA eesiNaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare NavattA jesiNaM cha sayA tIsA taM ceva uccAreyavaM) he bhagavan ye sImAviSkaMbha vicAraNA meM ye pUrva pratipAdita chappana nakSatroM meM kitane nakSatra evaM kisa nAma vAle nakSatra aise hote haiM ki jina nakSatroM kA sImAviSkaMbha parimANa chaha so tIsa tathA saDasaThiyA tIsa bhAga 6304 pramaNa kA hotA hai ? tathA pUrvokta prakAra se hI uccAraNa kare jaise kI-(kayare NakkhattA jesiNaM sahassaM paMcottaraM sattahibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhabho, kayare NakkhattA jesiNaM do sahassA dasuttarA, sattahibhAgatIsahabhAgANaM sImAvikkhabho) 3015 27 A rIte cAra prakArathI zrI bhagavAne vikhaMbha parimANa pratipAdita karela che. A pramANe zrI bhagavAne sAmAnya rIte kahevAthI zrI gautamasvAmI vizeSa prakArathI nA bhATe izathI prazna 42 cha-(tA eesiNaM chappaNNAe gakkhattANaM kayare NakkhattA jesi gaM chasayAtIsA taM ceva uccAreyavvaM) bhagavan mA sImAvilanI vayArAmA A pUrva pratipAdita chappana nakSatramAM keTalA nakSatra ane kayA nAmavALA nakSatre evA hoya che ke je nakSatronuM sImAviSThabhaparimANa cho tIsa tathA saDasaThiyA trIsa bhAga 13039 prabhAnu thAya cha ? tathA pUrvarita 12thI syA265 42. bha3-(kayare NakkhattA jesiM NaM sahassaM paMcottaraM sattadvibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho) dA nakSatra evA che ke jeone sImAviSThabha eka hajAra pAMca tathA saDasaThiyA trIsa bhAga jeTale zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 61 dazamamAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 177 khalu dve sahasraM dazottare saptaSaSTibhAgatriMzAni bhAgAnAM sImAviSkambhaH / katarANi tAhazAni nakSatrANi santi yeSAM viSkambhaparimANaM 1005 etat tulyaM bhavati / tathA ca katarANi nakSatrANi yeSAM khalu vyAsa: 20107 etat tulyo bhavati / caramaM sUtraM tu svayameva pratipAdayati 'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare NakkhattA jesi NaM tisahassa paMcadasuttaraM sattaTThibhAgatIsahabhAgANaM sImAvikkhaMbho' tAvat eteSAM SaTU paJcAzatonakSatrANAM katarANi nakSatrANi yeSAM khalu trINi sahasrANi pazcadazottarANi saptaSaSTibhAgatriMzAni bhAgAnAM sImAviSkambhaH / tAvat-tatra viSkambhavicAre eteSAM pUrvapratipAditAnAM SaTpaJcAzat saMkhyakanakSatrANAM madhye kati saMkhyakAni kinAmadheyAni ca nakSatrANi santi, yeSAM khalu vyAsa parimANaM pazcadazottarANi trINi sahasrANi saptapaSTibhAgAnAM triMzAni ca-3015, etat kitane nakSatra aise haiM ki jinakA sImAviSkaMbha eka hajAra pAMca tathA saDasaThiyA tIsa bhAga kA hotA hai tathA kitane nakSatra aise hote haiM ki jina kA sImAviSkaMbha do hajAra dasa tathA saDasaThiyA tIsa bhAga kA hotA hai ? arthAt kitane nakSatra aise hote haiM ki jinakA sImAviSkaMbha parimANa 1005, isa prakAra hotA hai ? tathA kitane nakSatra kA viSkaMbha parimANa 2010 OM itanA hotA hai ? antima sUtrapATha svayaM hI kahate haiM-(tA eesi NaM chappapaNAe NavattANaM kayare makkhattA jesiNaM ti sahassaM paMcadasuttaraM sattahibhAgatIsahabhAgANaM sImAvikkhabho) ye chappana nakSatroM meM kitane nakSatra aise hote haiM, kI jinakA sImAviSkaMbha parimANa tIna hajAra paMdraha tathA saDasaThiyA tIsa bhAga jitanA hotA hai ? arthAt ye sImAviSkaMbha vicAraNA meM ye pUrvapratipAdita chappana nakSatroM meM kitane nakSatra tathA kauna se nAma vAle nakSatra aise hote hai, ki jina kA vyAsa parimANa tIna hajAra paMdraha tathA sddhoya che? tathA keTalA nakSatra evA hoya che ke jemane sImA vidhvaMbha, be hajAra tathA saDasaDiyA trIsa bhAga jeTaluM hoya che? tathA keTalA nakSatro evA hoya che ke jemanuM sImAviSkabhaparimANa be hajAra dasa tathA saDasaDiyA trIsa bhAga jeTaluM hoya che? tathA keTalA nakSatro evA hoya che ke jeone sImAviSThabha 100pa ATalA pramANanuM hoya che, tathA keTalAnuM samAviSka bha parimANa 2010 ATaluM hoya che tathA mantima sUtramA 21 sUtra42 43 cha, (tA eesi gaM chappaNNAe NakkhattANaM kayare NakkhattA jesi NaM tisahassaM paMcadasuttaraM sattadvibhAga tIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho) mA 75na nakSatrImA keTalA nakSatro evA hoya che ke jeonuM samAviSThabhaparimANa traNa hajAra paMdara tathA saDasaDiyA trIsa bhAga jeTaluM hoya che? arthAt A sImAviSThabha vicAraNAmAM A pUrva pratipAdita chappana nakSatramAM keTalA nakSatro tathA kayA nAma vALA nakSatro evA hoya che ke jeenuM vyAsa parimANa traNa hajAra paMdara tathA saDasaThiyA trIsa bhAga 3015 jeTaluM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 sUryaprajJaptisUtre tulyaH sImAviSkambhaH-svabhogakSetrasya vyAso bhavatIti kRpayA praNataM mAM bodhaya bhagavanniti jijJAsAvato gautamasya jijJAsAM jJAtvA pratyekapraznasyottaraM bhagavAnAha-'ta eesi paM chappaNNAe NakkhanANaM tattha je te NakkhattA jesiM NaM chasayA tIsA sattadvibhAga tIsai bhAgANaM sImAvikkhaMbho, te Na do abhII' tAvat eteSAM paTa paJcAzanakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi yeSAM khalu SaT zatAni triMzAni saptapaSTibhAgatriMzadbhAgAnAM sImAviSkambhastau dvau abhijitau| tAvat-tatra sImAviSkambhavicAracintAyAm eteSAM-pUrvapratipAditAnAM SaTU pazcAzat saMkhyakanakSatrANAM madhye yAdRzAni tAdRzAni nakSatrANi santi yeSAM nakSatrANAM khalviti vAkyAlaGkAre sImAviSkambhaparimANaM-svabhogakSetravyAsamAnaM paTzatAni triMzAni-triMzadadhikAni SaTzatAni-630 tathA ca saptaSaSTibhAgatriMzadbhAgAnAM saptapaSTibhAgAnAM triMzad guNitAnAM saptapaSTibhAgAnAM- mityarthaH / arthAt yeSAM nakSatrANAM sImAviSkambhaparimANe 630 etat tulyaM bhavati / tau dvAvabhijitau staH-evaM bhUte dve abhijinakSatre staH / atha kathametAvAn viSkambha abhijinnakSatrasya bhavatIti zaMkA pariharan dhUlIkarmaNA pratItimutpAdayannucyate-ihaiva pUrvasUtreSu ekaikasya abhijito nakSatrasya saptapaSTi khaNDI saThiyA tIsa bhAga 3015. itanA hotA hai ? arthAt kitane nakSatra kA svabhoga kSetra kA vyAsa parimANa itanA hotA hai ? so Apa kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara pratyeka prazna kA uttara dete huve zrI bhagavAn kahate haiM-(tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM tattha je te NakkhattA jesi cha sayA tIsA sattahibhAga tIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho te NaM do abhII) sImAviSkaMbha parimANavicAraNA meM pUrvapratipAdita chappana nakSatroM meM jo nakSatra aise haiM ki jina nakSatroM kA sImAviSkaMbha parimANa arthAt svabhogakSetravyAsamAna chaha so tIsa tathA saDasaThiyA tIsa bhAga 6300 itane pramANa kA hotA hai aise nakSatra do abhijita kahe haiM / itanA viSkaMbha abhijit nakSatra kA kisa prakAra se hotA hai ? isa zaMkA kA parihAra ke liye dhUlikarma se pratIti karAte huve kahate haiM-yahAM para hI pUrvasUtra meM eka hoya che? arthAt keTalA nakSanuM svaga kSetranuM vyAsa parimANa A upara kahyA mujabanuM hoya che te Apa kahe ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne dareka praznane uttara bhApatai zrI lagavAn 4 cha-(tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattA NaM tattha je te NakkhattA jesiNaM chasayA tIsA sattabhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho te NaM do abhII) sImAviSThabhaparimANunI vicAraNumAM pUrva pratipAdita chappana nakSatramAM je nakSatra evA che ke je nakSatrane sImAviSThabhaparimANa arthAt svabhegakSetravyAsamAna che tIsa tathA saThaDiyA trIsa bhAga 636 pramANanuM hoya che. evA nakSatro be abhijIta che, ATale viSka abhijIta nakSatrane kevI rIte thAya che? A zaMkAnI nivRtti mATe dhUli. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 61 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 179 kRtasya ahorAtragamyasya kSetrasya satkA ekaviMzatirbhAgAzcAndrayogayogyAH bhavanti-ekaviMzatibhAgaM yAvat-arthAt sampUrNasyAhorAtravyAptasya kSetrasya saptaSaSTikhaNDIkRtAnAM bhAgAnAM madhyAdekaviMzatirbhAgagamyaM kSetraM yAvat abhijitAnakSatreNa saha candro yogamupayAti-tena nakSatreNa saha nivstiityrthH| tatra ca ekaikasmin bhAge triMzadabhAgaparikalpanAyAmekavizate guNakAkArAstriMzad bhavanti / tenAtra ekaviMzatiH triMzatA guNyate-21430-630 jAtAni triMzadadhikAni SaT zatAni 630 itthamatra abhijinakSatrasya viSkambhaparimANamutpadyate / tathA ca tatra teSAM paTU pazcAzato nakSatrANAM madhye yAni tAni nakSatrANi yeSAM pratyekasya sImAviSkambhaH khalu pazcottaraM sahasramityAdi tulyo bhavati tAnyAha-'tattha je te NakkhattA jesiNaM sahassaM paMcuttaraM sattaDhibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho te NaM bArasa, taM jahA-do sayabhisayA jAya do jeTTA' tatra yAni tAni nakSatrANi yeSAM khalu sahasraM pazcoeka abhijita nakSatra kA ahorAtragamya kSetra kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga caMdra ke sAtha yoga gamya hote kahe haiM, arthAt saMpUrNa ahorAtra vyApta kSetra kA khaNDarUpa kiye have saDasaTha bhAgoM meM se ikkIsa bhAga gamya kSetra meM abhijit nakSatra ke sAtha caMdra nivAsa karatA hai| usa eka eka bhAga meM tIsa bhAga kI kalpanA se ikkIsakA AkAra tIsa hote haiM, ataH yahAM para ikkIsa ko tIsa se guNA jAtA hai 21430-630 ikkIsa ko tIsa se guNane se chaha sau tIsa hote haiM, isa prakAra yahAM abhijit nakSatra kA viSkambha parimANa nikala AtA hai / tathA una chappana nakSatroM meM jina jina nakSatra kA pratyeka kA sImAviSkaMbha eka hajAra evaM pAMca parimita hotA hai una nakSatroM ke viSaya meM kahate haiM-(tattha je te NakkhattA jesi NaM sahassaM paMcuttaraM sattavibhAga tIsai bhAgANAM sImAvikkhabho te NaM bArasa, taM jahA-do sayabhisayA jAva do jeTTA) jina nakSatroM kA eka hajAra pAMca tathA saDasaThiyA tIsa bhAga kA karmathI batAvatAM kahe che, ahIMyAM pUrvasUtramAM eka eka abhijItunuM ahorAtra gamya kSetranA saDasaThiyA ekavIsa bhAga caMdranI sAthe vega gamya hovAnuM kahela che, arthAta saMpUrNa ahorAtra vyApta kSetranA khaMDarUpa karela saDasaTha bhAgamAMthI ekavIsa bhAga gamya kSetramAM abhijIta nakSatranI sAthe caMdra nivAsa kare che, te eka eka bhAgamAM trIsa bhAganI kapanAthI ekavIsane AkAra trIsa thAya che, tethI ahIM ekavIsane trIsathI gaNavAmAM Ave che, 21430=630 ekavIsane trIsathI guNavAthI cho trIsa thAya che. A rIte abhijIta nakSatranuM viSka parimANa nIkaLI Ave che, tathA e chapana nakSatromAM je nakSatrone darekane sImAviSThabha eka hajAra ane pAMca jeTale thAya che e nakSatronA viSayamAM kahe cha-(tattha je te NakkhattA jesi NaM sahassaM paMcuttaraM sattaTThibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikhaMbho te NaM bArasa taM jahA-do sayabhisayA jAva do jedvA) 2 nakSatronu the 2 pAya tathA sasaDiyA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 sUryaprajJaptisUtre ttaraM saptaSaSThibhAga triMzad bhAgAnAM sImAviSkambhaH, tAni khalu dvAdaza tadyathA-dve zatabhiSe yAvat dve jyesstthe| atra yAvacchabdopAdAnAdevamavagantavyaM yathA-'do bharaNIo do adAo do assesAo do sAIo do jeTTAo' arthAt dve zatabhiSe dve bharaNyau dve Ardra dve AzleSe dve svAtyau dve jyeSThe, ityetAni dvAdazasaMkhyakAni nakSatrANi tAdRzAni santi yeSAM sImAviSkambhaH khalu pazcottaraM sahasraM tathA saptapaSTibhAgAnAM triMzat-triMzadguNitAnAM bhavati, arthAta, 1005.3 etat tulyo bhavati / atrApyaGkotpAdanaprakriyAyAM pUrvapratipAditayuktyaiva eteSAM dvAdazAnAmapi nakSatrANAM pratyekaM saptaSaSTi khaNDIkRtasya sampUrNAhorAtragamyasya kSetrasya satkAH sAstriyastriMzad bhAgAH-333 candrayoge yogyAH syustathA ca ekaikasmin bhAge triMzadbhAgaparikalpanAyAM triMzad guNako bhavati, sA strayastriMzacca guNyo bhavati, teno bhayorguNyaguNakayorguNanakriyA kriyate-(333) x 30=990+2=990=15= 1005 / viSkaMbha parimANa hotA hai, vaise nakSatra bAraha hote haiM-jaise kI-do zatabhiSA yAvat do jyeSThA / yahAM yAvat zabda kA prayoga karane se isa prakAra ke nakSatra gRhIta hote haiM-(do bharaNIo do adAo do assesAo, do sAIo do jeTThAo) arthAt do zatabhiSA, do bharaNI, do Adro, do azleSA, do svAtI evaM do jyeSThA, isa prakAra ye bAraha nakSatra aise hote haiM, ki jina kA sImAviSkaMbha eka hajAra pAMca tathA saDasaThiyA tIsa bhAga hotA hai / arthAt 100530 hotA haiM, yahAM para bhI aMkotpAdana prakriyA pUrvapratipAdita yukti anusAra samajha leveM / inake bAraha nAma bhI pratyeka nakSatroM ke saMpUrNa ahorAtra ko saDasaTha rUpa bhAga se khaMDa rUpa kSetra saMbaMdhI sADe tetIsa bhAga =333 caMdra yoga meM yogya hote haiM, tathA eka eka bhAga meM tIsa bhAga kI kalpanA se tIsa guNaka hotA haiM, tathA sADi tetisa guNya hotA hai ye guNya evaM guNaka kA guNAkAra karane se (333)=99043=990+15=1005 prathama sthAna meM navaso navve hote haiN| trIsa bhAganuM vidhvaMbha parimANa hoya che, evA nakSatro bAra hoya che. jema ke-be zatabhiSA yAvat be jayeSThA, ahIM yAvat zabdane prayoga karavAthI A pramANenA nakSatro grahaNa karAyA cha, (do sayabhisayA do bharaNIo do adAo, do assesAo do sAIo do jeTAo) arthAt be zatabhiSA be bharaNI, be Adra, be azleSA, be svAtI, ane be yeSThA, A rIte A bAra nakSatro evA hoya che ke jene sImAviSThabha eka hajAra pAMca tathA saDasaThiyA trIsa bhAga hoya che, arthAt 100pa thAya che, ahIMyAM paNa aMketpAdana prakriyA pUrva pratipAdita yuti anusAra samajI levI. AnA bAra nAmo paNa dareka nakSatronA saMpUrNa aheshtrnaa sasa8 35 bhAgathI 735 kSetra samadhI sADI tetrIsa mAga 15=33 1 yaMdra. gamAM egya hoya che, tathA eka eka bhAgamAM trIsa bhAganI kalpanAthI trIsa guNaka thAya che. mA mukhya mane guNanA zuru42 42vAthI (331)x=440x15=1005 pahelA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 61 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhUtam 181 prathamasthAne jAtAni navatyadhikAni navazatAni, arddhasyApi ca triMzatA guNanena dvAbhyAM bhaktena paJcadaza bhavanti, tenobhayormelanena 990+15=1005 jAtaM pazcottaraM sahasraM dvAdazanakSatrANAM svabhogyakSetrasya sImAviSkambhaparimANamiti gaNitakriyayA siddhayatIti / 'tattha je te NakkhattA jesi NaM do sahassA dasuttarA sattadvibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho, te NaM tIsaM taM jahA-do savaNA jAva do puvvAsADhA' tatra yAni tAni nakSatrANi yeSAM khalu sahasse dve dazottare saptaSaSTibhAgatriMzada bhAgAnAM sImAviSkambhastAni khalu triMzada tadyathA-dvau zravaNau yAvat dve pUrvASADhe atrApi yAvacchandopAdAnAt pUrvapaThitapATho draSTavyo yathA-'do dhaNivA do puvyAbhadayayA do revaI do assiNI do kattiyA do maggasirA do pussA do mahA do puvvAphagguNIo do hatthA do cittA do aNurAhA do mUlA do puvvAsADhA' arthAt dvau zravaNau dve dhaniSThe dve pUrvAbhAdrapade dve revatyau dve azvinyau dve kRttike dvau mRgazIrSoM dvau puSyau dve maghe dve pUrvAphAlgunyau dvau hastau dve citre Adhe ko bhI tIsa se guNA karane se do se bhAga kara ke paMdraha hote haiM ye donoM ko joDane se 990+15%D1005 eka hajAra pAMca bAraha nakSatroM kA svabhogya kSetra kA sImAviSkaMbha parimANa gaNita kiyA se siddha hotA hai| (tastha je te pakvattA jesiNaM do sahassA dasuttarA sattahibhAgatIsahabhAgANaM sImAvikkhaMbho, te NaM tIsaM taM jahA-do savaNAjAva do putvAsADhA) unameM jina nakSatroM kA sImAviSkaMbha do hajAra dasa tathA saDasaThiyA tIsa bhAga pramANa kA hotA hai, ve nakSatra tIsa hote haiM, jaise ki-do zravaNa, yAvat do puurvaassaaddhaa| yahAM para yAvat zabda kahane se pUrvapaThita pATha kahalenA cAhiye jo isa prakAra se hai-(do dhaNihA, do puvAbhadayA do revaI do asmiNI do kattiyA do maggasirA do pussA do mahA do puvAphagguNoo, do hatthA do cittA, do aNurAhA do mUlA do putvAsADhA) arthAt do zravaNa do dhaniSThA, do pUrvAbhAdrapadA, do revatI do sthAnamAM navase nevuM thAya che. ardhAne paNa trIsathI guNAkAra karIne bethI bhAga kare te paMdara Ave che, A bannene meLavavAthI 990+15=1005 eka hajAra pAMca bAra nakSatronA vAgya kSetranu sImAvi paribhAera Azita yAthI siddha thAya che, (tattha je te NakkhattA jesiNaM do sahassA dasuttarA sattadvibhAgatIsaibhAgANaM sImAvikkhaMbho te NaM tIsaM taM jahA-do savaNA jAva do puvvAsADhA) tamAM re nakSatrono sImAvi me 12 6sa tathA saDasaThiyA trIsa bhAga pramANa jeTaluM hoya che evA nakSatra trIsa che, tenA nAma A pramANe che, be zravaNa yAvat be pUrvASADhA ahIMyAM yAvat zabda kahevAthI pahelA kahela pA8 hI sevA me. te // pramANe che, (do dhaNiDhA, do puThavabhavayA, do revaI ho assiNI do kattiyA do maggasirA, do pussA, do mahA, do phAguNoo, do hatthA, do cittA, do aNurAhA do mUlA do puvvAsADhA) arthAt me zravaNa ye dhaniSThA ye galurust, 2 revatI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre dve anurAdhe dve mUle dve pUrvASADheti triMzat saMkhyakAni nakSatrANi tAdRzAni santi yeSAM pratyekasya dazottare dve sahasre tathA ca saptapaSTibhAgAnAM triMzadguNitAnAM tulyaH sImAviSkambho bhavati 2010 etat tulyaM svabhogyakSetrasya vyAsaparimANaM bhavatItyarthaH / atrAGkotpAdanaprakriyA yathA-etAni triMzat saMkhyakAni nakSatrANi samakSetrANi pUrva pratipAditAni vartante, ata eteSAM saptapaSTikhaNDIkRtasya sampUrNAhorAtragamyasya kSetrasya satkAH paripUrNAH saptapaSTibhAgAH pratyekaM candrayogayogyA bhavanti ekaikasmiMzca vibhAge triMzadbhAga parikalpanAyAM saptaSaSTe triMzad guNako bhavati, tena saptapaSTistriMzatA guNyate-67430= 2010 jAte dazottare dve sahasra atroktaviSkambhaparimANe iti / tathA ca-tattha je te NakkhattA jesi NaM tiNi sahassA paNNarasuttarA sattadvibhAga tIsai bhAgANaM sImAvikkhaMbho azvinI, do kRttikA, do mRgazIrSa do puSya, do maghA, do pUrvAphAlgunI, do hasta, do citrA, do anurAdhA, do mUla, evaM do pUrvASADhA isa prakAra ye tIsa nakSatra aise hote haiM jinake pratyeka kA do hajAra dasa tathA saDasaThiyA tIsa bhAga parimita sImAviSkaMbha hotA hai| 2010. arthAt itane pramANavAlA svabhogya kSetra kA vyAsa parimANa hotA hai| yahAM para aMkotpAdana prakriyA isa prakAra se hai, ye tIsa nakSatra samakSetravAle haiM aisA pahale pratipAdita kiyA hai, ataH ina saDasaTha bhAgavAle sampUrNa ahorAtra parimANavAle kSetra kA paripUrNa saDasaTha bhAga pratyeka kA caMdra ke sAtha ke yoga vAle hote haiN| eka eka vibhAga meM tIsa bhAga kI kalpanA karane se saDasaTha ko tIsa se guNA karanA cAhiye ataH saDasaTha ko tIsa se guNA kare 67-30-2010 guNA karane se do hajAra dama sImAviSkaMbha parimANa hotA hai / (tattha je te NakkhattA jesi NaM tiNi sahassA paNNarasuttarA sattadvibhAga tIsahabhAgANaM sImAvikkha bho be azvinI be kRttikA, be mRgazIrSa be puSya be maghA, be pUrvAphAlganI, be hasta, be citrA, be anurAdhA, be mULa ane be pUrvASADhA. A rIte A trIsa nakSatra evA hoya che je pratyekanA be hajAra dasa tathA saDasaMThiyA trIsa bhAga jeTale sImAviSThabha hoya che, 2010 24 arthAt ATalA pramANunuM svAgyakSetranuM vyAsa parimANa thAya che, ahIMyAM aMke - tpAdaka prakriyA A rIte thAya che. A trIsa nakSatra samakSetravALA hoya che. e pramANe pahelAM pratipAdana karela che. tethI A saDasaTha bhAgavALA saMpUrNa aherAtra parimANavALA kSetrano purepure saDasaTha bhAga darekane caMdranI sAthenA vegavALa hoya che. eka eka vibhAgamAM trIsa bhAganI kalpanA karavAthI saDasaThane trIsathI guNavA joIe tethI saDasaThane trIsathI guNAjAra 42317+30=2010 ||riit gunn|242vaathii me 2 sa sImA vidhAna paribhA thAya che. (tattha je te NakkhattA jesi NaM tiNi sahassA paNNarasuttarA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryatiprakAzikA TIkA sU0 61 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 183 te NaM bArasa taM jahA- do uttarApoTThavayA jAva do uttarAsADhA' tatra yAni tAni nakSatrANi yeSAM khalu trINi sahasrANi paJcadazottarANi saptaSaSTibhAgatriMzadbhAgAnAM sImAviSkambhastAni khalu dvAdaza, tadyathA - dve uttarAproSThapade yAvat dve uttarApADhe / atrApi yAvacchandopAdAnAt pAThakramo vizeSoktaniyamena draSTavyo yathA - 'do rohiNI do puNavvatra do uttarA phagguNI do visAhA do uttarAsAdA' iti / arthAt dve uttarAproSThapade dve rohiNyau dvau puna 1 dve uttarAphAlgunyau dve vizAkhe dve uttarASADhe ceti dvAdazanakSatrANi tAdRzAni santi yeSAM pratyekasya sImAviSkambhamAnAni khalu paJcadazottarANi trINi sahasrANi saptaSaSTibhAgAnAM triMzAni - triMzad guNitAni saptaSaSTibhAgatulyAni 3095 etat parimANAni svabhogakSetrasya vyAsamAnAni bhavantItyarthaH / atra dhUlIkarmaNA gaNitaprakriyayA aGkotpAdanaprakAroyathA- etAni hi dvAdaza saMkhyakAni nakSatrANi khalu dvayarddhakSetrANi - sArdai kAhorAtrakSetrANi te NaM bArasa taM jahA do uttarApoTThavayA jAva do uttarAsADhA) una meM jina nakSatra kA sImAviSkaMbha tIna hajAra paMdraha tathA saDasaThiyA tIsa bhAga kA hotA hai aise ve nakSatra bAraha hai unake nAma isa prakAra se haiM do uttarAmroSTa padA yAvat do uttarASADhA / yahAM para bhI yAvat zabda kahane se madhya ke nakSatra gRhIta hote haiM unakA pATha krama isa prakAra se hotA hai - ( do rohiNI do puNacvatra do uttara phagguNI do visAhA do uttarAsAdA) arthAt do uttarAproSThapadA do rohiNI, do punarvasU, do vizAkhA, do uttarASADhA / isa prakAra ye bAraha nakSatra aise hote haiM ki ye pratyeka kA sImA viSkambhamAna tIna hajAra paMdraha tathA saDasaThiyA tIsa bhAga 3015 itanA parimANa svabhogya kSetra kA vyAsa mAna hotA hai / yahAM para dhUlikarma se gaNita prakriyA kA aMkotpAdana isa prakAra se haiM ye bAraha nakSatra dvyarddhakSetra vyApi arthAt deDha ahorAtra kSetra vyApi yAvata sattaTTibhAgatI sahabhAgANaM sImAvikkhaMbho taM NaM bArasa taM jahA- do uttarApoTThavayA, jAva do uttarAsAdA) temAM ne nakSatrAno sIbhAviSThaM trayu intara caMDara tathA saDasaDiyA zrIsa bhAganA thAya che, evA nakSatrA khAra che, tenA nAme A pramANe che--e uttarAauSThapadmA e uttarASADhA ahIM paNa yAvat zabda kahevAthI madhyanA nakSatra grahaNa karAya che, teno pAumA pramANe thAya che; (do rohiNI do puNavvasU do uttarAphagguNI do visAhA, do uttarAsAdA) arthAt me uttarAyaNayahA, me rAhilI, meM punarvasU meM uttarA phAlgunI e vizAkhA ane e uttarASADhA. A rIte A bAra nakSatrA evA che, ke A darekanuM sImA viSNubhamAna traNa havvara 5dara tathA saDasaDhiyA trIsa bhAga 301pa0 jeTaluM parimANu svabhAgya kSetranuM vyAsamAna thAya che, ahIMyAM dhUlikama thI gaNita prakriyAnA aMkAtpAdana prakAra A pramANe thAya che, A mAre nakSatrA ya kSetravyApI arthAt doDha aheArAtra kSetra vyApI pratipAdita karyA che, tethI saDasaThe bhAgavALA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre pratipAditAni santi, tena saptapaSTikhaNDIkRtasya ahorAtragamyasya kSetrasya satkAzcandrayogayogyA bhAgAH khalu zatamekamaddhaM ca pratyekamavagantavyAH 1006 ekaikasmiMzca vibhAge triMzad bhAgaparikalpanAyAM triMzadguNako bhavet sArddhazatasyeti tathA kriyate-(1006) 4303000+15=3015 atra zataM triMzatA guNitaM sat jAtAni trINi sahasrANi, arddha ca triMzatA guNayitvA dvAbhyAM vibhajyate labdhAH paJcadazeti sarvamelanena jAtAni paJcadazottarANi trINi sahasrANi-3015 pUrvokta dvAdazanakSatrANAM siimaavisskmbhmaanaaniityrthH| // 9061 // sImAviSkambhamAnaM vivicya sampratikAlavibhAgena nakSatrANAM yogamAha mUlam-tA eesiNaM chappapaNAe NakkhattANaM kiM sayA pAdo cadeNa saddhiM joyaM joeMti, tA eesi NaM chappaNNAe gakkhattANaM kiM sayA sAgaM caMdeNa saddhiM joyaM joei !, tA eesi gaM chappaNNAe NakkhattANaM kiM sayA duhA pavisiya pavisiya caMdeNa saddhiM joyaM joei !, tA eesiNaM chappaNNAe NakkhattANaM Na ki pi taM jaM sayA pAo caMdeNa saddhiM joyaM joeMti No sayA sAgaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, No sayA duhao pavisittA pavisittA caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, NaNNattha dohiM abhiyIhi, tA eeNaM do abhIyI pAyaMciya cottAlIsaM cottAlIsaM amAvAsaM joeMti No ceva NaM puSiNamAsiNi / sU0 62 // pratipAdata kiyA hai, ataH saDasaTha bhAgavAle ahorAtra gamya kSetra kA caMdra ke yoga yogya bhAga ekaso evaM AdhA pratyeka kA hotA hai 100 eka eka vibhAga meM tIsa bhAga kI kalpanA se guNaka tIsa hote haiM ataH ekaso ardhA bhAga ko tIsa se guNana kare 100:430=3000+15-3015 yahAM para sau ko tIsa se guNA kara ke do se bhAga kare to paMdraha labdha hote haiM ye donoM ko milAne se tIna hajAra paMdraha ho jAte haiM 3015 isa prakAra pUrvokta bAraha nakSatroM kA sImAviSkambhamAna pratipAdita kiyA hai ||suu. 61 // ahorAtra gamya kSetrane caMdranA ga gya bhAga ekaso ane ardhI darekane thAya che, 100 eka eka vibhAgamAM trIsa bhAganI kalpanAthI guNaka trIsa bhAga thAya che. tethI ekaso adha bhAgane trIsathI gaNavAmAM Ave 100-30=2015 ahIMsane trIsathI guNavAthI traNa hajAra thAya che. tathA ardhAne trIsathI guNIne bethI bhAga karavAthI paMdara labdha thAya che. A bannene meLavavAthI traNa hajAra paMdara thaI jAya che. 3015 A rIte pUrvokta bAra nakSatranuM sImAviSThabhamAna pratipAdita karela che. te sU. 61 che zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaniprakAzikA TIkA sU0 62 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 185 chAyA-tAvat eteSA SaT pazcAzanakSatrAnAM kiM sadA prAtazcandreNa sArddha yogaM yuJjanti ?, tAvat eteSAM SaT pazcAzanakSatrANAM kiM sadA sAyaM candreNa sArddha yogaM yuJjanti ?, tAvat eteSAM SaTpaJcAzanakSatrANAM kiM sadA dvidhA pravizya pravizya candreNa sArddha yogaM yuJjanti ? / tAvat eteSAM SaTpaJcAzanakSatrANAM na kimapi tat yat sadA prAtazcandreNa sArddha yogaM yuJjanti / na sadA sAyaM candreNa sArddha yogaM yuJjanti, na sadA dvidhA pravizya pravizya candreNa sArddha yogaM yuJjanti, nAnyatra dvAbhyAM abhijibhyAM tAvat eteSAM dvau abhijitau prAtareva prAtareva catuzcatvAriMzattamAmamAvAsyAM yuktaH, no caiva khalu paurNamAsI // sU0 62 // TIkA-ekaSaSTi 61 tame sUtre sUryacandrayoH kSetramadhikRtya tayoH sImAviSkambhaviSaya vivicya samprati dviSaSTitame'sminnarthAdhikArasUtre kAlavibhAgena nakSatrANAmudayaM cicintayiSuH tadviSayakaM praznasUtra 'tA eesi NaM' ityAdinA pratipAdayati____ 'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kiM sayA pAdo caMdeNa saddhiM joyaM joei' tAvat eteSAM SaTpazcAzanakSatrANAM kiM sadA pAtazcandreNa sArddha yogaM yunakti ? / tAvat-tatra yogavicAre eteSAM-pUrvapratipAditAnAM SaTpaJcAzato nakSatrANAM madhye kiM-kiM nAmakaM nakSatraM vartate, yanakSatraM sadA-sarvadA svamaNDalabhramaNakriyAyAM prAta:-prAtareva-pUrvAhna eva candreNa sArddha yogaM sImA viSkambhakA mAna kA vivecana kara ke aba kAlavibhAga se nakSatroM ke yoga kA kathana karate haiM TIkArtha-ikasaThaveM sUtra meM sUrya candra ke kSetra ko adhikRta kara ke unake sImAviSkambha viSayaka vivecaca kiyA gayA hai| aba ye bAsaThaveM sUtra meM isa arthAdikAra sUtra meM kAlavibhAgapUrvaka nakSatroM ke udaya kAla kI vicAraNA karane ke hetu se tadviSayaka praznasUtra kahate haiM-(tA eesiNaM) ityaadi| __ zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA eesi NaM chappaNNAe NavattA kiM sayA pAdo caMdeNa saddhiM joyaM joei) yaha nakSatroM ke yoga kAla kI vicAraNA meM pUrvapratipAdita chappana nakSatroM meM kisa nAmavAle nakSatra aise haiM ki jo nakSatra sadA apane maMDala kI bhramaNa kriyA meM prabhAtakAla meM hI candra ke sImA viSkabhanA mAnanuM vivecana karIne have kALavibhAgathI nakSatranA veganuM kathana 42vAmA mAcha. TIkArca-ekasaThamA sUtramAM sUrya caMdranA kSetrane adhikRta karIne tene sImAviSThabhanA saMbaMdhamAM vivecana karavAmAM Avela che. have A bAsaThamA sUtramAM A arthAdhikAra sUtrathI kALa vibhAga pUrvaka nakSatronA udayakALanI vicAraNA karavA mATe te saMbaMdhI prazna sUtra 4 cha.-(nA eesi NaM) tyA zrIgItamasvAmI prazna pUche che (tA eesi Na chappaNNAe NakkhattANaM kiM sayA pAdo caMdeNa saddhiM joya joei) mA nakSatrAnA yoganI viyA2yAmA pUrva pratipAdita chappana nakSatramAM kAyA nAmavALA nakSatro evA che ke je nakSatre sadA pitAnA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - 186 sUryapraptisUtre yunakti-candramasA saha kSitijayogaM samupayAti ? / tathA-'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhatANaM kiM sayA sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei' tAvat eteSAM SaT paJcAzanakSatrANAM kiM sadA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti / tAvaditi prAgvat kiM nAmakaM nakSatraM yat sarvadA sAyaMsAyaMkAle divasAvasAnasamaye candreNa sArddha yogaM yunaki ?--candramasA saha kSitijamAyAti / tathA-'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kiM sayA duhA pavisiya pavisiya caMdeNa saddhiM joyaM jIei' tAvat eteSAM paT paJcAzanakSatrANAM kiM sadA didhA pravizya pravizya candraNa sArddha yogaM yunakti ? / tAvaditi pUrvavat eteSAM pUrvapratipAditAnAM SaT paJcAzato nakSatrANAM madhye kiM-kiM nAmakaM nakSatramasti yannakSatraM sadA sarvasmin svabhaNDalabhramaNakAle dvidhA-samayadvaye-prAtaH sAyaMkAle pravizya pravizya-kSitije samAgatya samAgatya candreNa sArddha yogaM yunakti -candramasA saha nivasan samAyAtIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA eesi NaM chappaNAe NakkhattANaM na kiMpi taM jaM sayA pAdo caMdeNa saddhiM joyaM joei' tAvat eteSAM paTpazcAt sAtha yoga karate ho arthAt prAtaHkAla meM caMdramA ke sAtha AkAza meM yoga prApta hote hoM tathA (tA eesiNaM chappaNNAe NakkhattA NaM kiM sayA sAyaM caMdeNa saddhi joyaM joei) ye chappana nakSatroM meM kauna nAmavAle nakSatra sadA sAyaM kAla mAne dinAvasAna kAla meM candra ke sAtha yoga karate haiM ? arthAta candramAM ke sAtha AkAza meM AtA hai ? tathA (tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM kiM sayA duhA pavisiya pavisiya caMdeNa saddhiM joyaM joei) ye pUrva pratipAdita chappana nakSatroM meM kauna se nAmavAle nakSatra aise hai ki jo sadA svamaMDala bhramaNa kAla meM prAtaHkAla evaM sAyaM kAla isa prakAra donoM samaya meM AkAza meM praviSTa hokara candra ke sAtha yoga ko prApta hote haiM ? arthAt candra ke sAtha nivAsa karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattA NaM kiM pitaM jaM maMDaLanI bhramaNa kriyAmAM prAtaHkALamAMja caMdranI sAthe yoga kare che? arthAt prAtaHkALamAMja yadranI sAthe mAzima yA prApta 42tA DAya? tathA (tA eesi gaM chApaNNAe NakkhattANaM kiM sayA sAyaM caMdeNa saddhi joyaM joei) 2chapana nakSatromA 4yA nAmavANA nakSatrI sadA sAyaM kALa eTale ke divasanA aMtabhAgamAM caMdranI sAthe AkAzamAM rahe che? tathA (tA eesi NaM chApaNNAe NakkhattANaM kisayA duhA pavimiya pavisiya caMdeNa saddhi joyaM joei) mA pUrva pratipAhita 75na nakSatramA 4yA nAma nakSatra mevA cha / sadA svamaMDaLamaNa kALamAM prAtaHkALamAM ane sAyaMkALanA samayamAM A rIte bane kALamAM AkAzamAM praveza karIne caMdranI sAthe yaMga prApta karatA hoya, athata caMdranI sAthe nivAsa kare che ? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavaan 4 -(tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM na kiMpi taM jaM sathA pAdo caMdeNa saddhi zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 62 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 187 nakSatrANAM na kimapi tat yat sadA prAtazcandreNa sArddha yogaM yunakti / tAvat-tatra nakSatrANAM samayayogavicAre eteSAM pUrvoditAnAM SaTpaJcAzato nakSatrANAM madhye tAdRzaM kimapi nakSatraM varIvartti yat sarvadA prAtaH - prAtareva candreNa saha yogaM yunakti - prAtareva candramasA saha yuJjan samAgacchediti / 'No sayA sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No sayA duhao pavisittA pavisittA caMde saddhiM joyaM joei' na sadA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, na sadA dvidhA pravizya pravizya candreNa sArddha yogaM yunakti / tathaiva tAdRzamapi kimapi nakSatraM nAsti yat sarvadA divasAvasAnasamaya eva candreNa saha yogaM yunakti - kevalaM sAyaMkAla eva candramasA sahayogaM yuJjan kSitije samAgacchedityarthaH / evaM vetthaMbhUtamapi kimapi nakSatraM na vartate aari kevalaM dvidhA kAladvaya eva - prAtaHkAle sAyaMkAle ca pravizya pravizya - kSitijo samAgatya samAgatya candreNa saha yogaM yunakti - candramasA saha nivasan nivasan samAgacchedityarthaH / kiM tarhi pratipAdito'yaM niyamaH sarvathA na pravarttata iti zaMkAM pariharan amevArthaM visphoTayati- 'NaNNattha dohiM abhIIhiM' nAnyatra dvAbhyAmabhijidbhyAM / atra prathama yA pAdo caMde saddhiM joyaM joei) ye nakSatroM ke yogakAla vicAraNA samaya meM ye pUrvapratipAdita chappana nakSatroM meM isa prakAra kA koI nakSatra nahIM haiM ki jo sadA prAtaHkAla meM candra ke sAtha yoga kara ke nivAsa karatA ho / (No sayA sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei No sayA duhao pavisittA pavisittA caMde saddhiM jogaM joei) tathA aise bhI koI nakSatra nahIM hai ki jo sadA sAyaM kAla ke samaya meM hI caMdra ke sAtha yoga karatA ho, arthAt kevala dinAvasAna kAla meM hI caMdramA ke sAtha yoga kara ke AkAza meM rahatA ho / isI prakAra aise bhI koI nakSatra nahIM hote kI jo nakSatra kevala donoM kAla meM mAne sAyaM prAtaHkAla meM hI AkAza meM AkAza ke Upara Akara caMdra ke sAtha yoga karatA ho arthAt caMdra ke sAtha nivAsa karatA huvA gamana karatA ho / zaMkAto kyA pratipAdita yaha niyama sarvathA pravRtta nahIM hotA ? isa zaMkA ko dUra kara ke isa viSaya ko hI spaSTa karate haiM- (NaNNattha dohIM abhIIhiM) yahAM para joyaM joei) mA nakSatrAnA yoga ajanI vidhArathAnA samayamA thA pUrva pratipAhita chappana nakSatrAmAM evA koI nakSatro nathI ke jeo sadA prAtaHkALamAMja caMdranI sAthe cega karIne nivAsa uztA hoya (jo sayA sAyaM caMdreNa saddhi joyaM joei No sayA duhao pavisittA visittA caMdreNa saddhi joye jopai) tathA sevA pazu nakSatro nathI bhethe sahA sAMganA samayamAMja caMdranI sAthe yAga karIne AkAzamAM rahetA heAya Aja pramANe evA paNu koi nakSatrA hAtA nathI ke je nakSatro kevaLa ane kALa eTaleke sAMja ane savAranA samayamAMja AkAzamAM upara AvIne caMdranI sAthe nivAsa karIne gamana karatA hAya. sathA pravRtta thatA nathI ? A zaMkAne dUra zakA-te zuM pratipAdita A niyama zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 sUryaprajJaptisUtre nakAro niSedhabodhako dvitIyastu pratiyogasvarUpapratipAdaka ityato'yamoM nissaratidvAbhyAmabhijidbhyAmanyatra niyamo'yaM pravartata ityavaseyaH, abhijinnakSatradvaye pUrvokto niyamo sarvathA na pravartate abhijinakSatradvayaM tu sarvatantra svatantravat niyatakAlabodhako bhavati, kathamitthaM pakSapAta iti cedAha-'tA eesi NaM chappaNNAe NakkhattANaM do abhIyI pAyaciya pAyaMciya cottAlIsaM cottAlIsaM amAvAsaM joeMti No ceva NaM puNimAsiNiM' tAvat eteSAM SaT pazcAzanakSatrANAM dvau abhijitau prAtareva prAtareva catuzcatvAriMzataM catuzcatvAriMzatamamAvAsyAM yutaH, na caiva khalu paurNamAsIM / tAvaditi pUrvavat eteSAM-anantaroditAnAM SaT paJcAzato nakSatrANAM madhye khalviti nizcaye etau pUrvoditau dvau abhijitau-dve abhijinakSatre khalu yuge yuge prAtareva prAtareva-mUryodayasamakAla eva (dRDhArthabodhe dviruktiH) catuzcatvAriMzattamAma amAvAsyAM niyatarUpeNa candreNa saha yogaM yuktaH -candramasA saha yogamupagamya catuzcatvAriMzattamAmamAvAsyAM parisamApayataH / na caiva paurNamAsIM-na ca catuzcatvAriMzattamAM paurNamAsIM prathama nakAra niSedhArthaka hai evaM dUsarA nakAra pratiyoga svarUpa pratipAdaka hai ataH isa prakAra se artha hotA hai| do abhijita nakSatra ke vinA anyatra yaha niyama pravRtta hotA hai| arthAt donoM abhijit nakSatra meM yaha pUrvokta niyama sarvathA pravRtta nahIM hotaa| isa prakAra kA pakSapAta kyoM hotA hai ? aisA pUche to isake liye kahate haiM (tA eesiNaM chappaNNAe NavattA NaM do abhII pAyaM ciya pAyaMciya cottAlIsa cottAlIsaM amAvAsaM joeMti No ceva NaM puNNimAsiNi) ye pUrvokta chappana nakSatroM meM ye pUrvokta do abhijit nakSatra prAtaH kAla prA.kAla meM mAne sUryodaya kAla meM (yahAM para mUla meM jo zabda dvirukta hai so artha kA dRDha bodha ke liye hai) cuvAlIsavIM amAvAsyA meM nizcitapane se caMdra ke sAtha yoga karate haiM, arthAt caMdramA ke sAtha yoga prApta kara ke cuvAlIsavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai| 42vA bhATe yA viSayane dhAre 25STa 42di 3 -(NaNNattha dohIM abhIIhiM) hI paDesI nakAra niSedhArthaka che, ane bIje nakAra pratiyoga svarUpa pratipAdita karela che. tethI tene artha A pramANe thAya che ke be abhijIta nakSatra zivAya bIje A niyama lAgu paDe che, arthAt banne abhijIta nakSatramAM A pUrvokta niyama sarvathA pravRtta thato nathI, A zatanA pakSapAta ubha thAya cha ? tebha pUche to te bhATe 49 che 3-(tA erasiNaM chappaNNAe NakkhattANaM do abhII pAyaciya pAyaMciya cottAlIsa cottAlIsaM amAvAsaM joeMti No ceya gaM puNimAsiNiM) pUrvAta chapana nakSatrImA / pUrva prathita meM amita nakSatra praatH||4|| prAtaHkALamAM eTale ke sUryodayanA samaye (ahIM mUlamAM je zabda be vAra kahevAyA che te arthane daDha baMdha thavA mATe che.) cuMmAlIsamI amAvAsyAmAM nizcitapaNAthI caMdranI sAthe ga kare che. arthAt caMdramAnI sAthe vega prApta karIne cuMmALIsamI amAsane samApta kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 62 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam candramasA saha yogamupagamya parisamApayata ityarthaH aho ! yuge yuge yathA catuzcatvAriMzattamAmamAvAsyAM prAtarevAbhijinakSatraM candramasA saha yogamupagamya parisamApayati, tathaiva catuvAriMzattama paurNamAsIM kathaM na samApayatIti zaMkA nivRtyarthamucyate- pUrvAcAryopadarzitakaraNavazAt, tathAhi tithyAnayanArthamiyaM karaNagAthA yathA 'tihi rAsiyameva bAvahiM bhAiyA sesamegasadvi guNNaM ca / bATThieM vibhattaM sesA aMsA tihI samattI // 1 // chAyA - tithi rAzimeva dvApaSTadhA bhaktvA zeSamekapaSTyA guNyaM ca / dvASaSTyA vibhaktaM zeSA aMzAstithi samAptiH // 1 // atrAyaM bhAvo yathA-yugamadhye ye cAndramAsA atikrAntAste pRthaka sthApanIyAH tatazca tithirAzyAnayanArthaM triMzatA guNanIyAH, guNayitvA ca tasya rAze dvaSiSTyA bhAgo hriyate 189 zaMkA- pratyeka yuga meM prAtaHkAla meM jo abhijit nakSatra caMdra ke sAtha yoga kara ke mAlIsavI amAvAsyA ko samApta karatA ho to cumAlIsavIM pUrNimA ko kyoM samApta nahIM karatA hai ? isa zaMkA ko dUra karane liye kahate hai ki pUrvAcArya pradarzita karaNagAthAvazAt cumAlIsavIM pUrNimA ko samApta nahIM karatA hai, tithi lAne ke liye vaha karaNa gAthA isa prakAra kahI hai (tihi rAsiyameva bAvahiM bhAiyA sesamegasahiguNNaM ca / bAvaTThie vibhattaM sesA asA tihI samattI // 1 // tithi evaM rAzi ko bAsaTha se bhAga kara ke jo zeSa rahe unako ikasaTha ke guNA kare phira bAsaTha se bhAga kare jo aMza zeSa rahe vaha tithi samApti samajheM / kahane kA bhAva yaha hai kI yuga meM jo cAMdramAsa vyatIta huvA ho unako pRthak rakkhe tatpazcAt tithi lAne ke liye tIsa se guNA kare, guNA kara zakA-dareka yugamAM prAtaHkALamAM je abhijItU nakSatra caMdranI sAthe ceAga karIne cuMmALIsamI amAvAsyAne samApta karatA hoya teA cuMmAlIsamI pUrNimAne kema samApta karatA nathI ? A zaMkAnA samAdhAna mATe kahe che ke-pUrvAcAryae khatAvela karaNa gAthA vazAt cuMmAlIsamI pUrNimAne samApta karatA nathI, tithi lAvavA mATe te karaNu gAthA A pramANe kahela che-- tihi rAsiyameva bAvaTThi bhAiyA sesamegasaTThiguNNaM ca / bATThie vibhattaM sesA aMsA tihI samattI // 1 // tithI ane rAzine khAsaDhathI bhAgIne je zeSa rahe tene ekasaThathI guNuAkAra karaveza. te pachI khAsaDhathI bhAgavA je za zeSa vadhe tene tithi samApti samajavI, kahevAnA bhAva e che ke-yugamAM jeTalA cAMdramAsa vIti gayA haiAya tene judA rAkhavA. te pachI tithi lAvavA mATe tenA trIsathI guNAkAra karavA trIsathI guNAkAra karIne te saMkhyAne khAsaThathI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 sUryaprajJaptisUtre hRte ca bhAge yadavaziSyate tadavaziSTaM vastu ekapaSTayA guNayitvA dvApaSTayA vibhakte ca ye aMzA uddharanti sA vivakSite dine vivakSitatithiparisamAptiH syAt / tatazcatuzcatvAriMzatamAmamAvAsyAM cintyamAnAyAM tricatvAriMzaccAndramAsA ekaM ca cAndramAsasya parcA bApyate / ataH tithyAnayanArtha tricatvAriMzastriMzatA guNyante 434 30=1290 jAtAni navatyadhikAni dvAdazazatAni 1290 atra coparitanAni vyatItAni paJcadazaparvANi yadi prakSipyante tadA 1290+15=1305 jAtAni pazcottarANi trayodazazatAni 1305 / eteSAM dvASaSTayA bhAgo hiyate 1305:62%D8%21+labdhA ekaviMzatiH, sA ca nirarthakatvAt tyajyate ye ca zeSAstiSThanti trayaste ca ekaSaSTayA guNyante 6142-183 jAtaM tryazItyadhikaM zatam 183 etasya ca dvASaSTayA bhAge hRte-2 + labdhau dvau tau ca vyarthatvAt tyAjyau, zeSAstiSThanti ekonaSaSTiH-59 / ata AgatamekonaSaSTiSaSTibhAgAH ke usa saMkhyA ko bAsaTha se bhAga kare bhAga karane para jo zeSa rahe unako ikasaTha se guNA kare pazcAt jo saMkhyA Ave unako bAsaTha se bhAga kare phira jo aMza Ave unako vivakSata dina meM vivakSita tithi samApti smjhe| yahAM para cumAlIsavIM amAsa kI vicAraNA kI jAtI hai, ataH tayAlosa cAMdramAsa tathA eka cAMdramAsa parva AtA hai / ataH tithi lAne ke liye tayAlIsa ko tIsa se guNA kare 434 30=1290 to isa prakAra bAraha so namve hote haiN| yahAM Upara ke bIte huve paMdraha parva kA prakSepa kare to 1290+15=1305 terahaso pAMca hote haiM una 1305 terahaso pAMca ko bAsaTha se bhAga kare 1305 : 62-1305-2166 ikkIsa labdha hote haiM ve nirarthaka hone se unako choDa deveM tathA zeSa jo tIna haiM unako ikasaTha se guNA kare 6143=183 to eka so tirAsI hote haiM inako bAsaTha se bhAga kare 32 to do labdha hote haiM, vaha vyartha hone se unako choDa de evaM zeSa jo bAsaThiyA unasaTha bhAga hote bhAgavA bhAga karavAthI je zeSa vadhe tene ekasaThathI guNAkAra kare te pachI je saMkhyA Ave teno bAsaThathI bhAga kare te pachI je aMza Ave tene vivakSita divasamAM vivakSita tithinI samApti samajavI. ahIM cuMmAlIsamI amAsanI vicAraNA karavAmAM Ave che, tethI teMtAlIsa cAMdramAsa tathA eka cAMdramAsa parva Ave che, tethI tithi lAvavA mATe tAsana trIsathI guNA2 42vo. 43x30=1280 thI 2 // zate bhArase na Ave che. ahIM uparanA vItelA paMdara parvane prakSepa kare eTale ke umeravA. 12904 15=1305 jethI terase pAMca thAya che, e terasa pAMca 130 5 ne bAsaThathI bhAga kare 130pa-1rara1=te A rIte ekavIsa labdha thAya che te nirarthaka hovAthI tene cheDI devA. tathA zeSa je traNa che tene ekasaThathI guNAkAra kare. 613=183 A rIte ekaso vyAzI thAya che, tene bAsaThathI bhAga kara. 63=be labdha thAya che. e zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryatiprakAzikA TIkA sU0 62 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 1 tasmin dine amAvAsyA iti / prati amAvAsyAsu pratipUrNimAsu ca nakSatrAnayanArthamavyavahita pUrvoktakaraNa mevAvadheyaM tatra dhruvarAzistvayaM syAt 66 / / arthAt SaTSaSTirmuhUrttA ekasya ca muhUrttasya paJcadvASaSTibhAgA ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptaSaSTibhAgA iti / tatra ca catuzcatvAriMzattamAM amAvAsyAM cintayitumArabdhA / tena catuzcatvAriMzatA sa dhruvarAzirguNyate(66, ba, cha) x 44=2904, jAtAni muhUrttAnAmekonatriMzacchatAni caturuttarANi - 2904 ekasya ca muhUrttasya dvASaSTibhAgAnAM viMzatyadhike dve zate - ekasya ca dvASaSTibhAgasya catuzcatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH atra ca punarvasu prabhRtikamuttarASADhAparyantaM catvAriMzatAni dvicatvAriMzadadhikAni muhUrttAnAM 442 ekasya ca muhUrttasya SaT catvAriMzad SaSTabhAgAH samaSTyA ca 442 ityevaM pramANamatra yadi zodhyate tadA zodhanakriyayA (2904 / / )-(442 / =2462 / , jAtAni muhUrttAnAM catuvizatiH zatAni dvASaSTyadhikAni - 2462 ekasya ca muhUrttasya catuHsaptatyadhikamekazataM dvApaSTihaiM, utane dina meM eka amAsa samajheM / prati amAvAsyA evaM pratyeka pUrNimA meM nakSatra lAne ke liye avyavahita pUrva kA karaNa hI gRhIta hotA haiM / unameM dhruva rAzi isa prakAra se hotI hai / 66 / / arthAt chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga yahAM cumAlIsavIM amAsa kI vicAraNA kA prAraMbha kare ataH cumAlIsa se usa dhruva rAzi ko guNA kare / 66, + 44 = 2904, isa prakAra untIsaso cAra muhUrta 2904 tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA doso bIsa tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cumAlIsa bhAga hote haiN| yahAM para punarvasu Adi uttarASADhA paryanta ke cAraso bayAlIsa muhUrta 442 tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga saba milakara 4424 itanA pramANa ko yahAM zodhita kare to zodhita kriyA se (2904 / 3 / 4) 442=2462 / vyatha hAvAthI tene cheDI devA ane zeSa je khAsiyA egasa ThaM che. eTalA divasamAM eka amAsa samajavI. dareka amAvAsyA ane dareka pUrNimAmAM nakSatra lAvavA mATe anyavahita pUrvI karaNuja grahaNa karAya che. temAM dhruvarAzi A rIte thAya che. 66ra arthAt chAsaDa muhUrta tathA ekamuhUtanA khADiyA pAMca bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasiyA eka bhAga ahIM cumAlIsamI amAsanI vicAraNAnA prAraMbha karavAnA che jethI e dhruvazIne cuMmAlIsathI guNAkAra karavA (66, 62,6, 44=2904, 222,44 A rIte ogaNatrIsaseA cAra muhUta 2904 tathA eka muhUtanA mAsiyA basAvIsa 22 tathA khAsakriyA eka bhAganA saDasiyA cuMmALIsa bhAga ra thAya che. ahIMyAM puna su vigere uttarASADhA pantanA cArasA betAlIsa 442 muhUta tathA eka muhUtanA bhADiyA cheMtAlIsa bhAga 442 6 ATalA pramANane ahIM zoSita karavu te zeAdhana 20 60. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 191 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 sUryaprajJapti sUtre 174 bhAgasya catuzcatvAriMzad saptaSaSTibhAgAH - 2462 / / tata abhijidAdi sakala nakSatramaNDalazodhanakamaSTau zatAni ekonaviMzatyadhikAni - 819 ekasya ca muhUrttasya catuviMzati dvaSaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgAH 819 / haiM / N ityevaM pramANaM yAvatsambhavaM zodhanIyaM tatra triguNamapi zuddhimAsAdayati, triguNaM kRtvA zodhyate cet (819 / 3 / ) x 3= (2457 / / ) zodhanakaM zuddhAzrayarAziva2462 / / zodhyazodhakayoH krameNa nyAsaH - ( 2462 / / )-(2457 / / ) yathAsthAnaM zodhanakriyayA zodhanena - ( 6 / / jAtAH SaT muhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya saptatriMzad dvASaSTibhAgA ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptacatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH-6 / / AgataM catuzcatvAriMzattamAyAmamAvAsyAmabhijinakSatraM SaTsu muhUrteSu 174 isa prakAra covIsaso bAsaTha 2462 tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ekaso cumotera bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cumAlIsa bhAga 2462 / hote haiM / tadanantara abhijit Adi samagra nakSatra maMDala zodhana ke liye AThaso unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cobIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga 81993 itanA pramANa kA saMbhavAnukUla rUpa se zodhita kare / vaha tigunA karake bhI zodhita kiyA jAtA hai, tigunA karake zodhita kare to 819 / / +32457 itanA zodhanaka hotA hai| zuddha huI rAzi 2462 // isa prakAra hotI hai / zodhya rAzi evaM zodhaka rAzi kramase isa prakAra nyAsa kiyA jAtA hai(2462||) - 2457 / inako yathAsthAna zodhanakriyA se zodhita kare to (6) isa prakAra chaha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA seMtisa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA seMtAlIsa bhAga =6 // hote kriyAthI (290442 3442=2462' che A rIte cAvIsase khAsaDe 2462 tathA eka muhUrtanA khAsayiA ekasA cuMmatera bhAga tathA bAsiyA eka bhAganA saDasaDayA cuMmAlIsa bhAga 2462,`phAra thAya che, te pachI agnijIta vigere saghaLA nakSatra maMDaLane zeAdhana karavA mATe AsA egaNIsa 819 muhUta tathA eka muhUtanA khADiyA cevIsa bhAga tathA khAsaDiyA eka bhAganA saDasaThayA chAsaTha bhAga 819 24 6 ATalA pramANane saMbhavita anukULatA pramANe zAdhita karavA, e traNa gaNA karIne paNa zaiAdhita karAya che, traNa gaNA karIne zoSita kare te 819 14, dru+3 (2457,62, 14 ATaluM' zeAdhanaka thAya che. zuddha thayela rAzine kramathI A pramANe rAkhavAmAM Ave che. 2462,4 rR4-2456,164 Ane yathAsthAna zeAdhana kriyAthI zASita karatA 6,35, A rIte cha muhUrta tathA eka muhUtanA khAsiyA sADatrIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasasayA suDatAlIsa bhAga=6,,, thAya che. mA FE 47 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 174 621 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 63 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 193 saptamasya ca muhUrtasya saptatriMzati dvASapTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptacatvAriMzati saptapaSTimAgeSu gateSu parisamApayati, sA catuzcatvAriMzattamA amAvAsyA parisamAptimupagacchatItyarthaH // sU0 62 // atha samprati amAvAsyA paurNamAsI kramAdeva tatprarUpaNAM karnumidamAha mUlam-tattha khalu imAo bAvaTTi puSiNamAsiNIo bAvaSTuiM amA. vAsAo paNNattAo, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvacchagaNaM paDhamaM puSiNamAsiNi caMdaM kaMsi desaMsi joi !, tA siNaM desaMsi cade carimaM bAvarTi puSiNamAsiNi joei, tAo gaM puSiNamAsiNiTThANAto bhaMDalaM caubIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAtiNAvinA ettha NaM caMde paDhamaM puSiNamAsiNi joei, tA eesi gaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM puSiNamAsiNi pi kaMsi desaMsi joei, tA jaMsi NaM desaMsi caMde paDhamaM puNimAsiNi joei, tAoNaM puSiNamAsiNiTThANAto maMDalaM cau. vIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA, ettha NaM se caMde doccaM puSiNamAsiNi joei| tA eesi NaM paMcaNhaM saMvacchagaNaM taccaM puSiNamAsiNi caMde kasi desaMsi joei !, tA jasiNaM desaMsi caMdo docca pugiNamAsiNi joei tAo puSiNamAsiNiTThANAto maMDalaM ca3. vIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA, estha NaM taccaM caMde puSiNamAsiNi joei, tA eeNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasamaM puSiNamAsiNi caMde kasi desaMsi joei tAsi NaM desaMsi caMde taccaM puNNimAsiNi joei tAo puSiNamAsiNiTAte maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA doNi aTThAsIte bhAgasae uvAyiNAvettA ettha NaM se caMde duvAlasamaM haiM isa prakAra cumAlIsavIM amAvAsyA meM abhijit nakSatra AtA hai| vaha abhijita nakSatra kA chaha muhUrta tathA sAtaveM muhUrta kA bAsaThiyA seMtIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA seMtAlIsa bhAga jitanA kAla vItane para cumAlIsavIM amAvAsyA samApta hotI hai |suu0 62 // rIte cuMmAlIsamI amAvAsyAmAM abhijIta nakSatra Ave che. te abhijIta nakSatra nA che muharta tathA sAtamA muhUrtanA bAsaThiyA sADatrIsa bhAga tathA bAsathiA eka bhAganA saDasaThiyA suDatAlIsa bhAga jeTale kALa vItyA pachI cuMmAlIsamI amAvAsyA samApta thAya che. sU.6rA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DESH sUryapranaptisUtre puNimAsiNi joei, evaM khalu eeNuvAeNaM tAte tAo puSiNamAsiNiTrAte maMDalaM caukI seNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAtiNAvettA taMsi tasi desasi taM taM puNimAsiNi caMde joei, tA eesi NaM paMva. gRhaM saMvaccharANaM paramaM bAvaddhiM puSiNamAsiNi caMde kasi desaMsi joei', tA jaMbUddovasta NaM jaMbUdovasta NaM pAINa paDiNAyatAe udINadAhiNIyatAe jIvAe bhaMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dAhiNillaMsi caubhAgamaMDalaMsi sattAvIsaM caubhAge uvAiNAvettA aTThAvIsatibhAge vIsahA chettA aTTArasabhAge uvAtiNAvettA tihiM bhAgehiM dohi ya kalAhiM paccathimillaM cautthabhAgamaMDalaM asaMpatte ettha NaM caMde carimaM bAvarTi puNimAsiNiM joei ||suu0 63 // chAyA-tatra khalu imAH dvASaSTiH paurNamAsyo dvApaSTiramAvAsyAH prajJaptAH, tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM prathamAM pUrNamAsI candraH kasmin deze yunakti ?, tAvat yasmin khalu deze candrazcaramAM dvASaSTitamAM paurNamAsI yunakti, tasmAt khalu pUrNamAsI sthAnAt maNDalaM caturvizatikena zatena chittvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya atra khalu sa candraH prathamA paurNamAsI yunakti / tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvitIyAM paurNamAsI candraH kasmin deze yunakti ?, tAvat yasmin khalu deze candraH prathamAM paurNamAsI yunakti, tAvat tasmAt paurNamAsI sthAnAt maMDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya atra khalu sa candraH dvitIyAM paurNamAsI yunakti / tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyAM paurNamAsI candraH kasmin deze yunakti, tAvat yasmin khalu deze candro dvitIyAM paurNamAsI yunakti, tasmAt paurNamAsI sthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya atra khalu tRtIyAM paurNamAsI candraH yunakti, tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvAdazI paurNamAsI candraH kasmin deze yunakti ?, tAvat yasmin khalu deze candrastRtIyAM paurNamAsI yunakti, tasmAt paurNamAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dve aSTAzIte bhAgazataM upAdAya atra khalu sa candro dvAdazI paurNamAsI yunakti, evaM khalu etena upAyena tasmin tasmin pUrNimAsisthAne maNDalaM caturvizatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya tasmin tasmin deze tAM tAM paurNamAsI candro yunakti / tAvat eteSAM khalu pazcAnAM samvatsarANAM caramAM dvApaSTiM paurNamAsI candraH kasmin deze yunakti ?, tAvat jambUdvIpasya khalu dvIpasya prAcInAprAcInatayA udIcidakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM catuviMzatikena zatena chitvA dAkSiNAtye caturbhAgamaNDale saptaviMzatitamAn caturbhAgAn upAdAya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 63 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 195 aSTAviMzatitamAn bhAgAn viMzatidhA chittvA aSTAdazabhAgAn upAdAya tribhirbhAgai dvAbhyAM ca kalAbhyAM pAzcAtyaM caturbhAgamaNDalam asaMprApta, atra khalu candraH caramAM dvApaSTitamAM paurNamAsI yunakti // sU0 63 // TIkA-pUrvasmin dviSaSTitame sUtre candrasUryayoH kAlavibhAgena nakSatrANAM udayaviSayaM samyaga vivicya samprati triSaSTitame'sminnarthAdhikArasUtre amAvAsyApaurNamAsyoH candrasUryayo maNDalapradezabhAgavicAraM cikIrSaH tadviSayaM praznottarasUtramAha-'tattha khalu imAo bAvaDiM puNimAsiNIo bAvaDiM amAvAsAo paNNattAo' tatra khalu imAH dvASaSTiH pauna mAsyo dvApaSTiramAvAsyAH prajJaptAH / 'tattha tatra-paJcavarSAtmake yuge khalviti vAkyAlaGkAre 'imAo' imAH-vakSyamANasvarUpAH 'bAvarTi' dvASaSTiH 'puNNimAsiNIo' paurNamAsyaH-dvApaSTiparimitAH paurNamAsyaH tathA ca 'bAvaDhi amAvAsAo' dvApaSTiramAvAsyAH-dvASaSTimitA amAvAsyAzca 'paNNattAo' prajJaptAH pratipAditAH arthAt:ekasmin pazcavarSAtmake yuge dvApaSTiparimitAH paurNamAsyastAvanmitAzcAmAvAsyA api bhavantIti pratipAditA vattanta ityevaM bhaga aba amAvAsyA evaM paurNamAsI ko lekara usakI prarUpaNA karate haiM TIkArtha-prAkU kathita bAsaThaveM sUtra meM candra sUrya kA kAlavibhAga pUrvaka nakSatroM ke udaya ke viSaya meM samyaka prakArase vivecana karake aba ye tirasaThaveM arthAdhikAra sUtra meM amAvAsyA evaM pUrNimAsyAoMkA caMdra sUrya kA maMDala pradezabhAga kA vicAra pradazita karane ke hetu se usa viSaya saMbaMdhI praznasUtra kahate haiM-(tattha khalu imAo bAvahiM puNimAsiNIo bAvahi amAvAsAo paNNatAo) 'tattha' usa pAMcavarSAtmaka yugameM (imAo) ye vakSyamANa svarUpavAlI (bAvaTThi) bAsaTha (puNimAsiNIo) pUSNimAyeM tathA (vAsaDhi amAvAsAo) bAsaTha parimita amAvAsyAyeM (paNNattAo) pratipAdita kI gaI haiN| arthAta pAMcavarSavAle eka yugameM bAsaTha saMkhyAtmaka pUrNimAeM evaM utanI hI amAvAsyAyeM bhI hotI haiM, aisA pratipAdita kiyA hai| zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA have amAvAsyA ane pUrNimAne laIne tenI prarUpaNa karavAmAM Ave che. TIkArtha-pahelAM kahela bAsaThamA sUtramAM caMdra sUryanA kALa vibhAga pUrvaka nakSatronA udayanA saMbaMdhamAM samyaka prakArathI vivecana karIne have A tresaThamAM arvAdhikAra sUtramAM amAvAsyA ane parNimAonA caMdra sUryanA maMDaLa pradeza bhAgane vicAra pradarzita 42vAnA uddezathI se viSaya sadhI praznasUtra vAmAM Ave cha-(tattha khalu imAo bAvaddhiM puNimAsiNIo bAvaDhei amAvAsAo paNNattAo) (tattha) 2 pAya vANA yugamA (imAo) 241 pakSyamA 2135nI (bAvadi) mAsa (puNNimAsiNIo) praabhaay| tathA (bAvaTTi) pAsa (amAvAsAo) amAvAsyA (paNNattAo) pratipAhita resa che. arthAt pAMca varSavALA eka yugamAM bAsaTha saMkhyAnI puname ane bAsaTha amA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryapraptisUtre vAn gautamaH pRcchati-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM puNimAsiNi caMde kaMsi desaMsi joei' tAvat eteSAM pazcAnAM sambatsaraNAM prathamAM parNamAsI candraH kasmin deze yunakti ? / 'tA tAvat-tatra paJcavarSAtmake yuge "eesi NaM' eteSAm anantaroditAnAMcAndra-cAndra-abhivaddhita-cAndraabhivaddhitAnAM 'paMcaNhaM' pazcAnAM 'saMvaccharANaM' samvatsarANAM madhye yA dvApaSTisaMkhyakAH paurNamAsyo bhavanti tAsu 'paDhama' prathamAM sarvAdimAM 'puNNimAsiNiM' paurNamAsIM 'caMde' candraH 'kaMsi desaMsi' kasmin deze kasmin pradeze caturAzItyadhikazatamaNDaleSu kasmin maNDale 'joei' yunakti-yogamupayAti prathamAM paurNamAsI parisamApayatItyarthaH / ityevaM gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA jaMsi NaM desaMsi caMde carimaM bAvahiM pUNimAsiNiM joei tAo NaM puNimAsiNihANAto maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAtiNAvittA ettha NaM se caMde paDhamaM puNimAsiNi joei' tAvat yasmin khalu deze candrazcarimAM dvApaSTitamA purNimAsiM yunakti tasmAt khalu pUrNamAsyAH tasmAt sthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya atra khalu sa candraH eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM puNimAsiNaM caMde kaMsi desaMsi joei) pAMca varSavAle yugameM (eesi NaM) ye pUrvokta cAMdra, cAMdra, abhivarddhita, cAMdra, evaM abhivaddhita (paMcaNhaM) pAMca (saMvaccharANaM) saMvatsaroM meM jo bAsaTha pUrNimAeM hotI haiM unameM (paDhama) pahalI (puNNimAsiNi) pUrNimAko (caMde) caMdra (kaMsi desasi) krisa pradeza meM arthAt ekaso caurAsI maNDaloM paiki kauna se maMDala meM (joei) yoga karatA hai ? arthAt pahalI pUrNimA ko caMdra kisa maMDala meM rahakara samApta karatA hai ? isaprakAra zrIgautamasvAmI ke praznako sunakara zrI bhagavAn kahate haiM-(tA jasiNaM desaMsi caMde carimaM bAvahi puNNimAsiNi joei tAo NaM puNimAsiNihANAto maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAtiNAvittA ettha NaM se caMde paDhamaM puNimAsiNi joei) (tA) dezavibhAga vAsyAo paNa hoya che. tema pratipAdana karela che. zrIautamasvAmI pUche che -(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM puNimAsiNi caMde kasi desasi joei) pAya varSa vANA yugamA (eesiNaM) mA pUrvarita yAMdra, yAMdra, masAdhata, yAMdra bhane abhivadhita (paMcaNhaM) pAMya (saMbaccharAga) saMvatsarImA meM pAsa pUNi bhAsa thAya che tamA (paDhama) paDasI (puNimAsiNi) pUNimAnI (caMde) 2 (kaMsi desaMsi) yA pradezamA arthAt ekaso carAzi maMDaLa pradeze paikI kayA maMDaLa pradezamAM (sug) ga kare che? athatu pahelI pUrNimAne caMdra kayA maMDaLamAM samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAbaNAne zrImAvAn 4 cha. (tA jaMsi desaMsi caMde carimaM bAvardvi puNNimAsiNaM joei tAoNaM puNimAsiNidvANAto maMDalaM ca uvIseNaM saeNaM chetA dubattIsaM bhAge uvAti NAvittA etthaNaM caMde paDhamaM puNimAsiNi joei) (tA) vibhAgAnI viyA23mA (jasiNaM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 63 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam 197 prathamAM paurNamAsI yunakti / 'tA' tAvata-tatra deza vibhAgavicAre 'jasiNaM desaMsi' yasmin khalu deze-yasmin maNDale 'caMde' candraH 'carimaM' caramAM-sarvAntimAM pAzcAtyayugaparyantavattinIM 'bAvarddhi' dvApaSTiM-dvASaSTitamAM 'puNNimAsiNi' paurNamAsI 'joei' yunakti yogaM karoti tAM paurNamAsI parisamApayati 'tAoNa' tasmAt khalu 'puNNimAsiNiDhANAto' pUrNimAsIsthAnAta-caramadvASaSTitamapaurNamAsIparisamAptisthAnAt parato maNDalaM tanniSTasthAnaM 'cauvIseNaM sapaNaM caturviMzatikena zatena-caturvizatyadhikena zatena 'chettA' chitvA-vibhajya tadgatAn 'dubattIsaM bhAge' dvAtriMzataM bhAgAn-dvAtriMzattamaM bhAgaM 'uvAtiNAvittA' upAdAyatAvanmitaM bhAgamAdAya-gRhItvA "etthaNaM' atra khalu-dvAtriMzattamabhAgarUpe pradeze khalviti nizcitaM 'se' sa:-cAraM caran prasiddhazcandraH prathamAM-sarvAdimAM paurNamAsI yunakti yoga karoti tAM prathamAM paurNamAsI parisamApayatItyarthaH / ityevaM bhagavataH samIcInamuttaraM zrutvA jijJAsuH ziSyo gautamo bhUyaH praznayati-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvacchArANaM doccaM puNNimAsiNiM caMde kaMsi desaMsi joei' tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvitIyAM paurNamAsI candraH kasmin deze yunakti ?, / 'tA' tAvat-tatra yogavicAre 'eesi NaM' eteSAM-pUrvodikI vicANA meM (jaMsi NaM desasi) jisa dezameM mAne jisa maMDala meM (caMde) caMdra (carimaM) sarvAntima (bAvaDiM) bAsaThavIM (puNimAsiNi) pUrNimA ko (joei) yoga karatA hai, usa pUrNimA ko samApta karatA hai, (tAo NaM puSiNamAsiNihANAto) usa pUrNimAsthAna se arthAt antima bAsaThavIM pUrNimA kA samAptisthAna se parake maMDala ko (cauvIseNa saeNa) ekaso covIsa se (chettA) vibhAga karake usa meM rahe huve (dubattIsaM bhAge) battIsaveM bhAga ko (uvAtiNAvittA) lekara arthAt utane hI bhAga ko grahaNa karake (ettha NaM) e battIsaveM bhAgarUpa pradeza meM (se) vaha caMdra prathama pUrNimAkA yoga karatA haiM, arthAt usa pahalI pUrNimA ko samApta karatA hai, isaprakAra zrI bhagavAna kA uttara ko sunakara zrI gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA) ye pUrNimA ke yoga vicAra desaMsi) 2 pradezamA arthAt 2 mAmA (caMde) yadra (carimaM) santima (bAvadi) mAsabhA (puNNimAsiNi) pUNi bhaan| (joei) yo 42 cha. meTane se pUNi bhAne samApta 42 che. (tAo NaM puNNimAsiNidvANAo) se pUNimA sthAnathI 25rthAt mantima sabhI pUNimAnA samApti sthAnathA 5chInA magane (cauvIseNa saeNaM) me soyAvIsathA (chettA) vibhAga zana tabhI (dubattIsaM bhAge) mIsA bhAgane (uvAtiNAvittA) sana arthAt meTA mAgAne ne (ettha gaM) ye matrIsamA saa||35 pradezamA (se) te yadra pahelI pUrNimAne vega kare che. arthAt e pahelI pUrNimAne samApta kare che. A pramANe zrIbhagavAnanA uttarane sAMbhaLIne zrIgautamasvAmI pharIthI prazna pUche che-(vA) e pU ibhAnA yoganI vicAraNAmA (eesiNaM) 0 pUrita (paMcaNhaM) yAMya (saMvaccharANa) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre tAnAM 'paMcaNhaM' paJcAnAM-yugagatAnAM 'saMbaccharANaM' samvatsarANAM-vatsarANAm anantaroditAnAM paJcAnAM saMvatsarANAM madhye 'doccaM' dvitIyAM-yugamadhye yA dvitIyA paurNamAsI tAM dvitIyAM paurNamAsI 'caMde' candraH 'kaMsi desaMsi' kasmin deze-kasmin maNDalapradeze 'joeI' yunakti -parisamApayati / tathA ca-'tA jaMsi gaM desaMsi caMde paDhamaM puNNimAsiNi joei tA te puNmiAsiNiTThANAto maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA etthaNaM se caMde doccaM puNNimAsiNiM joei' tAvat yasmin khalu deze candraH prathamAM paurNamAsI yunakti, tAvat tasmAt paurNamAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya atra khalu sa candro dvitIyAM paurNamAsI yunakti / 'tA' tAvata-tatastadanantaraM 'jaMsi NaM desaMsi' yasmin khalu deze- yasmin maNDalapradeze 'caMde' candraH 'paDhamaM' prathamAM-sarvAdimAM yugasya prathamamAsAntagAM 'puNNimAsiNi' paurNamAsI 'joei' yunaktiyogaM karoti prathamAM paurNamAsI parisamApayati 'tA teNaM' tasmAt khalu 'puNNimAsiNihANAto' paurNamAsI sthAnAt-pUrNamAsIniSThamaNDalAt parivartanaM maNDalaM 'cauvIseNaM saeNaM' caturvizatikena zatena-caturviMzatyadhikena zatena 124 'chettA' chitvA-vibhajya caturvizatyadhikazatabhAgAn vidhAya tadgatAn 'dubattI bhAge' dvAtriMzataM bhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-gRhItvA 'ettha NaM' atra khalu-asminneva pradeze kila 'caMde' candro 'docca' dvitIyAM meM (eesi Na) ye pUrvokta (paMcaNhaM) pAMca (saMvaccharANa) saMvatsaroM ko arthAt pUrvokta pAMca saMvatsaroM meM (docca) yuga madhya kI dUsarI (puNNimAsiNi) pUrNimA ko (caMde) caMdra (kaMsi desaMsi) kisa maMDala pradeza meM (joei) samApta karatA hai ? tathA (tA jaMsi NaM desaMsi) jisa maMDalapradeza meM (caMde) caMdra (paDhama) yugakI pahalI (puNimAsiNi) pUrNimA kA (joei) yoga karatA hai ? arthAt pahalI pUrNimA ko samApta karatA hai ? (tA te NaM puNimAsiNihANAto) usa pUrNimAsi vAle maMDala se (maMDalaM cauvIseNaM saeNaM) maMDalako ekaso covIsa se 124 / (chettA) bhAga karake arthAt ekaso covIsa bhAga karake usa meM rahe have (dubattIsaM bhAge) battIsaveM bhAga ko (uvAiNAvettA) lekara (ettha NaM) isa pradeza meM (caMde) caMdra (docca) dUsarI arthAt yuga ke dUsare mAsa ko pUrNa saMvatsarAne arthAt pUrvAta pAya saMvatsarAmA (doccaM) yuAnI madhyanA mI (puNimAsiNi) pUNi bhAna (caMde) yadra (kaMsi desaMsi) 4yA meM pradezamA (joei) sabhAta 42 cha ? tathA (tA jaMsi gaM desaMsi) le meM pradezamA (caMde) yadra (paDhama) yuganI pakSI (puNimAsiNi) pulibhAne (joei) yo|| 42 cha ? arthAt pahelI pUNibhAne sabhAta 42 cha (tA teNaM puNimAsiNioNAto) se pUNimA bha3thI (maMDalaM cauvIseNaM saeNaM maMDaLane ekase vIsathI 124 (chettA) bhAga karIne arthAt ekaso vIsa bhAga karIne tamA 2sa (dubattIsaM bhAge) patrIsamA bhAgane (uvAiNAvettA) mAne (etvaNaM) 2 pradezamA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 63 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama' prAbhRtaprAbhRtam 199 - yuga madhye dvitIyamAsasya prapUrNadyotikAyA sA dvitIyA tAM dvitIyAM 'puNNimA siNi' paurNamAsI - dvitIyAM paurNamAsIM yunakti / punazca 'tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharaNaM taccAM puNimA siNiM caMde kaMsi desaMsi joei' tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyAM paurNamAsa candraH kasmin deze yunakti ? / bhUyaH pRcchati - 'tA' tAvat tathA ca 'eesi NaM' eteSAm - anantaroditAnAM paJcAnAM samvatsarANAM cAndracAndrAbhivarddhitAdi saMjJakAnAM samvatrANAM madhye tRtIyasaMkhyakAM paurNamAsIM candraH kasmina maNDale yunakti - parisamApayati ? | 'tA jaMsi NaM desaMsi caMde doccaM pUNimAsiNi joeha tAo puNNimAsiNiTTANAto maMDalaM cavIseNaM saraNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA etthaNaM taccaM caMde puNimAsiNi joei' tAvat yasmin khalu deze candro dvitIyAM paurNarAsIM yunavita, tasmAt pUrNimAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya atra khalu tRtIyAM candraH paurNamAsIM yunakti ? / tAvat tatra pUrNimAsI yogavicAre 'jaMsi NaM desaMsi yasmin khalu deze - yasmin maNDalapradeze 'caMde' candro 'doccaM ' dvitIyAM-yugasya dvitIyamAsaprapUrNabodhikAM 'puNimA siNi' paurNamAsIM 'joeDa' yunakti-dvitIyAM paurNamAsIM parisamApayati 'tAte' tasmAt 'puNimA siNihANAto' purNimAsIsthAnAtU - dvitIya paurNamAsI parisamAptikaranevAlI usa dUsarI (puNNimAsiNi) pUrNikA ( joei) yoga karatA hai / arthAt samApta karatA hai / phirase zrI gautamasvAmI pUchate haiM - ( tA eesi NaM) ye pUrvokta (paMca saMvatsarANaM) pAMca saMvatsaroM meM arthAt cAMdra, cAMdra, abhivarddhita, cAMdra evaM abhivarddhita ye pAMca saMvatsaroM meM tIsarI ( tacca puSNimAsi Ni) pUrNimA ko (caMde ) caMdra (kaMsi desaMsi joei) kisa maMDala meM rahakara samApta karatA hai ? yaha pUrNimA ke maMDalapradeza ke yoga kI vicAraNA meM (aMsi desaMsi ) jisa maMDalapradeza meM (caMde ) caMdra (doccaM ) dUsarA mAsabodhikA (puNimA siNi) pUrNimAko (joei) dUsarI pUrNimA ko samApta karatA hai, (tA te puSNimAsiNi (caMde) dra (docca) jIla meTase he yuganA jIna bhAsane samApta zvAdhAjI me mI (puNimA siNi) pUrNimAno (joei) yoga pure che, meTo meM samApta re che. zrI gautamasvAmI IthI pUche che - (tA eesa) mA pUrvosta (paMcahaM saMvaccharaNaM) pAMca saMvatsaromAM arthAt cAMdra, cAMdra abhivati cAMdra, ane abhivRti A pAMca saMvatsarobhAM ( tacca puSNimAsiNaM) trI pUrNimAne (caMde) yAMdra (kaMsi desaMsi joei) yA maDaLa pradezamAM rahIne samApta kare che ? mA pUrNimAnA bhAMDaNa pradezayoga vicAraNAmAM (jaMsi desaMsi ) le bhAMDejapradezamAM (caMde ) caMdra (docca) mIla bhAsane bhAvanArI (puNimA siNi) pUrNimAne (joei) bhI sabhApta 4re che. (tAte puNNimA siNiTThANAto) se pUrNimAnA sthAnathI arthAt mIla pUrNimAnA pUrNimAne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 sUryaprajJaptisUtre sthAnAt parato - anantaraM maNDalaM 'cauvI seNaM saraNaM' caturviMzatikena zatena caturviMzatyadhikena zatena caturviMzatyadhikazatavibhAgena 'chettA' chitvA - vibhajya tadgatAn 'dubattIsaM bhAge ' dvAtriMzataM bhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya - dvAtriMzataM bhAgAn gRhItvA 'patthaNaM' atra khaluar auratthAne kala 'tacca puSNimAsiNIM' tRtIyAM paurNamAsIM tRtIyamAsaprapUrNadhotikAM paurNamAsI 'caMde' candra: 'joeha' yunakti - parisamApayati / ' tA eeNaM paMca saMvaccharaNaM duvAlasamaM puSNimAsiNiM caMde kaMsi desaMsi joei ?, tA jaMsi desaMsi caMde tacca puSNimAsiNi joeha tAo puNNimAsiNidvANAto maMDalaM cauvI seNaM saraNaM chettA doNi aTThAsI bhAgasae uvAiNAvettA etthaNaM se caMde duvAlasamaM puNNimA siNi joei ? / ' tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvAdazIM paurNamAsIM candraH kasmina deze yunakti ?, tAvat yasmin deze candraH tRtIyAM paurNamAsIM yunakti tasmAt purNimAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chatvA dve aSTAzIte bhAgazate upAdAya atra khalu sa candro dvAdazIM paurNamAsIM yunakti ? / - tAvat - tatra yogavicAre 'ee' eteSAmanantaroditAnAM 'paMcaNDaM saMvaccharANAM' paJcAnAM samvatsarANAM cAndra cAndrAbhivarddhitAdi paJcasaMkhyakAnAM yugasamvatsahAto) usa pUrNimA ke sthAna se arthAt dUsarI pUrNimA ke parisamApaka sthAna se anantara veM maMDala ko (cavIseNaM saraNaM) ekaso covIsa vibhAga se (chettA) vibhAga karake unameM rahe huve (dubattIsaM bhAge) battIsabhAgoM ko ( uvAiNAvettA ) lekara arthAt battIsa bhAgoM ko lekara ( ettha NaM) yahAM ke maMDalasthAna meM ( tacca puSNimAsiNIM) tIsarAmAsa ko pUrNa karanevAlI pUrNimA ko (caMde ) caMdra (joei) samApta karatA hai / ye pUrNimA ke yoga kI vicAraNA meM (ee NaM) ye pUrvokta (paMcanhaM saMvatsarANaM) cAMdra, cAMdra, abhivarddhita, cAMdra evaM abhivarddhata isaprakAra ke pAMca saMvatsaroM meM (duvAlasamaM puNNimAsiNi) yuga kI prathama varSa ke anta kI bArahavIM ASADhI pUrNimA ko (caMde ) caMdra (kaMsi desaMsi joei) kisa pradeza meM rahakara samApta karatA hai ? arthAt kisa maMDalapradeza meM bArahavIM pUrNimA ko samApta karatA hai ? isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko quo sabhApta thavAnA sthAnanI pachInA bhaDagane (caDavIseNaM saraNaM) meso thopIsa pilAgathI (chettA) vibhAga ne temAM raDela (dubattIsaM bhAge) matrIsa lAgone (uvAiNAvettA) bahane bheTale } atrIsa lAgone bardhane (etthaNaM) mahInA bhauNasthAnamA ( taccAM puSNimAsipiM) trIna bhAsane pUrNa zvAvANI pUrNimAne (caMde) 2dra (joei) samApta re che ? pUrNibhAnA maMDejapradeza yoganI vicAraNAmAM (ee) mA pUrvosta (paMcahaM saMvaccharaNaM) yAMdra, yAMdra abhivarSita, yAMdra ne abhivardhita A rItanA saMvacharobhAM (duvAlasamaM puSNimA siNi) yuganA pahalA varSAMnA aMtanI aSADhI pUrNimAne (caMde ) caMdra (kaMsi desaMsi jo i) yA saDaLapradezamAM rahIne samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 63 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam rANAM madhye 'duvAlasamaM puSNimAsiNi' dvAdazI paurNamAsI - yugasya prathamavarSAntodbhavAmApAThIM paurNamAsIM 'caMde' candra: 'kaMsi desaMsi joei ?' kasmin deze yunakti ? - kasmin maNDale dvAdazoM paurNamAsIM parisamApayatIti gautamasya praznaH / tato bhUyaH bhagavAnuttarayati'tA' tatra 'jaMsi desaMsi ' yasmin deze - yasmin maNDale 'caMde' candraH 'taccaM puSNimA siNi ' tRtIyAM paurNamAsI yunakti-parisamApayati 'tAte' tasmAt 'puNNimAsiNihANAto' pUrNimAsIsthAnAn - tRtIyapaurNamAsI parisamAptisthAnAt - maNDalAt parato maNDalaM 'cauvI seNaM saraNaM chettA' caturviMzatikena zatena khitvA-caturviMzatyadhikena zatena vibhajya - tAvanmitAn bhAgAn vidhAya tadgatAn 'doNi aTThAsIte bhAgasae' dve aSTAzIte bhAgazate - aSTAzItyadhikadvizatatamabhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya tadgatAn tAvanmitAn bhAgAn gRhItvA atraiva khalu candro 'duvAsaM puSNimAsiNi joeDa' dvAdazIM paurNamAsIM yunakti ? tatraiva dvAdaza paurNamAsIM parisamApayati / kathamatra aSTAzItyadhikadvizatatamabhAgAH pratipAditA iti cettatrocyate - tRtIyasyAH paurNamAsyAH parato dvAdazI khalu paurNamAsI navamI bhavati, dhruvAkastu dvAtriMzat pratipAdito varttate tena navabhirdvAtriMzad guNyate - 32x9 = 288 guNanena sunakara zrI bhagavAn phirase uttara dete huve kahate haiM - (tA jaMsi desaMsi ) jisa maMDala pradeza meM (caMde ) caMdra ( tacca puSNimAsiNi) tIsarI pUrNimA ko samApta karatA hai, ( tAte) usa (puNNimAsiNiTThANAto) tIsarI pUrNimA ke samApti sthAna se (maMDala) arthAt maMDala se (maMDalaM) para ke maMDala ko (cauvIseNa saraNa) ekaso covIsa se (chettA ) cheda karake mAne vibhAga karake usameM rahe huve ) ( doNi aTThAtIse bhAgasae) doso aThAsI bhAgoM ko (uvAiNAvettA ) utane parimita bhAgoM ko grahaNa karake yahAM para caMdra (dubAlasaM puSNimAsiNiM joei) bArahavI pUrNimA ko samApta karatA hai / yahAM para doso aTThAsI bhAga kisa prakAra pratipAdita kiye haiM ? isake liye kahate haiM-tIsarI pUrNimAsI se para bArahavIM pUrNimA navavIM hotI hai, yahAM para dhruva aMka battIsa pratipAdita kiye haiM ataH nava se battIsa ko guNA kare 32x9 = 288 isaprakAra guNAkAra zrI bhaganAn teno uttara ApatAM uDe che - ( tA jaMsi desaMsi ) ne maMDala pradezamAM (caMde ) caMdra (asa gfonuifufo") alo ylg`uid aura 329, (ara) 24 (gfomalfafarginiat) trIka pUrNimAnA samAptisthAnathI arthAt bhaupapradezathI (maMDala) pachInA bhAMDaNAne (cavIseNa saeNa) bheuse| thovIsathI (chettA cheha urIne arthAt vibhAga urIne temAM rahelA (doNi aTThAtI se bhAgasa) maso mAyAsI logone (AijAvettA) bheTalI saMdhyAnA logone bAne aDIMyAM caMdra (duvAlasaM puNNimA siNi joei) mAramI pUrNimAne samApta are che. ahIMyAM khase aThayAsI bhAge kevI rIte pratipAdita karela che ? te mATe kahe che-trIjI pUrNimA pachInI bAramI punama navamI thAya che. ahIMyAM dhruvaaMka khatrIsa pratipAdita karela che ethI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 201 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 sUryaprajJaptisUtre jAte dve zate aSTAzItyadhike-288 ityevamaGkotpAdanaM bhavati / atha samprati atidezamAha'evaM khalu eeNovAeNaM tAo tAo puNNimAsiNiDANAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvANiyAvettA taMsi tasi desaMsi taM taM puNNimAsiNi caMde joei' evaM khalu etenopAyena tasmAta tasmAt paurNamAsIsthAnAta maMDalaM caturvizatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya tasmin tasmin deze tAM tAM paurNamAsI candro yunakti / evaManantaroditena khalviti nizcayena 'uvAeNaM' upAyena-gaNitaprakriyA niyamena 'tAo tAo' tasmAt tasmAt paurNamAsIsthAnAta-pUrNimAsI parisamAptisthAnAt arthAt yAM yAM paurNamAsI yatra yatra maNDale parisamApayati tasyAstasyAH paurNamAsyAstato'nantarAM paurNamAsIM-tasmAt pAzcAtya paurNamAsIparisamApitasthAnAt anantaraM maMDalaM 'cauvIseNaM saeNaM' caturviMzatikena zatena-caturviMzatyadhikena zatena 'chettA' chitvA-vibhajya tAvanmitAn bhAgAn vidhAya, tatparataH tadugatAn 'dubattIsaM dubattIsaM bhAge' dvAtriMzataM dvAtriMzataM bhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-tattulyabhAgAn gRhItvA 'taMsi tasi desaMsi' tasmin tasmin deze-tasmin tasmin maNDalapradeze 'taM taM' tAM tAM 'puNimAsiNi' paurNamAsIM 'caMde' candro 'joei' yunakti-tAM tAM paurNamAsI parisamApayati / yathAtrodAhiyate yadi kazcit pRcchet khalu karane se doso aThAsI 288 hote haiM / isaprakAra aMkotpatti hotI hai / aba atideza kahate hai-(evaM khalu eeNovAeNaM isa pUrvokta upAya se arthAt gaNitaprakriyA ke niyama se (tAo tAo) usa usI (puNimAsiNihANAo) pUrNimA ke sthAna se arthAt pUrNimAsI parisamApaka sthAna se (maMDalaM) anantarave maMDalako (cauvIseNaM saeNaM) ekaso covIsa se (chettA) vibhAga karake arthAt ekaso covIsa vibhAga karake tatpazcAt usameM rahe huve (dubattIsaM bhAge) battIsa battIsa bhAgoM ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake (taMsi tasi desasi) usa usa maMDalapradeza meM (taM taM) usa usa (puNimAsiNi) pUrNimAko (caMde) caMdra (joei) usa usa pUrNimAko samApta karatA hai| yahAM para udAharaNa dikhAyA jAtA hai-yadi koi prazna kare ki cauisavI pUrNimA kA kitanA bhAga mantrIsana nathA shu|4|2 42. 32.83288 2 te gu||4||2 42vAthI maso m4yaa| 288 thAya che. mArIta motpattI thAya the. ve matizathI 43 cha-(evaM khalu eeNovAraNa) mA pUrvarita upAyathA marthAt ta praSTiyAnA niyamayI (tAo tAo) te te (puNNimAsiNidANAo) pUNimAnA sthAnathA meTale pUnibhAnA samAtisthAnathI (maMDalaM) 5chInA bhajana (cauroseNaM saeNa) meso yAvIsathI (chattA) vinAzane te pachI tamA 27i (dabattIsaM bhAge) matrIsa matrIsa mAgona (uvAiNAvettA) 5 4zane (taMsi taMsi desaMsi) aabhapradezamA (taM taM) te (puNNimAsiNi) paNa mAne (caMde) 'dra (joei) samAsa kare che. ahIM udAharaNa batAvavAmAM Ave che. je kaI prazna kare ke vIsamI pUrNimAno zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 63 dazamaprabhRtasya dvAvizatitamaM prAbhRtaprAbhRtam caturviMzatyAH paurNamAsyAH kati bhAgAH gRhItavyA iti atra dvAdazyAH paurNamAsyAzcatuviMzatitamAyAH paurNamAsyA anantaraM dvAdazaM varttate, dhruvAGkastu dvAdazyAH paurNamAsyAH - 288 ityasti tena aSTAzItyadhikaM zatadvayaM khalu dvAdazabhirguNyate - 288 x 12 = 3456 jAtAni catustriMzacchatAni SaTpaJcAzadadhikAni / etenetthamAyAtaM yat trayoviMzatyAH paurNamAsyAH parisamAptisthAnAt parato yanmaNDalaM taccaturviMzatyadhikena zatena vibhajya tadgatAn paTTpaJcAzadadhikacatustriMzacchata 3456 mitAn bhAgAn upAdAya atraiva khalu caturviMzatitamAM paurNamAsI candraH parisamApayatIti veditavyam, evamagre'pi caramAM dvASaSTitamAM paurNamAsIM yAvat gaNitaprakriyA veditavyA / etadeva pratipAdayati bhagavAnapi - 'tA eesi NaM paMca saMvaccharaNaM caramaM bAvaTThi puNNimAsiNiM caMde kaMsi desaMsi joei' tAvat eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM caramAM dvASaSTitamAM paurNamAsIM candraH kasmin deze yunakti ? / bhagavato gautamasya praznAtmakamidaM vAkyaM tA-tatra eteSAmanantaroditAnAM paJcAnAM cAndrAdi sambatsarANAM madhye grahaNa karanA cAhiye ? to bArahavIM pUrNimA coisavIM pUrNimAse pazcAt bArahavIM AtI hai, bArahavI pUrNimA kA dhruvAGka 288 doso aThAsI hote haiM / ataH doso aThAsI ko bAraha se guNA kare 288 x 12=3456 cotosaso chappana hote haiN| isase isaprakAra jJAta hotA hai ki teisavIM pUrNimA ke samApti sthAna se para kA jo maMDala hai usako ekaso covIsa se vibhakta karake usameM kA tIna hajAra cAraso chappanabhAgoM ko grahaNa karake yahAM para caubIsavIM pUrNimAko caMdra samApta karatA hai / isI prakAra Age bhI antima bAsaThavIM pUrNimAsI meM yAvat gaNita prakriyA jAna leveM zrI bhagavAn bhI isI kA pratipAdana karate huve kahate haiM - ( tA eesi NaM pacaNhaM saMvaccharaNaM caramaM bAvahiM puSNimAsiNi caMde kaMsi desaMsi joei) zrIgautamasvAmI kA yaha praznAtmaka vAkya hai, ye pUrvokta pAMca caMdrAdi saMvatsaroM meM sarvAntima yuga ke anta kA bodha karAnevAlI (bAvaTThi) 203 keTalA bhAga grahaNa karavA joIe ? te khAramI punama cAvIsamI punamathI pachI bAramI Ave che. khAramI pUrNimAnA dhruvAMka 288 khase aDhacAzI che tethI khase acAzInA AthI guNAkAra karavA. 288+12=3456 tA cetrIsaseA chappana thAya che. AthI e rIte jaNAya che ke-tezmI punamanA samApti sthAnathI pachI je ma`DaLa che tenA ekasA cAvIsa bhAga karIne temAMthI traNa hajAra cArasA chappana bhAgeAne grahaNa karIne A sthaLe caudamI pUrNimAne caMdra samApta kare che, Aja pramANe AgaLa paNa chellI khAsaThamI pUrNimAnA saMbaMdhamAM paNa yAvat gaNita prakriyA samajI levI. zrI bhagavAn pANu yA vAtanuM pratipAdana 4re che. - ( tA eesiNaM pacaNhaM saMvaccharANaM caramaM bAvaTTha puNimA siNi baMde kaMsi desaMsi joei) zrIgautamasvAmI yA praznAtmavAya che. mA yUrvokta yAMdrA yAMya saMvatsarobhAM sarvAntibha yuganA antano modha uzavanArI ( bAvaTThi) zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 sUryaprajJaptisUtre caramAM-sarvAntimAM-yugAntabodhikAM 'bAvaDiM' dvASaSTi-dvASaSTitamAM paurNamAsI candraH kasmina deze-kasmin pradeze kasmin maNDale 'joei' yunakti-parisamApayati / arthAt dvASaSTitamAM paurNamAsI tasmin maNDalapradeze parisamApayati yasmin maNDalapradeze pAzcAtye yuge-yugapazcimArddha caramAM sarvAntimAM yugasamAptikAlikAM dvASaSTitamAM paurNamAsI parisamApitavAn / kathametadatrAvasIyata iti zaMkAM pariharannucyate gaNitakrameNa yathA pAzcAtyayugacaramadvASaSTitamapaurNamAsI parisamAptisthAnAta parato maNDalasya caturviMzatyadhikapravibhaktasya satkAnAM dvAtriMzato bhAgAnAmatikrame sati tasyAstasyAH paurNamAsyAH 2 parisamAptiH syAditi hetoH| ekasmin pazcavarSAtmake yuge sarvasaMkhyayA dvApaSTireva paurNamAsyo bhavanti, tenaiva kAraNena dvAtriMzat dvASaSTayA guNyate-32462=1984 jAtAni caturAzItyadhikAni ekonaviMzatizatAni 1984 athaiSAM caturvizatyadhikena zatena bhAgo hiyate tadaivaM bhavati- 16 labdhAH poDazatulyAH sakalamaNDalaparAvattA iti / samastasyApi rAze nirlepI bhavanAt-zeSarahitAdAgataM maNDalaM SoDazasaMkhyaka, yasmin khalu maNDala. bAsaThavIM pUrNimA ko caMdra kisa deza meM arthAt kisa maMDalapradeza meM rahakara (joei) samApta karatA hai| arthAt bAsaThavIM pUrNimA ko usa maMDalapradeza meM rahakara samApta karatA haiM ki jisa maMDalapradeza meM yugake pazcimA bhAga meM sarvAntima yugasamAsi kAla vAlI bAsaThavIM pUrNimA ko samApta kIthI / yaha kisa prakAra se hotA hai ? isa zaMkA ko dUra karane ke liye gaNitakrama se kahate haiMjaise kI pIchale yuga kI antima bAsaThavI pUrNimA ke samAptisthAna se para ekaso covIsa maMDala saMbaMdhI battIsa bhAgoM ko atikrama karane para usa usa pUrNimA kI samApti ho isa hetu se pAMca varSa pramANavAle eka yugameM sarvasaMkhyA se bAsaThahI pUrNimAeM hotI hai, isI kAraNa se battIsa ko bAsaTha se guNA kare 32462-1984 to unnIsaso caurAsI hote haiM, isa 1984 ko ekaso covIsa se bhAga kare ? 16 to isaprakAra solaha hotA hai| samasta rAzi pAsa bhI pUlibhAna yaMdra yA dezamA meTa bha771 pradezamA 2DIna (joei) samApta kare che? eTale ke bAsaThamI pUrNimAne te maMDaLa pradezamAM samApta kare che ke je pradezamAM cuganA pazcima bhAgamAM sarvAntima kALAdhikA bAsaThamI pUrNimAne samApta karI hatI A kaI rIte thAya che? te zaMkAne dUra karavA mATe ahIM gaNita prakriyA batAve che-jemake pAchalA yuganI chelI bAsaThamI pUrNimAnA samApti sthAnanI pachI ekaso vIsa maMDaLa saMbaMdhI batrIsa bhAgone oLaMgIne te te pUrNimAo samApta thAya e hetathI pAMca varSa pramANuvALA eka yugamAM sarva saMkhyAthI bAsaTha pUrNimAo thAya che. e kAraNathI batrIsane bAsaThathI guNe 32+2=1984 A rIte ogaNIsaso corAzI thAya che. A 1984ne eka vIsathI bhAgavA 66=16 jethI A rIte seLa Ave zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 63 dazamaprAbhRtasya dvAvizatitama prAbhRtaprAbhRtam 205 pradeze pAzcAtyayugasambandhicaramadvASaSTitama paurNamAsI parisamAptimupagacchediti / caramadvApaSTitamapaurNamAsIparisamAptidezaM bhavatIti gaNitaprakriyayA prasphuTA dRzyate / etasyaivArthasya punaH prasphoTArtha bodhayan bhagavAn kathayati-'tA jaMbRddIvassa NaM dIvassa pAINapaDINA yatAe udINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dAhiNillaMsi caubhAgamaMDalaMsi sattAvIsa caubhAge uvAiNAvettA aTThAvIsahabhAge vIsahA chettA aTThArasa bhAge uvAiNAvettA tihiM bhAgehiM dohi ya kalAhiM paccathimillaM caubhAgamaMDalaM asaMpatte ettha NaM caMde carimaM bAvaddhiM puNNimAsiNiM joei' tAvat jambUdvIpasya khalu dvIpasya prAcInAprAcInatayA udIcidakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturvizatikena zatena chitvA dAkSiNAtye caturbhAgamaNDale saptaviMzatitamAn caturbhAgAn upAdAya aSTAviMzatitamaM bhAgaM viMzatidhA chitvA aSTAdaza bhAgAn upAdAya tribhirbhAgai bhyAM kalAbhyA pAzcAtyaM caturbhAgamaNDalama asaMprAptaH atra khalu candraH caramAM dvASaSTitamAM paurNamAsI yunakti / tAvat-tatra paurNamAsI pariNamanavicAre 'jaMbUddIvassa NaM dIvassa' jambUdvIpasya khalu dvIpasya khalvitivAkyAlaGkAre, dRDhArthadyotanArthameva dvirukti, yatohi jambUdvIpasyaiva mukhyatayA vicAraH pravartate ataeva jambUdvIpadvIpasya khalu 'pAINapaDiNAyatAe' prAcInAprAcInatayA-pUrvapazcimAyatayA, atra prAcInagrahaNena uttarapUrvAdik-IzAnakoNo gRhyate, tathA ca 'udINadAhiNAyatAe' udIcidakSiNAyatayA-dakSiNottaratayA, atrApi apAcInagrahaNena dakSiNAparAdika gRhyate nairRtya nirlepa hone se zeSa rahita solahavAM maMDala AtA hai jisa maMDalapradeza meM pIchale yugavartinI antima bAsaThavIM pUrNimA samApta hotI hai| isaprakAra antima bAsaThavIM pUrNimA samApti pradeza gaNita prakriyA se spaSTa hotA hai isI artha kA punaH spaSTa bodha ke liye zrI bhagavan kahate haiM-isa pUrNimA samApti kI vicAraNA meM (jaMbUddIvassa NaM dIvassa) jaMbUdvIpa nAma ke dvIpameM yahAM artha ko dRDha karane ke hetu se dIpa zabda kA do vAra uccAraNa kiyA hai, (pAINapariNAyatAe) pUrva pazcima dizA meM laMbAyamAna, yahAM para prAcIna kahane se IzAnakoNa gRhIta hotA hai| tathA ca (udINa dAhiNAyatAe) uttara dakSiNa meM vistaache. saghaLI saMkhyA nilepa hevAthI zeSa vagara seLamuM maMDaLa Ave che. je maMDaLa pradezamAM pAchalA yuga saMbaMdhI chellI bAsaThamI pUrNimA samApta thAya che. A rIte chellI bAsaThamI pUrNimA samAptine pradeza gaNita prakriyAthI spaSTa thAya che. Aja kathanane vadhu spaSTanAthI mAya thA bhATe zrImapAna 4 -20 pUNimA samAtinI viyA2mA (jaMbRddIvassa NaM dIvarasa) bhUdI5 nAmanA dvIpamA maha ma ne vadhu 68 421 // mATe dvIpane mevA2 49sa cha. (pAINapariNAyatAe) pUrva pazcima dizAmA yamAna mahI prAcIna upAthI zAna aura grahaNa 42vAmAM mAve che. tathA ya (unINa dAhiNAyattAe) utta2 6kSiNamA vistAra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 sUryaprajJaptisUtre koNa ityarthaH, ato'yamarthaH siddhayati yat pUrvottaradakSiNAparAyatayA, evaM ca udIcidakSiNAyatayA-pUrvadakSiNottarAparAyatayA, arthAt IzAnAt nairRtyaM yAvat AgneyAt vAyavyaM yAvacca rekhA karaNena pariSadaNDasadRzI jIvA bhavati 'jIvAe' jIvayA-tayA jIvArUpa rekhayA maNDalaM-tattat pUrNimA pariNamanarUpamaNDalaM 'cauvIseNaM saeNaM chettA' caturvizatikena zatena chitvA-caturvizatyadhikazatena vibhajya-tAvanmitAn vibhAgAn vidhAya, tadgateSu bhAgeSu jIvayA-pratyaJcayA-davarikayA vibhakteSu bhAgeSu 'dAhiNillaMsi' dAkSiNAtye dakSiNavibhAge 'catubbhAgamaMDalaMsi' caturbhAgamaNDale arthAt caturviMzatyadhikazatena vibhaktasyApi bhAgasya bhUyazcaturbhivibhajyate-124:431 tena dAkSiNAtye caturbhAgamaNDale-bAhyamaNDaleSu ekatriMzadabhAgapramANe maNDale 'sattAvIsaM caubhAge' saptaviMzatitamAna caturtha bhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-tAvanmitAn bhAgAn gRhItvA-anyatra sthApayet , tatpAzcAtya bhAgasya ravAlA yahAM para bhI apAcIna kahane se naiRtyakoNa gRhIta hotA hai / ataH yaha artha siddha hotA hai ki pUrva uttara mAne IzAna evaM naiRtya kI aura laMbAya mAna dakSiNa pazcima laMbAyamAna arthAt IzAna naiRtya evaM Agneya se vAyavya paryanta rekhA karane se paridha daMDa sarikhI jIvA hotI hai, (jIvAe) usa jIvArUparekhA se pUrNimA pariNamanarUpa maMDala ko (cauvIseNaM saeka chettA) ekaso covIsa se vibhakta karake arthAt utanA vibhAga karake una una bhAgoM meM arthAt davarikA se vibhakta bhAgoM meM (dAhiNillaMsi) dakSiNa vibhAga meM (caubhAgamaMDalaMsi) caturbhAga maMDala meM arthAt ekaso covIsa se vibhakta kiye huve bhAgoM ko phirase cAra se vibhakta kare-124 : 431 to dakSiNa dizAke cAra bhAgavAle maMDala meM arthAt bAhyamaMDala ke ikatIsa bhAga pramANa maMDala meM (sattAvIsaM caubhAge) satAvIsiyA cAra bhAga ko (uvAiNAvettA) utane bhAgoM ko lekara anyatra rakkhe tatpazcAt (aTThAvIsai bhAge) aThAIsaveM yukta ahIM paNa pAcIna kahevAthI naiRtya koNa rahIta thAya che tethI e artha siddha thAya che kepUrva uttara eTale ke-IzAna ane nainAtya tarapha lAMbu ane dakSiNa pazcima laMbAyamAna arthAt IzAna naihatya ane Agneya ane vAyavya paryanta rekhA karavAthI paridha daMDa sarakhI / thAya che. (jIvAe) 2043524AthI pU.bhA parimana35 bhajana (cauvIse gaM saeNaM chettA) so yovIsathI sIna mese meTamA vilAzane ta ta mAgomA hozathI visarata mAgomA (dAhiNilaMsi) ikSiNa mAmA (caubbhAgamaMDalaMsi) catubhaga maMDaLamAM arthAt ekasevIsa bhAgothI bhAgelA bhAgone pharIthI cArathI bhAga karavA. 124+4=31 A rIte dakSiNa dizAnA cAra bhAgavALA maMDaLamAM arthAt bAhAmaMDaLanA setrIsamApramANuvA bhaNamA (sattAvIsaM ca ubhAge) satyAvIsA yAra bhAgane (AiNAvettA) merA bhAgAne dAna ! 21 te 54ii (aTThAvIsai bhAge) 25yAvIsamA mAyane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 63 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 207 'aTThAvIsai bhAge' aSTAviMzatitama bhAgaM 'vIsahA chettA' viMzatidhA chitvA-viMzatyA vibhajya tadgatAn 'aTThArasa bhAge' aSTAdazabhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya aSTAviMzatitamasya bhAgasya ye viMzatipramANAvibhAgAH kRtAsteSu aSTAdazabhAgAn gRhItvA 'tihiM bhAgehi tribhirbhAgaH-zeSetribhimAgaiH / arthAt pUrva pUrNimA pariNamananiSThamaNDalaM caturvizatyadhikazata bhAgaM kRtaM 124, tatazcaiteSAM bhAgAnAM catvAro vibhAgAH kRtAH-124:4:31 te ca ekatriMzat pramANAH saMvRttAsteSu ca saptaviMzatibhAgA anyatra gRhItvA sthApitAH, aSTAviMzatitamaM ca bhAgaM viMzatidhA vibhaktAsteSvapi aSTAdazabhAgAH pRthageva kRtAstenAtra kevalaM bhAgadvayamevAvaziSTaM varttate, pUrvasmin bhAgacatuSTaye ca bhAgatrayamavaziSyate, ataeva-'tihiM bhAgehiM' tribhirbhAgaiH-zeSaitribhirbhAgairityukti yuktiyuktA pratibhAti / 31-28-3 pUrvazeSam / 20182 vartamAnazeSam / ataH zeSaistribhirbhAgaizcaturthasya bhAgasya 'dohi ya kalAhiM' dvAbhyAM kalAbhyAM 'paccathimillaM' pAzcAtyaM-tatpazcAt sthitaM-ekonatriMzam 'caubhAgamaMDalaM' catu. bhAga ko (vIsahA chettA) vIsa se vibhakta karake (aTThArasabhAge) aTAraha bhAgoM kA (uvAiNAvettA) grahaNa karake arthAt aThAIsa bhAgoM ke jo vIsa bhAga kiye haiM unameM se aThAraha bhogoM ko lekara (tihiM bhAgehiM) zeSarUpa tInabhAgoM se arthAt pahale pUrNimA pariNamanavAle maMDala kA ekaso covIsa bhAga kiyA 124 / una bhAgoM ke cAra vibhAga kiyA hai 124:431 ve ikatIsa have haiM, unameM se satAisa bhAgoM ko lekara anyatra rakkhe tathA aThAvIsavAM bhAga kA vIsa bhAga karake usameM se aThAraha pRthaka kiyA jAtA hai, ataH yahAM para do bhAga hI avaziSTa rahatA haiM, pUrva ke cAra bhAgameM se tIna bhAga rahate haiM, ataH (tihiM bhAgehiM) zeSa tInabhAgoM se aisA jo kahA hai vaha sayuktika hI kahA gayA jJAta hotA hai / 21-28-3 pUrvakA zeSa / 20-182 vartamAna zeSa / ataH tIna zeSa bhAgoM se caturthabhAga kA (dohiya kalAhiM) do kalA se (vIsahA chettA) vIsI vimata zana (advArasabhAge) mA2mA bhAgane (uvAiNAvettA) aDa karIne arthAt aThayAvIsa bhAganA je vIsa bhAge karelAM che, temAMthI aDhAra bhAgone sAuna (tihiM bhAgehi) zeSa35 3] mAgothI. arthAt 57 mA pariNamanavANA maMDaLanA eka covIsa bhAge karyA che. 124 e bhAganA cAra vibhAga karelA che. 1244=31 te ekatrIsa thayA che. temAMthI satyAvIsa bhAgene laIne ekabAju rAkhavA tathA aThayAvIsamA bhAganA vIsa bhAga karIne temAMthI aDhAra alaga karavAmAM Ave tethI ahIM be ja bhAga zeSa rahe che. pahelAMnA cAra bhAgamAMthI traNa bhAge rahe che. tethI (tihiM bhAgehi) pAna tra mAgAthA memare 4thuche, te yuti pUrva 404 cha tama jaNAya che. 31-28=3 pUrvanuM zeSa 20-18=ra vartamAna zeSa AthI traNa zeSa bhAgothI yAthA sAnA (dohi ya kalAhiM) meNAthI pazcAt sthita arthAt saugAtrIsabhu (caubbhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 sUryaprajJaptisUtre rbhAgamaNDalam 'asaMpatte' asaMprAptaH-ekonatriMzattame caturbhAgamaNDale dvAbhyAM kalAbhyAmadhikapradeze candro na gacchatItyarthaH / etadeva kathayati-'etthaNaM caMde' atraiva khalu candraH-asminnevapradeze maNDalasthAne candrazcaramAM-sarvAntimA yugAntabodhikAM 'bAvaDiM' dvASaSTitamAM 'puNNimAsiNi' paurNamAsIM-dvASaSTitamAM caramAM paurNamAsIM 'joei' yunakti-tAM sarvAntimAM dvASaSTitamAM paurNamAsI parisamApayatItyarthaH ||suu0 63 // candrasya paurNamAsI parisamAptidezaM vicArya samprati sUryasya paurNamAsI parisamAptidezaM pratipAdayiSustadviSayaM praznottarasUtramAha mUlam-tA eesi paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM puNimAsiNiM sUre kasi desaMsi joei !, tA jaMsi NaM desaMsi sUre carimaM bAvaDiM puNNi mAsiNi joei tAte puNNimAsiNiTThAto maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA cauNavati bhAge uvAiNAvettA ettha NaM se sUrie paDhamaM puSiNamAsiNi joei, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM puNimA siNi sUre kaMsi desaMsi joie, tA jaMsi NaM desaMsi sUre paDhamaM puNNimAsiNi joei tAe puNimAsiNiTThANAo maNDalaM cauvIseNaM sapaNaM chettA do cauNavaibhAge uvAiNAvettA ettha NaM se sUrie doccaM puSiNamAsiNi joei, tA eesi NaM paMcaNhaM saMbaccharANaM taccaM puNimAsiNi joei tAe puNimAsiNiTThANAe maMDalaM cavIseNaM sUre kaMsi desasi (paccathimillaM) pazcAt sthita arthAt untIsavAM (caubhAgamaMDalaM) caturbhAga maMDala ko (asaMpatte) vinA prApta kiye arthAt untIsaveM maMDala ke caturthabhAga maMDala meM do kalA se adhika pradeza meM caMdra gamana nahIM karatA hai| vahI kahate haiM-(ettha NaM caMde) isa pradeza meM caMdra sarvAntima arthAt yugAnta bodhikA (bAvaDiM) bAsaThavIM (puNNimAsiNi) pUrNimA ko arthAt bAsaThavIM antima pUrNimA ko (joei) yoga karatA hai, arthAt usa sarvAntima bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai / sU063 // maMDalaM) yatuti bhajane (asaMpatte) prApta yA vinA arthAt samazutrIsamA bhAnA caturthabhAga maMDaLamAM be kaLAthI vadhAre pradezamAM caMdra gamana karatA nathI. eja kahe che(qte of caMde) mA pradezamA ya santima arthAt yunta mAni (bAsarTi) pAsa bhI (puNNimAsiNi) pUNi bhAne arthAt mAsabhI atima pUNimAne (joie) yo 42 cha, arthAt e sarvAntima bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che. sUtra 63 zrIsuryapratisUtra : 2 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 64 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 209 saraNaM chettA cauNatibhAge uvAiNAvettA ettha NaM se sUre tacca puNNimAsiNi joei, tA eesi paNaM paMcagRhaM saMcchurANaM duvAlasamaM puSNimAsi Ni sUre kaMsi desaMsi joei ?, tA jaMsi desaMsi sUre tacca puNNimA siNiM joei tAe puSNimAsiNiTThAe maMDalaM caDavIseNaM sagaM chettA aTTha cattAle bhAgasae uvAiNAvettA ettha se sUre duvAlasamaM puSNimAsiNi joei, evaM khalu eSaNavANaM tAte tAte puNNimAsiNiTTANAte maMDalaM caDavIseNaM saraNaM chettA caraNautiM caraNautiM bhAge uvAiNAvettA taMsi NaM taMsi NaM desaMsi taM taM puSNimAsiNi sUre joei, tA eesi NaM paMcaNhaM saMtraccharANaM carimaM bAvahiM puSNimAsiNi sUre kaMsi desaMsi joei, tA jaMbUdovarasaNaM pAINapaDiNIyatAe udoNadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA puracchimillaMsi caubhAgamaMDalaMsi sattAvIsaM bhAge uvAiNAvettA aTThAvIsatibhAgaM vIsA chattA aTThArasabhAge uvAiNAvettA tihiM bhAgehiM dohiya kalAhiM dAhiNillaM caubhAgamaMDalaM asaMpatte ettha of sure carimaM bAvaTThi puSNimAsiNi joei // sU0 64 // chAyA - tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM prathamAM paurNamAsIM sUryaH kasmin deze yunakti ?, tAvat yasmin khalu deze sUryazvaramAM dvASaSTiM paurNamAsIM yunakti ?, tasmAt paurNa - mAsI sthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA caturnavarti bhAgAn upAdAya atra khalu sa sUryaH prathamAM paurNamAsIM yunakti, tAvat eteSAM khalu paJcAnAM samvatsarANAM dvitIyAM paurNamAsI sUryaH kasmin deze yunakti 2, tAvat yasmin khalu deze sUryaH prathamAM paurNamAsIM yunakti, tasmAt pUrNimAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dvicaturnavatibhAgAn upAdAya atra khalu sa sUryo dvitIyAM paurNamAsIM yunakti / tAvat eteSAM khalu paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyAM paurNamAsIM sUryaH kasmin deze yunakti / tAvat yasmin khalu deze sUryo dvitIyAM paurNamAsIM yunakti tasmAt pUrNimAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA caturnavatibhAgAn upAdAya atra khalu sa sUryastRtIyAM paurNamAsIM yunakti / tAvat eteSAM khalu paJcAnAM samvatsarANAM dvAdazIM paurNamAsIM sUryaH kasmin deze yunakti, tAvat yasmin khalu deze sUryastRtIyAM paurNamAsIM yunakti tasmAt paurNamAsIsthAnAt maNDalaM catuviMzatikena zatena chatvA aSTaSaTcatvAriMzat bhAgazataM upAdAya, atra khalu sa sUryoM dvAdazIM paurNamAsI yunakti / evaM khalu etenopAyena tasmAt 2 paurNamAsIsthAnAt maNDalaM catu zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 sUryaprajJaptisUtre viMzatikena zatena chatvA caturnavarti 2 bhAgAn upAdAya tasmin 2 khalu deze tAM tAM paurNamAsa sUryo yunakti, tAvat eteSAM khalu paJcAnAM samvatsarANAM caramAM dvASaSTiM paurNamAsIM sUryaH kasmin deze yunakti ?, tAvat jambUdvIpasya khalu prAcInAprAcInatayA udIcidakSi NAyatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chatvA paurastye caturbhAgamaMDale saptaviMzatiMbhAgAn upAdAya aSTAviMzatibhAgaM viMzatidhA chitvA aSTAdaza bhAgAn upAdAya tribhirbhAgai ca kalAbhyAM dAkSiNAtyaM caturbhAgamaNDalam asaMprAptaH, atra khalu sUryaH caramAM dvASaSTitamAM paurNamAsIM yunakti // sU0 64 || TIkA - pUrvasmin triSaSTitame sUtre candrasya paurNamAsI parisamAptimaNDalaM samyak vivicya sampratyasmin catuHSaSTitame'rthAdhikArasUtre sUryasya paurNamAsI parisamAptidezaM pratipAdayiSustadviSayaM praznottarasUtramupadizati - 'tA eesi paMcahaM saMvaccharANaM paDhamaM puSNimAsiNi khare kaMsi desaMsi joei' tAvat - sUryaviSayaka praznaM zrUyatAM tAvat, eteSAM pUrvoditAnAM paJcAnAM saMvatsarANAM-yugabodhakacAndracAndrAbhivarddhita - cAndrAbhivarddhitanAmnAM paJcasamvatsarANAM madhye prathama - sarvAdimAM' puNimA siNi' paurNamAsIM sUrya : 'kaMsi desaMsi' kasmin deze - kasmimaNDalapradeze 'joeI' yunakti - prathamAM paurNamAsIM kasmin maNDalapradeze parisamApayatIti caMdra kA pUrNimA parisamApti pradeza kI vicAraNA karake aba sUrya kA pUrNimA parisamAptipradeza kA pratipAdana karane ke hetu se usa viSaya kA praznottarasUtra kahate haiM TIkArtha- pUrva ke tirasaThaveM sUtra meM caMdrakA pUrNimA parisamApaka maMDala ko samyak prakAra se vivecana karake aba isa cosaThaveM arthAdhikAra sUtra meM sUrya kA pUrNimA parisamApti pradeza kA pratipAdana karane kI icchA se usa viSaya saMbaMdhI praznasUtra kahate haiM - ( tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharaNaM paDhamaM puNNamAsiNi sUre kaMsiMdesaMsi jo ei) ye pUrva kathita cAMdra cAMdra abhivarddhita cAMdra evaM abhivarddhita nAma ke yugabodhaka pAMca saMvatsaroM meM pahalI (puNmiAsiNi) pUrNimA ko sUrya (kaMsi desaMsi) kisa maNDalapradeza meM rahakara (joei) yoga karatA hai ? caMdramAnA pUrNimA parisamApti pradezanI vicAraNA karIne have sUnA pUrNimA pari samApti pradezanuM pratipAdana karavA mATe te viSayasa'kha'dhI praznottara sUtra kahe che, TIkA - pahelAnA tresaThamA sUtramAM caMdranA pUrNimA pasimapaka maMDaLanu sArI rIte vivecana karIne have A cAsaThamA arthAdhikAra sUtramAM sUryanA pUrNimA parisamApaka pradezanu pratipAdana zvAnI chAthI yo viSaya saMbaMdhI prazna sUtra thana re che. (tA eesiNaM paMcaNDaM saMvaccharaNaM paDhamaM puSNimAsiNi sUre kaMsi desaMsi jo i) mA pUrvathita yAMdra, cAMdra, abhivadhi ta, cAMdra ane abhivati nAmanA yuodhaka pAMca saMvatsaramAM paDelI (puNimA siNi) bhiAne sUrya (kaMsi desaMsi ) yA bhAMDaNa pradezamAM rahIne (joei) yoga 12 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 64 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAMbhRtam 211 gautamasya praznajijJAsAM zrutvA bhagavAna samuttarayati-'tA jaMsi NaM desasi sare carimaM vAvaDiM puNNimAsiNiM joei tAe puNimAsiNiTThANAe maMDalaM cauvI seNaM saeNaM chettA cauNavarti bhAge uvAiNAvettA, etthaNaM se sUrie paDhamaM puNimAsiNiM joei' tAvat yasmin khalu deze sUryazcaramAM dvApaSTitamAM paurNamAsI yunakti, tasmAt paurNamAsIsthAnAt maNDalaM caturvizatikena zatena chitvA caturnavatibhAgAn upAdAya atra khalu sa sUryaH mAM paurNamAsI yunakti / tAvata-tatra sUryasya paurNamAsIpariNamanavicAre 'jaMsi NaM desaMsi' yasmin khalu deze-catu. rAzItyadhikazatamaNDaleSu yasmin maNDalapradeze khalviti nizcayena sthitaH san 'marie' sUryazcarimAM-sarvAntimA yugAntimAM pAzcAtyayugavartinIM 'bAvaDiM' dvASaSTitamA 'puNNimAsiNi' paurNamAsIM 'joei' yunakti-parisamApayati 'tAe' tasmAt 'puNNimAsiNihANAo' paurNamAsIsthAnAt-caramadvASaSTitamapaurNamAsIparisamAptinibandhanAt sthAnAta parato maNDalaM 'cauvIseNaM saeNaM' caturviMzatikena zatena-caturviMzatyadhikazatena 'chettA' chitvA-vibhajya tAvanmitAn bhAgAn vidhAya tadgatAn 'cauNavati bhAge' caturnavatibhAgAn 'upAiNAcetA' upAdAya tattulyatamAn bhAgAn gRhItvA 'etya gaM' atra Namiti nizcitaM-atraiva pradeze khalu arthAt prathama mAne sarvAdi pUrNimA ko sUrya kisa maMDala pradeza meM sthita hokara samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna karake zrIbhagavAn uttara meM kahate haiM-(tA) sUrya kA pUrNimA ke pariNamana pradeza kI vicAraNA meM (jaMsi NaM desaMsi) ekaso caurAsI maMDaloM meM jisa maMDalapradeza meM rahA huvA (sUre) sUrya (carima) yuga kI antima mAne pAzcAtya yugakI (bAvaDiM) bAsaThavI (puNimAsiNi) pUrNimA ko (joei) samApta karatA hai (tAe) usa (puNimA. siNiTThANAo) antima bAsaThavIM pUrNimA parisamApti sthAna se para ke maMDala ko (caucIseNaM saeNaM) ekaso covIsaveM (chettA) vibhAga karake arthAt utane vibhAga karake unameM se (cauNavati bhAge) corANaveM bhAgoM ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake (ettha Na) isa pradeza meM (se sUrie) vaha prasiddha sarva jagatsAkSi che? arthAt prathama eTale ke sarvanI Adi pUrNimAne sUrya kayA maMDaLapradezamAM rahIne samApta kare che? A rIte zrIgautamasvAmIne praznane sAbhaLIne zrIbhagavAn tenA uttaramAM kahe che -(tA) sUrya na hi mAnA parimana prazanI viyaa21||bhaa (jaMsi NaM desasi) me se| yAzI bhAbho ? ma pradezamA 2hIne (sUre) sUrya (carimaM) yunA matanI pAsA yuganI (bApaTThi) pAsa bhI (puNimAsiNi') pUNi mAne (joei) samApta 42 cha ? (tAe) se (puNimAsiNiM dvANAo) chesI sabhI pUNi bhAnA samApti sthAnathI pachInA bhane (cauvIsega saeNa) mesI yAvIsathI (chattA) vimA 4zane tamAthI (cauNautiM bhAge) yorA mAgAne (uvAiNAvettA) aDa 4Ine (patthaNaM) 20 pradezamA (se sUrie) te sUrya alla prasiddha sUrya (paDhamAM) paDasI yuganI mAhinI paDelA mAsanI mAgha zrI suryaprajJapti sUtra: Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtra 212 'se rie' sa sUryaH prasiddhaH sarvasAkSIrUpaH sUryaH 'paDhamaM' prathamAM - sarvAdimAM yugAdi prathamamAsaprapUrNa pradyotinIM 'puNNimA siNi' paurNamAsIM 'joei' yunakti prathamAM paurNamAsIM parisamApayatItyarthaH / kathametadavasIyate, kAtropapattiH ? -kimatramUlaM kAraNamiti cet procyate - iha paripUrNeSu triMzadahorAtreSu parisamApteSu satsu saeva sUryastasminneva maNDalapradeze cAraM caran pravarttamAnaH prApyate na ca nyUnAdhikeSu katipayabhAgeSu dRzyata iti pratyakSopalabdhirUpAvAsanA | paurNamAsI ca cAndramAsaparyante samAptiM samupaiti cAndramAsasya ca parimANaM madhyamamAnena ekonatriMzadahorAtrAH ekasya ca ahorAtrasya dvAtriMzad dvASaSTibhAgAH - 293 ityuktaM prAk ato'tra triMzattame'horAtre dvAtriMzati dvASaSTibhAgeSu gateSu sUryazvaramadvASaSTitamAt paurNamAsI parisamAptinibandhanAt sthAnAt caturnavatau catuvizatyadhikazatabhAgeSu atikrAnteSu prathamAM paurNamAsIM parisamApayannavApyate / atraitaduktaM bhavati - triMzatAbhAgaistameva sUrya (paDhamaM) pahalI yuga ke Adi ko prathamamAsa pUrNabodhaka (puNNimAsiNi) pUrNimA ko (jo ei) yoga karatA hai arthAt pahalI pUrNimA ko samApta karatA hai / yaha kisa prakAra se hotA hai ? isameM kyA upapatti arthAt isameM mUla kAraNa hai ? isake liye kahate haiM yahAM para paripUrNa trIsa ahorAtra samApta hone para vahI sUrya usI maMDala pradeza meM gati karatA rahatA hai, isase nyUnAdhika koi bhI bhAga meM nahI dikhatA hai yaha pratyakSa upalabdhi se siddha hotA hai, pUrNimA cAMdramAsa ke anta meM samApta hotI hai, cAMdramAsa kA parimANa madhyamamAna se untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga 29 hotA hai aisA pahale kahA hI hai, ataH yahAM para tIsaveM ahorAtra meM bAsaThiyA battIsa bhAgoM meM sUrya aMtima bAsaThavIM pUrNimA parisamApti sthAna se ekaso covIsa bhAgoM meM se corANaveM bhAga gata hone para prathama pUrNimA ko parisamApta karatA hai, yahAM para aisA kahA jAtA hai-tIsa bhAgoM se usI pradeza (puNimA siNi) pUrNimAne (joei) yoga 1re che ? arthAt pahelI pUrNimAne samApta re che ? A kevI rIte thAya che? temAM zu' upatti eTale ke mULa kAraNa che? te batAvavA mATe kahe che--ahI'yAM paripUrNa trIsa aheArAtra samApta thAya tyAre eja sUrya eja ma`DaLa pradezamAM gati karatA rahe che. tenAthI nyUnAdhika koipaNa bhAgamAM dekhAtA nathI A pratyakSa upalabdhIthI siddha thAya che, pUrNimA cAMdramAsanA aMtamAM samApta thAya che. cAMdramAsanu' parimANa madhyama mAnathI egaNatrIsa heArAtra tathA eka aheArAtranA khADiyA khatrIsa bhAga 29rU thAya che. tema pahelAM kahyuMja che. tethI ahIM trIsamA aheArAtramAM khAsayiA batrIsa bhAgegAmAM sUrya chellI bAsaThamI pUrNimA samApti sthAnathI ekaso cAvIsa bhAgo mAMthI cArANu bhAga gayA pachI paDelI pUrNimAne samApta kare che. ahIM ema kahevAmAM Ave che. ke--trIsabhAgeAthI e pradezane prApta karyAM sivAya kadApi samApta karatA nathI. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 64 dazamatAbhRtasya dvAvizatitama prAbhRtaprAbhRtam 213 dezamaprAptaH san kadAcidapi na samavApyata iti / yatohi triMzato dvApaSTibhAgAnAmahorAtrasatkAnAmadyApi sthitatvAt tathAbhUte pradeze na kadApi pravartamAnaH samprApto bhavatIti niyamAt paripUrNeSu ekonatriMzadahorAtreSu prathamAM paurNamAsI paripUrayatItyuktaM bhavatItyarthaH / tato bhUyaH praznayati gautamaH-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM puNNimAsiNi sUre kaMsi desasi joei ?' tAvat eteSAM pazcAnAM saMvatsarANAM dvitIyAM paurNamAsI sUryaH kasmin deze yunakti ? / tAvat tatra maNDalavicAre eteSAmanantaroditAnAM yuge 'paMcaNDaM' pazcAnA-paJcasaMkhyakAnAM saMvatsarANAM madhye 'doccaM dvitIyAM-yugAdau dvitIyamAsaprapUrNadyotiko 'puNNimAsiNi' paurNamAsIM 'mare' sUryaH 'kaMsi desaMsi' kasmin deze-kasmin maNDalapradeze yunakti-parisamApayatIti gautamasya jijJAsAvRttiM vijJAya bhagavAn yAthAtathyaM samuttarayati'tA jaMsi NaM desaMsi sUre paDhamaM puNimAsiNiM joei tAo puNNimAsiNiTThANAo maMDalaM cauvI seNaM saeNaM chettA do cauNavaibhAge uvAiNAvettA etthaNaM se sUre doccaM puNNimAsiNiM joei' tAvat yasmin khalu deze sUryaH prathamAM paurNamAsI yunakti tasmAt pUrNimAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chityA dvicaturnavatibhAgAn upAdAya atra khalu sa sUryo dvitIyAM paurNamAsoM yunakti / bhagavAn kathayati-tAvat-tatra saurapaurNamAsI pariNamanavicAre ko vinA prApta kiye ho kadApi samApta nahIM karatA hai / kAraNa kI eka ahorAtra kA bAsaThiyA tIsa bhAgoM ke sthita rahane se usa prakAra ke pradeza meM pravartamAna hokara kadApi saMprApta nahIM hotA hai, isa niyama se untIsa ahorAtra pUrNa hone para prathama pUrNimA ko samApta karatA hai, aisA kahA haiM / punaH zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA eesi NaM paMcavhaM saMvaccharANaM doccaM puNNimAsiNi sUre kaMsi desaMsi joei) maMDala vicAraNA meM ye pUrvokta yuga meM (paMcaNhaM) pAMca saMvatsaroM meM (docca) yugAdi dUsare mAsadyotikA (puNimAsiNi) pUrNimA ko sUrya (kaMsi desasi) kisa maMDalapradeza meM rahakara yoga karatA hai ? arthAt samApta karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko suna karake isakA yathArtha uttara dete huve zrI bhagavAn kahate haiM-(tA) saura pUrNimA ke kAraNake eka ahorAtranA bAsaThiyA trIsa bhAge rahevAthI e prakAranA pradezamAM pravartamAna thaIne kadApI prApta thatA nathI. e niyamathI traNatrIsa ahorAtra pUrNa thayA pachI pahelI pUrNimAne samApta kare che. tema kahyuM che. zrIgautamasvAmI pharIthI pUche che-(tA eesiNaM paMcaNhaM maMbaccharANaM puNimAsiNiM sUre kaMsi desaMsi joei) bha71 pradeza viyA2 mA mA pUrva prathita yugamA (paMcaNhaM saMvaccharANaM) pAya saMvatsarAbhA (docca) yuganI mAhinA bhI bhAsane yApanArI (puNNimAsiNi) 5 bhane (sUre) sUrya (kaMsi desaMsi) 4yA bha pradezamAMDI ne (joei)yoga 42 cha ? mero sama. 42 cha ? yA pramANe shriigiitmasvAmInA praznane sAMbhaLIne tene yathArtha uttara ApatA zrI bhagavAna kahe che-(tA) saura pUrNi zrI suryaprajJapti sUtra: Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrya prajJaptisUtre 214 'jaMsi NaM desaMsi ' yasmin khalu deze - yasmin maNDalapradeze sUryaH prathamAM yugAdikAM 'puNNimAsiNi' paurNamAsIM yunakti-parisamApayati 'tAe' tasmAt 'puNimA siNidvANAo' paurNamAsIsthAnAt - prathama paurNamAsI parisamAptisthAnAt - maNDalAt parato yanmaNDalaM tat 'cauvIseNaM saraNaM' caturviMzatikena zatena caturviMzatyadhikena zatena 'chettA' chitvA vibhajya tanmitAn bhAgAn vidhAya tadgatAn ' do cauNavaibhAge' dvicaturnavatibhAgAn ke etanmitAnaMzAn 'uvAiNAvetA' upAdAya - tattulyabhAgaM gRhItvA 'ettha NaM' atra khalu - atraiva maNDalapradeze sthitaH san sUryo dvitIyAM paurNamAsIM yunakti - dvitIyAM paurNamAsImapi parisamApayati / atrApi gaNitayuktiH pUrvapratipAditayuktivadeva jJeyeti / atha tRtIya paurNamAsIviSaye punargautamaH praznayati- 'tA eesi NaM paMcahe saMbaccharANaM tacca puSNimAsiNi sure kaMsi desaMsi joi ?' tAvat eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM tRtIyAM paurNamAsIM sUryaH kasmina pariNamana vicAra meM (aMsi desaMsi) jisa maMDala pradeza meM (sUre) sUrya (paDhamaM ) pahalI - yuga kI Adi kI (puNimA siNi) pUrNimA ko (joei) parisamApta karatA hai, (tAo) usa (puNimA siNiTThANa o) prathama pUrNimA ke samApti sthAna se arthAt maMDala se jo (maMDala) dUsarA maMDala ko (cauvIseNa saNa) ekaso covIsa se (chettA) vibhAga karake arthAt ekaso covIsa bhAga karake unameM se (do caraNa vaha bhAge) caurANave do bhAga ko ke arthAt itane pramANa aMzoM ko ( uvAiNAvettA) grahaNa karake (ettha NaM) isI maMDalapradeza meM rahA huvA (se sUre) vaha sUrya (docca puNimA siNi joei) dUsarI pUrNimA ko bhI samApta karatA hai / yahAM para gaNitaprakriyA pUrvapratipAdita yukti anusAra hI samajhaleveM / aba tIsarI pUrNimA ke viSaya meM zrI gautamasvAmI bhagavAna zrI ko punaH pUchate haiM - (tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharaNaM tacca puNNimAsiNi sUre kaMsi desaMsi joei) ye pUrva pratipAdita pAMcavarSAtmaka yuga ke cAMdrAdi pAMca saMvatsaroM bhAnA pariNAmana viyAramAM (jaMsi desaMsi ) ne bhAMDaNa pradezabhAM (sUre) sUrya (paDhamaM) pahelI bheTate? yuganI AhinI (puNNimA siNi) pachi mAne (joei) samApta re che, (tAo) the (puNNi mAsiNiTTA jAo) paDejhI pUrNimAnA samApti sthAnathI arthAt bhaMDajathI (maMDala) jIbha maMDajane (cavIsega maeNa) theuso thovIsathI (chettA) vibhAga ne arthAt meuso thopIsa lAga urIne temAMthI (do cauNavaibhAge) yozanA meM lAgone hai arthAt bheTalA prabhANu vANA saMzone (uvAiNAvettA) grahaNu urIne ( ettha naM) Aga bhaDapradezamA rahesa (sUre) sUrya (doccaM puNimA siNi joei) mIla pUrNimAne samApta kare che. ahIMyAM gaNita prakriyA pahelA pratipAti karela yukti anusAra ja samajI levI, have trIjI pUrNimAnA viSayabhAM zrI gautamasvAmI bhagavAn zrIne ithI pUche che - ( tA esiNaM paMcahaM saMbaccharA tacca puNimA siNi sUre kaMsi desaMsi joei) mA pUrva pratipAhita pAMca varSAvANA yuganA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 4 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TokA sU0 64 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam deze yunakti ? / tAvat tatra eteSAM pUrvataH pratipAditAnAM yuge paJcAnAM saMvatsarANAMcandrAdi paJcavatsarANAM madhye yugapUrvArddha tRtIyAM paurNamAsI sUryaH 'kaMsi NaM desaMsi' kasmin khalu deze - kasmin maNDalapradeze yunakti 2, tRtIyAM paurNamAsIM parisamApayatIti - gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha - 'tAM jaMsi NaM desaMsi sUre docca puNNimAsiNi joei tAo puNNimAsiNihANAo maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA cauNavaibhAge uvAiNAvettA ettha se sUre taccaM puNNamAsiNi joeDa' tAvat yasmin khalu deze sUryo dvitIyAM paurNamAsIM yunakti tasmAt paurNamAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA caturnavatibhAgAn upAdAya atra khalu sa sUryastRtIyAM paurNamAsIM yunakti / tatra sUryasya pUrNimApariNamanavicAre svakakSAyAM cAraM caran sUryo yasmin maNDalapradeze sthitaH san dvitIyAM paurNamAsI parisamApayati tasmAdvitIya paurNamAsI parisamAptisthAnAt parato yanmaNDalaM taccaturviMzatyadhikena zatena chatvA tadgatAn caturnavatibhAgAnupAdAya tatraiva pradeze tRtIyAmapi paurNamAsIM parisamApayatIti bhagavataH samuttaram / tato bhUyo'pi gautamaH praznayati- 'tA eesi NaM paMca meM arthAt yuga ke pUrvArdha meM tIsarI pUrNimA ko sUrya (kaMsi desaMsi ) kaunasA maMDala pradeza meM rahakara sUrya yoga karatA hai ? arthAt tIsarI pUrNimA ko samApta karatA hai ? isaprakAra zrI gautamasvAmI ke prazna sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM (tAjaMsi NaM desaMsi sUre docca puNNiAmAsiNi joei tao puNNimAsiNiTThANAo maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA cauNavaibhAge uvAiNAvettA ettha NaM se sUre tacca puNNimAsiNi joei) sUrya kI pUrNimA pariNamana maMDala vicAraNA meM apanI kakSAmeM gamana karatA sUrya jisa maMDala pradeza meM raha kara dUsarI pUrNimA ko samApta karatA hai, usa dUsarI pUrNimA ke samApti sthAna se pazcAt jo maMDala Ave usako ekaso covIsa se vibhAga karake usameM rahe huve corANa bhAgoM ko grahaNa karake usI pradeza meM tIsarI pUrNimA ko bhI nyAMdrAhi pAMtha saMvatsarobhAM bheTale Tu yuganA pUrvArdhabhAMtrIka pUrNimAne sUrya (kasi desaMsi ) kayA maMDaLapadezamAM rahIne sUyeAga kare che ? eTale ke trIjI pUrNimAne samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAnazrI zrIgautamasvAmIne uhe che - ( tA jaMsi NaM desaMsi sUre doccaM puNimA siNi joei, tAo puNNimAsi giTTANAo maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA cauNavaibhAge uvAiNAvettA ettha NaM se sUre taccaM puNimA siNi joei) sUryanA pUrNimA pariNamana maMDajanI vicAraNAbhAM potAnI akSAmAM gamana karatA sUrya je maDaLapradezamAM rahIne bIjI pUrNimAne samApta kare che, e khIjI purNimAnA samAptisthAnathI pachInu je maMDaLa Ave tenA ekasA cAvIsa vibhAga karIne temAM rahelAM cArANu bhAgeAne grahaNa karIne e ja pradezamAM trIjI pUrNimAne sUrya paNa samApta kare che, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 215 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 sUryaprajJaptisUtra saMvaccharANaM duvAlasamaM puNNimAsiNiM sUre kaMsi NaM desaMsi joei' tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvAdazI paurNamAsI sUryaH kasmin deze yunakti ? / tAvat-tatra praznottarakrame gautamaH kathayati yat eteSAmanantaroditAnAM paJcAnAM cAndrAdi samvatsarANAM madhye dvAdazI paurNamAsI-prathamavarSAntadyotikAM paurNamAsIM sUryaH 'kaMsi NaM desaMsi' kasmin khalu dezekasmin maNDalapradeze 'joei' yunakti-dvAdazI paurNamAsI parisamApayatIti gautamasya praznaH / tato bhagavAnAha-'tA jaMsiNaM desasi sUre taccaM puNNimAsiNi joei tAo puNNimAsiNiTThANAo maMDalaM cauvIseNa saraNa chettA aTTacattAle bhAgasae uvAiNAvettA ettha NaM sUre duvAlasamaM puNimAsiNi joei' tAvat yasmin khalu deze sUryastRtIyAM paurNamAsI yunakti tasmAt paurNamAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA aSTa SaTcatvAriMzadabhAgazataM upAdAya atra khalu sa sUryoM dvAdazI paurNamAsI yunakti / 'tA' tatra yasmin deze sthitaH san sUryaH-yasmin maNDalapradeze vartamAnaH sUryastRtIyAM paurNamAsI yunakti parisamApayati 'tAe' tasmAt 'puNNimAsiNiTThANAo' paurNamAsI sthAnAt-tRtIyapaurNamAsI parisamAptimaNDalapradezAt parato yanmaNDalaM syAt tanmaNDalaM 'cauvIseNaM saeNaM chettA' catusamApta karatA hai| zrI gautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasamaM puNimAsiNiM sUre kaMsi NaM desaMsi joei) ye pUrvokta pAMca cAMdrAdi saMvatsaroM meM bArahavIM pUrNimA ko sUrya (kasi desasi) kisa maMDala pradeza meM rahakara (joei) yoga karatA hai ? arthAt bArahavIM pUrNimA ko samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke praznako sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA jaMsi NaM desasi sUre taccaM puNimAsiNiM joei) jisa maMDalapradaza meM rahA huA sUrya tIsarI pUrNimAko samApta karatA hai (tAo) usa (puNimAsiNihANAo) tIsarI pUrNimA samApti maMDala sthAna se para kA jo maMDala ho usa maMDala ko (cauvIseNaM saeNaM chettA) eka so covIsa se cheda karake arthAt ekaso covIsa se bhAga karake usameM se (agcattAle bhAgasae) zrI gautatasyAbhI izathI pUche cha-(tA esi NaM paMcaNhaM maMbaccharANaM duvAlaptamaM puNNi mAsiNi sare kaMsi NaM desaMsi jo i) 0 pUxit pAya yAhi savasamA bhAbhI pUrA bhAna sosidesasi) yA mahezamA 26Ina (joei) yA 2 cha ? arthAt mArabhI pazi bhAna pta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrI bhagapaan he cha-(tA jaMsi NaM desaMsi sUre taccaM puNNimAsiNi joei) 2 bha71 pradezamA DIna sUrya trI pUNi bhAna sabhA 2 cha. (tAo) te (puNNimAsiNihANAo) zrI nibhAnA samAti ma sthAnathI 5chInu mAya te bhagane (cavIsezaM saeNaM chettA) meso yAvIthI chahIne. arthAt so yovIsa mA 4zane tamAthI (aSTa cattAle bhAgasae) mAse chetAdI 846 mAgAne (uvAiNAvettA) ghaDa zata (etthaNaM) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 64 dazamaprAbhUtasya dvAviMzatitama' prAbhRtaprAbhRtam 217 vizatikena zatena chitvA-caturviMzatyadhikena vibhajya tanmitAn bhAgAn vidhAya tadgatAn 'aTTa cattAle bhAgasae' aSTa SaTcatvAriMzad bhAgazarta-SaT catvAriMzaduttaramaSTazatabhAga-846 etatparimitaM bhAgaM 'uvAiNAvettA' upAdAya-tattulyabhAgaM gRhItvA yad bhavet 'ettha NaM' atra khalu-tatraiva pradeze kila 'mare' sUryoM vartamAnaH san 'duvAlasamaM' dvAdazI-yugasya prathamavarSAntabodhikAM paurNamAsI yunakti-parisamApayatItyarthaH, atha kathamatra 'aTTha cattAle bhAgasae' aSTaSaTcatvAriMzad bhAgazatamityupapadyata iti ceducyate-yatohi tRtIyAyAH paurNamAsyAH parato dvAtriMzad 32 uktAstathaivAtra sUryacAre dhruvAkAzcaturnavatiH-94 pratipAditAssanti atazcaturnavati naivabhirguNyate-9449846 jAtAnyaSTauzatAni SaTcatvAriMzadadhikAni846 itthamupapadyante dhruvAkA iti / dvAdazI paurNamAsI yAvat pratyekapaurNamAsIpariNamanapradezaM vivicya samprati zeSapaurNamAsIviSayamatidezamAha-'evaM khala eeNovApaNaM tAe tAe puNimAsiNihANAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM lettA cauNautiM cauNauti bhAge uvAiNAvettA taMsi tasi NaM desaMsi taM taM puNNimAsiNi sUre joei' evaM khalu etenopAyena tasmAt tasmAt paurNamAsIsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA caturnavaticaturnavati bhAgAn upAdAya tasmin tasmina khalu deze tAM tAM paurNamAsI sUryo yunakti / evaM khalu-pUrvapratipAditaniyamena kila iti nizcitametenopAyena-anantaroditadhruvAGkagaNitaAThaso chiyAlIsa 846 bhAga ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake (estha ) usI pradeza meM (sUre) sUrya rahakara (duvAlasamaM) yuga kI prathama varSAntabodhikA pUrNimA ko samApta karatA hai, yahAM para (adRcattAle bhAgasae) AThaso chiyAlIsa bhAga kisa prakAra se hotA hai ? isake liye kahate haiM-tIsarI pUrNimA ke para battIsa 32 kahe haiM, usI prakAra yahAM para sUrya ke gamana meM dhruvAMra corANaveM 94 pratipAdita kiye haiM ataH corANa ko nava se guNA kare 9449846 AThaso chiyAlIsa dhruvAGka ho jAte haiN| bArahavIM pUrNimA yAvat pratyeka pUrNimA ke pariNamana pradeza kI vicAraNA karake aba zeSa pUrNimA viSayaka atideza sUtra se kahate haiM-(evaM khalu eeNo vAeNaM) ye pUrvapratipAdita niyama se yaha nizcita upAya se pahale kahe huve 08 pradezamA 2DIna (sUre) sUrya (duvAlasama) yuganI prathama varSAntamAdhi bhAna samAsa 42 che. mahI (advacattAle bhAgasae) se chetAlIsa bhAvI zate thAya cha ? te jANavA mATe kahe che- trIjI pUrNimAnA batrIsa 32 bhAga kahyA che eja pramANe ahIM sUryanA gamanamAM dhUvAMka corANu 94 pratipAdita karyA che tethI corANune navathI zuzAthI 84xe=846 mA se chatAlIsa dhruvais 25 naya che. bAramI pUrNimA yAvat dareka pUrNimAnA pariNamana pradezanI vicAra karIne have Ansii pUnibhAnA samayamA matiza sUtrathA 4 cha-(evaM khalu paeNovAeNaM) 2 // 55 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptimatre 218 niyamena khalu yAM yAM paurNamAsI yasmin yasmin maNDalapradeze parisamApayati 'tAe tAe' tasmAt 2 maNDalapradezAt tasyAstasyAH paurNamAsyAstAM tAM-anantarAmanantarasthitAM paurNamAsI tasmAt tasmAt-pAzcAtyAt pAzcAtyAt 'puNNimAsiNihANAo' paurNamAsIsthAnAta -paurNamAsIparisamAptinibandhanAt parataH sthitaM 'maNDalaM cauvIseNaM saeNaM' caturviMzatikena zatena-caturviMzatyadhikazatena 'chettA' chitvA-vibhajya tanmitAn vibhAgAn vidhAya paratastadgatAna 'cauNautiM cauNautiM bhAge' caturnavati caturnavati bhAgAn-tatulyAn pratyekasya dhruvAvAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-tattulyabhAgAn gRhItvA 'taMsi taMsi gaM desaMsi' tasmin tasmin khalu deze-khalliti nizcitaM tasmin tasmin maNDalapradeze sthitaH san sUryastaM taM puNNimAsiNi-tAM tAM paurNamAsIM 'joei' yunakti tAM tAM paurNamAsI parisamApapati sa caivaM parisamApayana tAvad veditavyo yAvat bhUyo'pi caramAM dvApaSTiM-dvASaSTitamAM paurNamAsI tasmin maNDalapradeze parisamApayati yasmin khalu maNDalapradeze pAzcAtyayugadhruvAGka kI gaNitaprakriyA se jisa jisa pUrNimA ko jisa jisa maMDalapradeza meM samApta karatA hai, (tAe tAe) usa usa maMDalapradeza se usa usa pUrNimA kA usa usa arthAt anantara anantara sthita pUrNimA ko usa usa arthAt pazcAt pazcAt sthita (pUNimAsiNihANAo) pUrNimA ke samApti sthAna se para rahA huvA (maMDalaM cavIseNa saeNa) maMDala ko ekaso covIsa se (chettA) vibhakta karake arthAt utane pramANa ke vibhAga karake una bhAgoM meM se (cauNati cauNautiM bhAge) corANaveM corANaveM bhAgoM ko arthAt utane pramANavAle dhravAkoM ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake (taMsi taMsi NaM desaMsi) usa usa maMDalapradeza meM rahakara (taM taM puNimAsiNiM) usa usa pUrNimA ko (sUre joei) sUrya samApta karatA hai, isa prakAra samApta karake vahAM taka rahatA hai ki jahAM taka phira se antima bAsaThavIM pUrNimA ko usa maMDalapradeza meM samApta kare, ki jisa maMDalapradeza meM pratipAdita niyamAnusAra A nizcita upAyathI pahelA kahela pravAMkanI gaNita prakriyAthI 22 pUNi bhAna re 2 pradezamA samApta 42 cha, (tAe tAe) a mapradezathI tata bheTale pachI pachInA (puNNimAsiNiTANAo) pU bhAnA samAtisthAnanI pachI 22 (maMDalaM cauvIseNa saeNa) meso yovIsa (chettA) vimA 4zana meTa merA pramANunA vibhAgI 4Ina te mAmAthI (cauNauti cauNaurti bhAge) yorA yA bhAgAne saTo meTA pramAnA dhruvamana (ubAiNAvettA) a5 4zana (tasi tasi NaM desasi) a pradezamA 2hIne (taM taM puNNimAsiNi) aa pUNi bhAna (sUre joei) sUrya samApta kare che. A rIte pUrNimAne samApta karIne tyAM sudhI te rahe che ke pharIthI chellI bAsaThamI pUrNimAne e maMDaLa pradezamAM samApta kare ke je maMDaLa pradezamAM pAchalA yuga saMbaMdhI chellI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajatiprakAzikA TIkA sU0 64 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAmRtam 219 sambandhinI caramAM dvASaSTitamA paurNamAsI parisamApitavAn, etaccAvasIyate gaNitakramavazAdhathA kazcit pRcchati-saptaviMzatitamAM paurNamAsI kasmin maNDalapradeze sthitaH san sUryaH parisamApayatIti tRtIyapaurNamAsIparisamAptisthAnAta saptaviMzatitamA paurNamAsI paJcaviMzatistena caturnavatiH paJcaviMzatyA guNyate-94425=2350 jAtAni pazcAzadadhikAni trayoviMzati zatAni, atraiva pradeze sthitaH san sUryaH saptaviMzatitamAM paurNamAsI prismaapytiityrthH|| itthameva pAzcAtyayugacaramadvApaSTitamapaurNamAsIparisamAptinibandhanAt-parisamAptimaNDalapradezAt parato maNDalasya caturvizatyadhikazatapravibhaktasya satkAnAM caturnavati caturnavati bhAgAnAmatikrame tasyAstasyA paurNamAsyAH parisamAptiH syAt / ataeva sarveSAM sthAnAntarANAM dhruvArUpo caturnavatiH dvASaSTayA guNyate-944 62=5828 jAtAni aSTApazcAzacchatAni aSTAviMzatyadhikAni / punareteSAM caturvizatyadhikena tena bhAgo hiyate-16447 labdhAH sampUrNAH saptacatvAriMzat sklmnnddlpraavrtaaH| eteSAM pIchale yuga saMbaMdhI aMtima bAsaThavIM pUrNimA ko samApta kI ho, isase yaha phalita hotA hai ki gaNita kramavazAt koi pUche ki sattAisavI pUrNimA kisa maMDalapradeza meM rahakara sUyeM usako samApta karatA hai? to tIsarI pUrNimA ke samApti sthAna se satAisavI pUrNimA pacIsavIM hotI hai ataH corANave ko pacIsa se guNA kare 944 25-2350 to teIsaso pacAsa hote haiM, yahAM ke pradeza meM rahakara sUrya satAIsavIM pUrNimA ko samApta karatA hai| isI prakAra pIchaMle yuga kI antima bAsaThavIM pUrNimA samApti sthAna se arthAt samAsi maMDalapradeza se para ke ekaso cocIsa bhAgavAle maMDala saMbaMdhI corANave bhAyoM ko atikrama karane para usa usa pUrNimA kI parisamApti hotI hai| ata eva sabhI sthAnAntara kA dhruvArUpa corANave ko bAsaTha se guNA kare 94462= 5828 aThAvanaso aThAIsa hote haiM, inako ekaso covIsa se bhAga kare 47 to saMpUrNa seMtAlIsa labdha hotA haiN| inako prayojana na hone se tyAjya bAsaThamI pUrNimAne samApta karI hoya. AnAthI e phalita thAya che-gaNita kramavazAta koI prazna kare ke-satyAvIsamI pUrNimA kayA maMDaLa pradezamAM rahIne sUrya tene samApta kare che? te trIjI pUrNimAnA samAptisthAnathI satyAvIsamI punama pacIsamI thAya che, tethI cerANune pacIrAthI guNavA. 94rapa =2350 trevIsaso pacAsa thAya che. e ja pradezamAM rahIne sUrya satyAvIsamI pUrNimAne samApta kare che, arthAt samApta thayela maMDaLa pradezathI pachInA ese covIsa bhAgavALA maMDaLa saMbaMdhI rANuM corANuM bhAgene atikramaNa karavAthI te te pUrNimAnI samApti thAya che. tethIja badhA ja sthAnAntaranA dhruvAMka rUpa e.rANune bAsathI guNAkAra kare. 94+6245828 te aAvanA aThavyAvIsa thAya che. tene eka evI sathI bhAga kare 563=47 A rIte saMpUrNa suDatAlIsa Ave che, tenuM prajanana zrI suryaprajJapti sUtra: Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre pUrNacakraparAvarttAnAM prayojanAbhAvAt tyAjyAH kevalaM rAzenirlepIbhavanAt samAgataM yasmina maNDalapradeze sthitaH san sUryaH pAzcAtyayugasambandhicaramadvASaSTitamapaurNamAsI parisamApakastasminneva maNDalapradeze vivikSitasyApi yugasya caramAM dvASaSTitamAM paurNamAsIM parisamApayatIti siddhayati / - atha samprati caramadvASaSTitamapaurNamAsI parisamAptinibandhanaM maNDala - pradeza gautamo bhUyaH pRcchati - 'tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharaNaM carimaM bAvaTThi puNNimA - sifrNa sUre kaMsi desaMsi joeDa' tAvat eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM caramAM dvASaSTiM paurNamAsIM sUryaH kasmin deze yunakti ? - tAvat-tatra pUrNimAparisamAptivicAre 'eesi NaM' eteSAmanantaroditAnAM yugapratibodhakAnAM paJcAnAM samvatsarANAM madhye 'carimaM' caramAM- sarvAntimAM - yugapAzcAtyAM 'bAvaDiM' dvApaSTi - dvASaSTitamAM 'puNNimAsiNi' paurNamAsI - yugAntabodhikAM paurNamAsI 'sUre' sUrya: 'kaMsi desaMsi' kasmin pradeze - kasmin maNDalapradeze yunakti-parisamApayatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA jaMbUddIvassa NaM dIvassa pAINapaDiNIyatAe kare, kevala rAzi ke nirlepa hone se jisa maMDalapradeza meM rahakara sUrya pIchale yuga saMbaMdhI aMtima bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai usI maMDalapradeza meM vivakSita yuga kI antima bAsaThavI pUrNimA ko samApta karatA hai yaha siddha hotA hai / aba zrIgautamasvAmI aMtima bAsaThavIM pUrNimA samApaka maMDala pradeza sthAna ke viSaya meM phirase bhagavAna ko pUchate haiM- ( tA eesi NaM paMcanhaM saMbaccharANaM carimaM bAvahiM puSNimAsiNi sUre kaMsi desaMsi joei) (tA) pUrNimAparisamApti kI vicAraNA meM (eesi NaM) ye pUrvokta yuga pratibodhaka (paMcahuM saMvaccharANaM) pAMca saMvatsaro meM (carimaM) sarvAMntima (bAvaDiM) bAsaThavIM (puNNimAsiNi) yuga ke antavodhikA pUrNimA ko (sUre) sUrya (kaMsi desaMsi ) kisa maMDalapradeza meM sthita hokara (joei) samApta karatA hai| isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - (tA jaMbUddIvassa NaM dIvassa ) pUrNimA 220 hAvAthI tyAga kare kevaLa saMkhyA nile`pa heAvAthI je maMDaLa pradezamAM rahIne sUryAM pAchalA yuga sa`khaMdhI chellI bAsaThamI pUrNimA samApti kare che. eja maMDaLapradezamAM vivakSita yuganI chellI bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che. tema siddha thAya che. have zrI gautamasvAmI chellI khAsaThapI pUrNimA samApaka maMDaLapradeza sthAnanA viSathmaaN irIthI lagavAnane pUche che - ( tA eesiNaM paMcanhaM saMvaccharANaM carimaM bAvaTThi puNNimAsiNi sUre kaMsi desaMsi joei) pUrNimA samAptinI viyAraNAmAM (eesiNaM) mA pUrvokta yuga pratizodha (paMcanhaM saMvaccharaNaM) pAMtha saMvatsarobhAM (carimaM) sarvAntibha (bAsaTThi) mAsahabhI (gooarferfor) yoldi 24degAilari ylg`a (qt) zudeg (sfa Zafa) sui H'snuEzamAM rahIne (oNphaeN) samApta kare che? A pramANenA zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttarabhAM zrI bhagavAn he che - ( tA jaMbuddIvassa NaM dIvassa) pUrNimAnA sabhASaka pradeza viyA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaziprakAzikA TIkA su0 64 darzamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 221 udIrNadAhiNAyatA jIvAe maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA puracchimillaMsi ca bhAgamaNDalaMsi sattAvIsa bhAge uvAhaNAvettA aTThAvIsahabhAgaM vIsahA chettA advArasabhAge uvAiNAvetA tihiM bhAgehiM dohi ya kalAhiM dAhiNillaM caubhAgamaNDalaM asaMpatte ettha NaM svare carimaM bATThi puNNamAsiNi joeDa' tAvat jambudvIpasya khalu prAcInAprAcInatayA udIcidakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA paurastye caturbhAgamaNDale saptaviMzatiM bhAgAn upAdAya aSTAviMzatitamaM bhAgaM viMzatidhA chitvA aSTAdazabhAgAn upAdAya tribhi ca kalAbhyAM dAkSiNAtyaM caturbhAgamaNDalaM asaMprAptaH, atra khalu sUryazvaramAM dvASaSTi paurNamAsI yunakti / tAvat-tatra paurNamAsI parisamAptipradezavicAre purovarttamAnasya jambUdvIpasya dvIpasya khalviti vAkyAlaMkAre 'pAINapaDINIyatAe' prAcInAprAcInatayA - pUrvapazcimAyatayA, atrApi prAcInagrahaNena uttarapUrvAdika-IzAnakoNo gRhyate apAcIna grahaNena ca dakSiNAparAdika nairRtyakoNo gRhyate ato'yamarthaH siddhyati yat uttarapUrvadakSiNAparAyatayA - IzAna nairRtyakoNa gatavistRtatayA - IzAnakoNAnnairRtyakoNaM yAvat gatayA rekhayA, evaM ca 'udINadAhiNAtA' udIcidakSiNAyatayA - uttaradakSiNAyatayA, atrApi udIcigrahaNena uttarAparAdik gRhyate - vAyavyakoNo gRhyate, tathA ca dakSiNagrahaNena dakSiNapUrvAdik-Agneya koNo etenAyamarthaH siddhayati yat udIcidakSiNAyatayA - uttarAparadakSiNapUrvAyatayA vAyavyastaraNaparyantaM vistRtayA rekhayA 'jIvAe' jIvayA pratyaJcayA - davarikayA maNDalaMke samAptipradeza kI vicAraNA meM purasthita jaMbUdvIpa ke (pAINapaDINAyatAe) pUrva pazcima kI ora laMbAyamAna yahAM para bhI prAcIna kahane se uttara pUrvadizA mAne IzAnakoNa gRhIta hotA hai tathA apAcIna kahane se dakSiNa pazcima arthAt naiRtyakoNa gRhIta hotA hai| isase yaha artha siddha hotA hai ki uttara pUrva tathA dakSiNa pazcima arthAt IzAna se naiRtyakoNa paryanta kI vistRta gatarekhA se evaM (udINadAhiNAyatAe) uttara dakSiNa kI ora laMbI yahAM para bhI udIcI kahane se uttarapazcimadizA gRhIta hotI hai, ataH vAyavya koNa samajA jAtA hai, tathA dakSiNa kahane se dakSiNa pUrva Agneya koNa liyA jAtA ataH isa kathana se yaha artha siddha hotA hai ki uttara pazcima tathA dakSiNa rathAmAM sabhIyastha bhaMjUdIpanA (pAINapaDINIyatAe) pUrva pazcima tara3 saMjAyamAna saha pazu prAcIna kahevAthI uttarapUrva dizA eTale ke izAna keANa grahaNa thayela che tathA apAcIna kahevAthI dakSiNapazcima eTale ke naiRtyakeNu grahaNa thayela che, AthI evA a`siddha thAya che ke-uttarapUrva ane dakSiNapazcima eTale ke izAnathI naiRtyakoNa sudhInI vistAravALI reNAthI mane (udINadAhiNAyatA e) uttaradakSiNa taraI sAMgI sahIM pazu uhIthIna aDevAthI uttarapazcima dizA gRhIta thAya che, tethI vAyavya kANu samajavuM. tathA dakSiNu kahevAthI AgneyakANu grahaNa thAya che. tethI A kathanathI e atha siddha thAya che ke-uttarapazcima zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 sUryaprajJaptisUtre mujvamAnamaNDalapradeza 'cauvIseNaM saraNaM chettA' caturviMzatikena zatena chitvA-caturvizatyadhikazatena vibhajya-tAvanmitAn bhAgAn vidhAya, bhUyo'pi caturbhiktvA 'puracchimillasi paurastye-pUrvadigvatini 'caubhAgamaMDalaMsi' caturbhAgamaNDale arthAt ekatriMzad bhAgapramANe, yatohi caturviMzatyadhikaM zataM yadi caturbhivibhajyate tadA 124:4-31 ekatriMzallabhyate / sarvebhyo'pi bhAgebhyaH 'sattAvIsaM bhAge' saptaviMzatibhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya gRhItvA, arthAt ekatriMzat pramANabhAgebhyaH saptaviMzatibhAgAn gRhItvA anyatra sthApayet / tadanetanamaSTAviMzatitama bhAgaM 'vIsahA chettA' viMzatidhA chitvA-vibhajya viMzatipramANAni khaNDAni kRtvA, tebhyo viMzatipramANakhaNDebhya 'aTThArasabhAge' aSTAdazabhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-aSTAdazabhAgAn gRhItvA prathamoditasya caturbhAgamaNDalasyaikatriMzatpramANasyAvaziSTaiH 'tihiM -bhAgehiM' tribhirbhAgairanyatra sthApitaizcaturthasya ca bhAgasya 'dohiM ya kalAhiM' pUrva arthAt vAyavya koNa se Agneya koNa paryanta kI vistRta rekhA se (jIvAe) jIvA arthAt dorI se bhujyamAna maMDalapradeza ko (cauvIseNaM saeNaM chettA) ekaso covIsa se vibhakta karake arthAt ekaso covIsa bhAMga karake phirase cAra bhAga karake (puracchimilaMsi) pUrvadizA saMbaMdhI (caubhAga maMDalaMsi) caturbhAga maMDala meM arthAt ikatIsa bhAga pramANavAle maMDala meM kAraNa kI ekaso covIsa ko jo cAra se vibhakta kare to 124 : 431 ikatIsa labhya hotA hai| una bhAgoMmeM se (sattAvIsaM bhAge) satAIsa bhAgoM ko (uvAiNAvettA) lekara ke arthAt ikatIsa bhAgoMmeM se sattAIsa bhAgoMko le karake anyatra rakkhe tathA una ke pIche ke aThAIsaveM bhAga ko (vIsai chettA) bIsase bhAga karake mAne vIsa khaNDa karake una vIsa khaMDoMmeM se (aTThArasabhAge) aTThAraha bhAgoM ko (uvAiNAvettA) le karake pahale kahe huve caturbhAgamaMDala ke ikatIsa pramANa bhAgoMmeM se zeSa rahe huve (tihiM bhAgehiM) tIna bhAgoM se ane kSiA maryAta pAyathyathA mAuneyae paya-ta vistAravANI mAthI (jIvAe) arthAt qiHYA 2tA bha31 pradezane (cauvIseNaM saeNaM chettA) me se| yovIsa vimA rIne mAta aso yAvI lA 4zana pachI.yAyI mApA se zata mA 4zana (purathimilaMsi) pUrNa samAdhI (cabhAgamaMDalaMsi) yatu mamA arthAt metrIsa mA prabhAvAmA maMDaLamAM kAraNa ke ekasa vIsane je cArathI vibhakta kare 124+4=31 ekatrIsa Ave cha, se lAgAmAthI (sattAvIsaM bhAge) satyAvIsa mAgAna (AiNAvettA) sAna arthAt ekatrIsa bhAgamAMthI satyAvIsa bhAgone laIne ekatarapha rAkhavA tathA tenA pachInA aThayApaasmaa lAgane (vIsahA chettA) vIsa mA zana meTo, vIsa 43 OMzana se vIsa bhabhAthI (aTThArasa bhAge) maDhA2 bhAgAne (vAiNAvettA) ena pasA DeTA yatulAmaMnA trIsa lAgAmAthI mADI 2hedA (tihiM bhAgehiM) tra mAgAbhAMthI anyatra zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJasiddhakAzikA TIkA sU0 64 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 223 dvAbhyAM kalAbhyAM viMzatitamAbhyAM 'dAhiNillaM' dAkSiNAtyaM-dakSiNadiggataM bAhyaM ca 'caubhAgamaMDalaM' caturbhAgamaNDalaM 'asaMpatte' asamprAptaH-tadgatacaturbhAgamaNDalAt pUrvaeva sthitaH san 'ettha NaM' atra khalu-atraiva pradeze kila-tatraiva maNDalapradeze khalu 'sare' sUryaH 'carima' caramAM-sarvAntimAM-yugapAzcAtyAM 'bAvarTi' dvASaSTi-dvASaSTitamAM 'puNimAsiNi' pUrNimAsI -yugapAzcAtyabodhikA sarvAntimAM dvApaSThitamAM paurNamAsIM tatraiva maNDalapradeze sthitaH san sUryo 'joei' yunakti-tAM paurNamAsI parisamApayatItyarthaH / ityevaM krameNa pUrNimA paritamAptipradezo'vagantavyaH / jJAtvA ca tathaiva svaziSyebhya upadizecceti / iti // sU0 64 // tadevaM sUryAcandramasoH pUrNimA parisamAptidezaM vicArya samprati tayoramAvAsyA parisamAptidezaM pratipAdayiSuH prathamataH candraviSayaka praznottarasatramAha mUlam-tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde kasi desaMsi joei ?, tA jaMsi desaMsi caMde carimaM bAvaDiM amAvAsaM joei tAe amAvAsaTANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIse bhAge uvAiNAvettA ettha NaM se caMde paDhamaM amAvAsaM joei, evaM jeNeva abhilAveNaM caMdasta puNimAsiNIo teNeva abhilAveNaM amAvAsAo bhaNitavvAo / bIiyA tatiyA duvaalsmii| evaM khalu ee. anyatra sthApita caturtha bhAga ke (dohiM ya kalAhiM) vIsaveM kI do kalAoM se (dAhiNillaM) dakSiNadizA meM rahA huvA bAhya maMDala ke (caubhAgamaMDalaM) catu rbhAga maMDala ko (asaMpatte) usa caturbhAga maMDala se pUrva meM sthita hokara (ettha Na) usI pradeza meM arthAt usI maMDala pradeza meM (sare) sUrya (carima) sarvAntima yugapAzcAtya (bAvaDiM) bAsaThavIM (puNNimAsiNi) yuga kI pAzcAtya bodhikA bAsaThavIM pUrNimA ko usI maMDalapradeza meM rahA huvA sUrya (joei) yoga karatA hai arthAt pUrNimA ko samApta karatA hai / isaprakAra kramase pUrNimA samApaka pradeza jAnaleve / tathA jAna karake usI prakAra svaziSyoM ko upadeza kare ||suu0 645 rAmeTa yAra sAyanA (dohi ya kalAhiM) vIsamAnI me 4AthI (dAhiNillaM) dakSiNa EiAwi 296 mAhyamanA (caubhAgamaMDalaM) yatuti magane (asaMpatte) 2 yatulA mI paDasA 2hIna (ettha Na) mA pradezamA mele me pradezamA (sUre) sUrya (carima) santima yu pazcAtpati (bAsarTi) mAsabhI (puNNimAsiNi) yuAnA matamAghi mAsa4bhI pUrNimAne eja maMDaLapradezamAM rahela sUrya (3) vega kare che, arthAt e pUrNimAne samApta kare che, A rItanA kramathI pUrNimA samApaka pradeza samajI le tathA te jANIne se zata pazidhyAna apaheza 423 // // sU0 14 // zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 sUryaprajJaptisUtra govAeNaM tAo tAo amAvAsaTrANAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA duvIsaM duvIsaM bhAge uvAiNAvettA tasi taMsi desaMsi taM taM amAvAsaM caMdeNaM joei / tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM carimaM bAvaTTi amA vAsaM caMde kaMsi desaMsi joei ?, tA jaMsi NaM desaMsi caMde carima bAvaDhei puNimAsiNi joei tAo puSiNamAsiNiTThAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA chattIsolasabhAge uvAiNAvettA ettha NaM se caMde carimaM bAvaDhi amAvAsaM joei ||suu0 65 // chAyA-tAvat eteSAM paJcAnAM sambatsarANAM prathamAM amAvAsyAM candraH kasmin deze yunakti ? tAvat yasmin khalu deze candrazcaramAM dvApaSTiM amAvAsyAM yunakti tasmAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM caturvizatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya atra khalu sa candraH prathamAM amAvAsyaM yunakti, evaM yenaiva abhilApena candrasya paurNamAsIsthAnAta tenaiva abhilApena amAvAsyAH bhnnitvyaaH| dvitIyA tRtIyA dvaadshii| evaM khalu etenopAyena tasmAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dvAviMzati dvAviMzati bhAgAn upAdAya tasmin tasmin deze tAM tAM amAvAsyAM candraH khalu yunakti / tAvat eteSAM paMcAnAM samvatsarANAM caramAM dvApaSTiM amAvAsyAM candraH kasmin deze yunakti ?, tAvat yasmin deze candrazcaramAM dvApaSTiM paurNamAsI yunakti tasmAt paurNamAsIsthAnAt maNDalaM catuvizatikena zatena chitvA SatriMzataM bhAgAn utkosya, atra khalu sa candrazcaramAM dvApaSTi amAvAsyAM yunati ||suu0 65 // TIkA-catuHSaSTitame sUtre sUryasya pUrNimA parisamAptiviSayaM samyak vivicya sampratyasmin paJcaSaSTitame'rthAdhikArasUtre sUryAcandramasoramAvAsyAparisamAptipradezaM pratipAdayiSuH prathamatazcandraviSayakaM amAvAsyA parisamAptimaNDalapradezaM pRcchati gautamaH-'tA eesi | isaprakAra sUrya caMdramA kA pUrNimA parisamApti pradeza kI vicAraNA karake aba caMdra sUrya ke amAvAsyA samAptipradeza kA pratipAdana karane ke hetu se prathama caMdraviSayaka praznasUtra kahate haiM TIkArtha-cosaThaveM sUtra meM sUrya kA pUrNimA samAptiviSayakA samyaka prakAra se vicAraNA karake aba isa paiMsaThaveM arthAdhikAra sUtrameM sUrya candramA kA A rIte sUrya caMdramAnA pUrNimA parisamAptipradezanI vicAraNA karIne have caMdra sUryanA amAvAsyA samAptipradezanuM pratipAdana karavA mATe pahelAM caMdra saMbaMdhI prazna sUtra kahe che- * TIkAI-cosaThamA sUtramAM sUryanI pUrNimA samApti saMbaMdhI sArI rIte vicAraNA karIne have A pAMsaThamAM arthAdhikAra sUtramAM sUryacaMdramAnA amAvAsyA samApti pradezanuM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikATokA sU0 65 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 225 paMca vaccharaNaM paDhamaM amAvAsaM caMde kaMsi NaM desaMsi joeha !" tAvat eteSAM pUrvoditAnAM paJcAnAM samvatsarANAM prathamAm amAvAsyAM candraH kasmin deze yunakti tAvat tatra candrasyAmAvAsyAparisamAptimaNDalapradeza vicAre 'eesi NaM' eteSAmanantarapratipAditAnAM paJcA nAM sambatsarANAM - cAndracAndrAbhivarddhita - cAndrAbhivarddhitAnAM yugabodhakAnAM varSANA madhye khalu prathamAM - yugaprathamamAsamadhyagatAm amAvAsyAM candraH 'kaMsi kaMsi NaM desaMsi ' kasmin kasmin khalu deze - kasmin kasmin maNDalapradeze 'joei' yunakti - prathamAmamAvAsyAM parisamApayatIti / tato bhagavAnAha - 'tA jaMsi NaM desaMsi caMde carimaM bAvaTThi amAvAsaM jor3a tAra amAvAsadvANAe maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA ettha gaM se caMde paDhamaM amAvAsaM joeDa' tAvat yasmin khalu deze candrazvaramAM dvASaSTim amAvAsyAM yunakti tasmAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya, atra khalu sa candraH prathamAm amAvAsyAM yunakti / tA-tatrAmAvAsyAparisamApti pradeza vicAre 'jaMsi NaM desaMsi' yasmin khalu deze - yasmin kila maNDalapradeze sthitaH san 'caMde carimaM' candrazvaramAM-sarvAntimAM- yugapAzcAtyodbhavAM 'bAvaDiM' dvASaSTi- dvASaSTitamA 'amAvAsaM' amAvAsyAM-yugAntamAsamadhyagatAmamAvAsyAM ' joeDa' yunakti - parisamApayati amAvAsyA samAptipradeza kA pratipAdana karane ke liye prathama candramA saMbaMdhI amAvAsyA samApaka maDalapradeza ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karatA haiM - (tA eesi NaM paMcanhaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAse caMde kaMsi desaMsi joei) caMdramA ke amAvAsyA samApaka maMDalapradeza kI vicAraNA meM (eesi NaM) ye pUrva pratipAdita pAMca saMvatsaroM ke arthAt cAMdra cAMdra abhivardhita cAMdra evaM abhivardhita pe yuga bodhaka pAMca saMvatsaroM meM yuga ke prathama mAsa gata amAvAsyA ko caMdra (kaMsi kaMsiNaM desaMsi) kisa kisa maMDalapradeza meM sthita hokara (jo ei) pahalI amAvAsyA ko samApta karatA hai ? isa praznake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - (tA) amAvAsyA parisamApti pradeza kI vicAraNA meM (jaMsi NaM desaMsi) jisa maMDala pradeza meM rahakara (caMde carimaM ) caMdra sarvAntima yuga kI pratipAdana karavA mATe pahelAM cadramA saMbaMdhI amAvAsyA samApaka maDaLapradezanA viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna pUche che - (tA eesi NaM paMcanhaM saMbaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde ka~si NaM desaMsi joei) caMdrabhAnA abhAvAsyA sabhASa maMDaNagrahezanI vicAraNAbhAM (eesi naM) A pU.pratipAdita pAMca saMvatsare!mAM arthAt cAMdra cAMdra, abhiva ita, cAMdra ane abhividha`ta e yugaedhaka pAMca savatsarImAM yuganA pahelA mAsanI amAvAsyAne caMdra (tti kaMsi NaM desaMsi ) yA jyA bhAMDaNa pradezamAM raDIne (joei) paDelI mabhAvAsyAne samApta kare che ? A praznanA uttaramAM zrIbhagavAn kahe che-(1) amAvAsyA parisamApti pradezanI vicAraNAmAM (jaisi vi desaMsi) ne bhaujapradezamA rahane (caMde carimaM ) caMdra sarvAntibha yuganI matabha zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 sUryaprAptisUtra 'tAe' tasmAt parisamAptisthAnAt 'amAvAsaTANAe' amAvAsyAsthAnAt-dvASaSTitamaamAvAsyAparisamAptisthAnAt-maNDalapradezAt parato yanmaNDalaM-maNDalapradezaM tat 'cauvIseNaM saraNaM chettA' caturvizatikena zatena chivA-caturvizatyadhikena zatena vibhajya-tAvanmitAn bhAgAn vidhAya tadgatAn 'duvatIsaM bhAge' dvAtriMzataM bhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-dvAtriMzattama bhAgamAdAya 'ettha NaM' asmin khalu-atraiva maNDalapradeze kila sthitaH san sa candraH 'paDhama amAvAsaM' prathamAmamAvAsyAM 'joei' yunakti-prathamAmamAvAsyAM parisamApayatItyarthaH / athAnyAsamApyamAnAmamAvAsyAnAM parisamAptibodhakramaM darzayati- evaM jeNeva abhilAveNaM caMdassa puNimAsiNio teNeva abhilAveNaM amAvAsAo bhaNitavAo' evaM yenaiva abhilApena candrasya paurNamAsyastenaiva abhilApena amAvAsyA api bhnnitvyaaH| evaM-pUrvoditena prakAreNa yenaiva krameNa abhilApena-samabhivyAhAreNa candrasya paurNamAsyo bhaNitAH-pratipAditAH tenaiva anta meM AnevAlI (bAvaDiM) bAsaThavIM (amAvAsaM) yuga ke anta ke mAsa kI madhyavarti amAvAsyA ko (joei) samApta karatA hai| (tAe) usa samApti sthAna se (amAvAsaTThANAe) amAvAsyA samAptisthAna se arthAt bAsaThavIM amAvAsyA samAptisthAna se mAne maMDalapradeza se (maMDalaM) para kA jo maMDala pradeza usako (cauvIseNaM saraNaM chettA) ekaso covIsa se vibhakta karake utane bhAgoM meM se (dubattIsaM) battIsa bhAgoM ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake (ettha gaM) itane maMDalapradeza meM raha kara (se caMde) vaha caMdra (paDhamaM amAvAsaM) pahalI amAvAsyA ko (joeI) samApta karatA hai| aba anya amAvAsyAoM kA samAptibodhaka krama ko dikhalAte haiM-(evaM jeNeva amilAvaNaM caMdassa puNimAsiNio teNeva abhilAveNaM amAvAsAo bhaNitavAo) isa pUrvokta prakAra se jisa abhilApakrama se candramA saMbaMdhi pUrNimA kI samApti pratipAdita kI hai, usI abhilApa krama se candra saMbaMdhI amAvAsyA kI samAptikama bhI pratipAdita kara leveM jo isa prakAra se haiMmApanArI (bAvahi) mAmI (amAvAsa) yurAnA atima bhAsI bhadhyAtadeg pAtyAne (jopaDa) samAsa 52 cha ? (tAe) samAsisthAnathI (amAvAsadvANAe) amAvAsyAnA samAti sthAnathI meTa bha zithI (maMDalaM) pachInu bhayaheza tana (cauvIseNaM saeNa kesA) meso yovIsathA visa 4zana meve bhAgomAMthA (dubattIsa) matrIsa lAgAne (khAiNAvettA) paNa zane (ettha NaM) se ma hezamA 2DIna (se caMde) te 'dra (paDhamaM amAvAsa) pakSI mAvAsyAne (joei) samAsa 42 cha. have anya amAvAsyAmAnA samAtimA ubha matAva cha-(evaM jeNeva abhilAveNaM caMdassa puNimAsiNio teNeva abhi. lAveNaM amAvAsAo bhaNitavvAo) 0 pUrvAta 42thI re manilA5 bhathA yadramA saMbaMdhI pUrNimAnI samAptinuM pratipAdana karela che, te ja abhilApa kramathI caMdra saMbaMdhI amAvAsyAnA samAminAma pratipAhita zava. 2 mA prabhAra cha-(bIiyA, zrIsuryaprati sUtra : 2 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 65 dazamaprAMbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAdhRtam 227 krameNa abhilApena candrasya amAvAsyA api bhnnitnyaa:-prtipaadniiyaaH| tadyathA-'vIiyA tatiyA duvAlasamI' dvitIyA tRtIyA dvAdazI ityAdi / tat pratipAdanakramo yathAkrameNa pratipAdyate 'tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM docca amAvAsaM caMde kaMsi desaMsi joei !, tA jaMsi NaM desaMsi caMde paDhamaM amAvAsaM joei tAoNaM amAvAsadvANAo maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA etthaNaM se caMde docca amAvAsaM joei' tAvata eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvitIyAM amAvAsyAM candraH kasmin deze yunakti !, iti gautamasya praznastato bhagavAn samuttarayati-yAvat yasmin khalu deze-maNDalapradeze sthitaH san candraH prathamAM amAvAsyAM parisamApayati, tasmAt khalu amAvAsyAsthAnAt-prathamAmamAvAsyAparisamAptimaNDalapradezAta maNDalaM caturvizatyadhikazatena chitvA-vibhajya tadagatAn dvAtrizataM bhAgAn upAdAya atraiva khalu sa candro dvitIyAm amAvAsyAM yunakti-parisamApayati / (boiyA tatIyA duvAlasamI) dUsarI, tIsarI evaM vArahavIM amAsa kI samApti kA krama kaha leveN| vaha pratipAdita krama isa prakAra se haiM-(tA eesi gaM paMcaNhaM saMvaccharANaM docca amAvAsaM caMde kaMsi desaMsi joei ? tA jasiNaM desaMsi caMde paDhamaM amAvAsaM joei tAo NaM amAvAsahANAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA ettha NaM se caMde doracaM amAvAsaM jopai) zrIgautamasvAmI prazna karate haiM ki ye pAMca saMvatsaroM meM dUsarI amAvAsyA ko caMdra kisa maMDala pradeza meM rahakara samAsa karatA hai? uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-jisa maMDala pradeza meM rahakara caMdra prathama amAvAsyA ko samApta karatA hai usa prathama amAvAsyAsamApaka maMDalapradeza se para ke maMDala ko ekaso covIsa bhAga kara ke unameM se battIsa bhAgoM ko grahaNa kara ke yahAM para candra dUsarI amAvAsthA ko samAsa karatA hai| ___ aba zrIgautamasvAmI tIsarI amAvAsyA ke samAptiviSaya meM bhagavAna se tatIyA, duvAlasamI) bhIla nI bhane bhAbhI AbhAsI samAtinA mI . ta pratipAdana ma mA pramANe che-(tA eesiNaM paMcaNha saMvacchagaNaM doccaM amAvAsa caMde kaMsi desaMsi joei, tA jaMsiNaM desaMsi caMde paDhama amAvAsa joei, tAoNaM amAvAsaTANAo maMDala cautrIse NaM saeNaM chettA dubattIsa bhAge ujAiNAvesA esthaNaM se caMde doccaM amAvAsaM jo i) zrI gautabhasvAmI prazra pUche che 3 mA pAMya saMvatsarImA bhIla samAvAsyAne yA kayA maMDaLa pradezamAM rahIne samApta kare che? uttaramAM zrIbhagavAna kahe che je maMDaLapradezamAM rahIne caMdra pahelI amAvAsyAne samApta kare che e pahelI amAvAsyA samApaka maMDaLapradeza pachInA maMDaLanA ekase vIsa bhAga karIne temAMthI batrIsa bhAge ne grahaNa karIne ahIMyAM caMdra bIjI amAvAsyAne samApta kare che. have zrI gautamasvAmI trIjI amAvAsyAnA samANiviSayamAM zrI bhagavAnane prazna zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 sUryaprAptisUtre bhUyastRtIyAM pRcchati- 'tA eesi NaM paMcavhaM saMvaccharANaM taccaM amAvAsaM caMde kaMsi desasi joei !' tAvat eteSA-pUrvoditAnAM pazcAnAM saMvatsarANAM madhye tRtIyAma amAvAsyAM candraH kasmin deze-kasmin maNDalapradeze sthitaH san yunakti-parisamApayatIti gautamasya praznastato bhagavAn samuttarayati-'tA jaMsi NaM desaMsi caMde docca amAvAsaM joei tAo amAvAsaTANAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA etthaNaM se caMde taccaM amAvAsaM joei' tAvat yasmin khalu deze sthitaH san candro dvitIyAm amAvAsyAM yunakti tasmAt amAvAsyAsthAnAta-dvitIyAmAvAsyAparisamAptisthAnAta-maNDalapradezAta parato yanmaNDalaM tat caturviMzatyadhikena zatena chitvA-vibhajya tadgatAn dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya atra khalu sa candrastRtIyAm amAvAsyAM parisamApayatoti bhagavataH samuttaraM zrutvA bhUyo'pi gautamaH pRcchati-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasamaM amAvAsaM caMde kaMsi desaMsi joeI' tAvat eteSAmanantaroditAnAM pazcAnAM samvatsarANAM madhye dvAdazIm amAvAsyAM candraH kasmin deze-maNDalapradeze sthitaH san yunakti-parisamApayatIti gautamasya prazna karate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM tacca amAvAsaM caMde kasi desaMsi joie) ye pUrvokta pAMca saMvatsaroM meM tIsarI amAvAsyA ko candra kisa maMDalapradeza meM rahakara samApta karatA hai ? isa prazna ke uttara meM zrI bhagacAna kahate haiM-(tA jaMsi gaM desaMsi caMde docca amAvAsaM joei, tAo amAghAsa hANAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA battIsaM bhAge uvAiNAvetA ettha NaM se caMde tacca amAvAsaM joei) jisa maMDala pradeza meM rahakara candra dUsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai usa dUsarI amAvAsyA samAsi vAle maMDalapradeza se para kA jo maMDala ho unakA ekaso covIsa vibhAga karake unameM se battIsa bhAgoM ko lekara isa sthAna meM tIsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai| isa prakAra se zrIbhagavAna ke uttara ko sunakara zrIgautamasvAmI punaH zrIbhagavAn ko prazna karate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMbaccharANaM duvAlasamaM amAvAsaM caMde kaMsi desaMsi joeDa) ye pUrvokta pAMca saMvatsaroM meM bArahavIM pUche cha-(tA eesi NaM paMcaNha saMvaccharANaM tacca amAvAsa caMde kaMsi desaMsi joei) mA pUrvokta pAMca saMvatsaramAM trIjI amAvAsyAne caMdra kayA maMDaLa pradezamAM rahIne samApta 3re: 1 mA prazna uttara zrI lagavAn 4 cha-(tA jaMsi NaM desaMsi caMde docca amAvAsa jopai, tAo amAvAsadvANAo maMDala cauvIse gaM saeNaM chettA dubattIsa bhAge svAiNAvettA ettha NaM se caMde tacca amAvAsa joei) 2 meM pradezamA 2dIna yaMdra mITha amAvAsyAne samApta kare che, e bIjI amAvAsyAvALA maMDaLa pradezanI pachInuM je maMDaLapradeza hoya tenA ekase vIsa bhAga karIne temAMthI batrIsa bhAgone laine A sthAnamAM trIjI amAvAsyAne samApta kare che. A pramANe zrI bhagavAnanA uttarane sAMbhaLIne zrI gautamayAbhI zathI zrIlapAnane prazna pUche the (tA eesi NaM paMcaNhaM saMbaccharANaM duvAla zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 65 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 229 prazna jijJAsAM zrutvA bhagavAn kathayati-tA jaMsi NaM desaMsi caMde taccaM amAvAsaM joeDa tAoNaM amAvAsahANAo maMDalaM cauvIseNe saraNaM chettA dobhi aTThAsIe bhAgasae uvAiNAvettA ettha NaM caMde duvAlasamaM amAvAsa joeI' tAvata yasmin khalu deze-maNDalapradeze sthitaH sam candrastRtIyAm amAvAsyAM yunakti-parisamApayati tasmAt khalu amAvAsyAsthAnAttRtIyAmamAvAsyAparisamAptisthAnAt parato yanmaNDalaM taccaturvizatyadhikena zatena chitvAvibhajya tanmaNDalaM tAvanmitAn vibhAgAn vidhAya tadgataM dvi aSTAzItizatabhAgaM-aSTAzItyadhikazatadvayamitabhAgam upAdAya-288 parimitabhAgaM gRhItvA atraiva khalu maNDalapradeze sthitaH san candro dvAdazImamAvAsyAM parisamApayatIti bhagavataH samuttaram / samprati zeSAsuamAvAsyAsu atideza nirdizati-'evaM khalu eeNovAeNaM tAe tAe amAvAsaTANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM dubattIsaM bhAge uvAiNAvettA taMsi taMsi desaMsi taM taM amAcAsaM caMde Ne joei' evaM khalu etenopAyena tasmAt tasmAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM catuamAvasyA ko candra kisa sthAna meM sthita hokara samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna sunakara utsara me bhagavAnazrI kahate haiM-(tA jaMsi NaM desaMsi caMde taccaM amAvAsaM joei tAoNaM amAvAsahANAo maMDalaM cauvoseNaM saeNaM chettA donni aTThAsIe bhAgasae uvAiNAvettA ettha NaM caMde duvalasamaM amAvAsaM joei) jisa maMDala pradeza meM rahakara candra tIsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai usa tIsarI amAvAsyA ke samAsisthAna se para kA jo maMDala ho usako ekaso covIsa se vibhakta kara ke arthAt usa maMDala kA utanA vibhAga kara ke unameM se do so aThAsI bhAga 288 ko lekara isI maMDala pradeza meM rahakara caMdra bArahavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai| aba avaziSTa amAvAsyA ke viSaya meM atideza se kahate hai-(evaM khalu eeNovAeNaM tAe tAe amAvAsaTTANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA dubattIsaM bhAgaM sama' amAvAsaM caMde kasi desasi joei) mA pUrvarita pAya sapatsabhA mArabhI mA. vAsthAne caMdra kyA sthAnamAM rahIne samApta kare che? A rIte gautamasvAmInA praznane samAna attama zrInagavAn 4 cha-(tA jasiNaM desasi caMde taccaM amAvAsaM joei tAo NaM amAvAsaTThANAo maMDala cauvIseNaM saeNaM chetA donni adAsIe bhAgasae uvAiNAvettA pattha NaM caMde duvAlamamaM amAvAsaM joeD) 2 bha31pradezamA 2DIne yaMtrI mamAvAsyAne samApta kare che, e trIjI amAvAsyAnA samApti sthAnathI pachInuM je maMDaLa hoya tene eka varasathI vimata karIne arthAta e maMDaLanA eTalA vibhAga karIne temAMthI baso aThayAsI 280 bhAgane laIne eja maMDaLa pradezamAM rahIne caMdra bAramI amAvAsyAne samAsa 43 cha, ke pAnI abhAvAzyAnA samayamA atizayI 4 cha-(evaM khalu eeNovAraNa tApa tAe amAvAsaTANAe maMDala vacIseNaM saeNaM chettA dubattosa dubattIsa zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 sUryaprajJaptisUtre vizatikena zatena chitvA dvAtriMzataM dvAtriMzataM bhAgAn upAdAya tasmin tasmin khalu deze tAM tAm amAvAsyAM candraH khalu yunakti / evaM-pUrvoditakrameNa khalviti nizcitam etena pUrvoditena upAyena-gaNitaprakriyAniyamena tasmAt tasmAt amAvAsyAsthAnAta-tattadamAvAsyAparisamAptimaNDalapradezAt yathA-prathamAmamAvAsyAparisamAptisthAnAt dvitIyaM, dvitIyAtRtIya, tRtIyAccaturthamityevaM krameNa parataH parataH sthitaM maNDalaM 'cauvIseNaM sapaNaM' catuviMzatikena zatena-caturvizatyadhikazatena 'chettA' chitvA-vibhajya tAvanmitAn bhAgAn vidhAya, tad gatAn "dubattIsaM dubattIsaM bhAge' dvAtriMzataM dvAtriMzataM bhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-tattulya tattulya bhAgAn gRhItvA yanmaNDalapradezaM nizcitaM bhavet 'taMsi tasi NaM desaMsi tasmin tasmin khalu deze-tasmin tasmin maNDalapradeze khala sthitaH san candraH 'taM taM amAvAsaM' tAMtAm amAvAsyAM khalu 'joei' yunakti-tAM tAm amAvAsyAM parisamApayatIti kramo veditavyaH sarvatra / atha samprati carama dvASaSTitamAmamAvAsyAparisamAptinibandhana dezaM gautamaH pRcchatiH-'tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM carimaM bAvaDiM amAvAsaM caMde kasi uvAiNAvettA taMsi taMsi desasi taM taM amAvAsaM caMdeNa joei) pUrvapratipAdita kama se isa prakAra pUrva kathita upAya se arthAt gaNitaprakriyA ke niyama se usa usa amAvAsyA samApti maMDalapradeza se jaise ki prathama amAvAsyA samAsisthAna se dUsarI. dUsarI ke samAptisthAna se tIsarI, tIsarI ke samAptisthAna se cauthI isa prakAra ke krama se para para ke rahe huve maMDaloM ko (caucIseNaM saeNaM) ekaso covIsa se (chettA) utane pramANa vibhAga kara ke unameM se (dabattIsaM dubattIsaM bhAge) battIsa battIsa bhAgoM ko (uvAiNAvettA) grahaNa kara ke arthAt utane pramANa bhAga kara ke jo nizcita maMDala pradeza ho (tasi tasi NaM desasi) usa usa maMDalapradeza meM rahakara candra (taM taM amAvAsaM joei) usa usa amAvAsyA ko samApta karatA hai isa prakAra kA sarvatra krama jAna leveN| ___ aba antima cAsaThavIM amAvAsyA samAsi ke viSaya meM zrIgautamasvAmI bhAge jvAiNAvettA tasi taMsi desaMsi ta ta amAvAsa caMdeNaM joei) pratipAdita mathA A rIte pUrvakathita upAyathI arthAt gaNitaprakiyAnA niyamathI te te amAvAsyAnA samApti maMDaLapradezathI jemake-pahelI amAvAsyA samAptisthAnathI bIjI, bIjInA samAptisthAnathI trIjI, trIjInI samAptisthAnathI jethI A rItanA kramathI pachI pachInA pahelA maMDaLanA (cavIseNa maraNa chettA) mesA yAvIsa vibhAga zana tamAthI (dabattIsa dubattIsa bhAge) patrIsa matrIsa lAgAne (jvAiNAvettA) a zrIne arthAt merA pramAnA mA parIne nizcita mA DAya (tasi tasigaM desaMsi) te bhaTezamA 2DIne (tata amAvAsa joei) te te amAvAsyAne samA 42 che. bhArI madhe 4ma sabhA ko. have antima bAsaThamI amAvAsyA samAptinA saMbaMdhamAM zrI gautamasvAmI prabhu zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 65 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 231 desaMsi joei !' tAvat eteSAM pazcAnAM samvatsarANAM caramAM dvApaSTim amAvAsyAM candraH kasmin deze yunakti ? / tAvat-tatra amAvAsyAparisamAptimaNDalapradezavicAre, eteSAMpUrvataH pratipAditAnAM paJcAnAM samvatsarANAM-cAndracAndrAbhivarddhita-cAndrAbhivaddhitAnAM samvatsarANAM madhye 'carimaM caramAM-sarvAntimAM-yugAntamAsodbhavAM 'bAvaDiM' dvApaSTi-dvApaSTitamAM 'amAvAsaM' amAvAsyAM 'caMde' candraH 'kaMsi desaMsi' kasmin deze-kasmin khalu maNDalapradeze sthitaH san 'joei' yunakti !-kasmin maNDalapradeze sthitaH san candro dvApaSTitamAmantimAmamAvAsyAM parisamApayatIti gautamasya praznajijJAsAM zrutvA kevalajJAnavAn vItarAgaH sarvajJo bhagavAn bhagaNasthiti darzayan kathayati--'tA jaMsiNaM desaMsi caMde carima bAvarTi puNNimAsiNiM joei, tAe puNNimAsiNihANAe maMDalaM cauvI seNaM saeNaM chettA chattI solasabhAe ukkovaittA etthaNaM se caMde carimaM bAvaDhi amAvAsaM joei' tAvat yasmin khalu deze candrazcaramAM dvApaSTiM paurNamAsI yunakti tasmAt paurNamAsIsthAnAta maNDalaM caturvizatikena zatena chitvA chedita poDazabhAgAn utkosya atra khalu sa candrazcaramAM dvApaSTim amAvAsyAM yunakti / tAvat-tatra candrasyAmAvAsyAparisamAptimaNDalapradezavicAre 'jasiNaM desaMsi' yasmin khalu deze-yasmin maNDalapradeze sthitaH san khalvitivAkyAlaMkAre 'caMde' candraH 'carima'-caramAM prabhu se prazna karate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM carimaM bAvaTimaM amAvAsaM caMde kaMsi desaMsi joei) usa amAvAsyA samApaka maMDala pradeza kI vicAraNA meM ye pUrvapratipAdita cAMdra, cAMdra, abhivarddhita, cAMdra, abhivaddhita isa prakAra ke pAMca saMvatsaroM meM (carimaM) sarvAntima arthAt yuga ke anta ke mAsa kI (bAvaTThi) bAsaThavIM (amAvAsaM) amAvAsyA ko (caMde) caMdra (kaMsi desasi) kisa maMDala pradeza meM rahakara (joei) samApta karatA hai| arthAt kisa maMDala pradeza meM rahakara caMdra sarvAntima bAsaThavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai ? isa prakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara kevalajJAnavAn sarvajJa bhagavAn bhagaNa sthiti dikhalAte have kahate haiM-(tA jasi NaM desaMsi) caMdramA ke amAvAsyA ke samApaka maMDalapradeza kI vicAraNA meM zrIna prazna pUcha cha-(tA eesi NaM paMcaNha saMvaccharANa carima bAvaddhima amAvAsa caMde kasi desaMsi joei) me abhAvAsyA sabhA54 bhaddezanI viyAmA / pUrva pratipAhita yAMdra, yAMdra abhivadhita, yAMdra bhane mamiti 20 tana pAMya saMvatsaremA (carima) sAntima arthAt yurAnA chedAmAsAnI (bAvarddhi) sabhI (amAvAsaM) amAvAsyAne (caMde) dra (kAsa desaMsi) 4yA meM pradezamA 2DIne (joei) samAsa 42 cha mAta // mama rahIne caMdra sarvAntima bAsaThamI amAvAsyAne samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne kevaLajJAnI sarvajJa bhagavAn bhavasthiti batAvatA kahe che(taa jaMsi NaM desasi) dramAnamAvAsyAnA samA54 bhaNapradeza viyAmA ma zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 sUryaprajJaptisUtre -sarvAntimA yugAntamAsaprapUrNabodhikAM 'bAvaDiM' dvApaSTiM-dvASaSTitamAM 'puNNimAsiNi' paurNamAsIM 'joei' yunakti-parisamApayati, candro yasmin maNDalapradeze sthitaH sana dvASaSTitamAM paurNamAsI paripUrayati 'tAe' tasmAt 'puNNimAsiNiTThANAe' paurNamAsIsthAnAt-dvASaSTitamapaurNamAsIparisamAptisthAnAdityarthaH, parataH sthitaM yanmaNDalaM tat 'cauvIse NaM sae NaM chettA' caturvizatikena zatena chitvA--caturviMzatyadhikena zatena vibhajya-tAvanmitAn bhAgAn vidhAya tadgateSu 'chattIsolasa bhAge chedita SoDazabhAgAn 'ukovaittA' utkosya-samAdAya, prathama caturviMzatyadhikazatadhA vibhaktebhyo maNDalapradezebhyaH poDazabhAgAnAdAyAnyatra sthApayet / yatohi caramadvASaSTitamAmamAvAsyAyAstathA caramadvASaSTitamapaurNamAsyAH pakSaNa-pazcAt pakSaNa ca-pakSAntare vivakSitamaNDapradezAt candraH poDazabhizcaturvizatyadhikazatabhAgaiH parataH prarUpyate / mAsena dvAtriMzatA bhAgaiH parato vartamAnasya maNDalasya tatraiva sthAne labhyamAnatvAdidamukam ata eva cheditapradezebhyaH poDazabhAgAn pUrvamavaSvakya ityuktaM yuktiyuktimiva pratibhAti / jisa maMDala pradeza meM (caMde) candra (carimaM) yuga ke aMtamAsa ke pUrNa bodhikA (bAvaTThi) bAsaThavIM (puNimAsiNi) pUNimA ko (joei) samApta karatA hai, caMdra jisa maMDala pradeza meM rahakara bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai (tAe) usa (puNNimAsiNihANAe) bAsaThavIM pUrNimAsI ke samApti sthAna se para rahA huvA jo maMDala hai usa maMDala ko (cauvIseNaM saeNaM chettA) ekaso covIsa vibhAga karake unameM se * (chattIsola sabhAge) vibhakta kiye huve solaha bhAgoM ko (ukovaittA) lekara arthAt prathama ekaso covIsa se vibhakta kiye huve maMDala pradeza meM se solaha bhAgoM ko lekara anyatra rakhe, kAraNa kI antima bAsaThavIM amAvAsyA kA tathA antima bAsaThavIM pUrNimA kA pakSAntara se vivakSita maMDala pradeza se caMdra ekaso covIsiyA solaha bhAgoM se para nirUpita kiyA hai| eka mAsa ke battIsa bhAga ke para vartamAna maMDala kA usI sthAna meM rahane se yaha kathana kahA hai| ata eva chedita pradeza se solaha bhAgoM ko rakhakara aisA pradezamA (caMde) yadra (carima) yuganA chedasA bhAsane pUrNa maadhi| (bAvadi) pAsa bhI (puNNimAsiNi) pUNi mAne (joei) samAsa 42 cha, yo mapradezamA 2Ina mAsa bhI nibhAne samAsa 42 cha (tAe) te (puNimAsiNiDhANAe) mAsabhI pUnibhAnA samApti sthAnathI pachInu ma sthAna che ye bhajane (cauvIseNaM sa0NaM chettA) meso yovIsa mA 4zana tamAMthI (chattIsolasa bhAge) vimata 42 soNa mAgAne (ukkovaittA) laIne arthAt pahelA ekaso vIsa bhAgathI vibhakta karela maMDaLa pradezamAMthI soLa bhAgane laIne eka tarapha rAkhavA kAraNa ke chellI bAsaThamI amAvAsyAnA tathA atima pUrNimAnA pakSAntarathI vivaNita maMDaLapradezathI caMdra eka vIsiyA seLa bhAgenI pachI prarUpita karela che. ekamAsanA batrIsa bhAga pachI rahela maMDaLanA eja sthAnamAM rahevAthI A kathana kahela che, aeva chedita pradezathI soLa bhAgane rAkhIne evuM je kahyuM che te sayuktika zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 65 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 233 'ettha NaM' atra khalu-nizcitamatraiva maNDalapradeze sthitaH san 'se caMde sa candraH-svakakSAyAM bhraman sa eva prasiddhazcandraH 'carimaM' caramAM-sarvAntimA yugAntamAsodbhavAM 'bAvaDiM' dvApaSTiMdvASaSTitamAM 'amAvAsaM' amAvAsyAM-sarvAntimAM dvApaSTitamAmamAvAsyAM 'joei' yunaktitatraiva maNDalapradeze sthitaH san candraH parisamApayati / arthAt yasmin maNDalapradeze sthitazcandro dvASaSTitamAM paurNamAsI paripUrayati tasmAnmaNDalapradezAt pUrva SoDazabhizcaturviMzatyadhikazatabhAgainyU~ ne maNDalapradeze dvASaSTitamAm amAvAsyAM parisamApayatIti bhAvArthaH / / 065 // ___samprati sUryasyAmAvAsyAparisamApti nibandhanadezaM pipRcchiSurAha mUlam-tA eesi Na paMcapahaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM sUre kaMsi desaMsi joei ! tA jasi NaM desaMsi sUre carimaM vAvaDhi amAvAsa joei tAo amAvAsaTANAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA cauNavatibhAge uvAiNAvettA ettha NaM se sUre paDhamaM amAvAsaM joei, evaM jeNeva abhilAveNaM sUriyassa puNimAsiNio teNeva amAvAsAo vi, taM jahA biiyA taiyA duvAlasavI, evaM khalu eeNovAeNaM tAe tAe amAvAsaTrANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chattA cauNautti bhAge uvAiNAvettA taMsi taMsi desaMsi taM taM amAvAsaM sUre joei, tAjaMli NaM desaMsi sUre carimaM bAvaTuiM amAvAsaM joei tAo amAvAsaTANAo maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA sattAlIsaM sattAlIsaM bhAge uvAiNAvettA jo kahA hai, vaha yukti yukta pratibhAsita hotA hai / (estha NaM) isa maMDala pradeza meM rahakara (se caMde) vaha candra svakakSA meM bhramaNa kara ke (carima) yugAnta mAsa antima (bAvaDiM) bAsaThavIM (amAvAsaM) amAvAsyA ko (joei) yukta karatA hai, arthAt usI maMDalapradeza meM rahakara caMdra samApta karatA hai / kahane kA bhAva yaha haiM ki jisa maMDala pradeza meM rahA havA caMdra bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai isa maMDalapradeza se pahale ekaso covIsiyA solaha bhAgoM se nyUna maMDala pradeza meM bAsaThacI amAvAsyA ko samApta karatA hai / sU0 65 // mAya cha (ettha Na) mA bhapradezamA 2hIna (se caMde) te yadra 214kSAmA bhae zana (carima) yugAntamAsanI chedI (bAvadi) mAsa6bhI (amAvAsaM) amAvAsyAne (joei) yuta 42 cha, arthAt eja maMDaLapradezamAM rahIne caMdra samApta kare che, kahevAne bhAva e che ke-je maMDaLa, pradezamAM rahela caMdra bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che, te maMDaLa pradezanI pahelAM tene visiyA seLa bhAgethI dhUna maMDaLa pradezamAM bAsaThamI amAvAsyAne samApta kare che sU0 6pA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 ettha se sUre carimaM bAvaTTha amAvAsaM joei / sU0 66 // chAyA - tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM prathamAm amAvAsyAM sUryaH kasmin deze yunakti ? / tAvat yasmin khalu deze sUryavaramAM dvASaSTim amAvAsyAM yunakti, taspAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA caturnavati bhAgAn upAdAya atra khalu sa sUryaH prathamAm amAvAsyAM yunakti, evaM yenaiva abhilApena sUryasya paurNamAsyastenaiva amAvAsyA api / tadyathA - dvitIyA tRtIyA dvAdazI / evaM khalu etenopAyena tasmAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA caturnavatiM caturnavatiM bhAgAn upAdAya tasmin tasmin deze tAM tAm amAvAsyAM sUryo yunakti / tAvat yasmin khalu deze sUrya mAM dvASaSTim amAvAsyAM yunakti tasmAta amAvAsyAsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chatvA saptacatvAriMzataM saptacatvAriMzataM bhAgAn utkosya atra khalu sa sUryavaramAM dvApaTam amAvAsyAM yunakti / / sU0 66 // TIkA - paJcaSaSTitame sUtre candrasyAmAvAsyApariNamanaviSayaka vicAraM samyak vivicya samprati paTpaSTitame'sminnarthAdhikArasUtre sUryasyAmAvAsyAparisamAptinibandhanapradeza pipRcchiH 'tA eesi NaM' ityAdinA prathamaM gautamaH praznayati- 'tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharANaM paramaM amAvAsaM sUre kaMsi desaMsi joeDa !" tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM prathamAm amAvAsyAM sUryaH kasmin deze yunakti / tAvat-tatra - sUryasyAmAvAsyAparisamAptimaNDalapradeza vicAre, eteSAmanantaroditAnAM paJcAnAM cAndrAdibhirnAmabhiryugabodhakAnAM paJcasaMkhyakAnAM samvatsarANAM madhye 'paDhamaM' prathamAM - sarvAdimAM-yugAdimAsamadhyagatAmamAvAsyAM sUrya: 'kaMsi NaM desaMsi' kasmin khalu deze - kasmin maNDalapradeze 'joei' yunakti - kasmin maNDalapradeze sthitaH san sUrya prathamAM paurNamAsIM parisamApayatIti gautamasya praznaM zrutvA sUryaprajJaptisUtre TIkArtha- paiMsaTha sUtrameM caMdra kA amAvAsyA kA samApti viSayaka vicAra samyak prakAra se vicAraNA karake aba chiyAsaThaveM isa arthAdhikAra sUtra meM sUrya kA amAvAsyA parisamApti pradeza ke viSaya meM jAnane kI icchA se zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - (eesi NaM paMcanhaM saMvaccharaNaM) sUrya kI amAvAsthA parisamApaka maMDalapradeza kI vicAraNA meM ye pUrvoktaH cAMdrAdi nAmavAle pAMca saMvatsaro meM jo (paDhamaM) yugake AdimAsa ke madhyavartinI (amAvAsaM) amAvAsyA ko (sUre) sUrya (kaMsi desaMsi ) kisa maMDalapradeza meM (jo ei) yukta TIkAtha :--pAMsaThamA sUtramAM caMdrane amAvAsyA samApti sabaMdhI vicAra sArI rIte vicAzti karIne have A chAsaThamA arthAdhikAra sUtramAM sUryanA amAvAsyA samAptipradezanA viSayabhAM bhaguvAnI chAthI zrI gautamasvAmI prazna pUche che - (eesi NaM paMcaM saMvaccharaNaM) sUryanI amAvAsyA samApti maMDaLapradezanI vicAraNAmAM A pUrvokta cAMdrAdi nAmavALA pAMca saMvatsaromAM ne (paDhamaM ) yuganA yahi bhAsanI madhyabhAM rahesa ( amAvAsaM) amAvAsyAne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 66 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 235 bhagavAna kathayati-tA jaMsi NaM desaMsi sUre carimaM bAvaDiM amAvAsaM joei tAe amAvAsaDANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA cauNautibhAge uvAiNAvettA etthaNaM se sUre paDhama amAvAsaM joei' tAvat yasmin khalu deze sUryazvaramAM dvApaSTim amAvAsyAM yunakti tasmAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA caturnavatibhAgAn upAdAya atra khalu sa sUryaH prathamAm amAvAsyAM yunkti| tAvat-tatrAmAsyAparisamAptisthAnavicAre 'jasiNaM desaMsi' yasmin khalu deze-yasmin maNDalapradeze sthitaH san sUyaH 'carimaM bAvaDiM' caramAM dvApaSTi-sarvAntimAM dvApaSTitamAm 'amAvAsaM' amAvAsyAM yunakti--parisamApayati 'tAe' tasmAt 'amAvAsaTANAe' amAvAsyAsthAnAt-maNDalapradezAt-dvASaSTitamAmamAvAsyAparisamAptimaNDalapradezAt parataH sthitaM yanmaNDalaM tat 'cauvIseNaM saeNaM chettA' caturviMzatikena zatena chitvA -caturviMzatyadhikazatena vibhajya-tAvanmitAn bhAgAn vidhAya tadgatAn "cauNauti bhAge' caturnavati bhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya tattulyabhAgaM gRhItvA yat sthAnaM nizcitaM bhavet 'ettha Na' atra khalu atraiva maNDalapradeze sthitaH san sUryaH 'paDhama amAvAsaM prathamAm amAvA. karatA hai ? arthAt sUrya kisa maMDalapradeza meM sthita hokara pahalI amAvAsyA ko samApta karatA hai ? isaprakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn uttara meM kahate haiM-(tA jasiNaM desaMsi) amAvAsthA parisamApti pradeza kI vicAraNA meM jisa maMDalapradeza meM rahakara (sUre) sUrya (carimaM bAvaDiM amAvAsaM joei) sarvAntima bAsaThavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai (tAe amAvAsahANAe) usa bAsaThavIM amAvAsyA samApaka maMDalapradeza se para rahA huvA (maMDalaM) maMDala ko (cauvIseNaM saeNaM chettA) ekaso covIsa vibhAga karake una bhAgoM meM se (cauNautibhAge) corANave bhAgoM ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake jo sthAna nizcita ho (ettha NaM) usI maMDalapradeza meM rahakara (se sUre) vaha sUrya (paDhama amAvAsaM) yugake prathama mAsa madhyavartinI amAvAsyA (sUre) sUrya (kaMsi desasi) 4yA meM pradezamA 2DIne (joei) paDavI sabhAsane samApta kare che? arthAt sUrya kayA maMDaLa pradezamAM rahIne pahelI amAsane samApta kare che? 2 // rIte zrI gautamasvAmInA praznane sAmaNIne zrI bhagavAn uttaramA 4 cha-(tA jaMsiNaM desasi) amAvAsyA samAti prazanI viyA2i 2 mapradezamA 2DIne (sUre) sUrya (carima bAvaddhiM amAvAsa joei) santima pAsa bhI amAvAsyAne sabhApata 42 cha, (tAe amAvAsadvANAe) se mAsabhI amAvAsyA samA54 bhaddezanI 5chI mAvA (maMDala) bhane (cavIseNaM saraNa chettA) meso yovIsa vi. OMzana te bhAgomAMthI (cauNautibhAge) yA bhAgAne (uvAiNAvettA) prazane ke sthAna nizcita DAya (ettha ) mela bhaprazamA 2hIne (se sUre) se sUrya (paDhabhaM amAvAsaM) yuganA 57 // bhAsanI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 __sUryaprajJaptisUtre syAM-yugAdimAsamadhyamagatAmamAvAsyAM 'joei' yunakti-tatraiva maNDalapradeze sthitaH san sUryaH prathamAmamAvAsyAM parisamApayatIti jJAtavyaM jJAtvA ca svaziSyebhya upadizecce-ti prathamAmamAvAsyAparisamAptidezaM vivicyAnyAsAM kRte yuktiM nirUpayati 'evaM' ityAdinA 'evaM jeNeva abhilAveNaM sUriyassa puNNimAsiNio teNeva amAvAsAo vi' evaM yenaiva abhilApena sUryasya paurNamAsyastenaiva amAvAsyA api / evaM-pUrvoditena prakAreNa yenaivAbhilApena-yena sUtrAlApasaMghATanakrameNa-yenaiva krameNa sUryasya 'puNimAsiNIo' paurNamAsyaH-paurNamAsI parisamAptimaNDalapradezaviSayAH pratipAditAstenaivAmilApakrameNa khalu 'amAvAsAo' amAvAsyA api-amAvAsyAnAmapi pAThakramo'bhilapanIyastadyathA 'bitiyA tatiyA duvAlasamI' dvitIyA tRtIyA dvAdazI cetyAdhA amAvAsyA api vaktavyAH / tatpravacanaprakAro yathA 'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM amAvAsaM sUre kaMsi desaMsi joei' tAvat eteSAko (joei) samApta karatA hai / arthAt usI sthAna meM rahA huvA sUrya yugAdi prathama mAsa madhyagata amAvAsyA ko samApta karatA hai aisA hI svaziSyoM ko upadeza kreN| isaprakAra prathama amAvAsyA parisamApti pradeza kI vicAraNA karake anya amAvAsyA ke viSaya meM yukti nirdiSTa karate huve kahate haiM-(evaM jeNeva abhilAveNaM sUriyassa' pUrva kathita prakAra se jisa prakAra ke abhilApa kathana se arthAt sUtrAlApakrama se sUrya kA (puNNimAsiNIo) pUrNimA parisamApaka maMDalapradeza ke viSaya meM kahA gayA hai usI prakAra ke abhilApaka krama se (amAvAsAo) amAvAsyAoMkA bhI pAThakrama kaha lenA caahiye| jo isaprakAra se haiM-(vitIyA tatiyA duvAlasamI) dUsarI tIsarI evaM bArahavIM amAvAsyA ke viSaya meM kathana kara leveN| usa kathana prakAra isaprakAra hai-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharA NaM docca amAvAsaM sUre kaMsi kaMsi desaMsi joei) madhyamA 2usa bhAvAzyAne. (joie) samApta 42 che. arthAta 208 sthAnamA 28. sUrya yugAdi pahelA mAsanI madhyamAM Avela amAvAsyAne samApta kare che. e pramANe svaziSyane upadeza kare. A pramANe pahelI amAvAsyA samApti pradezanI vicAraNA karI anya amAvAsyA sonA saMbhavamA yurita matA 4 cha-(evaM jeNeva abhila veNaM sUriyassa) pUrva prathita prAthI 2nA amitA5 mathI arthAt sUtrasA54thI sUryanA (puNimAsiNoo) pUrNimA parisamApaka maMDaLapradezanA viSayamAM kahela che eja rItanA abhilAya kramathI (amAvAsAo) amAvAsyA samadhI 555 54 abhI sevA. 22 // pramANe je-(bitIyA tatIyA duvAlasamI) mI zrI mane mArabhI amAvAsyAnA samayamA 4thana hI se ye 4thana 20 re -(tA eesiNaM paMcaNha saMvaccharANaM docca amAvAsa sUre kaMsi zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 66 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam 237 manantaroditAnAM paJcAnAM samvatsarANAM madhye dvitIyAm amAvAsyAM sUryaH kasmin maNDalapradeze yunakti-kasmin maNDalapradeze sthitaH san sUryoM dvitIyAmamAvAsyAM parisamApayatIti gautamasya praznastato bhagavAn kathayati-'tA jaMsiNaM desaMsi sarie paDhamaM amAvAsaM joei tAe amAvAsaTThANAe maMDalaM cauvI seNaM saeNa chettA cauNauibhAge uvAiNAvettA etthaNaM se sUre doccaM amAvAsaM joei' tAvat yasmin khalu deze-maNDalapradeze sthitaH san sUryaH prathamAmamAvAsyAM yunakti parisamApayati, tasmAt amAvAsyAsthAnAt-prathamAmAvAsyA parisamAptimaNDalapradezAt parataH sthitaM yanmaNDalaM taccaturviMzatikena zatena chitvA-caturvizatyadhikazatena vibhajya-tAvanmitAn vibhAgAn vidhAya tadgatAn caturnavati bhAgAn upAdAyagRhItvA yanmaNDalapradezamupalabhyeta tatraiva khalu pradeze sthitaH san sUryo dvitIyAmapyamAvAsyAM yunakti-parisamApayatIti dvitIyAmamAvAsyAviSayakaM bhagavataH samuttaramiti zrutvA bhUyo'pi gautamaH praznayati-tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM tacca amAvAsaM sUre kaMsi desaMsi ye pAMca saMvatsaroM meM dUsarI amAvAsyA ko sUrya kisa maMDala pradeza meM rahakara samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn uttara meM kahate haiM-(tA jasi NaM desaMsi sUrie paDhamaM amAvAsaM joei tAe amAvAsaTTANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA cauNauibhAge uvAiNAvettA ettha NaM se sare docca amAvAsaM joei) jisa maMDala pradeza meM rahakara sUrya pahalI amAvAsyA ko samApta karatA hai usa prathama amAvAsyA samAyaka maMDala pradeza se para rahA huvA maMDala kA ekaso covIsa vibhAga kara ke unameM se corANaveM bhAgoM ko lekara jo maMDala pradeza prApta ho usI maMDala pradeza meM rahA huvA sUrya dUsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai isa prakAra dUsarI amAvAsyA viSayaka bhagavAn ke uttara ko sunakara zrI gautamasvAmI phira se prazna karate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharA NaM taccaM amAvAsaM sUre kaMsi desaMsi jorai) 24. pAMya saMvatsarAbhA mI amAvAsyAna sUrya yA bha71pradezamA 2DIna samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrI bhagavAna uttaramAM se cha-(tA jaMsiNaM desaMsi sUrie paDhama amAvAsa joei tAe amAvAsaTANAe maMDala cauvIseNaM saeNaM chettA caugauhabhAge uvAiNAvettA ettha NaM se sUre docca amAvAsa joei) 2 bha7pradezamA 29Ina sUrya pahelI amAvAsyAne samApta 32 cha meM pahalI amAvAsyA samApaka maMDaLa pradezathI pachI Avela maMDaLanA eka covIsa bhAga karIne temAMthI rANu bhAgane laIne je maMDaLa pradeza prApta thAya eja maMDaLapradezamAM rahela sUrya bIjI amAvAsyAne samApta kare che, A rIte bIjI amAvAsyAnA saMbaMdhI bhaavaann| uttara sAmaNIne zrI gautamasvAmI zathI prazna pache che-(tA eesi Na paMcaNha saMvaccharANaM tacca amAvAsa sUre kaMsi desaMsi joei) mA pUrva pratipAhita pAMya saMparasarAmA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 ___ sUryaprajJaptisUtre joei' tAvat etepAmanantarapratipAditAnAM paJcAnAM samvatsarANAM madhye tRtIyAmamAvAsyAM sUryaH kasmin deze sthitaH san-kasmin maNDalapradeze pravartamAnaH san yunakti !-parisamApayatIti gautamasya jijJAsAM zrutvA bhagavAn kathayati-'tA jaMsi NaM desaMsi sUre doccaM amAvAsaM joei tAe amAvAsaTTANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chattA cauNauibhAge uvAiNAvettA taccaM amAvAsaM joei tAvat yasmin khalu deze-maNDalapradeze sthitaH san sUryo dvitIyAmamAvAsyAM yunakti-parisamApayati tasmAdamAvAsyAsthAnAta-dvitIyAmamAvAsyAparisamAptipradezAt parataH sthitaM yanmaNDalaM tat caturvizatikena zatena chitvA- caturviMzatyadhikazatena vibhajya-tanmitAn bhAgAna vidhAya tadgatAn caturnavatibhAgAn upAdAya-gRhItvA yanmaNDalapradezaM syAta atraiva pradeze khalu sthitaH san sUryastRtIyAmapyamAvAsyAM parisamApayatIti bhagavataH samuttaraM zrutvA bhUyo'pi gautamaH pRcchati--tA eesiNaM paMcaNDaM saMvaccharANaM duvAlasamaM amAvAsaM sUre kaMsi desaMsi joei !' tAvat eteSAmanantarapratipAditAnAM desasi joei) ye pUrvokta pratipAdita pAMca saMvatsaroM meM tIsarI amAvAsyA ko sUrya kisa maMDala pradeza meM rahakara samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautama. svAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn uttara meM kahate haiM-(tA jaMsi NaM desaMsi sUre docca amAvAsaM joei tAe amAvAsahANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA cauNauibhAge uvAiNAvettA taccaM amAvAsaM joei) jisa maMDala pradeza meM rahA huvA sUrya dUsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai, usa dUsarI amAvAsyA ke samApti pradeza se para rahA huvA maMDala ko ekaso cocIsa se vibhakta kara ke arthAt utane bhAga kara ke unameM se corANaveM bhAgoM ko grahaNa kara ke jo maMDala pradeza Ave usI maMDala pradeza meM rahA huvA sUrya tIsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai| isa prakAra zrIbhagavAna kA uttara sunakara zrIgautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasama amAvAsaM sUre kaMsi desaMsi joei) ye pUrvapratipAdita pAMca saMvatsaroM meM bAra trIjI amAvAsyAne sUrya kayA maMDaLa pradezamAM rahIne samApta kare che? A pramANe zrIgI. tabhAbhInA praznane salaNIne zrIbhagavAn utta2 25tai 3 cha-(tA jaMsi gaM desaMsi sUre docca amAvAsaM joei tAe amAvAsadvANAe maMDalaM cauvIsegaM saeNaM chettA cauNauibhAge ubAiNAvetA tacca amAvAsaM joei) meM pradezamA 21 sUrya bhIla samAvAsyAne samApta kare che, e bIjI amAvAsyAne samApti pradezathI pachI AvelA maMDaLanA eka visa bhAge karIne temAMthI corANu bhAgane laIne je maMDaLa pradeza Ave eja maMDaLa pradezamAM rahela sUrya trIjI amAvAsyAne samApta kare che. A pramANe zrIbhagavAnane uttara somaNIne zrIgotabhasvAmI zathI pUche cha-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasamaM amAvAsaM sUre kaMsi desaMsi joei) PAL 5 pratipAti pAMya satsavamA pAbhI abhA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 66 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 239 pazcAnAM sambatsarANAM madhye dvAdazI amAvAsyAM kasmin deze sthitaH san-kasmin maNDalapradeze pravarttamAnaH san sUryo dvAdazI-prathamavarSAnta dhotikAmamAvAsyAM yunakti-parisamApayatIti gautamapraznasyottaraM prayacchati bhagavAna mahAvIrasvAmI yathA-'tA jasiNaM desaMsi sUre taccaM amAvAsaM joei, tAe amAvAsaTANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chattA ahavattAle bhAgasae uvAiNAvettA ettha NaM se sUre duvAlasamaM amAvAsaM joei' tAvat yasmin khalu deze sthitaH san-yasmin maNDalapradeze pravattamAnaH san sUryastRtIyAmamAvAsyAM yunakti-parisamApayati tasmAt amAvasyAsthAnAt-tRtIyAmamAvAsyAparisamAptimaNDalAdezAtparato vartamAnaM yanmaNDalaM tat caturviMzatikena zatena chitvA-caturviMzatyadhikazatena vibhajya-tAvanmitAn vibhAgAn vidhAya tadgatAn caturnavatibhAgAna upAdAya-gRhItvA yad bhavet tasminneva maNDalapradeze khalu sthitaH san sUryo dvAdazImapyamAvAsyAM yunakti-parisamApayatItyarthaH / samprati parizeSAsu amAvAsyAsu parisamAptipradezamatidizati-'evaM khalu eeNo havI amAvAsyA ko kisa maMDala pradeza meM rahakara sUrya prathama varSAntabodhikA amAvAsyA ko samApta karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI kA prazna sunakara usakA uttara dete hue zrIbhagavAna kahate haiM-(tA jaMsi NaM desaMsi mare taccaM amAvAsaM joie, tAe amAvAsaTThANAe maMDalaM caucIseNaM saeNaM chettA aTTacattAle bhAgasae uvAiNAvettA estha NaM se sUre duvAlasamaM amAvAsaM joei) jisa maMDala pradeza meM rahakara sUrya tIsarI amAvAsyA ko parisamAsa karatA hai. usa tIsarI amAvAsyA samApaka maMDalapradeza se para jo maMDala hotA hai, usako ekaso covIsa se cheda kara ke arthAt ekaso covIsa vibhAga kara ke una meM corANaveM bhAgoM ko lekara ke jo maMDala Ave uso maMDalapradeza meM raha kara sUrya bArahavIM amAvAsyA ko samAsa karatA hai, aba avaziSTa amAvAsyAoM kA samAsipradeza ke viSaya meM atideza se kahate haiM-(evaM khalu eennovAsyAne sUrya kayA maMDaLa pradezamAM rahIne pahelA varSanI antadhikA amAsane samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne teno uttara ApatAM zrIbhagavAna 49 cha-(tA jaMsi gaM desaMsi sUre taccaM amAvAsaM joei, tAe amAvAsaTANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA aTThacattAle bhAgasae uvAiNAvettA etyaNaM se sUre duvAlasamaM amAvAsaM joei) je maMDaLa pradezamAM rahIne sUrya trIjI amAvAsyAne samApta kare che, e trIjI amA. vAsyA samApaka maMDaLa pradezanI pachI je maMDaLa hoya che. tene eka vIsathI chedIne arthAt eka vIsa bhAge karIne temAMthI corANu bhAgane laIne je maMDaLa Ave eja maMDaLa pradezamAM rahIne sUrya bAramI amAvAsyAne samApta kare che. have bAkInI amAvAsyAmAnA samAtiprazanA samayamA atiza 4 cha-(evaM khalu eeNovAraNa tAe amAvAsadvANAe maMDalaM cavIseNaM saeNaM chettA cauNati cauNautibhAge uvAiNAvettA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre vAeNaM tAe tAe amAvAsahANAe maMDalaM cauvI seNaM saeNaM chettA cauNauti cauNautiM bhAge uvAiNAvettA tasi taMsi desaMsi sUre amAvAsaM joei' evaM khalu etenopAyena tasmAt tasmAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA tasmin tasmin deze sUrya amAvAsyAM yunakti / evaM-pUrvoditena niyamena khalbiti nizcitaM 'eeNovAeNaM' etenopAyena-atraiva pUrvapratipAditakrameNa 'tAe tAe amAvAsaTThANAe' tasmAt tasmAt amAvAsyAsthAnAta-pUrvapUrva amAvAsyAparisamAptimaNDalapradezAta parato vartamAnaM yanmaNDalapradeza tanmaNDalaM caturviMzatikena zatena-caturviMzatyadhikazatena 'chettA' chitvA-vibhajya-tAvanmitAn vibhAgAn vidhAya tadgatAn 'cauNautiM cauNauti bhAge' caturnavati caturnavati bhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya tattulyabhAgAn gRhItvA yanmaNDalapradezaM bhavettasminneva dezetasmin tasmin maNDalapradeze sthitaH san sUryaH khalu tAM tAmagretanImamAvAsyAM yunakti parisamApayatItyarthaH / sampratyasyaivodAharaNaM bhagavAn prayacchati-'tA jaMsiNaM desaMsi sUre carimaM bAvaDhi amAvAsaM joei tAe amAvAsaTANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA vAeNaM tAe tAe amAvAsahANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chettA cauNautiM bhAge uvAiNAvettA taMsi taMsi desaMsi sUre amAvAsaM joei) isa prakAra yaha kathita upAya se usa usa amAvAsyA sthAna se maMDala ko ekaso covIsa se vibhakta kara ke usa usa maMDala pradeza meM rahakara sUrya amAvAsyA ko samApta karatA hai| (eeNovAeNa) pUrvapratipAdita krama se (tAe tAe amAvAsaTThANAe) pUrva pUrva kI amAvAsyA ke samApaka maMDala pradeza se para rahA huvA jo maMDalapradeza usako ekaso covIsa se (chenA) vibhakta kara ke arthAt utane vibhAga kara ke (cauNavatiM cauNavati bhAge) corANave corANaveM bhAgo ko (uvAhaNAvettA) utane bhAgoM ko lekara jo maMDalapradeza Ave usI maMDalapradeza meM rahakara sUrya usa usa Age kI amAvAsyAoM ko samApta karatA hai| aba zrIbhagavAn isa viSaya meM udAharaNa kahate haiM-(tA jasiNaM desaMsi sare carimaM bAvahiM amAvAsaM joei tAe amAvAsa hANAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM tasi tasi desaMsi sUre amAvAsaM joei) mA zata mAsa pAyathA tata samAvAsyA sthAnathI maMDaLane ekaso vIsathI vibhakta karIne tene maMDaLa pradezamAM rahIne sUrya sabhAvAzyAne samAsa 42 cha.-(eeNovAeNaM) pUrva pratipAdita mathI (tAe tAe amAvAsadvANAe) paDasA pAnI abhAvAsyAnA sabhA54 prazinI pachI 29sAre bha71 pradeza tena so yovIsathI (che tA) vimAta 4zana arthAt me vibhAga 4rIne (ca3. Navati caThaNavati bhAge) yArA yA bhAgAne dAna meM pradeza sAve / maMDaLa pradezamAM rahela sUrya tene AgaLanI amAvAsyAone samApta kare che. Dave zrIbhagavAn mA viSayamA hA2nu 4thana 52 cha.-(tA jaMsiNaM desaMsi sUre zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 66 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 241 sattAlIsaM bhAge ukkovaittA ettha NaM se sUre carimaM bAvaDiM amAvAsa joeDa' tAvat yasmin khalu deze sUryaaramAM dvApaSTim amAvAsyAM yunakti tasmAt amAvAsyAsthAnAt maNDalaM catuviMzatikena zatena chatvA saptacatvAriMzataM bhAgAn utkosya atra khalu sa sUryazvaramAM dvASaSTimamAvAsyAM yunakti / tA-tasmAt tatra sUryasyAmAvAsyAparisamAptimaNDalapradeza vicAre 'jaMsi NaM desaMsi' yasmin khalu deze - yasmina maNDalapradeze sthitaH san sUryazvaramAM dvASaSTitamAma - mAvAsyAM parisamApayati tasmAdamAvAsyAparisamAptipradezAt parataH sthitaM yanmaNDalaM taccatuviMzatyadhikena zatena vibhajya tatra prathamaM catvAriMzataM bhAgAn 'ukkovaittA' utkosya - avadhvasya anyatra saMsthApya, atraiva maNDalapradeze sthitaH san sUryaH caramAM dvASaSTitamAmamAvAsyAM yunakti-parisamApayatItyavadheyam / avadhArya svaziSyebhya upadizeccetyarthaH / atrApyaGkotpAdanaprakArastu paurNamAsI parisamAptipradezavadeva jJeya iti // sU0 66 // candraH sUryo vA kena nakSatreNa yuktaH kAM paurNamAsIM parisamApayatItyAha mUlam - tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharANaM paDhamaM puSNimAsiNi caMde hi kvatte joi ! tA dhaNiTThAhiM ghaNidvANaM tiSNi muhuttA ekUNavIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa vAvaTTibhAgaM ca sattaTTahA chettA chetA sattAvIsaM bhAge ukkovaittA ettha NaM se sUre carimaM bAvaTThi amAvAsa joei) sUrya kA amAvAsyA samApti maMDalapradeza kI vicANA meM jisa maMDalapradeza meM rahA huvA sUrya antima bAsaThavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai usa amAvAsthA samAsipradeza se para rahA huvA jo maMDalapradeza usako ekaso covIsa se vibhakta kara ke unameM se prathama cAlIsa bhAgoM ko ( ukkovaittA) ekatarapha rakhakara isI maMDalapradeza meM rahA huvA sUrya antima bAsaThavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai aisA jAnakara svaziSyoM ko isaprakAra se upadeza kreN| yahAM para aMkotpAdaka gaNitaprakriyA pUrNimA samApti pradeza ke kathanAnusAra hI samajha lenA cAhiye / / sU066 / / carimaM bAvaTThi amAvAsaM joei tAe amAvAsahANAe maMDalaM caDavI seNaM saraNaM chettA sattAvIsaM bhAga ukkovaittA ettha se sUre carimaM bAvahiM amAvAsa joei) sUryanA abhAvAsyA samApti maMDaLapradezanI vicAraNAmAM je maDaLapradezamAM rahela sU chellI bAsaThamI amAsane samApta kare che. e amAvAsyA samApti pradezathI pachI rahela je ma`DaLa tene kheDaso thopIsathI vilAta urIne temAMthI mahesAM yAsIsa lAgone (ukkovaittA) eka tarapha rAkhIne eja ma`DaLa pradezamAM rahela sUrya chellI mAsaThamI amAsane samasa kare che. e pramANe jANIne pAtAnA ziSyane e pramANe upadeza karavA ahI kApAdaka gaNitaprakriyA pUrNimA samApti pradezanA kathanAnusAraja samajI levI joie ||sa. 66 5 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 sUryaprajJaptisUtre pANahicuNiyA bhAgA sesa', taM samayaM ca NaM sUrie keNaM NakkhatteNaM joe i / tA puvAphagguNINaM aDAcI saM muhuttA aTutIsaM ca bAvaThibhAgA muhuttassa bATribhAgaM ca sattaTTihA chettA dubattIsaM cuNiyAbhAgA sesA, tA eesi NaM paMcaNhaM saMbaccharANaM doccaM puNNimAsiNiM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ! tA uttarAhiM poTuvayAhiM, uttarANaM poTuvayANaM sattAvIsaM muhattA codasa ya bAvaTibhAge muhutassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA bAvaTricUNiyAbhAgA sesA taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei !, tA uttarAhiM phagguNIhiM uttarApharaguNINaM sattamu huttA tettIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttasta bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA ekavIsaM cUNiyAbhAgA sesA / tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM taccaM puSiNamAsiNiM caMde keNaM NakkhatteNaM joei / tA assiNIhiM assiNINaM ekavIsaM muhuttA Navaya egadvibhAgA muhattassa bADhibhAgaM ca sattaTTihA chettA tevadi cUpiNayAbhAgA sesA, taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ! tA cittAhi cittANaM eko muhutto aTAvIsaM ca bAvaTThibhAgA muhattassa bAvaTThibhAgaM ca sattaDhihA chettA tIsaM cUNiyA bhAgA sesa / tA eesi NaM paMcaNhaM saMbaccharANaM duvAlasamaM puSiNamAsiNiM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ! tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM ca AsADhaNaM chaduvIsaM muhuttA chaduvIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA caupaNNaM cuNNiyA bhAgA sesA / taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ! tA puNavvasuNA puNavvasussa solasamuhuttA aTTa ya bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTibhAgaM ca sattaTTihA chettA vIsaM cuNiyAbhAgA sesA, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM carimaM bAvaddhiM puNimAsiNi caMde keNaM NakkhatteNaM joei !, uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae, taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei!, tA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 243 sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam pusseNaM, puspassa ekUNavIsaM muhuttA tetAlIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA tettIsaM cuviNayA bhAgA sesA ||suu0 67 || chAyA - tAvat eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM prathamAM paurNamAsIM candraH kena nakSatreNa yunakti !, tAvat dhaniSThAbhiH, dhaniSThAnAM trayo muhUrttAH ekonaviMzatizca dvASaSTibhAgAH muhurttasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA paJcaSaSTicUrNikAH bhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? tAvat pUrvAbhyAM phAlgunIbhyAm aSTAviMzatimuhUrttA aSTatriMzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvAtriMzat cUrNikAbhAgAH zeSAH / tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvitIyAM paurNamAsIM candraH kena nakSatreNa yunakti ! tAvat uttarAbhyAM proSThapadAbhyAM uttarayoH prauSThapadayoH saptaviMzatiH muhUrttAH caturdaza ca dvASaSTibhAgAn muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvASaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunaki ? tAvat uttarAbhiH phAlgunIbhiH, uttarAphAlguarti saptamuhUrtAtrayatriMzacca dvApaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA ekaviMzaticUrNikA bhAgAH zeSAH / tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyAM paurNamAsIM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat azvinIbhiH, AzvinInAm ekaviMzatiH muhUrttAH nava ca ekapaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA tripaSTi cUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti !, tAvat citrAbhiH, citrANAm ekomuhUrtta aSTAviMzatizca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA triMzat cUrNikA bhAgAH zeSAH / tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvAdazIM paurNamAsIM candraH kena nakSatreNa yunakti ! tAvat uttarAbhi ASADhAbhiH, uttarANAM ca ASADhAnAM paviMzatiH muhUrttAH SaDviMzatizca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvApaSTiM bhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA catuH paJcAzat cUrNikAbhAgAH zeSAH, tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti, tAvat punarvasunA, punarvasoH SoDazamuhUrttAH aSTau ca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA viMzatizcUrNikAbhAgAH zeSAH / tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM caramAM dvASaSTiM paurNamAsI candraH tena nakSatreNa yunakti 2, tAvat uttarAbhiH ASADhAbhiH, uttarANAm ASADhAnAM caramasamayaH, tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat puSyena, puSyasya ekona - viMzatiH muharttAH tricatvAriMzataM ca dvApaSTibhAgA muhUrttasya, dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chatvA trayastriMzat cUrNikAbhAgAH zeSAH // sU0 67 // 2 TIkA-pUrva tribhiH sUtraizcandrasUryayoramAvAsyA paurNamAsyau parisamAptimaNDalapradezaM samyaka caMdra evaM sUrya kisa nakSatra meM yukta hokara kisa pUrNimA ko samApta karatA haiM vaha kahate hai - ( tA eesi NaM) ityAdi have caMdra ane sU kA nakSatramAM yukta thaine kai pUrNimAne samApta kare che e saMbaMdhI prathana 12 he. - ( tA eesiNaM) hatyAhi zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 sUryaprAptisUtre vivicya samprati saptapaSTitame'sminnarthAdhikAra sUtre tayoreva candrasUryayoH pratipaurNamAsI parisamAptikAle nakSatrayogaM pipRcchurAha-'tA eesi NaM' ityAdinA / __'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM puNNimAsiNi caMde keNaM NakhatteNaM joei !' tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM prathamAM paurNamAsI candraH kena nakSatreNa yunakti ?, 'tA'-tAvat-tatra yugabhogasamaye, eteSAmanantaroditAnAM 'paMcaNha' paJcAnAM samvatsarANAM madhye prathamAM-yugasya prathamamAsaprapUrNabodhikA 'puNimAsiNi' paurNamAsIM 'caMde' candraH sUryo vA (candrasyopalakSaNatvAt sUtre dvayorabhidhAnAcca) kena nakSatreNa yunakti !-kena nakSatreNa saha yogamupAgataH san prathamAM paurNamAsI parisamApayatIti gautamasya jijJAsAM zrutvA bhagavAnAha-'tA dhaNivAhi' tAvat dhaniSThAbhiH / atra yeSu nakSatreSu tArA bAhulyamasti tatra bahuvacanaM prayujyate tena dhaniSThAmiH-dhaniSThA nakSatreNa saha vartamAnazcandro yugasya prathamAM paurNamAsI parisamA TIkArtha-pahale tIna sUtroM se amAvAsyA evaM pUrNimA kI samApti kA maMDalapradeza kI samyaka prakAra se vicAraNA karake aba saDasaThaveM arthAdhikAra sUtra meM unhI sUrya candra kA pratyeka pUrNimA samApti kAlameM nakSatra ke yoga ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate hue kahate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM) saMvaccharANaM paDhamaM :puNimAsiNiM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) (tA) yuga ke bhogakAla meM ye pUrvokta (paMcaNhaM) pAMca saMvatsaroM meM arthAt yugakA prathama bhAsa pUrNa karanevAlA (puNimAsiNiM) pUrNimA ko (caMde) candra athavA sUrya (yahAM caMdra zabda upalakSaNa rUpa hone se evaM sUtra meM donoM kA kathana hone se candrapada se candra sUrya donoM kA grahaNa samajheM) kisa nakSatra ke sAtha yoga prApta karake pahalI pUrNimA ko samApta karatA hai ? isaprakAra se zrIgautamasvAmI ke praznako sunakara uttarameM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA dhaNivAhi) nakSatroM meM tArAoM kI bahulatA hotI hai ataH usako bahuvacana se kahA hai| dhaniSThAnakSatra ke sAtha TakArtha-pahelAM traNa sUtrothI amAvAsyA ane pUrNimAnI samAptinA maMDaLa pradezanI samyapha prakArathI vicAraNA karIne have A saDasaThamAM adhikAra sUtramAM eja sUrya caMdranA dareka pUrNimA samApti kALamAM nakSatranA roganA viSayamAM zrIgautamasvAmI prazna karatAM kahe cha-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhama puNNimAsigi caMde keNaM NakkhattegaM jo i) (sA) yuganA bhegakALamAM A pUrvokta ( vaMDuM) pAMca saMvatsaremAM arthAt yuganA pahelA mAsane pUNa 42vAvANI (paNNimAsiNi) pUNi mAne (caMde) yaMdra sUrya (DI 56 54aa rUpa hovAthI ane sUtramAM banenuM kathana hovAthI rAMdrapadathI caMdra sUrya beunuM grahaNa samajavuM) kayA nakSatranI sAthe ce. prApta karIne pahelI pUrNimAne samApta kare che? A zate zrIgautamasvAmInA prabhane sAmAna uttaramA zrIlagavAn 4 cha-(tA paNihAha) (nakSatramAM tArAonuM adhipaNuM hoya che tethI tene bahuvacanathI kahela che.) dhaniSThA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 245 payati / atha cAtra sUkSmatvaM darzayati-dhaNihANaM tiNi muhattA ekUNavIsaM ca vAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA paNNahicuNiyA bhAgA sesA' dhaniSTAnAM trayo muhUrtAH ekonaviMzatizca dvApaSTibhAgAH muhartasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paJcaSaSTi cUrNikAbhAgAH zeSAH / tAsAM dhaniSThAnAM-dhaniSThAnakSatrasya trayo muhUrtAH pUrNastathA ekasya ca muhUrtasya ekonaviMzatiSiSTibhAgAH / etanmitAH, ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chittvA-vibhajya yadbhavet tasya paJcaSaSTizcarNikAbhAgAH zeSAH bhavanti, arthAt 3 / / etAvanmiteSu muhUrteSu gateSu satsu tataH paraM dvASaSTeH saptapaSTibhAgasyApi pazcaSaSTizcUNikAbhAgAH / ityavaziSTAH bhavanti / tathAhi-pUrva candrasya paurNamAsIyogavicAre nakSaANAM dhruvAH pratipAditAH santi te ceme-66|3| ityevaM rUpAH, SaTpaSTirmuhUrtAH pUrNastathA ekasya ca muhattasya paJcadvASTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaH saptapaSTibhAgazcati / ityevaM rUpo dhruvarAzidhiyate, dhRtvA cAtra prathamAyAM paurNamAsyAM candranakSatrayogo jJAtubhiSTe, tena rahA havA caMdra yugakI prathama pUrNimA ko samAsa karatA hai| aba isa viSaya meM sUkSmadRSTi se kahate haiM-(dhaNihANaM tiNNibhuttA ekUNavIsaM ca bAvaDibhAgA bhuhattassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chetA paNNaTi cuNiyAbhAgA sesA) dhaniSThA nakSatra kA pUrA tIna muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unnIsa bhAga itane pramANa tathA bAsaThiyA eka bhAga ko saDasaTa se vibhakta karake jo phalita ho usakA paiMsaThiyA cUNikA bhAga zeSa rahatA hai arthAt 3 / / itanA pramANa gata hone para tadanantara saDasaThiyA bAsaThabhAga kA bhI paiMsaTha cUrNikA bhAga zeSa rahatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki pahale caMdra kA pUrNimA ke yoga kI vicAraNA meM dhruva nakSatroM kA pratipAdana kiyA hai ve isa prakAra se haiM-66 / / chiyAsaTha muhUrta pUrA tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga / isa prakAra se dhruvarAzi sthApita karake yahAM para pahalI pUrNimAsyA meM nakSatrayoga jAnane nakSatranI sAthe rahela caMdra yuganI pahelI pUrNimAne samApta kare che. have A viSayamAM sUkSma dRSTithI 4 cha-(dhaNidvANaM tiNNi muhuttA egUNavIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttAsa bAvadhi bhAgaM ca sattadvihA chettA paNNadvicuNiyA bhAgA sesa!) pani nakSatranA na bhuta pu2|| tathA eka muhanA bAsaDiyA ogaNIsa bhAga 1 ATaluM pramANa tathA bAsaDiyA eka bhAgane saDasaThathI vibhakta karIne je phaLa Ave tenA pAMThiyA cUrNikA bhAga zeSa rahe che. kahevAno bhAva e che ke pahelA caMdranA pUrNimAnA yoganI vicAraNAmAM yuvA nakSatronuM pratipAdana karela che. te A pramANe che. 66 A chATha muhUrta purA tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA pAMca bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThayA eka bhAga A prakArathI yuvarAzi sthApita karIne ahIM pahelI pUrNimAne nakSatramAM jANavA mATe ekathI guNAkAra zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 sUryaprajJaptisUtre tatra guNaka ekarUpa ityekena guNyate, ekaguNitA evaM sarve aGkAH bhavantIti niyamAt ekena guNato'pi sa eva rAzistiSTheta, atastAvAneva jAtaH (66) 1 = 66 ke tasmAt abhinnikSatrasya nava muhUrttAH ekasya ca muhUrttasya caturviMzatidvaSaSTibhAgAH ekasya ca bhAgasya SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgA - 9 // ityevaM pramANaM zodhanakamatra zodhyate - (66 6)-(913)-563 atra sacchekagaNitakrameNa kriyA kRtAvartate yathAtra paTSaSTe : pUrNAGkAt navamuharttAH zuddhaH pazcAt sthitAH saptapaJcAzanmuharttAstitavAgretanAnAmaGkAnAM zodhanArtha tebhya eko muhUrtI gRhItaH, gRhItvA ca dvApaSTibhAgIkRtaste ca dvASaSTirapibhAgA dvASaSTiarrai paJcarUpe prakSipyante tadA jAtA: saptaSaSTiSaSTibhAgAH tebhyazcaturviMzatiH zuddhAH pazcAt sthitAH tricatvAriMzat -- atrApyagretana kriyA pravarttanArtham ebhyopyekaM rUpamAdAya saptaSaSTibhAgI kriyate, te ca saptaSaSTirapi bhAgAH saptaSaSTirmAgamadhye prakSipyante ke liye eka se guNAkAra kare to eka se guNita sabhI aMka usI prakAra rahatA hai, eka se guNA karane para bhI vaha rAzisamUha usI prakAra rahatA hai ataH vaha usI prakAra ( 66 / / ) + 1 =66 / hai / hai ataH abhijita nakSatra kA navamuhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaTiyA covIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga-96 / haiM itanA pramANa ko yahAM zodhita kare(666 / cha)-9 / N / =566 / ke yahAM saccheda gaNitapaddhati se kriyA kI gaI hai / jaise yahAM para chiyAsaTha pUrNAGka se navamuhUrta zuddha hote haiM tatpazcAt rahe sattAvana muhUrta usase Age ke aMkoko zodhita karane ke liye unameM se eka muhUrta grahaNa karake usakA bAsaTha bhAga kare una bAsaTha ko bAsaThiyA bhAga rAzimeM pAMca ke rUpa se prakSipta kare ataH bAsaThiyA saDasaTha hote haiM, unameM se 24 covIsa zuddha hote haiM evaM tayAlIsa bacate haiM, yahAM para bhI Age ke samAna prakriyA karane ke liye inameM se eka rUpako lekara ke usakA karavA te ekathI guNita badhAja aka eja pramANe rahe che. tethI te eja pramANe 66 R>{s+1={6}} thAya che tethI abhijIt nakSatranA navamuhUta tathA eka muhUrtanA khADiyA cAvI bhAga tathA khAsayiA eka bhAganA saDaDiyA chAsaTha bhAga 2, ATalA pramANane ahIM zASita karavA (66pa,}s) 2,6!=5642,27 ahIM sammeda gaNita paddhatithI kriyA karavAmAM Avela che. jema ahIM chAsaTha pUrNAMkathI nava muhUrta zuddha thAya che. te pachI rahelA satAvana muSkRta tenI AgaLanA aMkone zaeNAdhita karavA mATe temAMthI eka muhUrta grahaNa karIne tenA bAsaTha bhAga karavA e bAsane bAsiyA bhAga rAzimAM pAMca rUpe prakSipta karavA te khAsakriyA saDasaTha bhAgA thAya che. temAMthI cAvIsa zuddha haiAya che ane teMtAlIsa vadhe che. 6-2-3 ahI paNa pahelAnI jema prakriyA karavA mATe AmAMthI eka sakhyAne laI ne tenA saDasaDa bhAga karavA e saDasaTha zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 247 tadA jAtA aSTaSaSTiH saptaSaSTibhAgAH, ebhyaH SaTpaSTiH zuddhAH tadA jAtau dvau pazcAta saptapaSTibhAgI --- athaiSAM yathAkrameNa nyAso ythaa-56| tatazcaitebhyaH triMzatAmuhattaiH zravaNaH zuddhaH 56-30-26 sthitAH pathAt paiviMzatirmuhartAH / ata idamAgataM yat dhaniSThA nakSatrasya triSu muhUttaMpu gateSu ekasya ca muhUrtasya ekonaviMzati saMkhyeSu dvApaSTibhAgeSu ca gateSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcasaMkhyeSu saptapaSTibhAgeSu zeSeSu ca yugasya prathamA paurNamAsI parisamAptimupayAti / ityevamatra dhulIkarmaNA gaNitakriyA pradarzito vartate iti / samprati sUryanakSatrayogaM pRcchannAha-'taM samayaM ca NaM sUrie keNaM NakhatteNaM joei !' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ! / 'taM samaya' mityatra (kAlAdhvano ryAptI) ityadhikaraNatve'pi dvitIyA / te nAtrAyamarthoM jJeyaH 'taM samayaM tasmin samaye arthAta yasmin samaye candreNa yuktaM dhaniSThAnakSatraM yathoktazeSaM ca parisamApayati, tasmin samaye-tasmin saDasaTha bhAga kare ve saDasaTha bhAga bhI saDasaThiyA bhAga ke sAtha joDe to saDasaThiyA aDasaTha bhAga hote haiM unameM chiyAsaTha zuddha hote haiM, ataH saDasaThiyA do bhAga hote haiN| ina sabakA krama se nyAsa isaprakAra hotA hai-56|3| inameM se tIsa muharta se zravaNa nakSatra zuddha hotA hai 53-30= 26 pazcAt chAisa muharta rahate haiN| ataH yaha phalita hotA hai ki dhaniSThA nakSatra kA tIna muhUrta jAne para tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDa saThiyA pAMca bhAga zeSa rahe taba yugakI prathama pUrNimA samApta hotI hai / isaprakAra yahAM para dhUlikrama se gaNitaprakriyA dikhalAI hai / ____ aba zrIgautamasvAmI sUrya nakSatrayoga ke viSaya meM prazna karate huve kahate haiM(taM samayaM ca NaM sArie ke NaM NakkhatteNaM joei) (taM samayaM) yahAM para (kAlA dhvano AptA) isa sUtrase adhikaraNa meM bhi hilIyA hotI hai ataH isa prakAra se artha hotA hai, (taM samayaM) usa samayameM arthAt jisa samayameM caMdra ke sAtha dhaniSThA bhAgo paNa saDasaDiyA bhAganI sAthe meLave te saDasaThiyA aDasaTha bhAga thAya che. temAM chAsaTha zuddha hoya che tethI saDasaThiyA be bhAga thAya che. - = A badhAne kamathI nyAsa A rIte thAya che. pa66,2g AmAMthI tIsa muhUrtathI zravaNa nakSatra zuddha thAya che. pa-30=26 te pachI chavvIsa muhUrta bace che. tethI e siddha thAya che ke--dhaniSThA nakSatranA traNa muhUrta gayA pachI tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA pAMca bhAga zeSa bace tyAre yuganI pahelI pUrNimA samApta thAya che. A rIte ahIM dhUli kamathI gaNita prakriyA batAvavAmAM AvI che. ve zrIgItamayAmI sUrya nakSatranA yAnA viSayamA pazna 420i & cha-(taM samaya NaM sUrie kaNaM NakkhattaNaM jorai) (taM samaya) gaDI (kAlAdhvano vyAptA) mAnAthI adhi42 mAM dvitIyA thAya che tathA // zate a thAya che. (taM samaya) se samayamA arthAt re zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 sUryapraptisUtre kSaNe Namiti vAkyAlaMkAre 'larie' sUryaH kena nakSatreNa 'joei' yunakti-kena nakSatreNa saha pravartamAnaH san tAM prathamAM paurNamAsI parisamApayatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha'tA puvAphagguNINaM aTThAvIsa muhu tA atIsa ca bAvadvibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA dubattIsaM cuNiyA bhAgA sesA' tAvat pUrvAbhyAM phAlgunIbhyAm aSTAviMzatimuhartA aSTAtriMzacca dvApaSTibhAgAH muhartasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvAtriMzaccUNikAbhAgAH zepAH / 'tA' tAvat-tatra sUryanakSatrayogavicAre khalviti nizcitaM 'puvvA phagguNINaM ityatra pUrvAphAlgunI nakSatrasya dvitArakatvAt dvivacanaM prayoktavyati dvivacane prApte'pi prAkRtatvAdvahuvacanaM prayuktaM / vastutastu pUrvAbhyAM phAlgunIbhyAmiti kRtaM vartate / tatazca tayoH pUrvAphAlgunyostadAnIMtane samaye aSTAviMzatirmuhAH , ekasya ca muhartasya aSTAtriMzacca dvApaSTribhAgAH, ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptaSaSTidhA chitvA-saptapaSTivibhAgAn vibhajya tasya vibhAgasya satkA dvAtriMzaccUrNikAbhAgA avaziSTA yadA bhavanti tatraiva pradeze sthitaH san nakSatra yukta hokara yathokta prathama pUrNimA ko samApta karatA hai usasamaya (sariNa) sUrya (keNaM Nakkhatte NaM) kauna nakSatra ke sAtha yukta hokara usa pahalI pUrNimA ko samApta karatA hai ? isaprakAra zrIgautamasvAmI kA prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA pubvAphagguNINaM aTThAvIsaM muhuttA aTTatIsaM ca bAvadvibhAgA muhattassa bAcaTThibhAgaM ca sattahihA chettA dubattIsaM cuNiyA bhAgA sesA) sUrya nakSatra ke yoga vicAra meM (puvAphagguNI NaM) yahAM para pUrvAphalgunI nakSatra do tArAvAlA hone se dvivacanakA prAyoga karanA cAhie yahAM para bahavacana kA jo prayoga hai so divacana meM bahuvacana kA prayoga ArSa hone se haiN| pUrvAphalgunI nakSatra kA usa samaya meM aAisa muharta tathA eka maharta kA bAsaThiyA aDatIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga ko saDasaTha se leTa karake saDasaThiyA bhAga kA vibhAga karake usa vibhAga kA battIsa cUNikA samaye caMdra ghaniSThA nakSatranI sAthe yuti thaIne pUrvokta pUrNimAne samApta kare cha, ye sabhaye (sUriNa) sUrya (ke i kkhane Na) yA nakSatranI sAtha hI ye prathama pUrNimAne samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhAvAna cha (tA puSyAphagguNINaM aTThAtIsaM muhuttA aTutIsaM ca bAvadvibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattaTihA chettA dubattIsaM cuNiyAbhAgA sesA) sUrya nakSatranA yasa dhI viyA29i (puvAphagguNINa) se pUrvAgunI nakSatra meM tArApovADApAthI dvivacanano prayoga kare jaIe, paNa ahIM je bahuvacanane prayoga karela che, te ArSa hovAthI dvivacanamAM bahuvacana samajI levuM. pUrvAphAgunI nakSatranA je samaye aThayAvIsa maharta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ADatrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDa bhAga karIne e vibhAganA batrIsa yuNikA bhAga jyAre zeSa rahe tyAre e pradezamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 249 sUryaH prathamAM paurNamAsIM parisamApayatItyarthaH / tathAhi - atrApi gaNitakramaH pradarzanIyo yathA - sa eva SaTSaSTirmuhUrttAH ekasya ca muhUrttasya paJcadvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekaH saptaSaSTibhAgaH 66 / hai / ityevaM pramANo dhruvarAzirdhiyate, dhRtvA ca ekena guNakena guNya ekena guNitamapi tadeva bhavati (sarveSAmaGkAnAmeka guNitatvAt ) atastAvAneva jAtaH -66 / / ata asmAt puSyasya zodhanakaM 19 / / ekonaviMzatirmuhUrttAH ekasya ca muhUrttasya tricatvAriMzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayastriMzad saptaSaSTibhAgA ityevaM pramANaM zodhyate-- (66) - (19 / / =46 / / atrApi zodhanaprakArospUrNAGkagaNitakrameNa jJAtavyo yathA SaTSaSTe muhartebhyaH ekonaviMzatirmuharttAH zuddhAH pazcAt sthitAH sapta catvAriMzad agretanakriyApracArArtha saptacatvAriMzadbhya eko muhUrtto gRhyate tadA tatra sthitAH SaT catvAriMzad, gRhItasya caikasya muhUrttasya dvApaSTibhAgAH kRtvA bhAga jaba zeSa rahe usI pradeza meM rahakara sUrya prathama pUrNimA ko samApta karatA hai| yahAM para bhI gaNita prakriyA isaprakAra se haiM vahI pUrvokta chiyAsaTha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga 66 / / isaprakAra kI dhruvarAzI rakhakara ekarUpa guNaka se guNana kriyA kareM eka se guNita usI prakAra rahatA hai, ataH usI prakAra 66|| rahatA hai / isameM se puSya nakSatra kA 19 unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga isa pramANa se zodhita kareM (66) - (19) = 46 / / yahAM zodhana kA prakAra apUrNAGka gaNita krama se jAnA jAtA hai-jaise ki - chiyAsaTha muhUrta meM se unnIsa muhUrta zuddha hotA hai, pazcAt saMtAlIsa rahatA hai / Age kI kriyA ke liye seMtAlIsameM se eka muhUrta leveM to vahAM para chiyAlIsa bacatA hai / eka muhUrta jo liyA hai usakA bAsaTha bhAga karake bAsaThiyA bhAga meM pAMca rahIne sUrya pahelI punamane samApta kare che. ahIM paNa gaNita prakriyA A rIte thAya che. ahIMyAM eja pUrvokta dhruvazazI chAsaTha muhUrta tathA eka muhU nA khAsiyA pAMca bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDa saDiyA eka bhAga 665 6 A pramANe rAkhIne ekathI guNAkAra karavA ekathI guNela eja pramANe rahe che, tethI eja pramANe dArA rahe che AmAMthI puSya nakSatranA 194 reMka ogaNIsa muhUta tathA eka muhUtanA khAsakriya. teMtAlIsabhAga ane mAsiyA ye bhAganA saDasahiyA tetrIsabhAgazrI zodhita rakhA. (66/67) - (1737) = 46 / 33 A rItechAsaTha muhUrtImAMthI e!gaNIsa bAda karatAM pAchaLa suDatAlIsa bace che. AgaLanI kriyA mATesuData!lIsamAMthI eka murhuta levAmAM Ave te! tyAM chetAlIsa vadhe che. eka muhUte je levAyuM che tenA khAsaTha bhAga karIne khADiyA bhAgamAM pAMca umerA teA bAsiyA saDasaTha zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 sUryaprajJaptisUtre dvApaSTibhAgarAzau paJcakarUpe prakSipyante tadA jAtA dvApaSTibhAgAH saptapaSTiH / ebhyastricatvAriMzad dvApaSTibhAgAH zodhyante / ato jAtAzcaturviMzati piSTibhAgAH / ato'pi pazcAttanI kriyAM kattu ebhyopyekarUpamupAdIyate, tato jAtAtrayoviMzatiH dvApaSTibhAgAH / gRhItasya caikarUpasya saptapaSTibhAgAH kriyante kRtvA ca saptapaSTibhAgaikamadhye prakSipyante tadA jAtA aSTaSaSTiH saptapaSTibhAgAH etebhyastrayastriMzad saptaSaSTibhAgAH zodhyante -- zodhite ca sthitAH paJcatriMzad saptapaSTibhAgAH / yathA krameNa nyaste sti-46| / paTa catvAriMzanmuhUrtAH ekasya ca muhUrtasya trayoviMzati ssssttibhaagaaH| ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcatrizad sptpssttibhaagaaH| tatazca paJcadazamuharAzleSAnakSatra, triMzatA ca muhUrtermadhAnakSatraM zuddha 15+30-45 tatazca 46-45% 1 sthitaH pazcAdeko muhUtrtaH / tenA. vaziSTAGkAnAM yathAkrameNa nyaste sti-(46||-45-1|3| eko muhataH pUrNaH, ekasya ca muhUrtasya trayoviMzati SiSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcatriMzad kA prakSepa kare to bAsaThiyA saDasaTha bhAga hote haiN| inameM se bAsaThiyA teMtAlIsa kA zodhana kare - to isaprakAra bAsaThiyA covIsa bhAga bacatA hai, isameM se Age kI kriyA karane ke liye eka grahaNa kare to bAsaThiyA teIsa rahatA hai, eka jo liyA hai usa kA saDasaTha bhAga karake ekake sATha joDe to saDasaThiyA aDasaTha bhAga hote haiN| isameM se saDasaThiyA tetIsa ko zodhita kare to isaprakAra saDasaThiyA paiMttIsa bhAga rahatA hai| usakA krama se nyAsa kare jaise kI-46 chiyAlIsa muharta eka muharta kA bAsaThiyA teisa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtIsa bhAga rahatA haiM, usameM se paMdraha se azleSAnakSatra tIsa muhata se madhAnakSatra, ko zodhita kare 15+30-45 to isaprakAra hotA hai 46-45-1 pazcAt eka muharta bacatA hai| avaziSTa aMko ko kramase rakhe to-46||4)-45-1|| eka muhUrta pUrA tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teIsa bhAga tathA bAsaThiyA ekabhAga bhAga thAya che temAMthI bAsaThiyA tetAlIsa bhAga bAda karavA. phArU = te A rIte bAsaThiyA covIsa bhAga bace che. temAMthI AgaLanI kriyA mATe eka levAmAM Ave te bAsayi tevIsa bace che. 3 eka je lIdhela che tenA saDasaTha bhAga karIne ekamAM meLavo. saDasaDiyA aDasaTha thAya che. 6 AmAMthI saDasaThiyA tetrIsane bAda kare te da 2325 A rIte sAsaThiyA pAMtrIsa bhAga bace che. tene kamanI rAkhe jemake 46 rUche chetAlIsa muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tevIsa bhAga tathA bAsayiA eka bhAga saDasaThiyA pAMtrIsa bhAga bace che. temAMthI paMdarathI azleSA nakSatra, trIsa muhartathI maghA nakSatrane zuddha karavA 25+30=45 A rIte thAya che. 4-45=1 pAchaLa eka muhUrta praya che. pAThInA Ane umathI. 21vAmAM Ave te! 46163 5 / -45-1,13,35 eka muhUrta purUM tathA eka muhUrtana bAsaThiyA tevIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 251 23 saptaSaSTibhAgAH 1 / 3 / iti / ata AgataM pUrvAphAlgunI nakSatrasya aSTAviMzatau muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya aSTAtriMzati dvApaSTibhAgeSu, ekasya dvASaSTibhAgasya ca dvAtriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu sUryo yugasya pUrvArddha prathamAM paurNamAsIM parisamApayatIti gaNitakriyayA siddhyati, etasya nAma gaNitakrame dhUlIkarma ete ca muhUrttAH sUryamuhUrttAH procyante / etAeta sUryamuhUrtta trizatA trayodaza rAtrindivAni, ekasya ca rAtrindivasya dvAdaza vyAvahArikA: muharttAH bhavanti / ata etadanusAreNaiva gataikadivasabhAgagaNanA tathA ca zeSasthitadivasagaNanA ca pUrvAphAlgunI nakSatrasya svayaM karttavyA / evameva krameNa uttarasUtreSvapi sUryanakSatrayoge svayamUhanIyA ca / athAtraiva pUrva puSyanakSatrasya zodhanakamekonaviMzatirmuhUrttAH ekasya ca muhUrttasya tricatvAriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzad kA sasaThiyA paiMtIsa bhAga 13 raha jAtA hai / isase yaha phalita hotA hai kI pUrvAphAlgunI kA aTThAvIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aDatIsa bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA battIsa bhAga zeSa rahane para sUrya yuga ke pUrvArddha meM pahalI pUrNimA ko samApta karatA hai isaprakAra gaNitakriyA se siddha hotA hai| isakA nAma gaNita kramameM dhUlIkarma kahA jAtA hai, ye sUrya muhUrta kahe jAte haiM / isa prakAra ke tIsa sUrya muhUrta se teraha ahorAtra hote haiM, eka ahorAtra kA bAraha vyAvahArika muhUrta hote haiM ataH isa kathana ke anusAra pUrvAphAlgunI nakSatra kA gata eka dinake bhAga kI gaNanA tathA zeSa rahe huve divasa kI gaNanA svayaM kara leveM / isIprakAra Age ke uttara sUtra kathana meM sUrya nakSatra ke yoga ke viSaya meM svayameva vicAraNA karaleveM / yahAM para pahale puSya nakSatra kA zodhana unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAganA saDasaDiyA pAMtrIsa bhAga 12e pappu khAkI rahe che. AnAthI e phalita thAya che ke pUrvAphAlgunI nakSatranA aThayAvIsa muhUta tathA eka muhUtanA khAsakriyA trIsa bhAga tathA bAsiyA eka bhAganA saDasakriyA batrIsa bhAga khAkI rahe tyAre tyAre sUrya yuganA pUrvAnI pahelI punamane samApta kare che. A rIte gaNita prakriyAthI siddha thAya che Anu nAma gaNita kramamAM dhUlikama` kahe che. Ane sUrya muhUta kahevAmAM Ave che. A pramANe trIsa sUrya muhUtathI te rAtri divasa thAya che, eka rAta divasanA bAra vyAvahArika muhUta thAya che. jethI A kathanAnusAra pUrvAphAlgunInakSatranA gayelA eka divasanA bhAganI gaNatrI tathA khAkI rahelA divasanI gaNatrI pete vicArI levI. Aja pramANe AgaLanA uttara sUtramAM sUrya nakSatranA caiganA sabaMdhamAM peteja vicArI levu. ahI agAu puSya nakSatranuM zeAdhanaka ogaNIsa muhUta tathA eka muhUrtInA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 sUryaprajJaptisUtra sptssssttibhaagaa:-19|3| ityevaM pramANaM pratipAditaM tat kathamavasIyata iti cet procyate -yatohi pUrvayugaparisamAptivelAyAM puSyanakSatrasya trayoviMzatiH saptapaSTibhAgAH parisamAptimupagatAH, catvAriMzadavatiSThanti ca / ataste catuzcatvAriMzat saptapaSTibhAgAH muhartakaraNArtha triMzatA guNyante x 30 jAtAni viMzatyadhikAni trayodazazatAni saptapaSTibhAgarUpANi / atasteSAM saptaSaSTayA bhAgo hiyate 17=1947 labdhAH ekonaviMzati muhartAH zeSAstiSThanti saptacatvAriMzat sptssssttibhaagaaH| te ca dvApaSTibhAgakaraNArtha dvASaSTayA guNyante sx 62 27 jAtAni uparitane caturdazottarANi ekonatriMzacchatAni, adhastane ca saptapaSTireva / atasteSAM saptapaSTayA bhAgo hriyate-=+ labdhAstricatvAriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzad saptapaSTibhAgAH ata upapadyate puSyanakSatrasya yAthArthya zodhanakaM 19 / / / etat dhruvarAzeH zodhitaM vartata iti / ityevaM gaNitakriyAM bhAga 19 / / isaprakAra kA pramANakahA hai vaha kisa prakAra se hotA hai ? isa ke liye kahate hai-pUrva yugakI samApti ke avasara meM puSyanakSatra kA saDasaThiyA teisabhAga samApta hokara saDasaThiyA cuvAlIsa bhAga avaziSTa rahatA hai, ataH besaDasaThiyA cuvAlIsa bhAga kA muhUrta karane ke liye tIsase guNita kare + 301730- to isaprakAra saDasaThiyA terahaso vIsa hote haiN| usakA saDasaTha se bhAga kare70-1947- to unnIsa muhUrta hote haiM, evaM saDasaThiyA seMtAlIsa muhUrta zeSa bacatA hai, usakAbAsaTha bhAga karane ke liye bAsaTha se guNita kare +622144 isaprakAra upara meM unatIsamo caudaha tathA nIce meM saDasaTha rahatA hai usakA saDasaDa se bhAga kare 2114 +33 to isaprakAra bAsaThiyA teMtA. lIsabhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiya tettIsa bhAga rahatA hai| puSyanakSatra kA yathArtha zodhanaka 19 // hotA hai usako dhruvarAzi se zodhita bAsaDiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA tetrIsa bhAga 19. 23 A pramANenuM pramANa kahela che. te kevI rIte thAya che? te batAvavA mATe kahe chepUrva yuganI samAptinA avasare puSya nakSatranA saDasaThiyA tevIsa bhAga purA thaIne saDa saThiyA cuMmAlIsa bhAga bAkI rahe che, tethI e saDasaThiyA cuMmAlIsa bhAganA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra kare 30=4deg A rIte saDasaDiyA terase vIsa thAya che. tene saDasaThathI bhAgAkAra kare jemake-124deg =1964 A rIte ogaNIsa muhUrta thAya che. tathA saDasaThiyA suDatAlIsa muhUrta bAkI vadhe che. tenA bAsaTha bhAga karavA mATe bAsaThathI guNavA 4+2=44 A rIte upara ogaNatrIsa coda tathA nIce saDasaTha rahe che. tene saDasaThathI bhAga kara 24=3 +8 A rIte karavAthI bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga ane bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA tetrIsa bhAga rahe che. puSya nakSatranuM yathArtha zodhanaka 19, 3, 2 thAya che. tene dhavarAzithI zedhita karela che. A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam 253 vilokya punagautamaH praznayati-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM puNimAsiNiM caMde keNaM NakkhatteNaM joei' tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvitIyAM paurNamAsI candraH kena nakSatreNa yunakti ! / 'tA' tAvat-tatra candrasUryayoH paurNamAsI nakSatrayogavicAre 'eesi NaM' eteSAmanantaroditAnAM yugabodhakAnAM paJcAnAM sambatsarANAM-cAndracAndrAbhivaddhita saMjJakAnAM vatsarANAM madhye saMcaran candro dvitIyAM paurNamAsIM 'keNaM NakkhatteNaM' kena nakSatreNa saha vartamAna:-kasmin nakSatre sthitaH san 'joei yunakti-dvitIyAM paurNamAsI parisamApayatIti gautamasya praznajijJAsAM zrutvA bhagavAnAha-'tA uttarAhiM poTuvayAhiM' tAvat uttarAbhyAM prauSThapadAbhyAM / tatra paurNamAsI nakSatrayogavicAre candraH uttarAprauSThapadA-uttarAbhAdrapadA nakSatreNa saha vartamAnaH san dvitIyAM paurNamAsI parisamApayati, atrApi uttarAprauSTapadAnakSatrasya dvitArakatvAt dvivacanaprayoga eva samucitaH prAkRtatvAt sUtre bahuvacanaM prayuktaM vattate / ataH 'uttarAhiM poTavayAhiM' ityatra uttarAbhiH prauSThapadAbhiH sthAne uttarAbhyAM prauSThapadAbhyAmityevaM rUpaiva chAyA samuciteti / atha nakSatrasya sUkSmavibhAgaM darzayati-'uttarANaM poTTavayANaM sattAvIsaM muhuttA codasaya bAvadvibhAge muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA bAvaTi cuNiyA kiyA hai| isaprakAra gaNita prakriyA ko jAnakara zrIgautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM puNimAsiNiM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) caMdrasUrya ke pUrNimA ke nakSatra yoga vicAraNA meM (eesi Na) ye Age kathyamAna yugabodhaka pAMca saMvatsara-cAndra cAndra abhivaddhitAdi saMjJAvAle saMvatsaroM meM saMcAra karatA havA caMdra dUsarI pUrNimA ko (keNaM Nakkhate Na) kaunasA nakSatra meM rahakara (joei) dUsarI pUrNimA ko samApta karatA hai ? isaprakAra gautamasvAmI kA prazna sunakara ke uttara meM zrIbhagavAn kahate hai(tA uttarAhiM poTTavayAhiM) uttarApauSTapadA nakSatra se yukta hokara caMdra dUsarI pUrNimA ko samApta karatA hai| __aba nakSatra kA sUkSmavibhAga dikhAte haiM-(uttarANaM poTTavayANaM sattAvIsaM muhuttA coisa ya bAvaTThibhAge muhuttassa bAvaTibhAgaM ca sattaTTihA chettA agita praThiyAne navIna zrIgItamasvAmI zithI prabhuzrIne pUche che-(tA eesi gaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM puNNimAsiNiM caMde keNaM NakhatteNaM joei) 'dra sUrya nAbhiA sabhA54 nakSatra yoganA vidyArama (eesi Na) 0 mA 42vAmA bhaavnaa| yugamodhara yAMdra yAMdra abhivardhitAdi saMjJAvALA pAMca saMvatsaramAM saMcAra karate caMdra bIjI punamane (of NakkhattaNaM) 4 // nakSatramA 2hIne (joei) mI punamane samApta 42 cha ? 2mA prabhArI nA zrIgautamasvAbhAnA praznane sAmaNIna. uttaramA zrImAvAn 4 cha-(tA uttarAhiM poTuvayAhi) uttarA praSTipadA nakSatrano vega karIne caMdra bIjI pUrNimAne samApta kare che. ve nakSatra yo samadhI sUkSma viyA matAva cha,-(uttarANaM poDhavayANaM sattAvIsa muhuttA zrI suryaprati sUtra : 2 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 ____sUryapraptisUtra bhAgA sesA' uttarAbhyAM prauSThapadAbhyAM saptaviMzatirmuhUrttA caturdaza ca dvApaSTibhAgAH muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA dvApaSTi cUrNikAbhAgAH zeSAH, uttarAbhyAM prauSThapadAbhyAMuttarAbhAdrapadAbhyAM tayoruttarAbhAdrapadayoH 'sattAvIsa muhuttA' saptaviMzatirmuhartAH ekasya ca muhartasya caturdazadvApaSTibhAgAH, ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chittvA-vibhajya tasya ca vibhaktasya satkA dvASTizcUrNikAbhAgAH zeSAH 27 / / / ityevaM bhUtAsthitiyaMdAvatiSThate tadaiva dvitIyAM pauNabhAsI candraH parisamApayatItijJeyam / yathAhi atrApi pUrvokta evaM nakSatra dhruvraashi:-663|7 paT paSTimuhartAH ekasya ca muhattasya paJcadvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptapaSTibhAgAzceti gRhiitvyaaH| gRhItvA ca dvitIyapaurNamAsIjijJAsAyAM dvAbhyAM guNakAbhyAM guNyate-(66 / / / )x2132 / 33 / jAtaM muhartAnAM dvAtriMzaduttaraM zataM ekasya ca muhartasya dazadvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvau saptapaSTibhAgAviti / tataH pUrvapratipAditayuktyA abhijinnakSatrasya zodhanakaM (9 / / ) navabAvahi cuNiyA bhAgA sesA) uttarAbhAdrapada kA 'sattAvIsaM muhuttA' satA. vIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA caudaha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake usameM se bAsaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe jaise ki 271167 isa prakAra jaba ho jAya usI samaya candra dUsarI pUrNimA ko samApta karatA hai, jaise ki yahAM para bhI pUrvokta dhruvarAzI hotI hai 66 chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga grahaNa karake dUsarI pUrNimA ke samApti jijJAsA meM dose guNA kare (66 / / )+2=133 / 3 / isa prakAra ekaso battIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA dasa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA do bhAga hote haiM, usameM se pUrvapratipAdita yukti se abhijit nakSatra kA zodhanaka (9) nava muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsacodasa ya bAvadvibhAge muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA bAvadvicuNiyAbhAgA sesaa)utt2| bhAdrapahAnA (sattAvIsaM muhuttA) satyAvIsa muDUta tathA me mutanA yAsAThayA yauha mA tathA bAsaThiyA eka bhAgane saDasaTha bhAga karIne temAMthI bAsaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe jema ke27 . A pramANe jyAre thAya tyAre e samaye caMdra bIjI pUrNimAne samApta kare che, ahIM paNa gaNita prakriyA batAve che jema ke ahIM badhI ja pUrvokta dhavarAzI hoya che. =6-phA- chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThamA bhAgane laIne bIjI pUrNimAnI samApti jIjJAsAmAM bethI guNAkAra kare. (68141)+2=132 / / cha mA rIte meso patrIsa muDUta tathA me muitanA bAsaThiyA dasa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA be bhAga thAya che. AmAMthI pahelAM kahela yuktithI abhijIta nakSatranuM dhanaka (lAphaeN) nava muhUrta tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 255 muhUrtAH, ekasya ca muhUrttasya caturvizati SiSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptapaSTibhAgAH-9 / / ityevaM pramANaM zodhanakaM zodhyante-(132 / 3 / )-(9 / / 8)=122 / / jAtaM dvAviMzaduttaraM zataM muhartAnAm , ekasya ca muhartasya saptacatvAriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayaH saptaSaSTibhAgAH / atrApi pUrvapratipAditaniyamakrameNaivApUrvIMkagaNitakrameNAvaziSTAGkAH boddhvyaaH| tatazca triMzatAmuhataiH zravaNanakSatraM triMzatAmuhUrdhaniSThAnakSatraM, pazcadazabhirmuhattaiH zatabhiSAnakSatraM triMzatA ca muhattaiH pUrvAbhAdrapadAnakSatramiti catuNI nakSatrANAM muhartayogaH30+30+15+30=105 ityevaM gatanakSatrANAM bhukta muhUrtayogaH zodhanIya iti tathA kriyate-(122 / 7)-105=17 / / / ityevaM sthitAH saptadazamuhartAH ekasya ca muhartasya saptacatvAriMzat dvApaSTi bhAgAH ekasya ca dvApapTibhAgasya trayaH saptapaSTibhAgA iti / ata Agatam uttarAbhAdrapadA nakSatrasya saptaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya caturdazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuHSaSTau saptapaSTibhAgeSu gateSu (shessessu)-27|| ityevaM bhUteSu zeSeSu satsu dvitIyAM paurNamAsI parisamApayati candra iti samupapadyata iti / sampratyasyAmeva paurNamAsyAM sUryanakSatrayogaM pRcchati gautama:-"taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei' tasmin samaye ca khalu ThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chAsaTha bhAga (9) isa prakAra ke zodhanaka se zodhita kare (132 // 3) 9 -122 Da) isa prakAra ekaso bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA seMtAlIsa bhAga evaM vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tIna bhAga hote haiM, isase yaha phalita hotA hai ki uttarAbhAdrapadA nakSatra kA satAIsa muharta tathA eka muharta kAmAsasaThiyA caudaha bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA maDasaThiyA cosaTha bhAga jAne para (zeSa rahane pr)=27|| isa prakAra zeSa rahane para candra dUsarI pUrNimA ko samApta karatA hai| aba yaha dUsarI pUrNimA meM sUrya nakSatra yoga viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM sare ke NaM NakkhatteNaM joei) usa samaya sUrya eka muhUrtanA bAsaThiyA cevisa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha mA (8369) 2 pramANenA dhanazthI zApita 4211. (1.72 / 63.37)- (816369) =122aa A pramANe eka bAvIsa muhurta tathA eka muhUrtanA bAsayiA suDatAlIsa bhAga ane basiDiyA eka bhAganA saDasaThiyA traNa bhAga thAya che. AnAthI e siddha thAya che ke uttarAbhAdrapada nakSatranA satyAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cauda bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cosaTha bhAga jAya tyAre eTale ke bAkI rahe tyAre 27 je A pramANe zeSa rahe tyAre caMdra bIjI pUrNimAne samApta kare che. have bIjI pUrNimAmAM sUrya nakSatra yeganA viSayamAM gautamasvAmI prabhuzrIne pUche zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 sUryaprajJaptisUtre sUryaH kena nakSatreNa yunakti ! / 'taM samayaM' ityatra (kAlAdhvano AptA) vityadhikaraNatve'pi dvitIyA, ato'yamoM nissarati-'taM samayaM tasmin samaye, yasmit samaye candraH uttarAbhAdrapadAnakSatreNa saha vartamAnazcandro dvitIyAM paurNamAsI parisamApayati tasmin samaye khalviti nizcitaM sUryaH kena nakSatreNa yuktaH san tAM paurNamAsI parisamApayatIti gautamasya jijJAsA / tatastaduttaraM pratipAdayiSu bhagavAnAha-'tA uttarAhiMphagguNIhi, uttarAphagguNINaM sattamuhuttA tettIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAbaTThibhAgaM ca sattahihA chettA ikkavIsaM cuNiyA bhAgA sesA' tAvat uttarAbhiH phAlgunIbhiH, uttarAphAlgunInAM saptamuhUrttA trayastriMzacca dvApaSTibhAgAH muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA ekaviMzatizcUrNikA bhAgAH zeSAH / tAvaditi prAgavat uttarAbhiH phAlgunIbhiH, uttarAphAlgunInakSatrasya catustArakatvAdabahuvacanaM paurNamAsI parisamApayatIti jJeyaM, yasmin samaye uttarAbhAdrapadA nakSakauna nakSatra se yukta hotA hai ? (taM samayaM) yahAM para (kAladhvanoAptA) isa sUtra se adhikaraNa meM dvitIyA hotI hai ataH isa prakAra artha hotA hai(taM samayaM) usa samaya mAne jisa samaya meM candra uttarAbhAdrapadA nakSatrake sAtha vartamAna hokara dUsarI pUrNimAko samApita karatA hai usa samaya sUrya kauna se nakSatra se yukta hokara pUrNimA ko samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara usakA uttara dete huve zrIbhagavAn kahate haiM-(tA uttarAhiM phagguNIhiM uttarAphagguNINaM sattamuhattA tettIsaM ca bAvadhibhAgA muhattassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA ikavIsa cuNNiyAbhAgA sesA) uttarAphAlgunI ke sAtha, uttarAphAlgunI ke sAtamuhUrta tathA ekamuhUrtakA bAsaThiyA tetIsa bhAga tathA bAsaThabhAgako saDasaTha se vi bhaktakarake ikkIsa carNikAbhAga zeSa rahe usa samaya uttarAphAlgunI nakSatra se yoga karake (yahAM uttarAphAlgunI)nakSatra cAra tArAvAlA hone se bahuvacana kahA hai, caMdra dUsarI cha-samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei) se samaye sUrya yA nakSatranA yA 42 cha 1 (taM samayaM) 2030 (kAlAdhvano vyAptA) // sUtrathI madhi426mA dvitIyA vimati cha, tathA 2mA prmaannene| artha thAya che. (taM samayaM) se samaye aTo ra samaye caMdra uttarAbhAdrapadA nakSatranI sAthe yoga karIne bIjI pUrNimAne samApta kare che te samaye sUrya kyA nakSatranI sAthe yuddha thaIne pUrNimAne samApta kare che? A rIte zrIjItanapAbhInA praznane sajIna teno uta2 // 5di zrIbhagavAn 4 cha-(tA uttarAhiM phaNIhi uttarAphagguNINa sata muhuttA tettIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadihA chettA ekavIsa cuNiyAbhAgA sesA) utt2|38shunii sAtha, utt2|38gunii nakSatranA sAta muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tetrIsa bhAga tathA bAsaThanA bhAgane saDasaThathI vibhakta karIne ekavIsa cUrNikA lAga zeSa rahe tyAre uttarAphAgunI nakSatrane yoga karIne (ahIM uttarAphAgunI nakSatra cAra tArAvALuM hovAthI bahuvacana kahyuM che,) caMdra bIjI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtama 257 treNa saha yuktazcandro dvitIyAM bhAdrapadI paurNamAsI parisamApayati tasmin samaye sUrya uttarA phAlgunInakSatreNa saha yukto bhavatItyarthaH / athAsyaiva nakSatrasya sUkSmavibhAgaM darzayati(uttarAphagguNINaM) uttarAphAlgunInAM-uttarAphAlgunInakSatrasya (7 / / ) saptamuhUrtAH, ekasya ca mahattasya trayastriMzat dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya satkA ekaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH, etattulyAzcUrNikA bhAgAH zeSAH tiSThanti yadA tadaiva dvitIyA paurNamAsI parisamAptimupayAtIti niSkarSArthoM jJeya iti / atrApi gaNitakriyAyAM saeva pUrvapratipAditI dhruvraashigRhiitvyH-66|3|| SaTpaSTirmuhatAH, ekasya ca muhUrtasya pazcadvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgaspaikaM saptapaSTibhAgamiti / samprati dvitIyasyAH paurNamAsyAzcintAvartate, ato'tra dvau guNako dhRto'sau dhruvarAzibhyAM gunnyte-(66||)x 2= 132 / / / jAtaM dvAtriMzaduttaraM zatamekaM muhUrtAnAm , ekasya ca muhUrtasya dazadvApaSTibhAdrapadamAsa bhAvinI pUrNimAko samApta karatA hai usa samaya sUrya uttarAphAlgunInakSatra ke sAtha yoga karatA hai| ___aba isa kathanakA gaNitaprakriyA se sUkSma prakAra kahate haiM-(uttarA phAraguNINaM) uttarAphAlgunIkA arthAt uttarAphAlgunI nakSatrakA (7) sAta muhUrta tathA eka muhartakA bAsaThiyA tetIsa bhAga, tathA bAsaThiyA eka bhAgakA saDasaThiyA ikkIsabhAga tathA itanA cUrNikA bhAga zeSa rahe usasamaya dUsarI pUrNimA samApta hotI hai yahI niSkarSa hai| yahAM para bhI gaNitaprakriyA meM vahI pUrvapratipAdita dhruvraashigrhnnkre| 66 chiyAsaTha muharta tathA eka muhartakA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga / isa prakAra se gaNita prakriyA hotI hai| aba yahAM para dUsarI pUrNimA kA vicAra kiyA jAtA hai, ataH yahAM para do guNaka hai usako dhruvarAzikA do se guNAkare (66 / 6)+2=132 / isa bhAdaravA mAsanI punamane samApta kare che. e samaye sUrya uttarAphAlvanI nakSatranI sAthe ega kare che. ve - 4thanana ta yiAthI sUkSma 42 4 cha. (uttarAphagguNI) utt| phAgunI nakSatranA (7, 2,24) sAta muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsathiA tetrIsa bhAga tathA bAsAi eka bhAganA saDasaDiyA ekavIsa bhAga tathA eTalA cUrNikA bhAga zeSa rahe te samaye bIjI pUrNimA samApta thAya che. eja niSkarSa thAya che. ahIM paNa gaNita prakriyAmAM pUrva pratipAdita eja yuvarAzI grahaNa karavI, 6 664) chAsaTha muhUta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga, A rIte gaNita prakriyA thAya che. have ahIM bIjI pUrNimA saMbaMdhI vicAra karavAmAM Ave che. tethI ahIMyAM be zu che. tenAthI dhru1rAzIne methI muvI (66,52, 7)+2=132,1967) zate zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 sUryaprakSaptisUtre bhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya do saptapaSTibhAgAviti / tato'smAt guNitAGkarUpaguNanaphalAt puSyanakSatrasya zodhanakaM khalu-19 / / ekonaviMzatimuhartAH, ekasya ca muhartasya tricatvAriMzat / dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzat saptaSaSTibhAgAH (19 / hai|) ityevaM pramANaM puSyanakSatrasya zodhanakaM pUrvaguNitadhuvAGkAda (132 / / ) smAt zodhyate tadA zodhanakrame nyAso ythaa-(132||)-(19 / / L)=112 / / atrApi zodhanakramaH pUrvapratipAditaniyamavadeveti jAtaM muhartAnAM dvAdazottaraM zatam , ekasya ca muhartasya aSTAviMzatiSaSTi bhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya patriMzat saptapaSTibhAgAH (112 / / ) iti tato'smAt paJcadazabhirmuharterAzleSAnakSatraM triMzatAmuhUtairmadhAnakSatraM triMzatA ca muhUrtaH pUrvAphAlgunInakSatraM ceti trayANAM yogaH -15+30 +30-75 iti zodhanakaM zodhyate-(112 / / / )-75 (37 / / prakAra ekaso battIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA dasa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA do bhAga hotA hai / isa guNitAGka rUpa guNanaphala se puSyanakSatra kA zodhanaka 19 / 3 / isa prakAra unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga (19 ) itanA pramANa puSya nakSatra kA zodhanaka ko pUrva guNita dhruvAGka jo (132 / / ) hai usase zodhita kare to zodhanakakramAMkanyAsa isa prakAra se hotA hai (132 / / / )-(1934)112 / 6 / yahAM para bhI zodhanakakrama pUrva pratipAdita niyama ke anusAra eka so bAraha muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA aThAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chattIsa bhAga (112 / / ) hote haiM isameM se paMdrahamuharta se AzleSA nakSatra tIsa muharta se maghAnakSatra tathA tIsamuhata se pUrvAphAlgunI nakSatra ye tInoM nakSatra kA yoga 15+30+3075 hotA hai isaprakAra ye pUrvokta tIna nakSatra zodhita hote haiM (112 / / / -75 (37) / 6 / / zeSa bacatA haiM saDatIsa eka batrIsa muharta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA dasabhAga tathA bAsayiA eka bhAganA saDasaThiyA be bhAga, A guNita ekarUpa guNana phalathI puSya nakSatranuM zodhanaka 19, 24 ATaluM pramANa puSya nakSatranA zodhanakane pUrvaguNita dhuvAMka je (13ra,pha) che tenAthI zedhita karavA te dhanaka kamAMkane nyAsa A pramANe thAya che. (132, 1 )-(18 )=1123636 mahI 55 zAdhana ma pUrva pratipAti niyamAnusAra eka bAra muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA aThayAvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chatrIsa bhAga (11rApha4) thAya che, temAMthI paMdara muhUrtathI azleSA nakSatra, vIsa muhUrtathI madhanakSatra tathA trIsa muhUrta thI pUrvAphAgunI nakSatra A traNe nakSatronA kula jeDa 15430-30=75 paMcotera thAya che. A rIte A pUrvokata traNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 259 4) sthitAH pazcAt saptatriMzanmuhUrtAH, ekasya ca muhUrttasya aSTAviMzati SiSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya patriMzat saptapaSTibhAgAH / ata AgataM sUryeNa yuktamuttarAphAlgunInakSatraM saptama muharteSu ekasya ca muhUrtasya trayastriMzati dvApaSTibhAgeSu, ekasya ca dvApaSTi bhAgasya ekaviMzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu satsu dvitIyAM paurNamAsI parisamApayatIti siddhayati / ityevamatra dhUlIkarma jJeyamiti / ___ adhunA tRtIya paurNamAsIviSayaM candranakSatrayogaM gautamo bhUyaH pRcchati-'tA eesiNaM paMcaNDaM saMvaccharANaM taccaM puNNimAsiNi caMde keNaM NakkhatteNaM joei !' tAvat eteSAM pazcAnAM samvatsarANAM tRtIyAM paurNamAsI candraH kena nakSatreNa yunakti ? / 'tA' tAvat-tatra candrapaurNamAsInakSatrayogavicAre eteSAM pUrvataH pratipAditAnAM yugapatpaJcasaMkhyakAnAM candrAdi samvatsarANAM madhye tRtIyAm AzvinI paurNamAsI candraH kena nakSatreNa yuktaH san-kena nakSatreNa saha vartamAnaH san tAM tRtIyAM paurNamAsI parisamApayatIti gautamasya praznaM vijJAya muharta, tathA eka muharta kA bAsaThiyA aThAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chattIsa bhAga rahatA hai| yahAM sUrya ke sAtha yukta uttarA phalgunI nakSatra AtA hai, vaha sAta muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tetIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga zeSa hone para dUsarI pUrNimA ko samApta karatA hai yaha kathana siddha hotA hai| yahA~ yahI para dhUlikarma hotA hai| ____ aba tIsarI pUrNimA viSayaka caMdra ke nakSatrayoga viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA eesi NaM paMca saMvaccharANaM taccaM puNimAsiNi caMde ke NaM Nakkhatte NaM joei) caMdra kA pUrNimA ke nakSatra yoga kI vicAraNA meM pUrva pratipAdita cAMdrAdi pAMca saMvatsaroM meM tIsarI AzvinamAsa kI pUrNimA ko caMdra kaunase nakSatra se yukta hokara arthAt kisa nakSatra ke sAtha rahakara usa tIsarI nakSatra zadhita thAya che. (112 / 3 / 6-75(37) 3636 mA zata sAtrIsa mur3ata tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA aThayAvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chatrIsa bhAga zeSa rahe che. ahIM sUryanI sAthe uttarAphAgunI nakSane yoga Ave che, te sAta muhurta tathA eka muhUrtane bAsaThiyA tetrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA ekavIsa bhAga zeSa rahe tyAre bIjI pUrNimAne samApta kare che, A kathana siddha thAya che, Aja ahIM dhUlikarma thAya che. have trIjI pUrNimA saMbaMdhI caMdranA nakSatraga viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna pUche cha-(tA eesi NaM paMcaNha saMvaccharANaM tacca puNNimAsiNi caMde keNaM NakkhatteNaM joei) caMdranA pUrNimAnA nakSatra yoga vicAraNAmAM pUrva pratipAdita cAMdrAdi pAMca saMvatsaromAM trIjI AsomAsanI pUrNimAne caMdra kyA nakSatrane vega karIne eTale ke kayA nakSatranI sAthe rahIne zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % D1% D 260 ____ sUryaprajJaptisatre bhagavAnuttarayati-tA assiNIhiM assiNINaM NakkhattANaM ikkavIsaM muhuttA Navaya bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA tevahi~ cuNNiyAbhAgA sesA' tAvat azvinIbhiH, azvinInAM nakSatrANAm ekaviMzatimuhUrtAH nava ca dvApaSTibhAgAH muhUtrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chittvA triSaSTizcUrNikA bhAgAH zeSAH / tAvat-tatra nakSatrayogavicAre tRtIyapaurNamAsInakSatrayogavicArAvasare candra azvinIbhiH-azvinInakSatreNa saha yuktaH san tAM tRtIyAM paurNamAsI parisamApayati / atrApi azvinInakSatrasya tritArakatvAdvahucanamiti athAzvinI nakSatrasya sUkSmavibhAgaM darzayati-tadAnIM-tRtIyapaurNamAsIparisamAptyavasare azvinInAMazvinInakSatrasya ekaviMzatimuhartAH ekasya ca muhartasya nava ca dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA-saptapaSTivibhAgAna vibhajya tasya satkAtriSaSTizcUNikAbhAgAH zeSAH-evaM pramANaM pradezaM yatra bhavati tatraiva sthitaH san candrastRtIyAM paurNamAsI parisamApayatIti, atrApi gaNitakrame saeva pUrvokto nakSatra dhruvarAzi gRhItavyaH tadyathA pUrNimA ko samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn uttara dete huve kahate haiM-(tA assiNIhiM assiNINaM NavattANaM ikavIsaM muhattA Navaya bAvahibhAgaM ca sattahihA chettA tevahi cuNiyA bhAgA sesA) nakSatra ke yoga vicAraNA meM arthAt tIsarI pUrNimA ke nakSatrayoga vicArAvasara meM caMdra azvinI nakSatra ke sAtha yukta hokara usa tIsarI pUrNimA ko samApta karatA haiM yahAM para bhI azvinI nakSatra tIna tArAvAlA hone se bahuvacana kahA hai, aba azvinI nakSatra kA sUkSma vibhAga kA kathana karate haiM-tIsarI pUrNimA ke samApti kAla meM azvinI nakSatra kA ikkIsa muhUrta tathA eka muhUrta kAbAsaThiyA nava bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAgakA saDasaTha bhAga karake usakA tirasaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe isaprakAra kA pradeza jahAM ho vahAM para caMdra rahakara tIsarI pUrNimA ko samApta karatA hai| yahAM para bhI gaNitakrama meM vahI pUrvokta e trIjI pUrNimAne samApta kare che ? A pramANe zrIautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrIbhagavAn uttara mApatai De cha 3-(tA assiNINaM NakkhattANaM ikkavIsa muhuttA Nava ya bAyadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA tevaDhi cuNNiyAbhAgA sesA) nakSatranA yoga vicAraNAmAM arthAt trIjI pUrNimAnA nakSatranA yoga vicAraNA prasaMgamAM caMdra azvinI nakSatranI sAthe yuddha thaIne e trIjI pUrNimAne samApta kare che, ahIMyAM paNa azvinI nakSatra traNa tArAovALuM hovAthI bahuvacana kahela che, have azvinI nakSatranA sUkSma vibhAganuM kathana karavAmAM Ave che-trIjI pUrNimAnA samApti samayamAM azvinI nakSatranA ekavIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA nava bhAga tathA bA sahiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne tenA tresaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe A rItane pradeza jyAM hoya tyAM caMdra rahIne trIjI pUrNimAne samApta kare che. ahIM paNa gaNita kemamAM eja pUrvokta nakSatranI yuvarAzI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 261 dhruvarAziH-(66 / / / 7) SaTpaSTimuhartAH ekasya ca muhUrttasya paJcadvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaM saptapaSTibhAgaM ceti / gRhItvA ca pRthaka sthApayet , tatastRtIyapaurNamAsIcintAyAmatra guNakAstraya iti sa dhruvarAzistribhirguNyate yathA-(66 / / / s)x 3= 198 / 13 / jAtamaSTanavatyadhikamekaM zataM muhUrtAnAm , ekasya ca muharttasya paJcadvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayaH saptapaSTibhAgAH / tatazcAtra 'uguNaTuM poTTavayA' pUrvamityuktvAt abhijidAnInAmuttarAbhAdrapadAparyantAnAM SaNNakSatrANAM bhogyamuhUrttayogaH-(159 / / ) ityevaM pramANaH / muhUrtAnAmekonaSaSTayadhikaM zatam , ekasya ca muhartasya catuviMzatiSiSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTpaSTiH saptapaSTibhAgAH, ityevaM pramANaH zodhanIyaH-(198 )-(159 / / / ) = (38 / / 5) pazcAdavatiSThante aSTAnakSatra kI dhruvarAzi lenI cAhiye / vaha isaprakAra se hai-(66 ) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga hotA hai / tIsarI pUrNimA kI vicAraNA meM guNaka aMka tIna hotA hai, ataH pUrvokta dhruvarAzi ko tIna se guNA kare jaise kI (66 / s)+3=198 / 6 / isaprakAra guNA karane se ekaso aThANave muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA paMdraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tIna bhAga hote haiN| tatpazcAt (uguNaTuM poTTavayA) isa prakAra pahale kahA hai, ataH abhijit nakSatra se lekara uttarAbhAdrapadA paryanta ke chaha nakSatroM ke bhogya muharta yoga (159 / / ) ekaso unasaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaThabhAga itanA pramANa zodhanIya hotA hai (198 / / )-(159 / / / 5)=(38 / 13 / ) aDatIsa muhUrta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA bAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAra bhAga bacatA hai / zodhanakriyA pUrva kathita prakAra levI joIe. te A pramANe che-(66 nA chAsaTha muhUrtanA bAsadhyiA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga thAya che, trIjI pUrNimAnI vicAraNAmAM guNa 254 ] DAya che tathA pUrvarita dhru||2||shine thI guNavA bha3-(RAM) 43=198rUAruM A rIte guNAkAra karavAthI eka aThThANuM muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA paMdara bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA traNa bhAgo thAya che, te pachI (uguNaTuMpoduvayA) 241 pramANe paDasA usa cha, tethI mit nakSatrathI sAdhana utt| bhAdrapadA paryantanA cha nakSatronA bhogya muhUrta roga (15lAra ekaso ogaNasATha muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA vIsa bhAge tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDastthiyaa 7SAS prabhA zIdhanIya hAya che. (18815)-(158 3 / 69) =(38 / 13 / 4) matrIsa muDUta tathA se muDUta nA sAsaThiyA mAvana mAsa tathA mAsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 sUrya prajJaptisUtre triMzanmuhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya dvipaJcAzat dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya catvAraH saptaSaSTibhAgAH / zodhanakriyA prAguktavadeva bhinnAGkaniyamena jJeyAH / tatazca triMzatAmuhUrtaiH revatI nakSatraM zuddhaM - 38 - 30 = 8 tiSThantyaSTau muhUrttAstata AgataM candrayuktamazvinInakSa ekaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya navasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya triSaSTau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu satsu tRtIyA paurNamAsI parisamAptimupayAtIti / sampratyasyAmeva tRtIyasyAM paurNamAsyAM sUryanakSatrayogaM gautamaH pipRcchurAha - 'taM samayaM caNaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ! / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ! 'taM tamayaM ' ityatra ( kAlAdhvano vrvyAptA) vityadhikaraNatve'pi dvitIyA / ato'yamartho bhavati 'taM samayaM ' tasmin samaye yasmin samaye azvinInakSatraM candreNa yuktaM yathoktazeSaM ca tRtIya paurNamAsIM parisamAptimupayAti tasmin kSaNe sUryaH kena nakSatreNa yuktaH san tAM tRtIyAM se aMko ke bhinnatA ke niyamAnusAra jAnaleveM / tadanantara tIsa muhUrta se revatI nakSatra zuddha hotA hai, 38-30-8 pazcAt AThamuhUrta bacatA hai, tadanantara caMdra yukta azvinI nakSatra AtA hai, vaha ikkIsa muhUrta tathA eka muhUrta bAsaThiyA nava bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tirasaTha bhAga zeSa rahane para tIsarI pUrNimA samApta hotI hai / aba isI tIsari pUrNimA meM sUrya nakSatra yoga viSaya meM zrIgautamasvAmI zrIbhagavAn se prazna karate haiM- (taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM jo ei) (taM samayaM yahAM para ( kAlAdhvano rvyAptA' isaprakAra adhikaraNa hone para bhI dvitIyA vibhakti hui hai, ataH isaprakAra artha hotA hai - ( taM samayaM ) jisa samaya azvinI nakSatra caMdra ke sAtha yukta hokara yathokta zeSa rahane para tIsarI pUrNimA samApta hotI hai, usa samaya sUrya kaunase nakSatra ke sAtha yukta hokara tIsarI pUrNimA ko samApta karatA hai ? isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavan yiA eka bhAganA saDasaThayA cAra bhAga zeSa rahe che, zeAdhana kriyA pUrva kathita prakArathI aMkAnI bhinnatAnA niyama pramANe samajI levI. te pachI trIsa muhUtathI revatI nakSatra zuddha thAya che, 38-30=8 eTale pAchaLa ATha muhU bace che, te pachI caMdra yukta azvinI nakSatra Ave che. te ekavIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khAsaThiyA nava bhAga tathA khAsaThiyA eka bhAganA saDasaThayA presaDa bhAga zeSa rahe tyAre trIjI pUrNimA samApta thAya che. have A trIjI pUrNimAmAM sUya nakSatra yoga viSayamAM zrI bhagavAnane prazna kare che (taM samayaM caNaM sUrekeNa Nakkhatte NaM jopai) ( taM samartha) yA Thele (kAlAdhvanorvyAptA) AnAthI adhikaraNamAM dvItiyA vibhakti thayela che, tethI A rIte artha thAya che. ( taM samayaM ) ne samaye azvinI nakSatra yaMdranI sAthai yukta thahane yathokta zeSa rahe tyAre trIjI pUrNimA samApta thAya che, e samaye sUrya kyA nakSatranI sAthe yukta thaine trIjI pUrNimAne samApta kare che? A rIte zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhIne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikATAkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 263 paurNamAsI parisamApayatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA cittAhiM, cittANaM ekko muhutto aTThAvIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattahihA chettA tIsaM cuNiyA bhAgA sesA' tAvat citrAbhiH, citrANAm eko muhUrtaH aSTAviMzati SiSTibhAgAH muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA triMzat cUrNikAbhAgAH zeSAH / tAvat-tatra tRtIyapaurNamAsIparisamAptivelAyAM citrAbhiH-citrAnakSatreNa yuktaH sUryastRtIyAM paurNamAsI parisamApayati, citrAnakSatrasya bahutArakatvAdvahuvacanaM / citrAnakSatreNa yuktaH sUryastAM tRtIyAM paurNamAsIma samApayati / athAtraiva citrAnakSatrasya sUkSmavibhAgaM darzayati'cittANaM' citrAnakSatrasyaiko muhattaH, ekasya ca muhattasya aSTAviMzatidvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptaSaSTivibhAgAn vibhajya, tasya satkAH triMzaccUrNikAbhAgAH zeSAH tiSThanti yatra tatraiva vartamAnaH sUryoM bhvtiityrthH| atrApi gaNitakriyA pradarzanArtha sa eva pUrvokto nakSatra dhruvarAziAhyaH 66 SaTpaSTimuhurtAH ekasya ca muhUtrtasya paJcadvApapTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaM saptapaSTibhAgaM ceti gRhItvA tRtIya paurNamAsIcintAyAM trayouttara meM kahate haiM-(tA cittAhiM, cittANaM ikko bhutto aTThAvIsaM ca bAvaTibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA tIsaM cuNNiyAbhAgA sesA) tIsarI pUrNimA samAptikAla meM citrAnakSatra ke sAtha yoga karake sUyeM tIsarI pUrNimA ko samApta karatA hai / citrAnakSatra bahutAraka hone se bahuvacana huvA hai, citrAnakSatra ke sAtha yukta hokara sUrya usa tIsarI pUrNimA ko samApta karatA hai, yahAM para citrAnakSatra kA sUkSma vibhAga dikhalAte haiM-(cittANaM) citrAnakSatra kA eka muhUrta, tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAIsa bhAga kA saDasaTha bhAga karake tatsaMbaMdhI tIsa cUrNikA bhAga zeSa rahe vahIM para sUrya rahakara tIsarI pUrNimA ko samApta karatA hai| yahAM para bhI gaNita prakriyA dikhalAne ke liye vahI pUrvokta nakSatra saMbaMdhI dhruvarAzi grahaNa kareM 66 / / chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA zrI vA uttaramA 4 cha-(tA cittAhiM cittANaM ikkomuhutto aThThAvIsaM ca bAsaTribhAgA muhuttassa bAvadimAgaM ca sattaTTihA chettA tIsaM cuNNiyAbhAgA sesA) zrI bhiAnA samAti kALamAM citrA nakSatranI sAthe yoga karIne sUrya trIjI pUrNimAne samApta kare che. citrA nakSatra bahu tAraka hovAthI bahuvacana thayela che, citrA nakSatranI sAthe yukta thaIne sUrya zrI dhunabhane sabhA 42 che, ma thitrA nakSatrane sUkSma vimA yatA cha. (cittANaM) citrA nakSatranuM eka muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA aThayAvIsa bhAganA saDasaTha bhAga karIne tenA trIsa cUrNikA bhAga zeSa rahe tyAM ja sUrya sthita rahe che, ahIM paNa gaNita prakriyA batAvavA mATe eja pUrvokta dhruvarAzine grahaNa karavI. 6 dAje chAsaTha muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA zrIsuryapratisUtra :2. Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 sUryapraptisUtre guNakAstenAyaM dhruvarAzistribhirguNyate ythaa-(66|1) x 3=19813 jAtamaSTAnavatyadhikamekaM zataM muhUrtAnAm ekasya ca muhUrtasya paJcadaza dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayaH saptapaSTibhAgA iti / ato'smAt puSyanakSatrasya zodhanakaM (1944) ekonaviMzatirmuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzat dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzat saptapaSTibhAgAH, ityevaM pramANaM vizodhyate-(1980 )-(1943)= 178 jAtaM muhartAnAm aSTasaptatyadhika zatamekam, ekasya muhattasya trayastriMzada dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptatriMzad saptapaSTibhAgA iti atrApi zodhanakramaH pUrvavadevApUrNAGkazodhanakrameNa jJAtavya iti / tato'smAt AzleSAdIni hasta paryantAni paJcanakSatrabhogyAni-150 pazcAzadadhikena muhUrnazataM vishodhyte--(1783)-150=28|3|| / zeSAstiSThanti aSTAviMzatirmuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya trayastriMzad dvApaSTibhAgAH ekasya pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga dhruvarAzI hotI hai tIsarI pUrNimA ke vicAraNA meM tIna guNaka hotA hai, ataH isa dhruvarAzi ko tIna se guNA kare jaise kii-(66||)+3=198|3| isaprakAra guNA karane se ekaso aThANave muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paMdraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tIna bhAga hote haiM / ataH yahAM para puSya nakSatra kA zodhanaka (196|unniis muhUrta tanA eka muhUrtakA vAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga itanA pramANa zodhita hotA hai / (198 / / / )+ (1963 / )=178 / / ekaso aThahattara muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tetIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga saDasaThiyA seMtIsa bhAga hote haiM / yahAM para zodhanaka krama pUrvokta apUrNAGka zodhana kramase jAnanA cAhiye / isase yahAM para azleSA nakSatra se lekara hasta paryanta ke pAMca nakSatra 150 ekaso pacAsa muhUrta se zodhita hote eka bhAga dhruvarAzI thAya che, trIjI pUrNimAnI vicAraNAmAM traNa guNaka hoya che, tethI yA dhruv2||shiin yA gunnaa4|2 423 // bh-(66|63|6)x3=188|15|6 mA zata guNAkAra karavAthI eka adrANu muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA paMdara bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA traNa bhAga thAya che, tethI ahIM puSya nakSatranuM zodhanaka (19phArU) ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tetAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA tetrIsa bhAga ATaluM pramANu zedhita thAya che. (198ArA 3)-192 =178 27 A rIte ekase anyotera muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tetrIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA sADatrIsa bhAga thAya che. ahIM zodhana krama pUrvokta apUrNAMka zodhana kramathI samajI leve tethI ahIM azleSA nakSatrathI laIne harata nakSatra sudhInA pAMca nakSatre 150 ekase pacAsa muhUrtathI rodhita thAya che, (18) zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 265 ca dvApaSTibhAgasya saptatriMzad saptapaSTibhAgA iti / ata AgataM sUryeNa saha samprayuktaM citrAnakSatramekasmin muhUrte ekasya ca muhU tasya aSTAviMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya triMzati saptaSaSTibhAgeSu-(1 ) etat pramiteSu zeSeSu satsu tRtIyAM paurNamAsI sUryaH parisamApayatIti siddhayati / adhunA dvAdazyAM paurNamAsyAM candranakSatrayogaM pipRcchurAha'tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM duvAlasamaM puNNimasiNiM caMde keNaM Nakkhane NaM joei !' tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvAdazI paurNamAsI candraH kena nakSatreNa yunakti ! / tatra candrasya paurNamAsInakSatrayogavicAre eteSAmanantaroditAnAM paJcasaMkhyakAnAM cAndracAndrAbhivarddhitacAndrAbhivarddhitAnAM yugasamvatsarANAM madhye kila dvAdazIM-yugaprathamavarSAntamAsodabhavAma ASADhI paurNamAsI kena nakSatreNa saha yuktaH-kena nakSatreNa saha vartamAna:-kasmin nakSatre sthitaH san candraH parisamApayatIti gautamasya praznajijJAsAM budhvA bhagavAnAha-'tA haiM (178 / / / )-150=2833 / aThAisa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tetIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA seMtIsa bhAga zeSa rahatA hai| ataH yahAM para sUrya ke sAtha yukta citrAnakSatra AtA hai ataH citrAnakSatra kA eka muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tIsa bhAga (1 / / ) itanA pramANa zeSa rahane para sUrya tIsarI pUrNimA ko samApta karatA hai| aba bArahavIM pUrNimA meM caMdranakSatra yoga ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate huve kahate hai-(tA eema NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasamaM puNimAsiNiM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei) caMdra ke pUrNimAsI nakSatrayoga kI vicAraNA meM ye pUrvokta cAMdra, cAMdra, abhivaddhita, cAMdra evaM abhivadhita isa. prakAra ke pAMca yuga saMvatsaroM meM yuga kI prathama varSa ke anta kI bArahavIM aSADhI pUrNimA ko caMdra kisa nakSatra kA yoga karake samApta karatA hai ? isrU3 rUI-150=28 rUNA aThAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tetrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA sADatrIsa bhAga zeSa rahe che tethI ahIM sUryanI sAthe rahela citrA nakSatra Ave che, tethI citrA nakSatranuM eka muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA aThayAvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA trIsa bhAga (1 26 rUka ATaluM pramANu zeSa rahe tyAre sUrya trIjI pUrNimAne samApta kare che, tema siddha thAya che. - have bAramI pUrNimAmAM caMdra nakSatra ganA viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna karatAM cha-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasamaM puNNimAsiNi caMde keNaM NakkhatteNaM joei) caMdranA pUrNimAne nakSatra yAganI vicAraNAmAM A pUrvokta cAMdra, cAMdra, abhivardhita, cAMdra ane abhivardhita A pramANenA pAMca yuga saMvatsaremAM yuganA pahelA varSanA aMtanI bAramI aSADhI pUrNimAne caMdra kayA nakSatrane yoga karIne samApta kare che? A pramANe zrI gautabhavAmInA praznane sAmaNIne zrI bhagavAn ten| utta2 mAtai he che-(tA uttarAhiM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 sUryaprajJaptisUtre uttarAhiM AsADhAhiM uttarANaM chadudhIsaM muhuttA chadudhIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattahihA chettA caupaNNaM cuNiyA bhAgA sesA' tAvat uttarAbhiH ASADhAbhiH, uttarANAM ca ASADhAnAM paviMzatirmuhUrtAH SaiviMzatizca dvApaSTibhAgAH, muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA catuHcaJcAzat cUrNikAbhAgAH zeSAH / tAvat-tatra candrapaurNamAsInakSatrayogavicAre yadA candro dvAdazI paurNamAsI parisamApayati tadAnIMtane kAle uttarASADhA nakSatraM bhavatIti bhagavAn gautama bodhayati / atrApyuttarASADhA nakSatrasyAdhikatArakatvAdvahuvacana prayoga iti jJAtavyaH / athAsyaivottarASADhAnakSatrasya sUkSmavibhAgaM pratipAdayati-'uttarANaM ca AsADhANaM' uttarANAmASADhAnAm-uttarASADhAnakSatrasya khalu SaviMzatimuhUrtAH, ekasya ca muhartasya SaiviMzati SaSTibhAgAH ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptaSaSTidhA chitvA-26 / / / catuH paJcAzat cUrNikAbhAgAH zeSAH / etattulyeSu zeSeSu sthiteSu dvAdazI paurNamAsI parisamApayati / athAtrApi gaNitotpAdanakrame eSaH pUrvokto nakSatra dhruvarAziyaH, gRhItvA ca prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara bhagavAn uttara dete huve kahate haiM(tA uttarAhiM AsADhAhiM uttarANaM ca AsADhA NaM chaduvIsaM muhuttA chaduvIsa ca bAsaTThibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA caupaNNaM cuNNiyAbhAgA sesA) caMdra ke pUrNimAsamApaka nakSatra yoga vicAraNA meM jaba caMdra bArahavIM pUrNimA ko samApta karatA hai usa samaya uttarASADhA nakSatra hotA hai, isaprakAra zrIbhagavAnane kahA hai yahAM para bhI uttarASADhA nakSatra bahutAraka hone se bahuvacana huvA hai / aba isa uttarASADhA nakSatra hone kA gaNita prakriyA se sUkSma vibhAga kA kathana karate huve kahate haiM-(uttarANaM ca AsADhANaM) uttarASADhA nakSatra kA chAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA copana cUrNikA bhAga zeSa rahate samaya bArahavIM pUrNimA ko samApta karatA hai| yahAM para bhI gaNita prakriyA meM pUrvokta nakSatra kI dhruvarAzI gRhIta hotI hai| ye dhruvarAzi ko lekara pUrva asADhAhi, uttarANaM ca AsADhANaM chaduvIsaM muhuttA chaduvIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttaspta bAvaTibhAgaM ca sattadihA chettA caupaNNaM cuNNiyAbhAgA sesA) yadranA 5 mA samA54 nakSatra yonI viya! raNamAM jyAre caMdra bAramI pUrNimAne samApta kare che, te samaye uttarASADhA nakSatra hoya che. A pramANe zrI bhagavAne kahyuM che, ahIM uttarASADhA nakSatra bahu tArAvALuM havAthI bahuvacana thayela che, have A uttarASADhA nakSatra hovAnuM gaNita prakriyAthI sUma vibhAganuM kathana 42ta 4 -(uttarANaM ca AsADhANaM) uttarASADhA nakSatranA 70vIsa bhuta tathA 2 muhanA bAsaThiyA chavvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cepana cUrNina bhAga zeSa rahe tyAre bAramI pUrNimAne caMdra samApta kare che. ahIM paNa gaNita, prakriyAmAM pUrvokta nakSatranI yuvarAzi grahaNa thAya che. e dhruvarAzine pUrva kathita niyamAnusAra zrI suryaprati sUtra : 2 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 267 pUrvokta niyamenaiva guNanazodhanAdikA kriyApi vidheyA / yathAtra pUrvodito dhruvarAziH-66 / / SaTpaSTirmuhartAH ekasya ca muhartasya paJcadvApaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaM saptapaSTibhAgaM ceti gRhItvA dvAdazI kilapaurNamAsI cintyate'to'tra dvAdazaguNakAstena dvAdazabhirdhavarAziguNanIya iti tathA kriyte-(66|||) x 12=792 / / / jAtAni dvinavatyadhikAni saptazatAni muhUrtAnAm ekasya ca muhUrtasya SaSTiSaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAdazasaptapaSTibhAgA iti / tataszcaitasmAt (mUle satteva bAyAlA) ityAdi vacanadarzanAt saptabhizca dvicatvAriMzadadhikairmuhartAnAM zatairekasya ca muhUrtasya catuviMzatyA dvApaSTibhAgairekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTra SaSTayA saptapaSTibhAgai (742 / / ) rebhirabhijidAdIni mUlaparyantAni paviMzati nakSatrANi zuddhayanti, tataH zodhanArtha nyAsaH (792 / / / ) - (742 / / ) = (50 / / / ) zeSAstiSThanti paJcAzanmuhUrtAH, kathita niyamAnusAra guNana zodhana Adi kriyA kara leveM / jaise ki yahAM para pUrvokta dhruvarAzi-66 / / chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga ko lekara bArahavIM pUrNimA kA vicAra hone se yahAM para bAraha guNaka liyA jAtA hai, isa bAraha guNaka se dhruvarAzi ko guNita kare (66 / )+12=792 / / isaprakAra sAtaso birANave muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA sATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAraha bhAga hote haiM / tadanantara isameM se se (mUle satteva bAyAlA) ityAdivacana pramANa se sAtaso bayAlIsa mUhUtoM tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAgakA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga (742 / / / 4) inase abhijit se lekara mUlaparyanta ke chAIsa nakSatra zuddha hote haiM / zodhana aka nyAsa isaprakAra se haiM-(792 / 8)-(742 / / 50 pacAsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsa. gaNana zodhana vigere kriyA karI levI jemake ahIM pUrvokta dhuvarAzi 662 chAsaTha muhUrtanA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAgane laIne bAramI pUrNimAne vicAra karavAnuM hovAthI ahIM bAra guNaka levAmAM Ave che. A bAra guNakathI dhruvarAzine guNAkAra karavo (6 6,ra, deva,+12=792,, A rIte sAtaso bANa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA sATha bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA sasaThiyA mA2 mA thAya che. te pachI tamAthI (mUle satteva bAyAlA) tyAha vacana pramANathI sAta beMtAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA vIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga (742, 3, ) AnAthI abhijIta nakSatrathI laIne mULa paryantanA chavIsa nakSatra zuddha thAya che. dhana aMka nyAsa A pramANe che. (782,62,17)-(742,33 / 7-50,35,3 payAsa muhUta tathA se muzta nA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 sUryaprakSatisUtre ekasya ca muhUrttasya paJcatriMzat dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayodaza saptaSaSTibhAgA iti / tato'smAt triMzatAmuhUrteH pUrvASADhApi zuddhA, ato'tra zepAstiSThanti viMzatimuhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya paJcatriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayodaza saptaSaSTibhAgAH - (20 / / iti / ata AgataM candreNa yuktamuttarASADhA nakSatraM dvAdazIM paurNamAsIM par3aviMzatoM muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya paviMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuH paJcAzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu satsu dvAdazIM paurNamAsIM candraH parisamApayatIti siddhayati / atha sampratyasyAmeva dvAdazyAM paurNamAsyAM sUryanakSatrayogaM pRcchati - 'taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhateNaM joei !" tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti / atrApi pUrvavadeva taM samayamityatra saptamI, tasmin samaye - dvAdazI paurNamAsI parisamAptikAle, yasmin samaye candra uttarApAdAnakSatreNa saha varttamAno dvAdazIM paurNamAsIM parisamApayati tasmin samaye khalu sUryaH kena nakSatreNa yukto bhavatIti gautamapraznasyAbhiThiyA paiMtIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teraha bhAga zeSa rahatA hai | isameM se tIsa muhUrta se pUrvASADhA nakSatra zuddha hotA hai, tadanantara bIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA paiMtIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saptaThiyA teraha bhAga zeSa rahatA hai ( 20 | hai | ) yahA~ para caMdra ke sAtha yukta uttarASADhA nakSatra AtA hai usakA chAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA copana bhAga zeSa rahane para bArahavIM pUrNimA ko caMdra samApta karatA hai / 1 ra zrIgautamasvAmI isI bArahavIM pUrNimA kA sUrya nakSatra yoga viSaya meM prazna karate haiM - (taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte joei) yahAM para bhI pUrva kathanAnusAra (taM samayaM ) dvitIyA kI jagaha sasamI vibhakti jAnanI cAhiye bArahavIM pUrNimA ke samApti kAlameM, arthAt jisa samaya caMdra uttarASADhA khAsakriyA pa trIsa 'bhAga tathA khAsakriyA eka bhAganA saDasaThiyA tera bhAga zeSa rahe che. temAMthI trIsa muhU thI pUrvASADhA nakSatra zuddha thAya che. te pachI vIsa muhUta tathA eka muhUrta nA bAsiyA pAMtrIsa bhAga tathA khAsasiyA eka bhAganA saDasasayA tera bhAgazeSa rahe che. (20,35,13) ahIM caMdranI sAthe rahela uttaraSADhA nakSatra Ave che. tenA chavvIsa muhUrta tathA eka muhUtanA khAsiyA chavvIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDa sakriyA cApana bhAga zeSa rahe tyAre bAramI pUrNimAne caMdra samApta kare che. have zrIgautamasvAmI Aja khAramI pUrNimAnA sUrya nakSatra ceganA saMbaMdhamAM prazna pUche che - (taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhateNaM joei) sahIM pazu pUrva thAnAnusAra (taM samayaM) se Thele dvibhIyAnI yA saptamI vibhakti samavI, bhAramI pUrNi mAnA samApti kALamAM arthAt je samaye caMdra uttarASADhA nakSatranI sAthe rahIne bAramI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamatAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 269 prAyaH / tato bhagavAnAha-'tA puNavvasuNA puNavvasussa solasa muhuttA aTTa ya bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA vIsaM cuNiyA bhAgA sesA' tAvat , punarvasunA punarvasoH SoDazamuhUrtAH, aSTau ca dvASaSTibhAgAH, muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA viMzatizcUrNikA bhAgAH zeSAH / yasmin samaye uttarASADhAnakSatreNa saha vartamAnazcandro dvAdazI paurNamAsI parisamApayati tasmin samaye punarvasu nakSatreNa yuktaH sUryoM bhavatIti bhagavAn sAmAnyamuttaraM datvA punastasyaivArthasya vizadAM vyAkhyAM karoti-'puNavvamussa' punarvaso:-punavasunakSatrasya poDazamuhartAH, ekasya ca muhartasya aSTau dvASaSTibhAgAH, ekaM ca dvApaSTiM saptaSaSTivibhAgai vibhajya tasya satkAH viMzatizcUrNikAbhAgAH zeSAH yadA bhavati tatraiva sthitaH san sUryoM dvAdazI paurNamAsI parisamApayatIti jJeyaH / atrApi gaNitaprakriyA darzanArtha saeva pUrvokto nakSatra dhuvarAziAhyaH / gRhItvA ca pUrvavadeva guNanazodhanAdikA kriyApi vidheyA nakSatra ke sAtha rahakara bArahavIM pUrNimA ko samApta karatA hai, usa samaya sUrya kauna nakSatra ke sAtha yoga karatA hai ? isaprakAra zrIgautamasvAmI kA prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA puNavvasuNA puNavasussa molasamuhattA aTThaya bAvaTThibhAgA muhattassa bAvaTThibhAgaM ca sattahihA chettA vIsaM buNiyA bhAgA sesA) jisa samaya uttarASaDhA nakSatra ke sAtha vartamAna caMdra bArahavIM pUrNimA ko samApta karatA:hai usa samaya snUyeM punarvasu nakSatra ke sAtha yukta hotA hai, isaprakAra sAmAnya rIti se uttara dekara punaH usI ko vizeSa spaSTa karate huve zrIbhagavan kahate haiM-(puNavvasussa) punarvasu nakSatra kA solaha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ATha bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga ko saDasaTha bhAga meM vibhakta karake usakA vIsa cUrNikA bhAga jaba zeSa rahe, vahIM para rahakara sUrya bArahavIM pUNimA ko samApta karatA hai| yahAM para bhI gaNita prakriyA dikhAne ke liye vahI pUrvokta dhruvarAzI lenA cAhiye, usako lekara pUrva kathanAnusAra guNana zodhanaka vagairaha kriyA karalenI jo isaprakAra se hotI pUrNimAne samApta kare che, te samaye sUrya kayA nakSatranI sAthe bhega kare che? A pramANe zrIgItamayAmInA praznane samaNIne uttaramA prabhu zrI 3 cha -(tA puNavasuNA puNavvasussa solasamuhuttA aTTa ya bAvadvibhAgA sesA) nyAre uttarASADhA nakSatranI sAthe 27sa yAdra bhAbhI pUrNimAne samApta kare che, te samaye sUrya punarvasu nakSatranI sAthe yukta hoya che. A rIte sAmAnya rIte uttara ApIne pharIthI tene vizeSa rIte spaSTa karatAM zrIbhagavAna kahe che-(puNavvasussa) punarvasu nakSatrana so bhuta tathA se bhuta nA mAsAThiyA mA bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAgane saDasaTha bhAgathI vaheMcIne tenA vIsa cUNikA bhAga jyAre zeSa rahe, tyAM ja rahIne sUrya bAramI pUrNimAne samApta kare che. ahIM paNa gaNita prakriyA batAvavA mATe eja pUrvokta dhruvarAzI levI joIe tene laIne pUrva kathanA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 sUryaprAptisUtre tdythaa-dhruvraashiH-(66||) paTpaSTirmuhartAH, ekasya ca muhUrtasya paJcadvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaM saptapaSTibhAgamiti / tato dvAdazI kila paurNamAsI cintyate, ato'tra dvAdazaguNakAH tena sa ca dhruvarAzidvAdazabhirguNanIya iti dvAdazabhirguNyate (66 / 3)x12-792 / 3 / jAtAni dvinavatyuttarANi saptazatAni muhUrtAnAm , ekasya ca muhUrtasya paSTiSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvAdazasaptapaSTibhAgA iti / tata etasmAt puSyanakSatrasya shodhnkN-(19||) ekonaviMzatirmuhartAH ekasya ca muhartasya tricatvAriMzat dvApaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzat saptaSaSTibhAgA iti / tathA vizodhyate (792 / / / )-(19 / / 7)(773 / / ) sthitAni paJcAnmuhUrtAnAM trisaptyadhikAni saptazatAni ekasya ca muhUrtasya SoDazadvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTcatvAriMzat saptapaSTibhAgA iti, atrApi sacchekAGkAnAM zodhanaprakAraH puSyanakSatrasya zodhanAGkAt pAdanaprakAraca pUrvapratipAditakrameNaiva jJeyaH / tata etasmAt AzleSAhai-dhruvarAzi (66 / / 5) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDa saThiyA eka bhAga itanI dhruvarAzI hai / yahAM para bArahavIM pUrNimA kA vicAra karanA hai ataH yahAM para bAraha guNaka se vaha dhruvarAzI ko guNA kare (66 / 3 / / +12792 / 3 / to isaprakAra sAtaso birANu muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA sATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAraha bhAga hote haiM / inameM se puSya nakSatra zodhanaka (19 / / 4) unnIsa muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga itanA hai / inako zodhita kare (792 / 13 / 2)-(1953 / )=(773 / 16 / 5) isaprakAra sAtaso tihattara muhUrta kA bAsaThiyA solaha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA chiyAlIsa saDasaThiyA bhAga hote hai / yahAM para bhI sacchedaka aMko ke zodhana prakAra nasAra guNana zodhana vigere kriyA karI levI, je A pramANe che. dhruvarAzi (66, 44) chAsaTha mukata tathA eka muhUrtana bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga ATalI dhruvarAzI che. ahIM bAramI pUrNimAno vicAra karAya che. taghI mI 5.2 guyI ta dhruvazinI gu412 42v| (61,43,37, + 12=782,63,13 A rIte sAtase bANa muhUrta tathA eDa muhUrtana bAsaThiyA sATha bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAra bhAga thAya che. AmAMthI puSya nakSatranuM zodhanaka (19,reM,23) ogaNIsa muharta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA te tAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAnA sasaThiyA tetrIsa va thAya che. yAne zodhita 421 / (762,63,14)-1813,3 =(73, , A rIte sAtase tera muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA soLa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chetAlIsa bhAga thAya che. ahIM paNa chedavALA aMkethI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam ArdrAparyantAni SaD viMzatinakSatrANi ( 744 / / ) muharttAnAM catuzcatvAriMzadadhikaiH, ekasya ca muhUrttasya caturviMzati dvaSaSTibhAgaiH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgaireta tulyairvizuddhAni bhavanti / tathA kriyate - ( 773 / / - (744 / / = (28 / / pazcAdavatiSThante aSTAviMzatirmuhUttAH, ekasya ca muhUrttasya tripaJcAzat dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptacatvAriMzad saptaSaSTibhAgAH, atrApi vizodhana prakArospUrNAGkagaNitakrameNaiva pUrvoktavat jJAtavyaH / ata AgataM punarvasu nakSatraM sUryeNa saha yogamupAgataM, SoDazasu muhUrtteSu zeSeSu, ekasya ca muhUrttasya aSTasu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya viMzatau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu dvAdazIM paurNamAsI sUryaH parisamApayatIti siddhyati / atha dvApaSTitamAyAM paurNamAsyAM candranakSatrayogaM pRcchati - 'tA puSyanakSatra ke zodhana aMka se pUrva pratipAdita kramAnusAra samajhaleveM / isase ye azleSA nakSatra se lekara ArdrA paryanta ke chAIsa nakSatra (744 / / haiM) sAtaso cuvAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga itanA vizuddha hotA hai / (773 / / )-(744 / / )= (28 / / ) isaprakAra vizodhita karane se pIche aThAvIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tirapana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA seMtAlIsa bhAga zeSa bacatA hai / isa kA vizodhana prakAra bhI pUrNAGka gaNita kramase pUrvakathita prakAra se samajhaleveM / isaprakAra vicAraNA karane se punarvasu nakSatra AtA hai punarvasu nakSatra kA sUrya ke sAtha yukta hone kA solaha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA vIsa bhAga zeSa rahane para sUrya bArahavIM pUrNimA ko samApta karatA hai, yaha siddha hotA hai / aba gautamasvAmI bAsaThavIM pUrNimA ke caMdra nakSatra yoga ke viSaya meM prazna zeAdhana prakAra puSya nakSatranA zodhana aMkathI pahelA pratipAdita kramAnusa ra samajI levA AnAthI A azleSA nakSatrathI laine A pantanA chavvIsa nakSatrA (744,24,6) sAtase cumAlIsa muhUta tathA eka muhUta nA bAsiyA covIsa bhAga tathA khAsakriyA eka bhAganA saDasahiyA chAsa lAga ArasA vizuddha thAya che (773 deI, I) - ( 744 (2813) A rIte vize|dhita karavAthI pachIthI aThayAvIsa muhUta tathA eka muhUtanA khAsayiA trepana bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDaDhiyA suDatAlIsa bhAga zeSa rahe che. Ane vizeAdhana prakAra paNa pUrNAMka gaNita kramathI samajI levA. A rIte punaHvasu nakSatra Ave che. punarvasu nakSatranA sUrya'nI sAthe yukta rahevAnA sALa muhUta tathA eka muhUtanA khAsayiA ATha bhAga tathA khAsaThiyA eka bhAganA saDasaThayA vIsa bhAga zeSa rahe tyAre sUrya bAramI pUrNimAne samApta kare che, tema siddha thAya che. have zrIgautamasvAmI khAsaDamI pUrNimAnA caMdranA nakSatrayeAga viSayamAM prazna kare che, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 271 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 sUryaprazaptisUtre eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM carimaM vAvahiM puNimAsiNiM caMde keNaM NakkhatteNaM joei !' tAvat eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM caramAM dvASaSTiM paurNamAsI candraH kena nakSatreNa yunakti / tAvat-tatra paurNamAsIcandranakSatrayogavicAre eteSAmanantaroditAnAM yugabodhakAnAM cAndrAdi pazcAnAM samvatsarANAM madhye khalu caramAM-sarvAntimA yugAntamAsodbhavAM dvApaSTiM-dvApaSTitamAM paurNamAsI kena nakSatreNa saha yuktaH candraH-kena nakSatreNa saha vartamAnazcandrastAM dvASaSTitamAM caramAM paurNamAsI parisamApayatIti gautamasya praznajijJAsAM vijJAya bhagavAnuttarayati-'tA uttarAhiM AsAhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae' tAvat uttarAbhiH ASADhAbhiH, uttarANAm ASADhANAM caramasamaye / 'tA' tAvata-tatra paurNamAsIcandranakSatrayogavicAre-caramadvApaSTitamapaurNamAsI parisamAptivelAyAM candra uttarApADhA nakSatreNa saha vartamAnaH san tAM caramAM dvASaSTitamA paurNamAsI pariNamayati / tadAnIMtane samaye cottarASADhA nakSatrasya caramaH samayazca-uttarASADhA nakSatrasyApi samAptyavasaraeva bhavati / tadantimasamayajJAnArtha gaNitakarate haiM-(tA eesi gaM paMcaNhaM saMvaccharA NaM carimaM bAhi puSiNamAsiNiM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei) pUrNimA ke caMdra nakSatra yogavicAraNA meM ye pUrvokta yugabodhaka cAMdrAdi pAMca saMvatsaroM meM yuga ke antima mAsa kI bAsaThavIM pUrNimA ko caMdra kaunase nakSatra se yukta hokara usa bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai ? isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA uttarAhiM AsADhAhiM uttarANaM AsAhANaM carimasamae) (tA) pUrNimA ke caMdra nakSatra yoga vicAraNA meM aMtima bAsaThavIM pUrNimA ke samApti avasara meM caMdra uttarASADhA nakSatra ke sAtha rahakara usa antima bAsaThavIM pUrNimAso ko samApta karatA hai / usa samaya uttarASADhA nakSatra kA bhI samApti kAla hI hotA hai, unakA antima samaya jAnane ke liye gaNita prakriyA karanI cAhiye / usa prakriyAkara te samaya vaha pUrvokta hI nakSatra kI dhruvarAzI grahaNa (tA eesiNaM paMcaNha saMvaccharANaM carimaM bAvaTi puNimAsiNi caMde keNaM NakkhatteNaM joei) pUrNimAnA caMdranA nakSatra roganI vicAraNAmAM A pukta yugabodhaka cAMdrAdi pAMca saMvatsaremAM yuganA chellA mAsanI bAsaThamI pUrNimAne caMdra kayA nakSatranI sAthe roga karIne e bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che? A rIte zrIgautamasvAmInA praznane samagIna tanA uttama zrImAvAn De 3-(tA uttarAhi AsADhAhiM uttarANaM AsADhANaM carimasamaNa) (tA) pUNimAnA nakSatra yAnI viyA2 mA chekhi 5|sbhii pUNi. mAnA samAptikALamAM caMdra uttarASADhA nakSatranI sAthe rahIne te aMtima bAsaThamI paNi mAne samApta kare che, te samaye uttarASADhA nakSatrane paNa samApti kALaja hoya che. tene aMtima samaya jANavA mATe gaNita prakriyA karatI vakhate e pUrvoktaja nakSatranI dhruvarAzi zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 273 kriyA pravartanIyA, tatrApi saeva pUrvokto nakSatradhruvarAziyRhItavyaH, gRhItvA ca dhruvAkai guNanAdikA kriyApi tathaiva krnniiyaa| yathAtra saeva pUrvokto dhruvraashi:-(66||) SaTpaSTirmuhUrtAH ekasya ca muhUrtasya paJcadvASaSTibhAgAH / ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaM saptaSaSTibhAgaM ceti / tataH samprati caramA dvApaSTitamA paurNamAsI cintyamAnA vartate, ato'tra dvASaSTiguNakAH bhaveyustenokto dhruvarAzi SiSTayA guNyate-(66 / / / 4624092 / jAtAni muhartAnAM catvAriMzacchatAni dvinavatyadhikAni, ekasya ca muhartasya dvApaSTibhAgAnAM trINi zatAni dazottarANi, ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvASaSTiH saptaSaSTibhAgA iti / ata etasmAt aTThasaya uguNavIsA sohaNagaM uttarANaM AsADhANaM / cauvIsaM khalu bhAgA chAvaTThI cuNNiyAo ya // 1 // aSTau zatAni ekonaviMzatiH zodhanakam uttarANAmASADhAnAm / caturviMzatiH khalu kare, grahaNa karake dhruvAGka se guNana Adi kriyA bhI usI pUrvokta prakAra se kareM jaise kI yahAM para vaho pUrvokta dhruvarAzI (66 / / ) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga hotA hai yahAM para antima bAsaThavIM pUrNimA kA vicAra kiyA jAtA hai, ataH yahAM para bAsaTha guNaka hote haiM ukta dhruvarAzi ko bAsaTha se guNA kare (66 / 3 / )+62-4992 / 3 / isaprakAra cArahajAra birANave muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tInaso dasa tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAsaTha bhAga hote haiN| isameM se __ 'aTThasaya uguNavosA sohaNagaM uttarANaM AsADhANaM / cavIsaM khalu bhAgA chAvaTThI cuNiyAo ya // 10 // AThaso unnIsa muhUrta tathA uttarASADhA nakSatra kA zodhanaka eka muhUrta kA grahaNa karIne tene dhruvAMkathI guNavA vigere kriyA paNa eja pUrvokta prakArathI karavI, jemake ahIMyAM eja pUrvokta dhavarAzi (66 ) chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAdiyA pAMca bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga thAya che. ahIM chellI bAsaThamI pUrNimAne vicAra karavAmAM Ave che. tethI ahIM bAsaTha guNaka thAya che. pUrvAta dhruvarAzinI zAsathI gunnaa|2 42va.. (66 / 15) 412=4062 / 33 / 6 mA rIte cAra hajAra bANu muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA traNaso dasa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAsaTha bhAga thAya che, temAMthI aTThasaya uguNavIsA sohaNagaM uttarANaM AsADhANaM / ca uvIsaM khalu bhAgA chAvaTThI cuNNiyAo ya // 1 // uttarASADhA nakSatranuM zedhanaka ATha ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 sUryaprajJaptisUtre bhAgAH SaTSaSTizcUrNikAzca // 1 // -819 / / ityevaM pramANamekaM sakalanakSatraparyAyazodhanakaM yadi yugavaH sAvayavaiH paJcabhirguNyate guNayitvA ca zodhyate / tacca pUrvoktena prakAreNa zodhyamAnaM paripUrNI zuddhiM samAsAdayati / na ca kizcit pazcAdavatiSThate / ythaa4092|3| 4097 / / tathA ca (819 / / / ) x (5 / 6245 =t)= 4097 / / (talasthahAreNa haraM nihanyA) dityAdinA guNanakriyA kRtA varttate / ata ubhayoH zodhyazodhakayoH zodhanArtha nyAsaH-(4097 / / / )-4097 / / 8) ata AgatamuttarASADhAnakSatraM candreNa saha yuktaM caramasamaye caramAM dvApaSTitamAM paurNamAsI parisamApayati / ityevamatra dhUlIkarmeti / sampratyasyAmeva dvASaSTitamAyAM paurNamAsyAM sUryanakSatrayogaM pRcchati-taM samayaM ca NaM sUre keNaM NavatteNaM joei !' tasmina samaye ca khalu sUryaH kena bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha cuNikA bhAga // 1 // 819 / isa prakAra kA pramANa se eka sakala nakSatra paryAya zodhanaka ko yadi sAvayava pAMca yuga varSoM se guNA karake zodhita kare / vaha pUrvokta prakAra se zodhyamAna kare to paripUrNa zuddhi hotI hai / zeSa kucha avaziSTa nahIM rhtaa| jaise ki-4092 / / 4097 / / tathA (819 / / / 8)+(5 / )+(5)-4097 / / (talasthahAreNa haraM nihanyA) ityAdi se guNana kriyA kare to zodhya zodhanaka donoM kA zodhanaka ke liye nyAsa kare (4097 / 1 / / )-(4097 / 13 / 6) ataH yahAM para uttarASADhA nakSatra AtA hai vaha caMdra ke sAtha yukta hokara antima samaya meM antima bAsaThavIM pUrNimA samApta hotI hai| isaprakAra yahAM para dhUlikama hotA hai| ___ aba isI bArahavIM pUrNimA kA sUrya nakSatra yoga ke viSaya meM prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei) jisa samaya uttarASADhA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDakaDiyA chAsaTha cUrNikA bhAga 1 819 26 A rItanA pramANathI eka saMpUrNa nakSatra paryAya zodhanakane je sAvayava pAMca yuga varSothI guNAkAra karIne zadhita karI levA. te pUrvokta prakArathI rodhita kare te purepUrI zuddhi thAya cha, zera 476 mI 27tu nayI bha3-4082 311694087.363 tathA (816 // 3.66+(4152+5=66)= 40871 11 (talattha hAreNa haraM nihanyA) tyAhathA guNana kriyA karavAmAM Ave te zodhdha zodhanaka beunAM zodhana mATe nyAsa (4097phAruM =(4067 / 63 / 6) mata: hI uttarASADhA nakSatra Ave che, te yaMdranI sAthe yukta ne aMtima samayamAM aMtima bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che. A rIte ahIM dhUlIkarma thAya che. have A bAsaThamI pUrNimAnA sUrya nakSatra ganA saMbaMdhamAM prazna karavAmAM Ave (taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) nyAre uttarASADhA nakSatranI sAthe yukta dhane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikATokA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 275 nakSatreNa yunakti ! / yasmin samaye uttarASADhAnakSatreNa yuktazcandrazcaramAM dvASaSTitamAM paurNamAsI parisamApayati tasmin samaye-dvASaSTitamapaurNamAsIparisamAptivelAyAM khalviti vAkyAlaGkAre sUryaH kena nakSatreNa yukto bhavati-kena nakSatreNa saha vartamAnaH san tAM dvASaSTitamAM paurNamAsI sUryaH parisamApayatIti gautamasya jijJAsA nivRtyartha bhagavAnAha-'tA pusseNaM pussassa ekUNavIsaM muhattA tetAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA tettIsaM cuNNiyAbhAgA sesA' tAvat puSyena puSyasya ekonaviMzatirmuhUrtAH tricatvAriMzacca dvApaSTibhAgAH muhartasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA trayastriMzaccUrNikAH bhAgAH zeSAH / tAvat-tatra caramadvASaSTitamapaurNamAsIparisamAptyavasare sUryanakSatrayogavicAre 'pusseNaM' puSyanakSatreNa saha vartamAnaH sUryoM dvASaSTitamAM paurNamAsI parisamApayatItyevaM sAmAnyamuttaraM dattvA tasyaiva puSyanakSatrasya sUkSmavibhAgaM darzayati-puSyanakSatrasyaikonaviMzatirmuhartAH ekasya ca muhU tasya tricatvAriMzat dvApaSTibhAgAH, ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptapaSTi. vibhAgai vibhajya tasya satkAstrayastriMzat cUrNikAbhAgA yatrAvaziSTA bhavanti tatraiva sUryanakSatranakSatra ke sAtha yukta hokara caMdra bAsaThavoM pUrNimA samApta karatA hai, usa samaya arthAt bAsaThI pUrNimA ke samApti kAla meM sUrya kaunase nakSatra ke sAtha yukta rahatA hai ? arthAt kaunase nakSatra ke sAtha rahakara sUrya bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai ? isaprakAra zrIgautamasvAmo ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn kahate haiM-(tA pusleNaM pussassa ekUNavIsaM muhuttA tetAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA tettIsaM cuNiyA bhAgAsesA) antima bAsaThavIM pUrNimA ke samApti kAla meM sUrya nakSatra yoga vicAraNA meM (pusseNaM) puSyanakSatra ke sAtha rahA havA sUrya bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai, isaprakAra sAmAnya rUpase uttara kahakara usI puSyanakSatra kA saMbaMdha vizeSa spaSTatA se dikhalAte haiM-puSyanakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake caMdra bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che tyAre eTale ke bAsaThamI pUrNimAnA samApti samayamAM sUrya kayA nakSatranI sAthe yoga kare che? arthAt kayA nakSatranI sAthe rahIne sUrya bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrI bhagavAna 4 cha-(tA pusseNaM pussassa ekUNavIsaM muhuttA tetAlIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvavibhAgaM ca sattadvihA chettA tetIsaM cuNiyAbhAgA sesA) matima mAsa bhI yUnibhAnA samAtimA sUrya nakSatra viyA29mA (pusseNaM) puSya nakSatranI sAthe 2DIne sUrya bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che, A rIte sAmAnya rIte uttara ApIne eja puSya nakSatra saMbaMdhI vizeSa spaSTatAthI kahe che. puSya nakSatranA ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne temAMthI tetrIsa zrI suryaprajJapti sUtra: Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 sUryaprajJaptisUtre sthAne dvASaSTitamA sarvAntimA paurNamAsI parisamAptimupayAti / atrApi gaNitakriyA tu prAgvadeva saeva pUrvokto nakSatra dhruvarAziAhyaH, gRhItvA ca jijJAsitadhruvAkai guNanAdikA kriyA ca pravartayitavyA / yathAtra saeva pUrvokto dhruvarAziH (66 / 3 / 7) SaTSaSTirmuhUrtAH ekasya ca muhUrtasya paJca dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaM saptaSaSTibhAgaM ceti / tato dvApaSTitamapaurNamAsI jijJAsAyAM dvApaSTiguNakAstena dhruvarAzi SiSTayA guNanIya iti tathA kriyate-(66 / / is) x 62=4092 / 3 |jaataani muhUrtAnAM catvAriMzacchatAni dvinavatyadhikAni ekasya ca muhUrtasya dvASaSTibhAgAnAM trINi zatAni dazottarANi ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvApaSTiH saptaSaSTibhAgAH tatazcaitebhyo gatazodhanakAni vizodhya yadavatiSThate tatreha puSyasya dazamuhUrteSu ekasya ca muhartasya aSTAdazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya caturviMzati saptapaSTibhAgeSu atikrAnteSu pAzcAtyayugaM parisamAptiM samupaiti / arthAt tatsaMbaMdhI tetIsa bhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa cUrNi kA bhAga jahAM zeSa rahatA hai, yahIM para mAne usI nakSatra sthAna meM sUrya sarvAntima bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai| yahAM para bhI gaNitaprakriyA pUrvota rIti se hI hai| vahIM pUrvokta nakSatra dhruvarAzI hotI hai, jaise ki (66 / 3 / 5) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga rUpa hai| bAsaThavIM pUrNimA kI jijJAsA meM bAsaTha guNaka hote haiM ataH dhruvarAzI ko bAsaTha se guNA kare jo isa prakAra (66 ) 62=4092 / cAra hajAra birAnave muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tInaso dasa tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAsaTha bhAga hote haiN| inameM se gatazodhanaka ko zodhita karake jo zeSa rahe vahIM para puSya nakSatra kA dasa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tayAlIsa bhAga gata hone para bhAga arthAt bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA tetrIsa cUrNikA bhAga jyAM zeSa rahe tyAM ja eTale ke eja nakSatra sthAnamAM rahIne sUrya sarvAntima bAsaThamI pUrNimane samApta kare che, ahIM paNa gaNita prakriyA pUrvokta prakArathI thAya che, pUrvokta rIte eja varAzI thAya cha, bha3-(66667) : 7 / 44 bhuta tathA me muDUta nA masaSAL in an tathA bAsaThiyA eka bhAgane saDasaDiyA eka bhAgarUpa thAya che, bAsaThamI punamanI jIjJAsAmAM bAsaTha guNuka thAya che, tethI dhruvarAzIne bAsaThathI guNAkAra kare jema ke-(dadArA +2=409213 cAra hajAra bANa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA traNaso dasa tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA bAsaTha bhAga thAya che. temAMthI gata zodhanakane rodhita karIne je zeSa rahe tyAM ja puSya nakSatranA dasa muhurta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA aDhAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA teMtAlIsa bhAga vyatIta thAya tyAre zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 67 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 277 puSyanakSatrasya (10 / 16 / ) etAvanmiteSvatikrAnteSu pAzcAtyayugaM parisamAptimupaiti / tadanantaraM cAnyat yugaM pravartate / puSyasyApi ca tAvanmAtrAdatikrAntAt parato yAvad bhUyo'pi tAvanmAtrasya puSyasyAtikrama etAvat pramANaH paripUrNo bhavati tAvat ekaH paripUrNoM nakSatraparyAyo bhavati / tasya ca paryAyasya pramANaM kila aSTau zatAni ekonaviMzatyadhikAni muhUrtAnAm , ekasya ca muhUrtasya caturviMzati-paSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptapaSTibhAgA:-(819 / / ) tata etat paJcabhirguNyate yathA-(4095 / 3 / 8)=(4097 / 003)jAtAni saptanavatyadhikAni catvAriMzacchatAni muhartAnAM, muhatasya dvApaSTibhAgasya zUnyatvAta pazcAttato'yaM bhAgo'pi zUnya eva syAt / tenAsya svarUpamIdRk-4097 syAt idaM ca zodhanakaM dvApaSTiguNitAt dhruvarAzerasmAt (66 / / )x 62-(4092 / 3 / ) = (4097 / 001)=4097 / ............ / vizodhyaM tathA kRte sati (4097 / 00 / 00)-(4097 / .... / ...) = 00 / .......... ...sarvathA pAzcAtya yuga samApta hotA hai| arthAta puSya nakSatra kA (106) itanA pramANa bIta cukane para pAzcAtya yuga samApta hotA hai| tatpazcAta anya yuga pravartita hotA hai, puSya nakSatra kA bhI utanA pramANa vIta jAne para phirase: bhI utanA pramANa puSya nakSatra kA atikramaNa se itanA pramANa pUrNa hotA hai| isa prakAra eka paripUrNa nakSatra paryAya hotA hai / usa paryAya kA pramANa AThaso unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga (819 / / 5) isako pAMca se guNA kare jaise ki (40953)=(40971003) cAra hajAra satANave muhUrta kA bAsaThiyA bhAga zUnya hone se saDasaThiyA battIsa bhAga bhI zUnya hI hotA hai ataH isa prakAra kA svarUpa hotA hai-409) isa zodhanaka ko bAsaTha se guNita dhruvarAzi se (66 / 67)+62=4092 / 3 / / (4097/001) =40971000 vizodhita kare taba (409700 / 00)4097400)=00000 / pachIne yuga samApta thAya che. arthAt puSya nakSatranA (10 ) ATaluM pramANa vItyA pachI pAzcAtya yuga samApta thAya che, te pachI bIje yuga pravartamAna thAya che, puSya nakSatranuM paNa eTaluM pramANa vItyA pachI eTale ke pharIthI paNa eTaluM pramANa puSya nakSatranuM gayA pachI ATaluM pramANa pUrNa thAya che. A rIte eka paripUrNa nakSatra paryAya thAya che, te paryAyanuM pramANa AThaso ogaNIsa muhUrta tathA eka muhartAnA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAgane saDasaThiyA chAsaTha bhAga (81924 yAnI pAMyayI gu||2 423 // bh3-(4065|1301330 (4067 / 003 yA 2 sattANu muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA zUnya hovAthI phura saDasaThiyA batrIsa bhAga paNa zUnya ja hoya che. tethI A rIte thAya che. 409, A zodhanakane bAsaThathI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 sUryaprAptasUtre paripUrNa zuddhayati / rAzizca nirlepo jAyate / itthameva candranakSatrayoge'pi rAzi nilepo bhavatIti gaNitakramo dvayorapi samAna eva / ata Agatam , uttarASADhAnakSatraM candreNa saha yuktaM carama samae caramAM dvASaSTitamAM paurNamAsI parisamApayati / tathA ca tasmin samaye sUryeNa yuktasya puSyanakSatrasya dazasu muhUrteSu ekasya ca muhUtrtasya aSTAdazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya catustriMzati saptapaSTibhAgeSu atikrAnteSu ekonaviMzatau ca muhUrteSu ekasya ca muhattasya tricatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu caramA dvASaSTitamA paurNamAsI parisamAptimupagacchatIti pratIyate ||suu0 67 // samprati-candrasUyeyoramAvAsyA nakSatrayogaviSaya praznottarasUtramAha-"tA eesiNaM" ityAdi // mUlam -tA eesi paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei / tA assesAhi, assesANaM eko muhatto cattAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvaTibhAgaM ca sattaTTihA chettA 000 / 000 / sarvathA paripUrNa zuddha rahatA hai, tathA rAzi nirlepa hotI hai| isI prakAra caMdra nakSatra yoga meM bhI nirlepa rAzi hotI hai| kAraNa kI gaNita krama donoM kA samAna hI hotA hai, ataH yahAM para uttarASADhA nakSatra AtA hai, vaha caMdra ke sAtha yukta hokara anta samaya meM antima bAsaThavIM pUrNimA ko samApta karatA hai| usa samaya sUrya ke sAtha rahA huvA puSya nakSatra kA dasa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA vottIsa bhAga vyatIta hone para unnIsa muhUrta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga zeSa rahane para antima bAsaThavIM pUrNimA samApta hotI pratIta hotI hai ||suu. 67 // guru dhruva zazithI (66 / 17) 12=4082 / 3131634087100001 408767 zate vidhita 42pAthI (4887100680) 4067100=001000 savathA pripUrNa zuddha cAra hajAra sattANu rahe che, tathA rAzi nilepa rahe che. Aja pramANe caMdra nakSatra rogamAM paNa nileSa rAzi thAya che. kAraNake gaNita krama banene sarakhe ja thAya che. tethI ahIM uttarASADhA nakSatra Ave che. te caMdranI sAthe rahIne aMta samayamAM chellI bAsaThamI pUrNimAne samApta kare che. e samaye sUryanI sAthe rahela puSya nakSatranA dasa muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA aDhAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA cetrIsa bhAga vItI gayA pachI ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAga zeSa 24 tyAre chesI pAsa bhI pUNimA samApta thas in cha. // sU. 17 // zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 279 bAvadviMcuNiyA bhAgA sesA / taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ', tA assesAhiM ceva, assesANaM ekko muhutto cattAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhattasta, bAvadvibhAgaM ca sattadihA chettA bAvaTricuNNiyAbhAgA sesA / tA eesi of paMcAhaM saMbaccharANaM doccaM amAvAsaM caMde keNaM makkhatteNaM joei !, tA uttarAhiM phagguNIhi, uttarANaM phagguNINaM cattAlIsaM muhuttA paNatIsaM bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTibhAgaM ca sattaTTihA chettA paTTiM cUNiyA bhAgA sesA / taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei !, tA uttarAhiM ceva pha.gguNIhiM, uttarANaM phagguNINaM jaheba caMdassa / tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM taccaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA hattheNaM hatthassa cattAri muhuttA tIsaM ca bAvaThibhAgA muhuttassa bADhibhAgaM ca sattaTTihA chettA bAvaTTi cuNiyAbhAgA sesA; taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei !, tA hattheNaM ceva, hattharasa jahA cNdss| tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA addAhiM, addANaM cattAri muhuttA dasa ya vAvaTThibhAgA muhuttasta, bAvaTThibhAgaM ca sattaTThihA chettA caupaNNaM cuNiyA bhAgA sesaa| taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA adAhiMceva, adA NaM jahA caMdassa / tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM carimaM bAvarhi amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA puNavvasuNA puNavvasussa bAvIsaM muhuttA bAyAlIsaM ca bAvaTribhAgA muhuttassa sesA / taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA puNavvasuNA ceva, puNavvasurasa NaM jahA caMdassa ||suu068|| chAyA-tAvad eteSAM khalu pazcAnAM saMvatsarANAM prathamAmamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvadAzleSAbhiH, AzleSANAmeko muhUrtazcatvAriMzacca dvApaSTibhAgAH muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvApaSTizcUrNikA bhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvadAzleSAbhizcaiva, AzleSANAmeko muhUrtazcatvAriMzacca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvApaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH / zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 sUryaprajJaptisUtre tAvad eteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM dvitIyAmamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvaduttarAbhiH phAlgunIbhiH, uttarANAM phAlgunInAM catvAriMzanmuhUrtAH paJcatriMzad dvApaSTibhAgA muhUrttasya, dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paJcapaSTizcaNikA bhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti, tAvaduttarAbhizcaiva phAlgunIbhiH, uttarANAM phAlgunInAM yathaiva candrasya / tAva deteSAM khalu pazcAnAM saMvatsarANA tRtIyAm amAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat hastena, hastasya catvAro muhUrtAH triMzacca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA dvApaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat hastena caiva / hastasya yathA candrasya / tAvadeteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM dvAdazIm amAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvadAdrAbhiH, ArdrANAM catvAro muhUrtAH daza ca dvApaSTibhAgAH muhattasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA catuH paJcAzaccUNikA bhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatraNa yunakti ?, tAvadAdrobhizcaiva, ArdrANAM yathA candrasya / tAvade teSAM khalu pazcAnAM saMvatsarANAM caramAM dvApaSTimamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat punarbasunA, punavaso viMzatimuhartAH-dvicatvAriMzacca dvApaSTibhAgA muhUrtasya zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?; tAvat punarvamunA caiva, punarvasoH khalu yathA candrasya // sU0 68 // pUrvasmin saptaSaSTitame sUtre candrasUryayoH paurNamAsI nakSatrayogavicAraM samyag vivicya samprati-asminnaSTaSaSTitame'rthAdhikArasUtre tayoreva candrasUryayoramAvAsyAnakSatrayogaM vivRNvannAha -"tA eesi NaM" ityAdi / TIkA-"tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei" tAvadeteSAM khalu pazcAnAM saMvatsarANAM prathamAmamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ? - aba caMdra sUrya ke amAvAsyA saMbaMdhI nakSatra yoga ke viSaya meM praznottara kahate haiM-(tA eesi NaM) ityAdi TokArtha-isake pahale kA saDasaThaveM sUtra meM caMdra sUrya kA pUrNimAsI nakSatra yoga ke viSaya meM samyaka prakAra se vicAraNA karake aba sa aDaThaveM sUtra meM una caMdra sUrya ke amAvAsyA kA nakSatra yoga kI vicAraNA karane ke hetu se zrIgautamasvAmI pUchate hai| ' have caMdra ane sUryanA amArA saMbaMdhI nakSatra veganA viSayamAM praznottara sUtra vAmAM Ave che.-(tA eesiNaM) tyAdi TIkArya-AnI pahelAnA saDasaThamA sUtramAM caMdrasUryanA pUrNimA saMbaMdhI nakSatra yeganA viSayamAM sArI rIte vicAraNA karIne have A aDasaThamA sUtramAM e caMdrasUryanA amAvAsyAnA nakSatra yonI viyaa29|| 42thAnA ututhI zrIgautamasvAmI pUche cha-(tA ee zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamagrAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 281 'tA' tAvat-tatra candrasyAmAvAsyAnakSatrayogavicAre 'eesi gaM' eteSAM khalu-anantaroditAnAM yugapratipAdakAnAM cAndra cAndrAbhivaddhita-cAndrAbhivaddhitAnAM paJcAnAM sambatsarANAM madhye prathamAM-prathamamAsodbhavAm amAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yuktazcandraH prathamAmamAvAsyAM parisamApayati-iti gautamasya praznajijJAsAM zrutvA bhagavAnAha-'tA assesAhiM' tAvada azleSAbhiH / tamAmAvAsyA nakSatrayogavicAre AzleSAbhiH saha yuktazcandraH prathamAmamAvAsyAM parisamApayati / AzleSA nakSatrasya SaTtArakatvAd bahuvacanamiti sAmAnyamutaraM datvA'pi punaH sUkSmatayA tasyaiva nakSatrasya vibhAgaM darzayati-'tA assesANaM eko muhatto cattAlIsaM ca vAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA bAvaDiM cuNNiyA sesA' tAvad AzleSANAmeko muhUrtazcatvAriMzad dvApaSTibhAgA muhUrtasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA dvApaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH ||-taavt-tdaanii-prth (tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhama amAvAsaM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei) (tA) caMdramA ke amAvAsyA ke nakSatra yoga vicAraNA meM (eesi NaM) ye yugapratipAdaka pUrvokta cAMdra, cAMdra, abhivaddhita cAMdra evaM abhivaddhita pAMca saMvatsaroM meM prathama mAsa kI amAvAsyA ko caMdra kaunase nakSatra kA yoga karake samApta karatA hai ? isaprakAra zrIgautamasvAmI kA prazna ko sunakara ke zrIbhagavAna usakA uttara dete huve kahate haiM-(tA assesAhiM) amAvAsyA ke nakSatra yoga vicAraNA meM azleSA nakSatra ke sAtha yukta huvA caMdra pahalI amAvAsyA ko samAsa karatA hai| azleSA nakSatra chaha tArAvAlA hone se yahAM para bahuvacana hotA hai / isaprakAra sAmAnya rIti se uttara dekara punaH sUkSmarUpa se usI nakSatra kA vibhAga pUrvaka kathana karate haiM-(tA assesANaM eko muhatto cattAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhattassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA bAvahi cuNiyA bhAgA sesA) prathama amAvAsyA ke samApti samaya meM azleSAnakSatra kA ekasiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhateNaM joei) (tA) yAMdramAsanA samAvAsyAnA nakSatra yA vicAramA (eesiNaM) / yo pratiyA44 pUxit yAMdra yAMdra abhivardhita cAMdra ane abhivadhita A pAMca saMvatsaremAM pahelA mAsanI amAvAsyAno caMdra kayA nakSatrane yoga karIne samApta kare che? A rIte zrIgautamasvAmInA praznane somaNAne zrImAn ten| uttara mApatA 4 -tA arase sAhi) mAvAsyAnA nakSatra kega vicAraNAmAM azleSA nakSatranI sAthe yukta thayela caMdra pahelI amAvAsyAne samApta kare che. azleSA nakSatra che tArAvALu hovAthI ahIM bahuvacanathI kahela che. A rIte sAmAnya rIte uttara ApIne sUphama rIte e nakSatranA vibhAga pUrvaka kathana kare che(taa assesANaM eko muhutto cattAlIsaMca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA bAvardvi cuNNiyAbhAgA sesA) pahalI amAvAsyAnA samAmi awi nakSatranA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 sUryaprajJaptisUtre mA'mAvAsyAparisamAptisamaye AzleSAnakSatrasyaiko muharttaH, ekasya ca muhartasya catvAriMzad dvASaSTibhAgA:- ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaM dvApaSTibhAgaM saptaSaSTidhA chitvA-saptaSaSTivibhAgai vibhajya tasya satkAH dvApaSTizcUrNikAbhAgAH= zeSAH=1 / / / eta tulyazeSasthAne AzleSA nakSatre vartamAnazcandraH prathamAm amAvAsyAM parisamApayatItyavadheyaH, abadhArtha ca svaziSyebhya upadeSTavyazceti // atra gaNitakriyAyAM cintyamAnAyAM sa eva pUrvokto nakSatra dhruvarAzi grAhyaH, yathA nakSatradhravarAzi:-66 / / SaTpaSTirmuhartAH, ekasya ca muhartasya pazcadvApaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaM saptapaSTibhAgaM ceti / / samprati-prathamAmAvAsyA kila cintyamAnA vartate, tenaikena guNakena guNyate / ekaguNitAstu sarve'pi rAzayo tathaiva bhavanti, ata evaikena guNitamapi tathaiva tiSThati / tatazcaitamaharta tathA ekamuharta kA bAsaThiyA cAlIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAsaTha bhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake tatsaMbaMdhI bAsaTha cUrNikAbhAga- zeSa itanA zeSa sthAna meM azleSA nakSatra ke sAtha rahA huvA caMdra pahalI amAvAsyA ko samApta karatA hai| isaprakAra avadhAraNa karanA cAhiye tathA avadhAraNa karake ziSyoM ko isaprakAra se upadiSTa kreN| aba gaNita prakriyA se vicAraNA kare to vahI pUrvokta nakSatra kI dhruvarAzI leveM jaise ki pUrva kathita nakSatra kI dhruvarAzi-66 chiyAsaTha muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga hotI hai, aba yahAM para pahalI amAvAsyA kI vicAraNA calatI hai, ataH usako eka guNaka se guNA kare / eka se guNita sabhI saMkhyA usI prakAra se rahatI hai, ataH ekase guNita dhruvarAzi usI prakAra rahatI hai| isase puneka muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAsaTha bhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne saMbaMdhI bAsaTha cUrNikA bhAga 4 zeSa=Ardike ATalA zeSa sthAnamAM azleSA nakSatranI sAthe rahela caMdra pahelI amAvAsyAne samApta kare che. A rIte samajI levuM. tathA te pramANe ziSyone upadeza Apa. have gaNita prakriyAthI vicAraNA karavAmAM Ave to e parvokta nakSatranI pravarAzI devI. 2 -5i 3 nakSatrI dhruvraashi=66|11ch|s5 muta tathA me muDU tainA bAsaDyiA pAMca bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga jeTalI hoya che, have ahIM pahelI amAvAsyAnI vicAraNA cAle che. tethI dhruvarAzIne eka guNakathI guNAkAra kare. ekathI guNela badhI ja saMkhyA eja pramANe rahe che. tethI ekathI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 283 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam smAt punarvasu nakSatrasya zodhanakamamAvAsyAviSayakaM khalu - ( 22 / 3) etattulyaM bhavati / uktaJca karaNagAthAyAm= bAvIsaM ca muhuttA, chayAlIsa siTThi bhAgA ya / evaM puNavvamussaya soheyavvaM havai puNNaM // 1 // dvAviMzatizca muhUrttAH, SaT catvAriMzad dvASaSTibhAgAzca / etat punarvasoca zodhitavyaM bhavati pUrNam ||1|| iticchAyA / iti pramANadarzanAt etattulyaM puSyanakSatrasya zodhanakam, ekaguNitAt dhruvAGkAdvizodhyam - (66 | | ) - (22 / ) = (43 / / ) zodhanakriyA prAgvadeva apUrNA sAjAtyagaNitaniyamena karttavyA yathAtra paTTaSaSTe muhartebhyo dvAviMzatimuhUrttAH zuddhAH, avaziSTAca pacAt sthitAzcatuzcatvAriMzat = 44 / asmAdekamuhUrttama pekSya tasya satkAH dvASaSTibhAgAH kRtAH = 1 + = = te ca dvASaSTibhAgarAzimadhye prakSiyante jAtAH saptaSaSTirdvApaSTibhAgAH / etebhyaH paT catvAriMzad dvASaSTibhAgAH zodhavasu nakSatra kA zodhanaka amAvAsyA viSayaka (22) bAisa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA chiyAlIsa bhAga itanA hotA haiN| karaNagAthA meM kahA bhI hai bAvIsaM ca muhuttA, chayAlIsaM visaTThibhAgAya / eyaM puNavvasussa soheyavaM havai puNNaM // 1 // isa pramANa se inake tulya puSya nakSatra zodhanaka eka se guNita cAGka se vizodhita kare (66) - (2216) - 433) zodhanakriyA pahale ke samAna hI apUrNAMka sajAtIya gaNita niyama se kara leveM, jaise kI yahAM para chiyAsaTha muhUrta meM bAIsa muhUrta zuddha hote haiM / pazcAt avaziSTa 44 cuvAlIsa muhUrta rahate haiM, unameM se eka muhUrta ko lekara usakA pAMca bhAga kare 1 + =62x6 = 67 bAsaThavIM bhAga rAzi meM pAMcako prakSipta kare to bAsaThiyA saDasaTha bhAga guNela dhruvarAzI eja pramANe rahe che. AnAthI punavasu nakSatra zeAdhanaka amAvAsyA saMbaMdhi (22 / E) khavIsa muhUta tathA eka muhUrtInA khADiyA chetAlIsa bhAga pramANanu thAya che, ugu gAthAmA udhuM pazu che, - bAvIsaMca muhuttA, chayAlIsaM visaTTibhAgAya / eyaM puNavvasussa soheyavvaM havai puNNaM || A pramANathI AnI barAbara puSya nakSatranu zeAdhanaka ekathI cuNelaLvAMkathI vizeAvita 42. (16/63 / 7)- (22/13 ) = 43 | 3 ) zodhana DiyA cUhedAnI prema 4 apUrNA sajAtIya gaNita niyamAnusAra karI levI jema ke-ahIM chAsaTha muhUrtamAM bAvIsa mU zuddha thAya che, te pachI khAkInA 44 cuMmAlIsa muhUta vadhe che. temAMthI eka muhUrtamAMthI pAMca bhAga karavA. 1+ =62+5+67 tene khAsaThamI bhAga rAzimAM meLavavA te mAsasiyA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 201 sUryaprajJaptisUtre 4 21 nIyAH | avaziSTA ekaviMzati dvaSaSTibhAgAH / zodhyarAzau rAzitrayaM (khaNDatrayaM) varttate, zodhakarAzau ca khaNDadvayameva tena tRtIyakhaNDe zodhakAbhAvAt tathaiva tiSThati / ataH krameNa nyAsaH = (43 | | hai ) tatazca puSyanakSatrasya bhogyamuhUrttA triMzat ataste zodhanIyAH = 43 - 30 - 13 tenAvaziSTam = ( 13 | hai | hai ) sthitAtrayodazamuhUrttAH ekasya ca muhUrttasya ekaviMzati dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaM saptaSaSTibhAgaM ceti gaNitakrazodhanakrama itthameva sarvatra prayoktavyaH / athA zleSA nakSatramarddhakSetraM tena tasya mAnaM paJcadazamuhUrttapramANaM syAt ataH paJcadazamuhUrtebhyaH samAgato rAziviMzodhanIyaH = 15- (13 / / = 1 / / haiM / idamAgatam - azleSA nakSatrasyaikasmina muhUrtte catvAriMzati muhUrttasya dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptapaSTidhA chinnasya dvASaSTibhAgeSu zeSeSu hote haiM, inameM se bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga ko zodhita kare--- to bAsaThiyA ikkIsa bhAga avaziSTa rahatA hai, zodhyarAzi meM tIna rAziyAM (tIna khaMDarUpa se) hotI hai tathA zodhanaka rAzi meM dohI khaMDa hai ataH tIsare khaMDa meM zodhana na hone se usI rUpase rahatI hai, kramase unakA nyAsa isaprakA se hai (433 / puSyanakSatra kA bhogya muhUrta tIsa hai, unako zodhita kare - 43-30 =13 isaprakAra avaziSTa (133) teraha muhUrta tathA ekamuhUrta kA bAsaThiyA ikkIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga rahatA hai / gaNita kramameM zodhana prakAra isI rUpa se sarvatra prayukta hotA hai / azleSA nakSatra ardha kSetrapramANa kA hai ataH usakA mAna paMdraha muhUrta pramANa kA hai, ataH paMdraha muhUrta se AyI rAzi kA vizodhana kare 15 - (13)= 16 isase yaha phalita hotA hai ki azleSA nakSatra kA eka muhUrta meM bAsaThiyA cAlIsa muhUrta tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sar3asaTha bhAga zeSa rahane para saDasaTha bhAga thAya che. OM mAMthI khAsayiA chetAlIsa bhAgane zeSita karavA arthAt khAda karavA. -Y=} jethI khAsiyA ekavIsa bhAga bAkI rahe che, zeAdhya rAzimAM traNa rAzi (traNu kha'DarUpathI) thAya che, tathA zeAdhanaka rAzimAM eja khaMDa che, tethI trIjA khaMDamAM zeAdhanaka na heAvAthI eja pramANe rahe che. kramathI tenA aMka nyAsa A pramANe thAya che--(43AruM|3) puSya nakSatranA bhAgya muhUta trIsa thAya che, tethI tene AmAMthI zodhita karavA43-30=13 A rIte zeSita karavAthI zeSa (13 2 ) tera muhUta tathA eka muhUrtanA khADiyA ekavIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasaDayA eka bhAga rahe che, gaNita kramamAM zeAdhana prakAra A rIte badhe ja prayukta thAya che. azleSA nakSatra akSetra pramANanuM che, tethI tenuM mAna padaramudbhUta pramANanu che. tethI padara muhUrta thI pahelI rAzinu vizeAdhana karavu 15--(132 )=1||vuM AnAthI e phalita thAya che ke-azleSA nakSatranA eka muhUta'mAM khADiyA cAlIsa muhUta tathA bAsiyA eka zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 285 satsu prathamA'mAvAsyA parisamAptimupagacchatIti siddhayati // ___ atha samprati-asyAmeva prathamAyAmamAvAsyAyAM sUryanakSatrayogaM pRcchati-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? ||atraapi pUrvasUtravadeva taM samayamityatra (kAlAvanoratyantasaMyoge) ityanena adhikaraNatve'pi dvitIyA, ato'yamoM bhavati-taM samayam-tasmin samaye, yasmin samaye AzleSA nakSatraM candreNa yuktaM yathoktazeSaM ca prathamAmamAvAsyAparisamAptimupayAti tasmin samaye khalu sUryaH kena nakSatreNa yuktaH-kena nakSatreNa saha vartamAnaH san prathamAmamAvAsyAM parisamApayatIti gautamasya praznajijJAsAM vijJAya bhagavAn samuttarayati-'tA assesAhi ceva, asse sANaM eko muhatto cattAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM sattadvihA chettA bAvaTicuNiyA bhAgA sesA' tAvad AzleSAbhizcaiva AzleSANAm eko muhUrttazcatvAriMzad dvApaSTipahalI amavAsyA samApta hotI hai, yaha siddha hotA hai| aba isI pahalI amAvasyA meM sUrya nakSatrayoga ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM (taM samayaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) yahAM para bhI pUrva sUtra meM kathita prakAra se hI (taM samayaM) yahAM para (kAlAdhvanIratyantasaMyoge) isa sUtra se adhikaraNa meM bhI dvitIyA vibhakti hai hai ataH isa prakAra se artha hotA hai (taM samayaM) jisa samaya meM azleSA nakSatra caMdra se yukta hokara yathokta zeSa rahe usa samaya pahalI amAvAsyA samApta hotI hai, usa samaya sUrya kisa nakSatra ke sAtha rahakara pahalI amAvAsyA ko samApta karatA hai? isa prakAra zrIgautamasvAmIkA prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM (tA assesAhiM ceva assesA NaM eko muhutto cattAlIsaM ca bAvahibhAgA muhattassa bAvaDhi bhAgaM sattahihA chettA bAvaTTi cuNiyA bhAgA sesA) pahalI amAvAsyA samApti samaya meM sUrya bhI (assesAhiM ceva) azleSAnakSatra ke bhAganA saDasaTha bhAga bAkI rahe tyAre prathama amAvAsyA samApta thAya che tema siddha thAya che. have A pahelI amAvAsyAmAM sUryanA nakSatraga viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna pUche che-(taM samayaM sUre ke NakkhatteNaM joei) mahI 51 pUrva sUtramA sarIta 4 (taM samaya) 0 ANe (kAlAvano ratyantasaMyoga) 2 // sUtrathA adhi2mA 55 dvitIya vimati 4 cha. tathA tena! atha 20 pramANe thAya cha,-(taM samaya) 2 samaye veSA nakSatra caMdranI sAthe bhegA karIne yakta zeSa rahe te samaye pahelI amAvAsyA samApta thAya che, e samaye sUrya kayA nakSatranI sAthe rahIne pahelI amAsyAne samApta kare che? A pramANe zrI gItabhasvAbhAnA praznAne sAMgAne tenA uttama zrI bhavAn 43 cha-'tA assesAhiM ceva asesANaM eko muhutto cattAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM sattadvihA chettA bAvadviyA cuNNiyAbhAgA sesA) pakSI amAvAsyAnA samAti samayamA sUrya 55] (asse zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 sUryaprajJaptisUtra bhAgA muhartasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvApaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH / / tAvat -tatra-prathamAmamAvAsyAparisamAptikSaNe sUryo'pi 'assesAhiM caiva' AzleSAbhizcaivaAzleSAnakSatreNaiva yuktaH san prathamAmamAvAsyAM parisamApayati-prathamAmamAvAsyAparisamApti samaye sUryaH AzleSAnakSatre bhavatItyarthaH // ityevaM sAmAnyamuttaraM datvA'pi vizeSavibhAgaM darzayati-AzlepAnakSatrasyaiko muhUrtaH, ekasya ca muhUrttasya catvAriMzad dvApaSTibhAgaH, ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptaSaSTidhA chittvA-saptapaSTivibhAga vibhajya tasya satkAH dvASaSTiH, saptaSaSTizcUrNikAbhAgAH zepA yadA bhavanti tadaiva prathamAmamAvAsyAparisamAptimupagacchati // -iha ca ya eva dhravarAzistasyAmamAvAsyAyAM candranakSatrayoge pratipAditastAvAnevadhravarAziratrApi syAt , yadeva zodhanakaM candranakSatrayoge pratipAditaM tadevAtrApi zodhanakaM bhavati, mUle'pi candrasUryayone kimapi pArthakyaM dRzyate, nakSatra zeSamapi tathaiva tiSThati, tena candranakSatrayogavicAravadeva sarvA'pi gaNitakriyA atrApi pravartanIyA, na kizcid vaiziSTayamatreti // hI sAtha yukta hokara pahalI amAvasyA ko samApta karatA hai| arthAta pahalI amAvAsyA samAptikAla meM sUrya azleSA nakSatra meM rahatA hai| isa prakAra sAmAnyarIti se uttara dekara aba phira se vizeSa prakAra se kahate haiM-azleSA nakSatra kA eka muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA cAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha cUrNikA bhAga jaba zeSa rahatA hai, usI samaya pahalI amAvAsyA samApta hotI hai / yahAM para jo dhruvarAzi hai usa amAvAsyA meM caMdra kA nakSatra yoga pratipAdita kiyA hai, utanI hI dhruvarAzi yahAM para hotI hai| jisa prakAra kA zodhanaka caMdranakSatra yoga meM pratipAdita kiyA hai, vahI godhanaka yahAM para bhI hotA hai / mUla meM bhI caMdra sUrya ke kathana meM kucha bhI bhinnatA nahI dikhatI hai, nakSatra kA zeSa bhI usI prakAra se hotA hai, ataH caMdra nakSatra yoga ke vicAraNAke anusArahI sabhI gaNita yahAM para bhI pravartita hotA hai, usameM kucha bhI viziSTatA nahIM hotii| sAhiM ceva) seSA nakSatranI 4 sAthe yuzta ne paDalI amAvAsyAne samAsa 42 cha arthAt pahelI amAsyAnA samAptikALamAM sUrya azleSA nakSatramAM rahe che, A pramANe sAmAnya prakA rathI uttara ApIne pharIthI vizeSa prakArathI kahe che azleSA nakSatranuM eka muhUrta tathA eka muhUtenA bAsaThiyAcAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA rADasaThiyA cUrNikA bhAga jyAre zeSa rahe e samaye pahelI amAvAsyA samApta thAya che. ahIMyAM je yuvarAzI che, te amAvAsyAmAM caMdrane nakSatraga pratipAdita karela che. eTalI ja pravarAzi ahIM heya che. je pramANe dhana, caMdra nakSatra mAM pratipAdita karela che. eja zedhana ahIMyAM paNa hoya che. mULamAM paNa caMdra sUryanA kathanamAM kaMI paNa judApaNuM dekhAtuM nathI. nakSatranuM zeSa paNa eja pramANe hoya che. tethI caMdra nakSatra ganI vicAraNA anusAra ja tamAma gaNita zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 287 atha samprati-dvitIyAmAvAsyAviSayaM praznasUtramAha-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM dvitIyAm amAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ? ||-taavt-ttraamaavaasyaacndrnksstryogvicaare, eteSAmanantaroditAnAM paJcAnAM sambatsarANAM madhye dvitIyAM-dvitIyamAsodbhavAM-bhAdrapadamAsamadhyagatAmamAvAsyAM kena nakSatreNa yuktazcandrastAM dvitIyAmamAvAsyAM parisamApayatIti gautamasya praznajijJAsAM vijJAya bhagavAnAha-'tA uttarAhiM phagguNIhi, uttarANaM phagguNoNaM cattAlIsaM muhuttA paNatIsaM bAvadvibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaDhihA chettA paNNaDhi cuNiyA bhAgA sesA' tAvad uttarAbhiH phAlgunIbhiH, uttarANAM phAlgunInAM catvAriMzanmuhattoH paJcatriMzad dvASaSTibhAgA muhattasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA paJcaSaSTi cUrNikAbhAgAH zeSAH, tAvat-tatra dvitIyAmAvAsyAparisamAptikSaNe candraH 'uttarAhiM phagguNIhiM' uttarAbhiH phAlgunIbhiH (uttarAphAlgunInakSatrasya paJcatArakatyAdvahuvacanam) aba dUsarI amAvAsyA ke viSaya meM prazna sUtra kahate haiM-(tA eesiNaM pacaNhaM saMvaccharANaM docca amAvAsaM caMde keNaM NakkhattaNa joei) amAvAsyA ke caMdra yoga vicAraNAmeM ye pUrvokta pAMca saMvatsaroM meM bhAdrapadabhAsa ke madhyavartinI dUsarI amAvAsyA ko caMdra kisa nakSatra ke sAtha yukta hokara samApta karatA hai| isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA uttarAhiM phagguNIhiM, uttarANaM phagguNINaM cattAlIsaM muhuttA paNatIsaM bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA paNNahi~ buNNiyAbhAgA sesA) dUsarI amAvAsyA samApti ke samaya meM (uttarAhiM phagguNIhiM) yahAM uttarAphalgunI nakSatra pAMca tArAvAlA hone se bahuvacana kA prayoga huvA hai| ataH uttarAphalgunI nakSatra ke sAtha caMdra yukta hotA hai arthAt uttarAphalgunI nakSatra ke sAtha yukta hokara caMdra dUsarI ahIM paNa pravartita thAya che. temAM kaMIja vizeSatA hotI nathI. ve bhI bhAvAsyAnA sabhA prazna sUtra sevAmA mAcha-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMbaccharANaM doccaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) mAvAsyAnA ya yoganI vicAraNAmAM A pUrvakathita pAMca saMvatsaremAM bhAdaravA mAsanI bIjI amAvAsyAne caMdra kayA nakSatranI sAthe yoga karIne samApta kare che? A rIte zrItamasvAmInA praznane samAna tenA uttarabhA zrImAvAn 4 cha-(tA uttarAhiM phagguNAhiM uttarANaM phagguNINaM catAlIsaM muhuttA paNatIsaM bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA paNNaDhei cuNiyA bhAgA sesA) bhI amAvAsyAnA samAptinA samayamA (uttarAhiM phagguNIhiM) ahIM uttarAphAgunI nakSatra pAMca tArAovALuM hovAthI bahuvacananane pravega sUtrakAre karela che. tethI uttarAphAllunI nakSatranI sAthe caMdra ga kare che. arthAt uttarA phAlganI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 sUryaprajJaptisUtre " 1 tena uttarAphAlgunI nakSatreNa saha varttamAno bhavati - uttarAphAlgunI nakSatreNa yuktaH san dvitIyAm amAvAsyAM parisamApayati / ityevaM sAmAnyamuttaraM datvA vizadavibhAgaM pratipAdayati - uttarAphAlgunI nakSatrasya catvAriMzanmuharttAH ekasya ca muhUrttasya paJcatriMzad dvASaSTibhAgA :- ekaM ca dvASaSTibhAgaM saptaSaSTidhA chitvA - saptapaSTivibhAgai vibhajya tasya satkAH paJcaSaSTizcUrNikA bhAgAH zeSAH yatra bhavanti tatraiva sthitaH san candro dvitIyAmamAvAsyAM parisamApayatItyarthaH / kathametadavasIyata iti ceducyate sa eva pUrvokko nakSatradhruvarAzi:- (66 / ha e pada paSTirmuhUrttAH ekasya ca muhUrttasya paJcadvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaM saptaSaSTibhAgaM ceti / tato dvitIyAmAvAsyAjijJAsAyAmatra guNakau dvau tena sa dhruvarAzi dvAbhyAM guNyate - (66 / / ) x 2=(132 / / ) jAtaM dvAtriMzadadhikamekaM zataM muhUrttAnAm, ekasya ca muhUrttasya dazadvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvau saptaSaSTibhAgAviti / tatra prathamaM punarvasu nakSatrazodhanakam (22 / ) dvAviMzatirmuharttAH, amAvAsyA ko samApta karatA hai / isa prakAra sAmAnya prakAra se uttara dekara vizeSa prakAra se kahate haiM- uttarAphAlgunI nakSatra kA cAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paiMtIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake tatsatka pAMca cUrNikA bhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pAMca bhAga zeSa jahAM para hotA hai, usI sthAna para caMdra sthita hokara dUsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai, yaha kisa prakAra se hotA hai so kahate haiM - yahAM bhI vahI pUrvokta dhruvarAzi (66) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA vAsaThiyA bhAga kA eka saDasaThiyA eka bhAga hotA hai| yahAM para dUsarI amAvAsyA kI vicAraNA meM do guNaka hote haiM ataH dhruvarAzi ko do se guNA kare (66) +2= ( 132) isaprakAra eko battIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA dasa bhAga tathA nakSatranI sAthe cega karIne bIjI amAvAsyAne samApta kare che. A rIte sAmAnya prakArathI uttara ApIne punaH vizeSa prakArathI kahe che. uttarAphAlgunI nakSatranA cAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtInA khAsayi pAMtrIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaThabhAga karIne temAMnA pAMca sUkA bhAga arthAt khAsiyA eka bhAganA saDasiyA pAMca bhAga zeSa jyAM rahe che, eja sthAna para rahIne caMdra khIjI amAvAsyAne samApta kare che. me DevI rIte thAya che ? te batAve che. aDDayAM yAzu goyUrvosta dhruvarAzi (16) 3) chAsaTha muhUta tathA eka muhUtanA khADiyA pAMca bhAga tathA khAsiyA bhAganA saDasaThayA eka bhAga thAya che. ahIM bIjI amAvAsyAnI vicAraNAmAM be guNuka hAya che. tethI dhruvarAzinA methI gujAra 42vo (66Adeza 17)+2= (132 / 11 / 17) mA rIte me so khatrIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khAsayiA dasa bhAga tathA khAsayiA eka bhAganA sahasa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TokA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 289 ekasya ca muhUrtasya SaT catvAriMzad dvApaSTibhAgA ityevaM pramANaM vizodhyate-(132 / / 5)-(22 / 6)=(109 / / ) atrApi zodhanakrame prathamaM dvAtriMzadadhikamuhartazatAda dvAviMzatimuhartAH zuddhAH sthitaM ca pazcAda dazottaraM zatam-132-22-110 ebhyo'pi eko muhatoM grAhyaH, tasya ca dvApaSTibhAgI kriyate, kRtvA ca te dvApaSTibhAgAH dvApaSTibhAgarAzau prakSipyante=1+1=2+1=3 jAtA dvisaptati SiSTibhAgAstebhya SaT catvAriMzad dvApaSTibhAgAH zodhanIyAH=-=gaI jAtAH paviMzatipaSTibhAgAH, dvau saptapaSTibhAgau ca tathaiva tiSTatastena krameNa nyAso yathA-(109 / / / iti, atra navottarAcca muhUttazatAt 109, triMzatA muhattaiH puSyaH zuddhaH 109-30-79 sthitAH pazcAdekonAzIti stato'pi paJcadazabhirmuhattairAzleSA zuddhA-79-15-64 sthitAH pazcAt catuHSaSTi tato'pi triMzatA muhurtermayA zuddhA-64-30=34 sthitAH pazcAt catustriMzat tato'pi triMzatA muhUrtaH bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA do bhAga hote haiM, unameM se prathama punarvasu nakSatra kA zodhanaka (22 / 6) bAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga itanA pramANa ko vizodhita kare (132|13|)-(22||ii)=(109|| 7) isa zodhana kramameM prathama ekaso battIsa muhUtemeM se bAIsa muhUrta zuddha hote haiM pazcAt ekaso dasa rahate haiM 122-22%110 inameM se eka muhate grahaNa kare unakA bAsaTha bhAga kare karake una bAsaTha bhAgoM ko bAsaThiyA bhAga rAzimeM prakSipta kare 1x1=1410= isaprakAra bAsaThiyA bahattara bhAga hote haiM unameM se bAsaThiyA chiyAlIsa bhAgoM ko zodhita kare - to isaprakAra bAsaThiyA chavIsabhAga tathA saDasaThiyA do bhAga hotA haiM, usakA nyAsa krama isa prakAra se haiN-109|6| yahAM para 109 ekaso nava muhUrta meM se tIsa muharta se puSya nakSatra zuddha hotA hai 109-30-79 pazcAt unnAsI muharta rahate haiM unameM se paMdraha muhUrta se azleSA nakSatra zuddha hotA hai 79-15=64 pazcAt ThiyA be bhAga thAya che, temAMthI pahelAM punarvasu nakSatranuM zodhanaka (rarApha) bAvIsa muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA beMtAlIsa bhAga ATalA pramANane rodhita karavuM (13rApha)(rerA)=1094) A zeAdhanaka kamamAM pahelAM eka batrIsa muhUrtamAMthI bAvIsa muhUrta zuddha thAya che. te pachI ekadasa rahe che 132-22=110 AmAMthI eka muhurta grahaNa karavuM ane tenA bAsaTha bhAga karIne e bAsaTha bhAgane bAsaDiyA bhAga rAzimAM prakSita 422 // 1+1:2410=13 // rIte mAsayA mAMte2 mA thAya cha, tamAMthI bAsaThiyA beMtAlIsa gene rodhita karavA = jethI A rIte bAsaThiyA chavvIsa bhAga tathA saDasaDiyA be bhAga thAya che tene aMka nyAsa krama A rIte che. 106 nA ahIMyAM eka navamuhUrtamAMthI trIsa muhUrtathI puSya nakSatra zuddha thAya che. 109-30 =79 te pachI egaNyAzI muhUrta 2he che, temAMthI paMdara muhUrtathI azleSA nakSatra zuddha zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 sUryaprajJaptisUtre pUrvAphAlgunI zuddhA 34-30-4 sthitAH pshcaacctvaarH| tatazcottarAphAlgunInakSatraM dvayaddhakSetramiti tasyA mAna paJcacatvAriMzanmuhUttepramANam , tena paJcacatvAriMzanmuhUrtebhyaH zeSamAnaM vizodhyate-45-(4 / / :)-(40 / / ) pUrvoktavata zodhanakriyA jnyeyaa| ata idamAgarta yat uttarAphAlgunI nakSatrasya candrayogamupAgatasya catvAriMzati muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya paJcatriMzato dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya sarASTidhA chittvA chinnasya ca paJcaSaSTau cUrNikAbhAgeSu zeSeSu dvitIyAmAvAsyAyarisamAptimupayAtIti siddhayati / -samprati-asyAmeva dvitIyasyAmamAvAsyAyAM sUryanakSatrayogaM pRcchati-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? / / 'taM samayaM' ityasya cyAkhyA prAyavadeva tasmin samaye iti karaNIyA, yasmin samaye yathoktacomaTha muharta bacate haiM unameM se bhI tIsa muhUrta se maghA nakSatra zuddha hotA hai 64-30-34 pazcAt cotIsa muharta rahate haiM unameM se tIsa muhUrta se pUrvAphAlgunI nakSatra zodhita hotA hai 34-30-4 pazcAt cAra muhUrta bacatA hai,| uttarA phAlgunI nakSatra vyaI kSetravAlA hotA hai, ataH usakA mAna paiMtAlIsa muhUrta pramANa hai ataH paiMtAlIsa muhUrtameM se zeSa mAna jo cAra hai unako vizo dhika kare 45-(4 )=(40 ) pUrva ke jaisI zodhana kiyA smjhleveN| isase yaha phalita huvA ki caMdra yoga prApta uttarAphalgunI nakSatra kA cAlIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paiMtAlIsa bhAga bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake unameM se paiMsaTha cUrNikA bhAga zeSa bace taba dUsarI amAvAsyA samApta hotI hai| aba isI dUsarI amAvAsyA kA sUrya nakSatra yoga ke viSaka meM prazna thAya che. 79-15=44 te pachI cosaTha muhUrta vadhe che. temAMthI paNa trIsa muhurtathI bhadhAnakSatra zuddha thAya che. 14-36=34 te 5chI yAtrIsa muzta mAsI 29 cha. tamAthI trIsa muhUrtathI pUrvAphAgunI nakSatra rodhita thAya che. 34-30=4 te pachI cAra muhUrta bace che, uttarAphAgunI nakSatra kayardha kSetravALuM hoya che. tethI tenuM mAna pistAlIsa muhurta pramANunuM hoya che. tethI pistAlIsa muhUrtamAMthI zeSa mAna je 4 cAra che, tene vizAdhita 42 rebha. 45 (33.27)=(4035164) mI dhana yA pahesAnI 04 samajI levI AnAthI e siddha thAya che ke-caMdrayoga prApta karela uttarAphAlvanI nakSatranA cAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pAMtrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne temAMthI pAMsaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe tyAre bIjI amAvAsyA samApta thAya che. have bIjI amAvAsyAnA sUrya nakSatranA saMbaMdhamAM prazna karavAmAM Ave che, - (taM samayaM ca NaM sUre ke NaM Nakkhatte gaM joei) (taM samaya) 254ii vyAcyA paDai vri zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 291 zeSam uttarAphAlgunI nakSatraM candreNa yuktaM dvitIyAmamAvAsyAM parisamApayati / tasmin samaye sUryaH kena nakSatreNa yukto bhavatIti gautamasyAbhiprAyaM vijJAya bhagavAn kathayati - 'tA uttarAhiM ceva phagguNIhiM, uttarANaM phagguNINaM jaheva caMdassa' tAvad uttarAbhizcaiva phAlgunIbhiH, uttarANAM phAlgunInAM yathaiva candrasya, uttarAphAlgunI nakSatreNaiva yuktaH sUryo dvitIyAmamAvAsyAM parisamApayati, tadAnIMtane samaye - dvitIyAmAvAsyAparisamAptikSaNe uttarAphAlgunInakSatrasya zeSavibhAgam 'jahA caMdassa' - yathA candrasya viSaye uktaM tathaivAtrApi sUryanakSatrayoge'pi vaktavyam, tadyathA - 'uttarANaM phagguNINaM cattAlIsaM muhuttA paNatIsaM ca bAvaTThabhAgA muhuttassa vAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA paNNaddhiM cuSNiyA bhAgA sesA' uttarAphAlgunInakSatrasya catvAriMzanmuhUrttAH, ekasya ca muharttasya paJcatriMzad dvApaSTibhAgAH, ekaM ca dvApaSTikarate haiM - ( taM samayaM caNaM sUre keNaM joei) (taM samayaM ) isa padakI vyAkhyA pUrva kathita prakAra se hai ataH jisa samaya yathokta zeSa yukta uttarAphAlgunI nakSatra caMdra ke sAtha yukta hokara dUsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai usa samaya sUrya kaunase nakSatra ke sAtha yoga karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - ( tA uttarAhiM ceva phagguNIhiM uttarANaM phagguNINaM jaheva caMdassa) uttarAphAlgunI nakSatra se yukta huvA caMdramA ke kathanAnusAra uttarAphalgunI nakSatra se 'yukta sUrya dUsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai / usa samaya arthAt dUsarI amAvAsyA ke samApti kAla meM uttarAphalgunI nakSatra kA zeSa vibhAga (jahA caMdassa) jisa prakAra caMdra ke yoga viSaya meM kahA hai usI prakAra yahAM para sUrya nakSatra yoga viSaya meM bhI kahaleveM / jo isaprakAra se haiM- (uttarANaM phagguNINaM cattAlIsa muhuttA paNatIsaMca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA paNNaDiM cuNNiyAbhAgA sesA) uttarAphaggunI pramANe ja che, tethI je samaye yathAkta zeSa yukta uttarAphAlgunI nakSatra caMdranI sAthe yukta thaine bIjI amAvAsyAne samApta kare che te samaye sUrya kayA nakSatranI sAthe cega kare che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrI bhagavAn kahe che - ( tA uttarAhi ceva phagguNIhi uttarANaM jaheba caMdassa) uttarAdigunI nakSatranI sAthai yoga karela caMdramAnA kathana pramANe uttarAphAlgunI nakSatranI sAthe yoga karela sUryAM bIjI amA vAsyAsa samApta kare che, te samaye arthAt bIjI amAvAsyAnA samApti samayamAM uttarAzabgunI nakSatrano zeSa vibhAga (jahA caMdassa) ne pramANe yaMdranA yoga viSayamA vAmAM Avela che, eja pramANe ahIM sUryanA nakSatra ceAganA saMbaMdhamAM paNa kahI levu' je A pramANe che (uttarANaM phagguNINaM cattAlIsaM muhutA paNatIsaMca bAvaTThibhAgA muhuttarasa bAbaTTi bhAgaM ca sattaTThihA chettA paNNaTThi cuNNiyAbhAgA sesA ) uttarAzabgunI nakSatranA thAlIsa muhUrta tathA eka muhUtanA khAsiyA pAMtrIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaTha zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre bhAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptaSaSTivibhAgai vibhajya tasya satkAH paJcaSaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH yadA bhavati tadeva sUryo'pi dvitIyAmamAvAsyAM parisamApayati / gaNitadizA aGkotpAdanakrame etaccobhayorapi candrasUryayo nakSatrayogayoH parijJAnahetoH pUrvoktasyaiva karaNasya samAnatvAt candranakSatrayogavadevAvaseyaH, na ca kizcidadhikamiti // atha samprati tRtIyAmAvAsyAviSayaM praznasUtramAha-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM taccaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?' tAvadeteSAM paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyAmamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ? |-eteSAmanantaroditAnAM cAndrAdInAM pazcAnAM saMvatsarANAM madhye tRtIyAm -AzvinamAsodbhavAmamAvAsyAM kena nakSatreNa yuktaH san candraH parisamApayatIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA hattheNaM, hatthassa cattAri muhuttA tIsaM ca bAvadvibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA bAvahi~ cuNNiyA bhAgA sesA' tAvad hastena, hastasya nakSatra kA cAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paiMtIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDattaTha bhAga kara ke tatsakta pAMca cUNikA bhAga zeSa jaba hotA hai usI samaya sUrya bhI dUsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai| gaNitaprakriyA se aMkotpAdana krama meM ye donoM ke arthAta caMdra sUrya kA nakSatra yoga ke jJAna ke liye pUrvokta karaNa kA sAmya hone se caMdra nakSatra yoga ke samAna hI sUrya kA bhI nakSatra yoga samajha leveM, isa meM kucha bhI adhikatva nahIM hai| __ aba tIsarI amAvAsyA viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM taccaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) ye pUrva kathita cAMdrAdi pAMca saMvatsaroM meM Azvina mAsa kI amAvAsyA ko candra kauna nakSatra kA yoga kara ke samApta karatA hai / isa prakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA hattheNaM hatthassa cattAri muhattA tIsaM ca bAvaTThibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattahihA chettA baavttibhAga karIne temAMthI pAMca cUrNikA bhAga zeSa jyAre rahe che, e samaye sUrya paNa bIjI amAvAsyAne samApta kare che, gaNita prakriyAthI aMtpAdana kramamAM A bannenA arthAta caMdra ane sUryanA nakSatraganA jJAna mATe pUrvoktakaraNa samAna hovAthI caMdra nakSatranI sarakhI ja sUryanA nakSatrayoganI gaNita prakriyA paNa samajI levI. temAM kaMI paNa vizeSatA nathI ve zrI amAvAsyAnA samayamA prazna sUtra 4AmA mAve che-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvatsarANAM tacca amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) 0 pUthita yaha pAMca saMvatsaramAM AsamAsanI amAsane caMdra kayA nakSatrane ega karIne samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrI bhagavAna kahe cha-(tA hatthe NaM hatthassa cattAri muhuttA tIsaM ca bAvavibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA bAvadvicuNiyAbhAgA sesA) zrI amAvAsyAnA samAmi samayamA yasta nakSatrI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtamAbhRtam 293 catvAro muhartAstriMzacca dvApaSTibhAgAH muhartasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA dvApaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH ||-taavt-tdaaniiNtne kAle yasmin samaye-tRtIyA'mAvAsyAparisamAptimupayAyAt tasmin kSaNe candro hastanakSatreNa yukto bhavati / ityevaM sAmAnyamuttaraM datvApi vizeSavibhAgaM darzayati- yathA hastanakSatrasya catvAro muhartAH, ekasya ca muhUrtasya triMzad dvApaSTibhAgAH, ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptaSaSTivibhAga vibhajya tasya satkAH dvApaSTizcUrNikAbhAgAH zeSA yatra bhavanti tatraiva hastanakSatrasya pradeze sthitaH san candrastRtIyAmamAvAsyAM parisamApayatIti jJeyaH, jJAtvA ca sva ziSyebhya upadizeta , tathAhi-gaNitakramo'tra pradazyate-sa eva pUrvokto nakSatradhruvarAzi:-(66 / 13 / ) SaTSaSTi muhurtAH, ekasya ca muhartasya paJcadvASaSTirbhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAsyaikaM saptapaSTibhAgaM cetigrAhyam / samprati-tRtIyasyA amAvAsyAyAzcintAvarIvarti tenAtra trayo guNakAH prAptAstena dhruvarAzistribhirguNanIyastathA guNanArtha nyasyate (66 / / / )x 3=(198 / cuNiyA bhAgA sesA) tIsarI amAvAsthA ke samApti kAla meM candra hasta nakSatra ke sAtha yukta hotA haiM, isa prakAra sAmAnya prakAra se uttara kahakara vizeSa rUpa se kahate haiM-jisa prakAra hasta nakSatra kA cAra muhUrta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA tIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga kara ke unakA bAsaTha cUNikA bhAga jisa sthAna meM zeSa ho, vahIM para hasta nakSatra ke pradeza meM rahakara candra tIsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai, isa prakAra samajha leveM tathA svaziSyoM ko isI prakAra upadeza kre| yahAM para gaNita prakriyA dikhalAi jAtI hai, yahAM bhI vahI pUrvokta nakSatra kI dhUvarAzI hotI hai| jaise ki (66 / / .) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga grAhya hotA hai| yahAM tIsarI amAvAsyA kI vicAra kiyA jAtA hai ataH yahAM para tIna guNaka hote haiM, ataH dhruvarAzI ko tIna se guNA kare una guNananyAsa isa prakAra hai sAthe yukta hoya che, A pramANe sAmAnya rIte uttara kahIne vizeSa prakArathI kahe che-je pramANe hasta nakSatranA cAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA trIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne tenA bAsaTha cUrNikA bhAga je sthAnamAM zeSa rahe eja sthAna para hasta nakSatranA pradezamAM rahIne caMdra trIjI amAvAsyAne samApta kare che. tema samajI levuM, tathA te pramANe samajIne svaziSyone eja pramANe upadeza kare. ahIM gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che, ahIM paNa eja pUrvokta nakSatranI dhruvarAzi hoya che. jema ke-(dAdarA, chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga grahaNa karavAmAM Ave che, ahI trIjI amAvAsyAne vicAra karavAmAM Ave che, tethI ahIM traNa guNaka hoya che. tethI dhruva zrI suryaprajJapti sUtra: Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUyaprajJaptisUtra / ) jAtamaSTAnavatyadhikaM zataM muhartAnAm ekasya ca muhartasya paJcadaza dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayaH sptpssttibhaagaaH|| tata etasmAdAzleSAdIni uttarAphAlgunI paryantAni catvAri nakSatrANi dvisaptatyadhikena muhUrtazatena SaTcatvAriMzatA ca muhUrtasya dvApaSTibhAga (172 / 6) retanmitaH zuddhAni (198 / / / )-(172 / I ....)=(25 / ) zodhanakriyA prAgvadeva yathA-198-172-26 agretanakriyA pravartanArthamasmAdekaM neyaM, tacca dvApaSTibhAgaM kriyate-1+ 2+1= bhinnAGkagaNitakrame chedaghnarUpeSu labAdhanarNa mityAdinA rUpaM dvASaSTayA saMguNya paJcadazayuktaM kAryam athaitasmAt (3) SaTcatvAriMzad dvApaSTibhAgA vizodhanIyAH - asmAdagre na kimapi vizodhanIyamiti yathAkrameNa nyAsaH (25 / 3 / ) paJcaviMzatirmuhUrtAH ekasya ca muhUrtasya ekatriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayaH saptapaSTibhAgA iti / tato hastasya rAtrindivakSetratvAt triMza(66 / / )x 3=(198 / ) ekaso aThANave muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paMdraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga saDasaThiyA tIna bhAga hote haiN| isa se AzleSA se lekara uttarAphAlgunI paryanta ke cAra nakSatra ekaso bahattara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA seMtAlIsa bhAga (172 / ) se zodhita ho jAte haiM (198 / 15 / )-(17246) =(25 / 1 ) zodhana kriyA pUrva ke jaisI hI hai / jaise kI 198-172-26 Age kI kriyA ke liye isameM se eka lekara usakA bAsaTha bhAga kare 14 = = bhinnAMka gaNita prakriyA meM chedaghna rUpa labAdhanarNa, ityAdi prakAra se rUpa ko bAsaTha se guNA kara ke unameM paMdraha milAve unameM se ( / bAsaThiyA chiyAlIsa bhAgoM ke zodhita kare - / isase Age kucha bhI vizodhanIya nahIM rahatA ataH krama se aMko kA nyAsa (25 ) pacIsa muhUte tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikatIsa rAzIne traNathI guNAkAra kare. te guNana prakArano aMka nyAsa A pramANe che-(6dA phA)+3=(198 ra ekaso aTTANu muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA paMdara bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAgane saDasaThiyA traNa bhAga thAya che, AnAthI azleSA nakSatrathI laIne uttarAphAlganI paryantanA cAra nakSatre eka botera muhUrta tathA eka muhUrtanA mAsaThiyA chatAlIsa bhaa172|46 zApita thAya . (18-15 / 6)-(172 / 63)=25 / 33 ) mAzate thAya cha, zAdhana jiyA paDe matAcyA pramANanI 4 cha, ma (188-172=26 AgajanI yA bhATe mAmAthI mAne tenA yAsa mA 421 // 1435=13415-11 minnais taDiyAmA ch| 35(layAdhanaNa) tyA prA2thI 35n| mAsa4thI gu|4|2 42yo. te pramANe guNAkAra karIne temAM paMdara umeravA temAMthI (3) bAsaThiyA beMtAlIsa bhAgene zodhita karavA -$ ) AnAthI AgaLa kaMI paNa virodhanIya rahetuM nathI. tethI aMkone nyAsa (2pAphika) pacIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ekatrIsa bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 295 nmuhUrtAstena triMzanmuhUrtebhyaH zodhanIyAH 30-(25 / 13 / )=(4 / 3 / 4) zodhanakriyA pUrvavadeva / ata agataM hastanakSatrasya candreNa saha yogamupAgatasya caturyumuhUrteSu ekasya ca muhartasya triMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuHSaSTau saptapaSTibhAgeSu zeSeSu satsu tRtIyAmamAvAsyAM parisamApayatIti siddhayati / gaNitakrameNa catuHSaSTiH saptaSaSTibhAgAH samAyAnti, mUle ca 'bAvadi cuNiyAbhAgA sesA' ityevaM varttate atastatrApi tatsthAne 'causaddhiM cuNiyAbhAgA sesA' iti pAThaH sAdhIyAn syAditi / athAtraiva sUryaviSayakaM praznasUtram-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?-tasmin samaye-yasmin samaye yathokta zeSeNa hasta nakSatreNa saha vartamAnazcandrastRtIyAmamAvAsyAM parisamApayati tasmin samaye sUryaH kena nakSatreNa yukto bhavediti gautamasya praznaM vijJAya bhagavAnAha-'tA hattheNaM ceva, hatthassa jahA caMdassa' tAvad hastena bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tIsa bhAga hote haiM / hasta nakSatra rAtri divasa kSetra vyApi hone se usakA tIsa muhUrta hote haiM / ataH tosa muhatoM se zodhanIya hotA hai 30-(25 / / . ) = (4 / / / zodhana kriyA pUrva ke jaisI hai / isa prakAra caMdra ke sAtha rahA huvA hasta nakSatra kA cAra muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cosaTha bhAga zeSa rahane para tIsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai yaha siddha hotA hai / gaNitakrama se saDasaThiyA cosaTa bhAga AtA hai, mUla meM bhI (bAvahi~ cuNNiyAbhAgA sesA) yaha pATha samyaka hI hai| aba yahAM para sUrya viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei) jisa samaya yathokta zeSa yukta hastanakSatra ke sAtha rahA huvA caMdra tIsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai, usa samaya sUrya tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA baNa bhAga thAya che. hasta nakSatra rAtri divasa kSetra vyApI hevAthI tenA trIsa muhUrta thAya che. tethI trIsa muhUrtAthI zodhanIya thAya che. 30-(25 // 33 / 7)=(43364, zani yA paDadAnI bha0 cha, 2 // zata ya dranI sAtha rahela hasta nakSatranA cAra muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA trIsa bhAga tathA bAsa ThiyA eka bhAganA saDasaThiyA sai bhago zeSa rahe tyAre trIjI amAvAsyAne samApta kare che. tama siddha thAya che. gaNita bhathI usaDiyA yosa mA mA che bhUsamA pay (bAvaSTri cuNiyA bhAgA sesA) 2! pA DeTA cha te sabhya304 che. ve hI sUrya nakSatranA viSayamA prazna sUtra 43 cha.-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) 2 samaye ythe| zeSa sAthe ta nakSatranI sAthe 238 yatrI amAvAsyAne samApta kare che te samaye sUrya kayA nakSatranI sAthe rahe che? A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre caiva, hastasya yathA candrasya ||-taavt-tdaaniiNtne samaye yasmin samaye yathoktazeSeNa hastanakSatreNa saha yuktazcandrastRtIyAmamAvAsyAM parisamApayati tasmin kSaNe sUryo'pi hastanakSatre gaiva yuktaH san tRtIyAmamAvAsyAM paripUrayati, hastanakSatrasya ca yathoktazeSavibhAge'pi yathA candrasya pratipAditastathaiva sUryasyApi jJeyaH, etaccobhayorapi karaNasya samAnArthatvAt sarvasamAnamevAvaseyam / itthamevamuttarasUtrayorapi draSTavyam , zepapAThaviSaye'tidezamAha-'hatthassa NaM jahA caMdassa' yathA candrasya hastanakSatraviSaye zeSaH pratipAditastathaiva sUryasya viSaye'pi vaktavyaH, sa caivam-'hatthassa cattAri bhuhuttA tIsaM ceva bAvaTThibhAgA muhuttassa, bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA causaddhiM cuNNiyAbhAgA sesA' hastasya catvAro muhartAH, ekasya ca muhUtasya triMzad dvApaSTibhAgAH, ekaM ca dvApaSTimAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptapaSTivibhAgai vibhajya kaunase nakSatra ke sAtha yukta hotA hai ? isa prakAra gautamasvAmI kA prazna sunakara uttara meM prabhuzrI kahate haiM-(tA hattheNaM) usa samaya sUrya bhI isI hasta nakSatra se yukta hokara tIsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai| isI nakSatra kA yathokta zeSa vibhAga meM bhI jisa prakAra caMdra viSayaka pratipAdana kiyA hai, usI prakAra sUrya kA bhI zeSa vibhAga samajhaleveM / kAraNa kI ye donoM ke karaNa samAnArthaka hI hotA hai ataH sabhI samAna hI jAnaleveM / isI prakAra Age ke do sUtra meM bhI kahaleveM / avaziSTa pATha viSaya meM atideza se kahate haiM-(hatthassa NaM jahA caMdassa) jisa prakAra caMdra kA hastanakSatra ke saMbaMdha meM zeSa pratipAdita kiyA hai, usI prakAra sUrya ke viSaya meM pratipAdita karaleveM, vaha isaprakAra se haiM-(hatthassa cattAri muhuttA tIsaM ceva bAvaTibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA causaddhiM cuNiyAbhAgA sesA) hasta nakSatra kA cAra muhUrta, tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake unameM se causaTha cUrNikA bhAga zeSa jahAM para ho gautamatvAbhAnA praznane samajAne uttaramA prabhuzrI (tA hattheNaM ceya) se samaye sUrya paNa hasta nakSatrathI yukta thaIne trIjI amAvAsyAne samApta kare che. hasta nakSatranA yata zeSa vibhAgamAM paNa je rIte caMdranA saMbaMdhamAM pratipAdana karela che. eja pramANe sUryane zeSa vibhAga paNa samajI le, kAraNa ke beune karaNa eka sarakhAja hoya che. tethI saghaLuM kathana sarakhuM ja samajavuM. Aja pramANe aAgaLanA be sUtramAM paNa hI sevu. 4Ina pAnA sadhamA matizathI 4 cha-(hasthAsaNaM jahA caMdassa) 2 pramANe caMdranuM hasta nakSatra saMbaMdhI zeSa kathana pratipAdita karela che. e ja pramANe sUryanA viSayamA 5 pratipAhita 42 se. te mA pramANe cha-(hatthassa cattAri muhuttA tIsaMceva bAsadvi bhAgA muhuttassa bApaTTi bhAgaM ca sattadvihA chettA causaddhi cuNiyA bhAgA sesA) sta nakSatranA cAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsAi trIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 297 tasya vibhaktasya vibhAgasya satkAzcatuHSaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH yatra bhavanti tatraiva sthitaH san sUryastAM tRtIyAmamAvAsyAM parisamApayatIti, avaseyam ||-atraapi gaNitaprakriyAyAM tameva pUrvoktaM nakSatradhruvAGkam (66 / / 8) tribhirguNakAGgaiH saMguNya, AzleSAdhuttarAphAlgunIparyantAnAM caturNA nakSatrANAM bhoga =(172 / 6) midaM vizodhya-nyUnIkRtya yathoktagaNitakrameNa zepaM sandhAya tacca hastanakSatrasya bhoge triMzanmutapramANe vishodhy30-(25||)=(4 / / 4) iti yathoktaM hastanakSatrasya zeSapramANaM samupapadyate / uktaM ca-catueM muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya triMzani dvApaSTibhAgeSu ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptaSaSTidhA chittvA-saptaSaSTibhAgai vibhajya vibhaktasya tasya vibhAgasya satkeSu catuHSaSTi saptapaSTibhAgeSu zeSeSu-(4 / / ) etattulyeSu zeSeSu satsu hastanakSatrasya vibhaktapradezeSu sthitaH san sUryo'pi tAM tRtIyAmamAvAsyAM parisamApayatIti jJeyam , jJAtvA ca tathaiva svaziSyebhya upadizecceti // atha samprati-dvAdazImamAvAsyAviSayakaM praznasUtramAha-'tA eesi NaM paMcaNhaM vahI sthita hokara sUrya usa tIsarI amAvAsyA ko samAsa karatA hai| yahAM para bhI gaNita prakriyA meM vahI pUrvokta nakSatra kA dhruvAMka hotA hai (66 / / ) inako tIna guNaka aMko se guNA karake azleSA se uttarASADhA paryanta ke cAra nakSatroM ke bhogy-(172|6) inakA vizodhana kare arthAt nyUna karake yathokta gaNita kramase zeSa milAkara vaha hasta nakSatrabhoga meM tIsamuhUrta pramANa se vizodhita kare (30-25 / 3 / 3)(46) itanA pramANa hasta nakSatra kA zeSa rahatA hai, kahA bhI hai ki-cAra muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA tIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga ko saDasaDa bhAga karake unameM se saDasaThiyA cosaTha bhAga zeSa rahe taba-(4 ) itanA pramANa zeSa rahe taba hasta nakSatra kA vibhakta pradeza meM sUrya sthita hokara usa tIsarI amAvAsyA ko samApta karatA hai aisA samajhaleveM / tathA samajhakara vaisA ho svaziSyoM ko upadeza kreN| bhAganA saDasaTha bhAge karIne temAMthI cosaTha cUrNikA bhAga jayAM zeSa rahe tyAM rahIne sUrya e trIjI amAvAsyAne samApta kare che. ahIMyAM paNa gaNita prakriyAmAM eja pUrvokta nakSatranI dhruvarAzi DAya che. (661510) maane| gunA gue thI guaa|2 zana aleSA nakSatrathI laIne uttarASADhA parya-tanA cAra nakSatranA bhegya=(17rA) AnuM vizedhana karavuM. arthAt ATaluM khUna karIne yakta gaNita kramathI zeSa meLavIne te hasta nakSatranA bhegamAM trIsa muhUrta pramANuthI vizeSa karavuM. (30-2pA = (4 / 1 / 9) mA pramANa ista nakSatranuzeSa 27 cha, *j 5y cha, De-yA2 bhuta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA cosaTha bhAga zeSa rahe tyAre (kA rephArTa) ATaluM pramANu zeSa rahe tyAre hasta nakSatranA vaheMcAyela pradezamAM sUrya rahIne e trIjI amAvAsyAne samApta kare che, tema samajavuM, tathA te pramANe samajIne eja pramANe svaziSyane upadeza kare, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 sUryapraptisUtre saMpaccharANe duvAlasamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM jIei ?' tAvadeteSAM pazcAnAM saMvatsarANAM dvAdazImamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ? // tAvat-tatra candrasUryayoramAvAsyAnakSatrayogavicAre khalu eteSAmanantaroditAnAM yugabodhaka cAndrAdi paJca saMvatsarANAM madhye dvAdazImamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ?--kasmin nakSatre sthitaH san candro dvAdazImamAvAsyAM parisamApayatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA adArhi, adANaM cattAri muhuttA dasa ya vAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTihA chettA caupaNNaM cuNiyA bhAgA sesA' tAvad ArdrAbhiH, ArdrANAM catvAro muhUrtAH daza ca dvASaSTibhAgAH muhUtrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chittvA catuH paJcAzaccUrNikA bhAgAH zeSAH ||-taavt-ttraamaavaasyaanksstryogvicaare ArdrAbhiH-AnakSatreNa saha yuktazcandro dvAdazImamAvAsyAM parisamAprayati, AdI nakSatrasya tritArakatvAdvahuvacanam / tadAnIMtane samaye ca AnakSatrasya catvAro muhUrtAH, ekasya ca muhartasya dazadvApaSTibhAgAH, ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvAsaptapaSTivibhAgai vibhajya, tasya vibhaktasya vibhAgasya satkAzcatuHpaJcAzcUrNikAbhAgAH zeSA aba bArahavIM amAvAsyA ke viSaya meM praznamatra kahate haiM-(tA eesi NaM saMvaccharANaM duvAlasamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhattaNaM joei) caMdra sUrya ke amAvAsyA kI nakSatra yogavicAraNA meM pUrvokta yuga bodhaka cAMdrAdi pAMca saMvatsaroM meM bArahavIM amAvAsyA ko caMdra kisa nakSatra ke sAtha rahakara bArahavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA addAhiM ahANaM cattAri muhuttA dasaya vAvahibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattahihA chettA caupapaNaM cuNiyA bhAgA sesA) amAvAsthA meM caMdra sUrya kA nakSatra yoga kI vicAraNA meM AnakSatra ke sAtha yogakarake caMdra bArahavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai, AAnakSatra tIna tArA vAlA hone se yahAM bahuvacana kahA hai / usa samaya AdAnakSatra kA cAra muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA dasa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTa bhAga ve bhAbhI amAvAsyAnA samayamA prazna sUtra 4 che-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM duvAlasamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNe joei) 'dra sUryanA bhAvAzyanA nakSatra ganI vicAraNAmAM A pUrvakathita yugodhaka cAMdrAdi pAMca saMvatsaramAM bAramI amA vAsthAne caMdra kayA nakSatranI sAthe rahIne samApta kare che? A pramANe zrI gautamavAmInA praznane sAmaNIne tenA uttama zrI mApAna 43 cha-(tA addAhiM adANaM cattAri muhuttA dasa ya bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca, sattadvihA chettA ca upaNheM cuNi yAbhAgA sesA) amAvAsyAmAM caMdra sUryanA nakSatra yoganI vicAraNAmAM AdrA nakSatranI sAthe cAga karIne caMdra bAramI amAvAsyAne samApta kare che, AdrA nakSatra traNa tArAvALuM hovAthI ahIM bahuvacana kahela che, e samaye AdrA nakSatranA cAra muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 299 yatra bhavanti tatraivA nakSatrasya pradeze sthitaH san candro dvAdazImamAvAsyAM parisamApayatItyarthaH / tathADi-gaNitakriyA pradarzyate---sa eva pUrvokto nakSatradhravarAzi:-(66 / / 1) SaTSaSTirmuhartAH, ekasya ca muhUrtasya paJcadvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaM saptapaSTinAgaM ceti / samprati dvAdazI amAvAsyA cintyamAnA varttate, tenAtra dvAdazaguNakAstaizca dvAdazabhiguNakaiH, sa ca dhruvarAziguNanIya iti tathA guNanArtha nyAsaH-(663 / 7)412 =(792 / / ) jAtAni hinavatyadhikAni saptazatAni muhUrtAnAm , ekasya ca muhattasya paSTiSaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAdaza saptapaSTibhAgA:-(792 / / ) etasmAdAzleSAdIni uttarApADhA paryantAni trayodaza nakSatrANi (442 / 3 / 00) dvicatvAdizadadhikaizcaturbhiH zataimuhatInAm ekasya ca muhUtrtasya paTcatvAriMzad dvApaSTibhAgaizca tAni karake unameM se eka copana cUrNikA bhAga zeSa jisa sthAna meM hoM vahIM para AnakSatra ke pradeza meM rahA havA caMdra bArahavIM amAvAsyA ko samApta karanA hai| jaise ki-yahAM gaNita kriyA digvalAI jAtI hai vahIM pUrvokta dhruvarAzI yahAM para bhI rahatI hai (66 / 3.) chiyAsaTha muharta tathA eka muharta kA bAmaThiyA pAMca bhAga tathA yAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga hote haiM, yahAM para bAsaThavIM amAvAsyA kI vicAraNA hotI hai, ataH yahAM para bAraha guNaka hote haiM, una bAraha guNaka le vaha dhruvarAzi ko guNAkare usakA guNA karane ke liye aMka nyAsa isaprakAra se hote haiM (66 )x12(792 ) sAtaso virANu muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA sAThabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAraha bhAga hote hai-(792|3|13) inameM se AleSA Adi' uttarApADhA paryanta ke teraha nakSatra (442 / 100) cAraso bayAlIsa muhUrta tathA phaka mahata kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga dasa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAina saDasaDa lA:ga karIne temAMthI eka cepana cUrNikA bhAga zeSa je sthAnamAM rahe tyAM AgaLa ja AdrA nakSatranA pradezamAM rahela caMdra bAramI amAvAsyAne samApta kare che, ahIM gaNita prakiyA batAvavAmAM Ave che jema ke-ahIM paNa eja pUrvokta yuvarAzI hoya che, ( 6ra 4) chAsaTha muhurta tathA muhUrtanA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsathiA eka bhAgane saDasaThiyA eka bhAga thAya che, ahIM bAra amAvAsyAnI vicAraNA karavAmAM Ave che, tethI ahIM bAra guNaka hoya che. e bAra guNakathI e yuvarAzine guNAkAra kare teno guNAkAra karavA mATe eka nyAsa mA pramANe rAya che. (191612 (752 / 6 / 6) bhAtaso mA bhuta tathA me muhUrtanA bAsaThiyA sATha bhAga tathA bAsathiA eka bhAnA saDasaThanA bAra bhAga ghAya che. (792 ) AmAMthI azleSA vigere uttarASADhA paryantanA tera nakSatra (44rA, 00 cArase beMtAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chetAlIsa lAgathI A tera zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre , trayodaza nakSatrANi vizodhyAnIti vizodhyate (792 / / ) = (442 / / 00)= (350 | haiM | jAtAni paJcAzaduttarANi trINi zatAni muhUrttAnAm, ekasya ca muhUrttasya caturdazadvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvAdaza saptaSaSTibhAgAzceti / zodhanakriyA yathA-792-442=350 / tathA ca / / / tRtIyakhaNDasya zodhyAGkAbhAvAt tathaiva sthitA dvAdaza saptapaSTibhAgAceti - ( 350 / / ) etasmAccheparAzeH punarapi abhijidAdInAM rohiNI paryantAnAmekAdaza nakSatrANAM mAnayogaiH (309 / / ) ebhirnavottaraistribhiH zatairmuhUrttAnAm ekasya ca muhUrttasya caturviMzatyA dvApaSTibhAgairekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgai (309 / 3 / rebhiH parizodhanIya iti tathA kriyate - ( 350 / * / N)-(309 / / * )= (40 | hai | ) catvAriMzanmuhUrttAH ekasya ca muhUrttasya ekapaJcAzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayodaza saptaSaSTibhAgAceti / zodhanakriyA ca yathA-350-309 = 41 / agretanakriyA pravarttanArthamasmAdekaM neyam, tatacatvArise ye teraha nakSatra vizodhita kare (792) = (4421600) = (350) isaprakAra tInaso pacAsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA caudaha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAraha bhAga hote haiN| zodhana kriyA isaprakAra se kare 792 - 442=350 tathA- tIsare maNDala meM zodhya aMka kA abhAva hone se vaha usI prakAra : saDasaThiyA bAraha bhAga rahate haiM / ( 350 ) ina zeSa rAzimeM se punaH abhijita nakSatra se lekara rohiNI paryanta ke gyAraha nakSatroM ke mAna yoga se (309) tInaso nava muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saGasaThiyA chiyAsaTha bhAga (3091) inase zodhita kare to (35013) - (3091)= (401) tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA ikkAvana bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teraha bhAga hotA hai, zodhana kriyA isaprakAra hai350 - 309-41 Age kI kriyA karane ke liye isameM se eka grahaNa kare to nakSatrone vizodhita 42vA (7826= (442|100 ) = 3pAI) yA pramANe trasa pacIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khADiyA cauda bhAga tathA khADiyA eka bhAganA sasaThiyA khAra bhAga thAya che. zeAdhana kriyA A pramANe karavI 762-442=350 tathA zara= trIjA khaMDamAM zeAdhya AMkanA abhAva hAvAthI e eja pramANe saDasaThiyA khAra bhAga rahe che. (350) A zeSa rAzimAMthI pharIthI abhijIta nakSatrathI laine zahiNI pantanA agyAra nakSatrAnA mAnaceAgathI (309aa /DDa) traNase nava muhUta tathA eka muhUrtanA mAsiyA cAvIsa bhAga tathA khAsayiA eka bhAganA saDasaThayA chAsaTha lAga (u0hAIII) AnAthI zodhita ure to (35033) - (2066) = 40|| cAlIsa muhUta tathA eka muhUtanA khAsayiA ekAvana bhAga tathA khAsayiA eka bhAganA 300 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 301 zat 40 / na caikaM dvASaSTibhAgIkriyate 1+1=R4 prathamamekaM dvASaSTayA saMguNya tatra ca catudeza ca saMyojya SaTsaptati SiSTibhAgAzcetyasmAt zodhakarAzizcaturvizati SiSTibhAgAH zodhyante=-==24= asmAdapi eka gRhItvA pUrvavat saptapaSTibhAgAH karaNIyAH, avaziSTaM caika pazcAzad dvApaSTibhAgAH / gRhItasyaikasya saptapaSTibhAgakaraNaM yathA-1+ 1022 chedaghnarUpeSu lavAdhanarNa mityAdinA jAtA ekonAzItiH saptaSaSTibhAgA iti / tato'smAt SaTpaSTiH saptapaSTibhAgAH parizodhanIyAH -=-=-zeSaH ityevaM zodhanakriyayA niSpannAGkAnAM yathAkrameNa nyAsaH (40 / / tatazcaitebhyastriMzatA muhattai mRgazirA zuddhA, sthitAH pazcAddazamuhUrtAH, zeSAzca yathaiveti=(10 / / / ) sthitAH dazamuhartAH, ekasya ca muhUrtasyaika paJcAzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayodaza saptapaSTibhAgAzceti / tata AnakSatrasyArddhakSetratvAt paJcadazamuhartabhya etacchepamAnaM vizodhyam 40 / cAlIsa raha jAtA haiN| ekakA bAsaTha bhAga nahIM kareM / 1xt=Pxx prathama eka kA bAsaTha se guNA karake unameM caudaha milAne se to bAsaThiyA chihattara hote haiM, inameM se zodhanaka rAzi bAsaThiyA covIsa zodhita kare -34=74=24-13 inameM se bhI eka aMka ko lekara pUrvavat saDasaTha bhAga kare to avaziSTa bAsaThiyA ikkAvana bhAga rahate haiM- eka aMka jo liyA hai usakA saDasaThabhAga kare jaise ki 1+1="t- chedadhnarUpa labAdhanaNa ityAdi se unnAsI hote haiM / inameM se saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga zodhita kare =="cast zeSa rahatA haiM / isaprakAra zodhanakriyA karane se niSpanna aMko kA nyAsa (40 / Hits) inameM se tIsa muhUrta se mRgazirA nakSatra zuddha hotA hai, pazcAt dasamuhUrta rahatA hai, (10 ) isa prakAra dasa muhUrta tathA eka muhakA bAsaThiyA ekAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teraha bhAga zeSa rahate haiN| tadanantara AdAnakSatra arddha kSetravyApi hone se paMdraha muhUrta se isa zeSa saDasaThiyA tera bhAga thAya che. zodhana kriyA A pramANe thAya che. 350-309=41 AgaLanI kriyA karavA mATe AmAMthI eka aMka laI le te 40 cAlIsa rahI jAya che. sanA pAsa 421 // nahI, 163=F351416 paDasA mene mAsathI guNIna tamA cauda meLavavAthI bAsa ichotera thAya che. temAMthI zodhanaka rAzi bAsaThiyA covIsane zodhita karavI. 6-074- AmAMthI paNa eka aMkane laIne pUrvavat saDasaTha bhAga karavA te zeSa bAsaThiyA ekAvana bhAga rahe che. purU eka aMka je lIdhela che tenA saDasaTha bhAga karavA jemake 1+= =% chedaza paNAthI lakhAdhanaNa ItyAdithI mAgaNyAsI thAya che. mAmAthI sasaThiyA chAsa mAhita 425 // 18-5345f=13 zeSa saDasaThiyA tera rahe che. A pramANe zedhana kriyA karavAthI thayela aMkano nyAsa (40 / 33 / 6) mAmAthI bIsa bhuDUtathA bhRgazirA nakSatra zuddha thAya che. te pachI husabhuta rahe che. ( 1 2) A rIte dasa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ekAvana bhAga 6 FE7 79-68 13 --------- zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 sUryaprajJaptisUtra 15-(10 / 13 / )=(4 / 3 / 7) atrApi zodhanakriyA prAguktavadevajJeyA yathA-1510-5 / asmAdekaM saMgRhya dvApaSTayA sAjAtyaM kriyate-1- / asmAdapi ekaM gRhItvA saptapaSTibhAga sAjAtyena zodhanIyA yathA-1-88906 krameNAnakSatrasya zeSamAnaM yathA-(4 / / ) ata upapadyate A nakSatrasya candreNa saha vattemAnasya catueM muhU teSu, ekasya ca muhartasya dazasu dvASaSTibhAgeSu, ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuHpaJcAzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu tisstthtsu-(4|3|7) dvAdazI amAvAsyA parisamAptimupayAtIti sidhyati / atha samprati-sUryaviSayaM praznasUtramAha-taM samayaM ca NaM sare keNe NakhattaNa joei ?" tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? yasmin samaye yathoktazeSeNa ArdrAnakSatreNa saha vartamAnazcandro dvAdazImamAvAsyAM parisamApayati tasmin samaye khalu iti nizcita sUryaH kena kena nakSatraNa yuko bhavediti gautamasya praznaM parijJAya bhagavAnAha-'tA adAhi ceva, adANaM jahA caMdassa' tAvadArdAbhizcaiva, ArdrANAM yathA candrasya / 'tA' tadAnIMtane samaye, yasmin samaye yathoktazepasahitayA ArdrayA yuktazcandro dvAdazImamAvAsyAM parisamA mAna ko zodhita kare 15-(10 )=(HI ) yahAM para bhI zodhanakriyA pUrvakathita prakAra se jAna leveM, jaise ki-(15-10-5) isameM se eka le kara bAsaTha se sajAti kare to 1-1 inameM se bhI eka lekara saDasaTha bhAga sajAti se zodhita kare jaise 1-77-13= kramase AinikSatra kA zeSa mAna isaprakAra se hotA hai-(43) isase yaha jJAta hotA hai ki caMdra ke sAtha rahA havA ArdrA nakSatra kA cAra muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA dasa bhAga tathA bAmaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA copana bhAga zeSa rahe taba (4 ) bArahavIM amAvAsyA samAsa hotI hai yaha siddha hotA hai| aba sUrya nakSatra viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) jisa samaya yathokta zeSa se ArdrA nakSatra kI sAtha rahA huvA caMdra bArahavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai usa samaya sUrya kauna se tathA bAsayiA eka bhAganA saDasaThiyA tera bhAga zeSa rahe che. te pachI AdrA nakSatra ardhakSetra vyApI hovAthI paMdara muhUthI A Sa mAnanuM zodhana karavuM. 15-(103 =(phArU4) ahIM paNa zodhana kriyA pahelAM kahela prakArathI samajI levI. jemake-15 10 -5 AmAMthI eka laIne sajAti kare te 1 --2 AmAMthI paNa eka laIne saDasaTha bhAga karavA tene sajAtithI zedhita karavA jemake-1 rU= 67-=58 kamathI AdrA nakSanuM zeSamAna A pramANe thAya che. (phArUkke AnAthI e phalita thAya che ke-caMdranI sAthe rahela A nakSatranA cAra muharta tathA eka muhUrtanA bAsa ThiyA dasa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA co pana bhAga che rahe tyAre (jAza 24) bAramI amAvAsyA samApta thAya che. tema siddha thAya che. ve sUrya nakSatrana sayamA prazna sUtra kAma mAve che-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) nyAre yathAta zeSathI mAdrA nakSatrI sAthe 29 yaMdra bhAbhI sabhA 7 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... siriyaut sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 303 eyati sasmin samaye khalu sUryo'pi ArdrAbhizcaiva ArdrAnakSatreNaiva saha vartamAnaH san tAM dvAdazImamAvAsyAM parisamApayati / AdrInakSatrasya tritArakatvAdbahuvacanamiti / zeSapAThaviSaye'ti dezamAha-'adANaM jahA caMdamsa' yathA candraviSaye AnakSatrasya zeSaH pratipAditastathaivAtrasUryaviSaye'pi zeSavibhAgaH pratipAdanIya iti / sa caivam-'tA ahANaM cattAri muhunA dasa ya bAvadvibhAgA muhuttassa bAvavibhAgaM ca sattaTTihA chettA caupaNNaM cuNNiyAmAgAsesA' tadAnIm AnikSasya catvAromuhartAH, ekasya ca muhUtrtasya daza dvASaSTibhAgAH, ekaMca dvASaSTibhAgaM saptapaSTidhA chittvA-sapaSTivibhAgaivibhajya tasya vibhaktasya vibhAgasya satkAzcatuHpazcAnakSatra ke sAtha yurU hotA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prA ko sunakara uttara meM bhagavAna kahate haiM--(tA adAhiM ceva, ahA NaM jahA caMdassa) jisa samaya yathokta zeSa sahita candra ArdrA nakSatra se yukta hokara bArahavAM amAvAsthA ko samAsa karatA hai usa samaya sUrya bhI ArdrA nakSatra ke sAtha hI rahakara usabArahavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai| ArdrA nakSatra tIna tArAvAlA hone se yahAM para sUtra meM bahuvacana se kahA hai| aba abaziSTa pATha ke viSaya meM atideza se kahate haiM-(adANaM jahA caMdassa) jisa prakAra caMdra nakSatra yogaviSaya meM ArdrA nakSatra kA zeSa pratipAdita kiyA hai, usI prakAra yahAM para sUryanakSatra yogaviSaya meM bhI zeSa vibhAga kA pratipAdana kara leveM / vaha isa prakAra se haiM-(tA addA NaM cattAri muhattA dasa ya bAvahibhAgA muhattassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA caupaNNaM cugNiyA bhAgA sesA) usa samaya ArdrA nakSatra kA cAra muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA dasa bhAga tathA bAmaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga kara ke tatsaMbaMdhI copana vAsyA samApta kare che, e samaye sUrya kayA nakSatranI sAthe yukata raDe che? A rIte zrIgItasvAbhInA praznana Rinne tenA uttama zrImAn 4 . - (nA adAhi ceva adAgaM jahA caM sma) (nA) ? samaye yathA zeSa sahita yaMdra mAdrA nakSatranI sAthai yoga karIne bAramI amAvAsyAne samApta kare che, te samaye sUrya paNa AdrA nakSatranI sAtheja rahIne e bAramI amAvAsyAne samApta kare che. AdrA nakSatra traNa tArAovALuM hovAthI ahIM sUtramAM bahuvacanathI kaDela che. have bAkInA pAThanA saMbaMdhamAM atizathI. 41 (zahANaM jAnA caMdarama) ke pramANe ya sa yojanA samayamA AdrA nakSatranuM zeSa pratipAdita karela che, e ja pramANe ahIMyAM A sUrya nakSatranA gi viSayamAM paNa zeSa vibhAganuM pratipAdana karI levuM. te A pramANe che,-(tA adANaM canAri muhuta rA ya bATribhAgA muhuttamsa, bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA ca paNa cuNi yA bhAgA sesA) se samaya mA nakSatranA yA bhuta tathA 4 mutanA mAsAyA dasa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne tenA cepana cUrNikA bhAga zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 sUryaprajJaptisUtre zaccUrNikAbhAgAH zeSA yatra bhavanti tatraivArdAnakSatrasya pradeze sthitaH sana svaryo'pi tAM dvAda zImamAvAsyAM parisamApayatItyavaseyam / atrAGkotpAdane candrasya viSaye yA prakriyApradarzitA saivAtrApi vijJeyA / yato'trApi sa eva pUrvoktonakSatradhruvarAziH (66 ) ta eva ca dvAdazamitAH guNakAzca / nakSatramAnazodhanAdikAkriyA'pi prAguktazcandroktavadeva / na kimapyadhikaM karaNIyamiti sarva yathoktamupapAdanIyabhiti / ___atha samprati caramadvApaSTitamAmAvAsyAviSayaka praznasUtramAha-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM carimaM bAvaDhi amAvAsaM caMde keNaM NavakhatteNaM joei' tAvadaeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM caramAM dvApaSTim amAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti ? tAvat-tatrAmAvAsyAcandrasUryanakSatrayogavicAre, eteSAmanantaroditAnAM cAndracAndrAbhivaddhitAdInAM paJcAnAM yugabodhakAnAM saMvatsarANAM madhye svakakSAyAM bhraman candrazcaramAM sarvAntimAM-yugAntamAsodbhavAM dvApacUrNikA bhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA copana bhAga jahAM para zeSa rahatA hai, usI ArdrA nakSatra ke pradeza meM raha kara sUrya bhI usa bArahavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai, esA samajha leveN| aMkotpAdana meM caMdra ke kathana prasaMga meM prakriyA pradarzita kI gaI hai. usI prakAra yahAM para bhI samajha leve, kAraNa kI yahAM para bhI vahI pUrvokta nakSatra dhruvarAzi hotI hai-(66 / 5) evaM vahI bAraha guNaka aMka hote haiN| tathA nakSatramAna zodhana Adi kriyA bhI pUrvokta candra nakSatra ke kathana anusAra hI hai, isameM kucha bhI nyUnAdhika nahIM hai, sabhI pUrvoktAnusAra hI upapAdita kara leveM / ___aba antima bAsaThavIM amAvAsyA ke viSaya kA prazna sUtra kahate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM carimaM bAvaDiM amAvAsaM caMde keNaM NakhatteNaM joei amAvAsyA meM caMdra sUrya ke nakSatra yogavicAraNA meM ye pUrvotta cAMdra, cAMda abhivardhita, cAMdra evaM abhivardhita ye pAMca yugabodhaka saMvatsaroM meM svarthAt bAsathiA eka bhAganA saDasaThiyA copana bhAga jyAM zeSa rahe e AdrA nakSatranA pradezamAM rahIne sUrya paNa e bAramI amAvAsyAne samApta kare che, tema samajavuM. ahIM ekatpAdanamAM caMdra nakSatranA lega viSayanA kathana prasaMgamAM je prakriyA batAvela che, eja prakAre ahIM paNa samajI levuM kAraNa ke ahIMyAM paNa eja pUrvokta nakSatra dhuvArAzi hoya cha. (1958) ne 204 mA2 guNa ma4 DAya cha, tathA nakSatramAna zodhana vire kriyA paNa pUrvokta caMdranA kathana pramANe ja che, temAM kaMI paNa nyUnAdhika nathI, tamAma kathana pUrvakathana pramANeja upapAdita karI samajI levuM. chael mAsabhI mamAsanA samayamA prazna sUtra vAmAM Ave che-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM carimaM bAvadri amAvAsaM caMde keNaM NakkhaneNaM joei) amAvAsyAmA caMdra sUryanA nakSatra roganI vicAraNAmAM A pUrvakathita cAMdra, cAMdra, abhivardhita, cAMdra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJasiprakAzikA TIkA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 305 STiM dvApaSTitamAmamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti kena nakSatreNa saha yuktaH san=kenanakSatreNa saha vartamAnaH san tAM dvApaSTitamAM caramAmamAvAsyAM parisamApayatIti gautamasya jijJAsAvRtti vijJAya bhagavAnAha-'tA puNavvasuNA, puNavyasussa bAvIsaM muhattA chayAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa sesA' tAvat punarbasunA punarvaso viMzatirmuhUrtAH, SaT catvAriMzazca dvApaSTibhAgAH muhattasya zeSAH / 'tA' tadAnIMtane samaye yasmin samaye dvASaSTitamA amAvAsyA parisamAptimupagacchiti tadAnIMtane samaye candraH punarvasunakSatreNa yukto bhavati-punarvasunakSatreNa saha vartamAnaH san caramAM dvASaSTitamAmamAvAsyAM parisamApayati candra iti sAmAnyamuttaraM datvA tasyaiva punarvasunakSatrasya vizeSavibhAgaM darzayati-'puNavvasussa' tasmin samaye-caramadvApaSTitamAmAvAsyAparisamAptivelAyAM punarvasunakSatrasya dvAviMzatirmuhartAH, ekasya ca muhartasya SaTcatvArizacca dvApaSTibhAgAH zeSAH, yatra pradeze punarvasunakSatrasya syuH tasminneva pradeze sthitaH san candrazcaramAM dvApaSTitamAmamAvAsyAM parisamApayatItyarthaH / tathA hi gaNitaprakrikakSA meM bhramaNa karatA huvA caMdra sarvAntima bAsaThavIM amAvAsyA ko kauna nakSatra ke sAtha yoga karake yugAnta mAsa kI antima amAvAsyA ko samApta karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA puNavvasuNA puNavvasussa bAvIsaM muhuttA chiyAlIsaM ca bAvahibhAgA muhattassa sesA) (tA) usa samaya arthAt jisa samaya bAsaThavIM amAvAsyA samApta hotI hai, usa samaya caMdra punarvasu nakSatra ke sAtha raha kara antima bAsaThavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai / isa prakAra sAmAnya prakAra se uttara dekara usI punarvasu nakSatra kA vizeSa vibhAga dikhalate have kahate haiM-(puNavvasussa) antima bAsaThavIM amAvAsyA ke samApti kAla meM punarvasu nakSatra kA bAIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga jahAM para jisa pradeza meM zeSa ho, usI pradeza meM rahA huvA caMdra antima baasane abhivardhita A pAMca yuga bedhaka saMvatsaramAM pitAnI kakSAmAM bhramaNa karate sUrya sarvAntima bAsaThamI amAvAsyAne kayA nakSatranI sAthe ega karIne yuganA antima mAsanI chelI amAvAsyAne samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttama zrI bhAvAn 4 cha-(tA puNavyasuNA puNavvasumsa bAvIsaM muhuttA chayAlIsaM ca bAvaTribhAgA muhunamsa semA) (tA) ye samaye arthAt 2 samaye yAsahamI mAvAsyA samApta thAya che, e samaye caMdra punarvasu nakSatranI sAthe rahIne chellI basaThamI amAvAsyAne samApta kare che, A rIte sAmAnya prakArathI uttara ApIne e punarvasu nakSatrane vizeSa vibhA matAvatA puna: 49 che-(puNavvasurasa) chesI mAsabhI amAvAsyAnA samApti samayamAM punarvasu nakSatranA bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA beMtAlIsa bhAga je pradezamAM zeSa rahe, eja pradezamAM rahela caMdra chellI bAsaThamI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 sUryaprajJaptisUtre yApradarzanArtha sa eva pUrvoko nakSatradhruvarAziAhyaH (66 / 12 / 17) SaT paSTirmuhartAH, ekasya ca muhUrtasya pazca dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaM saptaSaSTibhAgaMceti / sampraticaramadvApaSTitamAmAvAsyAjijJAsAyAM dvApaSTiguNakAstena dhruvarAziSiSTayA guNakena guNanIya iti tathA kriyate (66 / 12 / 17) x 62=(4092 / 15 / 14) jAtAni dvinavatyadhikAni catvArizatAni muhattInAm ekasya ca muhartasya dvASaSTibhAgAnAM trINizatAni dazottarANi, ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvASaSTiH saptapaSTibhAgAzceti / tata etasmAt (442 / 4 / 00) dvicatvAriMzadadhikaizcaturbhiH zatairmuhartAnAm ekasya ca muhartasya paTcatvAriMzatA dvApaSTibhAgaH prathamaM zodhanakaM vizodhanIyam = (4092 / 1 / 6)-442 / 4 / 00 = (36506 ) jAtAni paJcAzadadhikAni patriMzacchatAni muhUrtAnAm ekasya ca muhUrtasya dve zate catuH SaSTayAdhike dvApaSTibhAgAnAm ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvApaSTiH saptapaSTibhAgA iti / ThavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai-yahAM para gaNitaprakriyA pradarzita karane ke liye vahI pUrvokta nakSatra dhruvarAzI gRhIta hotI hai jaise ki (66 / / ) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga / yahAM para antima bAsaThavIM amAvAsyA kI jijJAsA meM bAsaTha guNaka hote haiM, ataH dhruvarAzi ko bAsaTha se guNA kare jaise ki (66 / / +62-64092 / 218) isa prakAra cAra hajAra birAnave muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA tInaso dasa tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAsaTha bhAga hote haiN| inameM se (442 / / 00) cAra so bayAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThikA chiyAlIsa bhAga se pahalA zodhanaka ko vizodhita kare (4092 / 13 / )-(442 / / / 00) (3650 / / ) isa prakAra vizodhita karane se chattIma so pacAsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA do so cosaTha bhAga tathA bAsaThiyA eka amAvAsyAne samApta kare che, ahIyAM gaNita prakriyA pradarzita karavA mATe eja pUrvokta nakSatra pravazazi grahaNa thAya che, jema ke-(66 phAda8) chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsAi pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDaThiyA eka bhAga ahIM aMtima bAsaDamI amAvAsyAnI jIjJAsAmAM bAsaTha guNuka hoya che, tethI dhavarAzIno bAsaThathI shu||4|2 42vo bha3-(6667)+2=(40821313.63 te yA2 2 mA muhUrta tathA eka muhUrtane bAsayiA traNaso dasa tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA mAsa mA thAya che. temAthI (442116 01) yasa meM tAbI muhUta tathA 22 mur3atana saThiyA chatAlIsa lAthI paDalA zodhana ne zApita 42. (4052 / 16 / 67)(4 12 / 16 / degdeg)=3-50263 / 6) mA pramANe vizApita 425 // chatrIsase! payAsa muta tathA eka murhatanA bAsaDiyA base esaTha tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA bAsaTha zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 6. dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 307 tato'smAdapi abhijidAdhuttarApADhAparyantAnAM sakalanakSatramaNDalaparyAyANAM zodhanaka.m= (819 / 2 / 6) aSTau zatAni ekonaviMzatyadhikAni muhartAnAm ekasya ca muhartasya caturviMzati SaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptapaSTibhAgAzceti / atra pUrvarAzau zodhanakramo yathA-4092-4423650 tataH 3== = tRtIyakhaNDasya zodhyA bhAvAttathaiva / krameNa nyAsaH (3650 / 16 / 6) tato'smAdapi sakalanakSatraparyAyarUpa (819 / ) midaM zodhanakaM vizodhyate kintu etAdRzAzcatvAraH paryAyAH vizuddhAH bhaveyustenaitat catubhirguNyate, (819x4(32766) etacca pUrvatane zeSarAzau (3650 / / 8) asmin zodhanIyamiti tathA kriyate (3650 )-(3276 / / )=374 / / ) kathametAvAniti cet dayate-3650-3276-374 / tato dvitIyakhaNDasya zodhanambhAga kA saDasaThiyA bAlaTha bhAga hote haiM / pazcAt inameM se bhI abhijit nakSatra se lekara uttarASADhA paryanta ke sakala nakSatra maMDala paryAya kA zodhanaka (819 / ) ATha so unnIsa muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga havA hai| yahAM para pUrvarAzi kA zodhana krama isa prakAra se hai-4092442-3650 tadanantara 13-4-390s = tIsare vibhAga meM zodhya kA abhAva hone se usI prakAra rahatA hai / kama se aMkanyAsa isa prakAra se haiM (3650 / 7) inameM se bhI nakSatra paryAya rUpa (819 / / / ) isa zodhanaka ko vizodhita karanA cAhiye, paraMca isI prakAra kA cAra paryAya vizuddha hote haiM, ataH isa ko cAra se guNA kare, (819 / / 3 / )+4=(3276 / / / ) ina ko pUrva kI zeSa rAzi meM (3650 / E ) inameM zodhita kare to vaisA zodhita kare to (3650 )-(3276 / / / )=(374 / / 5) isa bhAga thAya che. te pachI AmAMthI paNa abhijIta nakSatrathI laIne uttarASADhA paryakta samagra nakSatra maMDaLa paryAyanuM zodhanaka (819 ThuM) a Thaso ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAMsaDiyA vIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga thAya che. ahIMyAM pahelAnI rAzIne zayana kama A rIte thAya che, --4092-44=365. te pachI 11==31 = trIjA vibhAgamAM dhyane abhAva hovAthI e ja pramANe rahe che. kramathI aMkanyA te A pramANe thAya che. (36pa0 2 ) AmAMthI paNa nakSatra paryAya rUpa (1954) A zedhanakane virodhita karavA joIe. paraMtu A prakAranA cAra paryAya vizuddha thAya che. tethI Ano cArathI guNAkAra / (8166 / 6)+4=(3272063 / 14) mAne paDasAnI zeSa rAzImA (365064 E) mAmA zApita 42 te! (3650364 / 6-32761631364)=(3741364.66) sahIte OMvI rIta thAya cha ? te tAve che. 3950-3279= 374 te 5chI bhI manu zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJAptasUtre 36- 4 asmAt catvAro grahItavyA bhaveyuH / tRtIyakhaNDasya zodhanakasyAdhikatvAta, tena tAvat saMgRhya saptapaSTibhAgasAjAtyaM vidheyaM tRtIyaNDastha zodhanakasyAdhikatvAt / pUrvakhaNDe (dvitIya khaNDe ca) sthitaM catuHSaSTayadhikaM zatam- tataH sAjAtyaM ythaa4+5=267-62.3| tatazca 38-=330-688= athaipAmavaziSTAnAM khaNDatrayANAM yathA krameNa nyAsaH-(314 ) jAtAni catuHsaptatyadhikAni trINizatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya catuH SaSTayadhikaM zataM dvApaSTibhAgAnAm, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptapaSTibhAgAH (374 / / 5) punarapye tebhyo'bhijidAdInAM rohiNI paryantAnAmekAdaza nakSatrANAM mAnayogairebhiH (309 ) navottaraitribhiH zatai muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrttasya caturviMzati dvAvaSTibhAgAH / ekasya ca dvASaSTibhAgasya paTSaSTibhAgA iti (374 / 1 / / )(309 / 1 65 / ) / paJcapaSTirmuhAH , ekasya ca muhUrtasya catvAriMzaduttaraM zataM dvASaSTiprakAra kaise hote haiM ? vaha dikhalAte haiM-3650-3276=374 pazcAt dUsare khaMDa kA zodhanaka - inameM se cAra grahaNa kare / tIsare khaMDa zodhanaka meM adhika hone se, ataH unako grahaNa karake saDasaThiyA bhAga meM sajAtI kare, tIsare gvaDa kA zodhanaka adhika hone se usa ke pUrva ke khaMDa meM arthAta dUsare khaMDa meM rahA huvA, eka so cosaTha kA sAjAtya kare jaise ki4+ 267-12-2 / tatpazcAt 8-8-26-3=2 inameM avaziSTa tIna khaMDoM meM yathAkrama se nyAsa kareM-374 / isa prakAra tInaso cumotera muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so cosaTha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga hote haiM (374 / / ) ina meM se abhijita nakSatra se lekara rohiNI paryanta ke gyAraha nakSatroM ke isa yoga se (309 / / / ) tInaso nava muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga (374 / / )-(309 / / 65 / 43) paiMsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so cAlIsa bhaag| zodhana 26466264286 46166 mAmAthI yA2 aDae) 421 // trIta 3nA zabanamA adhika hovAthI tenA pahelAnA khaMDamAM eTaleke bIjA khaMDamAM rahela ja eka yAsahanA santatIya 421 // bho-4+6=167-6-3| te pachI 30 -234-33. -= AmAM bAkInA traNa khaMDamAM kamAnusAra aMka nyAya kare 374 1 A rIte traNase cumotera muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA ekaso cosaTha tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga (374Apha ) AmAMthI abhijIta nakSatrathI laIne rohiNI paryantamA agIyAra nakSatranA AgathI (304) traNase nava muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA jevIsa bhAga tathA bAsaMThiyA eka bhAganA sasaThiyA ch|s: An (374 / 6 / 6 / -(308 / 33 / 6=15660) pAMsa bhuta tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 68 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 309 bhAgAnAm / tato'smAt triMzatA muhat mRgazirAnakSatraM paJcadazabhizca muhUrterA nakSatraM ca zuddham 65-45820 // tataH punarvasu nakSatrasya dvayarddhakSetratvAt paJcacatvAriMzanmuhUrtebhyaH zodhanIyAH 45-4 (2046)=22||ii kathametadavasIyata iti ceducyate-45-20=25 / dvitIyakhaNDasya kriyApravarttanAtha metebhya strayo grahItavyA stena prathamakhaNDe sthittA dvAviMzatirmuhUrtAH22-25-3=22 / trayANAM dvApaSTibhAgasAjAtyaM kriyate-3-=--= chedadhnarUpeSu labAdhanarNa mityAdinA jAtaM 22 / ata upapadyate-candreNa saha saMyuktaM punarvasu nakSatraM dvAviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya SaT catvAriMzati dvapiSTibhAgeSu zeSeSu satsu caramAM dvASaSTitamAmamAvAsyAM prismaapytiityrthH|| samprati sUryaviSayaM praznasUtramAha-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?' yasmin samaye yathoktazeSasahitena punarvasu isameM se tIsa muhUrta se mRgazirA nakSatra, tathA paMdraha muhUrta se ArdrA nakSatra zuddha hotA hai 65-45=20 / punarvasu nakSatra dayarddhakSetra vyApI hone meM paiMtAlIsa muhUrta se zodhita kare 45-4-22 / yaha kisa prakAra se hote haiM ? isake liye kahate haiM-45-20-25 / dUsarA khaMDa kI kriyA pravartana ke liye inameM se tIna grahaNa kareM ataH prathama khaMDa meM rahA huvA bAIsa muhte-22-25-3-22| tIna kA bAsaThiyA bhAga kA sajAtIya kiyA jAtA hai 3-4186-1 = 4. chedaghnarUpa meM ladhanArNa ityAdi se 22 / 16 hotA hai, ataH caMdra ke sAtha yukta punarvasu nakSatra kA bAIsa muhUrta tathA eka muhUte ko bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga zeSa hone para antima bAsaThavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai| aba sUrya viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakvatte NaM joei' jisa samaya yathokta zeSa ke sAtha punarvasu nakSatra se yukta caMdra aMtima eka muharta bAsaDiyA ekase cAlIsa bhAga thAya che. temAMthI trIsa muhUrtathI mRgazirA nakSatra tathA paMdara muhUrtathI AdrA nakSatra zuddha thAya che. 65-45=00 punarvasu nakSatra dvayardhakSetra vyApI hovAthI tene pistAlIsa muhUrtathI zodhina karavuM. =rarApha A pramANe kevI rIte thAya che? te jANavA kahe che 45-ra0=25 bIjA khaMDanI kriyA pravartana mATe AmAMthI traNa levA tethI pahelA khaMDamAM rahela bAvIsa muhurta 22-25-3=22 gunA pAsayA mAyanA sakatIya 42vAmAM Ave che 3-14 =1891= chedana rUpathI laghamArNa ItyAdithI parApha thAya che. tethI caMdranI sAthe yukta thayela punarvasu nakSatranA bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtane bAsaThiyA beMtAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre antima bAsaThamI amAvAsyAne samApta kare che. ve sUrya samadhI prazna sUtra 4AmA mAve che. (taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhattaNa joei) le samaye yAta zeSanI sAthe punavasu nakSatrI sAthe 298 'chesI mAsathI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 sUryaprajJaptisUtre nakSatreNa sahita candra zvaramAM dvApaSTitamAmamAvAsyAM parisamApayati tasmiMzca samaye khalu sUryaH kena nakSatreNa yukto bhavediti gautamasya praznajijJAsAM vijJAya bhagavAnAha-'tA puNavvasUNA ceva, puNavvasussa bAvIsaM muhuttA chayAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa sesA' tAvat punarvasunA caiva, punarvasoviMzati muhartAH, catuHzcatvAriMzaca dvApaSTibhAgA muhartasya shepaaH||-atr sarvAM vyAkhyAM gaNitakriyAM ca candrayogavadeva parizIlanIyA / punaratralekhaprayAsenAlamiti // sU0 68 // samprati sUryacandrayorbhUyo nakSatrayogamAha -'tA je NaM' ityAdi / mUlam --tA je Na NakkhatteNaM caMde joyaM joei, jaMsi desaMsi se NaM imANi aTTha egUNavIsANi muhuttasayAiM cauvIsaM ca vATThibhAgaM muhuttassa bAvaTibhAgaM ca sattaTTihA chettA chAvadi cuNiyA bhAgeuvAiNA vettA puNaravi se caMde aNNeNaM sarisaeNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei aNNaMsi desaMsi, tA jeNaM aja NakhatteNaM caMde joyaM joei, jaMsi desaMsi se NaM imAiM solasa aTutIse muhuttasayAI auNApaNNaM ca bAvaTibhAge muhuttassa bATubhAgaM ca sarrATuhA chettA paNNadvicuNiyA bhAge uvAiNAvettA puNaravi se NaM caMde teNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei, aNNaMsi desaMsi, tA je NaM aja gakkhatteNaM caMde joyaM joei jaMsi desaMsi seNaM imAI cauppaNNaM muhuttasahassAI Nava ya muhunasayAI bAsaThavIM amAvAsyA ko samApta karatA hai, usa samaya sUrya kisa nakSatra se yukta hotA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara ke zrIbhagavAna kahate haiM-(tA puNavvasuNA ceva puNavvasussa bAvIsa muhattA chAyAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa sesA) punarvasu nakSatra ke sAtha sUrya kA yoga rahatA hai, punarvasu nakSatra kA bAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA cumAlosa bhAga zeSa hotA hai| yahAM para samasta vyAkhyA tathA gaNitaprakriyA bhI caMdra yoga ke samAna hI bhAvita kara leveM, yahAM para punaH piSTapeSaNa nahIM karate ||suu068|| amAvAsyAne samApta kare che, te samaye sUrya kayA nakSatranI sAthe rahela hoya che ? A pramANe zrIgautabhasvAmInA praznAne sAjAne zrImAn uttaramA 4 cha-(tA puNavvasuNA ceva puNavvasussaM bAvIsaM muhuttA chayAlIsaM ca bAvadvi bhAgA muhuttassa sesA) dhuna su nakSatranI sAthe sUryane vega hoya che. punarvasu nakSatranA bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA cuMmAlIsa bhAga zeSa hoya che. ahIM saghaLI vyAkhyA gaNita prakriyA paNa caMdra ganI samAna ja bhAvita karI levI. ahIM tenuM pharIthI piSTapeSaNa karatA nathI. te sU. 68 che zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 311 udAiNAvetA puNaravi se caMde aNNeNaM tArisaeNaM joyaM joei, tasi desaMsi, tA je NaM ajja NakkhatteNaM caMde joyaM joei jaMsi jasi desaMsi (se NaM imAiM egaM lakkhaM Nava ya sahasse aTTa ya muhuttasae uvAiNAvettA puNaravi se caMde teNaM NakkhatteNaM joyaM joei si desaMsi) tA je NaM ajja NakkhatteNaM sUre joyaM joei, si desaMsi se NaM imAI tiNi chAuTThAI rAiMdiyasayAiM uvAiNAvettA puNavi se sUrie aNNeNaM tArisaeNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei jaMsi desaMsi / tA je NaM NakalatteNaM sUre joyaM joei jasi NaM desaMsi se NaM imAI sattadUtIsaM rAIdiyasayAI uvAiNAvettA puNaravi se sUre teNaM ca NakkhatteNaM joyaM joei taMti NaM desaMsi / tA je NaM ajjaNakhatteNe sUre joyaM joei jaMsi desaMsi se NaM imAi aTArasatIsAI rAiM diyapsayAI uvAiNAvettA puNaravi sUre aNNeNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei, taMti desaMsi, tAje NaM ajja NavatteNaM sUre joyaM joei jaMsi desaMsi te NaM imAI chattIsaM sahAI rAiMdiyasayAiM uvAiNAvettA puNaravi se sUre teNaM ceva NakkhattaNaM joyaM joei tasi desaMsi ||suu06|| ___ chAyA-tAvad yena adya nakSatreNa candro yogaM yunakti yasmin deze sa khalu imAni aSTau ekonaviMzAni muhUrtazatAni caturviMzatiM ca dvApaSTibhAgAn muhUrtasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA SaTpaSTiM cUrNikAbhAgAn upAdAya punarapi sa candraH anyena sadRzenaiva nakSatreNa yogaM yunakti anyasmin deze, tAvada yena adya nakSatreNa candro yogaM yunakti yasmin deze sa khalu imAni zoDazASTatrizAni muhUrta zatAni ekonapaJcAzataM ca dvApaSTibhAgAn muhUtrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA paJcaSaSTiM cUrNikAbhAgAn upAdAya punarapi sa khalu candraH tenaiva nakSatreNa yogaM yunakti anyasmin deze / tAvad yenAdya nakSatreNa candro yogaM yunakti yasmin deze sa khalu imAni catuHpaJcAzanmuhUrtasahasrANi nava ca muhUrta zatAni upAdAya punarapi sa candro'nyena tAdRzena yogaM yunakti tasmin deze / tAvad yenAdya nakSatreNa candro yogaM yunakina yasmin yasmin deze, (sa khalu imAni ekaM lakSaM nava ca sahasrANi aSTau ca muhUrtazatAni upAdAya punarapi sa ca candra stena nakSatreNa yogaM yunakti tasmin deze) tAvad yenAdya nakSatreNa sUryoM yogaM yunakti yasmin deze sa khalu imAni trINi SaTpaSTiM rAtrindivazatAni upAdAya punarapi sa sUryo'nyena tAdRzenaiva nakSatreNa yogaM yunakti yasmin deze / zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 sUryaprajJaptisUtre tAvad yenAdya nakSatreNa sUryo yogaM yunakti yasmin deze sa khalu imAni saptadvAtriMzAni rAtrindivazatAni upAdAya punarapi sa sUrya stenaiva nakSatreNa yogaM yunakti tasmin deshe| tAvad yenAdya nakSatreNa sUryo yogaM yunakti yasmin deze, sa khalu imAni aSTAdazaviMzAni rAtrindivazatAni upAdAya punarapi sUryo'nyenaiva nakSatreNa yogaM yunakti tasmin deze / tAvad yenAdya nakSatreNa sUryo yogaM yunakti yasmin deze tena imAni SatriMzat SaSTAni rAtriMdivazatAni upAdAya punarapi sa sUrya stenaiva nakSatreNa yogaM yunakti tasmin deze // suu069|| TIkA-aSTapaSTitame sUtre candrasUryayo ramAvAsyAnakSatrayogaM vivicya sampratyekonasaptatitame'sminnarthAdhikArasUtre yAdRzanAmakaM yannakSatraM tadeva vA tasminneva deze'nyasmin vA bhUyo yAvatA kAlena candreNa saha yogamupAgacchati tAvantaM kAlaM nirdidikSu rAha'tA jeNaM ajja' ityaadi| 'tA jeNaM aja Nakkhatte NaM caMde joyaM joei jaMsi desaMsi' tAvad yenAdya nakSatreNa candro yogaM yunakti yasmin deze ||-taavt-ttr candrasUryayonakSatrayogavicAre yena nakSatreNa saha vartamAnazcandro'dya-vivakSite dine-vicAryamANe divase yogaM yunakti-yena nakSatreNa sArddha yogaM karoti-yasminnakSatre tiSThati, yasmina deze-yasmin maNDalapradeze "se NaM imANi aTThaegUNavIsANi muhuttasayAI cauvIsaM ca bAvaTThibhAge muhuttassa, bAvahibhAgaM ca aba sUrya caMdra kA punaH nakSatra yoga kA kathana karate haiM-(tA jeNaM) ityAdi / TIkArtha-aDasaThaveM satra meM caMdra sUrya kA amAvAsyA nakSatra yoga kI vicAraNA karake aba unasitteraveM isa arthAdhikAra sUtra meM jisa nAmavAlA jo nakSatra vahI nakSatra yA usI pradeza meM athavA anyatra punaH jisa kAla meM caMdra ke sAtha yoga karatA hai, utanA kAla dikhalAne ke hetu se zrI bhagavAn kahate haiM-(tA jeNaM NakkhatteNa caMde joyaM joei jaMsi desasi) caMdra sUrya ke nakSatra yoga vicAraNA meM jisa nakSatra ke sAtha rahA huvA caMdra vivakSita divasa meM jisa maMDala pradeza meM rahakara yoga karatA hai (se NaM imANi aTTa egUNavIsANi muhattasayAI cauvIsaM ca bAvaTTibhAgaM muhattassa, bAvadvibhArga ca sattadviAhA ve sUrya yadrana nakSatra yoganu zathI prathana 42vAbhA mAve -(tA jeNaM) tyAla TIkArtha--aDasaThamAM caMdra sUryanA amAvAsyA saMbaMdhI nakSatranI vicAraNA karIne have A ogaNasitteramA arvAdhikAra sUtramAM je nAmavALuM je nakSatra hoya eja nakSatra athavA eja pradezamAM athavA anyatra pharIthI je kALe caMdranI sAthe vega kare che, eTale kALa batAvaanaa hetuthI zrI bhAvAna cha-(tA jeNaM NakkhaneNa caMde joyaM joei, jaMsi desa si) yaMdra sUryanA nakSatraganI vicAraNAmAM je nakSatranI sAthe rahela caMdra vivakSita divasamAM je maMDaLa pradezamA yo|| 42 cha, (se NaM imANi aTTha eguNavIsANi muhuttasayAI cauvIsaca bAvadvibhAgaM zrI suryaprajJapti sUtra: Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 313 sattaTTihA chettA chAvaDiM cuNNiyA bhAge uvAiNAvettA puNaravi se caMde aNNeNaM sarisaeNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei aNNaMsi desaMsi' sa khalu imAni aSTau ekonaviMzAni muhUrtazatAni caturvizatiM ca dvApaSTibhAgAn muhUrttasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA SaTpaSTiM cUrNikAbhAgAn upAdaya punarapi sa candro'nyena sadRzenaiva nakSatreNa yogaM yunakti anyasmin deze ||-s:-prthmoktnksstrenn saha vartamAnazcandraH 'NaM' iti vAkyAlaGkAre 'imANi' imAni-vakSyamANasaMkhyakAni 'aTThaegaNavIsANi' aSTau ekonaviMzAni-aSTau muhartazatAni ekonaviMzAni-ekonaviMzatyadhikAni-ekonaviMzatyadhikAni aSTauzatAni muhUrtAnAm819 ekasya ca muhartasya caturvizati dvApaSTibhAgAn-6, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTTaSaSTiM saptapaSTibhAgAn, arthAt ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptapaSTibhAgai vibhajya tasya chinnasya vibhAgasya satkAH SaTSaSTiH saptapaSTibhAga ityarthaH (81915) ityevaM vibhAgAn nakSatrabhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-gRhItvA-tAvattulyapradezamatikramya 'puNaravi' punarapi bhUyo'pi sa eva candro'nyena-dvitIyena 'sarisaeNa' sadRzena-tulyArtha. pratipAdakanAmnA nakSatreNa saha yogaM yunakti-tena nakSatreNa saha nivAsamupAgacchati 'aNNaMsi desaMsi' anyasmin deze-anyamaNDapradeze / / __ athAtra bhAvanayA yuktirucyate-yatohi zIghrANi zIghratarANi madhyAni mandAni mandachettA chAvahiM cuNiyA bhAge uvAiNAvettA puNaravi se caMde aNNeNaM sarisaeNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei aNNaMsi desaMsi) pUrvokta nakSatroM ke sAtha vartamAnacaMdra (imANi) ye vakSyamANa svarUpa vAlI (aTTha egUNavIsANi) ATha so unnIsa muhUrta 819 / tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga arthAta bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake unameM se chiyAsaTha bhAga (819 / / ) isa prakAra se nakSatroM kA vibhAga (uvAiNAvettA) karake (puNaravi) phira se vahI caMdra dUsarA (marisaraNa) tulya artha bodhaka nAma vAle nakSatra ke sAtha nivAsa karatA hai, (aNNasi desasi) anya maMDala pradeza meN| muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattavihA chettA chAvaTi cuNNiyAbhAge uvAiNAvettA puNaravi se caMde aNNeNaM ceSa NakakhatteNaM joyaM joei aNNaMsi desasi) pUrvota nakSatronI sAthe 29 dra (imANi) // 1kSyamA 2135 (aTu egUNavIsANi) mAseo ya sa bhuta 818 // tathA eka murtAnA bAsaThiyA covIsa bhAga 23 tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA chAsaTha bhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne temAMthI chAsaTha bhAga (818 / 14 / 6) 0 zate nakSatrona vimA (uvAiNAvettA) 4Ine (puNaravi) zathI 28 2'dra mIna (sarisaeNa) samAna am|54 nAmamA nakSatranI sAthe nivAsa 42 cha. (aNNaMsi desasi) anya meM pradezamA 25 // 4thanAnI sAnA yukti zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 sUryaprajJaptisa 1 tarANIti paJcagatibhedAni nakSatrANi bhavanti yogavicArAvasare / tatra candrasUryanakSatrANAM madhye ParatfNa khalu sarvazIghrANi tebhyo mandagatayaH sUryAstebhyo'pi mandagatayazcandramasaH etazcAgre svayameva prapaJcayiSyate / dviguNitAni SaTpaJcAzannakSatrANi pratipAditAni santi, tAni ca pratiniyatApAntarAla dezAni - bhramimaNDalAni cakrabAlamaNDalatayA vyavasthitAni - sadaiva ekarUpatayA paribhramanti tatra kila yugasyAdau abhijitA nakSatreNa saha candro yoga madhigacchati / sa ca candro yoga mupAgataH san zanaiH zanaiH pazcAdatikramati, tasya ca maNDalasya nakSatrebhyo'tIva mandagatitvAt, tato navAnAM muhUrttAnAm ekasya muhUrttasya caturviMzate dvASaSTibhAgAnAmekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTSaSTeH saptaSaSTibhAgAnA matikrame (9) etattulyapradezAtikrame sati purataH zravaNena saha yoga mAyAti / tata stato'pi zanaiH zanaiH pazcAdati aba isakI bhAvanA sayuktika dikhalAI jAtI hai - yahAM nakSatroM ke yoga vicAra prasaMga meM zIghra, zIghratA, madhya, manda, evaM maMdatara isa prakAra pAMca gatibheda hote haiM, unameM caMdra sUrya evaM nakSatroM meM, nakSatra sarva se zIghra gativAle hote haiM ? unase manda gativAlA sUrya hai evaM unase bhI maMdagati caMdra kI hotI hai, yaha saba Age sUtrakAra hI kaheMge / dugune chappana nakSatra pUrva meM pratipAdita kiye haiM / ve pratiniyata apAntarAlapradeza meM arthAt cakravAlapane se bhUmipradeza meM sadA eka rUpa se paribhramaNa karate haiM / unameM yuga ko Adi meM abhijit nakSatra ke sAtha caMdra yoga karatA hai, yoga prApta vaha caMdra, dhIre dhIre usa maMDala ke nakSatroM se atyaMta maMda gativAlA hone se gati karatA hai tatpazcAt nava muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga atikramaNa kare to (93) itanA pramANa atikramaNa karane para Age zravaNa nakSatra ke sAtha yoga AtA hai, vahAM se bhI pUrNAMka batAvavAmAM Ave che. ahI. A nakSatrAnA yAga vicAra prasaMgamAM zIghra zIvratara, madhya, mada ane maMdatara A rIte pAMca prakAranA gatibheda thAya che. temAM caMdra, sUrya ane nakSatramAM nakSatra sauthI zIghra gativALA hoya che. tenAthI ma gativALe sUrya che ane tenAthI paNa maMdagati caMdranI hoya che. A tamAma AgaLa sUtrakAra ja kaheze bamaNA nakSatrA chappana nakSatra pahelAM pratipAdita karela che. te pratiniyata apAntarAla pradezamAM arthAt cakravAla paNAthI bhUmipradezamAM sadA ekarUpathI paribhramaNa kare che. temAM yuganI AdimAM abhijIta nakSatranI sAthe caMdra yAga kare che, ceAga prApta karela te caMdra dhIre dhIre te maDaLanA nakSatrAthI atyaMta moMda gativALA heAvAthI gati kare che. te pachI navamuhUta tathA eka muhUtanA khAsiyA covIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasayA chAsaTha bhAga atikramaNa kare te (lAfandu) ATaluM pramANa atikramaNu kare tyAre AgaLa dhrevaNu nakSatranI sAthe cega thAya che, tyAMthI paNa dhIre dhIre atikramaNa karatAM karatAM trIsa muhUtamAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 315 kramamANaviMzatA muhUrteH zravaNanakSatreNa saha yogaM parisamApya purato dhaniSThAnatreNa saha yoga mupagacchati, evamanenaiva krameNa zanaiH zanaiH ratikramamANazcandraH svaM svaM kAlamAcakSya sarverapi nakSatraiH saha yogastAvad vaktavyo yAvaduttarASADhAnakSatrayogamupAgacchet-abhijidAdyuttarASADhAnakSatraparyanta mitthameva svastha kAlaparimANena yogo vaktavya ityarthaH etAvatA ca kAlenacakravAlamaNDasthitasamastanakSatramaNDalaparyAyabhogakAlena-samayena aSTau muhUrtazatAni ekasya ca muhUrtasya caturviMzati piSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paTpaSTiH saptapaSTibhAgA abhavan / tathAhi-paNNanakSatrANi pazcacatvAriMzanmuhUrtAnIti Sad pazcacatvAriMzatA guNyate 4546-270 jAte saptatyadhike dve zate / SaT ca nakSatrANi pazcadazamuhartAnIti bhUyo SaT paJcadazabhirguNyate-1546-90 jAtA navatiH / paJcadazatrizanmuha nIti pazcadaza triMzatA guNyante-30-15-440 jAtAni catvAriMzatAni pnycaashddhikaani-450| dhIre dhIre atikramaNa karate karate tIsa muharta meM zravaNa nakSatra ke sAtha yoga ko samApta karake Age dhaniSThA nakSatra ke sAtha yoga ko prApta kara letA hai| isI prakAra ke krama se dhIre dhIre atikramaNa karatA huvA caMdra sva sva kAla ke anusAra sabhI nakSatroM ke sAtha kA yoga uttarASADhA nakSatra paryanta kaha leveM arthAt abhijit nakSatra se lekara uttarASADhA nakSatra paryanta isI prakAra svasva kAlAnurUpa yoga kA kathana kara leveN| itane kAla meM arthAt cakravAla maMDala sthita samasta nakSatra maMDala paryAya bhoga samaya meM AThaso muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA coIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga hote haiN| vaha isa prakAra se haiM-cha nakSatra paiMtAlIsa muhartavAle hote haiM, ataH paiMtAlIsa ko chaha se guNA kare 4546=270 to isa prakAra doso sattara hote haiN| chaha nakSatra paMdara muhartavAle hote haiM, ataH phirase paMdraha ko cha se guNA kare 154 690 to navve hote haiM / paMdraha nakSatra tIsa muhUrta zravaNa nakSatranI sAthe vega samApta karIne AgaLa dhaniSThA nakSatranI sAthe vega prApta kare che. A ja pramANenA kramathI dhIre dhIre atikramaNa karatA karatAM caMdrane potapotAnA kALa pramANe badhA nakSatranI sAthe uttarASADhA nakSatra paryantane yoga kahI le. arthAt abhijIta nakSatrathI laIne uttarASADhA nakSatra paryanta Aja pramANe potapotAnA kALa pramANe yoga saMbaMdhI kathana karI levuM. ATalA kALamAM arthAt cakravAla maMDaLa sthita saghaLe nakSatra maMDaLa paryAya bhega samayamAM ATha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA covIsa bhAga tathA bAsayi eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga thAya che. te A pramANe che-cha nakSatra pistAlIsa muhUrtavALA hoya che. tethI pistAlIsane chathI guNAkAra kare 45+2=270 te A rIte baso sItera thAya che. nakSatro paMdara muhUrtavALA hoya che, tethI pharIthI paMdarano chathI guNAkAra kare 154=90 te nevuM thAya che, paMdara nakSatre trIsa muhUrta vALA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 sUryaprazaptisUtra tato'bhijito navamuhUrtA ekasya ca muhUrtasya caturviMzati piSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paTSaSTiH saptapaSTibhASaSTibhAgA iti, etepA mekatra sammIlanena yathoktaM muhUrtaparimANaM bhvti-819|| ekonaviMzatyadhikAnyaSTau zatAni muhUrtAnAm ekasya ca muhUrtasya caturviMzati SaSTibhAgA ekasya ca dvASaSTibhAgasya paTpaSTiH saptapaSTibhAgA iti / eSa etAvAn nakSatramAsaH / tata stadanantaraM yadabhijinakSatramatikrAntaM tadapareNa dvitIyena abhijitA nakSatreNa saha navamuhUrtAdi kAlaM yoga mupAgacchati / tataH paramapareNa dvitIyenAnyena azAviMzati sambandhinA zravaNanakSatreNa saha saMyogamaznute / evamatra pUrvavat tAvadvAcya yAvaduttarASADhAnakSatraM samAgacchet / tadanantaraM bhUyo'pi prathamenaiva abhijinnakSatreNa saha saMyoga sahabAsamupayAti / tataH punarapi pUrvoktakrameNaiva zravaNAdibhinekSatrai bhUyo bhUyo bhAvanA vAle hote haiM ataH tIsa ko paMdraha se guNA kare 30x15-450 to cAraso pacAsa hote haiN| tatpazcAt abhijit nakSatra kA nava muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga jo hai ina saba ko ikaTThA kare to pUrva kathanAnusAra yathokta muhUrta parimANa (819 ) AThaso unnIsa muhata tathA eka muharta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga ho jAte haiN| itanA pramANavAlA eka nakSatra mAsa hotA hai| tatpazcAt usa abhijit nakSatra ko choDa karake dUsare abhijit nakSatra ke sAtha nava muhartAdi kAla paryanta yoga karatA hai, tatpazcAt dUsarA aThAIsa nakSatra saMbaMdhA zravaNa nakSatra ke sAtha yoga karatA hai, isI prakAra yahAM para pUrva kathanAnusAra uttarASADhA nakSatra paryanta kaha leveM / tatpazcAt phira se prathama abhijit nakSatra ke sAtha vAsa karatA hai / tatpazvAt phirase bhI pUrvokta kramase hI zravaNAdi nakSatroM ke sAtha punaH punaH bhAvanA hoya che. tethI tIsane paMdarathI guNakAra kara 30+15=450 te cAraso pacAsa Ave che. te pachI abhijI nakSatranA nava muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasayiA chAsaTha bhAga je che e badhAne ekaThA kare te pUrva kathana pramANe yakta muhUrta parimANa (8192 ) ATha ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtAnA bAsaDiyA vIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga thaI jAya che ATalA pramANano eka nakSatra mAsa thAya che. te pachI e abhijIta nakSatrane choDIne bIjA abhijIta nakSatranI sAthe navamuhurtAdi kALa paryata yoga kare che. te pachI bIjA aThayAvIsa nakSatra saMbaMdhI zravaNa nakSatranI sAthe yoga kare che. e ja pramANe ahIM pUrva kathana pramANe uttarASADhA nakSatra paryanta kahI levuM. te pachI pharIthI pahelA abhijItu nakSatranI sAthe vAsa kare che. te pachI pharIthI paNa pUrva kathita kama pramANe ja zravaNadi nakSatranI sAthe pharI pharI bhAvanA bhAvita karI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 317 tAvad bhAvanIyA yAvaduttarASADhA nakSatreNa saha yoga mupAgacchediti / evaM sakalakAlamapoti bhAvanA bhaavitaakssraarthH| tato vivakSite dine yasmin maNDalapradeze deze yena nakSatreNa saha yogamagamaccandramAH sa yathotamuhUrtasaMkhyAtikrame sati bhUyo'pi tAdRzenaiva sadRzanAmnA apareNa nakSatreNa saha anyasmin cakravAlamaNDalasthite'smin maNDalapradeze deze yogamAdatte, arthAt sadRzanAmnA nakSatreNa sahayogamaznute, na ca tenaiva nakSatreNa, na cApi tasmin maNDalapradeze deze ceti / ato vakSyati-'je NaM ajja NakkhatteNaM caMde joyaM joei jaMsi desaMsi seNaM imAI solasa attIse muhattamayAI auNApaNNaM ca bAvaTThibhAge muhurAssa bAvaTThibhAgaM ca sataDhihA chettA paTTi cuNiyA bhAge uvAiNAvettA puNaravi se NaM caMde teNaM ceva NakkhateNaM joyaM joei AgaMsi desaMsi' yenAdya nakSatreNa candro yogaM yunakti yasmin deze sa khalu imAni poDaza aSTAviMzAni muhartazatAni ekonapaJcAzataM ca dvApaSTibhAgAn muhUrtasya bhAvita kara leveM, vaha bhAvanA uttarASADhA nakSatra paryanta bhAvita kara samajha leveM isa prakAra sakala kAla paryanta bhAvanA bhAvita karake vivakSita dina meM jina maMDalapradeza meM jina nakSatra ke sAtha yoga prApta candra yathokta muhUrta saMkhyAtikramaNa ho jAne ke bAda phira se usI prakAra ke samAna nAmavAle anya nakSatra ke sAtha anna cakavAla maMDala meM raha kara anya maMDala pradeza meM yoga karatA hai / arthAt samAna nAma vAle nakSatra ke sAtha yoga prApta karatA hai| vahI nakSatra ke sAtha yA usI maMDala pradeza meM yoga nahIM karatA hai, ataH kahate haiM ki (je NaM anja NavatteNaM caMde joyaM joei, jasi desaMsi se NaM imAI solasa aTThatIse muhattasayAI, auNApaNNaM ca bAvahibhAge muhattassa bAvahibhAgaM ca sattaDhihA chettA paNNaTTi cuNiyA bhAge uvAiNAvettA puNaravi se NaM caMde teNaM ceva NakhatteNaM joyaM joei aNNaMsi desasi) (aja) vivakSita dina meM caMdra jisa nakSatra ke sAtha yoga karatA hai, jisa maMDala pradeza meM isa levI. te bhAvanA uttarASADhA nakSatranA kathana paryanta bhAvita karI samajI levI. A pramANe sapUrNa kALa paryanta bhAvanA bhAvita karIne vivakSita divasamAM je maMDaLa pradezamAM je nakSatranI sAthe vega prApta thayela caMdra yakta muhUrta saMkhyAnuM atikamaNa thaI gayA pachI pharIthI e ja prakAranA samAna nAmavALA anya nakSatranI sAthe bIjA cakravAla maMDaLamAM rahIne anya maMDaLa pradezamAM vega kare che. arthAt sarakhA nAmavALA nakSatranI sAthe vega prApta kare che. e ja nakSatranI sAthe athavA eja maMDaLa pradezamAM yoga karatA nathI. tethI -(jeNaM aja NakhattaMga caMde joya joie, jesi desaMsi seNaM ibhAI solasa atRtIse muhuttasayAI, auNApaNNaM ca bAsadvibhAge muhuttassa bAyadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA paNNAda cuNiyAmAge uvAiNAvettA puNaravi seNaM caM? teNaM ceva NakhateNa joyaM joei aNNaMsi desaMsi) (ajja) vivakSita havasamA ya nakSatranI sAthe yA 42 che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 sUryaprajJaptisUtre dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA paJcapaSTiM cUrNikAbhAgAn upAdAya punarapi sa khalu candra stenaiva ca nakSatreNa yogaM yunakti anyasmin deze // ___ 'ajja adya-vivakSite dine yena nakSatreNa saha yogaM yunakti-yogaM karoti candro yasmin-yasmin deze-yasmin maNDalapradeze sa:-evaMvidhaM yogAdi kArya kurvan khalu candra imAni-vakSyamANasaMkhyAkAni 'solasa aTTatIse muhutasayAI poDaza aSTAtriMzAni muhattezatAni-SoDazamuhattezatAni-aSTAtriMzadadhikAni-1638 'auNApaNNaM ca' ekonapaJcAzataM ca dvApaSTibhAgAna muhartasya ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptapaSTivibhAgai vibhajya vibhaktasya tasya maNDalapradezasya satkAn "paNNATiM' paJcaSaSTi vRNikAbhAgAn 'uvAiNAvettA' upAdAya-gRhItvA-tAvanmAtrapradezamatikramya punarapi sa eva bhramana candra stenaiva nakSatreNa saha yogaM yunakti--yogamaznute kintvanyasmin deze-anyasmin maNDalapradeze, na tu tasminneva pUrvoktamaNDalapradeze yogaM kuryAdityabhiprAyaH / kathamitthaM saMpadyate iti ceducyate-yato'tra bhUyastasminneva deze tenaiva nakSatreNa saha yogo yugadvayakAlAtiko samaye yathArthakevalajJAna vedasA jyotizcakragate rupalabdhaH / jambUdvIpe ca paTU pazcAzadeva nakSatrANi, tato vivakSita nakSatra yoge sati tata Arabhya paT pazcAzannakSatrAtikrame kAle punastena nakSatreNa saha yogaprakAra yogAdikArya karatA caMdra ye vakSyamANa prakAra ke (solasa aTThatIse muhattasayAI) solaha so aDatIsa muharta tathA (auNApaNNaM ca) eka muhUrta kA bAsaThiyA unacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga ko saDasaTha bhAga karake vibhakta kiye huve una maMDala pradeza kA (paNNahi) paiMsaTha cUrNikA bhAga ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake utane pramANavAle pradeza ko atikramaNa karake punaH bhramaNa karatA huvA caMdra usI nakSatra ke sAtha yoga prApta karatA hai, usI pUrvokta maMDala pradeza meM yoga nahIM karatA hai / yaha kisa prakAra se hotA hai ? isake liye kahate haiM-kAraNa kI phira se usI pradeza meM usI nakSatra ke sAtha do yuga ke kAlAtikrama ke samaya meM yathArtha kevala jJAna ke bala se jyotizcakra gati kI upalabdhi hotI hai / jambUdvIpa meM chappana hI nakSatra hote haiM, tathA je maMDaLa pradezamAM A rIte gAdi kArya karate caMdra A vakSyamANa prakAranA (solama advatIse muhuttasayAI) saNaso mAtrAsa muDUta tathA (auNApaNNaM ca) me muhUrtanA bAsaDiyA egaNapacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne vibhAga karavAmAM Avela e maMDaLa pradezanAM (TomTri) pAMsaTha cUrNikA bhAgane (uvAiNAvettA) 79 4Ine meTA pramANupA pradezanu ati bhae rIne izathI labha karate caMdra eja nakSatranI sAthe vega prApta kare che. eja pUrvokta maMDaLa pradezamAM vega karatA nathI. A kevI rIte thAya che ? te batAvavA kahe che. kAraNake pharIthI eja pradezamAM eja nakSatranI sAthe e yuganA kAlAtikramanA samayamAM yathArtha kevaLajJAnanA baLathI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 319 mupAdatte, SaTpaJcAzannakSatrAtikramazca pUrvoktASTAviMzati nakSatramuhUrttasaMkhyAyA dviguNasaMkhyayA tulyatA bhavet / aSTAviMzati nakSatrANAM muhartaparimANaM tu ekonaviMzatyadhikAnyaSTauzatAni muhartAnAm-819 / ekasya ca muhUrtasya caturviMzati doSaSTibhAgA, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTpaSTiH sptpssttibhaagaashceti-(819|6|66) idamaSTAviMzatinakSatrANAM muhUrtaparimANaM dviguNaM kAryam-( 819 / / )x2= (16383) ata uktam-'solasa advatIse muhuttasayAI' aSTAtriMzadadhikAni SoDazazatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasyaikonapaJcAzadvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcaSaSTiH saptapaSTibhAgAveti sarvathopapadyate / tadevaM tAhazena-tatsadRzena tena nakSatreNa saha anyasmin deze-anyasmin maNDalapradeze yAvatA kAlena punarapi-bhUyo'pi yoga upajAyate tAvAn kAlavizeSa uktaH / / tadanantara vivakSita nakSatra yoga meM bhI vahAM se AraMbha karake chappana nakSatra kA atikramaNa kAla meM phira se usI nakSatra ke sAtha yoga karatA hai| chappana nakSatroM ko choDa karake pUrvokta aTThAIsa nakSatra kI muhUrta saMkhyA se tulyatA hotI hai / aThAIsa nakSatroM kA muhUrta parimANa ATha so unnIsa muhUrta 819 / tathA eka muharta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga hote haiM / (819 / / / 7) aThAIsa nakSatroM ke isa muhUrta parimANa ko dugunA kare (819 / / +2 (1138 / / ) ataeva kahA hai ki (solasa aTTatIsamuhattasayAI) solaha so aDatIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMsaTha bhAga isa prakAra sarvathA hotA hai| tatsamAna nakSatra usa nakSatra ke sAtha anya maMDalapradeza meM jitane kAla meM phira se yoga hotA hai, utanA kAla vizeSa kahA hai| ticakranI gatinI prApti thAya che. jabUdvIpamAM chappana ja nakSatra hoya che, te pachI vivakSita nakSatragamAM paNa tyAMthI AraMbha karIne chappana nakSatranA atikamaNa kALamAM pharIthI eja nakSatranI sAthe bhega kare che. chappana nakSatrone choDIne pUrvokta aThayAvIsa nakSatronI muhUrta saMkhyAthI samAnatA thAya che. aThayAvIsa nakSatranuM muhUrta parimANa ATha ogaNIsa 819 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga thAya che. (81 ) ATha ogaNIsa nakSatronA A muhUrta parimANane bamaNu kare te (8194)+ra=(16385) thAya cha. tethI04 4thucha 3-(solasa aTUnIse muhuttasayAI) sose mAutrIsa bhuta tathA se muhUrtanA bAsaThiyA ogaNapacAsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAgane saDasaDiyA pAMsaTha bhAga A pramANe sarvathA thAya che. tenI samAna nakSatra e nakSatranI sAthe anya maMDaLa pradezamAM jeTalA kALamAM pharIthI bhega kare che, eTale kALa vizeSa kahela che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 sUryaprazaptisUtre __ atha samprati tasminneva deze tAdRzena tena vA nakSatreNa saha bhUyo'pi yogo yAvatA kAlena bhavati tAvantaM kAlavizeSa pratipAdayati-'tA jeNaM aja Nakkhatte Na caMda jIyaM joei jaMsi desaMsi se NaM imAI caupaNNa muhunasahassAI uvAiNAve tA puNaravi se caMde aNNeNaM tArisaraNaM joyaM joei taMsi desaMsi' tAvada yenAya nakSatreNa candro yogaM yunakti yasmin deze sa khalu imAni catuHpazcAzatAni muhUrtasahastrANi nava ca muhartazatAni upAdAya punarapi sa candro'nyena tAdRzena yogaM yunakti tasmin deze ||-taavditi pUrvavat adya-vivakSite dine yena nakSatreNa saha candro yogaM yunakti-yogamaznute yasmin deze-yasmin maNDalapradeze tasminneva maNDalapradeze sa eva svakakSAyAM bhraman candraH imAni-vakSyamANasaMkhyAkAni catuH paJcAzanmuhUrtasahasrANi nava ca muhUrttazatAni=54900 'uvAiNAvettA' upAdAya-gRhItvAatikramya punarapi bhraman sa eva candro'nyena tAdRzenaiva-tatsadRzenaiva nakSatreNa saha yogaM yunakti-sahayogamaznute tasminneva-maNDalapradeze |-kthmetdvsiiyt iti cet atra bhAvanA procyate-vivakSite yuge vivakSitAnAm aSTAviMzatermuhUrtAnAM madhye yena nakSa- aba usa maMDalapradeza meM usake samAna athavA usa nakSatra ke sAtha phira se jitane kAla meM yoga prApta hotA hai, usa kAlavizeSa kA pratipAdana karatA hai-(tA je NaM aja NakkhattaNaM caMde joyaM joei jaMsi desaMsi se NaM imAiM caupaNNamuhattasahassAiM Nava ya muhattasayAI uvAiNAvettA puNaravi caMde aNNeNaM tArisaeNaM joyaM joei tasi desasi) isa vivakSita dina meM jisa maMDala pradeza meM jisa nakSatra ke sAtha caMdra yoga prApta karatA hai, usI maMDala pradeza meM vahI svakakSA meM bhramaNa karatA huvA caMdra vakSyamANa saMkhyA vAle copana hajAra navaso muharta ko 549.00 (uvAiNAvettA) grahaNa karake arthAt atikramaNa karake phira se bhramaNa karatA huvA vaha caMdra dUsare usI prakAra ke nakSatra ke sAtha usI maMDalapradeza meM yoga prApta karatA hai / yaha kisa prakAra se hotA hai so kahate haiM aba isakI bhAvanA dikhalAte haiM-vivakSita yuga meM vivakSita aThAIsa have A maMDaLapradezamAM tenI sarakhA athavA e nakSatranI sAje pharIthI jeTalA bhane yo prAta 42 the, ye vizeSanu pratipAna 42vAmAM pAye -(tA jeNaM ajja Nakkha teNaM caI joyaM joei jaMsi desIse seNaM imAiM ca aNNamuhuttasahassAI Nava ya muhuttasahassAI savAiNa vettA puNaravi se caMde aNNeNaM tArisahaNaM joyaM joei taMsi desaMsi) A vivakSita divasamAM je maMDaLa pradezamAM je nakSatranI sAthe caMdra ga prApta kare che. eja maMDaLamAM eja svakSAmAM bhramaNa karatA vaphTamANa saMkhyAvALI cepana hajAra navaso 54800 muDUta (uvAiNAve tA) aNu parIne arthAt pratibhA parIne izathI bhrama karate caMdra bIjA eja prakAranA nakSatranI sAthe eja maMDaLa pradezamAM vega prApta kare che, A kevI rIte thAya che? te batAvavAmAM Ave che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtamAbhRtam 321 treNa saha yasmina deze-yasmin maNDalapradeze yadA candramaso yogo jAto bhUyasA'sminneva maNDalapradeze deze tadaiva tenaiva nakSatreNa saha yogo vivakSitayugAdArabhya tRtIye yuge bhavati natu dvitIye yuge yogaH syAt kuta iti cet ? ucyate-iha yugAdita Arabhya prathame nakSatramAse yAni ekAni aSTAviMzatiM nakSatrANi samatikrAmanti dvitIyena nakSatramAsena tebhyo'parANi-dvitIyAni, tato bhUyastRtIyena, tato'parANi tRtIyAni, tatazca caturthena nAkSatramAsenaivaM krameNa bhUyo bhUyazcakravAlamaNDalakrameNa tAnyeva prathamAni aSTAviMzati nakSatrANi dvitIya tRtIyacaturthAdimaNDalanamaNasakalakAlaM pUrayati cndrH| yuge ca nakSatramAsAH saptaSaSTiH, sA ca saptaSaSTi saMkhyA viSamA tena vivakSitayugaparisamAptau anyasya yugasya prArambhe yAni vivakSitayugasyAdau bhuktAni nakSatrANi tebhyo'parANyeva-dvitIyAnyeva bhogamAyAnti, natu muhatoM meM jisa nakSatra ke sAtha jisa maMDala pradeza meM jaba caMdramA kA yoga huvA ho phira se usI maMDalapradeza meM usI samaya meM usI nakSatra ke sAtha yoga vivakSita yuga se tIsare yuga meM hotA hai / dUsare yuga meM yoga nahIM hotA hai / yaha kisa prakAra hotA hai ? so kahate haiM-yahA~ yuga kI Adi se Arambha karake pahalA nakSatra mAsa meM jo eka aThAIsa nakSatra atikramaNa karate haiM, dUsare nakSatra mAsa meM ve dUsare, tatpazcAt tIsare ko, caturtha nakSatramAsa meM cauthe ko isa prakAra ke punaH punaH cakravAla maMDala krama se vahI pahale aThAIsa nakSatroM dUsare, tIsare, evaM cauthe Adi maMDala meM bhramaNa krama se saMpUrNa kAla pUrita karate haiN| eka yuga ke nakSatra mAsa saDasaTha hote hai ve saDasaTha kI saMkhyA viSama hotI hai, ataH vivakSita yuga kI samApti meM tathA anya yuga ke prArambha meM jo vivakSita yuga kI Adi meM bhukta kiye nakSatra hote haiM, unase anya hI upabhoga meM Ate haiM / vahI nakSatra punaH nahIM Ate haiM / kAraNa kI aThAIsa nakSatroM kI have tenI bhAvanA batAvavAmAM Ave che-vipakSita yugamAM vivakSita aThayAvIsa muhamAM je nakSatranI sAthe je maMDaLa pradezamAM jyAre caMdramAno yAga thaye heya pharIthI eja maMDaLa pradezamAM eja samaye eja nakSatranI sAthe vivakSita yuganA trIjA yugamAM ga thAya che. bIjA yugamAM pega thato nathI. A kevI rIte thAya che? te batAve che. ahIM yuganI AdithI AraMbha karIne pahelA nakSatramAsamAM je eka aThayAvIsa nakSatro atikamaNa kare che, bIjA nakSatramAsamAM e bIjA te pachI trIjA ane cothA nakSatramAsamAM thA A rItanA pharI pharIne cakavAlamaMDaLa kemathI eja pahelA aThayAvIsa nakSatra bIjA, trIjA ane cethA vigere maMDaLamAM bhramaNa kramathI saMpUrNa kALa pUrNa kare che. eka yugamAM nakSatra mAsa saDasaTha hoya che. saDasaThanI saMkhyA viSama hoya che. tethI vivakSita yuganI samAptimAM tathA anya yuganA prAraMbhamAM je vivakSita yuganI AdimAM bhegavelA nakSatra hoya che. tenAthI bIjA upabhegamAM Ave che. eja nakSatra pharI AvatA nathI. kAraNake aThayAvIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 sUryaprajJapti sUtre tAnyeva | 'aSTAviMzati nakSatrANAM saMkhyAyAH samatvAt, saptaSaSTi nAkSatramAsAnAM saMkhyAyAH viSamatvAcceti' atha yugadvayaM ca catustriMzannakSatramAsazataM bhavati, sA ca catustriMzannakSatramAsasaMkhyA sameti dvitIyayugaparisamAptau ca paT paJcAzadapi nakSatrANi samAptimupayAnti tato vivakSita yugAdArabhya tRtIye yuge tenaiva nakSatreNa tasminneva maNDalapradeze tadA candramaso yogaH syAditi nizraya pracayaH / yuge ca ahorAtrANAm aSTAdazazatAni triMzadadhikAni bhavanti, ekaikasmivAhorAtre muharttAkhizatato'STAdazAnAM zatAnAM triMzadadhikAnAM triMzatA guNitAnAM bhavati yayoktA muhUrtta saMkhyA / yathA - 1830 + 30 = 54900 jAtAni navazatAdhikAni catuH paJcAzat sahasrANi - 54900 yathoktaM ca mUle- (caupaNNamuhutasahassAI Navaya muhuttasAI) iti yathoktamupapadyate / tena yathoktamuhUrttasaMkhyAtikrame ca tAdRzenaiva tatsadRzenaiva nakSatreNa saha yogamupAgatasya candramasa stasminneva deze - tasminneva maNDalapradeze syAt natu saMkhyA samAna hI hotI hai / tathA nAkSatramAsa saDasaTha viSama saMkhyAvAle hote haiN| aba donoM yuga meM nakSatra mAsa cotIsaso hote haiM, vaha cotIsaso nAkSatra mAsa kI saMkhyA sama hai ataH dUsare yuga kI samApti meM chappana nakSatra bhI samApta ho jAte haiM ataH vivakSita yuga se Arambha karake tIsare yuga meM usI nakSatra ke sAtha usI maMDala pradeza meM usa samaya meM caMdramA kA yoga hotA hai yaha nizcita hai / eka yuga meM aThAraha so tIsa ahorAtra hote haiM, eka eka ahorAtra meM tIsa muhUrta hote haiM ataH aThAraha so tIsa ko tIsa se guNA kare jaise ki - 1830 X 30 = 54900 copana hajAra nava so 54900 ho jAtA hai / mUla meM kahA bhI hai- (cauppaNNamuhuttasahassAI Nava ya muhutsayAI) isa kathana ke anusAra yathokta pramANa mila jAtA hai / ataH yathokta muhUrta saMkhyA kA atikramaNa karane para usI prakAra ke nakSatroM ke sAtha yoga prApta caMdramA kA usI maMDala pradeza meM yoga hotA hai / usa nakSatra ke sAtha nakSatrAnI saMkhyA sarakhIja che tathA nakSatramAsa viSama sakhyAvALA hoya che ane yugamAM nakSatramAsa cetrIsa heAya che. e cAtrIse nakSatramAsanI saMkhyA sama che. tethI bIjA yuganI samAptimAM chappana nakSatrA samApta thaI jAya che.. tethI vizvakSita yugathI AraMbha karIne trIjA yugamAM eja nakSatranI sAthe eja maMDaLa pradezamAM e samaye cadramAne ceAga thAya che. e nizcita che. eka yugamAM aDhArasotrIsa aheArAtra hAya che. eka eka ahorAtramAM trIsatrIsa muhUryAM heAya che. tethI aDhAraso trIsanA trIsathI guNAkAra karavA jemake-1830+30=549001 cApana hajAra navaseA thai jAya che. mULamAM kahyuM paNa che. (cauppaNNa muhutta saharasAI java ya muhuttasayAI) Authana pramANe yathosta prabhANu bhaNI laya che. tethI yatheAkta muhUta saMkhyAnuM atikramaNa karavAthI eja prakAranA nakSatrAnI sAthe cega prApta karela cadramAneA eja maDaLa pradezamAM vega thAya che. e nakSatranI sAthe zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAvizatitama prAbhRtaprAbhRtam 223 tena nakSatreNa, navA ca anyasmin maNDalapradezeceti yathotaM bhAvanayA siddhayatIti |-'taa jeNaM aja NakhatteNaM caMde joyaM joei jaMsiM jaMsi desaMsi se NaM imAI egaM lakkhaM Nava ya sahasse aTTa ya muhuttasae uvAiNAvettA puNaravi se caMde teNaM NakhatteNaM joya joei taMsi desaMsi' tAvad yenAdya nakSatreNa candro yogaM yunakti yasmin yasmin deze sa khalu imAnyekaM lakSaM nava ca muhartasahasrANi aSTau ca muhUrtazatAni upAdAya punarapi sa candra stena nakSatreNa yogaM yunakti tasmin deze ||-taavditi pragavat adya-vivakSite dine yena nakSatreNa yasmin tasmin vA maNDalapradeze candro yogaM yunakti-yena nakSatreNa saha vartamAnaH san yasmin deze taM taM kAlaM paripUrayati, sa eva bhraman candraH khalu iti vAkyAlaGkAre imAni-vakSyamANa saMkhyAkAni lakSamekaM nava ca sahasrANi aSTau zatAni ca muharlAn 'uvAiNAvettA' upAdAyagRhItvA atikramya punarapi-bhUyo'pi maNDalaM pUrayan sa eva candra stenaiva pUrvoktena nakSatraiNa saha yogaM yunakti tasminaiva maNDalapradeze' atrApi bhAvanA tu pUrvapratiditakrameNaiva jJeyA, yugadvayakAla: pazicchatAni SaSTayadhikAni-3660 ahorAtrANAm, ekaikasminnahorAtre ca athavA anya maMDalapradeza meM nahIM hotA hai| yaha yathokta bhAvanA se siddha hotA hai / (tA je NaM aja nakkhattaNaM caMde joyaM joei jaMsi jaMsi desaMsi se NaM imAI egaM lakkhaM Nava ya sahasse aTTha ya muhattasae uvAiNAvettA puNaravi se caMde te NaM NavatteNaM joyaM joei taMsi desaMsi) vivakSita dina meM jisa nakSatra ke sAtha, jisa kisI bhI maMDala pradeza meM caMdra yoga karatA hai, arthAt jisa nakSatra ke sAtha raha kara jisa maMDala pradeza meM usa usa kAla ko pUrita karatA hai, bhramaNa karatA huvA vahI caMdra vakSyamANa saMkhyA arthAt eka lAkha nava hajAra ATha so muharta ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake phira se maMDala pradeza ko pUrita karatA huvA vahI caMdra vaha pUrvokta nakSatra ke sAtha usI maMDala pradeza meM yoga karatA hai| yahAM para bhI pUrva pratipAditakrama se bhAvanA hotI hai| donoM yuga kA kAlamAna chattIsa so mATha 3660 / ahorAtra parimANa kA athavA anya bhI 77 pradezamA yatA nathI, // yathAta mAnAyI siddha thAya che. (tA jeNaM ajja NakkhateNaM caMde joya joei jAMsi jasi desisa seNaM imAI egaM lakkha, Nava ya sahasse aTTa ya muhuttasae uvAiNAvettA puNaravi se ca deM teNaM NakkhatteNaM joyaM jo i taMsi desaMsi) vivakSita hivasamA 2 nakSatranI sAthe 2 7 mA pradezamA yoga kare che. arthAt je nakSatranI sAthe rahIne je maMDaLa pradezamAM te te kALane pUrNa kare che, bhramaNa karate eja caMdra vakSyamANa saMkhyA arthAt eka lAkha navahajAra ATha bhuDUtana (uvAiNAvettA) graha parIne izathI bha31 prazane pUrita rIne me yaMdra meM pUrvokta nakSatranI sAthe eja maMDaLa pradezamAM kega kare che. ahIM paNa pUrva pratipAdita kramathI bhAvanA thAya che. baMne yuganA kALamAna chatra sase sAITha 366 aherAtra pari zrI suryaprajJapti sUtra: Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 sUryaprajJaptisUtra triMzanmuhUrtA bhavanti, tena SaSTayadhikAni SaTtriMzacchatAni triMzatA guNanIyAni-3660x 30=109800 jAtAni lakSamekaM navasahasrANi aSTauzatAni ca muhUrtAnAm / ityevaM yathoktA muhUrtasaMkhyA bhavati / ata evoktaM mUle-'egaM lakkhaM Nava ya sahasse aTTha ya muhuttasae' iti tadevaM tAdRzena tena vA nakSatreNa saha anyasmin tasmin vA maNDalapradeze candramaso yoga lakSapramANaM pratipAditamiti // ___atha samprati sUryaviSaye tadAha-'tA jeNaM aja Nakkhatte NaM sUre joyaM joei, jaMsi desaMsi se NaM imAiM tiNNi chAvaTThAI rAiMdiyasayAI uvAiNAvettA puNaravi se sUrie aNNeNaM tArisaeNaM ceva Nakhatte NaM joyaM joei taMsi desaMsi' tAvad yenAdya nakSatreNa sUryoyogaM yunakti yasmin deze sa khalu imAni trINi SaTU SaSTAni rAtrindivazatAni upAdAya punarapi sa sUryo'nyena tAdRzenaiva nakSatreNa yogaM yunakti tasmin deze ||-taavditi pUrvavata adya-vivakSite dine yena nakSatreNa saha sUryo yasmin deze-yasmin maNDalapradeze yogaM yunaktiyoga maznute sa eva svamaNDale bhraman sUryaH khalu-iti vAkyAlaGkAre, imAni-vakSyamANahotA hai| eka eka ahorAtra meM tIsa muharta hote haiM usako chattIsa so sATha kA guNA kare to 3660430=109800 / eka lAkha nava hajAra ATha so hote haiM / isa prakAra yathokta muharta parimANa ho jAtA hai / ataeva kahA hai(egaM lakkha Nava ya sahasse aTTha ya muhuttasae) isa prakAra usI prakAra ke athavA usI nakSatra ke sAtha anya anya maMDalapradeza meM athavA usI maMDalapradeza meM caMdramA kA yoga lakSa pramANa pratipAdita kiyA hai| aba sUrya nakSatra yoga viSaya meM kathana kiyA jAtA hai (tA je NaM anja Nakkhatte NaM sUre joyaM joei jaMsi desaMsi se NaM imAI tini chAvaTThAiM rAiMdiyasayAI uvAiNAvettA puNaravi se sUrie aNNaNaM tAri saeNaM ceva pakvattaNaM joyaM joei taMsi desaMsi) vivakSita divasa meM jisa nakSatra ke sAtha sUrya jisa maMDalapradeza meM yoga prApta karatA hai, svamaMDala meM mANanuM thAya che. eka eka ahorAtramAM trIsa muhUrta thAya che. tenAthI chatrIsase sAIThane zu12 423 // 3690+30108800 24 sAtha navalarane 24se| thAya che. mAzate yathAta bhuta paribhAe 25 taya che tathA 4yuM che-(egaM lakkhaM Nava ya sahasse aTU ya muhattasae) mA zate se prA2nA athavA se nayanI sAthe mI bha3 pradezamA athavA eja maMDaLa pradezamAM caMdramAne mega lakSa pramANane pratipAdita karela che. ye sUrya nakSatra yAnA samayamA 4thana 42vAmA Ave che. (tA jeNaM ajja NakkhatteNaM sUre joyaM joei jasi desaMsi seNaM imAi tinni chAvadAI rAi diyasayAI upAiNavettA puNaravi se sUrie aNNeNaM tArisaeNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei taMsi desaMsi) vivakSita divasamAM je nakSatranI sAthe sUrya je maMDaLa pradezamAM vega prApta kare che, sva zrI suryaprajJapti sUtra: Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAvizatitama prAbhRtaprAbhRtam 325 saMkhyakAni trINi SaT SaSTyadhikAni rAtrindivazatAni - 366 etanmitAni ahorAtrANi 'uvAiNAvettA' upAdAya - gRhItvA - atikramya punarapi - bhUyo'pi bhraman sa eva sUrya stasminneva maNDalapradeze tAdRzenaiva-tatsadRzenaiva anyena nakSatreNa yogaM yunakti cakravAlamaNDalapUraNAnte samaye, natu tenaiva nakSatreNa kuta iti cet ? ucyate-iha maNDalabhramakrame candro amannekena nAkSatramAsena aSTAviMzatiM nakSatrANi bhuGkte, sUryastu tAni nakSatrANi aSTAviMzati saMkhyAkAni pada paSTyadhikaikhibhirahorAtrazatai rbhuGkte / paT paSTyadhikaistribhirahorAtrazatairekaH sUryasamvatsaro bhavati pUrvoktaniyamena tato'nyaistribhirahorAtrazataiH SaTSaSTyadhikairanyAni - dvitIyAni aSTAviMzatiM nakSatrANi paribhuGkte, tadanantaraM bhUyastAnyeva prathamAni aSTAviMzatiM nakSatrANi tAtyA ahorAtrasaMkhyayA zanaiH zanaiH gacchan krameNa yunakti / tataH paT SaSTyadhikarAtridivazatatrAtikrameNa sUryasya tasminneva maNDalapradeze tAdRzenaiva apareNa nakSatreNa saha yoga bhramaNa karatA huvA vahI sUrya, ye vakSyamANa tIna so chiyAsaTha saMkhyaka 366 / ahorAtra ko (uvAiNAvettA) grahaNa karake arthAt atikramaNa karake phira se paribhramaNa karatA huvA sUrya usI maMDalapradeza meM usI ke samAna anya nakSatra ke sAtha yoga karatA hai, cakravAla maMDala ke pUrNa hone ke samaya meM, anya nakSatra kA yoga karatA hai usI nakSatra kA nahIM / yaha kisa prakAra hotA hai so kahate haiM - yahAM maMDala ke paribhramaNakrama meM bhramaNa karatA huvA caMdra eka mAsa meM aThAisa nakSatroM kA upabhoga karatA hai / una nakSatroM ko sUrya aThAIsa hajAra tIna so chiyAsaTha ahorAtra meM bhogatA hai / tIna so chiyAsaTha ahorAtra kA eka sUrya saMvatsara hotA hai / pUrvokta niyamAnusAra anya tIna so chiyAsaTha aho - rAtra dUsare aThAIsa nakSatroM kA upabhoga karatA hai, tatpazcAt phira se vahI pUrva ke aThAIsa nakSatroM ko utanI hI ahorAtra saMkhyA se dhIre dhIre gamana karake yoga karatA hai / pazcAt tInaso chiyAsaTha ahorAtra ko vyatIta karake maDaLamAM bhramaNa karatA eja sUrya A kSyamANu traNaseA chAsaTha 366aa aheArAtrane (uvAiNAvettA) graha] arIne arthAt atibhazu arIne irIthI parizramANu urIne sUrya maDaLa pradezamAM tenAja jevA khIjA nakSatrAnI sAthe yAga kare che. cakravALa maMDaLa pUrNa thavAnA samaye anya nakSatranA yAga kare che. eja nakSatranA nahI. A kaI rIte thAya che? te batAve che. ahIM maDaLanA paribhramaNa kramamAM bhramaNa karatA caMdra eka mAsamAM aThayAvIsa nakSatrane upabhAga kare che. e nakSatrone sUrya aThayAvIsa hajAra traNaso chAsaTha aheArAtramAM bheAgave che. traNaso chAsaTha ahorAtrInuM eka sUrya savatsara thAya che. pUrvakti niyamAnusAra bIjA traNaso chAsaTha aheArAtra IjA ayAvIsa nakSatrAne upabhAga kare che. te pachI pharIthI eja pahelAnA aThayAvIsa nakSatrane eTalIja aheArAtra saMkhyAthI dhIre dhIre gamana karIne yAga kare che. te pachI traNusA chAsaDa aheArAtrane vItAvIne eja maMDaLa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 sUryaprajJaptisUtre mupayAti / natu tenaiva nakSatreNeti // 'tA jeNaM ajja Nakkhatte NaM sUre joyaM joi jaMsi desaMsi seNaM imAI satta dutIsaM rAIdiyasayAI uvAiNAvettA puNaravi se sUre teNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei taMsiM desaMsi' tAvat yenAdya nakSatreNa sUryo yogaM yunakti yasmin dese sa khalu imAni saptadvAtriMzAni rAtrindivazatAni upAdAya punarapi sa sUrya stenaiva ca nakSatreNa yogaM yunakti tasmin deze // - tAvaditi pUrvavat adya - vivakSite dine yena nakSatreNa saha varttamAnaH sUryo yasmin maNDalapradeze deze yogaM yunakti - yogamupAgato bhavati - yoga maznute, tadanantaraM zanaiH zanaiH svakakSAyAM bhraman sa eva sUrya khalu tenaiva nakSatreNa tasminneva maNDalapradeze punarapi - bhUyo'pi dvitIyasUrya saMvatsarAnte yoga maznute tadAnIM cAhorAtra saMkhyA pramANAni imAni - vakSyamANasaMkhyAkAni bhavanti yathA - saptazatAni dvAtriMzAni -dvAtriMzadadhikAni rAtrindivAnAM saMkhyApramANAni bhavanti // kathametAvatI saMkhyA bhavati cet ? ucyate yato hi ekasmin sUryasaMvatsare khalu rAtrindivAnAM pramANAni trINi zatAni SaTU SaSTyadhikAni - 366 bhavanti, tarhi dvitIyavarSAnte kiyantIti SaTSaSTyadhikaM zatatrayaM dvAbhyAM sUrya usI maMDalapradeza meM usI prakAra ke dUsare nakSatra ke sAtha yoga karatA hai / usI nakSatra ke sAtha nahIM / (tA jeNaM aja NakkhatteNaM sUre joyaM joei jaMsi desaMsi, se NaM imAI satta dutIsaM rAIdiyasayAI uvAiNAvettA puNaraNa se sUre te NaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei taMsi desaMsi) vivakSita divasa meM jisa nakSatra ke sAtha rahA huvA sUrya jisa maMDalapradeza meM yoga karatA hai, tatpazcAt dhIre dhIre svakakSA meM bhramaNa karatA vahI sUrya usI nakSatra ke sAtha usI maMDalapradeza meM phira se dUsare sUrya saMvatsara ke aMta meM yoga prApta karatA hai, usa samaya ahorAtra kA saMkhyA kA pramANa vakSyamANa prakAra kA hotA hai / jaise ki sAtaso battIsa ahorAtra saMkhyApramANa hotA hai / yaha saMkhyA kisa prakAra se hotI hai ? so kahate haiM - eka sUrya saMvatsara meM rAtridinakA pramANa tInaso chiyAsaTha hote haiM 366 / to dUsare varSa ke anta meM kitanI hotI hai ? pradezamAM e prakAranA khIjA nakSatrAnI sAthe sUrya yoga kare che. eja nakSatranI sAthe nahIM, (tA jeNaM ajja NakkhatteNaM sUre joya joei jaMsi desaMsi, seNaM imAI satta duttIsaM iMdiyA uvAiNAvettA puNaravi se sUre naiNa cetra NakkhatteNaM joye joei taMsi desasi) vivakSita divasamAM je nakSatranI sAthe rahela sUryAM je maLapradezamAM ceAga kare che. te pachI dhIre dhIre sva kakSAmAM bhramaNa karatA eja sUrya eja nakSatranI sAthe eja maMDaLa pradezamAM pharIthI khIjA sUrya saMvatsaranA aMtamAM yoga prApta kare che te samaye aheArAtrInI sakhyAnuM pramANu vakSyamANa prakAranuM thAya che. jemake-sAtase batrIsa aheArAtra sakhyA jeTaluM pramANa thAya che, A saMkhyA kevI rIte thAya che? te batAve che- eka sUrya saMvatsaramAM rAtri divasanuM pramANa traNase chAsaTha thAya che. 366 te khIjA varSanA aMtamAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 327 guNyate-3664 2=732 jAtAni dvAtriMzadadhikAni saptazatAni rAtrindivapramANAnIti // 'tA jeNaM ajja Nakkhatte NaM sUre joyaM joei jaMsi desaMsi seNaM imAiM aTTharasatIsAI rAiMdiya sayAI uvAiNAvettA puNaravi sUre aNNe NaM ceva Nakkhatte NaM sUre joyaM joei taMsi desaMsi' tAvad yenAdya nakSatreNa sUryoM yogaM yunakti yasmin deze, sa khalu imAni aSTAdazatriMzAni rAtrindivazatAni upAdAya punarapi sUryo'nyenaiva nakSatreNa sUryoyogaM yunakti tasmin deze ||taavditi prAgavat adya-vivakSite dine yena nakSatreNa saha sUryo yogaM yunakti yogamaznute yasmin deze-yasmin maNDalapradeze sa eva svamaNDaleSu svakakSAyAM bhraman sUryaH imAnivakSyamANasaMkhyAkAni aSTAdazatriMzAni-triMzadadhikAni aSTAdazazatAni rAtrindivAniahorAtrapramANAni 'uvAiNAvettA' upAdAya-gRhItvA-atikramya punarapi-bhUyo'pi dvitIyayugArambhakAle sa eva sUryo'nyena-dvitIyena-apareNa nakSatreNa tasminneva maNDalapradeze yogaM yunakti-yoga mupagacchati // kathametadavasIyata iti cet / ucyate-yatohi ekasmin yuge triMzadadhikAni aSTAdazazatAni rAtrindivapramANAni bhavanti, yuge ca sUryasaMvatsarANi pazca yaha jAnane ke liye tInaso chiyAsaTha ko dose guNAkare 366+2=732 to sAtaso battIsa ahorAtra kA pramANa hotA hai / 'tA jeNaM ajja NakkhatteNaM sUre joyaM joei, jaMsi desaMsi seNaM imAI aTTharasatIsAI rAiMdiyasayAI uvAiNAvettA puNaravi gare aNNeNaM ceva NakkhatteNaM sare joyaM joei taMsi desaMsi' isa vivakSita dina meM jisa nakSatra ke sAtha jisa caMdrake pradeza meM sUrya yoga karatA hai, usI maMDala pradeza meM svakakSA meM bhramaNa karatA huvA sUrya yaha vakSyamANa aThArahamo tIsa ahorAtra pramANa ko (jvAiNAvettA) grahaNa karake arthAt vyatIta karake phirase dUsare yugArambhakAla meM vahI sUrya anya nakSatra ke sAtha usI maMDalapradeza meM yoga karatA hai| yaha kisa prakAra se hotA hai / isake liye kahate haiM-eka yuga meM aThArahaso tIsa ahorAtra kA pramANa hotA hai| eka yugameM sUrya saMvatsara pAMca hote haiN| unameM prathamavarSAraMbha meM nakSatra keTalI saMkhyA thAya? A jANavA mATe traNa chAsaThano bethI guNAkAra karavo 366rara 732 2 // zate sAtase trIsa rAtranu prabhAe tha 14 che. (tA jeNaM ajja NakkhatteNaM sUre joya joei, yi desaMsi seNaM imAI adUrasatIsAi rAidiyasayAI uvAiNAvettA puNaravi sUre aNNeNaM ceya jakkhatteNaM sUre jo jAei tasi desaMsi) ! vivakSita hisamA je nakSatranI sAthe je maMDaLa pradezamAM sUrya ega kare che. eja maMDaLa pradezamAM sva kakSAmAM abhaya 42to sUrya' mA 1kSyamA saMbhyA mahAraso trIsa aDerAtra pramAne (uvAi NAvettA) a5 prazane arthAt vAtAvAne izathI bhI yu||2 mA me sUrya mI nakSatronI sAthe eja maMDaLapradezamAM ega kare che, A kevI rIte thAya che? te jANavA mATe kahe che-eka yugamAM aDhAraso trIsa ahorAtranuM pramANa hoya che. eka yugamAM sUrya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre 328 bhavanti teSu prathamavarSAdau nakSatrabhogakrame sUryasya yAdRzI paristhiti bhavati, arthAt prathamavakSa dine sUryo yena nakSatreNa saha yasmin maNDalapradeze yunakti - yogamupagacchati tenaiva nakSatreNa tasminneva maNDalapradeze tRtIyavarSAdau yogamaznute, tathA ca yAdRzI sthiti stutIyavarSAda tAdRzyeva sthitiH paJcamavarSAdAvapi bhavati natu dvitIyacaturthavarSA tazI paristhiti rdazyate ityevaM bhUyo bhUya parikSaNadRzApi pratyakSa mupalabhyate / arthAd viSamavarSANAmAdau - prathama - tRtIya- paJcamavarSANAM prArambhakAle samAnA sthiti rUpalabhyate, natu dvitIyacaturthayoH samavarSayoH prArambhe dRzyate, tatra tu anyena tatsadRzena nakSatreNa saha anyasmin maNDalapradeze dRzyate / atra kAraNamapi pratyakSameva yato hi jambUdvIpe dvau dvau ca candramasau dvayorapi sUryAcandramasormadhye ekaikasya bhinna bhinna eva grahAdikaH bhoga krama meM sUrya kI jisa prakAra kI paristhiti hotI hai, arthAt prathama varSa kI Adi meM vivakSita dina meM sUrya jisa nakSatra ke sAtha jisa maMDalapradeza meM yoga karatA hai, usI nakSatra ke sAtha usI maMDala pradeza meM tIsare varSa kI Adi meM yoga karatA hai / tathA jisa prakAra kI sthiti tIsare varSa kI Adi meM hotI hai, usI prakAra kI sthiti pAMcaveM varSa kI Adi meM bhI hotI hai / dUsare yA caturtha varSa kI Adi meM usa prakAra kI sthiti nahIM hotI hai / isa prakAra bArabAra parIkSaNadRSTi se bhI pratyakSase jJAta hotA hai / arthAt viSama varSa kI Adi meM arthAt prathama, tIsare, evaM pAMcaveM varSa ke prArambhakAla meM samAnasthiti prApta hotI hai, dUsare yA cauthe samavarSa ke prArambha meM aisA nahIM dikhatA hai, yahAM para to anya usI prakAra ke nakSatra ke sAtha anya maMDala pradeza meM dikhatA hai yahAM parato kAraNa bhI pratyakSa hI hai, kAraNa kI jaMbUdvIpa meM do sUrya evaM do caMdra tathA donoM sUrya caMdra ke madhya meM eka eka kA bhinna saMvatsara pAMca hoya che. temAM pahelA varSArabhamAM nakSatra bhoga kramamAM sUryanI je rItanI paristhiti hAya che arthAt prathama vaSa~nI AdimAM vivakSita divasamAM sUrya je nakSatranI sAthe je maMDaLa pradezamAM yAga kare che eja nakSatranI sAthe ane eja maDaLa pradezamAM trIjA varSanI AdimAM ceAga kare che. tathA je prakAranI sthiti trIjA varSanI AdimAM hAya che, eja pramANenI sthiti pAMcamA varSoMnI AdimAM paNa hAya che. khIjA ke cAthA varSoMnI AdimAM e pramANenI sthiti hotI nathI. A rIte vAraMvAra parikSaNa dRSTithI pratyakSathI paNa jaNAya che. arthAt viSama vaSa~nI AdimAM arthAt pahelA trIjA ane pAMcamA varSInA prAra'bhakALamAM samAna sthiti prApta thAya che. khIta ke ceAthA sama varSoMnA prAraMbhamAM tevu jaNAtuM nathI. ahIM teA khIjA eja prakAranA nakSatranI sAthe anya maDaLa pradezamAM dekhAya che. ahI' tenu' kAraNa paNa pratyakSaja che. kAraNake ja budvIpamAM e sUrya ane e caMdra tathA beu sUrya caMdranI madhyamAM eka ekane alaga alaga gRhAdi parivAra hoya che. e sUdeg ane zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 69 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhUtam 329 parivAro'sti / tau sUyauM candramasau ca varSadvayena maNDalapradezaM sampUrNatayA pUrayataH 'tayorekAntareNodayAsatvAta) ekasmin yuge ca varSasaMkhyA pazcana / ekasmin sUryasamvatsare ca rAtrindipramANaM samAnameva SaTpaSTacadhikaM zatatrayamiti / tena prathamavarSAntA saMkhyA dviguNA sati dvitIyavarSAnte syAt, triguNA ca tRtIyavarSAntodbhavA saMkhyA syAt, caturguNA caturtha varSAnte bhavet, paJcaguNA ca paJcamavarSAntodbhavAsaMbhavediti tu gaNitakriyAgrasphuTaiva / yathA-366-prathamavarSAnte rAtrindivAni 36642 = 732 dvitIyavarSAntodbhavAni rAtrindivapramANAni / 36643-1098 tRtIyavarSAntotpannAnyahorANi / 36544= 1464-caturthavarSAnte rAtrindivapramANAni 36645=1830=paJcamavarSAnte rAtrindibhinna grahAdi parivAra hotA hai / ve sUrya evaM caMdra do varSa meM saMpUrNa maMDalapradeza ko pUrNa karatA hai| kAraNa kI donoM kA ekAMtara se udayAsta hotA hai| eka yuga meM varSa ko saMkhyA pAMca hI hotI hai / eka sUrya saMvatsara meM rAtri divasakA pramANa 366 tInasochiyAsaTha dinakA samAna nahI hotA hai / ataH prathama varSa ke anta kI saMkhyA dUsare varSake aMta meM dugunI hotI hai, evaM tIsare varSa ke aMta meM tIna gunI saMkhyA hotI hai| caturtha varSa ke aMta meM caugunI hotI hai tathA pAMcave varSa ke anta kI saMkhyA pAMca gunI hotI hai| isa prakAra gaNita kriyA se spaSTa hI hai| jaise ki-366| prathama varSa ke anta meM hote haiM 366+2-732 sAtaso battIsa yaha dUsare varSAntakI rAtridinapramANa saMkhyA hai| 366+3%1098 tIsare varSa ke anta kI ahorAtra saMkhyA eka hajAra aThANave rAtri dinakI hai 366+4=1464 caudahasau cosaTha yaha cauthe varSa kI rAtri dina saMkhyA hotI hai 366+5=1830 yaha pAMcaveM varSa ke anta kI ahorAtra pramANasaMkhyA aThAraha so tIsa kI caMdra be varSamAM saMpUrNa maMDaLa pradezane pUrNa kare che. kAraNake beune ekAMtarathI udaya thAya che. eka yugamAM varSanI saMkhyA pAMca ja hoya che. eka sUrya saMvatsaramAM rAtadivasanuM pramANa 36 6 traNaso chAsaThanuM divasa sarakhuM ja hoya che. tethI pahelA varSanA aMtamAM je saMkhyA hoya te bIjA varSanA aMtamAM bamaNI thAya che. ane trIjA varSanA aMtamAM traNa gaNI saMkhyA thAya che. cothA varSanA aMtamAM cAra paNa thAya che. tathA pAMcamA varSanA aMtamAM pAMca gaNI saMkhyA thAya che. A rIte gaNita kiyAthI spaSTa ja che, jemake-36 6 pahelA varSane aMtamAM traNa chAsaTha thAya che. bIjA varSanA aMtamAM 366 2332 sAtaso batrIsa thAya che A bIjA varSanI aMtanA rAtri divasanA pramANunI saMkhyA che. 366+3=1098 trIjA varSanA AntanI rAtri divasa pramANunI saMkhyA eka hajArane RAY tri hisanI che. 366+4=1464 yausa yAsaha 2 yAthA 11nI rAtri divasanI saMkhyA thAya che. 3665=1830 A pAMcamAM varSanA antanI ahorAtra pramANunI saMkhyA aDhArase trIsa thAya che. mULa granthamAM paNa Aja pramANe kahyuM che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 sUryaprajJaptisUtre vAnIti / mUlagranthe'pi evameva yathA-'tiNi chAvaTThAI rAiMdiyasayAI" dvitIye-'sattadUtIsaM rAiMdiyasayAI' dvAtriMzadadhikAni saptazatAni rAtrindivAni dvitIyavarSAnte bhavantIti / tatazca tRtIyavarSAnte-'codasa cauNahirAiMdiyasayAI' catuH SaSTayadhikAni caturdazazatAni rAtrindivAni caturthavarSAnte bhavanti, // pazcamavarSAnte ca 'aTThArasatIsAiM rAiMdiyasayAI' triMzadadhikAni rAtrindivAnAmaSTAdazazatAni paJcamavantei bhavannIti pratItirutpAdanIyA // 'tA jeNaM ajja NakkhatteNaM sUre joyaM joei jaMsi NaM desaMsi teNa imAI chattIsaM sahAI rAiM. diyasayAI uvAiNAvettA puNaravi se sUre teNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei taMsi NaM desaMsi' tAvada yenAdya nakSatreNa sUryoM yogaM yunakti yasmin deze tena imAni patriMzata SaSTiH rAtrindivazatAni upAdAya punarapi sa sUrya stenaiva ca nakSatreNa yogaM yunakti tasmin khalu deze // -tAvaditi pUrvavata adya-vivikSite dine yena nakSatreNa saha sUryo yogaM yunakti-yoga mupagacchati yasmina khalu deze khalu iti vAkyAlaGkAre yasmin maNDalapradeze yoga maznute tatra pradeze imAni-vakSyamANasaMkhyAkAni "chattIsaM saTTAI rAiMdiyasayAI' SaSTayadhikAni SaThotI hai| mUla grantha meM bhI isI prakAra se kahA hai-'tiSNi chAvaTThAI rAiMdiyasayAiM) prathama varSAnte tInaso chiyAsaTha ahorAtra dUsare meM 'sattaduttIsa rAiMdiya sapAI) dUsare varSa ke aMta meM sAta so battIsa ahorAtra hote haiN| tadanantara tIsare varSa ke anta meM eka hajAra aThANaveM ahorAtra hotA haiM tathA (coddasacausahi rAiMdiyasayAI) caudahaso causaTha ahorAtra cauthe varSa ke aMta meM hote haiN| pAMcaveM varSa ke aMtameM (aTThArasatIsAiM rAiMdiyasAI) aThArahaso tIsa ahorAtra pramANa pAMcave varSa ke aMta meM hotA hai, aisI pratIti hotI haiM (tA jeNaM NakkhattaNaM sare joyaM joei, jasi desaMsi teNa imAiM chattIsaM saTTAI rAiMdiyasayAI uvAiNAvettA puNavi se sUre teNaM ceva NakkhatteNaM joyaM joei tasiNaM desaMsi) vivakSita dina meM jisa nakSatra ke sAtha sUrya yoga prApta karatA hai, usa maMDala pradeza meM ye vakSyamANasaMkhya (chattIsaM saTThAI rAiMdiyasayAI) (tiNi chAvadAI rAidiyasayAi) phe| vana matamA sochAsa rAtra ilan varSAtabhA (satta dutIsaM rAidiyasayAi) mIon qSa na-tama satase trIsa ahorAtra thAya che. te pachI trIjA varSanA aMtamAM ekahajAra aThANu ahorAtra thAya che, tathA (codasa causadvirAi diyasayAI) yauhasA yAsa mahArAja yAthA 1 namatamA thAya che. pAMyamA vaSanA matamA (aTThArasa tIsAi rAidiyasapAi) 21DhArasI zrIsa mhe||2|| prabhA pAyamA vana tamAM thAya cha; tema pratIti yAya che. (tA jeNaM NakkhateNaM sUre joya joei, jasi desaMsi teNa imAI chattIsaM saTTAI rAidiyasayAI uvAiNAvettA puNaravi se sure teNaM ceva NakkhattaNa joya joei taMsi NaM desaMsi) vivakSita hivasamA nakSatranI sAthe sUrya yA prApta 2 cha, se meM pradezamA me 16yamA sadhyAvA (chattIsaM zrI suryaprajJapti sUtra: Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptinakAzikA TIkA sU0 69 dazamaprAbhRtasya dvAvizatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 331 triMzacchatAni rAtrindivapramANAni bhavanti, ata evoktasaMkhyAkAni '3660' etAvanti rAtrindicapramANAni 'uvAiNAvettA' upAdAya-gRhItyA-atikramya punarapi-bhUyo'pi dvitIyayugAnte sa eva svakakSAyAM bhraman sUrya stenaiva nakSatreNa tasminneva maNDalapradeze ca yogaM yunakti- yogamupagacchatIti kathamatra pratItiriti ceducyate____ yato hi atroktAnyahorAtrapramANAni dvitIyayugAntodbhavAni santi ? yugadvaye ca daza sUrya samvatsarANi bhavanti / tato yugadvayAtikrame ekAdaze varSe sUryasya bhUyo'pi sUryasya tenaiva nakSatreNa saha tasminneva maNDalapradeze yoga upapadyate / pUrvapradarzitagaNitadizA paJcamavarSAnte triMzadadhikAni aSTAdazazAni rAtrindivanamANAni siddhAni santi-1830 / tena dvitIyayugAnte tAnyeva dviguNitAni yadi kRtAni syustadA bhavantyeva bhaveyureva / yathA1830x2-3660 ata uktam-'chattIsaM saTThAI rAIdiyasayAI' patrizacchatAni SaSTayadhikAni rAtrindivAni bhavantIti sarvathA samupapadyata iti ||suu069|| chattIsaso sATha rAtridina pramANa hotA hai / ata eva uka saMkhyA (3660 / vAle rAtridina pramANako (uvAiNAvettA) atikramaNa karake phirase bhI dasare yuga ke aMta meM vahI svakakSA meM bhramaNa karatA sUrya usI nakSatra ke sAtha usI maMDala pradeza meM yoga prApta karatA hai| isameM kyA pratIti hai ? isake liye kahate haiM-yahAM para kahe huve ahorAtra pramANa dUsare varSa ke anta kA kahA hai| do yuga meM sUrya saMvatsara dasa hote haiM / tatpazcAt do yuga samApta hone para gyArahaveM varSa meM sUrya kA punaH usI nakSatra ke sAtha usI maMDalapradeza meM yoga hotA hai| pUrva kahI huI gaNita prakriyA se pAMcaveM varSa ke aMta meM arthAt prathama yuga ke anta meM aTAraha so tIsa 1830 ahorAtra kA pramANa siddha hotA hai / ataH dUsare yuga ke aMta meM vahI pramANa dugunA hotA hai arthAt usa samaya 183042=3660 isa prakAra chattIsa so sATha hote haiM, ataeva kahA hai saTAi rAidivasayAI) chatrIsasA sA4 rAtri divasa prabhAe thAya cha. . matameva eso sAdha . se rIte 4thucha 3660 yAvA rAtri divasa pramANune (uvAiNAvettA) mati bhe| karIne pharIthI paNa bIjA yuganA aMtamAM eja sva kakSAmAM bhramaNa karatA sUrya eja nakSatranI sAthe eja maMDaLa pradezamAM vega prApta kare che. AmAM zuM pratIti che? te mATe kahe che-ahIM kahela ahorAtranuM pramANa bIjA varSanA aMtanuM kahela che. be yugamAM sUrya saMvatsara dasa thAya che. te pachI be yuga samApta thAya tyAre agIyAramA varSamAM sUryane pharIthI eja nakSatranI sAthe ane eja maMDaLa pradezamAM vega thAya che. pahelAM kahela gaNita prakriyAthI pAMcamA varSanA aMtamAM arthAt pahelA yuganA aMtamAM aDhArase trIsa aherAtranuM pramANa siddha thAya che. tethI bIjA yuganA aMtamAM eja pramANa bamaNu tha ya che. arthAt e vakhate 1830+4=36 60 A rIte chatrIso sAITha thAya che. tethI ja zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre artha samprati-dvayordvayo candra sUryayoH samakAle nakSatrayogoM kathamiti zaGkAM pariharanAha - 'tA jayA NaM' ityAdi / 332 mUlam - tA jayA NaM ime caMde gai samAvaNNae bhavai tayA NaM itare vi caMde gai samAvaNNae bhavai, jayA NaM itare vi caMde gai samAvaNNae bhavai tayA NaM ime vi caMde gaisamAvaNNae bhavai, tA jayA NaM ime surie gai samAvaNNae bhavai tathA NaM itare vi sUrie gaisamAvaNNe bhavai, jayA NaM itare sUrie gaisamAvaNNe bhavai tayA paNaM ime vi sUrie gaisamAvaNNe bhavai / evaM gahe vi Nakkhatte vi / tA jayA NaM ime caMde jutte jogeNaM bhavai tathA NaM itare vi caMde jutte joge NaM bhavai, jayA NaM itare caMde jutte joge NaM bhavai tayA NaM ime vi caMde jutte joyaNaM bhavai, evaM sUre vi gahe vi Nakkhate vi, sayA viNaM caMdA juttA joehiM sayA vi NaM sUrA juttA joehiM sayA viNaM gahA juttA jogehiM sayA vi NaM NakkhattA juttA joehiM duhayo vi NaM caMdA juttA jogehiM duhayo vi NaM sUrA juttA joehiM duhayo viNaM gahA juttA joehiM duhayo vi NaM NakkhattA juttA joehiM, maMDalaM sayasahasseNaM aTThANauttAe sAhiM chettA iccesa Nakkhate paribhAge Nakkhatavijae pAhuDe Ahipatti bemi || sU0 70 || // iti dasamasta pAhuDassa bAvIsaimaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA - tAvad yadA khalu ayaM candro gatisamApanno bhavati tadA khalu itaro'pi candro gatisamApana bhavati / yadA khalu itaro'pi candro gatisamApanno bhavati tadA khalu ayamapi candro gati samApana bhavati / yadA khalu ayaM sUryaH gatisamApanno bhavati tadA khalu itaro'pi sUryaH gatisamApanno bhavati yadA khalu itaro'pi sUryo gatisamAno bhavati, tadA khalu ayamapi sUryaH gati samApanno bhavati / evaM graho'pi, nakSatramapi / (chattIsaM saTTAI rAIdiyasayAI) chattIsa so sATha ahorAtra hote haiM sarvathA samucita sapramANa hotA hai / 0 69 // dhuM che - (chattIsaM saTTAI rAIdiyasayAI) chatrIsamosA kathana sathA samucita sapramANa thAya che. ! sU. 69 / zrI suryaprajJapti sUtraH 2 ahorAtra prabhANu thAya che. yA Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 70 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtam 333 tAvat yadA khalu ayaM candro yukto yogena bhavati tadA khalu itaro'pi candro yukto yogena bhavati / yadA khalu itarazcandro yukto yogena bhavati, tadA khalu ayamapi candro yukto yogena bhavati / evaM sUryo'pi, graho'pi, nakSatramapi / sadApi khalu candrau yuktau yogaiH, sadApi khalu sUryo yuktau yogaiH, sadApi khalu grahA yuktAH yogaiH, sadApi khalu nakSatrANi yuktAni yogaiH, ubhayato'pi khalu candrau yuktau yogaiH, ubhayato'pi khalu sUyauM yuktau yogaiH, ubhayato'pi khalu grahA yuktAH yogaiH, ubhayato'pi nakSatrANi yuktAni yogaiH // maNDalaM zatasahasreNa aSTanavatyA zataizchitvA ityepaH nakSatrakSetravibhAgo nakSatravicaye prAbhRte AkhyAta-iti bravImi // sU0 70 / / iti dazamasya prAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam / TIkA-ekonasaptatitame sUtre yAdRzanAmakaM yannakSatraM yasmin maNDalapradeze candreNa saha yoga mupAgacchati tadeva nakSatraM tAdRzamanya dvA nakSatraM tasminneva maNDalapradeze candreNa sUryeNa vA yoga mupAgacchatIti-pratipAditam / kintu iha jambUdvIpe dvau syauM dvauca candramasau. tau caikAntareNodayaM gacchataH, tayozcaikaikasya bhinna bhinna eva grahAdikaH parivAra-iti zrutvA'pi kazcid yadi evaM manyeta yathA bhinna kAla maNDaleSu, candrAdInAM gatirapi bhinnakAlotpanatvAd bhinneva, nakSatrAdibhiH saha yogo'pi teSAM candrasUryANAM bhinna eva, tarhi kathaM sama aba do do caMdra sUrya kA samakAla meM kisa prakAra nakSatra yoga hotA hai ? isa zaMkA ko dUra karate huve kahate haiM TokArtha-unasaThaveM sUtra meM jisa nAmavAlA jo nakSatra ho evaM jisa maMDala pradeza meM caMdra ke sAtha yoga prApta karatA hai vahI nakSatra usI prakAra se yA anya nakSatra usI maMDala pradeza meM caMdra ke sAtha yA sUrya ke sAtha yoga prApta karatA hai isa prakAra pratipAdana kiyA hai| paraMtu isa jaMvUdvIpa meM do sUrya evaM do caMdra ekAntara se udaya ko prAsa hote haiN| una donoM ke eka eka kA bhinna bhinna gRhAdi parivAra hotA hai, isa prakAra sunakara bhI yadi koI isa prakAra se mAna leveM ki bhinnakAla vAle maMDaloM meM caMdrAdi kI gati bhI bhinnakAla meM utpanna have babbe caMdra sUryane samakALamAM kevI rIte nakSatroga thAya che? A zaMkAnuM nivAraNa karatAM kahe che. TIkArtha-ogaNasAThamA sUtramAM je nAmavALuM je nakSatra hoya ane je maMDaLa pradezamAM caMdranI sAthe vega prApta kare che eja nakSatra e ja pramANe athavA anya nakSatra eja maMDaLa pradezamAM caMdranI sAthe athavA sUryanI sAthe roga prApta kare che. A pramANe pratipAdana karela che. paraMtu A ja budvIpamAM be sUrya ane be caMdra ekAntarAthI udayane prApta kare che. e banemAM eka eka grahAdi parivAra alaga alaga hoya che. A pramANe sAMbhaLIne paNa je kaI evI rIte mAnI leke bhinna kALavALA maMDaLamAM caMdrAdinI gati paNa bhinna kALamAM utpanna thavAthI alagaja hoya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 sUryaprajJaptisUtre kAle samamaNDalamuktamiti zaGkApanodArthamAha-'tA jayA NaM' ityAdinA-'tA jayA NaM ime caMde gaisamAvaNNe bhavai tayA NaM iyarevi caMde gaisamAvaNe bhavai' tAvad yadA khalu ayaM candro gati samApanno bhavati tadA khalu itaro'pi candro gati samApanno bhavati ||-taavt-ekon saptatisUtre pratipAditaviSayazravaNodbhavazaGkAparihAraM zrUyatAM tAvat, 'jayA NaM-yadA khalu yasmin kAle-yasmin samaye khalu-iti nizcayena ayaM-purato vartamAna:-pratyakSa upalabhyamAno bharatakSetra prakAzayan vivakSita zcaikazcandro vivakSite maNDalapradeze gacchan gatisamApanno bhavati-gatiyukto bhavati tadA-tasminneva kAle-tasminneva samaye 'iyare vi' itaro'piaparo'pi-dvitIyo'pi candraH aivatakSetra prakAzayan vivakSito dvitIyo'pi candra stasminneva vivakSite maNDale 'gaisamAvaNNae bhavai' gatisamApanako bhavati-gatiyukto bhavati / 'jayA NaM iyare vi caMde gai samAvaNNae bhavai tayA NaM ime vi caMde gaisamAvaNNae bhavai' yadA khalu itaro'pi candro gati samApanako bhavati tadA khalu ayamapi candro gati samApanako hone se bhinna hI hotI hai| una sUrya caMdra kA nakSatra ke sAtha yoga bhI bhinna hI hotA hai, to samakAla meM samamaMDala kisa prakAra se kahA hai ? isa zaMkA ko dUra karane ke liye kahate haiM (tA jayA NaM) ityAdi / (tA jayA NaM ime caMde gaisamAvaNNe bhavai tayA NaM iyare vi caMde gaisamAvaNNe bhavai) unasattaraveM sUtra meM pratipAdita viSaya ke zravaNa se utpanna huI zaMkA kA parihAra isa prakAra se hai so suniye-(jayA NaM) jisa samaya meM yaha pratyakSa se upalabhyamAna bharatakSetra ko prakAzita karatA huvA vivakSita ekacaMdra vivakSita maMDala meM gamana karatA huvA gati yukta hotA hai, usa samaya (iyare vi) dUsarA caMdra bhI airavatakSetra ko prakAzita karatA huvA usI vivakSita maMDala meM (gaisamAvaNNae bhavai) gatiyukta hotA hai, (jayA NaM iyare vi caMde gaisamAvaNe bhavai tayA NaM ime vi caMde gaisamAvaNNae bhavai) jisa samaya meM evaM jisa maMDalapradeza meM anya arthAt airavatakSetra prakAzaka caMdra gativAlA e sUrya caMdrano nakSatra sAthe lega paNa bhinna hoya che. te samaphALamAM samamaMDaLa vI zata 4 cha 1 mA 4Ane 62 421 / bhATe 4 cha-(to jayA NaM) tyA (tA jayA Na ime caMde gaisamAvaNNe bhavai tayA gaM iyare vi caMde gaisamAvaNNe bhavai) ogaNa sitteramA sUtramAM pratipAdana karela viSayanA zravaNathI utpanna thayela zaMkAnuM nivA 261 mA pramANe cha-te sAMgA (jayA NaM) 2 samaye 2mA pratyakSayI asalya mAna mrtkSetrane prakAzita karate vivakSita eka caMdra vivaNita maMDaLamAM gamana karIne gatiyukta thAya che. ye sabhaye (iyarevi) mIna drabhA bhairavata kSetrane prozita parIne me08 vivakSita bha'mA (gaisamAvaNNae bhavai) atiyukta thAya cha, (jayA NaM iyare vi caMde gai samAvaNNe bhavai tayA NaM imevi caMde gaisamAvaNNae bhavai) samaye bhane ma pradezamA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 70 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 335 bhavati ||-taavditi pUrvavat yasmina kAle yasmin maNDalapradeze ca, itaro'pi-anyo'piairaktakSetraprakAzako'pi candraH gatisamApanno bhavati-gati yukto bhavati tasminneva kAle tasminneva samaye ayamapi-bharatakSetraprakAzakazcandro vivakSite kAle vivakSite maNDalapradeze ca gatisamApanako bhavati / dvayozcandrayomaNDalagatisamAnatvAditi // samprati-sUryagativiSayamAha-'tA jayA NaM ime sUrie gaisamAvaNNe bhavai tayA NaM iyare vi sUrie gaisamAvaNNe bhavai, jayA NaM iyare sUrie gaisamAvaNNe bhavai tayA NaM imevi sarie gaisamAvaNNe bhavai' tAvat yadA khalu ayaM sUryoM gatisamApanno bhavati tadA khalu itaro'pi sUryo gatisamApanno bhavati / yadA khalu itaraH sUryaH gatisamApanno bhavati tadA khalu ayamapi sUryaH gatisamApanno bhavati-tAvaditi prAgavat yadA-yasmin kAle'yaM pratyakSopalabhyamAno bharatakSetra prakAzayan vivakSitaH sUryo vivakSite maNDalapradeze gati yukto bhavati tasminneva vivakSite kAle vivakSite maNDalapradeze ca itaro'pi-aparo'pi-airavatakSetraprakAzako'pi sUryaH ganiyukto bhavati / evameva yasmin vivakSite kAle yasmin vivakSite maNDalapradeze airavanakSetraprakAzako'paro'nyaH sUryaH gatisamApanno bhavati, tasminneva vivahotA haiM, usI samaya yaha bharatakSetra prakAzaka caMdra bhI vivakSitakAla meM evaM vivakSita maMDalapradeza meM gati samApannaka hotA hai| kAraNa kI donoM caMdra kI maMDalagati samAna hI hotI hai| __ aba sUrya kI gati viSaya meM kahate haiM-(tA jayANaM ime sarie gaisamAvaNe bhavai, tayA NaM iyare vi sUrie gaisamAvaNNe bhavai, jayA gaM iyare sarie gaisamAvaNNe bhavai, tayA NaM ime vi sUrie gaisamAvaNNe bhava' jisa kAla meM yaha pratyakSa dRzyamAna vivakSita sUrya bharatakSetra ko prakAzita karatA havA vivakSita maMDalapradeza meM gati yukta hotA hai, usI vivakSita kAla meM tathA vivakSita maMDala pradeza meM dUsarA eravatakSetra prakAzaka sUyeM bhI gati yakta hotA hai| isI prakAra vivakSita kAla meM tathA jisa vivakSita maMDalapradeza meM airavatakSetra prakAzaka anya sUrya gati yukta hotA hai, usI vivakSita kAla meM anya arthAt avakSetra prakAzaka caMdra paNa gatiyukta thAya che, e samaye A bharatakSetra prakAzaka caMdra paNa vivakSita kALamAM ane vivakSita maMDaLa pradezamAM gati samApanaka thAya che, kAraNake beu caMdranI maMDaLa gati sarakhI ja hoya che. ve sUrya nI tinA samayamA 4pAmA Ave che-(tA jayA NaM ime sUrie gaisamAvaNNe bhavai, tayA NaM iyare vi sUrie gaisamAvaNNe bhavai, jayA NaM iyare sUrie gaisamAvaNNe bhavai, tayA NaM ime vi sUrie gaisamAvaNNe bhavai) Ne 2 pratyakSa dRzyamAna vivakSita sUrya bharatakSetrane prakAzita karIne maMDaLa pradezamAM gati yukta thAya che. ejavivakSita kALamAM tathA vivakSita maMDaLa pradezamAM bIjo eravata kSetra prakAzaka anya sUrya paNa zrIsuryapratisUtra : 2 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 sUryaprajJaptisUtre kSite maNDalapradeze cAyaM pratyakSata upalabhyamAno bharatakSetra prakAzakaH prathamo'pi sUryaH gati samApanno bhavati / dvayorekasUtragatayoH SaDbhAntarayoH sammukhasthayoH sthitatvAditi // samprati - grahagatimAha - 'evaM gahevi Nakkhatte vi' graho'pi, nakSatramapi // - evaM - pUrvoktaprakAreNa samrat yojanIyau, tathA nakSatre'pi dvAvAlApako vaktavyau, tadyathA grahe'jayA NaM ime gahe gaisamAvaNNae bhavai tayA NaM iyare vi gahe gaisamAvaNNae havai / jayA NaM ire gahe isamAvaNNae bhavai tayANaM ime vi gahe gaisamAvaNNae havai' yasmin kAle pratyakSopalabhyamAno'yaM graho jambUdvIpagatabharatakSetraM prakAzayan bhramannayaM grahaparivAro gatiyukto bhavati tadA tasminneva maNDale - maNDalapradeze itaro'pi - aparo'pi aikhatakSetra prakAzakasya candrasya sUryasya vA grahaparivAro'pi gatisamApannaH - gatiyukto bhavatItyarthaH / nakSatre yathAtathA vivakSita maMDalapradeza meM yaha pratyakSa se upalabhyamAna bharatakSetra prakAzaka prathama sUrya bhI gati samApannaka hotA hai, kAraNa kI donoM eka sUtragata tathA chaha bhAntara ke sanmukha hone se isa prakAra hotA hai / aba grahagati ke viSaya meM kahate haiM - ( evaM gahe vi Nakkhate vi) isa pUrvokta prakAra se gRha ke viSaya meM bhI do AlApaka yojita kara leveM tathA nakSatra ke viSaya meM bhI do AlApaka kaha lene cAhiye / jo isa prakAra se haiM(jayANaM ime gahe gaisamAvaNNae bhavai, tayANaM iyare vi gahe gaisamAvaNNae bhavai / jayANaM iyare gahe gaisamAvaNNae bhavai, tayANaM ime vi gahe gaisamAvaNNae bhavai) jisa samaya pratyakSa dRzyamAna yaha graha jaMbUdvIpa meM vartamAna bharatakSetra ko prakAzita kara bhramaNa karatA huvA yaha graha parivAra gati yukta hotA hai, usa samaya usI maMDalapradeza meM dUsarA airavatakSetra prakAzaka caMdra kA athavA sUrya kA graha parivAra bhI gati yukta hotA hai / nakSatra ke viSaya meM isa gatiyukta thAya che, eja pramANe vikSita kALamAM tathA je vivakSita maMDaLa pradezamAM airavata kSetra prakAzaka sUrya paNa gatiyukta thAya che. eja vivakSita kALamAM tathA vivakSita maMDaLa pradezamAM A pratyakSathI upalabhyamAna bharatakSetra prakAzaka pahelA sUrya paNa gati samApanaka thAya che. kAraNake ane eka sUtra gata tathA bhAntaranI sanmukha hovAthI A pramANe thAya che. have grahanI gatinA viSayamA vAmAM Ave che - ( evaM gahe vi Nakkhattetri) mA pUrvota prakArathI grahanA viSayamAM paNa AlApako cAjIta karI levA tathA nakSatranA viSayamAM pazu me AsApaTTo ur3I sevA ne yA pramANe che - ( jayA i ime gahe gaisamAvaNNa bhavai tayA NaM iyare vigahe gaisamAvaNNae bhavai, jayA NaM iyare gahe gaisamAvaNNara bhavai, tANaM ime vigahe gaisamAvaNNae bhavaI) ne samaye yA pratyakSa dRzyamAna yA graha jakhUdvIpamAM vamAna bharatakSetrane prakAzita karIne bhramaNa karatA A graha parivAra gatiyukta thAya che, e samaye eja ma`DaLa pradezamAM aravata kSetra prakAzaka khIjA caMdranA zrI suryaprApti sUtra : 2 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 70 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 337 'jayA NaM ime Nakkhatte gaisamAvaNNae havai tathA NaM iyare vi Nakkhatte gaisamAvaNNae bhavai / jayA NaM iyare Nakkhate isamAvaNNae bhavai tayA NaM ime vi Nakkhatte gaisamAvaNNae bhavai' yasmina vivakSitekAle yasmin vivakSite maNDalapradeze ca khalu iti vAkyAlaGkAre idaM -- purodRzyamAnaM nakSatramaNDalaM gatisamApannakaM - gati yuktaM bhavati, tasminneva vivakSite kAle tasminneva vivakSite maNDalapradeze ca itaramapi - anyadapi - airavata kSetragatamapi nakSatramaNDalaM gatiyuktaM bhavati ? evameva yasmin vivakSite samaye yasmin vivakSite maNDalapradeze ca itaram - airavat kSetragataM nakSatramaNDalaM gatiyuktaM bhavati, tasminneva vivakSite kAle tanminneva vivakSite maNDalapradeze idamapi - purodRzyamAnamapi - bharatakSetragataM nakSatramaNDalaM khalu 'gaisamAvaNNae havai' gatisamApatrakaM bhavati - gatiyuktaM bhavatItyevamAlApakadvayaM grahanakSatrayoH saMyojya uktaM vyAkhyAtaM ca, samprati - candrasUryayo nakSatrayogaviSayamadhikRtya kathayati - 'tA jayA NaM ime caMde : jutte jogeNaM havai tayA NaM iyare vi caMde jutte jogeNaM havai, jayA NaM iyare caMde jutte jogeNa : prakAra se kahA hai- (jayANaM ime Nakkhatte gaisamAvaNNae havai, tayA NaM iyare vi Nakkhatte gai samAvaNNae bhavai, jayA NaM iyare Nakkhatte gaisamAvaNNae bhavai, tANaM ime vikkhatte gaisamAvaNNae bhavai) jisa vivakSitakAla meM tathA jisa vivakSita maMDalapradeza meM yaha Age dRzyamAna nakSatra maMDalagati samApannaka mAne gatiyukta hotA hai / usI vivakSita kAla meM evaM usI vivakSita maMDalapradeza meM airavatakSetra meM rahA huvA nakSatramaMDala bhI gatiyukta hotA hai / usI vivakSita kAla meM evaM usI vivakSita maMDalapradeza meM yaha puraH dRzyamAna bharatakSetra gata nakSatramaMDala bhI (gaisamAvaNNae bhavai) gati yukta hotA hai isa prakAra do AlApaka graha nakSatra ke viSaya meM kahA bhI hai evaM vyAkhyAta kiyA hai| aba caMdra sUrya kA nakSatra yoga viSaya ko adhikRta karake kathana kiyA athavA sUryaMnA graha parivAra paNa gatiyukta thAya che. nakSatranA saMbaMdhAM yA pramANe 'dhuM che. (jayA NaM ime Nakkhatte gaisamAvaNNae bhavai ) tANaM iyare vikkhatte gaisamAvaNNae bhavai, jayA NaM iyare Nakkhatta gai samAvaNNae bhava, tayA NaM ime vi Nakkhatte gai samAvaNNae bhavai) ne samaye ane ne vivakSita maMDaLa pradezamAM A sanmukha dRzyamAna nakSatramaMDaLa gati samApannaka eTaleke gatiyukta hAya che, eja vivakSita kALamAM ane eja vivakSita maMDaLa pradezamAM eravata kSetramAM rahela nakSatra ma DaLa paNa gatiyukta thAya che. eja vivakSita kALamAM ane eja vivakSita maMDaLa pradezamAM yA bhAgaNa dRzyamAna bharatakSetra gata nakSatra maMDapa pazu (gaisamAvaNNae bhavai) gatiyukta thAya che. A rIte ane AlApo graha nakSatranA viSayamAM kahela che ane vyAkhyAta paNa karela che. have caMdra sUryanA nakSatrayoga viSayane adhikRta karIne thana karavAmAM Ave zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 sUryaprajJaptisatre bai tayA NaM ime vi caMde jutte jogeNaM havai' tAvad yadA khalu ayaM candro yukto yogena bhavati tadA khalu itaro'pi candro yukto bhavati yogena / yadA khalu itarazcandro yukto yogena bhavati tadA khalu ayamapi candro yukto yogena bhavati ||-taavditi prAgavata yadA-yasmin vivakSite kAle yasmiMzca vivakSite maNDalapradeze ayaM bharatakSetraprakAzaka zcandro yogena yuktaHnakSatrAdiparivAraiH saha vartamAno bhavati tadA-tasminneva vivakSite kAle tasminneva vivakSite maNDalapradeze tasminneva ca vivakSite kAle ayamapi purodRzyamAno bharatakSetra prakAzaka zcandro'pi grahanakSatrAdi parivArairyukto bhavati yogeneti / 'evaM gahe vi sUre vi Nakkhatte vi' evaM graho'pi, sUryo'pi, nakSatramapi, ||-evN-puurvoktprkaarenn-cndryogoktvdaalaapkvdev grahaviSaye, sUryaviSaye nakSatraviSaye ca dvau dvau Alapakau svayamahanIyAviti / yathA-'tA jayA NaM ime sUre jutte jogeNaM havai tayA NaM iyare vi sUre jutte joge NaM havai jayA NaM iyare jAtA hai-(tA jayA NaM ime caMde jutte jogeNaM havai, tayA NaM iyare vi caMde jutte jogeNaM havA, jayA NaM iyare caMde jutte jogeNaM havai, tayA NaM ime vi caMde jutte jogeNaM havai) jisa vivakSitakAla meM tathA jisa vivakSita maMDalapradeza meM isa bharatakSetra ko prakAzita karanevAlA caMdra nakSatrAdi parivAra ke sAtha yoga yukta hotA hai, usI samaya tathA usI vivakSita maMDalapradeza meM dUsarA airavatakSetra prakAzaka caMdra bhI graha nakSatrAdi parivAra se yoga yukta hotA hai / tathA anya airavata prakAzaka caMdra jisa vivakSita maMDalapradeza meM tathA jisa vivakSitakAla meM graha nakSatrAdi parivAra se yukta hotA hai, taba usI maMDalapradeza meM evaM usI vivakSitakAla meM yaha purovarti bharatakSetra prakAzaka caMdra bhI graha nakSatrAdi parivAra se yukta hotA hai| (evaM gahe vi sUre vi Nakhatte vi) isa pUrvokta prakAra se arthAt caMdra yoga ke viSaya meM kahe gae AlApaka ke jaise hI, graha ke viSaya cha (tA jayA NaM ime caMde jutta jogeNaM havai, tayA NaM iyare vi caMde jutte jogeNaM ivai, jayA NaM iyare caMde jutta jogeNaM havai, tayA NaM ime caMde vi jutte jogeNaM havai) je vivakSita samayamAM tathA je vivakSita maMDaLa pradezamAM A bharatakSetrane prakAkSita karavAvALe caMdra nakSatrAdi parivAranI sAthe vega yukta thAya che, e ja samaye tathA eja vivakSita maMDaLa pradezamAM bIjo aravata kSetra prakAzaka caMdra paNa graha nakSatrAdi parivAranI sAthe cega yukta thAya che. tathA bIje airavata kSetra prakAzaka caMdra je vivakSita maMDaLa pradezamAM tathA je vivakSita kALamAM graha nakSatrAdi parivAranI sAthe yoga yukata thAya che, tyAre eja maMDaLa pradezamAM tathA eja vivakSitakALamAM A puvati sarata | 59 aMDa nakSatrAhi parivArathI yukta thAya che. (evaM gahe vi sUrevi Nakkhatte vi) 2mA pUrvarita 2thI mAt yaMdra yA viSayamA 4DevAmA mAvesa maayaapakanI jemaja grahanA viSayamAM, sUryanA viSayamAM ane nakSatronA viSayamAM babbe AlApa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 70 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 339 sUre jutte joyeNaM havai tayA NaM ime vi sUre jutte joyeNaM havai tA jayA NaM ime gahe jutte jogeNaM havai tayA NaM iyare vi gahe jutte jAeNaM havai / tA jayANaM iyare gahe jutte joeNaM as tANaM ime viga juttA jogeNaM havai // tA jayA NaM ime Nakkhatte juttA joeNaM havai tANaM iyare vikkhatte juttA joeNaM havai, jayA NaM iyare Nakkhatte jutA joeNaM havai tayA ime vi Nakkhatte juttA joeNaM havai iti" || "sayA viNaM caMdA juttA joehiM, sayAviNaM sUrA juttA joehiM, sayA viNaM gahA juttA joehiM, duhao viNaM sUrA juttA joehi, duhao viNaM gahA juttA joehiM, duhao virNa NakkhattA juttA jo sadApi khalu candrau yuktau yogaiH, sadApi khalu sUryo yuktau yogaiH, sadApi khalu grahAH yuktA yAgaiH sadApi khalu nakSatrANi yuktAni yogaiH / ubhayato'pi candrau 1 meM, sUrya ke viSaya meM evaM nakSatra ke viSaya meM do do AlApaka svayaM udbhAvita karake kaha leveM / jo isa prakAra se haiM - ( tA jayA NaM ime sUre jutte joge NaM havai, tANaM iyare visare jutte joge NaM havai, jayA NaM iyare sUre jutte joeNaM havai, tayA NaM ime visare jutte joeNaM havai, tA jayA NaM ime gahe jute jogeNaM havai, tayA NaM iyare vi gahe jutte joeNaM havai, tA jayA NaM iyare gahe jutte joeNaM hava tayANaM ime vigahe jutte jogeNaM havai, tA jayANaM ime Nakkhatte jutte joeNaM havai, tayA NaM iyare vi Nakkhatte jutte joeNaM havai, jayA NaM iyare kkhatte jutte joeNaM havai, tayA NaM ime vi Nakkhatte jutte joeNaM havai) iti (sayA viNaM caMdA juttA joehiM sayAvi NaM sUrA juttA joehiM sayAviNaM gahA juttA joehiM, sayA vi NaM NakkhattA juttA joehiM duhavo viNaM caMdA juttA joehiM, duhao viNaM sUrA juttA joehiM, duhao vi NaM gahA juttA joehiM duhao vi NaM NakkhattA juttA joehiM) jaba do caMdra yoga yukta hote hai, usa samaya do sUrya bhI yoga yukta hote haiM / sadA graha yoga yukta hote haiM, svayaM udUbhAvita hune uhI sevA ? yA pramANe che - ( tA jayA NaM ime sUre jutte jogeNaM hava, tayANaM iyare vi sUre jutte jogeNaM havai, jayA NaM iyare sUre jutta joe NaM havai, tANaM ime vi sUre jutte joeNaM havai, tA jayA NaM ime gahe jutte jogeNa havai, tayA NaM iyare vi gahe jutte jAeNaM havai tA jayA NaM iyare gahe jutte joeNaM havai tayANaM ime tri gahe jutte joeNaM havai tA jayA NaM ime Nakkhatte jutte joeNaM havai, tayA ime vi kkhatte jutte joNaM havai jayA NaM iyare Nakkhatte jutte joeNaM havai, tayANaM iyare vi Nakkhatte jutte jopaNaM havai) iti sayA viNaM caMdA juttA joehiM sayA viNaM sUrA juttA joehiM sayA viNaM hA juttA jorahiM sayA vi NaM NakkhattA juttA joehiM, duhao viNaM gahA juttA joehiM duhao vi NaM NakkhattA juttA joehiM ) kyAre meM caMdrayoga yukta hoya he tyAre e sUryA paNa yAga yukta thAya che, sAgraheA yAga yukta hAya che, sadA nakSatra ga yukta hAya che, banne tarapha cadra cejha yukta hoya che. khanne tarapha beu sUrya yAga yukta zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 sUryaprajJapti sUtre yuktau yogaiH ubhayato'pi sUryau yuktau yogaiH ubhayato'pi grahA yuktAH yogaiH, ubhayato'pi nakSatrANi yuktAni yogaiH // - atrobhayato'pi - pUrvapazcimayoH, dakSiNo tarayorveti / anyat sugamamiti / atha - maNDalavibhAgaM darzayati- 'maMDalaM sayasa hasse NaM advANautA saehiM chettA iccesa - Nakkhatte khettaparibhAge Nakkhattavijae pAhuDetti Ahitti mi' maNDalaM zatasahasreNa aSTanavatyA zatai richatvA ityeSaH nakSatra paribhAgo nakSatravaye prAbhRte AkhyAta iti bravImi // - maNDalaM vivakSitamaNDalaM zatasahasreNa- lakSaNa, aSTanavatyA zataizva - 109800 etattulyavibhAge chitvA vibhajya - tAvanmitAn bhAgAn vidhAya, arthAt asmin nakSatra vicaye - nakSatra vicayanAmni dvAviMzatitame prAbhRtaprAbhRte, ityeSaHpratipAditarUpo nakSatra paribhAgaH - nakSatrakSetravibhAgaH AkhyAtaH - upadiSTaH, maNDalaM ca svena svena kAlena SaTpaJcAzatA nakSatrairyAvanmAtraM kSetraM vyApyamAnaM saMbhAvyate tAvanmAtraM buddhiparikalpitam aSTanavatyA zatairadhikena lakSaNa - 109800 vibhajya AkhyAta ityarthaH / ' iti bemi' sadA nakSatra yoga yukta hote haiM, donoM ora caMdra yoga yukta hote haiM, donoM ora do sUrya yoga yukta hote haiM / dono ora graha yoga yukta hote haiM, evaM donoM ora nakSatra yoga yukta hote haiN| yahAM para ubhayataH mAna pUrva pazcima meM evaM dakSiNa uttara meM aisA samajhanA cAhiye / aura saba kathana sugama hI hai / aba maMDala vibhAga ke viSaya meM kathana karate haiM - (maMDalaM sayasa hasseNaM aDANautAe saehiM chettA iccesa Nakkhatte khettaparibhAge Nakkhantavijae pAhuDetti Ahietti bemi) vivakSita maMDala ko eka lAkha aThANaveM hajAra itane pramANa ke vibhAga se vibhakta karake arthAt utane pramANa bhAga karake arthAt isa nakSatra vicaya mAne nakSatra vicaya nAma ke bAIsaveM prAbhRtaprAbhRta meM yaha pratipAdita kiyA huvA nakSatrakSetra vibhAga upadiSTa kiyA hai, tathA maMDala ko apane apane kAla meM chappana nakSatra se jitanA pramANavAlA kSetra ko vyApyamAna saMbhavita hotA hai, utane pramANa kSetra ko buddhi se kalpita karake eka hAya che, ane taraphe graheA yAga yukta hoya che, ane khanne tarapha nakSatra yogayukta hAya che, ahI ubhayata eTaleke pUrva pazcimamAM ane dakSiNa uttaramAM temasamajavuM. anya saghaLuM kathana sarala che. have bhaMDaNa vibhAganA viSayabhAM athana azvAmAM Ave che. (maMDalaM saya sahasseNaM aTThANa utA saehiM chettA iccesa Nakkhatte khettaparibhAge Nakakhattavijae pAhuDetti Ahiyeti bemi) vivakSita maMDaLane eka lAkha aDANu hajAra ATalA pramANanA vibhAgathI vibhakta karIne arthAt eTalA pramANanA bhAga karIne arthAt A nakSatra vicaya eTaleke nakSatra vicaya nAmanA bAvIsamA prAbhRta prAbhUtamAM A pratipAdana karela nakSatrakSetravibhAgamAM upadeza Apela che. tathA mAMDaLane pAta peAtAnA kALamAM chappana nakSatrathI jeTalA pramANavALA kSetrane vyApyamAna saMbhavita thAya che. eTalA pramANavALA kSetrane buddhithI kalpanA karIne ze sAtha aThThAgulara vibhAga urIne Ahesa che. (tibemi) yA pramANe arthAt A pUrva 4 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 dazamaprAbhRtasya dvAviMzatitamaMmAbhRtamAbhRtam 341 iti bravImi, iti etada anantaroktaM vibhAgaM bhagavadupadezena bravImi ityevaM granthakAravacana metat // yadvA bhagavadvacanametat ziSyANAM-pratyayadADharyotpAdanArtha yathA anantaroktamidaM vacanamahaM bravImi ataH sarvametat satyamiti pratyetavyamiti // sU0 70 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-pazcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dvAviMzatitama prAbhRtaprAbhRtena sahitaM dazamaM prAbhRtaM samAptam // 22-10 // lAkha aThANave hajAra vibhAga karake kahA hai (tti bemi) isa prakAra arthAt yaha pUrvokta prakAra kA vibhAga ko bhagavAn zrI ke upadezAnusAra kahatA huuN| yaha grandhakAra kA vacana hai, athavA yaha bhagavAn kA vacana ziSyoM ke prati kahA hai, vizeSa pratIti ko dRDha karane ke liye yaha pUrvokta vacana meM kahatA hUM ataH yaha sarvathA satya hai aisA vizvAsa kareM / / sU0 70 // zrIjainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM bAIsa prAbhRtaprAbhRta sahita dasavAM prAbhRta samApta // 22-10 // thita prakAranA vibhAgane zrIbhagavAnanA upadeza anusAra kahuM chuM A pramANe A granthakAranuM vacana che. athavA A ziSyanA pratye zrIbhagavAnanuM vacana che. vizeSa pratItine dRDha karavA mATe A pUrvokata vacana kahuM chuM tethI te sarvathA satya che. tema vizvAsa kare sU.70 zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUryaprajJaptisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM bAvIsa prAbhRtaprAbhUta sAthe dasamuM prAbhUta samAsa para2-10 zrI suryaprati sUtra : 2 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 sUryaprajJaptisUtre // atha ekAdazaM prAbhRtam prArabhyate // saMvatsarAdIjJAne praznottarasUtram // mUlam-tA kahaM te saMvaccharANAdI Ahietti vaejA ?, tattha khalu ime paMca saMvacchare paNNatte, taM jahA-caMde caMde abhivaDDie caMde abhivaDdie, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamassa saMvaccharassa ke Adi Ahietti vaejjA ?, tA je NaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajja. vasANe se NaM paDhamassa caMdassa saMvaccharassa AdI aNaMtarapuravarakhaDe samae, tA se NaM kiM pajjavasie Ahietti vaejjA ?, tA je NaM doccassa AdI caMdasaMvaccharassa se NaM paDhamassa caMdasaMvaccharassa pajavasANe aNaMtarapacchAkaDe samae / taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei, tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM chaduvIsaM muhuttA chaduvIsaM ca vAvaTThibhAgA muhuttasta bAvaTTibhAgaM ca sattaTTihA chettA caupaNNaM cuNNiyA bhAgA sesA, taM samayaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei !, tA puNavvasuNA puNavvasussa solasamuhuttA aTTha ya bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA vIsaM cuNiyA bhAgA sesA / tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccassa caMdasaMvaccharassa ke AdI Ahietti vaejjA!, tA je NaM paDhamasta caMdasaMvaccharasta pajjavasANe se NaM dobassa NaM caMdasaMvaccharassa AdI aNaMtarapurakkhaDe samae / tA se NaM kiM pajjavasie Ahietti vaejjA !, tA je NaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa AdI se NaM doccassa saMvaccharassa pajjavasANe,aNaMtarapacchAkkhaDe samae / taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA putvAhi AsADhAhiM, puvvANaM AsADhANaM sattamuhuttA tevaNNaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA igatAlosaM cuNiyA bhAgA sesA, taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ? tA puNavvasuNA, puNavasussa NaM bAyAlIsaM muhuttA paNatIsaM ca vAvadvibhAgA muhuttasta bAvaTibhAgaM ca zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaM prAbhRtam 343 sattaTTA chettA satta cuNNiyA bhAgA sesA, tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharANaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa ke AdI Ahietti vaejA ? tA jeNaM doccassa saMvaccharassa pajavasANe se NaM taccassa abhivaDiya saMvaccharassa AdI aNaMtarapurakkhaDe samae, tA se NaM kiM pajjavasie Ahietti varAjA ? tA je NaM cautthassa caMda saMvaccharassa AdI se taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajavasANe anaMtarapacchAkaDe samae / . taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM terasamuhuttA terasa ya bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattA chettA sattAvIsaM cuNNiyA bhAgA sesA, taM samayaM caNaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ? tA puNavvasuNA, puNavvasussa do muhuttA uppaNNaM bAvaTTibhAgA suhuttassa bAvaTThibhAgaM ca satagRhA chetA saTTI cuNiyA bhAgA sesA, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthassa caMda saMccharassa ke AdI Ahietti vaejA ', tA je gaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajjavasANe se NaM cautthacaMdasaMvaccharasta AdI anaMtapurakhaDe samae, tA se NaM kiM pajavasie Ahietti vajA ?, tA jeNaM carimassa abhiyasaMvaccharassa AdI se NaM ca utthassa caMdasaMvaccharassa pajavasANe anaMtarapacchAkaDe samae, taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM cattAlIsaM muhuttA cattAlIsaM ca vAvaTTibhAgA muhuttassa vAvaTTibhAgaM ca satahiA chettA causaTThI cuNNiyA bhAgA sesA, taM samayaM ca NaM surekeNaM kkhatteNaM joei ?, tA puNavvasuNA, puNavvasussa auNatIsaM muhuttA ekka vIsaM bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA sItAlIsaM cuNiyA bhAgA sesA / tA eesi NaM paMcapahaM saMvaccharaNaM paMcamasta abhivaDiyaivaccharassa ke AdI aNaMtarapurakkhaDe samae, lA se NaM pajavasie Ahietti vaejjA ?, tA je NaM paDhamassa caMdasaMvaccharassa AdI se pAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 sUryaprajJaptisUtre paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajjavasANe aNaMtarapacchAkaDe samae, taM samayaM ca NaM caMde ke NaM NakkhatteNaM joei ?, tA uttarAhiM, AsADhAhiM uttarANaM carimasamae, taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA pusseNaM pussassa NaM ekabIsa muhuttA tettAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttasta bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA tettIsaM cupiNayA bhAgA sesA ||suu0 71 // // ekkArasamaM pAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te saMvatsarANAmAdirAkhyAta iti vadet ? tatra khalu ime pazca samvatsarAH prajJaptAH, tadyathA-candrazcandro'bhivaddhitazcandro'bhivaddhitaH, / tAvad eteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM prathamasya samvatsarasya ka AdirAkhyAta iti vadet ?, tAvad yat khalu paJcamasya abhivaddhitasaMvatsarasya paryavasAnaM sa khalu prathamasya cAndrasamvatsarasya AdiH, anantarapuraskRtaH samayaH, tAvat sa khalu kiM paryavasita AkhyAta iti vadet ? / tAvat yaH khalu dvitIyasya Adi zvAndrasamvatsarasya tat khalu prathamasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnam, anantarapazcAt kRtaH smyH| tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat uttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmASADhAnAM paviMzati muhUrtAH paiviMzatizca dvApaSTibhAgA muhUtasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA catuHpaJcAzaccUrNikA bhAgAH zeSAH, tasmin samaye sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat punarvasunA, punarvasoH poDazamuhUrtAH, aSTau ca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA viMzati zcUrNikA bhAgAH zepAH / tAvad eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM dvitIyasya cAndrasaMvatsasya ka Adi rAkhyAta iti vadet ? / tAvat yat khalu prathamasya cAndrasamvatsarasya paryavasAnam , sa khalu dvitIyasya khalu cAndrasaMvatsarasya AdiH, anantarapuraskRtaH samayaH, / tAvat sa khalu kiM paryavasita AkhyAta iti vadet ?, tAvad yaH khalu tRtIyasya abhivarddhitasaMvatsarasya Adi stat khalu dvitIyasya saMvatsarasya paryavasAnam anantarapazcAtkRtaH samayaH, / tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ? / tAvat pUrvAbhirApADhAbhiH, pUrvANAmApADhAnAM saptamuhUrtAH tripazcAzaJca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA ekacatvAriMzaccUrNikA bhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat punavesunA, punavesoH khalu dvAcatvAriMzanmuhartAH paJcatriMzaca dvASaSTibhAgAH muhattasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA saptacUrNikA bhAgAH zeSAH / tAvadeteSAM paJcAnAM saMvassarANAM tRtIyasyAbhivaddhitasaMvatsarasya ka AdirAkhyAta iti vadet ! / tAtad yat khalu dvitIyasya cAndrasevatsarasya paryavasAnaM sa khalu tRtIyasyAbhivaddhitasaMvatsarasyAdiH, anantarapurakRtaH samayaH / tAvat sa khalu kiM paryavasita AkhyAta iti vadet ?, tAvad ya khalu caturthasya cAndrasaMvatsarasyAdi zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TokA sU0 71 ekAdaza prAbhRtam 345 stat khalu tRtIyasyAbhivatisaMvatsarasya paryavasAnam, anantapazcAtkRtaH samayaH / tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvaduttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmASADhAnAM trayodazamuhUrtAH, trayodaza ca dvApaSTibhAgA muhartasya, dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA saptaviMzaticcUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat punarvasunA, punarvasoH dvau muhattau paTpaJcAzad dvApaSTibhAgA muhUrtasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA paSTizcUrNikA bhAgAH shessaaH| tAvad eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM caturthasya cAndrasamvatsarasya ka Adi rAkhyAta iti vadet ?, tAvat yat khalu tRtIyasyAbhivarddhitasaMvatsarasya paryavasAnaM, sa khalu caturthasya cAndrasambatsarasyAdiH, anantarapuraskRtaH samayaH, / tAvat sa khalu kiM paryavasita AkhyAta iti vadet ? / tAvad yaH khalu caramasyAbhivaddhitasaMvatsarasya Adi stat skhalu caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnam anantarapazcAtkRtaH samayaH, tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvad uttarAbhi rASADhAbhiH, uttarANAmASAhAnAM catvAriMzanmuhAH catvArizaca dvASaSTibhAgAH muhUttasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA catuHpaSTizcUrNikAbhAgAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat punarvamunA, punarvasoH unatriMzanmuhUrtAH, ekaviMzati SaSTibhAgA muhattasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chittvA saptacatvAriMzaccUrNikAbhAgAH zeSAH / tAvad eteSAM pazcAnAM saMvatsarANAM paJcamasyAbhivarddhitasamvatsarasya ka Adi rAkhyAta iti vadet ? / tAvad yat khalu caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnaM sa khalu pazcamasyAbhivaddhitasamvatsarasyAdiH, anantarapuraskRtaH smyH| tAvat sa khalu kiM paryavasita AkhyAta iti vadet ? / tAvat yaH khalu prathamasya cAndrasamvatsarasyAdi stat khalu paJcamasyAbhivaddhitasaMvatsarasya paryavasAnam, anantarapazcAtkRtaH samayaH / tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti?, tAvaduttarAbhirApAThAbhiH, uttarANAmASADhAnAM caramaH samayaH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat puSyeNa, puNyasya khalu ekaviMzati muMhattIH tricatvAriMzaca dvApaSTibhAgA muhartasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA trayastrizaccUrNikAbhAgAH zepAH ||suu0 71 // ekAdazaM prAbhutaM samAptam / / TIkA-dvAviMzatibhiH prAbhRtatrAbhUtaiH saha sAGgaM yogaviSayakaM dazamaM prAbhRtaM samyagravivicya samprati-'kiM te saMvaccharANAdI' saMvatsarANAmAdi vaktavyaH, ityeta dviSayakamekAdazaM prAbhRtaM gyArahaveM prAbhRta kA prAraMbha TIkArtha-bAisa prAvRtamAbhRtoM se mAMga yoga saMbaMdhI dasavAM prAbhUta kI samyaka vicAraNAkarake aba (kiM te saMbaccharANAdI) saMvatsaroM ke Adi ke agIyAramA prAbhRtano prAraMbha TIkAtha- bAvIsa prAbhRtaprAbhUtothI aMgasahita roga viSaya saMbaMdhI sAme prAbhUtanI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisa 346 vivRNoti - 'tA kahaM te saMvaccharANAdI' ityAdinA 'tA kahaM te saMccharANAdI Ahietti vaejjA' / tAvat kathaM te saMvatsarAdirAkhyAta iti vadet // - tAvat - candrasUryANAM nakSatrayogaviSayako vicAraH zruto mayA samprati - samvatsarANAmAdi viSayakaH praznaH zrotavyastAvat kathaM - kena prakAreNa kena niyamena - kenopAyena kayA vA upapatyA bhagavan ! te tvayA saMvatsarANAM - cAndrasaurAdi varSANAmAdiH - prArambha samayaH, AkhyAtaH - pratipAditaH - kathita iti vadet kathayet ? bhagavAnAha - ' tattha khalu ime paMcasavacchare paNNatte' tatra khalu ime paJcasamvatsarAH prajJaptAH / tatra - samvatsaravicAre, khalu iti vAkyAlaGkAre ime - vakSyamANasvarUpAH paJca paJcaprakArAH - nAmadheyAH saMvatsarAH - cAndra saMvatsarAH prajJaptAH - pratipAditA santi / 'taM jahA - caMde caMde abhivaDhie caMde abhivaDhie' candra candro'bhivarddhitaJcandro'bhivarddhitaH // paJcasamvatsarAtmake yuge paJcasaMvatsarANAM nAmAni cAndraH cAndraH abhivarddhitaH cAndraH abhivarddhitazreti / eteSAM svarUpANi lakSaNAni ca prAgeva viSaya kA yaha gyArahaveM prAbhRta kA vivecana karate haiM / (tA kahaM te saMvaccharANAdI Ahieti vaejjA) zrIgautamasvAmI kahate haiM- caMdra sUrya ke nakSatra yoga viSayaka vicAra samyak prakAra se maiMne sunA hai / aba saMvatsarake Adi ke viSaya meM jijJAsA hai ki kauna se niyama ke AdhAra se kisa upAya se athavA kisa upapattise he bhagavan Apane cAMdra, saura Adi saMvatsaroM kA prArambhasamaya pratipAdita kiyA hai ? so Apa kahie / isa prakAra zrIgautamasvAmI kI jijJAsA jAnakara isa prazna ke uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - (tattha khalu ime paMca saMvacchare paNNatte) saMvatsara ke vicAra meM ye vakSyamANa prakArake pAMca nAmavAle cAMdrAdi saMvatsara pratipAdita kiye gaye haiM / (taM jahA caMde caMde abhirvADhie naMde abhivaDhie) pAMca saMvatsaravAle yuga meM pAMca saMvatsaroM ke nAma isa prakAra se haiM-cAMdra, cAMdra Abhivarddhita, cAMdra evaM sArI rIte vicAraNA urIne have (kiM te saMvaccharANAdI) saMvatsaronA Arambha saMbaMdhI A agIyAramA prAbhUtanuM vivecana karavAmAM Ave che. (tA kaha te saMvaccharANAdI Ahietti vaejjA) zrIgautamasvAmI he cheDe caMdra sUryanA nakSatra ceAganA saMbaMdhanA vicAra sArI rIte mArA jANavAmAM AvyA, have saMvatsaranA AraMbhanA samadhamAM jANavAnI icchA che ke kevA prakAranA niyamathI ane AdhArathI kayA upAyathI athavA kaI upapattithI he bhagavan Ape cAMdra ane saura vigere saMvatsarAne prAraMbha samaya pratipAdita karela che? te kaheA A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhajiine tenA uttarabhAM zrIbhagavAn he che - (tattha khalu ime paMca saMvacchare paNNatte) saMvatsaranA vicAra saMbadhamAM A kathyamAna prakArathI pAMca nAmavALA caMdra saMvatsara pratipAdita 12vAmAM Avela che. (ta jahA - caMde, caMde abhivaDhie, caMde AbhavaDaDhie) pAMca saMvatsaravAgA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 347 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdaza prAbhRtam dazamaprAbhRte samyaka pratipAditAni vartante / tato bhUyaH pRcchati-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamassa saMvaccharassa ke AdI Ahietti vaejjA' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM prathamasya cAndrasaMvatsarasya ka Adi rAkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat eteSAMpUrvoditAnAM paJcAnAM-cAndracAndrAbhivarddhitacAndrabhivaddhitAnAM saMvatsarANaM madhye prathamasyasarvAdimasya cAndrasya-candrasaMbandhinaH saMvatsarasya ka AdiH-prArambhasamayaH AkhyAtaHpratipAdita iti vadeta-kathayet iti gautamasya praznAnantaraM bhagavAn kathayati-'tA jeNaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajjavasANaM seNaM paDhamassa caMdassa saMvaccharassa AdI aNaMtarapurakkhaDe samae' tAvad yat khalu pazcamasyAbhivaditasambasarasya paryavasAnaM sa khalu prathamasya candrasya samvatsarasyAdiH, anantarapuraskRtaH samayaH ||-taavditi pUrvavat khalu iti vAkyAlaGkAre, yat pAzcAtyayugavartina cakranemikrame sthitasya paJcamasya abhivaddhitAkhya saMvatsarasya abhivati / inakA svarUpa evaM lakSaNa isa prAbhRta se pahalekA dasaveM prAbhRta meM samyak prakAra se pratipAdita kiyA hai / phirase zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-'tA eesi gaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamassa saMvaccharassa ke AdI Ahi etti vaeujA) ye pUrvokta cAMdra, cAMdra, abhivarddhita cAMdra evaM abhivaddhita ina pAMca saMvatsaroM meM prathama cAMdra saMvatsarakA Adi arthAt prArambha kAla kaunasA kahA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ke uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA je NaM paMcamassa abhivaDDiyasaMvaccharassa panjavasANaM se NaM paDhamassa caMdassa saMvaccharassa AdI aNaMtarapurakkhaDe samae) pAzcAtya yuga meM rahA huvA cakra ke paribhramaNa ke krama se rahA huve pAMcaveM abhivaddhita nAmaka saMvatsara kA samAptikAla ke anantara Age rahA huvA arthAt bhAvi anantara rahA huvA jo samaya vahI sarvAdi cAMdra saMvatsara kA Adi hotA hai / cakra ke nemi ke krama yugamAM pAMca saMvatsaronA nAma A pramANe che. cAMdra cAMdra, abhivardhita, cAMdra ane abhivardhita! AnuM svarUpa ane lakSaNa A prAbhUtanI pahelAnA dasamA prAbhUtamAM sArI rIte pratipAdita karela che. zathI zrIgautabhasvAmI prazna pUche cha-(tA eesiNaM paMcaNha saMvaccharANaM paDhamassa saMvaccharassa ke AdI Ahieti vaejjA) // pUrita yAMdra, yAdra, malipati, yAMdra bhane anidhita A pAMca saMvatsaremAM pahelA cAMdra saMvatsarane Adi eTale ke prAraMbha kALa kaye kahela cha ? mA pramANe shriigautbhsvaamiin| prazna uttaramA zrImagavAn 4 cha-(tA jeNaM paMcamassa abhivadviyasaMvaccharassa pajjavasANaM se NaM paDhamassa caMdassa saMvaccharassa AdI aNaMtarapurakkhaDe samae) 79yugamA 2hesa nA zramamathI 270 pAyamA alipati nAmanA saMvatsaranA samApti kALa pachI AgaLa rahela arthAt bhAvI pachIne rahela je samaya teja sarvAdi cAMdra saMvatsarane Adi thAya che. cakanA nemI nA kramathI prAraMbha ane samAptinI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 sUryaprAptisUtre paryavasAna-paryavasAnasamayaH-samAptikAla stasmAdanantarapuraskRtaH-agre sthitaH-bhAvyavahite'ntare vartamAno yaH samayaH sa eva prathamasya-sarvAdimasya cAndrasya saMvatsarasyAdi bhavati / cakranemikrame prArambhaparyavasAnayorekatraiva sthiti bhavatyeveti pratyakSopalabdhirevAtra yuktiH, kimanyayA yuktyeti ? // tadevaM prathamasamvatsarasyAditiH / samprati-tasyaiva prathamasamvatsarasya paryavasAnasamayaM pRcchati-'tA seNaM kiM pajjavasie Ahietti vaejjA' tAvat sa khalu kiM paryavasita AkhyAta iti vadet ||-taavditi-puurvvt saH-prathamAkhyazcAndrasamvatsaraH kiM paryavasitaH ?-ki paryavasAnamAkhyAtamiti vadeta-prathamazcAndrasamvatsaraH kathaM paryavasito bhavatIti kathaya bhagavan ! iti gautamasya praznasto bhagavAnAha-"tA jeNaM doccassa AdI caMdasaMvaccharassa seNaM paDhamassa caMdasaMbaccharassa pajjavasANe aNaMtarapacchAkaDe samae' tAvad yaH khalu dvitIyasyAdi zcAndra saMvatsarasya tat khalu prathamasya cAndrasambatsarasya payevasAnam, anantarapazcAtkRtaH samayaH ||-taavditi prAgvat pUrvapratipAditayuktyaiva vRttaparidhau cakrAre sthitasya dvitIyasya cAndrasamvatsarasya yaH khalu AdiH-prArambhakAlastasmAdavyavahite'ntare yaH pazcAtkRtaH-atIta:-pUrvamavyavahite'ntare sthito yaH samayaH saH-sa eva meM prArambha evaM samApti kI sthiti eka hI hotI hai yaha pratyakSa se hI upalabdhi hotI hai yahI yahAM para yukti kahI hai| isase bhinna yukti kA kyA prayojana hai ? isa prakAra prathama saMvatsara ke Arambha viSaya meM jAnakara aba zrI gautamasvAmI prathama saMvatsara ke anta viSaya meM prazna karatA hai-(tA se NaM kiM pajavasie Ahietti vaejjA) vaha pahalA cAMdra saMvatsara kisa prakAra samApta hotA hai ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA je NaM doccassa caMdasaMvaccharassa AdI se NaM paDhamassa caMdasaMbaccharassa pajavasANe aNaMtarapacchAkaDe samae) pUrvapratipAdita yukti se hI vRttaparidhi meM cakrAkAra se rahA huvA dUsarA cAMdra saMvatsara kA jo prArambha kAla hotA hai, usase avyavahita rahA huvA jo samaya vahI kAla pahalA cAMdra saMvatsara kA arthAt prathama saMvatsara kA sthiti ekaja prakAranI thAya che. e ja ahIMyA yukti kahela che. AnAthI judI yuktinuM zuM prayojana che? A pramANe pahelA saMvatsaranA AraMbhanA saMbaMdhamAM samyaka rIte jANIne Dave zrIgautabhasvAmI paDasA savatsa2nA matanA samayamA prazna pUche cha-(tA seNaM kiM paNjavasie Ahieti vaejjA) 2 // paDe yAMdra saMvatsa2 44 rIte samApta thAya cha ? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrIbhagavAn 4 cha-(tA jeNaM doccassa caMdasaMbaccharassa AdI se NaM paDhamassa caMdasaMvaccha. rassa pajjavasAge aNaMtarapurakkhaDe samara) pUrva pratipAhita yutiyI vRtta thimA ydrkArathI rahela bIjA cAMdra saMvatsara je AraMbha kALa hoya che, tenAthI vagara vyavadhAnathI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 349 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam kAlaH prathamasya cAndrasamvatsarasya paryavasAnaM-paryavasAna kAla:-prathamasamvatsarasya samAptisamaya iti // tato bhUyo'nya praznayati-'taM samayaM ca NaM caMde keNaM Nakkhatte NaM joeI' tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ? ||-tsmin samaye-prathama cAndra sambatsaraparyavasAnabhUte samaye khalu candraH kena nakSatreNa yunakti-kena nakSatreNa saha yogamadhigacchatIti kRpayA kathaya bhagavanniti / / tato bhagavAnAha-'tA uttarAhiM AsADhAhiM tAvaduttarAbhirASADhAbhiH, atrottarApADhA nakSatrasya tritArakatvAd bahuvacanam, tena prathamacAndrasaMvatsarasya paryavasAnakAle candraH uttarApADhAnakSatreNa saha yukto bhavatIti bhagavataH samIcInottare yuktirucyate-yato hi dvAdazabhiH paurNamAsIbhi cAndraH saMvatsaro bhavati, mAsazca kRSNAdi gaNyate, yugAdizca zrAvaNakRSNapratipadAdito bhavati, tena yadeva prAk dvAdazyAM paurNamAsyAM candranakSatrayogaparimANaM sUryanakSatrayogaparimANaM ca syAt tadeva anyUnAtiriktakrameNa atrApi samApti kAla hotA hai / phira se zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(taM samaya ca NaM caMde ke NaM Nakhatte NaM joei) usa pahalA cAMdra saMvatsara ke samApti samaya meM caMdra kauna se nakSatra ke sAtha yogavAlA hotA hai ? yaha he bhagavan kRpA karake kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA uttarAhiM AsADhAhiM) yahAM para uttarASADhA nakSatra tIna tArA vAlA hone se bahuvacana kahA hai| ataH pahalA cAMdra saMvatsara ke aMta kAla meM caMdra uttarASADhA nakSatra ke sAtha yoga yukta hotA hai, isa prakAra zrI bhagavAn kA samyaka prakAra ke uttara meM yukti kahate haiM-kAraNa kI bAraha pUrNimA se cAMdra saMvatsara hotA hai ataH jo pahale tathA mAsa kRSNa pakSa se prathama ginA jAtA hai| yuga kA Arambha zrAvaNa kRSNa pratipadA se hotA hai, ataH jo pahale bArahavIM pUrNimAsyA meM caMdra nakSatra kA yoga parimANa tathA sUrya nakSatra yoga kA parimANa hotA ho, vahI anyUnAdhika ke krama se yahAM para bhI je samaya eja kALa pahelA cAMdra saMvatsarane arthAt prathama saMvatsarane samAptikALa DAya che. 3zIthI zrIgotamasvAmI prazna pUche che.-(taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) e pahelA cAMdra saMvatsaranA samApti samayamAM caMdra kayA nakSatranI sAthe vega yukta rahe che? te he bhagavana Apa kRpA karIne kahe, A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmajAna tanA uttaramA zrImAvAn 4 che. (tA uttarAhiM AsADhAhi) mADI uttarASADhA nakSatra traNa tArAvALuM hovAthI bahuvacanane praga karela che, tethI pahelAM cAMdra saMvatsaranA aMta samayamAM caMdra uttarASADhA nakSatranI sAthe yoga kare che. A pramANe zrIbhagavAna samyak prakArathI uttaramAM yukti kahe che-kAraNake bAra pUrNimAthI cAMdra saMvatsara thAya che. tethIja mAsa pahelAM kRSNa pakSathI gaNavAmAM Ave che. yugane AraMbha zrAvaNa vada ekamathI thAya che. tethI je pahelAM bAramI pUrNimAmAM caMdra nakSatraganuM parimANa tathA sUrya zrI suryaprajJapti sUtra: Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 sUryaprajJaptisUtre 1 bhavitavyam / tathaiva gaNitabhAvanApi prakarttavyA / itthameva zeSasaMvatsaragatAnyapi sUtrANi prArambhaparyavasAnAni prAbhRtaparisamAptiM yAvat bhAvanIyAnIti // samprati - pratipAdita nakSatrasya ghaTIvibhAgaM karoti - 'uttarANaM AsADhANaM chaduvIsaM muhuttA chaduvIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattasadvihA chettA caupaNNaM cuNiyA bhAgA sesA' uttarANAmApAdAnAM SaD viMzati muhUrttasya, dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA catuHpaJcAzaccUrNikA bhAgAH zeSAH // - arthAt prathamacandra saMvatsarasya paryavasAnasamaye candrayuktottarASADhA nakSatrasya 26 SaDaviMzatirmuhUrttAH : ekasya ca muhUrttasya paviMzati dvaSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya catuH paJcAzatpta paSTibhAgAH - (26) etAvanto bhAgA vyatItA bhavanti, avaziSTeSu bhAgeSu satsu prathamacAndra saMvatsaraH parisamApti mupagacchati // kathametAvanto bhAgAH samutpayanta iti zaGkAparihArArthaM gaNitaprakriyAmatraivAgre vakSye / / athAtraiva sUryanakSatrayogaM pRcchati'taM samayaM ca sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tasmin samaye ca sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? // - hotA hai / usI prakAra se gaNita bhAvanA bhI kaha lenA / isI prakAra zeSa saMvatsaragata sUtra bhI prArambha se lekara aMta paryanta arthAt prAbhRta kI samApti paryanta bhAvita kara kaha leveM / aba pratipAdita nakSatroM kA ghaTikA vibhAga ke viSaya meM kathana karate haiM(uttarANaM AsADhANaM chaduvIsaM muhuttA chaduvIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAbhAgaM ca satahiA chettA caupaNNaM cuNNiyA bhAgA sesA) prathama cAMdra saMvatsara ke samApti kAla meM caMdra ke sAtha yukta uttarASADhA nakSatra kA chAIsa 26 muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chAIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA copana bhAga (26 / / ) itanA bhAga vIta cukane ke bAda avaziSTa bhAgoM meM prathama cAMdra saMvatsara samApta hotA hai / itane bhAga kisa prakAra se hote haiM ? isa zaMkA ke nivAraNArtha yahAM para Age gaNita prakriyA kaheMge / nakSatra ceganuM parimANu hoya che teja nyUnAdhika paNAnA kramathI ahIMyAM paNa thAya che. eja prakArathI gaNita bhAvanA paNa karI levI e pramANe bAkInA saMvatsara sa MbaMdhI sUtra prAraMbhathI laIne aMtaparyaMnta eTaleke prAmRtanI samApti paryanta kahI levu'. have pratipAdana karela nakSatronI ghaTikA vibhAganA viSayamAM kathana karavAmAM Ave che- (uttarA NaM AsADhANaM cha duvIsaM muhuttA cha duvIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTThabhAgaM ca sattahiA chettA caupaNNaM cuNNiyAbhAgA sesA ) paDelA yAMdra saMvatsaranA samApti samayamAM caMdranI sAthe rahela uttarASADhA nakSatranAchavvIsa muhUta 26 tathA eka muhUtanA khADiyA chavvIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasiyA cApana bhAga (26ArA pa) ATalA bhAga vItI gayA pachI khAkInA bhAgeAmAM pahelu cAMdra saMvatsara samApta thAya che, ATalA bhAgeDa kaI rIte thAya che? A zakAnA nivAraNa mATe ahIM AgaLa gaNitaprakriyA kahevAmAM Avaze. paNa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam 351 tasmin samaye-prathamacAndrasambatsaraparisamAptikAle sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? ||ken nakSatreNa yukto bhavatIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA puNavvasuNA' tAvat punrvsunaa||-taavt-tsmin samaye-prathama-cAndrasamvatsaraparyavasAnasamaye sUryaH punarvasunakSatreNa yukto bhavati // athAsyaiva muhUrtaparimANaM vivRNoti-"puNadhasussa solasa muhuttA aTThaya bAvadvibhAgA muhuttassa bAvahi bhAgaM ca sattaTTihA chettA vIsa cuNiyA bhAgA sesA' punavesoH SoDazamuhUrtAH aSTau ca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA viMzatizcUrNikA bhAgAH zeSAH ||-prthmcaandrsNvtsrprismaaptivelaayaaN sUryaH punarvasunakSatrasya 16 SoDazamuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya aSTau dvApaSTibhAgAH- ekaM ca dvASaSTibhAgaM saptaSaSTidhA chittvA viMzati cUrNikA bhAgAH zeSAH / arthAt punarvasu nakSatrasya 16 / / etAvato bhAgAnatItya zeSeSu bhAgeSu satsu sthito bhavati prathama cAndrasaMvatsara parisamAptyabasara iti / aba yahAM para sUrya nakSatra yoga ke viSaya meM prazna karate haiM-(taM samayaM ca sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?) pahalA cAMdra saMvatsara kI samApti kAla meM sUrya kauna se nakSatra ke sAtha yoga karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA puNavvasuNA) pahalA cAMdra saMvatsara ke samApti kAla meM sUrya punarvasu nakSatra ke sAtha yoga yukta rahatA hai / aba isakA muhUrta parimANa kahate haiM-(puNavvasussa solasa muhuttA aTTa ya bAvahi bhAgA muhattassa bAvaTThibhAgaM ca sattaDhihA chettA vIsaM cuNiyA bhAgA sesA) pahalA cAMdra saMvatsara parisamAsi kAla meM sUrya punarvasu nakSatra kA 16 solaha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sarasaTha bhAga kara ke vIsa cUrNikA bhAga zeSa rahe arthAt punarvasu nakSatra kA 16 / / / - itanA bhAga vIta cukane ke bAda zeSa bhAga meM prathama cAMdrasaMvatsara samApta hotA hai / ve mI sUrya nksstrn|| yo sadhamA prazna pUchAmA mAcha,-(taM samayaM ca sUre ke NaM Nakkhate NaM joei) paDasA yAMdra saMvatsaranI samAmi samayamA sUrya cyA nakSatranI sAthe yoga kare che? A pramANe zrI gautamarAmane prazna sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrI. mAvAn 4 cha-(tA puNabdhasuNA) pAMDe yAMdra sts2|| samAtimA sUrya punasu nakSatranI sAthe vega yukta rahe che, have AnuM muhUrta parimANa kahevAmAM Ave che(punnvvsuss solasa muhuttA aTThaya bAvadvibhAgA sesA) pahA yAMdra satsa2nI samApti samayamAM sUrya punarvasu nakSatranA 16 seLa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA ATha bhAga 1 tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAge karIne visa cUrNikA bhAga 2 zeSa rahe eTale ke punarvasu nakSatranA 1dAru ATalA bhAga vItI gayA bAda bAkInA bhAgamAM paheluM cAMdra saMvatsara samApta thAya che. zrIsuryapratisUtra : 2 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 sUryaprajJaptisUtre atha dvitIya samvatsarasyArambhasamayaM pRcchati-'tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM doccasya caMdasaMvaccharassa ke AdI Ahie ti vaejjA ?' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM dvitIyasya cAndrasaMvatsarasya ka Adi rAkhyAta iti vadet ||-taavditi prAgvat eteSAM prathamoditAnAM paJcAnAM-cAndracAndrAbhivaddhitacAndrAbhivardritAnAM saMvatsarANAm-yugabodhakavarSANAM madhye dvitIyasya cAndrasaMvatsarasya ka AdiH-prArambhasamaya AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-kathaya bhagavaniti gautamasya praznavAkyaM zrutvA bhagavAnAha-'tA jeNaM paDhamassa caMda saMvaccharassa pajjavasANe seNaM doccassa NaM caMdasaMbaccharassa AdI, aNaMtarapurakkhaDe samae' tAvat yat khalu prathamasya cAndrasamvatsarasya paryavasAnaM saH khalu dvitIyasya khalu cAndrasaMvatsarasyAdiH, anantarapuraskRtaH samayaH ||-taavditi pUrvavat cakranemikrame prArambhaparyavasAnayorekatraiva sthiti bhavatIti pratyakSopalabdhA yuktistena yat khalu prathamasya candrasamvatsarasya paryavasAnam-samAptikAlaH saeva dvitIyasya cAndrasaMvatsarasyAdiH-syAdityatra kiM citram ? / samayo'pi, saevAnantara puraskRta:-avyavahite'ntare agre dhRtaH kAlaeva-paryavasAna-prArambhayo ___ aba dUsare saMvatsara ke Arambha samaya ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccassa caMdasaMvaccharassa ko AdI Ahietti vaejjA) ye pUrva kathita cAMdra, cAMdra abhivardhita cAMdra evaM abhivadhita ye pAMca saMvatsaroM meM dUsarA cAMdra saMvatsara kA prArambha kAla kona sA kahA hai ? so kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI kA prazna ko suna karake uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA jeNaM paDhamassa caMdasaMvaccharassa pajavasANe se NaM doccassa NaM caMdasaMvaccharassa Adi aNaMtarapurakkhaDe samae) cakranemi ke krama se Arambha evaM aMta kI eka hI sthiti hotI hai yaha pratyakSa se dRzyamAna yukti hai, ataH jo pahalA cAMdra saMvatsara kA samAptikAla hotA hai vahI dUsarA cAMdra saMvatsara kA ArambhakAla hotA hai, isameM kyA Azcarya hai ? samaya bhI vahI avyavahita mAne vinA vyavadhAna vAlA kAla hotA hai kAraNa kI anta have bIjA saMvatsaranA AraMbha samayanA saMbaMdhamAM zrI gautamasvAmI prazna pUche che. (tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccassa caMdasaMvaccharassa ko AdI Ahietti vaejjA) A pahelAM kahevAmAM Avela cAMdra, cAMdra, abhivardhita cAMdra ane abhivardhita A pAMca saMvatsaramAM bIjA cAMdra saMvatsarano prAraMbhakALa kaye kahela che ? te kahe A pramANe zrI gautamasvAmIne prazna sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrI bhagavAna kahe che(taa je paDhamassa caMdasaMvaccharassa pajjavasANe se NaM doccassa NaM caMdasaMvaccharassa AdI aNatarapurakkhaDe samae) yane mInA ubhathI mAra sane matanI me 1 sthiti ya che. A prayakSathI dekhAnAra yukti che, tethI je pahelA cAMdra saMvatsarane samANikALa hoya che eja bIjA cAMdra saMvatsarane AraMbhakALa hoya che, AmAM zuM Azcarya che ? samaya paNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazasiprakAzikA TIkA sa0 71 ekAdazaprAbhRtam yugapadeva pravRttirityarthaH // athAsyaiva paryavasAnakAlaM pRcchati-'tA se NaM kiM pajjavasie Ahie ti vaejjA ?' tAvat sa khalu kiM paryavasitaH AkhyAta iti vadeta ||-taavditi prAgvat sa:-dvitIyazcAndrasaMvatsaraH khalu iti nizcaye ki paryavasitaH ?-kathaM paryavasita AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet kathayet / / tato bhagavAnAha-'tA je NaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa AdI se NaM docassa caMdasaMvaccharassa pajjavasANe, aNaMtarapacchAkaDe samae' tAvat yaH khalu tRtIyasya abhivaddhitasaMvatsarasyAdistadeva khalu dvitIyasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnam , anantarapazcAtkRtaH samayaH, tAvaditi prAgvat , khalu iti vAkyAlaGkAre atrApi pUrvoktavadeva prArambhaparyavasAnayo rekatra sthitatvAt yaH khalu tRtIyasyAbhivaddhitasaMvatsarasyAdi:-prArambhasamayaH tadeva dvitIyasya cAndrasamvatsarasya paryavasAnaM-parisamAptikAla: anantarapazcAtkRtaH pUrvaM dhRto yaH kAlaH sa eveti // ____ atha tasmin samaye candranakSatrayogaM pRcchati-'taM samayaM ca NaM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei' tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ? ||-tsmin samaye-dvitIyaevaM prAraMbha donoM sAtha hI pravRtta hotA hai| aba isakA antakAla ke viSaya meM prazna karate haiM-(tA se NaM kiM pajjavasie Ahie tti vaejA) dUsarA cAMdra saMvatsara kisa prakAra samApta hotA hai ? so kahie isa prazna ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA je NaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa AdI se NaM doccassa caMdasaMvaccharassa pajjavasANe aNatarapacchAkaDe samae) yahAM para bhI pUrvakathanAnusAra prArambha evaM samAptikAla eka hI hone se jo tIsarA abhivarddhita samvatsara kA prArambha samaya hai vahI dUsarA cAMdra saMvatsara kA samApti kAla kahA hai| arthAt anantara pazcAt kRta pUrvasthita jo kAla vahI kAla hotA hai / aba usa samaya ke cAMdra nakSatra yoga ke viSaya meM prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM caMde ke NaM Nakkhatte NaM joei) dUsare cAMdra saMvatsara ke samApti kAla eja avyavahita eTale ke vyavadhAna vinAne kALa hoya che. kAraNa ke aMta ane prAraMbha banne sAthe ja pravRtta thAya che. vetanA ma nA madhamA prazna 42vAmAM Ave che, (tA se NaM kiM pajjavasie Ahietti vaeujA) jAne yAMdra savatsa2 vI zate sabhAta thAya cha? te 4 mA praznAnA uttaramA zrI bhagavAn 4 cha-(tA jeNaM taccassa abhivaDhiyasaMvaccharassa AdI se gaM doccAsa caMdasaMvaccharassa pajjavasANe aNaMtarapacchAkaDe samae) maDI 55 pUrvathana pramANe prAraMbha ane samAptikALa eka ja hovAthI trIjA abhivardhita saMvatsarane je prAraMbha samaya che eja bIjA cAMdra saMvatsarane samANikALa kahela che, arthAt anaMtara pazcAt kRta pUrva sthita je kALa eja kALa hoya che. have te samayana yAMdra nakSatra yona samayamA prazna pUchavAmAM Ave che.-(taM samayaM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 sUryaprazaptisUtre cAndrasaMvatsaraparisamAptikAle candraH kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yukto bhavatIti gautamavacanAnantaraM bhagavAnAha-'tA puvyAhiM AsADhAhiM tAvat pUrvAbhirApADhAbhiH-tAvaditi prAgvat pUrvApADhAnakSatrasya tritArakatvAd bahuvacanam , tena dvitIyacAndrasaMvatsaraparisamAptyavasare candraH pUrvApADhAnakSatreNa sA yukto bhavati ||-athaasyaiv muhUrtavijAgaM karoti-'tA puvANaM AsADhANaM, sattamuhuttA tevaNNaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvaTibhAgaM ca sattadvihA chettA igatAlIsaM cuNNiyA bhAgA sesA' tAvat pUrvANAmASADhAnAM saptamuhartAH tripaJcAzacca dvASaSTibhAgA muhUrtasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA ekacatvAriMzaccUrNikA bhAgAH zeSAH ||-dvitiiycaandrsNvtsrprismaaptikaale candrayuktasya pUrvApADhA nakSatrasya saptamuhartAH ekasya ca muhUrtasya tripaJcAzad dvApaSTibhAgAH- ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA tasya caikacatvAriMzad-13-4 cUrNikAbhAgAH zeSAH / arthAt tasmin samaye pUrvASADhA nakSameM caMdra kauna se nakSatra ke sAtha yoga yukta rahatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA puvAhiM AsADhAhiM) yahAM para pUrvASADhA nakSatra tIna tArAvAlA hone se bahuvacana se kahA hai| dUsare cAMdra saMvatsara ke samAsikAla meM candra pUrvASADhA nakSatra ke sAtha yogavAlA hotA hai| aba isakA muharta vibhAga pUrvaka kahate haiM-(tA putvANaM AsADhANaM satta muhattA tevaNaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattahihA chettA igatAlIsaM cuNiyA bhAgA sesA) dUsarA cAMdra saMvatsara ke samAptikAla meM candra ke sAtha rahA huvA pUrvASADhA nakSatra kA sAta muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tripana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake usakA ikatAlIsa cUrNikAbhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikatAlIsa bhAga - zeSa rahe arthAt jisa samaya pUrvASADhA nakSatra kA 7 / caNaM cade ke NaM Nakkhatte NaM joei) mI yAMdra saMvatsanA samApti samayamA yadra yA nakSatranI sAthe vega yukta rahe che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznanA uttaramAM zrI bhagavAn cha-(tA puvvAhiM AsADhAhi) mahI pUrvASADhA nakSatra tArApANu hovAthI bahuvacanane prayoga karela che. bIjA caMdra saMvatsaranI samApti kALamAM caMdra pUrva pADhA nakSatranI sAthe vega yukta hoya che. ve tenA bhuta (pamA pUrva 4thana 42vAmAM Ave che-(tA puvANaM AsADhANaM sattamuhuttA tevaNNaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvavibhAgaM ca sattadvihA chettA itAlIMsaM cuNiyA bhAgA sesA) mIM yAMdra vatsanA samAtimA dranI sAthai 2 pUrvASADhA nakSatranA sAta muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA trepana bhAga rU tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA bhAga karIne tenA ekatAlIsa cUrNikA bhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA ekatAlIsa bhAga 4 zeSa rahe arthAt je samaye pUrvASADhA nakSatranA 7 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdaza'prAbhRtam trasya 7 / 3 / 3.7 etAvanto bhAgAH vyatItA bhavanti, avaziSTAzca bhAgAH zeSAHzeSarUpeNa tisstthntiityrthH|___ asyApi gaNitaprakriyAM sUtrasyAsya vyAkhyAnte darzayiSye / atha tasmin samaye sUryanakSatrayoNaM pRcchati--taM samayaM ca NaM sUre ke NaM Nakkhatte gaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? ||-tsmin samaye-dvitIyacAndrasaMvatsaraparisamAptikAle khalu iti vAkyAlaGkAre sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yukto bhavati-pravartamAnaH syAditi praznAnantaraM bhagavAnAha-'tA puNavvasuNA' tAvat punavesunA ||-taavditi prAgavat punarvasunA-punarvasu nakSatreNa saha pravarttamAno bhavati // athAsyaiva punarvasunakSatrasya muhUrttavibhAgaM karoti-'puNavyasussa NaM bAyAlIsaM muhuttA paNatIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattahihA chettA satta cuNNiyA bhAgA sesA' punarvasoH khalu dvAcatvAriMzanmuhUrtAH paJcatriMzaca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA saptacUrNikA bhAgAH zeSAH ||-dvitiiycaandrsNvtsrpryvsaanbhuute kAle sUryayuktasya punarvasunakSatrasya 33.7 itanA pramANa vIta cukane para tathA avaziSTa bhAga zeSa rahe taba dUsarA cAMdra saMvatsara samApta hotA hai| isakI gaNitaprakriyA isa sUtra kI vyAkhyA ke anta meM dikhalAI jaaygii| ___ aba usa samaya sUrya nakSatra yoga viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM-(taM samayaM ca NaM sare ke NaM Nakkhatte NaM joei) dUsare cAMdra saMvatsara ke samAptikAla meM sUrya kauna se nakSatra ke sAtha yoga yukta hotA hai ? isa prazna ke uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA puNavvasuNA) usa samaya sUrye punarvasu nakSatra ke sAtha yoga vAlA hotA hai / aba punarvasu nakSatra kA muhUrta vibhAga pUrvaka kathana karate haiM-(puNavasussa Na bAyAlIsaM muhattA paNatIsaM ca bAvahibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA satta cuNiyA bhAgA sesA) dUsarA cAMdra saMvatsara ke samApti samaya meM sUrya yukta punarvasu nakSatra kA baayaa63, ATaluM pramANa vItI gayA pachI avaziSTa bhAga zeSa rahe tyAre bIju caMdra saMvatsara samApta thAya che, AnI gaNita prakiyA A sUtranI vyAkhyA samApta thayA pachI batAvavAmAM Avaze. have te samaye sUrya nakSatra veganA viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna pUche che-(a samayaM ca NaM sUre ke NaM Nakhatte NaM joei) mA yAMdra saMvatsaranA samAti samayamA sUrya kayA nakSatranI sAthe yaMga yukta hoya che ? A praznanA uttaramAM zrI bhagavAna kahe che. (tA puNavvasuNA) meM samaye sUrya punasu nakSatranI sAthai yo yuta khAya che. ve tamanA punarvasu nakSatra muDUta vimA pUrva 4thana 43 che-(puNavvasussa NaM bAyAlIsaM muhutA paNatIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvavibhAgaM ca sattavihA chettA sattacuNNiyAbhAgA sesA) oilon zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 sUryaprajJaptisUtre khalu dvAcatvAriMzanmuhUrttA ekasya ca muhUrttasya paJcatriMzad dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya sapta saptaSaSTibhAgAH - 42 / / etAvanto bhAgA vyatItAH, avaziSTAzca bhAgAH zeSA:- zeSarUpeNa sthitA bhavanti / asyApi gaNitaprakriyAmagre vakSye // - tadevaM dvitIyacAndrasaMvatsarasyArambhaparyavasAnasamayaM savizeSaM jJAtvA tRtIyasyAbhivarddhitasaMvatsarasya Arambha - samayaM pRcchati - 'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvatsarANaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa ke AdI Ahi tavajjA' tAvadeteSAM paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyasyAbhivarddhitasamvatsarasya ka Adi rAkhyAta iti vadet / / - tAvaditi prAgvat eteSAM prathamoditAnAM paJcAnAM cAndracAndrAbhivarddhitacAndrAbhivarddhitAnAM samvatsarANAM madhye khalu tRtIyasyAbhivarddhitAkhyasya saMvatsa - rasya ka Adi : - prArambhasamayaH, AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet kathaya bhagavanniti praznAnantaraM bhagavAnAha - 'tA jeNaM docassa caMdasaMvaccharassa pajjavasANe se NaM taccassa abhivaDDiyasaMccharassa AdI, atarapurakkhaDe samae' tAvat yat khalu dvitIyacAndra saMvatsarasya lIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paitIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sAta bhAga 42 / / - itanA bhAga vIta cukane para tathA avaziSTa bhAga zeSa rUpa rahe taba dUsarA cAMdra saMvatsara samApta hotA hai / isakI bhI gaNita prakriyA Age kaheMge / isa prakAra dUsarA cAMdrasaMvatsara kA samApti samaya jAna kara tIsarA abhivaddhitasaMvatsara ke Arambha samaya ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - ( tA eesi NaM paMcahe saMvaccharaNaM taccassa abhivaDDiyasaMvaccharassa ke AdI Ahie ti vaejA) ye pUrvokta cAMdra, cAMdra abhivarddhita cAMdra evaM abhivarddhita pAMca saMvatsaroM meM tIsare abhivarddhita saMvatsara kA prArambha kAla kauna sA kahA hai ? so he bhagavan Apa kahIye, isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke pUchane para zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA je NaM doccassa caMda saMvaccharassa cAMdra saMvatsaranA samApti samayamAM sUryanA yogavALA punarvasu nakSatranA betAlIsa muhUta tathA eka muhUrtInA khAsiyA sAta bhAga 4ra kRpA, ATalA bhAga vItyA pachI ane bAkInA bhAga zeSarUpa rahe tyAre khIju` cAMdrasaMvatsara samApta thAya che. enI gaNitaprakriyA AgaLa kahevAmAM Avaze. A pramANe bIjA cAMdra sa MvatsaranA samApti samaya jANIne trIjA abhivRti saMvatsaranA AraMbha sabhayanA saMbaMdhabhAM zrI gautamasvAmI prazna pUche che - ( tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharaNaM taccassa abhivaDUDhiyasaMvaccharassa ke AdI Ahieti vaejjA ) mA pUrvakti cAMdra, cAMdra, abhivaddhita cAMdra ane abhivRdhita A pAMca saMvatsarAmAM trIjA abhivRddhi ta sa MvatsaranA prAraMbhakALa kaye| kahela che? te he bhagavan Apa mane kaheA A pramANe zrIgautamasvAbhInA pUchvAthI zrIbhagavAn uhe che. (tA jeNa doccassa caMda saMccharasma zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam paryavasAnaM sa khalu tRtIyasya abhivarddhitasaMvatsarasyAdiH, anantarapuraskRtaH samayaH ||taavditi prAgvat pUrvapratipAditayuktyaiva prArambhaparyavasAnayorekatra sthitatvAt yat khalu dvitIyasya cAndrasamvatsarasya paryavasAnaparisamAptikAlaH sa evAnyUnAdhikaH samayastRtIyasyAbhivaddhitasaMvatsarasyAdiH-prArambhakAlaH syAt anantarapuraskRtaH samaya:-avyavahitottarakAlarUpa iti ||-athaasyaiv paryavasAnakAlaM pRcchati-'tA se NaM kiM pajjavasie Ahietti vaejjA' tAvat sa khalu kiM paryavasita AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat saH-tRtIyo'bhivaddhitAkhyaH samvatsaraH kiM paryavasitaH ? ||-kthN parisamApti madhigacchati ?-tasya parisamAptikAlaH ka AkhyAta iti vadet-kathayet tato'syottara pratipAdayan bhagavAnAha-'tA jeNaM cautthassa caMdasaMvaccharassa AdI se NaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajjavasANe, aNaMtarapacchAkaDe samae' tAvad yaH khalu caturthasya cAndrasambapajjavasANe se NaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa AdI aNaMtarapurakkhaDe samae) pUrvakathita yukti ke anusAra prAraMbha evaM samApti kA kAla eka hI hone se jo dUsarA cAMdra saMvatsara kA samApti kAla hai, vahI anyUna adhika samaya tIsarA abhivaddhitasaMvatsara kA prArambha kAla hotA hai, anantara puraskRta arthAt avyavahita mAne byavadhAna rahita uttarakAla rUpa hotA hai| aba isakA samApti kAla ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA se NaM kiM pajjavasie Ahie tti vaenjA) tIsarA abhivarddhita saMvatsara kisa prakAra se samApta hotA hai ? arthAt usakA samAptikAla kauna sA kahA hai ? so he bhagavan Apa kahie isa prakAra zrI gautamasvAmI ke pUchane se isa ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA je NaM cautthassa caMdasaMvaccharassa AdI se NaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajavasANe aNaMtarapacchAkaDe samae) pajjavasANe seNa taccassa abhivaDDhayasaMvaccharassa AdI aNatarapurakkhaDe samae) paDeTA kahela yukti anusAra AraMbha ane samAptine samaya ekaja hovAthI bIjA cAMdra saMvatsarane je samApti samaya che eja jUnAdhika paNuM vagarane samaya trIjA abhivadhita saMvatsarane prAraMbha kALa hoya che. anaMtara puraskRta arthAt avyavahita eTaleke vyavadhAna vagaranA uttarakALa rUpa hoya che. ve mAnA samAtinA samayamA zrIgautamasvAmI prazna pUche cha-(tA seNaM ki pajjavasie Ahieti vaejjA) zrI amita satsa2 vI rIta sabhAta thAya cha ? arthAt tene samApti samaya kaye kahela che? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchAthI tenA uttaramA zrImapAnU De cha-(tA jeNaM cautthassa caMda saMvaccharassa AdI seNaM taccassa abhivaDhiyasaMbaccharaspa pajjavasANe aNaM sarapacchAkaDe samae) prArama bhane samAti samaya ke sAtha04 29vAthA yAthA yAMdra savatsarane meM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 sUryaprajJaptisUtre tsarasyAdistat khalu tRtIyasya abhivarddhitasaMvatsarasya paryavasAnam, anantarapazcAtkRtaH samayaH ? ||-taavditi prAgavat prArambhAvasAnayorekatra sthitatvAt yaH khalu caturthasya cAndrasaMvatsarasyAdiH-prArambhasamayaH syAt tadeva tRtIyasyAbhivarddhitasaMvatsarasya paryavasAnaM-- parisamAptikAlaH syAt, anantarapazcAtkRtaH samayaH-ekatraiva yugapadeva pUrvAparakrameNa parisamApti-prArambhayoH samayo jJeya iti ||-ath tasmin samaye candranakSatrayogaM pRcchati-taM samayaM ca NaM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei" tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ? ||-tsmin samaye-tRtIyAbhivaddhitasaMvatsarasya paryavasAnakAle candraH kena nakSatreNa yunakti-kena nakSatreNa saha yogamadhigacchatIti gautamasya praznAnantaraM bhagavAnAha-'tA uttarAhiM AsADhAhiM' tAvaduttarAbhirASADhAbhiH ||-taavditi prAgvat, uttarASADhA nakSatrasya pazcatArakatvAbahuvacanam, tRtIyasyAbhiva ddhatasaMvatsarasya parisamAptikAle candraH uttarApADhA nakSatreNa saha yukto bhavati // athAsyaivottarApADhAnakSatrasya muhattavibhAgaM karotiprArambha evaM samApti samaya eka hI sAtha rahane se jo cauthe cAMdrasaMvatsara kA prArambha kAla vahIM tIsarA abhivaddhitasaMvatsara kA samApti samaya hotA hai / anantara pazcAt kRta samaya arthAt eka hI sAtha pUrvApara krama se parisamApti evaM prArambha kA samaya samajha leveM / aba usa samaya ke caMdranakSatra yoga ke viSaya meM gautamasvAmI prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhattaNa joei) tIsarA abhivaddhitasaMvatsara kA samApti kAla meM caMdra kisa nakSatra ke sAtha yoga prApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA uttarAhiM AsADhAhiM) uttarASADhA nakSatra pAMca tArAvAlA hone se bahuvacana kahA hai| tIsarA abhivarddhitasaMvatsara ke samApti samaya meM caMdra uttarASADhA nakSatra ke sAtha yoga yukta rahatA hai| aba isa uttarASADhA nakSatra kA muhUrta vibhAga dikhalAte haiNprAraMbhakALa hoya che eja trIjA abhivaddhita saMvatsarano samApti samaya hoya che, anantara pazcAta kRta samaya arthAt eka sAtheja pUrvAparanA kamathI samApti ane prAraMbhano samaya samajI le. - have te samayanA caMdra nakSatra ganA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che. (taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) trI01 abhipadhita savatsaranA samAnii caMdra kayA nakSatranI sAthe yuga prApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmagIna ten| uttaramA zrImAn 4 -(tA uttarAhiM AsADhAhi) uttarASADhA nakSatra pAMca tArAvALuM hovAthI ahIM bahuvacana kahela che. trIjA abhivardhita saMvatsaranA samApti samayamAM caMdra uttarASADhA nakSatranI sAthe gayukta rahe che. have A uttarASADhA nakSatrane bhuita vinA matAvAma mAva cha.-(uttarANaM AsADhANaM terasamuhuttA terasa ya bAvadvibhAgA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam __ 359 'uttarANaM AsADhANaM terasamuhattA nerasa ya vAvahibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTThihA chettA sattAvIsaM cuNiyA bhAgA sesA' uttarANAmASADhAnAM trayodazamuhartAtrayodaza ca dvASaSTi bhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA saptaviMzatizcUrNikA bhAgAH zeSAH // tRtIyasyAbhivaddhitasamvatsarasya paryavasAnasamaye candrayuktasyottarASADhAnakSatrasya trayodazamuhUrtAH, ekasya ca muhattasya trayodaza dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptaviMzati' saptapaSTibhAgA vyatItA bhavanti, avaziSTAzcarNikAbhAgAH zeSAstiSThantIti / / athAtraiva sUryanakSatrayogaM pRcchati-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? // tasmin samaye-tRtIyasyAbhivaddhitasaMvatsarasya paryavasAnakAle sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yogamadhigacchatIti gautamasya praznAnantaraM bhagavAnAha-'tA puNavvasuNA' tAvat punarvasunA ||-tRtiiysNvtsrsy paryavasAnakAle sUryaH punarvasunakSatreNa saha yukto bhavatIti / / ___ athAsyaiva muhUrttasya parimANaM vivRgoti-'puNavyamussa do muhuttA chappaNaM vAvavibhAgA (uttarANaM AsADhANaM terasahuttA terasa ya vAvaTThibhAgA muhattassa yAvahibhAgaM ca sattadvihA chettA sattAvIsaM cuNiyAbhAgA sesA) tIsarA abhivaddhitasaMvatsara kA samAptikAla meM caMdra se yukta uttarASADhA nakSatrakA teraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA terahabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA satAIsa bhAga bItajAtA hai evaM avaziSTa cUNikA bhAga zeSa rahatA hai / aba isa prArambha samApti kAla meM sUrya nakSatrayoga ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhateNaM joei) tIsarA abhivatisaMvatsara kA samApti kAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha yogayukta hokara rahatA hai| isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakarake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA puNNavvasuNA) tIsare saMvatsara ke samApti kAla meM sUrya punarvasu nakSatra ke sAtha yoga vAlA hotA hai / aba isakA muhUrta parimANa muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sadvihA chettA sattAvIsaM cuNiyAbhAgA sesA) zrI manivAdhita saMvatsaranA samApti samayamAM caMdrathI yukta uttarASADhA nakSatranA tera muhUta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tera bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA satyAvIsa bhAga vItI jAya ane bAkIne cUrNikA bhAga zeSa rahe che. have A prAraMbha ane samApti kALamAM sUrya nakSatra ane saMbaMdhamAM zrIgautamasvaamii prazna pUche cha-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakhatteNaM joei) zrI malipadhita sava. nsaranA samApti kALamAM sUrya kayA nakSatranI sAthe gayukta thaIne rahe che? A rIte zrIgItabhasvAmInA prabhane sAmaNIne tenA uttaramA zrImAvAna De che-(tA puNavvasuNNA) trIjA saMvatsaranA samApti samayamAM sUrya punarvasu nakSatranI sAthe vega yukta hoya che. have zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 sUryaprajJaptisUtre muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA saTThI cuNNiyAbhAgA sesA' punarvaso dvauM muhUttauM SaT pazcAzad dvApaSTibhAgA muhUrtasya, dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paSTiccUrNikAbhAgAH zeSAH tRtIyasyAbhivaddhitasaMvatsarasya paryavasAnasamaye sUryayuktasya punarvasunakSatrasya dvau muhattauM ekasya ca muhattasya paTpaJcAzad dvASaSTibhAgAH, ekaM ca dvASaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptapaSTidhA vibhajya yallabdhaM bhavet tAdRzAH SaSTiccUrNikAbhAgAH-(2 ) etAvato bhAgAn vyatItya avaziSTAzca cUrNikAbhAgAH zeSAH yadA tiSThanti tadaiva tRtIyasamvatsarasya parisamApti bhavatIti // asyApi gaNitaprakriyA sUtrasya vyAkhyAnte darzayiSye ||-tdevN tRtIyasaMvatsarasya sAGgaM prArambhaparyavasAnavicAraM jJAtvA caturthasya cAndra saMvatsarasya prArambhasamayaM pRcchati-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthassa caMda saMvakA vivaraNa karate haiM-(puNNavvasussa do muhuttA chappaNNaM bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA saTTI cuNiyAbhAgA sesA) tIsarA abhivadardhita saMvatsarakA samAptikAla meM sUrya ke sAtha yogayukta punarvasu nakSatra kA do muhUrta tathA ekamuhUrtakA bAsaThiyA chappanabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake jo labdha hotA hai, itanA cUrNikA bhAga (2 / / ..) itanAbhAga vItakara jo avaziSTa cUrNikAbhAga zeSa rahe hai usasamaya tIsarA sUryasaMvatsara ko samApti hotI hai| isakI bhI gaNitaprakriyA sUtra ke anta meM dikhlaaveNge| isa prakAra tIsare saMvatsarakA AraMbha evaM samApti viSayaka vicAra jAnakara aba cauthA cAMdra saMvatsarakA prAraMbha kAlake viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM (tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthassa caMdasaMvaccharassa ke AdI tanA mur3ata paribhAnu vi1295 42vAmA mAye cha (puNavvasusta do muhuttA chappaNNaM bAvadvibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaMca sattaTTihA chettA saTThI cuNNiyAbhAgA sesA) alon abhivadhita saMvatsaranA samAptikALamAM punarvasu nakSatra sUryanI sAthe vega yukta hoya che. have tenA muhUrta paribhAnu vi127 421||maa mAve che. (puNavvasussa do muhuttA chappaNNaM bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA saTThI cuNNiyAbhAgA sesA) alon manivadhi ta satsanA samApti kALamAM sUryanA sAthe meLa yukta punarvasu nakSatranA be muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA chappana bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne je labdha thAya che, eTalA cUrNikA bhAga ( ra 6 ) ATalA bhAga vItI gayA pachI je avazeSa cUrNikAbhAga zeSa rahe che, e samaye trIjA sUrya saMvatsaranI samApti thAya che. AnI paNa gaNita prakriyA sUtranA aMtamAM batAvavAmAM Avaze. A rIte trIjA saMvatsAranA AraMbha ane samAptinA saMbaMdhamAM vicAra jANIne have yothA yAMdra sNvts2|| prAmANanA viSayamA zrIgautabhAvAmI prazna pUche che. (tA eesiNaM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___361 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam ccharassa ke AdI Ahietti vaejjA' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM caturthasya candrasambasarasya ka Adi rAkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat eteSAM-prathamoditAnAM paJcAnAM saMvatsarANAM madhye caturthasya cAndrasaMvatsarasya ka AdiH-prArambhasamayaH-AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathayeta // tato bhagavAnAha-'tA je NaM taccassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajjavasANe se NaM catutthassa caMdasaMvaccharassa AdI, aNaMtarapurakkhaDe samae' tAvat yat khalu tRtIyasyAbhivaddhitasaMvatsarasya paryavasAnaM saH khalu caturthasya cAndrasaMvatsarasya AdiH, anantarapuraskRtaH samayaH / / tAvaditi prAgvat khalu iti pAdapUraNe pUrvapratipAditayuktyaiva cakranemikrameNa prArambhaparyavasAnayorekatra sthitatvAt yat khalu tRtIyasyAbhivatisaMvatsarasya paryavasAnaM-parisamAptisamayaH, sa evAnyUnAdhikaH samayaHcaturthasya cAndrasaMvatsarasyAdiH syAdeva, anantarapuraskRtaH samaya:-avyavahitottarakSaNe sthitaH samaya iti ||-tdevN caturthasyAdi tistataH paryavasAnaM pRcchati-'tA se NaM kiM pajjavasie Ahietti vaejjA) ye pUrva kathita pAMca saMvatsaroM meM cauthA vAMdra saMvatsara kA prArambhakAla kaunasA pratipAdina kiyA hai ? so kahiye isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane para uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA jeNaM taccassa abhivar3iyasaMvaccharassa pajavasANe se NaM cautthassa caMdassa saMvaccharassa AdI, aNatarapurakkhaDe samae) tIsarA abhivadardhita saMvatsarakA jo samAptikAla yahI cauthA cAMdra saMvatsara kA ArambhakAla hotA hai, anantara puraskRta samaya hai / arthAt pUrvapratipAdita yukti ke anusAra cakranemi kramAnusAra prArambha evaM samAptikAla eka hI sAtha hone se jo tIsarA abhivadardhitasaMvatsara kA samApti kAla vahI anyUnAdhika samaya cauthA cAMdrasaMvatsarakA prArambhakAla hotA hai, anantara puraskRtasamaya arthAt vinA vyavadhAna uttarakSaNa sthita samaya / isa prakAra cauthA saMvatsarakA prArambhakAla ko jAnakara usakA paMcaNhaM saMvaccharANa cautthastra caMdasaMvaccharassa ke AdI Ahietti vaejjA) 0 pUthita pAMca saMvatsaremAM cothA cAMdra saMvatsarane prAraMbhakALa kayA pratipAdita karela che. te kahe, mApramANe shriigautmsvaamiin| pUchavAthI tanauttaramA zrImAn cha-'tA jeNaM taccassa abhivaDhiyasaMvaccharassa pajjavasANe seNaM cautthassa saMvaccharassa AdI, aNaMtarapurakkhaDe samae) zrI manidhi ta svtsrn| 2 sabhAti me yAthA yasapalsanA AraMbha kALa hoya che. anaMtara puraskRta samaya che, arthAt pUrva pratipAdita yukti anasAra cakanemI krama pramANe prAraMbha ane samApti kALa eka ja sAthe hovAthI je trIjA abhivardhita saMvatsarane samApti kALa che eja anyUnAdhika samaya cothA cAMdra saMvatsarane prAraMbhakALa hoya che. anaMtara puraskRta samaya arthAt vyavadhAna vagara uttarakSaNa sthita samaya A pramANe cethA saMvatsaranA prAraMbhakALane jANIne tenA samAptikALanA saMbaMdhamAM prazna zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 sUryaprazaptisUtre Ahietti vaejjA ?' tAvat saH khalu kiM paryavasita AkhyAta iti vadeta ? ||taavditi prAgvat saH-caturthazcAndrasaMvatsaraH kiM paryavasitaH ?-kadA kutrasthAne paryavasito bhavati ?-kasmin pradeze parisamApti madhigacchati, iti AkhyAtaH-pratipAdita iti vadetkathaya bhagavanniti gautamasyokti zrutvA bhagavAn kathayati-'tA je NaM carimassa amivaDiyasaMvaccharassa AdI se NaM cautthassa caMdasaMvaccharassa pajjavasANe, aNaMtarapacchAkaDe samae' tAvad yaH khalu caramasya abhivaddhitasaMvatsarasyAdi stat khalu caturthasya cAndrasaMvatsarasyaparyavasAnam , anantarapazcAtkRtaH smyH||-taavditi pUrvavat khalu iti vAkyAlaGkAre prArambhaparyavasAnayo rekatra sthitatvAt yaH khalu caramasya-sarvAntimasya-yugAntasthitasya abhivaddhitasambatsarasyAdiH syAt tadeva khalu caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnaM-parisamAptikAlaH syAdityatra kiM citram ? kevalamanantarapazcAtkRtaH samaya:-avyavahite'ntare pUrvakSaNe dhRtaH kAla ityetAvAneva bheda iti / / atha-tasmin kAle candranakSatrayogaM pRcchati'taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa samAptikAla ke viSaya meM prazna karate haiM-(tA seNaM kiM pajjavasie ahietti vaejjA) vaha cauthA cAMdra saMvatsara kisa sthAna meM aura kara samAsa hotA hai| arthAt kisa pradeza meM samApta hotA hai ? he bhagavan vaha Apa kahiye / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn uttara meM kahate haiM(tA jeNaM carimassa abhivaDiyasaMvaccharassa AdI se NaM cautthassa caMdasaMvaccharassa pajjavamANe, aNaMtarapurakkhaDe samapa) prArambha evaM samAti kAla eka hI sAtha hone se jo yuga ke anta meM rahA huvA abhivadardhita saMvatsara kA AdikAla hotA hai vahI cauthA cAndrasaMvatsara kA samApti kAla hotA hai isameM kayA Azcarya kevala anantara pazcAtkRta samaya arthAt avyavahita anantara ke pUrva kSaNa meM rahA huvA kAla itanA hI bheda rahatA hai / usa kAla meM caMdra nakSatra ke yoga viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhapUche che. (tA seNaM kiM pajjavasie Ahietti varajjA) ge yAthu yAMdrasavatsa2 4yA sthAnamAM ane kyAre samApta thAya che? arthAt kayA pradezamAM samApta thAya che? huM bhagavana te Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrIbhagavAna tenA uttaramA cha, (tA jeNaM carimassa abhivaiDhiyAccharamsa AdI seNaM ca utthassa caMda saMvaccharassa pajjavaNe aNaM tarapuramkhaDe samae) mA bhane samApti me4 sAthe thavAthI je yuganA aMtamAM rahela abhivardhita saMvatsarano Adi kALa hoya che, eja cothA cAMdra saMvatsarane samApti kALa hoya che. emAM Azcarya zuM che? kevaLa anaMtara pazcAt kRtasamaya arthAt avyavahita aMtaranA pUrva kSaNamAM rahela kALa eTaleja che. me ma yaMdra nakSatra yo viSayamA zrI gautamasvAmI prazna pUche che (taM samathaM ca gaM zrI suryaprati sUtra : 2 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam yunakti ?-tasmin samaye-caturthacAndrasamvatsarasya paryavasAnasamaye 'Na' iti vAkyAlaGkAre candraH kena nakSatraNa yukti-kena nakSatreNa saha yukto bhavati ? // ityevaM gautamasya jijJAsAM zrutvA bhagavAnAha-'tA uttarAhi AsADhAhi' tAvaduttarAbhirApADhAbhiH ||taavditi pUrvavata uttarASADhAnakSatrasya paJcatArakatvAd bahuvacanam / tena caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnakAle candra uttarASADhA nakSatreNa yukto bhavatIti sAmAnyamuttaraM datvApi tasyaiva uttarApADhA nakSatrasya punaH savizeSa sUkSmAtisUkSmarUpaM muhartAdi vibhAgaM vivRNoti svayameva bhagavAn-'uttarANaM AsADhANaM cattAlIsaM muhuttA cattAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhattassa, bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA causaTThI cuNiyA bhAgA sesA' uttarANAmASAhAnAM catuzcatvAriMzanmuhUrtAH catuzcatvAriMzaJca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA catuHSaSTizcUrNikAmAgAH zeSAH ||-cturthsy cAndrasaMvatsarasya paryavasAnasamaye candrayuktottarApADhAnakSatrasya catuzcatvAriMzanmuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya catuzcatvAriMzad dvApaSTimAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuHpaSTiH sptpssttibhaagaaH-44|| tteNaM joei) cauthe cAMdra saMvatsarake antima samayameM caMdra kaunase nakSatra ke sAtha yoga karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA uttarAhiM AsADhAhiM) uttarASADhA nakSatra pAMca tArAvAlA hone se bahuvacana kahA hai| cauthe cAMdrasaMvatsara ke samAsi kAla meM caMdra uttarASADhA nakSatrase yukta rahatA hai, isa prakAra sAmAnya rUpa se uttaradekara usI uttarASADhA nakSatra kA savizeSa sUkSmAtisUkSma rUpa muhUrtAdi vibhAga kA zrI bhagavAn vivaraNa karate haiM-(uttarANaM AsADhANaM cattAlIsaM muhattA cattAlIsaM ca bAsahibhAgA muhattassa bAvaTibhAgaM ca sattaTTihA chettA causaTTI cuNiyA bhAgA sesA) cauthA cAMdra saMvatsara kA antima samaya meM caMdra ke sAtha rahA huvA uttarASADhA nakSatra kA cumAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta ko bAsaThiyA cumAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA causaTha bhAga-44 caMde ke NaM Nakhatte NaM joei) yAthA yAMdra saMvatsanA matanA samayamA yadra yA nakSatranI sAthe ega kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhAgapaanche -(tA uttarAhiM AsADhAhi) uttarASADhA nakSatra pAya tAzavANa DopAdhI bahuvacana kahela che. cethA cAMdrasaMvatsaranA samAptikALamAM caMdra uttarASADhA nakSatranI sAthe ega karIne rahe che, A pramANe sAmAnya rIte uttara ApIne eja uttarASADhA nakSatranA savizeSa sUkamati sUkSma rUpa muhUrtAdi vibhAganuM zrI bhagavAna vicAraNA kare che. (uttarANaM AsADhANaM ca tAlIsaM muhuttA cattAlIsaM ca bAvaDhimAgA muhuttassa ba badimAgaM ca lattadihA chettA causadvi cuNiyAbhAgA se sA) yAthA yAMdra sNvts2|| satanA samayamA yanI sAthe rahela uttarASADhA nakSatranA cuMmAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA cuMmAlIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3D sUryapraptisUtre etAvato bhAgAnatItya avaziSTA bhAgAH zeSAstiSThanti yadA tadaiva caturthasya cAndrasaMvatsarasya parisamApti bhavatItyarthaH // gaNitaprakriyA vyAkhyAnte darzayiSyate ||athaatraiv sUryanakSatrayogaM pRcchati-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? |-tasmin samaye-caturthasya cAndrasaMvatsarasya parisamAptikAle sUryaH khalu kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yukto bhavatIti gautamasya jijJAsAM zrutvA bhagavAnAha-'puNavvasuNA' tAvat punarvasunA ||-taavditi prAgvata , tasmin samaye khalu sUryaH punarvasu nakSatreNa saha yukto bhavati // athAsyaiva muhUrtavibhAgaM vibhajate-'puNavvasussa UNatIsaM muhuttA ekavIsa bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTrihA chettA sItAlIsaM cuNNiyAbhAgA sesA' punarvaso rUnatrizanmuhartA ekaviMzati SaSTibhAgA muhUrtasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA ThitvA sapta catvAriMzaccUrNikA bhAgAH sex. itanA bhAga bitA kara avaziSTa bhAga zeSa rahe usa samaya cauthe cAMdra saMvatsara kI samApti hotI hai| isakI gaNita prakriyA TIkA ke antame dikhAi jaaygii| aba yahAM sUryanakSatrayoga viSaya meM zrIgautasvAmI prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre ke NaM NakkhattaNa joei) cauthA cAMdrasaMvatsara ke samAsi kAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha yoga karatA haiM ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(puNavvasuNA) usa samaya sUrya punarvasu nakSatra ke sAtha yoga yukta hotA hai / aba isakA muhUrta vibhAga dikhalAte haiM-(puNavvasussa uNatIsaM muhattA ekavIsaM bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA sItAlIsaM cuNiyA bhAgA sesA) cauthA cAMdra saMvatsara kI samApti velA meM sUrya ke sAtha yoga yukta punarvasu nakSatra kA untIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA ikkIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cosaTha bhAga=44 , ATalo bhAga vitAvIne bAkIne bhAga zeSa rahe tyAre cothA cAMdra saMvatsaranI samApti thAya che. AnI gaNita prakriyA TIkAnA aMtabhAgamAM batAvavAmAM Avaze. have ahIM sUrya nakSatra veganA saMbaMdhamAM zrI gautamasvAmI zrI bhagavAnane prazna pUche cha-(taM samayaM ca NaM sUre ke NaM NakkhatteNaM joei) thothA yAMdra saMvatsaranI samApti kALamAM sUrya kyA nakSatranI sAthe vega kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAmajAna tenA uttaramA zrI javAna he cha, (puNavvasuNA) se samaye sUrya dhuna su nakSatranI sAthe vega yukta hoya che, have teno muhurta vibhAga batAvavAmAM Ave che, (puNavvasussa uNatIsaM muhuttA ekavIsaM bAvadvibhAgA muhuttamsa bAvadvibhAgaM sattaTTihA chettA sItAlIsaM cuNNiyAbhAgA sesA) thothA yAMdra sa1tsa2nI samAtimA sUrya nI sAthe yoga yukta punarvasu nakSatranA ogaNatrIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA ekavIsa bhAga zrIsuryapratisUtra : 2 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 365 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam shessaaH|-cturthcaandrsNvtsrprismaaptivelaayaaNsuuryyuktpunrvsunksstrsyaikontriNshnmuhuurtaaH, ekasya ca muhUrtasyaikaviMzati dvaSiSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptacatvAriMzat saptapaSTibhAgA:-(29 / / ) etAvato bhAgAn vyatItya avaziSTAzca cUrNikAbhAgAH zeSAstiSThanti yadA tadaiva caturthacAndrasaMvatsarasya parisamApti rbhavatItyarthaH // tadevaM caturthaparyantAnAM yugasaMvatsarANAM prArambhaparyavasAnayoH sAGgamuttaraM zrutvA paJcamasya prArambhakAlaM jijJAsu gautamaH pRcchati-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa ke AdI Ahie tti vaejjA ?' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM paJcamasyAbhivarddhitasaMvatsarasya ka Adi rAkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat eteSAM-pUrvapratipAditAnAM yugabodhakapaJcAnAM saMvatsarANAM madhye pazcamasya sarvAntimasya abhivaddhitAkhyasya saMvatsarasya ka AdiH-prArambhasamaya AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathayet, tato bhagavAnAha-'tA je NaM cautthassa caMdasaMvaccharassa pajjavasANe se NaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa AdI, aNaMtarapurakkhaDe samae' tAvad yat khalu caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnaM sa khalu bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA seMtAlIsa bhAga (29 ) itanA bhAga vItA kara ke avaziSTa cUNikA bhAga jaba zeSa rahe usI samaya cauthA cAMdrasaMvatsara samApta hotA hai| isa prakAra caturtha saMvatsara paryanta ke yuga saMvatsaroM ke Arambha evaM samApti samaya ke viSaya meM sayuktika uttara sunakara ke zrI gautamasvAmI pAMcaveM saMvatsara ke prArambhakAla ke viSaya meM prazna karate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa ke AdI Ahietti vaeMjA) ye pUrvapratipAdita yugabodhaka pAMca saMvatsaroM meM sarvAntima pAMcavAM jo abhivarddhita saMvatsara hai, usakA prArambhakAla kaunasA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan Apa kahiye / isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA je NaM causthassa caMda saMvaccharassa pajavasANa se NaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa AdI, tathA bAsaThiyA eka bhAga bhAganA saDasaDiyA suDatAlIsa bhAga (2 ) ATalA bhAga vitAvIne bAkIne cUrNikA bhAga zeSa rahe eja samaye ethuM cAMdra saMvatsara samApta thAya che, A rIte cothA saMvatsara sudhInA yuga saMvatsaronA AraMbha ane samApti samayanA saMbaMdhamAM sayuktika uttara sAMbhaLIne zrI gautamasvAmI pAMcamAM abhivardhita saMvatsaranA prAramana samayamA prazna pUche cha-(tA eesi gaM paMcaNha saMvaccharANaM paMcamasma abhivaDhiyasaMvaccharassa ke AdI Ahienti vamajjA) - pUrva pratipAhita yugayo54 pAya savasamA sarvAnitama pAMcamuM je abhivardhita saMvatsara che, tene prAraMbhakALa kaye pratipAdita karela che? te he bhagavAn Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttama zrI bhAvAn 4 cha- (tA je NaM cautthassa caMdasaMvaccharassa pajjavasANe se . zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryapratisUtra paJcamasya abhivaddhitasaMvatsarasyAdiH, anantarapuraskRtaH samaya iti, vRttaparidhau vibhaktAnAM vibhAgAnAM madhye prArambhaparyavasAnayo rekatrasthitatvAt yat khalu caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnaM-paryavasAnakAlaH sa eva khalu anyUnAdhikarUpaH samayaH paJcamasyAmivarddhitasaMvatsarasyAdiH-prArambhasamayo bhavatyeva / anantarapuraskRtaH samayaH avyavahitottarakAle dhRtaH samayaH syAt ||-athaasyaiv paryavasAnakAlaM pRcchati-'tA se NaM kiM pajjavasie ?' tAvat sa khalu kiM paryavasitaH ? ||-taavditi prAgavat saH-paJcamo'bhiddhitAkhyaH saMvatsaraH khala iti vAkyAlaGkAre kiM paryavasitaH ?-kadA kutra vA parisamAptimadhigacchatIti gautamasya jijJAsAM zrutvA bhagavAnAha-'tA je NaM paDhamassa caMdasaMvaccharassa AdI se NaM paMcamassa abhibar3iyasaMvaccharassa pajjavasANe aNaMtarapacchAkaDe samae' tAvad yaH khalu prathamasya cAndrasamvatsarasyAdistadeva paJcamasyAbhivaddhitasamvatsarasya paryavasAnam, anantarapazcAtkRtaH samayaH ||-taavditi prAgvat , pUrvapratipAditayuktyaiva prArambhaparyavasAnayo rekara sthitatvAta aNaMtarapurakkhaDe samae) vRttaparidhi meM vibhAga kiye huve vibhAgoM meM prArambha evaM samApti samaya eka hI sAtha hone se cauthe cAMdra saMvatsara kA jo samApti kAla hotA hai, vahI anyUnAdhika panese pAMcaveM abhivatisaMvatsara kA prArambha kAla hotA hai, anantara puraskRta samaya arthAt avyavahita uttarakAla meM rahA huvA smy| ____ aba pAMcaveM saMvatsara kA samApti kAla ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA se NaM kiM pajavasie ?) pAMcavAM abhivatisaMvatsara kaba evaM kahAM para samApta hotA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA je NaM paDhamassa caMdasaMvaccharassa AdI se NaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa pajjavasANe aNaMtarapurakkhaDe samae) pUrvapratipAdita yukti ke anusAra prArambha evaM samApti kAla eka hI sAtha hone se jo pahalA cAMdrapaMcamassa abhivaDUDhiyasaMvaccharassa AdI, aNaMtarapuraka khaDe samae) vRttaparidhimA vimA karavAmAM Avela bhAgamAM prAraMbha ane samAptino samaya eka sAthe ja hovAthI cothA cAMdra saMvatsarane je samApti samaya hoya che, e ja nyUnAdhikapaNa vagara pAMcamA abhivardhita saMvatsarano prAraMbhakALa hoya che. anantara puraskRta samaya arthAt avyavahita uttarakALamAM rahela samaya. have pAMcamAM abhivardhita saMvatsaranA samAptikALanA saMbaMdhamAM zrI gautamasvAmI prazna pUche cha-(tA se NaM ki pajjavasie) pAyabhu manivAdhita savatsa2 yAre bhane 4yAM samApta thAya che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrI bhAgavaan 49 cha-(tA je NaM paDhamassa caMdasaMvaccharassa AdI se NaM paMcamassa abhivaDhiyasaMyaccharassa pajjavasANe aNaMtarapurakkhaDe samae) pUrva pratipAdita yuti pramANe pAsa ane samAtism eka sAthe ja hovAthI pahelA cAMdrasaMvatsarane je prAraMbhakALa hoya che, e ja kALa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam 367 yaH khalu prathamasya cAndrasaMvatsarasyAdiH syAt sa evAnyUnAdhikarUpaH kAlaH paJcamasyAbhivarddhitAkhyasya saMvatsarasya paryavasAnakAlo bhavet / anantarapazcAtkRtaH samayaH-avyavahita pUrvakSaNe dhRtaH samyaH syAditi ||-athAtraiva cAndranakSatrayogaM pRcchati-'taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?' tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatraNaM yunakti ? ||-tsmin samaye-paJcamasyAbhivarddhitAkhyasya sambatsarasya paryavasAnakAle, ceti pAdapUraNe, khalvitivAkyAlaGkAre, candraH kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yukto bhavati ? // tato bhagarAnAha-'tA uttarAhiM AsADhAhi' tAvaduttarAbhirASADhAbhiH ||-taavditi pUrvavat uttarASADhA nakSatrasya paJcatArakatvAd bahuvacanam / tena pazcamasyAbhivatisaMvatsarasya paryavasAnakAle candra uttarASADhA nakSatreNa yukto bhavati ||-athaasyaiv nakSatrasya muhUrta vibhAgaM visphoTayati'uttarANaM AsAhANaM carimasamae' uttarANAmApADhAnAM caramasamayaH ||-pshcmsyaabhivddhitsy saMvatsarasya paryavasAnakAle candrayuktasyottarASADhA nakSatrasyAntimo bhAgastiSThediti bhagasaMvatsara kA prArambha kAla hotA hai vahI kAla nyUnAdhika pane sivAya pAMcaveM abhivaddhita saMvatsara kA samApti kAla hotA hai / anantara pazcAt kRta samaya arthAt avyavahita pUrvakSaNa yukta samaya hotA hai| aba yahA~ para cAMdra nakSatra yoga ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM caMde ke NaM Navatte NaM joei) pAMcaveM abhivaddhita saMvatsara kA samApti kAla meM caMdra kisa nakSatra ke sAtha yoga karatA hai ? isa prazna ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA uttarAhiM AsADhAhi) uttarASADhA nakSatra pAMca tArAvAlA hone se yahAM bahuvacana kahe haiM / pAMcaveM abhivaddhi tasaMvatsara ke samAsikAra meM caMdra uttarASADhA nakSatra ke sAtha yoga yukta hotA hai / aba isa uttarASADhA nakSatra kA muhata vibhAga spaSTa karate haiM-(uttarANaM AsADhANaM caritrasamae) pAMcA abhivaddhita saMvatsara kI samApti kAla meM caMdra yoga yukta uttarASADhA nakSatra kA antima samaya hotA hai| kAraNa yuga kI samApti nyUnAdhikapaNa rahita pAMcamA abhivati saMvatsarane samAptikALa hoya che. anaMtara pazcAt kRta samaya arthAt avyavahita pUrva kSaNa yukta samaya hoya che. have 24ii yAMdra an 21nA samayamA zrI gautamAbhI prazna pUche cha-(taM samaya ca NaM caMde ke NaM NakkhatteNaM jogai) pAyamA abhivadhita savatsa2na! samAptima ya 4yA nakSatrana sAthai yo yuddhata DAya cha ? 2 // prazna uttaramA zrI pAn 4 -(tA uttarAhiM AsADhAhiM) uttarASADhA nakSatra pAya tAzavANu pAthI mI makyana Desa che, pAyamA abhivadhita saMvatsaranA samApti samayamAM caMdra uttarASADhA nakSatranI sAthe gayukta hoya cha. ve 24. uttarASADhA nakSatrane bhuta vimA 2578 42 cha.-(uttarANaM AsADhaNaM carima samae) pAMyamA anidhi ta saMvatsaranA samAmi mA ya yogayuta uttarASADhA nakSatranA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 sUryaprajJaptisatre vato'bhiprAyaH // yugasamAptikAle candrayuktanakSatrasya parizeSAsambhavAt // ___ athAtraiva sUryanakSatrayogaM pRcchati-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH keNa nakSatreNa yunakti ? ||-tsmin samaye-paJcamasyAbhivadhitAkhyasya saMvatsarasya parisamAptikAle sUryaH khalu kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yukto bhavati ? / tato bhagavAnAha-'tA pusse gaM' tAvat puSyeNa ||-taavditi prAgavat puSyeNapaJcamasyAbhivaddhitAkhyasaMvatsarasya paryavasAnakAle sUryaH khalu puSyanakSatreNa saha yukto bhavati // ___ atha muhUrtavibhAgaM karoti-'pussassa NaM ekkavIsaM muhuttA tetAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA tettIsaM cuNiyAbhAgA sesA' puSyasya khalu ekaviMzati muhUrtA stricatvAriMzad dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA trayastriMzat cUrNikAbhAgAH zeSAH ||-yugaantpuurnnsy paJcamasyAbhirddhitAkhyasya saMvatsarasya paryavasAnakAle sUryayuktasya puSyanakSatrasya khalu ekaviMzati muhUrtAH 21 / ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzad dvApaSTibhAgAH- / ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzat saptapaSTikAla meM caMdra yukta nakSatra kA vizeSa honA asaMbhavita hotA hai / __ aba yahAM para sUrya nakSatra ke yoga viSaya meM prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre ke NaM Nakkhatte NaM joei) pAMcaveM abhivarddhita saMvatsara ke samApti kAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha rahakara yoga prApta karatA hai ? usake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA pusse NaM) pAMcaveM abhivarddhita saMvatsara kA samApti kAla meM sUrya puSya nakSatra ke sAtha yoga yukta hotA hai| aba isakA muharta vibhAga nirdiSTa kara ke kahate haiM-(pussassa NaM ekavIsaM muhattA tetAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhattassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA tettIsa cuNiyA bhAgA sesA) yugAnta pUraka pAMcaveM abhivaddhita saMvatsara kA antima samaya meM sUrya yukta puSya nakSatra kA ikkIsa muhUrta 21 // tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA antima samaya hoya che, kAraNa ke yuganA samAptikALamAM caMdrayukta nakSatranuM vizeSa hovuM asaMbhavita hoya che. mI sUrya nakSatranA yo samayamA prazna 42vAmAM Ave che.-(taM samayaM ca NaM sare keNa NakkhatteNa jorai) pAMyamA samiti saMvatsaranA samApti samayamA sUrya kayA nakSatranI sAthe rahIne yoga prApta kare che? A praznanA uttaramAM zrIbhagavAna kahe che (tA pusseNaM) pAMyamA mamivAtasavatsaranA samApti bhI sUrya puSya nakSatranI sAthe vega yukta hoya che. ve mAno muta vibhA matAmaya mAve che.-(pussassa NaM ekatrIsaM muhuttA tetAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA tettIsaM cuNiyAbhAgA sesA) yugAntapUraka pAMcamAM abhivardhita saMvatsaranA aMtima samayamAM sUrya yukta puSya nakSatranA ekavIsa 21 muharta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA seMtAlIsa bhAga rU tathA bAsaThiyA eka zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam / 369 bhAgAH- arthaat-(21||3||) etAvato bhAgAnatItya zeSeSu cUrNikAbhAgeSu satsu pazcamamabhivaddhitAkhyaM saMvatsaraM parisamAptimadhigacchatItyabhiprAyaH / kathamatra sUryanakSatraM sAvayavaM tiSThatIti cet ? ucyate-yugAntaH khalu cAndrasamvatsareNa paripUrNo bhavati tena candrayuktanakSatraM yugAnte sarvAtmanA parisamApti mupagacchet sUryayukta nakSatraM tu sAvayavaM tiSThatyeva, (saura varSAntAbhAvAt) // tadevam ekasaptati (71) tama sUtrasya vyAkhyAnaM paripUrNam // samprati-gaNita kramasyadigadarzanaM prArabhyatetatra dvitIyacAndrasambatsaraparisamAptikAle gaNitabhAvanA kriyate yathAtra dvitIyacAndrasamvatsaraparisamApti zcaturviMzatitamapaurNamAsIparisamAptau bhavati / tenAtra guNaka catuviMzatiH 24 syAt / sarvatra nakSatra dhruvarAzistu 66 SaTSaSTirmuhUrtAH ekasya ca muhUrtasya paJcadvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekaH saptapaSTibhAgAH, ityevaM pramANo tiyAlIsa bhAga / tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tettIsa bhAga / arthAt (21 / / ) itanA bhAga vyatIta kara ke cUrNikA bhAga zeSa rahane para pAMcaveM abhivati saMvatsara ko samApta karatA hai / yahAM para sUrya nakSatra sAvayava kisa prakAra hotA hai ? so kahate haiM-yuga kA anta cAMdra saMvatsara se pUrNa hotA hai / ataH caMdra yukta nakSatra yuga ke anta meM samApta ho jAtA hai| sUrya yukta nakSatra to sAvayava rahatA hI hai, kAraNa kI saura varSa kA anta nahIM hotA hai / isa prakAra ikotaraveM sUtra kI vyAkyA paripUrNa hotI hai| ____ aba gaNitakrama kA digdarzana prArambha karate haiM-dUsare cAMdra saMvatsara ke samAptikAla kI gaNita prakriyA dikhalAi jAtI hai-dUsarA cAMdrasaMvatsara kI samApti covIsavIM pUrNimA samApta hone para hotI hai| ataH yahAM para cauvIsa guNaka hote haiM-sarvatra nakSatra kI dhruvarAzi to 66 chiyAsaThamuharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAgo 3 arthAt 21 ja ATalA bhAga vItyA pachI cUrNikA bhAga zeSa rahe tyAre pAMcamAM abhivardhita saMvatsarane samApta kare che. ahIM sUrya nakSatra sAvayava kevI rIte thAya che? te batAve che. yugane aMta cAMdrasaMvatsaramAM pUrNa thAya che. tethI caMdrayukta nakSatra yuganA aMtamAM samApta thAya che. sUryayukta nakSatra sAva thaI ja rahe che. kAraNake sauravarSane aMta thato nathI. A rIte A ekoteramA sUtranI vyAkhyA paripUrNa thAya che. have gaNitakamanuM dimUdarzana prAraMbha karavAmAM Ave che. bIjA cAMdrasaMvatsaranA samAptikALanI gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che. bIjA cAMdra saMvatsaranI samApti vIsamI pUrNimA samApta thAya tyAre thAya che. tethI ahIM vIsa guNaka hoya che. badhe nakSatranI dhruvarAzi te 6 dArA chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pAMca bhAga zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre 370 bhavati / tenAyaM dhruvarAziH etena caturviMzatyA guNakena guNyate - (63) 424= (1584|| jAtAni caturazItyadhikAni paJcadazazatAni muhUrttAnAm, muhUrtagatAnAM ca dvASaSTibhAgAnAM viMzatyadhikaM zatamekam / ekasya ca dvApaSTibhAgasya caturviMzati saptapAMSTibhAgA - 1584 / tato'smAt ekonaviMzatyadhikai raSTAmirmuhUrta zatai: - 819 / ekasya ca muhUrttasya caturviMzatyA dvApaSTibhAgaiH / ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTSaSTayA saptaSaSTibhAgaiHekaH paripUrNo nakSatraparyAyaH zuddhayati / yathA ( 1584 | | ) - ( 819 ) - pUrvoktavat yathAsthAnakrameNa zodhamakriyayA zodhite sati pathAttiSThati - (765) tataH sthitAni taJcaSaSTyadhikAni saptamuhUrttazatAni - 765 | muharttagatAnAM ca dvASaSTibhAgAnAM paJcanavatiH / ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcaviMzatiH saptaSaSTimAgAH- tataH (satteva coyAlA) ityAdi lokta vacanAt (743) tricatvAriMzadadhikaiH saptamirmuharttazataiH 743 / ekasya eka bhAga itanA pramANa hotA hai / ataH isa dhruvarAzi ko pUrvokta covIsa se guNAkare (666) + 24 =1584 / 3 cheM isa prakAra paMdrahaso caurAsImuhUrta tathA eka muhUrtagata bAsaThiyA bhAga kA eka so vIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sasaThiyA covIsa bhAga = 1584 hote haiM inameM se ATha so unnIsa muhUrtoM se 819 / tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga se eka paripUrNa nakSatra paryAya zuddha hotA hai, jaise ki (1584 / / - 819 / pUrva kathita prakAra se yathAsthAna kramAnusAra zodhana kriyA se zodhita karane para pazcAt (765 sAta so paisaThamuhUrta 765 tathA muhUrtagata vAsaThiyA paMcANubhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paccIsabhAga- hai tatpazcAt (satteva coyAlA) ityAdi mUlokta vacanAnusAra ( 743) sAtaso tiyAlIsa tathA ' khAsayiA eka bhAganA saDaThiyA eka bhAga ATaluM pramANa hoya che. tethI A dhruvarAzinA pUrvokta covIsathI guNAkAra karavA 66 324=15842deg4 A rIte paMdaraso cAyazI muhUta tathA eka muhUrtInA khAsiyA bha!ganA ekasovIsa bhAga tathA mADhiyA eka bhAganA saDasakriyA cAvIsa bhAga 158424 thAya che, ATalAmAMthI AThasA egaNIsa 819. muhUrtAthI tathA eka muhUrtanA khADiyA cAvIsa bhAga tathA khADiyA e bhAganA saDasiyA chAsaDa bhAga thI eka paripUrNa nakSatraparyAya zuddha thAya che. jemake--(1584412:34)-81924 pUrva kathita prakArathI yathAsthAna kramAnusAra zeAdhana kriyAthI zAdhita karavAthI pachIthI (76pApu) sAtase pAMsaTha muhUrta 7655 tathA eka muhUrtanA khAsiyA paMcANuM bhAga 5 tathA khADiyA eka bhAganA saDasiyA parathIsa lAga de rahe che. te pachI (satteva coyAlA) hariyAhi bhUjhouna vayana prabhA (743 / / I) sAtase te'tAlIsa muhUta 7435 tathA eka muhUtanA khAsayiA covIsa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJamiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdaza prAbhRtam ca muhUrttasya caturviMzatyA dvApaSTibhAgaiH ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTSaSTyA saptaSaSTibhAgaiHabhidAdIni mUlaparyantAni parizodhanIyAni (765) - (743) - pUrvota krameNa sthAnAGgazodhananiyamena parizodhite sati sthitAH pazcAt (22) dvAviMzatimuhurttAH, ekasya ca muharttasyASTau dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgarUpa paviMzatiH saptaSaSTibhAgAH-22zI tataH pUrvASADhA nakSatrasya sampUrNa kSetratvAt tanmAnaM triMzanmuhUrttasamaM bhavati / tena triMzanmuhUrtebhyaH parizodhyate yathA - 30- (22) zodhana kriyayA zodhite sati sati dvitIya cAndrasamvatsarasya paryavasAnakAle samAgate pUrvASADhA nakSatrasya muharttAH, ekasya ca muhUrttasya tripaJcAzad dvApaSTibhAgAH- ekasya ca dvApaSTibhAgasyaika catvAriMzatsaptaSaSTibhAgAH- arthAt 7 evaM bhUtAH zepAstiSThantItyarthaH / uktaM ca mUle 'puvvANaM AsAhANaM sattanuhuttA tevaNNaM va bAvadvibhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThiA chettA igamuhUrta 743 / tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA covIsa bhAga 3 / vAsaThiyA eka bhAga kA sadasadiyA chiyAsaThabhAga se abhijita se lekara mUla paryanta ke nakSatroM ko zodhita kare (765 | | hai ) - ( 743 / / pUrvokta krama se sthAnAMga zodhana niyama se zodhita kare to pazcAt (22 / / ) bAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA ATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chAIsa bhAga-22 / 6 / tadanantara pUrvASADhA nakSatra saMpUrNa kSetravAlA hone se usakA mAna tIsa muhUrta pramANa hotA hai / ataH tIsa muhUrta se usako zodhita kare - 30- (22 / / ) zodhanakriyA se zodhita kare to dUsarA cAMdra saMvatsara kA samApti kAla Ane para pUrvASADhA nakSatra kA sAta muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tirapana bhAga hai tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikatAlIsa bhAga hai arthAt 7 / / hai itanA zeSa rahatA hai / mUla meM kahA bhI hai- (putravANaM AsADhANaM satta muhuttA, tevaNNaM ca bAsaTTibhAgA muttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA igalAtIsaM cuNNiyAbhAgA sesA) bhAga rlR4 tathA khAsiyA eka bhAganA saDasiyA chAsaTha bhAga kuMthI abhijItathI laIne bhUNaparyantanA nakSatrone zodhita 42vA (76) (74) yUveti bhathI sthAMnAMga zeAdhana niyamathI zaiASita kare teA pachI 22ArI khAvIsa muSkRta tathA eka muhUrtanA khADiyA ADe bhAga tathA mAsiyA eka bhAganA saDasaThayA chavvIsa bhAga rAdAra rahe che. te pachI pUrvASADhA nakSatra saMpUrNa kSetravALu hovAthI tenu pramANa trIsa muhUrtInu thAya che. tethI trIsa muhUthI tene zedhita karavuM 3-(rarAsara) zeAdhana kriyAthI zeSita kare teA bIjA cAMdra saMvatsaranA samAptikALa Ave tyAre pUrvASTADhA nakSatranA sAta muhUrta tathA eka muhUrtInA khAsayiA trepana bhAga prlR tathA khAsiya eka bhAganA saDasiyA ekatAlIsa bhAga 4 arthAt chA, ATalA zeSa rahe che zrI suryaprajJapti sUtra : 2 371 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 sUryaprajJaptisUtre tAlIsaM cuNNiyAbhAgA sesA' iti // athAtraiva sUryeNa yuktasya punarvasu nakSatrasya dvAcatvAriMzanmuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya paJcatriMzad dvApaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya sapta saptapaSTibhAgAH zeSAH-(42rs) iti sAdhyate-tathAhi-sa evaM pUrvokto dhruvarAzi:(66 ) SaTpaSTirmuhUrtAH ekasya ca muhUrtasya paJcadvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekaH saptaSaSTibhAgazceti pUrvoktena caturviMzatyA guNakena guNyate-(66 )x 24=(1584 / H)jAtAni caturazItyadhikAni paJcadazazatAni muhUrtAnAM, muhUrtAnAM ca dvASaSTibhAgAnAM viMzatyuttaraM zatam, ekasya ca dvApaSTibhAgasya caturviMzatiH saptaSaSTibhAgA iti / tata etasmAt saMpUrNa eko nakSatraparyAyaH parizodhanIyaH / sa caivamasti-(819 ) ekonaviMzatyadhika raSTabhiH zata muhUrtAnAm, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTpaSTayA saptapaSTibhAgairekaH paripUrNoM nakSatraparyAyaH shuddhH-(15843)-(819||5)=765| 3) pUrvoktavat sthAnaniyama aba yahAM para sUrya ke sAtha yoga yukta punarvasu nakSatra kA bAyAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paiMtIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sAta bhAga zeSa rahatA hai-(42||) isa prakAra rahatA hai| aba pUrvokta jo dhruvarAzi-(66 / / ) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga hai unako pUrvokta covIsa guNaka se guNA kare to (66 / / )+24% (1584 / 3 / ) isa prakAra paMdraha so caurAzI muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so vIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA covIsa bhAga hote haiN| inameM se saMpUrNa eka nakSatra paryAya ko zodhita kare vaha isa prakAra se hotA hai-(819 / / / ) ATha so unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAmaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bhUgamA 4ghu 594 cha. (puvvANaM AsADhANaM satta muhuttA, tevaNNaMca bAsadvibhAgA muhuttassa bAsadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA igatAlIsa cuNNiyAbhAgA sesA) have ahIM sUryanI sAthe gayukta punarvasu nakSatranA beMtAlIsa muhUrta tathA eka muhartana bAsaThiyA pAMtrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAgane saDasaThiyA sAta bhAga zeSa he cha. (42 / 356) ve pUjita dhruvazi=(681 ) ch|44 muDUta tathA me muzta nA mAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga che. tene pUrvokta vIsa guthI guguvA mo-(661656)+24=(158413064) mA zata paraso yo| muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ekavIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA vIsa bhAga thAya che. AmAMthI saMpUrNa eka nakSatra paryAyane rodhita karavuM. te A prakAre thAya che.-(81lAre ) AThaso ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cAvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAgathI eka purepuruM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdaza prAbhRtam krameNa parizodhite sati sthitAni pazcAt paJcapaSTayadhikAni saptazatAni 765 muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya pazcanavati piSTibhAgAH- ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcaviMzatiH saptapaSTibhAgA:-(7653) ityevaM parizodhanAcchepA stiSThanti, tata etebhyaH puSyasya zodhanakaH parizodhanIyaH, sa ca zodhanaka ekonaviMzati muhartAH ekasya ca muhUrtasya tri catvAriMzad dvApaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzad sptpssttibhaagaaH-(19|| 4) ebhirbhAgaH puSyaH zuddhastathA kriyate (765 / 8)- (19 )=(746 ) sthitAni pazcAt muhartAnAM saptazatAni paTcatvAriMzadadhikAni ekasya ca muhUrtasyaikapaJcAzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikonaSaSTiH saptapaSTi bhaagaa:-(746| 3 / ) tato bhUyo'pyetasmAta (744 / / 5) saptabhimuhartazatai zcatuzcatvAriMzadadhikaiH, ekasya ca muhUrttasya caturviMzatyA dvApaSTibhAgaH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paTpaSTayA saptaSachiyAsaTha bhAga se eka paripUrNa nakSatra paryAya zuddha hotA hai| (1584 / 123 / )-(819 / / / )=(765 / / ) pUrvoktAnusAra sthAna niyama ke krama se zodhita kare to pazcAt sAta so paiMsaTha 765 / muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paMcAgu bhAga 2 tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacIsa bhaag-(765|3|) isa prakAra zodhana karane se itanA zeSa rahatA hai, ataH inameM se puSyanakSatra kA zodhanaka ko zodhita kare / vaha zodhanaka unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tiyAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga (19 ) itanA bhAga se puSya nakSatra ko zuddha kare jo isa prakAra (765 / / )-(19 / / 3)=(746 / / ) zodhita karane se pazcAt sAtaso chiyAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unasaTha bhAga(746 ) rahate haiM ataH phira se inameM se (744 / / ) sAtaso cumAlosa nakSatra paryAya zuddha tha ya che. (1584 / 13034 / -81816466)=79565.35 pUrvAta prakArathI sthAna niyamanA kramathI zedhita kare te pachithI sAta pAMsaTha 765 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA paMcANuM bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA pacIsa bhAga=(6pArU 4 ) A rIte sevana karavAthI ATalA zeSa rahe che. tethI temAMthI puSya nakSatranA zeAdhanakane dhita karavA. te zedhanaka ogaNIsa muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAga (19ADuM) ATalA bhAgathI puSya nakSatrane zuddha karavA. je A pramANe (795 / 1 / 7 / )-(1863.3)=(749 / 33 / 7) mA rIte zApita 42vAthI pachIthI sAtaso beMtAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ekAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA sasaThiyA mAsA mA (746 / 13 / 7) 29 che, tethI zathI AmAthI (744 / 31) zrI suryaprajJapti sUtra: Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 51 50 ER-RE 62 sUryaprajJaptisUtre bhAga pAna ArdrA paryantAni zuddhAni, tathA kriyate - (746 / / )-(744 / / )-(2 / / N) sthitau pazcAt dvau muhattau ekasya ca muhUrttasya paDaviMzati dvaSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya paSTiH saptaSaSTibhAgAH / tataH punarvasu nakSatrasya yarddhakSetratvAt tanmAnaM paJcacatvAriMzanmuhUrttAH tena paJcacatvAriMzanmuhUrtebhyaH parizodhanena 45 - (2 / ch|)-(42 / / N) athAtra zodhanakriyA pradarzyate paJcacatvAriMzadmuhurtebhyaH dvau muhattauM zodhitau 45 - 2 = 43 | sthitAstricatvAriMzamuharttAH / agretanakriyApracArArthaM tebhya eko muhUrttI gRhotastena tatra sthitA dvAcatvAriMzanmuhUrttAH 42 / tataH sAvayavAMkasya yogaviyogAdI pAThayoktaniyamena kriyA yathA-1-6=" avaziSTAH SaTtriMzad STabhAgAH / asmAdapyekaM gRhItam tena sthitAH paJcatriMzad dvASaSTibhAgAH / tatazca muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga se azleSA se lekara ArdrA paryanta ke nakSatroM ko zodhita kare (74636) - (744136)= (2) isaprakAra zodhita karane se pazcAt do muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA chAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saGasaThiyA sATha bhAga rahate haiM / tadanantara punarvasu nakSatra dvayakSetravAlA hone se usakA mAna paiMtAlIsa muhUrta kA hotA hai, ataH paiMtAlIsa muhUrta meM se zodhana karane se 45 (26) = (42) aba yahAM para zodhanakriyA dikhalAte hai - paiMtAlIsa muhUrta meM se do muhUrta zodhita karane se 45-2=43 tayAvIsa muhUrta bacate haiM, Age kI kriyA karane ke hetu se unameM se eka muhUrta grahaNa kareM ataH vahAM para bayAlIsa muhUrta rahatA hai / tatpazcAt sAvayava yogaviyogAdi se pAThaka niyama se isaprakAra se kriyA kI jAtI hai-1-66 avaziSTa bAsaThiyA chattIsa bhAga rahate haiM, inameM se bhI eka grahaNa kare sAtase! cuMmAlIsa muhUta tathA eka muhUtanA bAsiyA cAvIsa bhAga tathA khAsayiA eka bhAganA saDasaThayA chAsaTha bhAgathI azleSA nakSatrathI laine A pantanA nakSatrane zodhita 421 (749/13) - (744I) (2) A rIte zodhita svArthI paachLathI be muhUrta tathA eka muhUrtInA bAsiyA chavvIsa bhAga tathA bAsiyA eka bhAganA saDasiyA sAThe bhAga rahe che. te pachI punarvasu nakSatra ya kSetravALuM hovAthI tenu mAna pistAlIsa muhUta nuM thAya che. tethI pistAlIsa muhUtamAMthI zeAdhana karavAthI 45-(2 (7)= (42) have ahIM zeAdhanakrayA khatAve che, pistAlIsa muhUtamAMthI be muhUta zAdhita karavAthI 45-2=43 tetAlIsa muhUta khace che. AgaLanI kriyA karavAnA hatuthI eka mudbhUta grahaNa karavuM. tethI tyAM betAlIsa muhUta rahe che, te pachI sAvayava ceAga viyegA hithI pAThouta niyamathI A rIte hiyA zvAmAM Ave che, (133 / 12+2=I) avazeSa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam 375 1----ata AgataM dvitIyacAndrasamvatsarasya paryavasAnakAle punarvasu nakSatrasya dvAcatvAriMzanmuhaH -42 / ekasya ca muhartasya paJcatriMzada dvApaSTibhAgA / ekasya ca dvApaSTibhAgasya sapta saptapaSTibhAgAH shepaaH-42|| iti uktaM ca mUle-'puNavyasussa NaM bAyAlIsaM muhunA paNatIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvavibhAgaM ca sattahihA chettA satta cuNiyA bhAgA sesA' iti // ____ atha-tRtIyasyAbhivar3itAkhyasya saMvatsarasya paryavasAnasamaye gaNitaprakriyA pradarzyateyato hi abhivaddhitAkhyaH saMvatsaratrayodazabhirmAsaiH paripUrNoM bhavati, tena tRtIyasyAbhivaddhitAkhyasya saMvatsarastha parisamAptiH saptatriMzatA paurNamAsI bhirbhaveta tenAtra guNakarAzi:37 saptatriMzat syAt / tatazca sa eva pUrvokto dhruvarAziH-(66 / / ) SaTpaSTirmuhUrtAH, ekasya ca muhUrttasya paJcadvApaSTi mAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaH saptapaSTibhAgaH, so'yaM dhruvarAziH saptatriMzatA guNakana ved guNyate tadA jAtAni pazcAt dvAcatvAriMzadadhikAni to bAmaThiyA paiMta ma bhAga rahatA hai|| tatpazcAt 1-3-8 aba dUsarA cAMda maMvatsara kA aMtakAla meM punarvasu nakSatra kA cayAlosa muhUrta 42 tathA eka muharta kA bAsaThiyA paiMtIsa bhAga 3 tathA bAsaMThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sAta bhAga zeSa rahatA hai 42 mUlameM kahA bhI hai-(puNavasussaNaM bayAlIsaM muhuttA paNatIsaM ca bAsahibhAgA muhuttassa bAsahibhAgaM ca sattahihA chettA satta cuNiyA bhAgA sesA) iti / aba tIsarA abhivaddhita saMvatsara kI samApti samaya kI gaNita prakriyA dikhalAte haiM-abhivaddhit saMvatsara terahamAsa se pUrNa hotA hai, ataH tIsare abhivadbhuita saMvatsara kI samApti, saitIsa pUrNimA se hotI hai, ataH yahAM para guNaka rAzi 37 saitIsa hotI hai / tatpazcAt pUrvokta dhruvarAzi (66 ) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga vaha dhruvarAzi ko saitIsa 37 guNaka se bAsayiA chatrIsabhAga rahe che, temAMthI paNa eka grahaNa kare te bAsakyiA pAMtrIsa bhAga rahe che. rUpa te pachI ( 7 pha"=4) have bIjA cAMdra saMvatsarA beMtAlIsa 42 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pAMtrIsa bhAga 2 tathA bAsaThiyA eka bhAganA sAyA sAta // OM zeSa 27 che. 42 / 3 / 6 bhUkhamA thu 50 che, (puNavvasussa Na bAyAlIsaM muhuttA paNatIsaM ca * bAsadribhAgA muhuttassa bAsaTThibhAgaM ca sattadvihA chettA satta cuNNiyAbhAgA sesA) iti - have trIjA abhivardhita saMvatsaranI samApti samayanI gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che, abhivardhita saMvatsara tera mahInAmAM purUM thAya che, tethI trIjA abhivardhita saMvatsaranI samApti sADatrIsa pUrNimAthI thAya che, tethI ahIM guNuka rAzi 37 sADatrIsa thAya che, te zrI suryaprajJapti sUtra: Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 sUryaprazaptistre muhUrtAnAM caturviMzatiH zatAni, dvApaSTibhAgAnAM ca paJcAzItyadhikaM zatam , saptapaSTibhAgAH saptatriMzacceti-(2442 / / )=(66 / / / )- 37 tata etebhyo'STau muhUrtazatAni ekonaviMzatyadhikAni=819 / ekasya ca muhartasya caturviMzati SiSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTpaSTiH saptaSaSTibhAgA:-(819 / / / 8) ityekanakSatraparyAyaparimANaM dvAbhyAM yadi guNyate tadA jAtAni (819 / / / )X2=(1638 / / / 133) jAtAni aSTatriMzadadhikAni muhUrtAnAM SoDaza zatAni, ekasya ca muhUttesya aSTAcatvAriMzad dvaapssttibhaagaaH| ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptapaSTibhAgAH dvAtriMzadadhikaM zatam / pUrvasmAda guNanakalAdikaM zodhyate-(2442 / / )-(1638 / / / 132)=(804 / 135 / 1) sthitAni pazcAdaSTau zatAni caturuttarANi muhUrtAnAM, muhUrtasatkAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM paJcatriMzadadhikaM zatam , ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekonacatvAriMzat saptapaSTibhAgAH-(804 / 104 ) punazcaitebhyaH saptabhirmuhUrtazataizcatuH saptatyadhikaiH-774 / ekasya ca muhUrtasya catuguNA kare to covIsaso bayAlIsa muhUrta tathA bAsaThiyA ekaso pacAsI bhAga tathA saDasaThiyA saiMtIsa bhAga hote haiM, (2442 )=(66 ) +37 inameM se AThaso unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhaag(819||3) yaha eka nakSatraparyAya parimANa ko do se guNA kare to (819 / 24 )+2=(1638 ) solahaso aDattIsa muhUrta tathA eka maharta kA bAsaThiyA aDatAlosa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDamaThiyA ekaso battIsa bhAga hote haiM, inase pUrvake guNana kalAdi ko zodhita kare (2442 )-1638 )=(804 / 1 / 14) isa prakAra zodhita karane se pazcAta AThaso cAra muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ekaso paiMtIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unacAlIsa bhaag| pachI pUrvokta yuvarAzi (66 ra ) chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA pAMca bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga e dhruvarAzino 37 sADatrIsa guNakathI guNAkAra kara, to vIsa beMtAlI pa muhUrta tathA bAsaThiyA eka paMcAzI bhAga tathA sasaThiyA sAutrIsa mAga thAya che. (2452 / 16 / 37)= 6666)x37 mAmAthI mAso ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA vIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasahiyA chAsaTha bhAga=(81924) A eka nakSatra paryAya parimANane jo bethI gaNavAmAM mAye to (818 / 13 / 6)+2=(1938 / 16 / 672) sAgasa mAtrIsa muDUta tathA me mutanA bAsaDyiA aDatAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA ekaso batrIsa bhAga thAya che. mAnAthI paravAnIguNana sAthI zApita 42 (2442118537)-(193818)=(804 / 13537) zodhita karavAthI pachIthI AThase cAra muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaTha bhAganA eka patriIsa bhAga tathA mAsAThiyA se bhAganA sasAdhyA meNayAsIsa mAga (804 / 35 37) SUS zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdaza prAbhRtam 377 195 ER viMzatyA dvApaSTibhAgaiH / ekasya ca dvASaSTibhAgasya paTSaSTyA saptaSaSTibhAga:- / krameNa (774 / / ebhirbhAgaiH abhijidAdIni pUrvASADhAparyantAni nakSatrANi parizodhanIyAni - (804 | / )=(774 / / ) - 30 / / sthitAH pazcAt triMzanmuhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya aSTacatvAriMzadvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya catvA - riMzat saptaSaSTibhAgA iti tata uttarASADhA nakSatrasya dvayarddhakSetratvAt tanmAnaM paJcacatvAriMzanmuhUrttAH, atastebhyaH parizodhanena zeSAstiSThanti - 45 - (31 / / =(13 / / ata AgataM tRtIyasyAbhivarddhitAkhyasaMvatsarasya paryavasAnasamaye candrayuktasyottarASADhA nakSatrasya trayodaza muhUrttAH ekasya ca muhUrttasya trayodaza dvASaSTibhAgAH / ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH - 13 / / zeSAstiSThantIti samutpadyante / uktaM ca mUle 'uttarANaM AsADhANaM terasa muhattA terasa ya bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca satta(804||) inameM se sAtamo cumotera 774 muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga kramase (774 / 2) ina bhAgoM se abhijidAdi pUrvASADhA paryanta ke nakSatroM ko zodhita kareM (824|| ) - (774 |)-3068|pshcaat tIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA aDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAlIsa bhAga raha jAte haiN| uttarASADhA nakSatra dvayardhakSetravyApI hone se unakA mAna paiMtAlIsa muhUrta hotA hai / ataH usakA zodhana karane se isaprakAra hotA hai 45 - ( 31|| ) ( 13 ) isaprakAra tIsarA abhivarddhata saMvatsara kA samApti kAla meM caMdra ke yoga yukta uttarASADhA nakSatra kA teraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sahasaThiyA satAIsa bhAga - 13 | 3 |) zeSa rahatA hai| mUla meM kahA bhI hai- (uttarANaM asAdANaM terasa muhuttA terasa ya bAvaTTibhAgA muhuttassa AmAMthI 774 sAtase cu MmAttera muhUta tathA eka muhUrtInA khAsayiA cAvIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasiyA chAsaTha bhAga OM kramathI nyAsa (774 rRe6) A bhAgethI alilatathI sardhane pUrvASADhA paryantanA nakSatrone zodhita 42vA (804/- (774|2|1rdd) 30nA) pazcAt trIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khAsiyA aDatAlI bhAga zeSa rahe che. uttarASADhA nakSatra Dhaya kSetra vyApI hAvAthI tenu mAna pistAlIsa muhUta thAya che. tethI tenu zodhana azvAthI A rIte thAya che. 45 - ( 1 ) = (133) A rIte trIjA abhivadhita saMvatsaranA samApti samayamAM caMdranA yeyukta uttarASADhA nakSatranA tera muhUrta tathA eka muhUrtanA khAsiyA tera bhAga tathA bAsiyA eka bhAganA saDastthiyaa satyAvIsa lAga = (13) zeSa rahe che. bhUNabhAM 40 pazu che. (uttarANaM AsADhANaM terasa muhuttA terasa ya bApaTTibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTThihA chettA sattAvImaM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 27 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 sUryaprajJaptisUtre hihA chettA sattAvIsa cuNNiyA bhAgA sesA' iti // ___ atha sUryanakSatraparimANaM sAdhyate-tadAnIM ca sUryeNa samprayuktasya punarvasu nakSatrasya dvau muhUttauM ekasya ca muhUrtasya SaTpaJcAzad dvASaSTibhAgAH / ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaSTiH saptapaSTibhAgAH, zeSAH-(2 ) ityevaM bhUtAH zeSAstiSThanti / ityasyAGgasyotpAdanaM yathA-- atrApi sa eva pUrvokto nakSatra dhruvarAzi:-SaTpaSTirmuhartAH, ekasya ca muhUrtasya paJcadvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaH saptapaSTibhAgaH-(66 ) sa eva saptatriMzanmito guNanazca / tenAyaM dhruvarAziH saptatriMzatA guNakena guNanArtha yathAkrameNa nysyte-(66|3)= (2442 ) jAtAni muhartAnAM caturviMzatiH zatAni dvAcatvAriMzadadhikAni muhUttasatkAnAM ca dvASaSTibhAgAnAM paJcAzItyadhikaM zatam, ekasya ca dvApaSTimAgasya saptatriMzata sptssssttibhaagaaH(2442|4) tata etemyaH pUrvavat sakalanakSatraparyAyaparimANaM dviguNaM bAvadvibhAgaM ca sattahihA chettA sattAvIsaM cuNiyA bhAgA sesA) iti // ___aba sUrya nakSatra parimANa ke viSaya meM kahate haiM-usa samaya sUrya ke sAtha yoga yukta punarvasu nakSatra kA do muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chappana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sATha bhAga (2 / / ) zeSa rahatA hai / isa kA aMkotpAdana isa prakAra se hai-yahAM para bhI pUrva kathita nakSatra dhruvarAzi chiyAsaTha muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga (66 / / ) vahI saDatIsa parimita guNaka hai / ataH isa dhruvarAzi ko saDatIsa guNaka se guNA karane ke liye yathAkrama aMkanyAsa kare jaise kii-(66||)+37=(2442||) covIsa so bayAlIsa muhUrta tathA bAsaThiyA eka so pacAso bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA saDatIsa bhAga (2442 / 185 / 3) hote haiN| inameM se pUrvavat sakala nakSatraparyAya parimANa ko dugunA cuNiyAbhAgA sesA) iti. - have sUrya nakSatra parimANanA saMbaMdhamAM kahevAmAM Ave che. te samaye sUryanI sAthe gayuta punarvasu nakSatranA be muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chappana bhAga 2 tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA sATha bhAga ( ra 4) zeSa rahe che. AvuM aMketpAdana A rIte thAya che, ahIM paNa pUrvakathita nakSatra dhavarAzi chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga (66 / 3 / ) che tamA tanA guNa: sAtrIsa paribhita cha, tathA // dhruviin| sAtrI sa guthI gu4|2 421 / bhATe yathAma meM nyAsa 423 / bha3-(6633)+37 =(2446327) vIsa beMtAlIsa muhUrta tathA bAsaThiyA eka paMcAsI bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA sahasaThiyA sADatrIsa bhAga (244ra6) thAya che. AmAMthI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam 379 vidhAya yathAtra sklnksstrpryaayprimaannN-(819|6|6) ekonaviMzatyadhikAni aSTauzatAni muhUrtAnAm , ekasya ca muhartasya caturviMzati SaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptapaSTibhAgA iti / dvAbhyAmidaM guNanIyamiti guNanAtha nyAsaH (819 )x 2=(1638 118) jAtAni aSTatriMzadadhikAni muhUrtAnAmaSTau zatAni / ekasya ca muhUrtasyASTAcatvAriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptapaSTibhAgAH dvAtriMzadadhikaM zatam / tataH pUrvasmAd guNanaphalAdidaM zodhyate-(2442 )-(1638 / ) (804 / 7) sthitAni pazcAt caturadhikAnyaSTau zatAni muhUrtAnAm, muhUrtasatkAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM paJcatriMzadadhikaM zatam, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikonacatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH / tato bhUya etebhyaH puSyasya zodhanakaM zodhanIyam, tccaivN-19|| arthAt ekonaviMzatyA muhUrte rekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzatA dvApaSTibhAgairekasya ca dvApaSTikarake jaise kI yahAM para sakala nakSatraparyAya parimANa (819 / / ) ATha so unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga hai isa parimANa ko do se guNA kare guNakanyAsa isa prakAra se hai-(819 / / +2=(1638 / / / 132) solaha so aDatIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDaThiyA eka so battIsa bhAga pUrva kA guNaka phala jo covIsa so bayAlIsa hai unameM se isako vizodhita kare (2442 / / )-(1638 / / = (804 / 3 / 7) to isa prakAra AThaso cAra muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bhAga kA ekaso paitIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unacAlIsa bhAga rahatA hai / tadnantara phira se ina se puSya nakSatra kA zodhanaka ko zodhita kare jo isa prakAra se hai-19 / 4 / unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa pahelAnI jema sakala nakSatra paryAya parimANane bamaNuM karIne jemake ahIM sakala nakSatra paryAya parimANa (812 OM) a Tha ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA chAsaTha bhAga che, A parimANane bethI guNakAra kara guNaka nyAsa A rIte che, (819 )*ra=(1638 rU soLa ADatrIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA aDatAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka batrIsa bhAga pahelAnuM guNaka phaLa je vIsa beMtAlIsa che, tamAthI mAnu vizAdhana 427 (2442 / 165 / 4)-(1138 / / 137)=804 / 135 // 39) mA rIte AThaso cAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA bhAganA eka pAMtrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA ogaNacAlIsa bhAga rahe che. te pachI pharIthI AnAthI puSya nakSatranA dedhanakane rodhita karavuM je A pramANe che. (19pharuM) ogaNIsa zrI suryaprati sUtra : 2 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 sUryaprajJaptisUtra bhAgasya tayastriMzatA saptaSaSTibhAgaiH puSyaH zuddho yathA - (8046) - (19)= (7853) sthitani paJcAzItyadhikAni saptazatAni muhUrttAnAm ekasya ca muhUrttasya dvAnavati dvaSaSTibhAgAH / tato bhUyo'pyetebhyazcatuzcatvAriMzadadhikaiH saptabhi muhUtazatairekasya ca muhUrttasya caturviMzatyA dvApaSTibhAge ekasya ca dvASaSTibhAgasya paTTaSaSTyA saptaSaSTibhAgaiH arthAt (744|) ebhirbhAgairAzleSAdIni ArdrA paryantAni parizodhanIyAni, ythaa-(785)| N)-(744)))= (41))) sthitAH pAd muhUrttAnAmekacatvAriMzat ekasya ca muhUrttasya saptaSaSTi dvaSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya sapta sptssssttibhaagaaH(42|3|4) tataH puSyanakSatrasya yarddhakSetratvAt tanmAnaM paJcacatvAriMzanmuhUrttA stena tanmAnAd yadIdaM parizodhyate tadaivaM syAt 45 - (42) = (2) ata AgataM tRtIyasyAbhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga se puSya nakSatra zodhita hotA hai / jaise ki - (804/- (19)= (785) isaprakAra zodhita karane se sAtaso pacAsI muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA birAnave bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga rahate haiM / ataH phirase inameM se sAtaso cumAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAgoM se arthAt (744 / 3) ina pramANa se AzleSA nakSatra se lekara ArdrA paryanta ke nakSatroM ko zodhita kare jaise ki (785) - ( 744||) = (41667 ) isaprakAra se zodhita karane se pazcAt ikatAlIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA saDasaTha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sasaThiyA sAtaM bhAga rahatA hai (41) tadanantara puSya nakSatradvayardha kSetra vyApI hone se usakA mAna paiMtAlIsa muhUrta hai ataH usa mAnameM se jo isa zeSa mAna ko zodhita muhUrta tathA eka muhUtanA khAsakriyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa lAgathI puSya nakSatra zoSita thAya che. prema - (80481) (18 (3)=(7853) A rIte zaiASita karavAthI sAtaso pacAzI muhUta tathA eka muhUrtanA khAsayiA mANu bhAga tathA khAsayi eka bhAganA saDasaThayA cha bhAga rahe che. tethI pharIthI AmAMthI cuMmAlIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khADiyA cAvIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasarphiyA chAsaTha bhAgeAthI arthAt (744aa) A pramANathI azleSA nakSatrathI laine ArdrA pantanA nakSatrAne zeSita karavA jemake (78pA phrA{6)-(744ArA{{)=41AfAra A rIte zeSita karavAthI pachIthI ekatAlIma muhUta tathA eka muhUrtInA khAsakriyA saDasaTha bhAga tatha khADiyA eka bhAganA saDaDiyA sAta bhAga rahe che. (41aaaa) te pachI puSya nakSatra kSetra vyApI hAvAthI tenu mAna pistAlIsa muhUta nuM che. tethI e mAnamAMthI jo A zeSamAna zodhita kare te A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 381 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdaza prAbhRtam bhivaddhitAkhyasya saMvatsarasya paryavasAnasamaye sUryeNa saha saMyuktasya punarvasu nakSatrasya dvau muhUttauM, ekasya ca muhUrtasya SaT paJcAzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaSTiH saptapaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAstiSThantIti / uktaM ca mUle-'puNavasussa do muhuttA chappaNNaM bAvahibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattahihA chettA saTThI cuNiyA bhAgA sesA' iti // atha caturthacAndrasamvatsaraparyavasAnasamaye candrayuktanakSatraM parisphoTayati, yatohicaturthacAndrasamvatsaraparyavasAnasamaye ekonapazcAzattamapaurNamAsI syAt / tenAtra guNaka ekonapaJcAzat=49 / anena sa eva pUrvokto dhruvarAziH SaTpaSTirmuhUrtAH, ekasya ca muhUtasya paJca dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaH saptapaSTibhAgaH-(66 / / ) guNanIyaH / (66 / 3 / )X49=(3234 / / ) jAtAni muhUrtAnAM dvAtriMzacchatAni catustriMzadAdhikAni muhUrtAnAm , muhUrttasatkAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM dve zate paJca catvAkare to isaprakAra se hotA hai-45-(42||)=(21) yahAM para tIsarA abhivardhita saMvatsara kA samApti kAla A jAtA hai usa samaya sUrya ke sAtha rahA huvA punarvasu nakSatra kA do muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chappana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sATha cUrNikA bhAga zeSa raha jAtA hai / mUla meM kahA bhI haiM-(puNavvasussa do muhuttA chappaNNaM bAsahi bhAgA muhuttassa bAsahibhAgaM ca sattaTTihA chettA saTThIcuNiyA bhAgA sesA) aba caturtha cAMdrasaMvatsara ke samApti samaya meM caMdrayukta nakSatra kA sphoTa karate haiM-caturtha cAMdrasaMvatsara ke samApti kAla meM unapacAsa pUrNimA hotI hai| ataH yahAM para unapacAsa guNaka hotA hai 49, isa saMkhyA se pUrvokta dhruvarAzi jo chiyAsaTha muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA eka bhAga ko (66 ) guNA kare jaise ki (66 / s)+49-3234 / / ) isaprakAra guNA karane se battIsaso cottIsa muhUrta thAya che, 45-(rArASTra)=( 2 4) ahIM trIjA abhivardhita saMvatsarano samApti kALa AvI jAya che, te samaye sUryanI sAthe rahela punarvasu nakSatranA be muhUrta tathA eka muhUrtAnA bAsaThiyA chappana bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA sATha cUrNikA mA. zeSa 27 cha. bhUma yuM 54 cha, (puNavvasurasa do muhuttA chAvaNNaM bAsadvibhAgA muhuttarapta bAsaThibhAgaM ca sataThihA chettA saTThI cuNiyAbhAgA sesA) have cothA cAMdra saMvatsaranA samApti samayamAM caMdrayukta nakSatranI spaSTatA karavAmAM Ave che.-cothA cAMdra saMvatsaranA samAptikALamAM ogaNapacAsa puname thAya che. tethI ahIMyAM ogaNapacAsa guNaka hoya che. kalA A saMkhyAthI pUrvokta yuvarAzI ke je chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA sasaThiyA me mAyano 2 42v| (6667)+48=3274 / / 3 3514 mA rIte zrI suryaprajJapti sUtra: Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 sUryaprazaptisUtre riMzadadhike, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikonapaJcAzat saptapaSTibhAgAH-(3234 / 245 / / ) tata etasmAt prAguktaM sakalanakSatraparyAyaparimANaM tribhirguNayitvA sthAnakrameNa zodhanIyam / yathAtra sakalanakSatraparyAyaparimANam-(819 / 3) ekonaviMzatyadhikAnyaSTau zatAni muhU rtAnAm , ekasya ca muhUrtasya caturvizati SiSTibhAgAH / ekasya ca dvApaSTibhAgasya paTpaSTiH saptapaSTibhAgA iti // idaM ca tribhirguNanIyam (819 / / / )x 3=(2457 / 13 / 5) sapta pazcAdadhikAni caturviMzati zatAni muhUrtAnAM, muhUrtAnAJca dvApaSTibhAgAnAM dvaaspttiH| dvApaSTibhAgAnAJca saptaSaSTidhA chinnAnA maSTAnavatyadhikaM zatamiti / idaM ca pUrvasmAdrAzeH parizodhanIyam-(3234 / / )-2457 / 3 / ")=(777 / 17 / 5) sthitAni saptazatAni saptasaptaptyadhikAni muhUrtAnAM, muhUrtasatkAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM saptatyadhikaM zatam , ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvipaJcAzat saptapaSTibhAgAH-(777 / 143 / 17) punarapi saptabhiH zatairekasaptatyadhika 771 muhUrtAnAm , ekasya ca muhUrtasya tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA doso paiMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unapacAsa bhAga hote haiM, (3234 / / ) inameM se pUrvakathita sakala nakSatra paryAya parimANa ko tIna se guNA karake sthAnakramase zodhita kare / jaise kI yahAM para sakala nakSatraparyAya parimANa (819 // 3) AThaso unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga kahA hai| isa parimANa ko tInase guNA kare (819 / / )+3=(2457 / 1 / / ) covIsaso satAvana muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bahattara bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ekaso aThANu bhAga hote haiM / isa parimANa ko pUrva rAzimeM se zodhita kare (32344)-(2453)=(777 ) to isa prakAra sAtaso satyotara muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ekaso sattara bhAga guNAkAra karavAthI batrIsa trIsa muharta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA base pistAlIsa bhaga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA ogaNapacAsa bhAga thAya che. (3234pa 4) AmAMthI pahelAM kahela sakala nakSatra paryAya parimANane traNathI guNAkAra karIne sthAna kramathI zadhita karavA jemake-ahIM sakala nakSatra paryAya parimANa (81966) AThaso ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga kahela che. A parimANane traNathI guNAkAra kare (81 4)+ =(245DA ) covIsase satAvana muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA tera bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA eka aThANa bhAga thAya che. A paribhASane pUrva mAthI zApita 42vA (3234134567)-(2457 / 13 / 14)=(777 / 15 / pUru) A pramANe zodhita karavAthI sAta satyatera muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA zrI suryaprati sUtra : 2 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaprAbhRtam _ 383 caturviMzatyA dvApaSTibhAgaiH 14 / ekasya ca dvApaSTibhAgasya pada paSTayA saptapaSTibhAgaiH / abhijidAdIni pUrvApADhAparyantAni nakSatrANi zodhanIyAni-(777 / / )-(771 / hai|)=(5 / / ) sthitAH pazcAt paJcamuhartAH, ekasya ca muhartasyaikaviMzati SaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya tripaJcAzat saptaSaSTibhAgA iti / tata uttarASADhA nakSatrasya dvaya kSetratvAta tanmAnaM paJca catvAriMzanmuhartAstena tasmAdidaM parizodhanIyam-45-(5 / hai| 5)=(39 / 13 / ) ata AgataM caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnasamaye candrayuktasyottarASADhAnakSatrasyaikonacatvAriMzanmuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya catvAriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya caturdaza saptaSaSTibhAgAH, zeSAstiSThantIti siddhayati // uktaM ca mUle-'uttarANaM AsADhANaM oNacattAlIsaM muhuttA cattAlIsaM ca cAvahibhAgA muhuttassa, bAvaTThibhAgaM ca sattaTThihA chettA coisa cuNiyA bhAgA sesA' iti / ___ atha tadAnI meva sUryeNa saha yuktasya punarvasu nakSatrasya muhUrtavibhAgaM darzayati-yathAtathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAvana bhAga (777 / 5-15) hote haiM / inako sAtaso ikahattara 771, muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga se abhijita se lekara pUrvASADhA paryanta ke nakSatroM ko zodhita kare (777 )(771 / 3 / )=(5 )=(39 // 6) hote haiM / aba caturtha cAMdrasaMvatsara ke samAsi samaya meM caMdrayukta uttarASADhA nakSatra kA unacAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAlIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA caudaha bhAga zeSa rahatA hai| mUla meM kahA bhI hai-(uttarANaM AsADhANaM oNacAlIsaM muhuttA cattAlIsaM ca bAsahibhAgA muhattassa bAvaTThibhAgaM ca sattahihA chettA coddasa cuNiyAbhAgA sesA) __ aba usa samaya sUrya ke sAtha rahA huvA punarvasu nakSatra kA muhUrta vibhAga mese| sitte2 mA tathA saThiyA me mAyanA sasaThiyA mAvana mArA (77765 / 3) thAya che. Ane sAtase ekotera 771 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA covIsa bhAga 2 tathA bAsahiyA eka bhAganA saDasaDiyA bAsaTha bhAgathI abhijItathI laIne pUrvASADha! 5-tana! nakSatrAne zApita 421 / (7771305 / - (771 / 1466)=(11) thAya che. ( 3 1) have cothA cAMdra saMvatsaranA samApti samayamAM caMdra yukta uttaraSADhA nakSatranA ogaNacAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA cAlIsa bhAga tathA yAsAThaya! 4 bhAganA sasAyA yo mA zeSa 29 che. bhUsamA yuM 55 cha-(uttarANaM AsADhANaM oNacattAlIsaM muhuttA cattAlIsaM ca bAsadvibhAgA muhuttassa bAsadvibhAgaM ca sattadvihA chettA codasa cuNiyAbhAgA sesA) / have te samaye sUryanI sAthe rahela punarvasu nakSatranA muhUrta vibhAganA saMbaMdhamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 sUryaprAptisUtre caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnasamaye sUryeNa yuktasya punarvasu nakSatrasya ekonatriMzanmuhUrtAH, ekaviMzati piSTibhAgA muhUrtasya, ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA saptacatvAriMzaccUrNikA bhAgAH zeSA iti sAdhanArtha pravRttiH-tathAhi-ekona paJcAzattamapaurNamAsyAH parisamAptau caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnatvAt sa eva pUrvoktavat ekonapaJcAzadguNakaH syAt / tathA ca sa eva pUrvokto nakSatradhruvaH (66 / / ) SaTpaSTirmuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya paJca dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaH saptapaSTibhAgaH / ayaM ca dhruvarAzirUna paJcAzatAguNanAthe sthAnakrameNa nysyte-(66|3|)x 49 (3234 / |jaataani catustriMzadadhikAni dvAtriMzacchatAni muhartAnAM, muharta satkAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM paJca catvAriMzadadhike dve zate, ekasya ca dvApaSTibhAgasyonapaJcAzat saptaSaSTibhAgA iti / tata ebhyaH pUrvoktaM sakalanakSatraparyAyaparimANam (819 / ke viSaya meM kathana karate haiM-cauthA cAMdrasaMvatsara ke samApti samaya meM sUrya ke sAtha yoga yukta punarvasu nakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikkIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga ko (sattaTTihA chettA) saDasaTha bhAga karake usakA seMtAlIsa cUrNikA bhAga zeSa hotA hai| isakI gaNita prakriyA isaprakAra se hai-unacAlIsavIM pUrNimA ke samApti kAla meM cauthA cAMdrasaMvatsara kA samApti kAla hone se pUrvoktAnusAra vahI unapacAsa guNaka hote haiMtathA vahI pUrvokta nakSatra dhruvarAzi hotI hai-(66 ) chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga saDasaThiyA eka bhAga isa dhruvarAzi ko unapacAsa se guNA karane ke liye yathAkrama aMka nyAsa isa prakAra se hote haiM-(6667)+46 (3234 / 24 // 7) battIsaso cotIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA doso paiMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unapacAsa hote haiM / inameM se pUrvokta sakala kathana karavAmAM Ave che. cothA cAMdrasaMvatsaranA samApti samayamAM sUryanI sAthe vega yukta punarvasu nakSatranA ogaNatrIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA ekavIsa mA tathA mAsaThiyA se bhAgane (sattadvihA chettA) sa35 1 prazane tanA sutalIsa cUrNikA bhAga zeSa vadhe che, AnI gaNita prakriyA A pramANe che ogaNapacAsamI punamanA samApti kALamAM cethA cAMdra saMvatsarane samANikALa hevAthI pUrvakathanAnusAra e ogaNapacAsa guNaka thAya che. ane eja pUrvokta nakSatra dhruvarAzI hoya che. (6 ) chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA eka bhAga A yuvarAzIne ogaNapacAsathI guNAkAra karavA mATe yathAkrama manyAsa yA pramANe thAya ch-(66667)+45=(3234|24544) trIsasI yAtrIsa muhurta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA base pistAlIsa bhAga tathA bAsAi eka bhAganA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdazaM prAbhRtam 385 , 24 " 245 49 / ekonaviMzatyadhikAni aSTau zatAni muhUrttAnAm ekasya ca muhUrttasya caturviMzati SaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgA ityevaM pramANaM tribhirguNafear parizodhanIyam - (819 / / 3 = (2457 / / jAtAni sapta pazcAzadadhikAni caturviMzati zatAni yuharttAnAm ekasya ca muhUrttasya dvAsaptati dvaSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptaSaSTidhAvibhaktasyASTAnavatyadhikaM zatamiti pUrvarAzibhyaH parizodhanIyam - ( 3234 / / - (2457 / / = (777 / / sthitAni saptasaptatyadhikAni saptazatAni muhUrttAnAm, muhUrttasatkAnAM ca dvASaSTibhAgAnAM saptatyadhikaM zatam, ekasya dvASaSTibhAgasya dvipaJcAzat saptapaSTibhAgAH - (777 / / punaretebhyaH (19 / / ) ekonaviMzatyA muhUrtte rekasya na muhUrttasya tricatvAriMzatA dvASaSTibhAge rekasya ca dvASaSTibhAgasya trayastriMzatA saptaSaSTibhAgaiH puSyaH parizodhanIyaH, tathA kRte sati nakSatra paryAya parimANa (81913) AThaso unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga hai isa parimANa ko tInase guNA karake zodhita kare jaise ki (819 / 1)+3=(24571 / ) isa prakAra covIsaso satAvana muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bahattara bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sasaThiyA ekaso aThANace bhAga ko pUrvarAzimeM se zodhita kare (3234 | 3 |) - (2457 // )= (7771) to isa prakAra sAtaso sitotera muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ekaso sattara bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga phA saDasaThiyA bAvana bhAga rahatA hai (7771) inameM se (1913) unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA tighAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga se puSya nakSatra ko zodhita kare / isa prakAra zodhita karane se saDasiyA ogaNapacAsa bhAga thAya che. AmAMthI pUrvAMkta sakala nakSatra paryAya parimANa (8191) AThaso ogaNIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khADiyA ceAvIsa bhAga tathA bAsiyA eka bhAganA saDasaThayA chAsaTha bhAga che A parimANunA traNathI guNAkAra urIne tene zodhita vA bhaDe (818) / 3 = (24573) A rIte the| viisse| satAvana muhUta tathA eka muhUtanA khAsaDiyA khetera bhAga tathA khAsiDayA eka bhAganA saDaDiyA ekaso aNu bhAgane pahelAnI rAzimAMthI gASita karavA (3234aa 5 ) (2457 / 12 / 18)=(7778) to yA pramANe sAtaso satyAtera muhUrta tathA kheDa muhUrtanA AsaDiyA ekaso sattara bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasiyA tathA eka muhUta nA bADiyA teMtAlIsa bhAga tathA khAsakriyA eka Avana lAga (777 13 / u) rahe the samAMthI (18) mogalIsa muhUrta tetrIsa bhAgathI puSya nakSatrane zASita karavuM. A rIte tene zASita karavAthI 72 158 67 bhAganA saDasahiyA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 127 (777 / 127 1 127 " sUryaprajJaptisUtre / )-(19 / / 3)= (758 / / ) sthitAni aSTApaJcAzadadhikAni saptazatAni muhUrttAnAM muhUrttasatkAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM saptaviMzatyadhikaM zatam, ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikonaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH (758 / / ) tata etebhyaH saptabhiH zataizcatuzcatvAriMzadadhikai muharttAnAm ekasya ca muhUrttasya caturviMzatyA dvApaSTibhAgai rekasya ca dvASaSTibhAgasya SaT SaSTyA saptaSaSTibhAga rAzlepAdIni ArdrA paryantAni nakSatrANi parizodhanIyAni (758 / / - ( 744 / / OM =(15 / / ) pazcAt sthitAH paJcadaza muhUrttAH, ekasya ca muharttasya catvAriMzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya viMzatiH saptaSaSTibhAgA iti, tataH punarvasu nakSatrasya yarddhakSetratvAt tanmAnaM paJcacatvAriMzanmuhRtpramANaM tena paJcacatvAriMzanmuhartebhya idaM zodhyate, sthAnakrameNa nyAsaH - 45 -(15 / / N)=(29 / / tata AgataM caturthasya cAndrasaMvatsarasya paryavasAnasamaye sUrya (777 / / )-(19 / 6 / )= (758) pazcAt sAta so aThAvana muhUrta yathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ekaso satAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTiyA unnIsa bhAga (758 ) hote haiM / inameM sAtaso cumAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAgoM se AzleSA nakSatra se lekara ArdrA paryanta ke nakSatroM ko zodhita kare jaise ki - ( 758 / 23 / 3) - (744136) = (15) isa prakAra zodhita karane se pazcAt paMdraha muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bIsa bhAga rahatA hai, tatpazcAt punarvasu nakSatra hayardha kSetravyApI hone se usakA mAna paiMtAlIsa muhUrta pramANa hai ataH paiMtAlIsa muhUrtameM se isako zodhita kare sthAna kasase isakA nyAsa isaprakAra se haiM - 45 - (151)= (29) isase cauthA cAMdrasaMvatsara kA samAptikAla ke samaya meM sUrya ke sAtha punarvasu nakSatra kA untIsa muhUrta (777117114-1813)= (7583) sAtaso mahAvana muhUrta tathA me muhUrta nA khAsayiA ekase| satyAvIsa bhAga tathA khAsaDiyA eka bhAganA saDasaThayA egaNIsa bhAga (758aa??) thAya che. AmAMthI sAtase cumAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtonA bAsiyA cAvIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA suDasiyA chAsaTha bhAgeAthI azleSA nakSatrathI laine ArdrA pantanA nakSatra zASita karavA jemake--(758A )-- (744ArA ku)=(15Aza) A rIte zASita karavAthI pachIthI paMdara muhUrta tathA eka muhUrtanA khAsiyA cAsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasakriyA vIsa bhAga rahe che. te pachI punarvasu nakSatra dhaiya kSetravyApI hovAthI tenu mAna pistAlIsa muhUta pramANanuM che. tethI pistAlIsa muhUtamAMthI AnuM zeAdhana karavu sthAna kramathI Ane nyAsa yA prabhAge thAya che - 45 - (15|| 37 ) = ( 283 / (7) sAthI thothA yAMsaMvatsaranA 170 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 71 ekAdaza prAbhRtam yuktasya punarvasu nakSasyaikonatriMzanmuhUrttAH, ekasya ca muharttasya ekaviMzati dvaSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptacatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH zeSA iti / uktaJca mUlagranthe yathA - 'puNavvamussa auNatIsaM muhuttA ekavIsaM bAvadvibhAgA muhuttassa vAvaTTibhAgaM ca sattahiA chettA sitAlIsa cuNNiyA bhAgA sesA' iti / 387 atha paJcamasyAbhivarddhitasya saMvatsarasya paryavasAnaM ca dvASaSTitamapaurNamAsI parisamAptisamaye bhavet, tena tatra guNako dvASaSTiH = 62 syAt / dhruvarAziva sa eva pUrvokta: ( 66 / / tena pUrvavadeva atrApi guNanAdi kriyAM kRtvA aGkA utpAdanIyAH / candranakSatrayogaparimANaM, sUrya nakSatrayogaparimANaM ca mUle yaduktaM tadevAnyUnAtiriktakrameNAtrApi jJeyam, kimatrAdhika lekha vistareNeti / / sU0 71 / / // ekAdazaM prAbhRtaM ca samAptam // tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikkIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA saiMtAlIsa bhAga zeSa rahatA hai / mUlameM kahA bhI hai- (puNacvasussa atI mahattA ekavIsaM bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattA chettA sittAlIsa cuNNiyAbhAgA sesA) iti aba pAMcaveM abhivarddhita saMvatsara kI samApti bAsaThavIM pUrNamAsI kA samApti kAla meM hotI haiM / ataH yahAM para bAsaTha guNaka hotA hai - 62 tathA pUrvavat dhruvarAzi pUrvavat (636) vahI hai ataH pUrva kathanAnusAra yahAM para bhI guNanAdi kiyA karake aMkanyAsa kara leveM / caMdra nakSatra yoga parimANa tathA sUrya nakSatra yoga parimANa mUlameM jo kahA hai usI prakAra se anyUnAtirikta ke kamase yahAM para bhI jJAta karaleveM adhika lekha vistAra se kyA prayojana hai ? prayojanAbhAva se adhika nahiM kahate // sU0 71 // gyArahavAM prAbhRta samApta // 11 // samAptikALanA samayamAM sUryanI sAthe punarvasu nakSatranA AgaNatrIsa muhU nA bAsiyA ekavIsa bhAga tathA khAsaDiyA eka bhAganA saDaThiyA suDatAlIsa bhAga zeSa rahe che. bhUsabhAM kudhuM yAgu che - ( puNatrvasussa auNatIsaM muhuttA ekavIsaM bAsaTTibhAgAM muhutta sa bAsaTThi bhAgaM ca sattaTThihA chetA sitAlIsaM cuNNiyAbhAgA sesA ) iti have pAMcamA abhidhita saMvatsaranI samApti khAsaThamI pUrNimAnA samApti kALamAM thAya che. tethI ahIM khAsa guNuka hAya che. 62 tathA pUrvavat dhruvAzi (dadArA) che. tethI pUrvakathanAnusAra ahIM paNa guDDAkAra vigere kriyA karIne akanyAsa karI levA. caMdra nakSatra cega parimANa tathA sUya nakSatrayeAga parimANa mULamAM je kahela che. eja pramANe nyUnAdhika vinA kramathI ahIM paNa samajI levA, vadhAre lekha viratAra niCka che, methI prayojanano abhAva hovAthI adhi utA nathI. sU. 71 // maNIyArabhu pravRta sabhApta / / 11 / / zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre atha dvAdazaM prAbhRtaM prArabhyate 'kai saMvaccharAiya' kati saMvatsarAzcetyetadviSayaM prathamasUtramAha-'tA kai NaM saMvaccharA' ityaadi| mUlam-tA kai NaM saMvaccharA AhiyAtti vaejjA ?, tattha khalu ime paMca saMvaccharA paNNattA, taM jahA-Nakkhatte caMde uDu Adicce abhivaDie, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamasta NakkhattasaMvaccharassa Nakkhatta mAse tosai tIsai muhutteNaM ahoratteNaM mijjamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA sattAvIsaM rAiMdiyAiM ekavIsaM ca sa TubhAgA rAiMdiyassa rAidiyaggeNaM Ahietti vae jA ?, tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahipatti vae jA!, tA aTThasae ekUNavIse muhuttANaM sattAvIsa ca sattaTibhAge muhuttarasa muhuttaggeNaM Ahie!tta vae jA ? tA eesi NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA Nakkhatte saMvacchare tA se NaM kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA ?, tA tiNi sattAvIse saiMdiyasae ekAvaNNaM ca sattaTThibhAge rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA, tA se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejA ?, tA Nava muhattaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccassa caMdasaMdavaccharassa caMde bhAse tIsai muhatteNaM tIsaimuhutteNaM ahoratteNaM gaNijamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA egUNa tIsaM rAiMdiyAiM battIsaM bAvaTribhAgA rAiMdiyasla rAidiyaggeNaM Ahietti vaejjA, tA se kevaie muhatamoNaM Ahietti vaejjA ?, tA aTupaMcAsIe muhuttasae tIsaM ca bATuibhAge muhuttassa muhuttaggeNaM Ahi. etti vaejjA ?, tA saNaM addhA duvAlasakkhuttakaDA caMde saMvacchare, tA se NaM kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA, tA tiSiNa caupaNNe rAiMdiyasae duvAlasaya bAvaTThibhAgA rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA ?, tA seNaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA dasamuhuttasahassAI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam 389 chacca paNavIse muhattasae paNNAsaM ca bAvaTThibhAge muhutteNaM Ahietti vaejA, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM taccassa uDusaMvaccharassa uDumAse tIsatIsamuhatteNaM gaNijamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA ?, tA tIsaM rAiMdiyANaM rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA, tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA , tA Naba muhuttasayAI muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA esa NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA uDusaMvacchare, tA se NaM kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA tiNi saTe rAiMdiyasae rAiMdiyaggeNaM Ahietti vae jA, tA seNaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA dasamuhRttasahassAi aTTha ya sayAiM muhattaggeNaM Ahietti vae jA, tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM cautthassa AdiccasaMvaccharassa Aicce mAse tIsai tIsai muhutteNaM ahoratteNaM gaNijamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA, tA tIsaM rAiMdiyAiM avaTubhAgaM ca rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA, tA se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA Nava paNNarasa muhuttasae muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA esa NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA Aicce saMvacchare, tA se NaM kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahi. etti vaejjA, tA tiNi chAvaTa rAiMdiyasae rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA, tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA, tA dasamuhattassa sahassAI Nava asIte muhuttasae muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA / tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa abhivaDDie mAse tIsai muhutteNaM gaNijjamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA ?, ekatIsaM rAiMdiyAI ekUNatIsaM ca muhuttA sattarasa bAvaTThibhAge muhattassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vae jA, tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA Nava ekUNasaTe muhuttasae sattarasa bAvaTThibhAge muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA, tA esa NaM addhA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 sUryaprajJaptisUtre duvAlasakkhuttakaDA abhivaDiyasaMvacchare, tA seNaM kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA? tA timi tetIse rAiMdiyasae ekavIsaM ca muhuttA aTThArabAvaTThibhAge muhuttassa rAidiyaggeNaM Ahietti vae jA, tA se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vae jA, tA se NaM kevaie muhattagmeNaM Ahietti vae jA, tA ekkArasa muhuttasahassAI paMca ya ekArasamuhuttasae aTThAra - bAvaTThibhAge muhattassa muhattaggeNaM ahipatti vae jA ||sU0 72 // chAyA-tAbat kati khalu savatsarA AkhyAtA iti vadet , tatra khalu ime paJca saMvatsarAH prajJaptAH, tadyathA-nAkSatrazvAndraH, RtuH, AdityaH, abhivaddhitaH, tAvat eteSAM khalu pazcAnAM saMvatsarANAM prathamasya nAkSatra samvatsarasya nAkSatramAsaH triMzanmuhUrtena ahorAtreNa mIyamAnaH kiyatA rAtrindivANa AkhyAta iti vadet / tAvat saptaviMzatiH rAtrindivAni eka viMzatizca saptapaSTibhAgA rAtrindivasya rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvat sa khalu kiyatA muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvadaSTau zatAni ekonaviMzAni muhUttINAM saptaviMzatizca saptapaSTibhAgA muhUrtasya muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvad eteSAM khalu addhA dvAdaza kRtvo nAkSatraH saMvatsaraH, tAvatsaH khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet , tAvat trINi saptaviMzati rAtrindivazatAni eka paJcAzacca saptapaSTibhAgAH rAtriMdivasya rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvat saH khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAta iti vadet ?, tAvad-navamuhUtrtasahasrANi aSTau ca dvA..... muhUrta zatAni paT paJcAzaca saptapaSTibhAgA muhRtasyamuhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvat eteSAM khalu pazcAnAM saMvatsarANAM dvitIyasya cAndrasaMvatsarasya cAndro mAsaH triMzanmuhUrtena 2 ahorAtreNa gaNyamAnaH kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvadekonatriMzadrAtrindivAni dvAtriMzadadvApaSTibhAgAH rAtrindivasya rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvat sa khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAta iti vadet ?, tAvad aSTa0....muhUrtAH....triMzaca dvApaSTibhAgAH muhartasya muhartAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvad eSa khalu addhA dvAdazakRtva zcAndraH saMvatsaraH, tAvat sa khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ?, tAvat trINi catuH paJcAzadrAtrindivazatAni dvAdaza ca dvApaSTibhAgA rAtriMdivasya rAtrindivANa AkhyAta iti vadet ?, tAvat sa khalu kiyatA muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvad dazamuhartasahasrANi SaT ca paJca....muhUtte zatAni paJcAzacca dvApaSTibhAgA muhUrtAgraNa AkhyAta iti vadet / tAvad eteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM tRtIyasya Rtu saMvatsarasya RtumAsastriMzat triMzanmuhattaina gaNyamAnaH kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ?, tAvat triMzadrAtrindivAnAM rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvat sa khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAta iti vadet ?, tAvannavamuhUttezatAni muhUttoMgreNa AkhyAta iti vadet / tAvad eSaH khalu addhA dvAdazakRtva: zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam Rtu saMvatsaraH, tAvat saH khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadeta ?, tAvat trINi paSTi:-rAtrindivazanAni rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet , tAvat sa khalu kiyatA muhUttoMgreNa AkhyAta iti vadeta , tAvad dazamuhattasahasrANi aSTau ca zatAni muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvad eteSAM khalu pazcAnAM saMvatsarANAM caturthasya AdityasaMvatsarasya Adityo mAsa striMzanmuharnena ahorAtreNa gaNyamAnaH kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ? tAvat triMzadrAtrindivAni addhabhAgaM ca rAtrindivasya rAtrindivAgraNa AkhyAta iti vadet , tAvat sa khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAta iti vadet , tAvad navapaJcadazamuhUrtazatAni muhUrtAgraNa AkhyAta iti vadet , tAvad eSa khalu addhA dvAdazakRtvaH AdityaH saMvatsaraH, tAvat sa khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet , tAvat trINi paTU SaSTiH rAtrindivazatAni rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet // tAvat saH khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAta iti vadeta ?. tAvad dazamuhartasya sahasrANi navAzItimuhattazatAni muhAgreNa AkhyAta iti vadet / tAva deteSAM paJcAnAM samvatsarANAM paJcamasyAbhivatisaMvatsarasya abhivaddhito mAsastriMzanmuhartena gaNyamAnaH kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ?, tAvadekatriMzadrAtrindivAni ekonatriMzaccamuhUrtAH saptadaza dvApaSTibhAgAH, muhUrtasya rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvat sa khalu kiyatA muhUttIgreNa AkhyAta iti vadet ?, tAvat navaikona paSTimuhattazatAni saptadaza dvApaSTibhAgA muhUtrtasya muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvad eSa khalu addhA dvAdazakRtvaH abhivaddhitasaMvatsaraH, tAvat sa khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti ?. tAvat trINi trayastriMzadrAtrindivazatAni ekaviMzatizca muhUrtA aSTAdaza dvApaSTibhAgA muhattasya rAtrindivAgraNa AkhyAta iti vadet / tAvat saH khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAta iti vadeta ?, tAvadekAdazamuhattasahasrANi pazca ca ekAdaza muhUrtazatAni aSTAdaza dvApaSTibhAgA muhattasya muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet / / sU0 72 // TIkA-ekAdazagrAmRte yugasaMvatsarANAmAdi jJAtvA samprati dvAdaze prAbhRte 'kaI saMvacchAiya' kati sambatsAzcetyeta dviSayaM vicAraM vivRNvan 'tA kai NaM saMvaccharA' ityAdinA sAmAnyasaMvatsarasvarUpaM prathamaM prazna sUtramAha-'tA kai NaM saMvaccharA AhiyAtti vaejjA ?' bArahaveM prAbhRta kA prAraMbha saMvatsara kitane hote haiM isa viSaya viSayaka prathama mUtra kahate haiM-(tA kai NaM saMvatsarA) ityaadi| TIkArtha-gyArahaveM prAbhRta meM yugasaMvatsaroM kA praraMbha saMbaMdhI vicAra ko jAnakara aba bArahaveM isa prAbhRta meM (kaI saMvaccharAiyA) saMvatsara kitane hote bAramA prAbhRtano prAraMbha saMvatsa2 21 hAya 2 mA viSayanA sa mAM paDe sUtra 49 cha-(tA kaiNaM saMvaccharA) tyAdi TIkArtha- agyAramAM prAkRtamAM yuga saMvatsaronA prAraMbhakALa viSe vicAra jANIne have zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 sUryaprajJaptisatre tAvat kati saMvatsarA AkhyAtA iti vadet ||-'taa' tAvat-bhagavan ! saMvatsarAdistu jJAtaH samprati saMvatsarANAM saMkhyAM jJAtum abhilaSAmi tAvat tAvat, kati-kati saMkhyakAH kiM nAmadheyAH saMvatsarAH khalu-iti nizcayena bhagavan ! tvayA AkhyAtAH-pratipAditA iti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tattha khalu ime paMca saMvaccharA paNNattA' tatra khalu ime paJca saMvatsarAH prajJaptAH ||-ttr-sNvtsrvicaarvissye khalu iti nizcaye ime-vakSyamANAH paJca-paJca prakArA:-paJca nAmadheyA saMvatsarAH prajJaptA:-pratipAditAH santi // atha teSAmeva pazcAnAM saMvatsarANAM nAmAni kathayAmi-'taM jahA-Nakkhatte caMde uDU Aicce abhivaDie' tadyathA-nAkSatraH, cAndraH, atuH, AdityaH, abhivaddhitaH // yathA teSAM nAmAni-tatra padaikadeze padasamudAyopacArAt teSAM nAmAni yathA-nAkSatra:nAkSatrasaMvatsaraH, cAndraH-cAndrasaMvatsaraH, RtuH-RtusaMvatsaraH, AdityaH-AdityasaMvatsaraH, haiM isa vicAra ko prakaTa karane ke hetu se (tA kai NaM saMvaccharA) isaprakAra sAmAnya saMvatsara ke svarUpa ko jAnane ke liye prathama praznasUtra kahate haiM-(tA kaha NaM saMvaccharA AhiyAtti vaejjA) zrI gautamasvAmI prazna karatA haiM-he bhagavan ! saMvatsara ke prAraMbha ke viSaya ko jAnA aba saMvatsaroM kI saMkhyA ko jAnane ke liye prazna karanA hai kI he bhagavan Apane kitane evaM kauna se nAma vAle saMvatsara pratipAdita kiye haiM ? so kahie, isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tattha khalu ime paMca saMvaccharA paNNattA) saMvatsara ke vicAra viSaya meM ye vakSyamANa pAMca prakAra ke nAma vAle pAMca saMvatsara pratipAdita kiye haiM / aba una pAMca saMvatsaroM ke nAma kahate haiM (taM jahA-Nakkhatte caMde uDu Aicce abhivaDie) unake nAma isa prakAra se haiM-pada ke eka dezakA kathana karane se padasamudAya kA grahaNa hotA hai aba upacAra se unake nAma isa prakAra se haiM-nAkSatrasaMvatsara, cAMdrasaMvatsara mArabhA mA pratibhA (kai saMvaccharAiyA) sNvts| TasA hAya cha ? yA samadhI vicAra pragaTa 42vAnA tuthI (tA kaI NaM maMvaccharA) 2 rIte sAmAnya saMvatsa2nA 2135ne GARL bhATe paDelA prazna sUtra 4 cha.-(tA kahi NaM saMvaccharA Ahiyatti vaejjA) zrI autamasvAmI prazna kare che ke he bhagavan saMvatsaranA AraMbha viSayamAM jANavAmAM AvyuM ve saMvatsaronI saMkhyA jANavA mATe prazna pUchuM chuM ke Ape keTalA ane kayA nAmavALA saMvatsare kahyA che? te kahe, A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIlavAna cha-(tattha khalu ime paMcasaMbaccharA paNNattA) satsa2 sadhI viyA2 viSayamAM A kazyamAna pAMca nAmavALA pAMca saMvatsaro pratipAdita karela che. vese pAya savatsarAnA nAma 4 cha-(taM jahA-Nakhatte, caMde, uDu abhivaDUDhie) tenA nAma A pramANe che. padanA eka dezanuM kathana karavAthI padasamUha grahaNa thaI jAya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam 393 abhivarddhitaH - abhivarddhitAkhyaH saMvatsarazceti vibhinna paribhASAbhiH paribhASitAH vibhinna - nAmadheyAH paJca saMkhyakAH paJcanAmadheyAzca prajJaptAH - pratipAditA varttante / eteSAM paJcAnAmapi saMvatsarANAM svarUpaM paribhASAzca prAgeopavarNitAH santi, kimatra punarlekhaprayA sena piSTapepaNena ceti // atha punargotamaH praznayati - ' tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharaNaM paDhamassa NakkhattasaMvaccharassa NakkhattamAse tIsai muhutteNaM tIsaha muhutteNaM ahorattaNaM mijjamANe hare rAIdiyaggeNaM Ahie ti vajA ?' tAvad eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM prathamasya nAkSatrasaMvatsarasya nAkSatramAsaH triMzanmuhUrtena triMzanmuhUrtena ahorAtreNa mIyamAnaH kiyatA rAtridivAgreNa AkhyAta iti vadet ? || - tAvaditi prAgvat eteSAM pUrvoditAnAM paJcAnAM - RtusaMvatsara AdityasaMvatsara evaM abhivarddhitasaMvatsara, isaprakAra bhinna paribhASA se kahA huvA vibhinna nAmavAle pAMca prakAra ke nAma vAle saMvatsara pratipAdita kiye haiM / ye pAMcoM saMvatsaroM ke svarUpa evaM paribhASA pahale hi varNita kiyA hai, ataH punaH piSTapeSaNa anupayogI hone se phira se usako nirdiSTa nahIM karate haiM / 1 aba phira se zrIgautamasvAmI prazna karate haiM (tA eesi NaM paMcanhaM saMvaccharA NaM paDhamassa NakkhattasaMvaccharassa nakkhattamAse tIsahamuhutte NaM tIsaimuhutteNaM ahorattaNaM mijamANe kevaie rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejA) ye pUrva kathita pAMca nAkSatrAdi saMvatsaroM meM pahalA nAkSatrasaMvatsara arthAt eka nakSatra ke udaya se dUsarA nakSatra kA udaya paryanta kA mAne sATha ghaTikA paryanta kA kAla se mIyamAna nakSatra saMbaMdhI nAkSatra yA nakSatra saMvatsara kahA jAtA hai / usa nAkSatra saMvatsara kA jo nAkSatramAsa hotA hai vaha tIsa muhUrta pramANavAle ahorAtra se (mijamANe ) ginatI kare to kitane rAtridina parimANa vAlA che, tethI upacArathI tenA nAme A pramANe che. (1) nakSatra sa Mvatsara, (2) cAMdra saMvatsara (3) Rtu saMvatsara (4) sAhitya saMvatsara ane (5) abhivardhita saMvatsara yA rIte bhinna parIbhASAthI kahela judA judA nAmavALA pAMca prakAranA ane pAMca nAmavALA saMvatsara pratipAdita karela che, e pAMce sa MvatsarAnuM svarUpa ane paribhASA pahelAMja varNita karela che. tethI puna:piSTapeSaNu nirUpayegI heAvAthI te kahetA nathI. irIthI zrIgautamasvAmI prazna pUche che - ( tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharANaM paDhamassa Nakkhatta saMvaccharassa NakkhattamAse tIsaimuhutteNaM tIsaimuhutteNaM ahoratteNaM mijjamAne kevaie rAIdiyaggeNaM Ahiyatti vaejjA) mA paDelAMDe yAMya nakSatrAhi saMvatsaromAM paDesu nakSatra saMvatsara arthAt eka nakSatranA udayathI bIjA nakSatranA udaya pantanA eTaleke sATha ghaDi pantanA kALathI mIyamAna nakSatra saMbaMdhI nAkSatra yA nakSatrasa vatsara kahevAya che. e nakSatrasa vatsaranA je nakSatra bhAsa hoya che. te trIsa muhUrta prabhANuvANA mahorAtrathI (mijjamANe) gaethutrI zvAmAM Ave zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 sUryaprajJaptisUtre nAkSatrAdi paJcasaMkhyakAnAM saMvatsarANAM madhye prathamasya-Adyasya nAkSatrasaMvatsarasya-nakSatrodayAnnakSatrodayaM yAvaditi SaSTighaTikAtmakakAlena mIyamAno nakSatrasambandhino nAkSatraH nakSatro vA saMvatsarastasya nAkSatrasaMvatsarasya yo nAkSatro mAsaH sa ca triMzat triMzanmuhUrtapramANena ahorAtreNa-dinarAtripramANena mAnena 'mijamANe mIyamAna:-gaNyamAnaH san kiyatA-kati saMkhyakena rAtrindivANa-rAtrindivaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavan iti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA sattAvIsaM rAiMdiyAiM ikkavIsaM ca sattadvibhAgA rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA' tAvata saptaviMzatiH rAtrindivAni ekaviMzatizca saptapaSTibhAgAH rAtrindivasya rAtrindivANa AkhyAta iti vadeta |taavditi prAgavat rAtrindivapramANaM kathayati / saptaviMzatiH-27 rAtrindivAni-ahorAtrAH, ekasya ca rAtrindivasyaikaviMzatiH saptapaSTibhAgAH, evaMbhUtena rAtrindivAgreNa-sAvayava rAtrindivapramANena eko nAkSatramAsa AkhyAta iti vadet-pratipAdita iti vadet-kathayet svaziSyebhya evaM pratipAdayedityathaH ||-atraangkotpaadnkriyaa yathA-yuge hi nAkSatramAsAH saptapaSTimitA bhavantIti pUrvameva bhAvitAH / tathA caikasmin yuge ahorAtrapramANaM ca aSTAdazazatAni triMzadadhikAni-1830 tenedaM bhAjyaM vidhAya saptapaSTizca haraM prakalpya bhAgakriyA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavana Apa kahiye / isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara usake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA sattAvIsa rAiMdiyAI, ikkatIsaM ca sattaTThibhAgA rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaenjA) zrIbhagavAn rAtridivasa kA pramANa kahate haiM-sattAIsa 27 ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga isaprakAra ke sAvayava rAtri divasa ke pramANa se eka nAkSatra mAsa pratipAdita kiyA hai, aisA svaziSyoM ko upadeza kreN| yahAM para aMkotpAdana prakriyA isaprakAra se hai-eka yugameM nAkSatra mAsa sarasaTha hote haiM, yaha pahale hI kaha diyA hai| tathA ekayuga meM ahorAtra pramANa aThAraha so tIsa 1830 hote haiN| ataH isako bhAjya karake sddte keTalA ahorAtra parimANavALA pratipAdita karela che? te he bhagavana Apa kaho, A pramANe zrIgItabhasvAmInA praznane sAmAna ten| uttaramA zrImAn 49 cha (tA sattAvIsa rAiMdiyAiM ekatIsa ca sattadvibhAgA rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) zrImAn rAtri divasanA parimANa viSe kahe che ke satyAvIsa 27 ahorAtra tathA eka aherAtranA saDasaThiyA ekavIsa bhAga A rIte sAvayava rAta divasanA pramANuthI eka nakSatra mAsa pratipAdita karela che tema ziSyane upadeza kare, ahI aMkotpAdaka gaNita prakriyA A pramANe che. eka yugamAM nakSatra mAsa saDasaTha thAya che. e pahelAM ja kahela che. tathA eka yugamAM ahorAtranuM pramANa aDhArasotasa 1830, thAya che. tethI tene bhAjya karIne saDasaThane hara sthAnamAM rAkhIne bhAga kriyA karavI ane anupAta A rIte thAya che. je zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam 395 prakartavyA / yato'trAnupAto yathA-yadi saptapaSTimAsairetAvanto'horAtrAstadaikena mAsena ka iti trairAzikagaNitapravRttiH-8304 = = 27 / saptaviMzatirahorAtrAH, ekasya cAhorAtrasyaikaviMzatiH saptapaSTibhAgA ityupapadyata iti / atha punarmuhartAgrajJAnAya gautamaH praznayati-'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahie tti vaejjA' tAvat saH khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAta iti vadet // tAvadita prAgavat saHpUrvo ko nAkSatramAsaH kiyatA-kiyatparimANena muhUrtAoNa-muhartaparimANena AkhyAtaHpratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavaniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA aTThasae ekUNavIse muhuttANaM sattAvIsaM sattaTThibhAge muhuttassa muhattaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvada aSTau zatAni ekonaviMzAni muhUrtANAM saptaviMzatizca saptapaSTibhAgA muhUttesya muhUrtAoNa AkhyAta iti vadet // tAvaditi pUrvavat muhartasatkAnAmekonaviMzatyadhikAni aSTau zatAni -819 ekasya ca muhUrtasya saptaviMzatiH saptapaSTibhAgAH arthAdekasmin nAkSatramAse sAmra saTha ke hara sthAna meM rakha kara bhAga kriyA kareM / isakA anupAta isa prakAra se hotA hai| jo saDasaTha mAso se itane ahorAtra hote haiM, to ekamAsa se kitane ahorAtra ho sakate haiN| isake liye trairAzika gaNitaprakriyA kI jAtI hai1830==27 to isa prakAra satAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga hotA hai|| ____ aba zrI gautamasvAmI muhUrtAva ko jAnane ke liye prabhuzrI se prazna karate haiM-(tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahieti vaejjA) pUrvokta nakSatramAsa kitane parimANa bAle muhUrtAna se arthAt muhUrtaparimANa vAlA pratipAdina kiyA hai ? so he bhagavan Apa kahie, isaprakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara isake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA aTThasae ekUNavIse muhUttANaM sattAvIsaM ca sattahibhAge muhucassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) AThaso unnIsa muhUrta-819 / tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA satAIsa bhAga arthAt saDasaTha mahInAthI ATalA ahorAtra thAya te eka mAsanA keTalA ahorAtra thAya che? mA bhATe zazi gaNita prayA 42vAmAM Ave che. 167deg+1= =2731 mA rIte satyAvIsa ahorAtra ane eka aherAtrane saDasaThiyA ekavIsa bhAga thAya che. ve zrIgautabhasvAmI bhutAne vA bhATa pramuzrIne prazna pUche che-(tA seNaM kevaie muhuttaggeNaM Ahipatti vaejjA) pUrveti nakSatra mAsa 32 / pazbhiAzavANI bhutAyathA arthAt muhUrta parimANavALe pratipAdita karela che ? te he bhagavan! Apa kaho A prabhArI zrIgItabhAbhInA praznane samAjAne tena uttaramA zrIlagavAn he cha (tA adusae egRNavIse muhuttANaM sattAvIsaM ca sattadvibhAge muhuttassa muhuttagoNaM Ahietti vaejjA) AThaso ogaNIsa muhUrta 81lA tathA eka muhUrtanA saDasaThiyA satyAvIsa bhAga arthAta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 67 396 sUryapraptisUtre muhUrtaparimANa 819 / metattalyaM bhavatIti // aGkotpAdanaM cAtra yathA-anantaroditaM nakSatramAsaparimANaM saptaviMzatirahorAtrAH, ekasya ca ahorAtrasya ekaviMzatiH saptapaSTibhAgA iti, tatazcaiteSAM savarNanArtha nyAsaH-27+2=- =-3 arthAt saptaviMzati rahorAtrAH saptapaSTayA guNyante guNayitvA coparitanA ekaviMzatiH saptapaSTibhAgAH prakSipyante, tato jAtAni saptapaSTibhAgAnAM triMzadadhikAni aSTAdazazatAni- etAni ca muhartakaraNArtha triMzatA guNanIyAni, yathA-+30= jAtAni catuH paJcAzat sahasrANi navazatAni muhUrtagatasaptapaSTibhAgAnAm / tata eteSAM saptaSaSTayA bhAgaharaNArtha nyAsaH 4493781937 hRte ca bhAge labdhAni ekonaviMzatyadhikAnyaSTauzatAni-muhAnA mekasya ca muhartasya saptaviMzatiH saptapaSTibhAgA iti yathoktamupapadyate dhUlIkarmaNA / / athAnyaducyate- 'tA eesi NaM eka nAkSatramAsa meM samagra muhUrta parimANa 819 / / itanA pramANa kA hotA hai| yahAM para gaNitakriyA se aMkotpAdana isaprakAra se hotA hai-pUrva kathita nakSatramAsa parimANa satAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikosa bhAga hote haiM isakA aMka nyAsa-27+1 +13. arthAt satAisa ahorAtra ko saDasaTha se guNA kare guNA karake upara ke saDasaThiyA ikkIsa bhAgoM ko isake sAtha joDe to saDasaThiyA aThAraha so tIsa hote haiN| isakA muharta karane ke liye tIsase guNA kare jaise ki- +30-54900 isaprakAra saDasaThiyA copana hajAra evaM navaso hote haiM, tadanantara isakA saDasaThiyA bhAga haraNa ke liye isaprakAra aMkanyAsa kare-400037-8194 haraNa karane se AThaso unnIsa muhate tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA satAIsa bhAga rUpase mila jAtA hai___ aba dUsare prakAra se kahate haiM-(tA eesi NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA eka nakSatra mAsanuM samagra muhurta parimANa 8127 A rItanuM pramANa thAya che. ahIM gaNita prakriyAthI aMketpAdana A pramANe che-pahelAM kahela nakSatra mAsanuM parimANa satyAvIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA saDasaThiyA ekavIsa bhAga thAya che. teno manyAsa-27+1=1806+2= 1630 arthAt satyAvIsa marAnA 2074thI guNa.2 karavAthI uparanA saDasaDiyA ekavIsa bhAgane AnI sAthe meLave te saDasaDiyA aDhArase trIsa thAya che. tena bhuDUta 422 // bhATe trIsathI shu||2 423 bho 1830+30= 5690 0 A rIte saDasaThiyA copana hajAra ane navase thAya che. te pachI AnA saDa saThiyA bhAga karavA mATe A rIte aMkanyAsa karavo 54 9deg=8197=81 jUna karavAthI ATha ogaNasa muhUrta tathA eka muhUrtanA saDasaThiyA satyAvIsa bhAga yakta rIte malI jAya che. ve bhI zete vAmAM Ave che-(tA eesi NaM addhA duvAla sakkhattakaDA Nakkhatte zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam / addhA duvAlasakkhutta kaDA pakkhatte saMvacchare tAvat tAvat eteSAM khalu addhA dvAdazakRtvaH nAkSatraH saMvatsaraH / / tAvaditi prAgavat , eteSAM-pUrvoditAnAM nAkSatramAsagatamuhartAnAM khalu iti vAkyAlaGkAre, epA-anantara muktA nAkSatramAsarUpA addhA-nAkSatramAsagatamuhUrtaparimANarUpamantaram , dvAdazakRtva:-dvAdazadhA savarNitA, arthAt dvAdazabhirvAraguNitA ityarthaH, nAkSatramAso dvAdazabhiguNito nAkSatrasamvatsaro bhavatItyarthaH // atha samprati sakalanAkSatrasaMvatsaragatarAtrindivaparimANamuhUrtaparimANaviSayapraznanirvacanasUtrANyAha-'tA se NaM kevaie rAI. diyaggeNaM Ahietti vaejjA ?' tAvat saH khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi prAgvat , sa:-prathamodito nAkSatrasamvatsaraH khalu iti nizcayena kiyatA rAtrindivANa-rAtrindivaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA taduttaraM prayacchan bhagavAnAha-'tA tiNi sattAvIse rAiMdiyasae ekkAvannaM ca sattadvibhAge rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvata trINi saptaviMzatiH rAtrindivazatAni ekapaJcAzaca saptaSaSTibhAgA rAtrindivasya rAtrindivANa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat nAkSatrasamvatsaraparimANaM khalu tAvat trINi zatAni saptaviMzati-saptaviMzatyadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnAm , ekasya ca rAtrindivasya ekapaJcAzad dvApaSTibhAgAH-327 etAvatA rAtrindivANa nAkSatrasaMvatsara AkhyAtaH-pratiNakhatte saMvacchare) ye pUrva kathita nAkSatra mAsa gata muharta parimANarUpa antara ko bAraha se guNA karane se nAkSatra saMvatsara kA parimANa hotA hai| aba sakala nAkSatra saMvatsara gata rAtri divasa ke muharta parimANa viSaya meM prazna karate haiM-(tA se NaM kevaie rAiMdigaggeNaM Ahieti vaejjA) yaha pUrva kathita nAkSatra saMvatsara kitane rAtri divasa ke parimANa se kahA hai ? vaha he bhagavan Apa kahie, isa prakAra se augautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA tiNi sattAvIse rAiMdiyasae ekAvannaM ca sattaDhibhAge rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) nAkSatra saMvatsara kA parimANa tInaso satAvIsa rAtri divasa tathA eka ahorAtra kA saMvacchare) 2 // pada sa nakSatra bhAsa saMdhI muDUta paribhA55 35 matarI mArathA guNAkAra karavAthI nakSatrasaMvatsaranuM parimANa thaI jAya che. have sakala nakSatra saMvatsara saMbaMdhI tridivasanA muhUrta parimANa viSayamAM prazna 42vAmAM Ave cha (tA seNaM kevaie rAiMdiyaggegaM Ahietti vaejjA) 24 // 53ai DeTA nakSatra saMvatsara keTalA rAtridivasanA parimANavALuM kahela che? te he bhagavan ! Apa kahe A zate zrIgautabhAbhInA praznAne sAmajIna uttaramA zrImAn 4 -(tA tiNi sattAvIse gaiMdiyasae ekkApannaM ca sattadvibhAge rAiMdiyAsa rAi diyaNaM Ahipatti vaejI) nakSatra saMvatsaranuM parimANa traNa satyAvIsa aherAtra tathA eka aherAtranA bAsaThiyA ekAvana zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 sUryaprajJaptisatre pAdito vartate iti vadet-svaziSyebhya upadizet / kathametattulyaM rAtrindivapramANaM sampadyata iti ceducyate nAkSatro mAsaH khalu-27 saptaviMzatyahorAtrai rekasya ca ahorAtrasyaikaviMzatyA saptapaSTibhAgaiH sampadyate ityuktaM prAk dvAdazabhizca mAsaireko nAkSatrasamvatsaro bhavati, tenedaM nAkSatramAsaparimANaM dvAdazabhiguNanIyam-(27+)x 120324 + atra 3+ tena (324 )=324 +3=327 saptaviMzatiryadi dvAdazabhirguNyate tadA jAtAni caturvizatyadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAm , ekaviMzatiH saptapaSTibhAgAH yadi dvAdazabhirguNyate tadA saptapaSTibhAgAnAM dvipaJcAzaduttaraM zatadvayaM bhavati, tacca saptapaSTayA yadi hriyate tadA labdhAstrayo'horAtrAste ca caturviMzatyadhikazatatraye yojyA stadA jAtAH saptaviMzatyadhikazatatraya mahorAtrANAm , pazcAt sthitAzca zeSAH ekapaJcAzat saptaSaSTibhAgA ahorAtrANAm / yathAkrameNa nyastaM nAkSatrasamvatsaraparimANam-327, ityupapannAni-saptabAsaThiyA ikkAvana bhAga 327 / / itane rAtri divasa se nAkSatra saMvatsara pratipAdita kiyA hai| aisA svaziSyoM ko upadeza kreN| rAtri divasa kA itanA pramANa kisa prakAra se hotA hai ? isa zaMkA ke nivAraNartha kahate haiM-nAkSatra mAsa 271 satAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkIsa bhAgoM se sampanna hotA hai, ataH nAkSatramAsa kA isa parimANa ko bAraha se guNA kare 27+ +12=324+ yahAM + ataH 324252=324+3327 sattAisa ko jo bAraha se guNA kare to tInaso covIsa ahorAtra hote haiM, saDasaThiyA ikkIsa bhAgoM ko jo bAraha se guNA kare to saDasaThiyA bhAga kA doso bAvana hotA hai, isako jo saDasaTha se haraNa kare to tIna ahorAtra labdha hote haiM usako tInaso covIsa ke sAtha milAve to tInaso satAIsa ahorAtra hote haiM, tathA pazcAt saDasaThiyA ikkAvana bhAga zeSa bacatA hai, yathA kramase aMka rakhane se nAkSatrasaMvatsara kA parimANa 327 tInaso bhAga karaNA ATalA rAtridivasathI nakSatra saMvatsara pratipAdita karela che, A pramANe svaziSyone upadeza karavo rAtridivasanuM A rItanuM pramANa kevI rIte thAya che? A zaMkAnA nivAraNa mATe kahe che.-nakSatra mAsa ra723 satyAvIsa ahorAtra ane eka ahorAtranA saDasaThiyA ekavIsa bhAgothI thAya che. tethI nakSatra mAsanA A parimANane mAthI gu||4|2 423 / 2753+12=324+352 mahI 152=3x11 tethI 324135 =324+311-32757 satyApIsana ne sArathI gu2 42 te trAsa yAvIsa mAtra thAya che. saDasaThiyA ekavIsa bhAgene je bArathI guNAkAra kare te saDasaThiyA bhAganA base bAvana thAya che. tene je saDasaThathI haraNa kare to 3 traNa ahorAtra labdha thAya che. tene traNa covIsanI sAthe meLavavAmAM Ave te traNaso satyAvIsa ahorAtra thAya che. tathA saDasaThiyA ekAvana bhAga zeSa rahe che, yathAkamathI aMka rAkhavAthI nakSatra saMvatsaranuM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 399 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdazaprAbhRtam viMzatyadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAm, ekasya ca ahorAtrasya eka paJcAzat saptapaSTibhAgAzceti // etAvatA rAtrindivANa-sAvayava rAtrindivaparimANena eko nAkSatrasaMvatsaro bhavatIti AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-sthaziSyebhya upadizediti / / athaikasmin nAkSatrasaMvatsare muhUrtaparimANaM pRcchati-'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahie tti vaejA' tAvat saH khalu kiyatA muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet ? / tAvaditi prAgvat saH-prathamodito nAkSatrasaMvatsaraH khalviti vAkyAlaGkAre kiyatA muhUrtAoNa-kiyanmuhartaparimANena paripUrNo bhavatItyAkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA Nava muhuttasahassA aTTa ya battIse muhattasae chappaNNaM ca sattaTThibhAge muhuttassa muhuttaggeNa Ahie tti vaejjA' tAvat navammuhartasahasrANi aSTau ca dvAtriMzanmuhattezatAni paTU paJcAzacca saptapaSTibhAgA muhattasya muhartAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat tasya-prathamoditasya nAkSatrasaMvatsarasya parimANaM khalu muhUrtAnAM nava sahasrANi aSTau dvAtriMzat-dvAtriMzadadhikAni aSTau zatAni-9832 / ekasya ca muhatesya pada pazcAzat saptapaSTibhAgAH arthAt 9832 etattulyena muhartAoNa-muhattaparisatAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikAvana bhAga hote haiM, itane sAvayava rAtri divasa ke parimANa se eka nAkSatrasaMvatsara pratipAdita kiyA hai aisA svaziSyoM ko upadeza kreN| aba eka nAkSatra saMvatsara ke muhUrta parimANa ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejjA) yaha pUrva kathita nAkSatrasaMvatsara kitane muhUrta parimANa se paripUrNa hotA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan Apa kahiye isaprakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn usake uttara meM kahate haiM-(tA Nava muhattasahassA aTTaya battIse muhattasae chappaNNaM ca sattaTTibhAge muhattassa muhattaggeNa Ahietti vaejjA) pUrva kathita nAkSatra saMvatsara kA parimANa nava hajAra AThaso battIsa parimANa 32752 traNase satyAvIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA saDasaThiyA ekAvana bhAga thAya che. ATalA sAvayava ahorAtrinA parimANathI eka nakSatrasaMvatsara pratipAdita karela che. e pramANe sva ziSyane upadeza kare. - have eka nakSatrasaMvatsaranA muhUrta parimANanA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che-(tA seNaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) 2 pUrvasti nakSatra vatsa2 mA muhUrta parimANathI paripUrNa thatuM pratipAdita karela che? he bhagavana te Apa kaho ! A pramANe zrIgautamasvAbhAnA praznane samagIna zrIbhagavAn tena uttaramA 49 cha-(tA Nava muhuttasahassA aTuyabattIse muhuttasae chappaNNaM ca sattaTThibhAge muhuttassa muhuttaggeNa Ahietti vaejjA) pUrva prathita nakSatra saMvatsaranu parimANa nA2 mA se| patrIsa 8832 / muhUta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 sUryaprajJaptisUtre mANena eko nAkSatrasaMvatsara AkhyAtaH-pratipAdito vartate // kathametAvAniticet ucyate -ekasmina nAkSatramAse muhUrtaparimANaM khalu ekonaviMzatyadhikAni aSTau zatAni muhUrtAnAm ekasya ca muhattasya saptaviMzatiH saptapaSTibhAgAH 819 ityuktaM prAk / etAdRzAzca mAsA ekasmin nAkSatrasaMvatsare dvAdaza bhavanti, tenaitad dvAdazabhirguNyate-(81934) x 12-9828 24 jatAni muhAnAM nava sahasrANi aSTau zatAni aSTAviMzatyadhikAni, muhartasatkAnAM ca saptaSaSTibhAgAnAM caturviMzatyadhikAni trINi zatAni tAni ca saptaSaSTayA bhaktAni 12446 labdhAzcatvAro muhastei ca prathamasthAne yojyA stadetthaM jAtAH 9828+34=9828+ 44-983216 aMtaH siddhayati ekasmin nAkSatrasaMvatsare muhartaparimANaM nava sahasrANi dvAtriMzadadhikAnyaSTau zatAni muhartAnAm , ekasya ca mahattasya SaT paJcAzat saptaSaSTibhAgA:98326 evaM bhUtena muhUrtAgreNa-muhartaparimANena eko nAkSatrasaMvatsaraH paripUrNoM bhavati / 9832 / muharta tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA chappana bhAga arthAt 9832 6 itane muhUrta parimANa se eka nAkSatrasaMvatsara pratipAdita kiyA hai| yaha parimANa kisa prakAra se hotA hai ? isa ke liye kahate haiM ? eka nAkSatra mAsa kA muhUrtaparimANa AThaso unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA satAIsa bhAga hote haiM, 81934 aisA pahale kahA hai / eka saMvatsara meM isaprakAra ke bAraha mAsa hote haiM, ataH isako bAraha se guNA kare (819+ 12=9828 334 nava hajAra AThaso aThAvIsa muhUrta tathA eka muharta kA saDasaThiyA tInaso covIsa bhAga hote haiM una ko maDasaTha se bhAga kare to 324 cAra muharta labdha hote haiM pUrva ke aMko ke sAtha usako joDe to isaprakAra se hote haiM-9828 -+4=9828+4=9832, isaprakAra se eka nAkSatrasaMvatsara meM muharta parimANa nava hajAra AThaso battIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA chappana bhAga 98326 isaprakAra se muharta parimANa se eka nakSatra tathA eka muhUrtanA saDasaThayA chappana bhAga ; arthAt 983ra ATalA muhUrta parimANathI eka nakSatra saMvatsara pratipAdita karela che. A parimANa kevI rIte thAya che? te jANavA kahe che- eka nakSatra mAsanuM muhUrta parimANa ATha ogaNIsa muhUrta tathA eka muhartAnA saMDasaThiyA satyAvIsa bhAga thAya che. 81966 A pramANe pahelAM kahela che. eka saMvatsaramAM A rItanA bAra mAsa thAya che. tethI tene bArathI guNAkAra kare (81712=98283 4 navahajAra AThase aThayAvIsa muhurta tathA eka muhUrtanA saDasaThiyA traNaso covIsa bhAga thAya che tene saDasaDathI bhAga kare te 23=46 cAra muhUrta labdha thAya che. pahelAnA aMkanI sAthe ane meLave te A pramANe thAya che. 9828+4=828+4+4=9832 24 A pramANe eka nakSatra saMvatsaramAM muhurta parimANa tathA navahAra AThase batrIsa muhUrta eka muhUrtanA saDasaThayA chappana bhAga 983raka=A zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdazaprAbhRtam 401 evaM sAgraH prathamo nAkSatrasaMvatsaraH paripUNo jAtaH / / atha dvitIyaM cAndrasaMvatsaraM pRcchati-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccherANaM doccassa caMdasaMvaccharassa caMde mAse tIsai muhutteNaM tIsai muhutteNaM ahoratteNaM gaNijjamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA ?' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM dvitIyasya cAndrasaMvatsarasya cAndro mAsastriMzanmuhatena triMzanmuhUrtena ahorAtreNa gaNyamAnaH kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat eteSAm-pUrvapratipAditAnAM paJcAnA-nAkSatrAdi pazcasaMkhyakAnAM saMvatsarANA madhye 'doccassa' dvitIyasya cAndrAkhyasya-candrasambandhinaH samvatsarasya triMzat triMzanmuharttAtmakena ahorAtreNa 'gaNijjamANe' gaNyamAna:-mIyamAnaH san kiyatA rAtrindivAgreNa-rAtrindivaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznaH, bhagavAnAha-'tA ekUNatIsaM rAiMdiyAI battIsaM bAvaTThibhAgA rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvad ekonatriMzadrAtrindivAni, dvAtriMzad dvASaSTibhAgA rAtrindivasya saMvatsara paripUrNa hotA haiM / isa prakAra sAMga nAkSatrasaMvatsara pUrNa hotA hai| ____ aba dUsarA cAMdrasaMvatsara ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccassa caMdasaMvaccharassa caMde mAse tIsai muhutteNaM tIsai muhutteNaM ahoratteNaM gaNijjamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahieti vaejjA) ye pUrva pratipAdita nAkSatrAdi pAMca saMkhyAvAle yuga meM (doccassa) dUsarA cAMdra nAma vAle saMvatsara kA tIsa tIsa muhUrta pramANavAle ahorAtra se (gaNijjamANe) ginati kare to kitane rAtri divasa ke parimANa vAlA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan Apa khiye| isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn kahate haiM-(tA ekUNatIsaM rAiMdiyAI battIsaM ca bAvaTTibhAgA rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahieti vaejjA) yaha cAMdra mAsa yadi tIsa muhUrta parimANa se nIyamAna ahorAtra se rItanA muhUrta parimANathI eka nakSatra saMvatsara paripUrNa thAya che, A rIte sAMga nakSatrasaMvatsara pUrNa thAya che. ve bhIon yAMdrasavatsaranA sa mAM zrIgautamasvAmI prazna pUche cha-(tA eesiNaM paMcahaM saMbaccharaNaM doccamsa caMdasaMvaccharassa caMde mAse tIsai muhutteNaM tIsai muhattaNaM ahorattega gaNijjamANe kevaie rAidiyagoNaM Ahieti varajjA) 40 par3atA pratipAdana 428 nakSatrAhi pAMya savatsa2vANA yugamA (doccasma) bhI yaidra naamaa|| savatsarane zrIsatrIsa bhUta prabhAzupANI mAthI (gaNijjamANe) guvAmAM Ave tasA ahorAtranA parimANavALuM pratipAdita karela che? te he bhagavana Apa kaho, A pramANe zrIgItamasvAmInA praznane sabhaNIne zrImAn De cha-(tA ekUNatosaM rAi diyAI battIsaM ca bAvadvibhAgA rAIdiyassa rAidiyaggeNaM Ahieti vaejjA) // yAMdramAsa ne zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 sUryaprajJaptisUtre rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat , sa ca cAndramAso yadi triMzanmuhUrtAoNa-muhUtteparimANena mIyamAno'horAtrastenAhorAtreNa gaNyamAno bhavati tadA tatraikasmin cAndramAse ekonatriMzadrAtrindivAni-ahorAtrAH bhavanti, tathA ekasya ca rAtrindivasya dvAtriMzad dvApaSTibhAgAH arthAt 29,13 evaM pramANena sAvayavena rAtrindiyAgreNa AkhyAtaHpratipAdita iti vadet-svaziSyebhya upadizet ||-arthtsy gaNitabhAvanA yathA-yugehicAndramAsAH dvASaSTi saMkhyakA bhavantItyuktaM bhAvitaM ca prAk / tato yugasatkAnAmaSTAdazazatAnAM triMzadadhikAnA mahorAtrANAM dvASaSTayA bhAgo hiyate-atra tryairAzikagaNitasya pravRttiyathA-yadi dvApaSTimAsai striMzadadhikAni aSTAdazazatAni ahorAtrANAM labhyante tadaikana cAndramAsena kaityanupAto yathA---' ekena guNi to rAzistathaiva tiSThatIti niyamAt / 29 ekonatriMzad rAtrindivAni, ekasya ca rAtrindivasya dvAtriMzad dvApaSTibhAgAH, ityupapadyate yathoktaM mUlasthaM sarvamiti // gine to eka cAMdramAsa meM untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga arthAt 2932 isaprakAra ke sAvayava rAtri divasa parimANa vAlA pratipAdita kiyA hai / isaprakAra svaziSyoM ko upadiSTa kreN| aba isako gaNita prakriyA dikhalAte haiM-eka yugameM cAMdramAsa bAsaTha hote haiM yaha pahale kaha hI diyA hai, ataH eka yuga ke aThArahaso tIsa ahorAtra kA bAsaTha se bhAga kare yahAM para trairAzikagaNita pravRtti isaprakAra se hotI hai ki jo bAsaTha mAsa se aThArahaso tIsa ahorAtra labdha hotA hai to eka cAMdramAsa se kitane ahorAtra ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye isaprakAra se anupAta kareM jaise ki 1830 =30 eka se guNita rAzi usI prakAra rahatI haiM isa niyama se =293 untIsa rAtri divasa tathA eka rAtri divasa kA bAsaThiyA battIsa bhAga hotA yathokta mUla ke kathanAnusAra parimANa ho jAtA hai| trIsa maharta pramANathI nIyamAna ahorAtrathI gaNavAmAM Ave to eka cAMdramAsamAM ogaNatrIsa ahorAtra ane eka ahorAtranA bAsaThiyA batrIsa bhAga arthAt 293 A pramANe sAvayava rAtri divasanA parimANathI pratipAdita karela che. A pramANe svaziSyane upadeza karavo, have AnI gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che. eka yugamAM cAMdramAsa bAsaTha thAya che. e pramANe pahelAM kahevAI gayela che. tethI eka yuganA aDhAraso trIsa ahorAtra bAsaThathI bhAga karavA ahIM trirAzika gaNitapravRtti A pramANe karavAmAM Ave che. ke je bAsaDa mAsathI aDhArasetara ahorAtra thAya che te eka cAMdramAsanA keTalA ahorAtra thAya che? A jANavA mATe tene anupAta AvI rIte kare jemake1831+1=1630 methI zuzuvAmA sAveda zazi me4 pramANe 29 cha. se niyamathI 1 =29 ogaNatrIsa tridivasa tathA eka rAtridivasanA bAsaDiyA batrIsa bhAga yakta mULamAM kahyA pramANenuM parimANa thaI jAya che. zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 403 - %D sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam atha muhUrtaparimANajJAnArtha praznasUtramAha-'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahie tti vaejA' tAvat sa khalu kiyatA muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi prAgvat saHprathamoditazcAndramAsaH kiyatA muhUrtAgreNa-muhUrtaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeva-kathaya bhagavagniti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA aTTha paMcAsIte muhuttasae tIsaM ca bAvadvibhAge muhattassa muhattaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvada aSTau paJcAzItAni muhattazatAni triMzacca dvApaSTibhAgA muhartasya muhartAgreNa AkhyAta iti vdet||-taavditi prAgvat tasmin cAndramAse aSTau paJcAzItAni-paJcAzItyadhikAni aSTau zatAni muhUrtAnAm , ekasya ca muhUrtasya triMzad dvApaSTibhAgAzca bhavantItyevaM pramANena muhUrtAgreNa sacaikazcAndramAsaH prapU) bhavatItyAkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-svaziSyebhya upadizet , kathametAvatA muhUrtAgreNa cAndramAsaH prapoM bhavatItyevaM cettadAtra gaNitakriyA pradazyate-yato hi pUrva cAndramAsaparimANamekonatriMzadahorAtrA ekasyAhorAtrasya dvAtriMzad dvApaSTibhAgA ityevaM aba muhUrta parimANa ko jAnane ke liye zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM(tA se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejjA) vaha pUrva kathita cAMdra mAsa kitane muhUrta parimANavAlA pratipadita kiyA hai ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara isake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA aTTapaMcAsIte muhattasae tIsaM ca bAvaTThibhAge muhattassa muhattaggeNaM Ahietti vaejjA) usa cAMdra mAsa meM AThaso pacAsI muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA tIsa bhAga hote haiM, isa prakAra ke pramANavAle muharta parimANa se vaha eka cAMdra mAsa paripUrNa hotA hai, isa prakAra svaziSyoM ko upadeza kreN| itane muhUrtAna se cAMdra mAsa kisa prakAra se pUrA hotA hai, yaha jAnane ke liye isa viSaya meM gaNitaprakriyA dikhalAi jAtI hai| prathama cAMdra mAsa kA parimANa untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaMThiyA battIsa bhAga huve bhuta parimAne atyan bhATe zrIgItabhasvAmI prazna pUche cha- (tA seNaM kevaie. muhuttagoNaM Ahietti vaejjA) 21paDeTA 4AmA sAveda yAMdramAsa 328bhur3ata pari. mANavALa pratipAdita karela che? te he bhagavana Apa kahe ! A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmAna te uttaramA zrImAn 49 che-(tA aTTapaMcAsIte muhuttasae tIsaMca bAvadribhAge muhuttassa muhuttagge Ahieti vaejjA) se yAMdra saMvatsaramA pAisI payAsI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA trIsa bhAga thAya che. A rItanA pramANavALA muharta parimANathI te eka cAMdramAsa paripUrNa thAya che. A pramANe sva ziSyone upadeza kare. ATalA muhUrtAgrathI cAMdramAsa kevI rIte pUrNa thAya che? te jANavA mATe A viSayamAM gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che. pahelA cAMdramAsanuM parimANa ogaNa zrI suryaprati sUtra : 2 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 sUryaprajJaptisUtra pratipAditam / cAndramAsaH-293 tato'tra savarNanArthamekonatriMzadahorAtrAH dvASaSTayA guNyante guNayitvAcoparitanA dvAtriMzad dvApaSTibhAgAH prakSipyante ca, tathA karaNArtha nyAsaH -29 / = = jAtAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAni dvApaSTibhAgAnAm / tato muhartakaraNArtha triMzatA guNyante-430443 jAtAni catuH paJcAzat sahasrANi navazatAni muhartagatadvApaSTibhAgAnAmiti / tata eteSAM dvApaSTayA bhAgo hiyate--2885 * labdhAni aSTau zatAni paJcAzItyadhikAni muhAnAm , ekasya ca muhartasya triMzad dvApaSTibhAgA ityevaM yathoktaM mraloktamupapadyate // ___ atha cAndrasaMvatsaraparimANaM kathayati-tA esa NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA caMde saMvacchare' tAvat epA khalu addhA dvAdazakRtvazcAndraH saMvatsaraH ||-taavditi prAgvat eSA-muhUrtarUpA ahorAtrarUpA ca addhA-parigaNitaparimANaM khalu iti vAkyAlaGkAre dvAdazakRtva:dvAdazabhiguNanIya stadA cAndraH saMvatsaro bhavet-cAndravarSaparimANaM syAt // tatastadeva praznaitanA pratipAdita kiyA hai / cAMdra mAsa-293 yahAM para untIsa ahorAtroM ko bAsaTha se guNA kare, guNA karake upara ke bAsaThiyA battIsa bhAgoM ko joDe / vaha batAne ke liye aMka nyAsa isa prakAra se hai-29 - isaprakAra bAsaThiyA aThArahaso tIsa hote haiM, isakA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare +30=14:00 to bAsaThiyA copana hajAra evaM navaso hote haiM / ina saMkhyA kA bAsaTha bhAga kare 4000 =88563 to isa prakAra se aThaso pacAsI muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA tIsa bhAga isaprakAra yathokta mUlokta pramANa mila jAtA hai| aba cAMdrasaMvatsara parimANa kA kathana karate haiM-(tA esa NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA caMde saMvacchare) yaha muhUrtarUpa evaM ahorAtrarUpa addhA arthAt parigaNita parimANa ko bAraha se guNA kare to cAMdrasaMvatsara kA parimANa trIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAsaThiyA batrIsa bhAga ATaluM pratipAdita karela che. cAMdramAsa 29 ahI egaNatrIsa ahorAtrane bAsaThathI guNAkAra karIne uparanA bAsayi batrIsa bhAgene meLavavA te batAvavA mATe aMkanyAsa A pramANe che. 29ArU=1 798--A rIte bAsaThiyA aDhArasetrIsa thAya che. AnA mahata karavA mATe trIsathI guNAkAra kare. durU + 3 =54600 A rIte bAsaDiyA cipanahajArane navase thAya che. A saMkhyAne bAsaThathI bhAga kare te pahu" = paNa A rIte AThase paMcAsI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA trIsa bhAga A rIte mUlamAM kahyA pramANe yathAkta pramANa maLI jAya che. ve yAMdra vatsaranA paribhAnu thana 49 che. (tA esa Na addhA duvAlasakkhuttakaDA caMde saMvacchare) mA muDUta 35 Ane maa2|135 mddh| arthAt parigaNita parimAne zrIsuryapratisUtra : 2 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdazaprAbhRtam 405 yati-'tA se NaM kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahie tti vae jA ?' tAvat saH khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi-puurvvt saH- pUrvoditazcAndrasaMvatsaraH khalu-iti nizcaye kiyatA gatrindivAoNa-rAtrindivapramANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznaH, tato bhagavAnAha-'tA tiNNi caupaNNe rAiMdiyasae duvAlasa ya bAvaTThibhAgA rAiMdiyassa rAIdiyaggeNaM Ahie tti vaejjA' tAvat trINi catuHpaJcAzadrAtrindivazatAni dvAdaza ca dvApaSTibhAgAH rAtrindivasya rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ||taavditi prAgvat sa ca cAndrasaMvatsaraH cAndrasaMvatsaraparimANaM khalu catuH paJcAzadadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnAm-354 ahorAtrANAm , ekasya ca ahorAtrasya dvAdaza dvASaSTibhAgA ityevaM pramANena 35413 rAtrindivAoNa-rAtrindivaparimANana paripUrNoM bhavatItyAkhyAta iti vadet-svaziSyebhyaH kathayet // athAtrApi aGkotpAdanaM yathA-pUrva khalu cAndramAsaparimANamekonatriMzadahorAtrAH, ekasya cAhorAtrasya dvAtriMzad dvApaSTibhAgAH 2943 ityevaM pratipAditAH / ayaM ca dvaadshbhirgunnniiyH| yato'trAnupAtaH-yokena cAndramAsena nikala AtA hai / phirase isI viSaya ke saMbaMdha meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA se NaM kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahiyatti vaejjA) pUrva kathita cAMdra saMvatsara kitane rAtri divasa ke pramANa se pratipAdita kiyA hai ? arthAt cAMdra saMvatsara meM kitane ahorAtra hote haiM ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA tiNNi caupaNNe rAiMdiyasae duvAlasaya bAvaTThibhAgA rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) usa cAMdrasaMvatsara tInaso copana 354 ahorAtra parimANa se paripUrNa hotA hai, aisA svaziSyoM ke khe| aba yahAM para aMkotpAdana prakriyAdikhalAte haiM-pahale cAMdramAsa pArimANa untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga 2913 pratipAdita kiyA hai| isako bAraha se guNAkare, guNA karake anupAta kare ki eka bArathI guNAkAra kare te cAMdrasaMvatsaranuM parimANa nIkaLI Ave che. pharIthI Aja viSayanA samayamA zrIgotamasvAmI prazna pUche cha-(tA seNaM kevaie rAI diyaggeNaM Ahietti vaejjA) pahelAM kahela cAMdrasaMvatsara keTalA ahorAtranA pramANathI pratipAdita karela che? arthAta cAMdrasaMvatsaramAM keTalA aherAtra thAya che? te he bhagavan Apa kaho A pramANe zrIgatbhsvaamiinaa praznane samajIna uttaramA zrIbhagavAn 4 cha-(tA tiNNi caupaNNe rAiMdiyasae duvAlasaya bAvadvibhAgA rAiMdiyassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) se yAMdrasapatsa2 traNase cepana 354 ahorAtranA parimANathI paripUrNa thAya che tema sva ziSyone kahevuM. have ahIM aMkotpAdana prakiyA batAvavAmAM Ave chepahelA cAMdramAsanuM parimANu ogaNatrIsa ahorAtra tathA aka ahorAtranA bAsaThiyA batrIsa bhAga raEUR pratipAdita zrI suryaprajJapti sUtra: Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 sUryaprazaptisUtre etAvanto'horAtrA labhyante tadA dvAdazabhizcAndramAsaiH kiyanto'horAtrA labhyante ityevaM nyasyate-(2916) x 12=348 / =348+6=3543 prathamaM jAtAni guNanaphalAni aSTAcatvAriMzadadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAm ahorAtrasatkAnAM dvApaSTibhAgAnAM caturazItyadhikAni trINi zatAni tAni ca dvASaSTathA vibhaktAni labdhAH paDahorAtrAH te cAhorAtrasthAne yuktAH, pazcAntiSThanti zeSAzca dvAdaza dvApaSTibhAgAzca 3543 ata. zcatuHpaJcAzadadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnA mekasya ca rAtrindivasya dvAdaza dvApaSTibhAgA iti mUlotaM sarvamupapadyata iti // atha muhUrtAoM pRcchati-'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahie tti vaejjA' tAvat saH khalu kiyatA muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavata saH-pUrvoditazcAndrasaMvatsaraH khalu iti nizcaye kiyatA muhUrtANa-muhUrtaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA cAMdra mAsa se itanA ahorAtra hote haiM to bAraha cAMdra mAsase kitane ahorAtra labdha ho sakate haiM ? to isake liye aMkanyAsa isa prakAra se kare (293) +12-3481=348+ 6.3 isa prakAra guNA karane se prathama guNaka phala tIna so aDatAlIsa ahorAtra hotA hai, tathA ahorAtra saMbaMdhI bAsaThiyA tIna so caurAsI ke bAsaTha se bhAga kare to cha ahorAtra labdha hote haiM / ve ahorAtra ke sthAna meM yukta hote haiM / tathA pazcAt bAsaThiyA bArahabhAga zeSa rahate haiM / isa prakAra 3543 tIna so copana ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA bAraha bhAga mUla meM kahe anusAra sarva pramANa mila jAtA hai / aba zrIgautamasvAmI muhUrtAgrake viSaya meM prazna karate haiM-(tA se NaM kevaie mahattaggeNaM Ahietti vaejjA) yaha pUrva kathita cAMdrasaMvatsara kitane muhUrta parimANavAlA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra karela che. tene bArathI guNAkAra kare, guNAkAra karIne anupAta kare ke eka cAMdramAsathI ATalA ahorAtra thAya che, te bAra cAMdramAsanA keTalA ahorAtra labdha thaI zake ? A MYqaa bhATe manyAsa PAL pramANe 421 // (2833)-12-3481361 =3484613-354 rU A rIte guNAkAra karavAthI pahelAM guNaphala traNa aDatAlIsa aherAtra thAya che. tathA ahorAtra saMbaMdhI bAsaThiyA traNaso carAsIne bAsaThathI bhAga kare te cha ahorAtra labdha thAya che. tene aherAtranI sAthe joDe tathA pachIthI bAsaThiyA bAra bhAga zeSa rahe che. A rIte 3543 traNaso cepana ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAsaThiyA bAra bhAga mULamAM kahyA pramANe tamAma pramANa maLI jAya che. zrIgIta bhasvAmI bhutAyanA samayamA pramuzrIna prazna pUcha cha-(ta' se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejjA) mA paDadA vAmAM Ave yAMdra savatsa2 mA bhutaH parimANavALuM pratipAdita karela che? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrIgautama zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrya jJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdazaprAbhRtam 407 dasa mahattasahassAI chacca paNuvIse muhuttasae paNNAsaM ca bAvadvibhAge muhuttassa muhunaggeNaM Ahietti vaejA ? tAvada dazamuhattasahasrANi pada ca paJcaviMzatiH muhartazatAni paJcAzaca dvApaSTibhAgA muhattasya muhartAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat cAndrasambatsarasya muhUrtaparimANaM khalu dazasahasrANi paJcaviMzatyadhikAni SaTzatAni ca--10625 muhUrtAnAmekasya ca muhattasya paJcAzada dvApaSTibhAgAH / arthAta 1062533 evaM pramANena muhartAgreNa muhUrtaparimANena ekazcAndrasambatsaraH paripUrNoM bhavati // atrApi aGkopAdanopapattiH pUrvavadeva karaNIyA, yato hi pUrvamatraiva ekasmin cAndramAse muhUrtaparimANAm 88533 khalu pazcAzItyadhikAni aSTau zatAni muhUrtAnAm , ekasya ca muhUrtasya triMzad dvApaSTibhAgA ityevamuktam / tato yathekena cAndramAsena etAvanto muhUrttA labhyante tadA dvAdazabhirmAsaiH ka ityanupAtenedaM dvAdazabhirguNanIyam / (885.3) x 12-10620-10620+5= 10625.2 paJcAzItyadhikAni aSTau zatAni dvAdazabhirguNitAni jAtAni dazasahasrANi zrIgautamasvAmI ke prazna karane se usakA uttara dete huve kahate haiM-(tA dasa muhuttasahassAI uccapaNavIse muhuttasae paNNAsaM ca bAsahibhAge muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejA) cAMdrasaMvatsarakA muhUrtaparimANa dasa hajAra chaso paccIsa 10625 muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA pacAsa bhAga arthAt 10625.7 itane pramANavAle muhUrtaparimANa se eka cAMdrasaMvatsara pUrNa hotA hai| yahAM para bhI aMkotpAdana prakriyA pUrvake anusAra karaleveM jaise ki pahale eka cAMdra mAsa kA muhUrta parimANa 885 AThaso pacAsI muharta tathA eka muhartakA bAsaThiyA tIsa bhAga itanA kahA hai to jo eka cAMdra mAsa kA itanA muharta hote haiM, to bAraha mAsa se kitane hote haiN| isa prakAra ke anupAta se ATha so pacAsI ko bAraha se guNA kare jaise ki-885.3)+12=10620 1-10620+5=106256 AThaso pacAsI ko bAraha se guNA karane se svAbhAnapUchapAthI tanA utta2 25tai 49 cha-(tA dasa muhuttasahaspAiM chacca paNavIse muhuttasara paNNAsaM ca bAsaTThibhAge muhuttassa muhuttAgeNaM Ahietti vaeujA) yAMdrasavatsa2nu muhUrta parimANa dasahajAra baso pacIsa 10625, muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA pacAsa bhAga 3 arthAt 1625 23 ATalA pramANavALA muhUrta parimANathI eka cAMdra saMvatsara pUrNa thAya che. ahIM paNa aMketpAdana prakriyA pahelAnI jemaja karI levI. jemake-- pahelAM eka cAMdramAsanuM muhUrta parimANa 885Na ATha paMcAzI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA trIsa bhAga jeTaluM kahela che. te je eka cAMdra mAsanA ATalA muhUrta thAya che, to bAra mAsanA keTalA muhUrta thAya? A pramANenA anupa tathI maase| yaasiine| mAthI guNA2 423 / bha3-(88533)+12-10628361 =10120 457=106ra para AThase paMcAsIne bArathI guNAkAra karavAthI dasahajAra chasevAsa zrI suryaprajJapti sUtra: Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre viMzatyadhikAni SaTzatAni ca muhUrttAnAm, muhUrttasatkAstriMzad dvApaSTibhAgA dvAdazabhirguNitAstadA jAtAni SaSTyadhikAni trINi zatAni dvASaSTibhAgAnAm, tAni ca dvASaSTyA hriyante labdhAH paJcamuhUrttAH te ca pUrvasthAne yojyA stadA jAtAni dazasahasrANi paJcaviMzatyadhikAni SaTzatAni muharttAnAm, paJcAccatiSThanti zeSAH paJcAzad dvASaSTibhAgAH 10625 ityevaM yathoktaM mUlokamupapadyate // - tadevaM sAyaM cAndrasaMvatsaraM zrutvA samprati RtusaMvatsaraviSayakaM praznasUtramAha- 'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM taccassa uDavaccharassa uDumAse tIsaha tIsai muhutteNaM gaNijamANe hare rAIdiyaggeNaM Ahietti vajA' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM tRtIyasya RtusaMvatsarasya RtumA sastriMzanmuhUrttAgreNa gaNyamAnaH kiyatA muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat, eteSAM - pUrvapratipAditAnAM nAkSatrAdi paJcasaMvatsarANAM madhye tRtIyasya tRtIyasthAne nirdiSTasya Rtu saMvatsarasya - tadAkhyasya saMvatsarasya RtumAsastriMzat triMzanmuhUgreNa - muhUrtta parimANena gaNyamAnaH - mIyamAnaH san yAdRzo bhavati tAdRzena mAsena bhASitaH dasa hajAra chaso vIsa muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA tIsa bhAga hote haiN| usako bAraha se guNA kare to bAsaThiyA tInaso sAiTa hote haiM usako bAsaTha se bhAga kareto pAMca muhUrta labdha hote haiM / usako pUrvake sAtha yojita kare to dasa hajAra chahaso pacIsa muhUrta ho jAte haiM tathA pazcAt vAsaThiyA pacAsa bhAga zeSa rahatA hai / 106256 isa prakAra yathokta mUla meM kathit pramANa mila jAtA hai / 408 isa prakAra samagra cAMdrasaMvatsara kA kathana sunakarake aba zrIgautamasvAmI RtusaMvatsara ke viSaya meM prazna karate hai - ( tA eesiNaM paMcanhaM saMvaccharaNaM taccassa uDu saMvaccharassa uDumAse tIsai tIsaimuhutteNaM gaNijAmANe kevato rAIdiyaggeNaM Ahietti vajA ) ye pUrva pratipAdita nakSatrAdi pAMca saMvahamaroM meM tIsarA jo Rtu saMvatsara kA jo RtumAsa tIsa muhUrta parimANa se muhUrta tathA eka mutanA khADiyA trIsa bhAga thAya che, tene khArathI guNAkAra karavAthI khAsakriyA traNase sAIDa thAya che. tenA khAsaDhathI bhAga labdha thAya che. tene pahelAMnI saMkhyA sAthe meLavavAmAM Ave te pacIsa muhUta thai jAya che, tathA bAsiyA pacAsa bhAga zeSa rahe che. 10625 A rIte mULamAM kahela yathAkta pramANa maLI jAya che. kare teA pAMca muhU dasahajAra chase A rIte saMpUrNa cAMdrasa sarasa badhI kathana sAMbhaLIne have zrIgotamasvAmI RtusaMvatsaranA saMbhadhamA prazna pUche che - ( tA esi NaM paMcaNhaM saMvaccharaNaM taccarapa uDu - saMvaccharasa uDumAse tIsai tIsai muhuNaM gaNijnamANe kevaie rAIdiyaggeNaM Ahiti jIjJa1) A pahelAM pratipAdana karela nakSatrAdi pAMca saMvatsarImAM trIjA Rtu saMvatsarane zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdazaM prAbhRtam 409 Rtu saMvatsaraH kiyatA rAtrindivAgreNa - rAtrindivaparimANena AkhyAtaH = pratipAdita iti vadet kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA tIsa rAIdiyANaM rAIdi hi Ahae vijA' tAvat triMzadrAtrindivAnAM rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat bhagavAn kathayati sa ca RtumAsastriMzadinAtmako bhavati, triMzatA parimAna rAtrindivena rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet - svaziSyebhyaH upadizet // - kathametAvAniti ceducyate yato hi yuge ekaSaSTiRtumAsA bhavanti, tato yugasatkAnAm aSTAdazazatasaMkhyAnAM triMzadadhikAnA mahorAtrANAmekapaTyA bhAgo hiyate - yadi yugasatkaire kaSaSTi zidadhikASTAdazazatamitA ahorAtrA labhyante tadaikena mAsena kati ahorAtrA labhyante ityanupAtapravRttyA triMzadadhikAni aSTAdazazatAni ekaSaSTyA hriyante -=30 labdhA striMzadahorAtrA iti / atha muhUrttaparimANaM pRcchati - 'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahie i jitanA hotA hai isa prakAra ke Rtu mAsa se kathita Rtu saMvatsara kitane rAtri divasa parimANa se pratipAdita kiyA hai / so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko suna karake usake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - ( tA tIsa rAIdiyANaM rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejA) hai vaha Rtu mAsa tIsa divasa pramANavAlA hotA hai / tIsa ahorAtra se mAsa pUrNa hotA hai aisA svaziSyoM ko kahie / isa prakAra kaise hote haiM ? vaha kahate haiM- - eka ikasaTha RtumAsa hote haiN| eka yuga kA aThAraha so tIsa ahorAtra kA ikasaThase bhAgakare to eka yugakA ikasaThamAsa se aThAraha so tIsa ahorAtra labhya hote haiM to eka mAsa ke kitane ahorAtra ho sakate haiM ? isa prakAra anupAta pravRttise aThAraha so tIsa ko ikasaTha se bhAga kare to = 30 tIsa ahorAtra hote haiM ? yuga 1830 meM RtumAsa che, te trIsa muhUta paramANuthI keTaleA thAya che, A prakAranA RtumAsathI hela Rtusavatsara keTalA heArAtra parimANuthI pratipAdita karela che ? te he bhagavan Apa kahe| A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrIbhagavAn ur3e che - ( tA tIsa rAi diyANaM rAidiyaggeNaM Ahietti vaejjA ) me Rtu bhAsa trIsa ahorAtra pramANanA hoya che. trIsa ahe|rAtrathI mAsa pUrNa thAya che, tema svaziSyone kahevuM. A pramANe zI rIte thAya che? te batAve che--eka yugamAM ekasa RtumAsa thAya che. eka yuganA aDhArasotrIsa aheArAtrane ekasaThathI bhAga karavA te eka yuganA ekasaTha mAsathI aDhArasotrIsa ahorAtra labdha thAya te eka mAsanA keTalA ahorAtra thAya A rIte anupAta karIne aDhArasA tIsanA ekasathI bhAga karavA 30 teA trIsa ahorAtra zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 sUryaprajJaptisUtre vaejjA ?' tAvat sa khalu kiyatA muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet || tAvaditi prAgvat saH - pUrvodita RtumAsaH kiyatA muhUrttAgreNa muhUrttaparimANena AkhyAtaH pratipAdita iti vadet kathaya bhagavanniti gautamasya praznaH, tato bhagavAnAha - ' tA Nava muhuttasayAI muhutaggeNaM Ahie tti vaejjA' tAvat navamuhUrttazatAni muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat tasmin cAndramAse muhUrttAnAM navazatAni bhavanti navazatamuhUrttAgreNa - muhUrtaparimANena AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet svaziSyebhyaH pratipAdayet || - atra gaNitakriyA yathA - ekasmin RtumAse triMzadrAtrindivAni bhavanti, ekaikasmin rAtrindive triMzamuhUrttAzca bhavanti, tena triMzatastriMzatA guNane navazatAni bhavanti - 30 X 30 = 900 ata upapadyate RRtumAsa muhUrttAnAM navazataiH prapUryata iti // atha RtusaMvatsaraM pRcchati - 'tA se addhA duvAsakkhuttakaDA uDusaMvacchare' tAvat sA khalu addhA dvAdazakRtvaH RtusavatsaraH // - aba isake muhUrtaparimANa ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM(tA se NaM kevaie muttaggeNaM Ahietti vaejA) yaha pUrva kathita RtumAsa kitane muhUrta parimANa vAlA kahA hai ? so he bhagavan Apa kahiye, isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM (tA Nava muhuttasagAI muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) usa cAMdramAsa ko navaso muhUrta parimANavAlA pratipAdita kiyA hai, aisA svaziSyoM ko kahe isakI gaNita kriyA isa prakAra hotI hai- eka RtumAsa meM tIsa tIsa rAtri divasa hote haiM eka eka ahorAtra meM tIsa tIsa muhUrta hote haiM / ataH tIsako tIsase guNA karane se navaso ho jAte haiM / 30 + 30 = 900 ataH kaha jAtA hai ki RtumAsa navasomuhUrta parimANavAlA hotA hai| aba RtusaMvatsara ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM - (tA se gaM addhA duvAlasakkhuttakaDA uDusaMvacchare ) pUrvokta addhA arthAt rAtri divasa kA thaI jAya che. have AnA muhUta piramANunA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che(taa seNaM kevaira muhuttageNaM Ahietti vaejjA) mA pUrvauthita RtumAsa DeMTalA muhUrta parimANavALA kahela che? te he bhagavan Apa kahe! A pramANe zrIgautamasvAmIna praznane sAMgalIne uttaramAM zrIbhagavAn uDe che - ( nA Nava muhuttasayAI muhuttaggeNaM Ahietti varajjA) e cAMdramAsa navasa muhUta parimANavALe pratipAdita karela che. tema svaziSyAne kahevu. AnI gaNitaprakriyA A pramANe thAya che. eka RtumAsamAM trIsa aDrerAtra thAya che ane eka aheArAtramAM trIsa muhUta thAya che. tethI trIsanA trIsathI guNAkAra karavA jethI navasA thAya che. 3030=00 tethI kahevAmAM Ave che ke eka RtumAsa navase mudbhUta parimANavALA hAya che. have RtusaMvatsaranA saMbaMdhAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che (tA se addhA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam 411 -tAvaditi pUrvavat khalu iti nizcaye sA-pUrvo kA addhA-rAtrindivapramANaM muhUrtaparimANaM ca dvAdazakRtvaH-dvAdazabhirguNanIyastadA RtusaMvatsaro bhavedarthAt mAsoktamahorAtraparimANaM dvAdazabhirguNanena saMvatsarasyAhorAtrA bhaveyustathA ca mAsoktaM muhUrtaparimANaM dvAdazabhiguNitaM saMvatsaragataM muhartaparimANaM syAdityarthaH, tadeva gautamaH praznayati-'tA se NaM kevaie rAIdiyaggeNaM Ahie tti vaejjA' tAvat sa khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet // tAvaditi prAgvat , saH-pUrvodita RtusaMvatsaraH kiyatA rAtrindivAgreNa-rAtrindivaparimANena prapUrNa AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavaniti gautamasya praznaH, tato bhagavAnAha-'tA tiNNi saTe rAiMdiyasae rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvat trINi SaSThI gatrindivazatAni rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat tasya Rtusamvatsarasya parimANaM khalu rAtrindivAnAm-ahorAtrANAM SaSTayadhikAni trINi zatAni360 etattulyena rAtrindivANa-rAtrindivaparimANena AkhyAta iti vadeta svaziSyebhya upadizet ||-tthaa hi-ekasminmAse triMzadahorAtrA bhavanti, tAdRzai dizabhirmAsairekapramANa evaM muhUrta pramANarUpa kAla ko bAraha se guNA kare to RtusaMvatsara hotA hai arthAt mAsokta ahorAtra parimANa ko bAraha se guNA karane se saMvassara kA ahorAtra ho jAte haiM, tathA mAsokta muhUrta parimANa ko bAraha se guNA karane se saMvatsara kA muhUrta parimANa AjAtA hai| vahI zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA se NaM kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA) vaha pUrvokta Rtu. saMvatsara kitane rAtri divasa parimANa vAlA kahA hai ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA tiNNisaTe rAiMdiyasae rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) RtusaMvatsara ke ahorAtra kA parimANa tInaso sATha 360 rAtri divasa ke parimANa vAlA pratipAdita kiyA hai, aisA sva ziSyoM ko upadeza kare, eka mAsa meM tIsa ahorAtra hote haiM, aise bAraha mAsa se eka RtusaMvatsara hotA hai| duvAlasakhutakaDA uDusaMvacchare) pUrvarita mch| arthAt vihipasanA prabhAra bhane bhutanA pramANarUpakALane bArathI guNAkAra kare te trAsusaMvatsara thAya che. arthAt mArokta ahorAtra parimANane bArathI guNAkAra karavAthI saMvatsaranA ahorAtra AvI jAya che. tathA mAsakta muhUrta parimANane bArathI guNAkAra karavAthI saMvatsaranuM muhUrta parimANa AvI taya che. 4 zrIgautamasvAmI pUche che-(tA seNaM kevaie rAidiyaggeNaM Ahietti banjA ) A pUrvokta RtusaMvatsara keTalA ahorAtra parimANavAvALuM kahela che? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrIbhagavAna 4 . (tA tiSNisaTre rAIdiyasae rAiMdayaggeNa Ahiratti vaejjA) Rtusa2nA miirAtranuM parimANa traNa sATha 360 rAtri divasanA parimANavALuM pratipAdana karela che. tema zrI suryaprajJapti sUtra: Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 sUryaprajJaptisUtre RtusaMvatsaro bhavati, atastriMzato dvAdazamirguNanena jAtAni 30x12-360 SaSTayadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnA mityupapadyate ||-ath muhUrttaviSayaM praznayati-'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahie ti vaejA ? ' tAvat saH khalu kiyatA muhartAgraNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat sa:-pUrvodita RtusaMvatsaraH kiyatA muhartAoNamuhartaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA dasamuhuttasahassAiM aTTha ya sayAI muhuttaggeNaM Ahie ti vaejjA' tAvad dazamuhUrtasahasrANi aSTau ca zatAni muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat tasmin RtusaMvatsare muhUrtAnAM dazasahasrANi aSTauzatAni ca-aSTazatottaradazasahasrANi10800 bhavanti / etattulyena muhUrtaparimANena ekaHRtusaMvatsaraH prapUrNo bhavatIti AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-svaziSyebhyaH pratipAdayet // yatohi ekasmin RtumAse ataH tIsa ko bAraha se guNA karane se 30x12=360 tInaso sATha ahorAtra parimANa ho jAtA hai| aba zrIgautamasvAmI muhUrta ke viSaya meM prazna karate haiM-(tA se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejA) yaha pUrvakathita Rtu saMvatsara kitanA muharta parimANa yukta pratipAdita kiyA hai, he bhagavan Apa kahiye ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA dasa muhattasahassAI a ya sayAI muhattaggeNaM Ahietti baenjA) isa Rtu saMvatsara meM dasa hajAra evaM AThaso 10800 / muhUrtaparimANa hote haiM / arthAt itane muhUrtaparimANavAlA paripUrNa eka RtusaMvatsara pratipAdita kiyA hai, aisA svaziSyoM ko kaheM / jaise ki ekaRtumAsa meM navaso muhUrta hote haiM aisA pahale pratipAdita kiyA hai, ataH yadi ekaRtumAsa meM itane muhUrta hote haiM to bAraha svaziSyane upadeza kare. eka mAsamAM trIsa ahorAtra thAya che te evA bAra mAsathI eka Rtu saMvatsara thAya che tethI trIsane bArathI guNAkAra karavAthI 30+1=36 0 traNase sATha ahorAtranuM parimANu thaI jAya che. have zrIgautamasvAmI mutanA samayamA prazna pUche che-(tA seNaM kevaie muhuttaggeNa Ahietti vaejjA) 0 pUthita *tu saMvatsa2 320 muDUta parimANavANu usa cha ? he bhagavana Apa te kahe. A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAn 4 cha- (tA dasamuhuttasahassAI aTu ya sayAI muhuttaggeNaM Ahietti varajjA) se Rtu saMvatsaramAM dasa hajAra ane ATha 10800 muhUrta parimANa hoya che. arthAta ATalA muhUrta parimANavALuM paripUrNa eka RtusaMvatsara pratipAdita karela che, tema svaziSpone kahevuM. jema ke-eka Rtu saMvatsaramAM navo muhUrta thAya che. te pramANe pahelAM pratipAdana karela che. tethI ja eka trAtumAsamAM ATalA muhUrta thAya che, to sAra zrI suryaprajJapti sUtra: Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam ___ 413 muhUrtAnAM navazatAni bhavantItyuktaM prAka, tato yadyekasmin mAse etAvanto muhUrtAstadA dvAdazasu mAseSu kiyanta iti trairAzikapravRttyA navazatAni dvAdazabhirguNyante-900x12 =10800 jAtAni dazasahasrANi aSTau zatAni ca muhartAnAm-aSTazattottaradazasahasrANi muhUrtAnAmityarthaH // tato yathoktamupapadyate RtusaMvatsare muhUrtaparimANamiti |-tthaivN sAgram RtusaMvatsaraM zrutvA samprati caturthamAditya samvatsaraviSayaM praznasUtramAha-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvatsarANaM cautthassa AiccasaMvaccharassa Aicce mAse tIsai muhutteNaM ahoratteNaM gaNijja. mANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahie tti vaejjA' tAva deteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM caturthasya AdityasaMvatsarasya Adityo mAsastriMzanmuhUttena ahorAtreNa gaNyamAnaH kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat , eteSAM prathamoditAnAM nAkSatrAdi paJcasaMvatsarANAM madhye 'cautthassa'-caturthasya-caturthasaMkhyAkasya AdityasaMvatsarasya-saurasaMvatsarasya Adityo mAsaH-sauro mAsastriMzanmuhartena-triMzanmuhartaparimANena ahorAtreNa-rAtrindivena gaNyamAnaH-mIyamAnaH san kiyatA rAtrindivAoNa-ahorAtraparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-kathaya bhagavaniti gautamasya praznaH, tato bhagavAnAha-'tA tIsaM rAImAsa meM kitane muhUrta ho sakate haiM ? isake liye trairAzika prakriyA se navaso ko bAraha se guNAkare jaise ki 900+12=10800 isa prakAra dasa hajAra AThasau muhUrtapramANa yathArtha RtusaMvatsara kA muhUrta parimANa mila jAtA hai| isa prakAra samagra RtusaMvatsara saMbaMdhI kathana ko sunakara aba cauthA Aditya saMvatsara ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prabhu se prazna karate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthassa AiccasaMvaccharassa Aicce mAse tIsai muhatteNaM ahorattaNaM gaNijjamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahieti vaejjA) ye pUrvokta nAkSatrAdi pAMca saMvatsaroM meM cauthA AdityasaMvatsara kA Aditya mAsa tIsa muhata parimANavAle ahorAtra se ginane se kitane ahorAtra parimANa se pratipAdita kiyA hai / so he bhagavan Apa kahiye / isa prakAra zrI mAsanA keTalA muhUrta thAya ? A jANavA mATe rAzika prakriyAthI navasAna bArathI guNAkAra kare jema ke-900412 10800 A pramANe dasa hajAra ane ATha muhUrtanuM pramANu yathArtha rIte tu saMvatsaranuM maLI jAya che. A rIte saMpUrNa hatusaMvatsara saMbaMdhI kathanane sAMbhaLIne have cothA Aditya saMvatsa2|| samayamA zrIgautamasvAmI prabhuzrIne prazna pUche che--(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthassa AiccasaMvaccharassa Aicce mAse tIsai muhutteNaM ahoratteNaM gaNijjamANe kevaie rAiMdiyagoNaM Ahietti vaejjA) mA pUrva prathita nakSatrAta pAya savatsarImA yAthure Aditya saMvatsara che tene Aditya mAsa trIsa muhurta parimANavALe pratipAdita karela che ? te he bhagavAn Apa kahe. A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 sUryaprajJaptisUtre 1830 diyAI avaDabhAgaM ca rAIdiyassa rAIdiyaggeNaM Ahie tti va ejjA' tAvat triMzadrAtrindivAni apArddhabhANaM ca rAtrindivasya rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet, - tAvaditi prAgvat triMzadrAtrindivAni pUrNAni ekamapArddhabhAgam - ekamarddha cetyarthaH - sArddhatriMzadrAtrindivAni, arthAt sArddhatriMzadrAtrindivAgreNa etAvatpramANena rAtrindavAgreNaikaH sUryamAsaH - AdityamAsaH sauramAso vA AkhyAta iti vadet - svaziSyebhyaH kathayet || - kathametAvat pramANa iti cet ucyate - ekasmin paJcavarSAtmake yuge sUryamAsAH SaSTitulyAH - 60 bhavanti, tato yugasatkAnAM triMzadadhikASTAdazazatasaMkhyakAnA mahorAtrANAM yadi paSTyA bhAgo hiyate tadA sArddhAstriMzadahorAtrA : labdhA bhavanti - =30 + = 30 + ata upapadyate sArddhatriMzatpramANena rAtridivAgreNaikaH sauramAsaH prapUryata iti // atha muhUrttapramANaM pRcchati - 'tA se NaM kevaie muhuari Ahie tavajjA' tAvat sa khalu kiyatA muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat saH - prathamoditaH AdityamAsaH khalu kiyatA muhUrttAgreNa - muhUrttaparimANena AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet - - kathaya bhagavan ! iti gautamasya praznaH, tato bhagavAnAha - taarat ke prazna ko sunakara isake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA tIsa rAIdiyAI avaDabhAgaM ca rAIdiyassa rAIdiyaggeNaM Ahietti vajA) tIsa ahorAtra pUrA tathA eka rAtri divasakA AdhA arthAt sADe tIsa aho - rAtra vAle rAtridivasa ke parimANa se eka sUrya mAsa arthAt saura mAsa pratipAdita kiyA hai / aisA svaziSyoM ko upadeza kareM / yaha pramANa kisa prakAra se hote haiM ? so kahate haiM-pAMca varSa pramANa vAle eka yuga meM sATha 60 sUryamAsa hote haiM eka yuga saMbaMdhI aThArahaso tIsa ahorAtra ke yadi sATha se bhAga kare to sADe tIsa ahorAtra labdha hote haiM jaise ki = 18 = 30 + =30 x 3 isa prakAra sADetIsa ahorAtra pramANa vAlA saura mAsa pUrNa hotA hai / aba isake muhUrta pramANa ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - (tA seNaM kevaie muhuttaggeNaM Ahieti vaejA ) yaha pUrva kathita AdityamAsa zrI bhagavAn muDe che- ( tA tIsa rAIdiyAI avaDDhabhAgaM ca rAIdiyassa rAIdiyaggeNaM Ahieti vaejjA) zrIsa mahorAtra pUrA tathA me rAtrivasanA ardhelAga arthAt sADI trIsa ahArAtravALA rAtridivasanA parimANuthI eka sUryaMmAsa arthAt sauramAsa pratipAti karela che, tema svaziSyAne upadeza karavA. A pramANa kevI rIte thAya che? te batAve che. pAMca varSa pramANavALA eka yugamAM sATha 60 sUryaOmAsa hAya che.eka yugasaMbaMdhI aDhArasA trIsa aheArAtrane jo sAThathI bhAga kare te sADItrIsa aDeArAtra labdha thAya che, jema ke16deg=30x2=30+ mA rIte sAdAtrIsa ahorAtra pramANuvANI saurabhAsa pUrNa thAya che. huve yAnA bhuhUrta parimANunA saMmadhabhAM zrI gautamasvAmI prazna pUche che - (tA seNaM base muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) mA pahelA uDevAmAM mAvesa sAhitya bhAsa DeMTalA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam 415 'tA Nava paNNarasamuhuttasae muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA ?' tAvat navapaJcadaza muhUrttazatAni muharttAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvaditi prAgvat ekasmin sUryamAse khalu navamuhUrtta - zatAni paJcadazAdhikAni bhavanti = 915 etattulyena muhUrttAgreNa - muhUrttaparimANena AkhyAta iti vadet - svaziSyebhya, upadizet // kathametAvatA muhUrttAdreNa AkhyAta iti ceducyateyatohi-sUryamAsaparimANaM- 3013 triMzadrAtrindivAni, ekasya ca rAtrindivasya arddham, tacca muhUrttakaraNArtha triMzatA guNyate - ( 30 + 3 ) x 30 =900 + - 900 + 15=915 jAtAni paJcadazAdhikAni navazatAni muhUrttAnAmityupapadyate // atha - samvat raviSayakamuttarasUtramAha - ' tA esa NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA Adicce saMvacchare' tAvat eSA khalu addhA dvAdazakRtvaH AdityaH samvatsaraH // - tAvaditi pUrvavat eSA - pUrvoditA rAtrindivAtmikA muhUrttAtmikA vA addhA - antaraM pramANamApakaM dvAdazakRtvaH - dvAdazabhirguNanIyaM tadA Aditya: -- kitane muhUrtaparimANa vAlA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan ! Apa kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakarake isake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA NavapaNNarasamuttasae muhuttaggeNaM Ahietti vajA ) eka sUrya mAsa navaso paMdraha 915 muhUrtaparimANavAlA pratipAdita kiyA hai aisA svaziSyoM ko khe| itane muhUrtAparimANa se kisa prakAra kahA hai ? so kahate hai - sUryamAsa kA parimANa = 30 + sADetIsa ahorAtra hotA hai / isako muhUrta karane ke liye tIsa se guNAkare - ( 30+ 3) + 30=900 + =900+15=915 to isa prakAra navaso paMdraha muhUrta ho jAte haiM / aba saMvatsara ke viSaya meM uttarasUtra kahate haiM - (tA esa NaM addhA duvAlasa kkhuttakaDA Adicce saMvacchare ) yaha pUrva kathita rAtri divasa parimANavAlA yA muhUrta parimANavAlA addhA kAla ko bAraha se guNAkare to sUrya saMbaMdhI saura mudbhUta parimANavALA pratipAdita karela che ? te he bhagavan zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhANIne tenA uttaramA zrI bhagavAn Apa kahe A pramANe he che - ( tA Nava paNNarasa muhuttasae muhuttaNaM Ahieti vaejjA) ye sUryabhAsa navaso 42 muhUrta paribhASA pratipAdita karela che. tema svaziSyAne kahevuM. ATalA muhUrtraparimANu kevI rIte thAya che? te batAve che--sUrya mAsanuM piramANu 30 sADItrIsa heArAtranu hAya che. tenA muhUrta vA bhATe zrIsabhI gujara 12vo (30) x30 = 200 + 2800+15=815 yA pramANe navasA paMdara muhUta thai jAya che. have saMvatsaranA saMbaMdhAM uttara sUtra vAmAM Ave che - ( tA esa NaM addhA dubAlasakakhuttakaDA Aice saMvacchare ) mA pUrvauthita rAtri divasanA parimANuvAjA muhUrta parimANavALA addhA arthAt kALanA khArathI guNAkAra kare te sUrya saMba dhI saura saMvatsara zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 sUryaprajJaptisUtre sUryasambandhI sauraH samvatsaraH syAt // tata statsambandhipraznasUtramAha- 'tA se NaM kevaie iMdiyaggeNaM Ahie ti vajjA' tAvat sa khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet || - tAvaditi prAgvat saH - prathamodita Aditya saMvatsaraH khalu iti vAkyAlaGkAre ca kiyatA - kiyatpramANena rAtrindivAgreNa - rAtrindivaparimANena AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet kathaya bhagavatriti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA tiSNi chAvaTThe rAIdiyasa e diggeNaM Ahie ti vaejjA' tAvat trINi SaTSaSTiH rAtrindivazatAni rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi prAgvat SaTSaSTiH- paTTaSaSTyadhikAni trINi zatAni rAtri - ndivAnAm - ahorAtrANA mityetAvatA rAtrindivAgreNa - rAtrindivaparimANena AdityaH saMvatsara AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet-svaziSyebhya upadizediti bhagavataH samuttaram, kathametat siddhyatIti ceducyate - AdityamAsaparimANaM khalu triMzadahorAtrAH, ekasya cAhorAtrasyArddhamiti sArddhatriMzadahorAtrA iti / ete dvAdazabhirguNanIyAH, atrAnupAto yathAsaMvatsara hotA hai / aba isa viSaya meM zrIgautamasvAmI prabhu se pUchate haiM ( tA sei haryrAIdiyaggeNaM Ahietti vaejA) yaha pUrva kathita Aditya saMvatsara kitane pramANavAle rAtridivasa ke parimANavAlA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan Apa kahie isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara isake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM- ( tA tiNi chAvaDe rAIdiyasae rAIdiyaggeNaM Ahiyatti vaejjA) tIna so chiyAsaTha ahorAtra parimANavAlA Aditya saMvatsara pratipAdita kiyA hai aisA svaziSyoM kA upadeza kareM / yaha kisa prakAra se siddha hotA hai ? isake liye kahate hai - AdityamAsakA parimANa tIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA AdhA 303 arthAt sADetIsa ahorAtra pramANa kA kahA hai / isako bAraha se guNAkare / isakA anupAta isa prakAra se haiM ki eka mAsase itane ahorAtra hote haiM to bAraha mAsa se kitane ahorAtra ho thAya che, have yA viSayabhAM zrI gautamasvAmI prabhune pUche che - ( tA se NaM kavaie rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) mA pUrva thita Ahitya saMvatsara DeTalA prabhAvANA rAtri hivasanA primaannuvALuM pratipAhita karela che? te he bhagavAn Apa kahe! A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMlajIne tenA uttaramA zrIbhagavAn he che - ( tA tiNNi chAvaTTe rAidiyasae rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) trAso chAsa ahorAtra paribhAnuvANu sAhitya saMvatchara pratipAdita karela che tema svaziSyAne upadeza karavA. A kevI rIte siddha thAya che ? te jANavA kahe che-Aditya mAsanuM parimANa trIsa ahArAtra tathA eka aherAtranA ardhA bhAga arthAt sADAtrIsa aheArAtra pramANunu kahela che, tenA khArathI guNAkAra karavA. tenA anupAta A pramANe che ke-eka mAsathI ATalA aheArAtra thAya che, teA bAra mAsathI DeMTalA AhorAtra thardha za ? (303 ) + 12 = 36013=360+1=366 mA rIte so zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam 417 yadyekena mAsena etAvanto'horAtrA bhavanti tadA dvAdazabhi rmAsaiH kiyantaH syuriti - (303) x12=3603=360 + 6 = 366 ahorAtrAH, ityupapadyate yathoktam- 'tiNi chAvaTThe rAIdiyasae' ityAdikaM mUloktamiti / atha muhUrttaviSayakaM praznasUtramAha - 'tA se NaM kevaie muttaggeNaM Ahie viejjA ?' tAvat sa khalu kiyatA muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet // tAvaditi pUrvavat saH - prathamodita AdityasamvatsaraH kiyatA muhurttAgreNa - muhUrttaparimANena AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet kathaya bhagavanniti gautamasya praznaH, tato bhagavAnAha - 'tA dasamuhuttasahassAI Nava AsIte muhuttasae muhuttaggeNaM Ahie ti vaejjA' tAvad daza muhUrttasahasrANi nava azItAni muhUrttazatAni muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet || - tAvaditi prAgvat tasya AdityasaMvatsarasya muhUrttaparimANaM khalu daza sahasrANi azItyuttarANi navazatAni ca muhUrttAnAm - 10980 etatparimANena muhUrttAgreNa muhUrttaparimANena eSa Aditya samvatsara AkhyAta iti vadet svaziSyebhya upadizet / atrApyaGkotpAdanaprakriyA yathAekasmin sauramAse muhUrttaparimANaM paJcadazottarANi navazatAni - 915 bhavantItyuktaM prAk, sakate haiM ? 303 ) +12=3603=360 + 6=366 tInaso chiyAsaTha ahorAtra mila jAte haiM / kahA bhI hai- ( tinni chAvaDe rAIdiyasa e) ityAdi / mUlokta pramANa saMgata ho jAtA hai / aba isake muhUrta viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM - (tA seNaM kecaie muttaggeNaM Ahieti vajA ) yaha pUrva kathita Adityasavatsara kitane muhUrta parimANa se pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavAn Apa kahie / isa prakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna karane se isake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - (tA dasa muhuttasahassAI NavaasIte muhuttasae muhuttaggeNaM Ahietti baejjA) Aditya saMvatsara kA muhartaparimANa dasa hajAra navaso assI 10980 muhUrta itane muhUrta parimANavAlA AdityasaMvatsara kahA hai aisA svaziSyoM ko kahe yahAM para bhI aMkotpAdana prakriyA isa prakAra se haiM - eka saura mAsa kA muhUrta parimANa navaso paMdraha 915 hote haiM aisA pahale kahA hI hai, to yadi eka chAsaha Ar3eorAtra bhajI laya che. udhuM pe| che, - (tigi chAvaDe rAIdiyasa e) hatyAhi bhUjhouta pramANa saMgata thaI jAya che. Duve khAnA bhuhUrtanA saMbhadhabhAM zrI gautamasvAmI prazna pUche che - ( tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti baejjA) mA pUrva prathita mAhityasaMvatsara DeMTalA muhUrta parimANuvAlu pratipAdita karela che ? te he bhagavAna mane kaheA. A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI tenA uttaramAM zrI bhagavAn he che - ( tA dasa muhutta sahA sAI Nava ya tIse muhuttasae muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) mAhityasa MvatsaranuM muhUrta parimANa haya halara navaso meM sI 10880 mudbhUta parimANavALuM AdityasaMvatsara kahela che, tema svaziSyAne kahevu. ahIMyAM paNu aMkatpAdana prakriyA A pramANe che eka saura mAsanuM muhU parimANa navase| par zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 sUryaprajJaptistre tato yadyekasminnAdityamAse etAvanto muhUrtAstadA dvAdazamAseSu kiyanto muhUrtA bhaveyuriti trairAzikAnupAtena paJcadazottarANi navazatAni dvAdazabhiryadiguNyante tadA-9154 12=10980 jAtAni muhUrtAnAM dazasahasrANi AzItyadhikAni navazatAnIti 'dasamuhutta sahassAI Nava AsIte muhuttasae muhattaggeNaM' ityAdi mRloktaM yathoktamupapadyate ||-evN sAgramAdityasaMvatsaraviSayakaM zrutvA samprati yugAntasthitasya sarvAntimasya abhivatisaMvatsarasya praznasUtramArabhate-'tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paMcamassa abhivaDie mAse tIsai 2 muhuttegaM gaNijamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahie tti vaejjA ?' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM paJcamasya abhivatisaMvatsarasya abhivaddhito mAsastriMzat triMzanmuhartAgreNa gaNyamAnaH kiyatA rAtrindivAgrega AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat eteSAM-prathamoditAnAM nAkSatrAdi paJcAnAM saMvatsarANAM madhye paJcamasya-paJcamasaMkhyakasya-yugAntasthitasya sarvAntimasya abhivaddhitAkhyasya saMvatsarasya yo'bhivarddhitAkhyo mAsastriMzat triMzanmuhUrtAgreNa Aditya mAsa meM itane muhUrta hote haiM to bAraha mAsa meM kitane muhUrta hote haiM ? isako trairAzika gaNitAnupAta se navaso paMdraha ko bAraha se guNAkare to915+12=10980 dasa hajAra navaso assI muhUrta ho jAte haiN| (dasa muhutta sahassAI nava asIte muhuttasae muhuttaggeNaM) ityAdi prakAra se mUlokta pramANa ho jAtA haiN| isa prakAra samagra AdityasaMvatsara ke viSaya meM kathana sunakara aba yuga ke antima abhivatisaMvatsara ke viSaya meM zrIgautamasvAmI zrI bhagavAn ko prazna karate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paMcamassa abhivaDiyasaMvaccharassa abhivaDiyamAse tIsai muhuttaNaM gaNijamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) ye pUrva kathita nAkSatrAdi pAMca saMvatsaroM meM yuga ke aMtakA pAMcavAM abhivaddhitasaMvatsarakA jo abhivaddhitamAsa ko tIsa muhUrta pri91pa thAya che, tema pahelAM kahyuM ja che, te je eka aditya mAsamAM ATalA muhUrta thAya te bAra mAsamAM keTalAka muhUrta thAya che? Ane airAzika gaNitAnupAtathI navasa paMdarane bArathI guNAkAra kare te 915412=10980 dasa hajAra navaso eMsI muhUrta tha6 laya cha, (dasa muhuttasahassAInava asIte muhuttasae muhuttaggeNaM) tyA 12thI mukta pramANu thaI jAya che, A rIte samagra AdityasaMvatsaranA saMbaMdhamAM kathana sAMbhaLIne have yuganA aMtima abhivardhitasaMvatsaranA saMbaMdhamAM zrI gautamasvAmI zrI bhagavAnne prazna pUche cha-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharArNa paMcamassa abhivaDhiyasaMvaccharassa abhivaDhiyamAse tIsaimuhutteNaM gaNijjamANe kevaie rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) A pUrvakathita nAkSatrAdi pAMca saMvatsarImAM yuganA aMtanA abhivardhita saMvatsarano je abhivardhita mAsa che tene trIsa vIsa muhUrta parimANathI rANavAmAM Ave te keTalA rAtri zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam _ 419 -muhUrtaparimANena gaNyamAnaH-mIyamAnaH-mApitaH san kiyatA rAtrindivAgreNa-rAtrindivaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA ekatIsaM rAiMdiyAI egaNatIsaM ca muhuttA sattarasa bAvaTThibhAge muhuttassa rAiMdiyaggeNaM Ahie tti vaejjA' tAvat ekatriMzadrAtrindivAni ekonatriMzaJcamuhUrtAH saptadaza dvApaSTibhAgA muhUrtasya rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet-tAvaditi pUrvavat tasyAbhivarddhitAkhyasya mAsasya parimANaM khalu rAtrindivAnAmekatriMzat muhUrtAnAmekonatriMzacca, ekasya ca muhUrtasya saptadaza dvApaSTibhAgAH-31 / 29 / etattulyena-rAtrindivAoNarAtrindivaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-svaziSyebhyaH kathayet iti bhagavataH samuttaram gaNitaprakriyayA pradarzyate yatohi trayodazabhizcAndramAsai reko'bhivarddhitAkhyaH samvatsaro bhavati, ekasya ca cAndramAsasya parimANamekonatriMzat rAtrindivAni, ekasya ca rAtrindivasya dvAtriMzad dvApaSTibhAgAzceti 29 / 3 ityuktaM, bhAvitaM ca atraiva sUtre prAk / tenedaM tryodshbhirgunnyte-(29|13) x 13=377 +1=377+65-38313 trayodazabhirguNitA ekonatriMzat saptasaptatyadhikAni trINi zatAni bhavanti, dvAtriMzad dvApaSTibhAgAzca mANa se gine to kitane rAtri divasa ke parimANavAlA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavana Apa kahiye / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakarake uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA ekatIsaM rAiMdiyAI egUNatIsaM ca muhuttA sattarasa bAvahibhAge muhuttassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) usa abhivarddhita mAsa kA muhUrtaparimANa ikatIsa ahorAtra tathA untIsa muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA satraha bhAga 31 / 29 / itane pramANavAle rAtri divasa ke parimANa se yukta pratipAdita kiyA hai / aisA svaziSyoM ko kahe / ___ aba isakI gaNitaprakriyA dikhalAI jAtI hai-teraha cAMdramAsa se eka abhivaddhitasaMvatsara hotA hai| eka cAMdra mAsa kA parimANa untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtrakA bAsaThiyA bAttIsabhAga 293 hote haiM aisA pahale isI divasanA parimANavALuM pratipAdita karela che? te he bhagavAna Apa kahe A pramANe zrIgautamasvAbhInA praznane sAMmajIne uttaramA zrI bhagavAn 4 cha-(tA ekattIsaM rAiMdiyAI egUNatIsaM ca muhuttA sattarasabAvadvibhArga muhuttassa rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) ye abhivardhitamAsanuM muhUrta parimANu ekatrIsa ahorAtra tathA ogaNatrIsa muhurta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA sattara bhAga 31ra92chu ATalA pramANuvALA rAtridivasanA parimANathI yukata pratipAdita karela che, tema ziSyone kahevuM. have AnI gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che tera caMdramAsathI eka abhivati saMvatsara thAya che. eka cAMdramAsanuM parimANa ogaNatrIsa ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAsaThiyA batrIsa bhAga 29 thAya che, tema pahelAM Aja sUtramAM kahela che, tethI Ane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 sUryaprajJaptisUtre trayodazabhi guNitAH santo dvASaSTibhAgAnAM SoDazottarANi catvAriMzatAni bhavanti, tAni ca dvASaSTayA hiyante tadA labdhAH SaD ahorAtrAste ca ahorAtrasthAne yojyAstadA jAtAni jyazItyadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAm , zeSAstiSThanti catvAriMzada dvASaSTibhAgA iti, tato jAtamabhivaditasamvatsaraparimANaM khalu vyazItyadhikAni trINizatAni ahorAtrANAm ekasya ca ahorAtrasya catuzcatvAriMzad dvASaSTibhAgAH-3836 iti, tato'sya dvAdazAMzo'bhivarddhitasamvatsarasya mAsaH syAdityato'sya dvAdazabhi rbhAgo hriyate-(38366):12= (31 / 13 / ) atra trayANAmahorAtrazatAnAM tryazItyadhikAnAM dvAdazabhirbhAgo hiyate labdhA ekatriMzadahorAtrAH, zeSAstiSThanti ekAdaza / te ca muhUrtakaraNArtha triMzatA guNyante tathA kRte 3+30=330 jAtAni dvAdazabhAgAnAM triMzadadhikAni trINi zatAni / ye caikasya sUtra meM kahA hI hai / ataH isako teraha se gunnaakre-(29||3)+13=377+ 377 : 6-383 teraha se guNAkarane se tIna so satyotara hote hai tathA bAsaThiyA battIsa bhAga ko teraha se guNA karane se bAsaThiyA cAraso solaha 11 hote haiM usakA bAsaTha se bhAga kare to cha ahorAtra AtA hai usako aho. rAtra ke sAtha joDe to tInaso tirAsI ahorAtra hote haiM evaM bAsaThiyA cumAlIsa bhAga zeSa rahatA hai| isa prakAra abhivaddhitasaMvatsara kA parimANa tIna so tirAsI ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA cumAlIsabhAga (3836 / tadanantara bAraha aMzAtmaka abhivarddhita saMvatsarakA bAraha mAsa hotA hai / ataH isako bAraha se bhAga kare (3836) : 12=(31 / 11 / 6) yahAM para tIna so tirAsi ahorAtra ko bAraha se bhAga kare to ikatIsa ahorAtra AtA hai / evaM gyAraha zeSa bacatA hai / usako muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare to+30% bAraha bhAgAtmaka tInaso tIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA cumAlIsa bhAga hote haiN| isako muhUrta-karane ke liye terathI gu4|2 72po. (2833)-13=37744163774644=3831 terathI gu 2 karavAthI traNa satyatera thAya che, tathA bAsaThiyA batrIsa bhAga ne terathI guNavAthI bAsaThiyA cArase seLa ja thAya che tene bAsaThathI bhAga kare te cha aherAtra thAya che. tene ahorAtranI sAthe meLave te traNa vyAsI ahorAtra thAya che, ane bAsAi cuMmALIsa bhAga zeSa rahe che. A rIte abhivardhitasaMvatsaranuM parimANa vaNasegyAzI ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAmaDiyA cuMmAlIsabhAga (383) che te pachI bAra aMzavALA abhivardhita saMvatsaranA bAramAsa thAya che. tethI Ana bAra thI bhAga kare (383 12=(31 (11) ahIM traNaso vyAzI ahorAtra ne bArathI bhAga kare te ekatrIsa aherAtra Ave che. ane agyAra zeSa rahe che. tenA muhUrta karavA mATe trIsa thI guNAkAra kare 11+30=330 mA2 maNa se trIsa mAtra tathA me aDArAnA mAsAThayA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ 421 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam rAtrindivasya catuzcatvAriMzad dvASaSTibhAgA ste'pi ca triMzatA guNyante muhUrtakaraNArtham , yathA-()-30=13 jAtAni dvApaSTibhAgAnAM viMzatyadhikAni trayodaza zatAni / tAni ca dvASaSTayA yadi bhAgo hiyate tadA labdhA ekaviMzatirmuhUrtAH, zeSAstiSThanti aSTAdaza dvASaSTibhAgAH-3 =215 atra labdhA ekaviMzatirmuhUrtAH muhUrtasthAne triMzatyadhikazatatraye muhattarAzau yojyA stadA jAtAni muhUrtAnAM trINi zatAni ekapazcAzadadhikAni dvAdazabhAgAnAM muhUrtAnAmiti 129 + dvAdazabhi rbhAgo hiyate labdhA ekonatriMzanmuhUrtAH, zeSAstiThanti trayo dvaadshbhaagaaH| te ca dvASaSTibhAgakaraNArtha savarNanaprakriyayA dvASaSTayA guNyante + += guNanena jAtaM SaDazItyadhikaM zatam-186, tatra ca prAguktAH zeSIbhUtA muhUrtasyASTAdaza dvApaSTibhAgAH prakSipyante, tadA jAte dvApaSTibhAgAnAM dve zate caturuttare ra athAyaM dvAdazabhi rbhAgo hriyate- labdhAH muhUrtasya saptadaza dvaassssttibhaagaaH| sarveSAM yathAkrameNa nyAso yathA 31 / 29 / / ekatriMzadrAtrindivAni, ekonatriMzanmuhUrtAH, tIsase guNAkare jaise ki (E)+30=320 isa prakAra bAsaThiyA terahasovIsa hote haiM, usako bAsaTha se jo bhAgakare to ikkIsa muhUrta labdha hote haiM / tathA bAsaThiyA aThAraha zeSa rahatA hai / 1132=216 yahAM ikkIsa muhUrta labdha hote haiM usako tIna so tIsa muhUrta sthAna meM joDe to bAraha bhAga vAle tInasau ikAvana muhUrta hote haiM 129+ isakA bAraha se bhAga kare to untIsa muhUrta labdha hote haiM tathA bAraha bhAga kA tIna bhAga zeSa rahatA hai| usakA bAsaTha bhAga karane keliye savarNana prakriyA se bAsaTha se guNA kare jaise ki +1= 16+ -206... isa prakAra guNA karane se eka so chiyAsI hote haiM 186, usameM prAgukta zeSa rUpa muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha ko prakSita kare to bAsaThiyA bhAga kA do so cAra hote haiM isakA bAraha se bhAga kare - to bAsaThiyA satraha muhUrta labdha hotA hai| ina sabakA yathAkrama nyAsa isa cuMmAlIsabhAga thAya che. AnA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra kare. jema ke(44)+301329 mArIta mAsAThiyA terasa! vAsa thAya che. teno mAthI lA 42 to ekavIsa muharta labdha thAya che. tathA bAsaDiyA aDhAra zeSa rahe che. 13=216 ahI. ekavIsa muhUrta labdha thAya che. tene traNaso trIsa muhUrtanI sAthe meLave te bArabhAga vALA traNase ekAvana muhUrta thAya che. 3=29 jare Ane bAra thI bhAgavAmAM Ave te ogaNatrIsa muhUrta labdha thAya che. tathA bAra bhAganA traNa bhAga zeSa rahe che. tenA bAsaThabhAga karavA mATe sArarNana prakriyAthI bAsaDathI guNAkAra kare jema ke-+<= 18+1=204+13 mArIte shussnnaa|2 42vAthI mese| ch| 186 thAya cha, tabhA paTeai kahela zeSa rUpa muhUrtanA bAsaThiyA aDhArane joDe te bAsaDiyA bhAganA basa cAra 31+1 thAya che. tena mArathI mA 42 te 211513 mArIte mAsayA sattara zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 sUryaprajJaptisUtre ekasya ca muhUrttasya saptadaza dvASaSTibhAgAH / ata upapadyate mUloktasyAbhivarddhitasaMvatsarasya parimANam 'tA ekatIsa rAIdiyAI egUNatIsaM ca muhuttA sattarasavAvadvibhAge muhuttassa rAIarohi Ahae vijjA' iti // atha muhUrttA pRcchati - 'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahiti vajjA' tAvat saH khalu kiyatA muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat saH -pUrvodito'bhivarddhitAkhyo mAsaH khalu kiyatA muhUrttAgreNa - muhUrttaparimANena AkhyAta iti vadet kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha - ' tA va egUNasaTTe muhuttasae sattarasabAvadvibhAge muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvat navaekonaSaSTimuhUrttazatAni saptadazadvApaSTibhAgA muhUrttasya muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat abhivarddhitAkhyo mAsaH khalu navaikonaSaSTimuhUrttazatAni - ekonaSaSTyadhikAni nava zatAni muhUrttAnAm (959) ekasya ca muhUrttasya saptadaza dvASaSTibhAgAH - eta prakAra hai - 31 / 29 / ikatIsa ahorAtra untIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satraha bhAga hote haiM / isa prakAra abhivarddhitasaMvatsara kA mUla meM kathita parimANa ho jAtA hai| mUla meM kahA hai - ( tA ekatIsa rAIdiyAI egUNatIsaMca muhuttA sattarasa bAsahibhAgA muhuttassa rAIdiyaggeNaM Ahie ti vajA ) ityAdi / aba isake muhUrta parimANa ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM(tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejA ) yaha pUrva kathita abhivarddhita mAsa kitanA muhUrta parimANavAlA kahA hai ? so he bhagavan Apa kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke pUchane se uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA Nava egUNasaTTe muhuttasae sattarasa vAsaTThibhAge muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) nava so unasaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satraha bhAga muhUta lakhyuM thAya che. A badhAnA| kramAnusAra-byAsa A pramANe che-31|29|rrapha eka trIsa ahArAtra ogaNatrIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khADiyA sattara bhAga thAya che. A pramANe abhivadhi tasaMvatsaranuM mULamAM kahela parimANu thaI jAya che. mULamAM kahyuM che. (tA ekatIsa rAIdiyAI egUNatIsaM ca muhuttA sattarasabAsaTTibhAgA muhuttassa rAIdiyaggeNaM Ahieti vajjA ) tyAhi. have AnA bhuhUrta paribhANunA saMbaMdha bhAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che - (tA seNaM bebai muhuttaggeNaM Ahietti bajjA) mA pUrvauthita mabhivardhita bhAsa DeMTalA muhUrta paramANu vALA kahela che? te he bhagavAn Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA pUcha pAthI uttara bhAM zrI lagavAn uDe che. (tA NavaegUNasaTTe muhuttasae sattara sabAsaTThiyAbhAge muhu muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) navaso bhoganusAra muhUrta tathA me muhUrta nA mAsaThiyA sattarabhAga vALA kahela che. arthAt A abhidhita mAsa navasA ogaNasATha 959 muhuta zrI suryaprApti sUtra : 2 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza prAbhRtam nusyena muhUrtAgreNa-muhUrtaparimANena abhivaddhitAkhyo mAsaH prapUrNoM bhavatIti AkhyAtaHpratipAdita iti vadeta-svaziSyebhya upadizet / / kathametAvatA muhartAgreNa bhavatIti ceducyate --ekatriMzadahorAtrA ekonaviMzanmuhartA ekasya ca muhUrtasya saptadaza dvASaSTibhAgAH 31129 / 15 etAvatA sAgreNa rAtrindivAgreNaiko'bhivaddhitAkhyo mAsaH prapUryata ityuktaM bhAvitaM cAtraiva sUtre prAk / atraikatriMzadahorAtrAH muhatakaraNAthai trizatA guNyante-31430930 jAtAni triMzadadhikAni navazatAni muhUrtAnAm , atroparitanA ekonatriMzanmuhUrtAH prakSipyante 930+29=959 jAtAni muhUrtAnAmekonaSaSTayadhikAni navazatAni / tRtIyasthAnasthitAstu saptadaza dvASaSTibhAgAstathaiva tiSThanti / tanopapadyate mUloktam abhivaditamAsasya muhUrtaparimANam 95913 ekonaSaSTayadhikAni navazatAni zuhUrtAnAmekasya ca muhUrtasya saptadaza dvASaSTibhAgA etattulyena muhUrtAgreNa-muhUrtaparimANenaiko'bhivaddhitAkhyo mAsa AkhyAta iti / vAlA kahA hai arthAt yaha abhivaddhita mAsa nava so unasaTha muhUrta (959) tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satraha bhAga itanA parimANa vAlA abhivarddhita mAsa pUrNa hotA pratipAdita kiyA hai / aisA svaziSyoM ko kaheM / isa prakAra kA muhUrta parimANa kaise hote haiM ? isake liye kahate haiM-ikatIsa aho. rAtra untIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satraha bhAga 31 / 29 / 14 itanA saMpUrNa rAtri divasa parimANa vAlA abhivaddhita mAsa hotA hai aisA isI sUtra meM pahale pratipAdita kiyA hai| ikatIsa ahorAtra kA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kareM 31-+30-930 to nava so tIsa muhUrta hote haiN| isameM Upara ke untIsa muharta ko joDe 930+29-959 to isa prakAra nava so unasaTha muhUrta hote haiN| tIsare sthAna meM rahA huvA bAsaThiyA satraha usI prakAra rahatA hai| ataH abhivaddhita mAsa kA mUla meM kathita muhate parimANa 9595 nava so unasaTha muhata tathA eka muhata kA bAsaThiyA satraha bhAga itane tathA eka muhurtanA bAsathiA sattara bhAga 2 ATalA parimANa vALa AbhivardhitamAsa pUrNa thato pratipAdita karela che. A pramANe svaziSyane kahevuM. A pramANenuM muhUrta parimANa kevIrIte thAya che. te mATe kahe che-ekatrIsa ahorAtra ogaNatrIsamuhUrta tathA eka muhUrtanA bAsAi sattara bhAga 3rApha ATalA saMpUrNa rAtri divasanA parimANu vALe abhivati mAsa hoya che. e rIte Aja sUtramAM pahelAM pratipAdana karela che. ekatrIsa ahorAtranA muhUrta karavA mATe tIsathI guNAkAra kara 31+30=930 te navaso tIsa muhUrta thAya che. temAM uparanA ogaNatrIsa muhUrta ne meLavavAmAM Ave 930+2=959 to ArIte navaso ogaNasATha muhUrta thaI jAya che. trIjA sthAnamAM rahela bAsaThiyA sattara bhAga e ja pramANe rahe che. tethI abhivardhitamAsanuM mULamAM kahela parimANa 5lA navase ogaNasATha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 sUryaprajJaptisUtre atha saMvatsaraparibhASAM bhagavAn kathayati - ' tA esa NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA abhivaDiyasaMvaccha re' tAvat eSA khalu addhA dvAdazakRtA abhivarddhitasamvatsaraH / tAvaditi prAgvat eSA - pUrvoditA rAtrindivAtmikA muhUrttAtmikA vA addhA - paribhASArUpeNa siddhA dvAdazakRtA- dvAdazadhA guNitA - dvAdazabhirguNitA satI, guNanaphalarUpo'bhivarddhitAkhyaH samvatsaro bhavatIti // atha sa eva gautamaH praznayati- 'tA se NaM kevaie rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejjA ?' tAvat saH khalu kiyatA rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat saH - prathamodito'bhivarddhitAkhyaH samvatsaraH khalu kiyatA rAtrindivAgreNa - rAtrindiva parimANena AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet kathaya bhagavanniti gautamasya praznAnantaraM bhagavAnAha - 'tA tiNNi tetIse rAIdiyasae ekavIsaM ca muhuttA aTThArasabAvadvibhAge muhUrta parimANa vAlA eka abhivaddhita mAsa pratipAdita kiyA hai / aba zrI bhagavAn saMvatsaraparibhASA ke viSaya meM kahate haiM - ( tA esa NaM addhA dubAlasakkhuttakaDA abhivaDiyasaMyacchare ) yaha pUrvakathita rAtridivasa kA parimANa vAlA yA muhUrtaparimANa vAlA addhA arthAt paribhASA rUpa se siddha kAla vizeSa ko bAraha se guNA kare to guNanaphala jo Ave utane parimANavAlA abhivarddhitasaMvatsara kahA gayA hai| aba usI viSaya ko zrI gautamasvAmI pUchate haiM - ( tA se NaM kevaie rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejA) vaha pUrva meM kahA huvA abhivarddhitasaMvatsara kitane ahorAtra parimANa vAlA kahA gayA hai ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke pUchane para isake uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM - ( tA tiNi tetIse rAIdiyasae ekkavIsaM ca muhuttA aTThArasa bAvadvibhAge muhuttassa rAIdiyaggeNaM Ahienti vaejA) vaha abhivarddhitasaMvatsara tIna so tirAsI 383 ahorAtra sattara bhAga ATalA mudbhuta parimANavALA eka abhivati mAsa pratipAdita karela che. have zrIbhagavAna svasaraparabhASAnA saMbaMdhamAM kathana are che - ( tA esa NaM addhA dubAlasakkhukaSTA abhibaDhiyasaMvare ) mA pUrva prathina rAtridvivasanA paribhANuvANI ke muhUrta parimANavALI addhA arthAt paribhASA rUpathI siddha kALa vizeSa ne khArathI guNakAra kare teA guNana phaLa je Ave eTalA parimANu vALuM abhidhita saMvatsara kahela che. have yo viSayane zrI gautamasvAmI pUche che - ( tA se NaM kevaie rAIdiyaggeNaM Ahieti vajjA) mA pasAM mAM mAvesa abhivardhitasaMvatsara peTalA mahorAtra pari mANavALuM kahela che ? te bhagavAn Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchavAthI tenA uttaramAM zrI bhagavAn uDe che - ( tA tiNi tetI se rAIdiyasara esabIMsaM ca muhattA aTrArasabAsa dvibhAge muhuttassa rAIdiyaggeNaM AhiettivaejjA) yA abhivardhita saMva he zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 72 dvAdaza prAbhRtam muhussa rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvat trINi tryazItAni rAtrindivazatAni ekaviMzatizca muhUrttAH aSTAdaza dvApaSTibhAgA muhUrttasya rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi prAgvat sa cAbhivarddhitAkhyaH samvatsaraH khalu trINi tryazItAni tryazItyadhikAni trINi zatAni 383 rAtrindivAnAm | ekaviMzatizca muhUrttAH, ekasya ca muhUrtta - syASTAdaza dvASaSTibhAgAH-383 / 21 / etattulyena rAtrindivAgreNa - rAtrindivaparimAnaiko'bhivarddhitAkhyaH samvatsaro bhavatIti AkhyAtaH - pratipAditaH, iti vadet-svaziSyebhyaH pratipAdayediti bhagavata uktiM samarthayAmi gaNitena yathA - yatohi abhivarddhitAkhyo mAsaH abhivarddhitAkhyamAsasya parimANAm 31 / 29 / ekatriMzad ahorAtrAH, ekonatriMzanmuhUrttAH, ekasya ca muhUrtasya saptadaza dvApaSTibhAgAH, etattulyena sAvayavena rAtrindivaparimANenaiko'bhivarddhitAkhyo mAsa: praryata ityuktaM bhAvitaM ca prAk / tato'nupAto yathA - yadyekenAbhivarddhitAkhyena mAsena etAvantaH sAvayavA ahorAtrA labhyante tadA dvAdazamAsAtmakasyAbhivarddhita saMvatsarasya dvAdazabhirmAsaiH kiyantaH sAvayavA ahorAtrA labhyante iti trairAzikagaNitena mAsokA ahorAtrA : dvAdazabhirguNyate ( 31 / 29 / ) x 12= tathA ikkIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA vAsaThiyA ikkIsa bhAga - 383 / 21 / itanA rAtri divasa ke parimANa vAlA abhivardhita saMvatsara pratipAdita kiyA hai, aisA svaziSyoM ko upadeza kreN| bhagavAna ke isa kathana ko gaNita prakriyA se samarthana karate haiM-abhivarddhita mAsa kA ahorAtra pramANa 31 / 29 / 204 62 ikatIsa ahorAtra evaM untIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satraha bhAga itane sAvayava rAtri divasa ke parimANa se eka abhivarddhita mAsa hotA hai aisA pahale kahA hai / usakA anupAta isa prakAra se hai ki-jo eka abhivarddhita mAsa kA itane sAvayava ahorAtra hote haiM to bAraha mAsa vAle abhivarddhitasaMvatsara kA bAraha mAsoM ke kitane sAvayava ahorAtra hote haiM ? isa ko jAnane ke liye trairAzika gaNita paddhati se eka mAsa ke ahorAtra ko bAraha se guNA kare (31 / 29 / ) + 12=372 / 348 | yahAM para iksara traNaso tryAzI 383 ahArAtra tathA ekavIsa muhUta ane eka muhUrtInA khADiyA aDhAra bhAga=38 215 6 ATalA rAtri divasanA parimANavALuM abhidhita saMvatsara pratipAdita karela che. e pramANe svaziSyane upadeza karave. bhagavAnanA A kathanane gaNita prakriyAthI sama na karavAmAM Ave che--abhivati mAsanuM aheArAtra pramANa 31ArAo ekatrIsa aheArAtra ane AgaNatrIsa muhUrta tathA eka muhUtanA khAsaThiyA sattara bhAga ATalA sAcava rAtri divasanA parimANuthI eka abhidhita mAsa thAya chetema pahelAM kahyuMja che. tena anupAta A pramANe che ke--jo eka abhi ita mAsanA ATalA sAvayava aheArAtra thAya te| bAra mAsavALA abhivadhi tasavatsaranA keTalA sAvayava aheArAtra thAya ? jANavA mATe ArAzika gaNita paddhatithI eka mAsanA heArAtranA khArathI guNAkAra karavA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 425 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 sUryaprajJaptisUtre 372 / 348 / atraikatriMzadahorAtrA dvAdazamirguNitAH santo jAtAni dvisaptatyadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAm / ekonatriMzanmuhUrttAzca dvAdazabhirguNitAH jAtAni - aSTacatvAriMzadadhikAni trINi zatAni muharttAnAM saptadazadvApaSTibhAgAzca dvAdazabhirguNitAH santo jAte caturadhike dve zate dvASaSTibhAgAnAmekasya ca muharttasyeti / tatacaturadhike dve zate dvASaSTyA bhAgo hriyate, labdhAstrayaH 3, te ca muhUrttasthAne yojyante tadA - muharttAnAm ekapaJcAzadadhikAni trINi zatAni bhavanti / zepAca tiSThanti aSTAdaza dvApaSTibhAgA muhUrttasya- =3+cheM / tataH 348 + 3 = 351 muharttAH / ime ca triMzatA muharte bhAgo hriyate 35=11+21 labdhA ekAdaza ahorAtrAH, zepAstiSThanti ekaviMzati muhUrttAH / labdhA ahorAtrAcaikAdaza 11 ahorAtrasthAne - dvisaptatyadhike zatatraye yojyante - 372 + 11-383 jAtAni tryazItyadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAm a yathAkrameNa nyAsaH 383 / tIsa ahorAtra ko bAraha se guNA karane se tIna so bahattara 372 ahorAtra hote haiM / tathA untIsa muhUrta ko bAraha se guNA karane se tIna so aDatAlIsa muhUrta hote haiM / tathA bAsaThiyA satraha ko bAraha se guNA karane se eka muhUrta kA bAsaThiyA do so cAra hote haiM / tatpazcAt do so cAra ko bAsaTha se bhAga kare to tIna muhUrta labdha hote haiM isako muhUrta ke sAtha joDane se tIna so ikkAvana muhUrta hote haiM tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha bhAga zeSa rahatA hai / =3+ tatpazcAt 348 + 3 = 351 tIna so ikkAvana muhUrta hote haiM / isako tIsa muhUrta se bhAga kare - =11 + 21 to gyAraha ahorAtra labdha hotA hai tathA ikkIsa muhUrta zeSa rahatA hai / gyAraha 11 ahorAtra jo labdha huvA hai usako jo tIna so bahattara ahorAtra hai usake sAtha yojita kare 372 + 11=383 to tIna so nirAsI ahorAtra ho jAte haiN| isakA kramAnusAra akanyAsa isa prakAra se hai - 383 / 21 / hai / isa prakAra se abhivarddhita 204 351 (31ArA )+12=372348aa ? ahI ekatrIsa aheArAtrane khArathI guNuvAthI traNase tera 376 aheArAtra thAya che. tathA AgaNatrIsa muhUtanA khArathI guNakAra karavAthI traNase aDatAlIsa muhUta thAya che. tathA bAsiyA sattarane khArathI guNavAthI eka muhUta nA khADiyA khasA cAra thAya che. te pachI khase cArane khAsathI bhAgakare to traNa muhUta Ave che. tene mutRta sakhyAnI sAthe meLavavAthI traNase ekAvana muhUrta thAya che. tathA eka muhUtanA khAsiyA aDhAra bhAga zeSa rahe che. o=3+rphe te pachI 349 +3=NusA ekAvana 351 muhUrta thAya che tenA tIsa muhUtathI bhAga karavAmAM Ave kapu!=1+21 te agIyAra aheArAtra labdha thAya che. tathA ekavIsamuhUta zeSa rahe che. agIyAra ahArAtra je labdha thAya che. tene je traNaso betera ahArAtra che tenI sAthe meLavavA 372+11=383 te traNaseAgyAzI ahorAtra thaI jAya che. teneA yathAkrama zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdaza' prAbhRtam 427 21 ityupapannam abhivarddhitasaMvatsarasya yathoktaM parimANaM vyazItyadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnAm, ekaviMzatirmuhUrttAH ekasya ca muhUrttasya aSTAdaza dvApaSTibhAgA iti / atha muhUttasambandhipraznasUtramAha- 'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA ?" tAvat saH khalu kiyatA muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet || - tAvaditi prAgvat saH - prathamodito'bhivarddhitAkhyaH saMvatsaraH khalu kiyatA muhUrttAgreNa - muhUrta parimANena AkhyAtaH - pratipAdita iti vadet kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA ekArasa muhuttasahassAI paMca ya ekkArasa muhuttasae advArasa bAvadvibhAgA muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvadekAdazamuhUrttasahasrANi paMca ca ekAdazamuhUrttazatAni aSTAdaza dvASaSTibhAgA muhUrttasya muhUrttAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvaditi pUrvavat tasyAbhivarddhitAkhya samvatsarasya muhUrtaparimANaM khalu ekAdaza muhUrttasahasrANi paJcakAdazamuhUrttazatAni - ekAdazAdhikapaJcazatAni muhU nAmarthAt 19511 ekAdazAdhikapaJcazatottarANi ekAdazasahasrANi muhUrttAnAm ekasya ca muhUrttasyASTAdaza dvApaSTibhAgAzceti 11511 + etattulyaM muharttaparimANaM bhavati ekasminnasaMvatsara kA yathokta parimANa tIna so tirAsI ahorAtra tathA ikkIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha bhAga ho jAtA hai / aba zrI gautamasvAmI muhUrta ke viSaya meM prazna karate haiM - ( tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahieti vajA ) yaha pUrvokta abhivardhitasaMvatsara kitane muhartaparimANa vAlA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke pUchane se uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA ekkArasamuhuttasahassAI paMca ya ekkArasa muhuttasae aTThArasa bAvaTTibhAgA muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vajA ) usa abhivarddhitasaMvatsara kA muhUrta parimANa gyAraha hajAra pAMca so gyAraha 11511 muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha bhAga 11511 + itanA muhUrtaparimANa eka abhivardhitasaMvatsara kA hotA hai / akanyAsa A pramANe che-383521 / ArIte abhivadhita saMvatsaranuM yathAkta parimANa traNase tryAzI aheArAtra tathA ekavIsa muhUta ane eka muhUrtanA khAsasiyA aDhAra bhAga thaI jAya che. Duve zrI gItabhasvAmI muhUrtanAM saMbaMdhabhAM prazna pUche che - ( tA seNaM ketraie muhutta - ggeNaM AhiettivaejnA) yA pUrvokta salivardhitasaMvatsara DeMTalA muhUrta parimANu vAlu pratipAdita karela che ? te he bhagavAna Apa kA A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchavA thI zrI bhagavAn aDDe che - ( tA ekkArasamuhuttasahaspAIM paMca ya ekkArasamuhuttasae bAbaTTibhAgA muhuttarasa muhuttaggeNa ahietti vapajjA ) me nyamivardhitasa Mvatsaranu muhUrta paribhAzu abhiiyAra hajAra pAMcase agyAra 115115 muhUta tathA eka muhUtanA khADiyA aDhAra bhAga 11511+rphe ATaluM. muhUta parimANu eka abhivati saMvatsaranuM thAya che. bhagavAn zrI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 sUryaprajJaptisUtre bhivaddhitAkhye samvatsare iti bhagavatoktamuttaraM saMvarddhayAmi gaNitena yathA-ekasminnabhivaddhitAkhye mAse muhUrtaparimANam 959 + ekonaSaSTayadhikAni navazatAni muhUrtAnA mekasya ca muhUrtasya saptadaza dvApaSTibhAgA iti pUrvamatraiva pratipAditaM bhAvitaM ceti // tata ekasmin mAse etAvantaH sAvayavA muhartA labhyante tadA dvAdazamAsAtmakasyAbhivarddhitasaMvatsarasya dvAdabhirmAsaiH kiyantaH sAvayavA muhartAH syuriti trairAzikAnupAtena yathoktA muhartA dvAdazabhirguNanIyAH-(959+s)+12=11508 + 2 = 11508 + 3 = 11511+ ekonapaSTayadhikAni navazatAni dvAdazabhirguNitAni jAtAni ekAdaza sahasrANi aSTottarANi paJcazatAni muhUrtAnAm / saptadaza dvASaSTibhAgAzca dvAdazabhirguNitAH santazcaturuttare dve zate jAte, te ca dvASaSTayA bhAge hRte labdhAstrayo muhUrtAste ca muhUrtasthAne yojyAstadA jAtAni ekAdaza sahasrANi ekAdazottarANi paJcazatAni muhUrtAnAm , avaziSTAH zepAzca tiSThanti aSTAdaza dvApaSTibhAgAstenopapadyate-1151116 abhivatisaMvabhagavAna ke isa uttaravAkya kathana ko gaNita prakriyA se samarthita karate haiM, jaise kI eka abhivadhita mAsa kA muhUrtaparimANa 959+ nava so unasaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satraha bhAga hote haiM-yaha pahale isI sUtra meM pratipAdita kiyA hai--to eka mAsa meM itane sAvayava muhUrta hote haiM to bAraha mAsa vAle abhivaddhita saMvatsara ke bAraha mAsa kA kitanA sAvayava muhartaparimANa hotA hai ? isako jAnane ke liye trairAzika paddhati se ukta muharta saMkhyA ko bAraha se guNA kare (959+:+12=11508+204-11508+ 3611511+ nava so unasaTha ko bAraha se guNA karane se gyAraha hajAra pAMca so ATha muhate hotA hai tathA bAsaThiyA satraha bhAga ko bAraha se guNA karane se do so cAra hote haiM, usakA bAsaTha se bhAga karane se tIna muhUrta labdha hotA hai, usako muhUrta saMkhyA ke sAtha yojita karane se gyAraha hajAra nA uttaravAyathanane gaNitaprakriyAthI samarthita kare che jema ke eka abhivardhitA mAsanuM muhUrta parimANa 959+ navaso ogaNasATha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA sattarabhAga thAya che. e pahelAM Aja sUtramAM pratipAdita karela che. te je eka mAsamAM ATalA sAvayava muhUrta thAya te bAramAsa vALA abhivardhita saMvatsaranA bAra mAsanA keTalA sAvayava muhUrta parimANa thAya che, te jANavA mATe trarAzika paddhatithI kahela bhuta sadhyAna! mAthI gunnu|4|2 42vo ma.. (858+15)+12=11508+215=11508 +3==11511.16 navase mesAI ne mAthI guNapAthI makyA212 pAMcase ATha muhUrta thaI jAya che. tathA bAsaThiyA sattara bhAgane bArathI guNAkAra karavAthI bAcAra thAya che. tene bAsaThathI bhAga karavAthI traNa muhUrta Ave che. tene mahatuM saMkhyAnI sAthe meLavavAthI agyAra hajAra pAMcase agyAra muhUrta thAya che. tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 72 dvAdazaprAbhRtam tsarasya parimANamekAdazasahasrANi pazcazatAni ekAdazottarANi muhUrtAnAm ekasya ca muhUrttasyASTAdazadvApaSTibhAgA ityuktaM mUlasUtre-'ekkArarAmuhuttasahassAiM paMca ya ekkArasamuhuttasae aTThArasa bAvaTThibhAge muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA' iti ||-athvaa anyathA muhartaparimANamucyate-yatohi abhivaddhitasaMvatsarasya parimANaM khalu trINyahorAtrazatAni vyazItyadhikAni 383 ahorAtrANAm , ekaviMzatirmuhartAH 21, ekasya ca muhUrtasya aSTAdaza dvApaSTibhAgAzceti-383 / 21 / atraikasmin rAtrindive triMzanmuhUrttA iti trINyahorAtrazatAni vyazItyadhikAni triMzatA guNyante-383+30=11490 jAtAni ekAdaza sahasrANi catvAri zatAni navatyadhikAni / atraikaviMzatirmuhartAH prakSipyante 11490+ 21=11511 jAtAni ekAdaza sahasrANi pazcazatAni ekAdazottarANi muhartAnA mekasya pAMca so gyAraha muhUrta hote haiM tathA avaziSTa bAsaThiyA aThAraha bhAga zeSa rahatA hai ataH abhivadhitasaMvatsara kA muhUrtaparimANa 115116 gyAraha hajAra pAMca so gyAraha muharta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA aThAraha bhAga mUlokta pramANa ho jAte haiN| mUla meM kahA bhI hai-(ekkArasamuhuttasahassAiM paMca ya ekkArasamuhuttasae aTThArasa bAvahibhAge muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejA) athavA anya prakAra se muhUrtaparimANa kahA jAtA hai-jaise ki abhivarddhitasaMvatsara kA parimANa tIna so tirAsI ahorAtra tathA ikkIsa muhUrta 21, tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha bhAga 383 / 21 / hote haiN| yahAM para eka ahorAtra meM tIsa muharta hote haiM to tIna so tirAsI ahorAtra ko tIsa se guNA kare-383+30=11490 to isa prakAra gyAraha hajAra cAra so navve hote haiM / inameM ikkIsa muhUrta kA prakSepa kare to 11490+21=11511 gyAraha hajAra pAMca so gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha bAkI rahela bAsaThiyA aDhAra bhAga zeSa rahe che. tethI abhivardhita saMvatsaranuM muhUrta parimANa 115112pha agyAra hajAra pAMcaso agyAra muhUrta thAya che. tathA eka muhUrtanA masAyA maTA2 mA bhUmA 48 pramANa 25 laya che bhUbhA yu 54 cha-(ekarassa muhutta pahassAI paMcaya ekkArasa muhuttasae aTThArasabAvadvibhAge muhuttassa muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) Atha bhI zate muDUta paribhAe vAmAM Ave che. ma anidhita saMvatsaranuM parimANa traNaso tyAzI ahorAtra tathA ekavIsa muhUrta 21 tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA aDhAra bhAga 383rApha thAya che. ahIM eka ahorAtramAM trIsa muhUrta thAya te traNa tyAzI aherAtrane trIsathI guNAkAra karavA=383+30=1140 te A rIte agyArahajAra cAraso tevuM thAya che. temAM ekavIsa muhUrta umere to 11490+21=11511 agyAra hajAra pAMcase agyAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA aDhAra bhAga ATalA pramANavALA muhUrta parimANathI abhivardhita saMvatsara zrI suryaprajJapti sUtra: Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 sUryaprajJaptisUtre ca muhUrtasyASTAdaza dvApaSTibhAgAzcetyevaM pramANena muhUrtAgreNa eko'bhivaddhitAkhyaH samvatsaraH prapU) bhavatIti yathoktamupapadyate // ityevaM paJca saMvatsarANAM parimANaM jJAtamiti // 072 / / ekatra militA ete paJcasaMvatsarA yAvatpramANA rAtrindivaparimANena bhavanti tAvato nirdidikSuH prathamataH praznasUtramAha-'tA kevaiyaM' ityAdi // mUlam --tA kevaiyaM te no juge rAiMdiyangeNaM Ahietti vaejA ? tA sattarasaekANaute rAiMdiyasae ekUNavIsaM ca muhattaM ca sattAvaNe vATThibhAge muhuttasla bAdvibhAgaM ca sattattaTTihA chattA paNapaNNaM cuNiyA bhAge rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA ? tA se of kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA tepaNNamuhuttasahassAiM satta ya UNApaNNe muhattasae sattAvaNaM bAvaTThibhAge muhuttassa bAvaTibhAgaM ca sattaTThihA chettA paNapaNNaM cupiNayA bhAgA muhunaggeNaM Ahipatti vaejjA, tA kevaieNaM te jugappatte rAidiyaggeNaM Ahietti vae jA ?, tA atRtIsaM rAiMdiyAI dasa ya muhuttA cattAri ya bAvadvibhAge muhattassa bAvadvibhAgaM ca sadihA chattA duvAlasacuNNiyAmAge rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA, / tA se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejjA ?, lA ekArasa paNNAsamuhuttasae cattAri ya vAvaTThibhAge muhuttassa bAvatibhAgaM ca sattaTihA chettA duvAla sa cuNiyAbhAge muhattaggeNaM Ahitti vaejjA / tA kevaiyaM juge rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA ?, tA aTAramatIse rAIdiyasae rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA, tA se NaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti baejjA ?, tA caupagaNaM muhunasayAiM muhattaggeNaM Ahietti vaejjA, tA se NaM kevaie bATribhAgamuhattaggeNaM Ahietti bhAga itane pramANa vAle muhUrtaparimANa se abhivatisaMvatsara yathokta parimANa se paripUrNa hotA hai / isa prakAra pAMcoM saMvatsaroM kA parimANa kahA gayA hai / sU0 72 // yakta parimANathI paripUrNa thAya che. A rIte pAMce saMvatsaronuM parimANa kahevAmAM Avela che. sU. 7rA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdazaprAbhRtam vaejjA ? tA cauttIsaM sayamahassAI adrutIsaM ca bAvaTribhAgamuhattasae vAvaTThibhAgamahattaggeNaM Ahietti vAjA, sU0 73 // chAyA-tAvata kiyata te no yugaM rAtrindivAgreNa AkhyAtamiti vadet ?, tAvat saptadaza ekanavati gabhindivazatAni ekonaviMzatizca muhUrttAzca saptapazcAzad dvApaSTibhAgA muhUtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA paJca pazcAzaccUrNikAbhAgA rAtrindivAoNa AkhyAta iti vadet / tAvat tat khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAtamiti vadet ? tAvat tripazcAzanmuhattasahasrANi sapta ca Una paJcAzanmuhartazatAni saptapaJcAzad dvApaSTibhAgA muharttasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA paJcapaJcAzaccUrNikAbhAgA muhartAgreNa AkhyAtamiti vadet / tAvat kiyatA khalu te yugotpattiH rAtrindivAgreNa AkhyAtA iti vadet ?, tAvad aSTAtriMzad rAtrindivAni daza ca muhUrtAzcatvArazca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA dvAdazacUrNikAbhAgA rAtrindivANa AkhyAta iti vadet , tAvat sa khalu kiyatA muhartAgreNa AkhyAta iti vadet ?, tAvadekAdaza paJcAzat muhartazatAni catvAro dvApaSTibhAgA muhattasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvAdazacUrNikAbhAgA muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet / tAvat kiyad yugaM rAtrindivANa Akhyatamiti vadet ?, tAvad azadazatriMzada rAtrindivazatAni rAtrindivAraNa AkhyAtamiti vadeta , tAvat sa khalu kiyatA muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet ? / tAvaccatuHpaJcAzanmuhUtrtasahasrANi nava ca muhattazatAni muha greNa AkhyAta iti vadet / tAvat saH khalu kiyatA dvApaSTibhAgamuhaMgreiNa AkhyAta iti vadet ? / tAvaccatustriMzat zatasahasrANi aSTAtriMzaca dvApaSTibhAgA muhattazatAni dvApaSTiyAgamuhUrtAgraNa AkhyAta iti vadet // sU0 73 / / TIkA-dvisaptatitame sUtre nAkSatrAdi pazca samvatsarANAM nAmAni teSAmahorAtra-muhartaparimANaM ca samyagra jJAtvA samprati trisaptatitame'smin sUtre ete paJcasamvatsarA ekatra saMmIlitA yAvatpramANA bhavanti rAtrindivaparimANena tAvataH samyag vivRNvan praznottara ekatra mile huve the pAMcoM saMvatsara yAvatmANa vAle ahorAtra parimANa vAlA hotA hai, vaha batAne ke uddeza se prathama praznasUtra kahate haiM-(tA kevaiyaM) ityAdi TIkArtha-bahataraveM sUtra meM nAkSatrAdi pAMca saMvatsaroM ke nAma unake ahorAtra evaM muhUrta kA parimANa samyaka prakAra se jAnakara aba isa tihattara sUtra meM ye pAMcoM saMvatsara ikaDe milane para jitane rAtri divasa ke parimANa ekaThA maLelA pAMce saMvatsara yAvatramANavALA ahorAtra parimANavALA hoya che. te matAvA bhATe paDasA praznasUtra vAmAM Ave che. (nA kevaiyaM yAti TIkAtha-bateramA sUtramAM nakSatrAdi pAMca saMvatsaronA nAme tenA ahorAtra ane muhUrtanuM parimANa sArI rIte jANIne have A teteramA sUtramAM A pAMce saMvatsare zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 sUryaprajJaptisUtre sUtramAha-'tA kevaiyaM' ityAdinA / 'tA kevaiyaM te no juge rAIdiyaggeNaM Ahietti va ejjA' tAvat kiyat te no yugaM rAtrindivAgreNa AkhyAtamiti vadet || - 'tA' - tAvat - bhavatAM kRpayA bhagavana yugasaMvatsarANAM pRthak 2 parimANaM jJAtvA samprati eteSAM samudAyapari mANaM zrotumicchAmi tAvat, atra no zabdo dezaniSedhavAcakastena no yugaM-na kiJcidapi UnaM yugaM - paJcasaMvatsaraiH sAgraiH sammilitaM sampUrNa yugaM kiyat - kiM pramANaM bhavatIti tetvayA bhagavan ! rAtrindivAgreNa - rAtrindivaparimANena AkhyAtam - pratipAditamiti vadetkathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA sattarasa ekANautte rAIdiyasa e egUNavIsaM ca muhuttaM ca sattAvaNNe vAvadvibhAge muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA paNapaNNaM cuNNiyAbhAge rAIdiyaggeNaM Ahieti vaejjA' tAvat saptadaza ekanavatiH rAtrindivazatAni ekonaviMzatizca muhUrttAzca saptapaJcAzad dvApaSTibhAgAH muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paJca paJcAzaccUrNikA bhAgA rAtrindivAgreNa AkhyAtamiti vadet // - tAvaditi pUrvavat no yugaM na kiJcidapi UnaM yugaM - sampUrNayugaparimANaM khalu saptadaza ekanavatiH rAtrindivazatAni - ekanavatyadhika saptadazarAtrindivazatAni - 1791 tatraitattulyaM vAle hote haiM, unako samyak prakAra se varNana karate hue praznottarasUtra kahate haiM ( tA kevaiyaM te no juge rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejA) zrIgautamasvAmI kahate haiM ki (tA) he bhagavan Apa kI kRpA se yugasaMvatsaroM kA pRthaka pRthaka parimANa jAnA aba ina pAMcoM saMvatsaroM ke samudAya kA parimANa jAnanA cAhatA hUM, isa meM kucha bhI nyUna nahIM arthAt samasta pAMcoM saMvatsaroM kA milita saMpUrNa yuga kitanA rAtri divasa ke pramANavAlA kahA hai ? vaha he bhagavan Apa kahiye / isaprakAra zrIgautamasvAmI ke praznako sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - (tA sattarasa ekANaute rAIdiyasae egUNavIsa ca muhataM ca sattAvaNNe bAvaTTibhAge muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA paNapaNNaM cuNiyA bhAge rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) (no yugaM ) saMpUrNa ekaThA maLavAthI jeTalA rAtridvivasanA parimANavALA thAya che, tenu yadheAcita rIte vana 42tAM praznottarasUtra he che (tA kevaiyaM te no juge rAIdiyaggeNaM Ahietti bajjA ) zrI gaugautamasvAmI kahe che ke-he bhagavan ! ApanI kRpAthI yugasa vatsarAnuM alaga alaga parimANu jANavAmAM AvyuM, have A pAMce savatsarAnA samudAyarUpa yuganuM parimANu jANavA icchuM chuM. temAM kaMI paNa nyUnatA na rahe arthAt sadhaLA pAMce saMvatsarethI maLela saMpUrNa yuga keTalA rAtridevasanA rimANavALA kahela che? te he bhagavan Apa kaheo, A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn kahe che.( tA sattara ekANaute rAIdiyasae eguNavIsaM ca muhuttaM ca sattAvaNNe bAvadvibhAge muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA paNapaNNaM cuSNiyAbhAge rAidiyaggeNaM Ahietti vaejjA ) zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdazaprAbhRtam / rAtrindivAnAM bhavati, tathA ca ekonaviMzatizca-19 muhurtA bhavanti, ekasya ca muhUrtasya saptapazcAzada dvApaSTibhAgA bhavanti- / ekaM ca dvApaSTibhAgaM saptapaSTidhA chitvA-saptaSaSTayA vibhajya tasya ca paJcapaJcAzat cUrNikAbhAgAH- arthAt sampUrNasyaikasya yugasya sAvayavaparimANaM khalu-1791 / 19 / / etattulyena sAvayavena rAtrindivaparimANena saMpUrNamekaM yugaM paripUrNa bhavatIti bhagavataH sopapattikaM kathanaM tAvad gaNitaprakiyayA dazeyAmi-yatohi-sampUrNa yugaM nAkSatrAdi paJcasamvatsaraparimANataH sampadyate ityuktaM prAk tena nAkSatrAdi paJcAnAM saMvatsarANA mekatra milanena yathoktaM yugaparimANaM samutpadyate, ityanayA yuktyA teSAmeva nAkSatrAdi paJcAnAM saMvatsarANAM pRthaka pRthak parimANaM saMkalanIyamiti pUrvasUtre teSAM parimANaM paribhAvitaM vartate-yathA prathamasya nAkSatrasaMvatsarasya parimANaM khalu saptaviMzatyadhikAni trINi zatAni-327 rAtrindivAnAm , ekasya ca rAtrindivasya ekapaJcAzat saptaSaSTibhAgAH- arthAt nAkSatrasaMvatsaraparimANam-327+ tato dvitIyasya yuga kA parimANa satraha sau ikANaveM 1791 ahorAtra tathA unnIsa muharta evaM ekamuhUrta kA bAsaThiyA satAvana bhAga hotA hai / tathA bAThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake usakA pacapana cUNikA bhAga arthAt saMpUrNa eka yuga kA sAvayava primaann=1791|19|| itanA sAvayava ahorAtra parimANa se saMpUrNa eka yuga kA parimANa hotA hai / zrI bhagavAna ke sopapattika kathana ko gaNitaprakriyA se dikhalAte haiM-jaise ki-saMpUrNa yuga nAkSatrAdi pAMca saMvatsaroM ke parimANa se saMpanna hotA hai, isaprakAra pahale kahA hI hai| ataH nAkSatrAdi pAMcoM saMvatsaroM kA parimANa ko ekatra karane se yathokta yuga kA parimANa ho hI jAyagA, isaprakAra kI isa yukti se una nAkSatrAdi pAMco saMvatsaroM kA pRthaka pRthaka parimANa kA saMkalana karalenA caahiye| pUrvasUtra meM unakA parimANa kaha hI diyA hai| jaise ki-pahalA nAkSatrasaMvatsara kA pari (no yuga) sepU yunu paribhA sattaraso 24 // 1781, mahAsatra tathA sAsa muhUrta ane eka muhUrtana bAsaThiyA sattAvana bhAga paNa thAya che tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne tenA paMcAvana cUrNikA bhAga rUpaka arthAt eka yuganuM sAvayava parimANa 1791nlAda jhare ATalA sAvayava ahorAtra parimANathI rapUrNa eka yuganuM parimANa thAya che. zrIbhagavAnanA papattika kathananuM samarthana gaNita prakriyAthI batAve che-jemake-saMpUrNa yuga nakSatrAdi pAMca saMvatsaranA parimANathI saMpanna thAya che. A pramANe pahelA kahevAmAM Avela ja che. tethI nakSatrAdi pAMce saMvatsaranuM parimANa meLavAthI cokta rIte yuganuM parimANa thaI jAya che. A rItanI A yuktithI e nAkSatrAdi pAMce saMvatsaronA alaga alaga parimANane meLavI levuM joIe. pUrvasUtramAM temanuM parimANa kahela che. jemake-pahelA nAkSatrasaMvatsaranuM parimANa traNaso satyAvIsa 327 aherAtra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJapti sUtre candrasaMvatsarasya parimANaM catuH paJcAzadadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnAm, ekasya ca rAtrindivasya dvAdaza dvASaSTibhAgA ityevaM cAndrasaMvatsarasya parimANaM - 354 + (2) / tatastRtIyasya Rtu samvatsarasya parimANaM tatraiva-paSTayadhikAni trINi rAtrindivazatAni360-rAtrindivatulyaM Rtu saMvatsarasya parimANam - 360 - (3) / tatacaturthasya saura (sUrya) saMvatsarasya parimANaM SaT SaSTyadhikAni trINi zatAni - 366 rAtrindivAnAm ( 4 ) / tataH paJcamasyAbhivarddhitasaMvatsarasya parimANaM khalu trINi rAtrindivazatAni tryazItyadhikAni - 383 rAtrindivAnAm, ekaviMzatizva - 21 muhUrttAH / ekasya ca muharttasya aSTAdaza dvApaSTibhAgAH arthAt 383 / 21 / ityevaMbhUtamabhivarddhitasaMvatsarasya parimANamiti (5) / ata eteSAM paJcasaMvatsaraparimANAnA mekatra melanArtham yathAkrameNa nyAso vidheya iti tathA kriyate yathA 434 mANa tInaso satAIsa 327 ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ekAvana bhAga hai (1) arthAt nAkSatra saMvatsara kA parimANa 327+ kahA gayA hai / dUsarA cAMdrasaMvatsara kA parimANa tInaso copana ahorAtra tathA eka rAtri divasa kA bAsaThiyA bAraha bhAga isaprakAra se cAMdrasaMvatsara kA parimANa - 354 + (2) tIsarA RtusaMvatsara kA parimANa tInaso sATha rAtri 360 | parimANavAlA kahA hai (3) tathA cauthA saura (sUrya) saMvatsara kA parimANa tInaso chiyAsaTha ahorAtra 366 / pramANa kA kahA hai (4) pAMcaveM abhivardhitasaMvatsara kA parimANa tInaso tirAsI ahorAtra 383 tathA ikkIsa muhUrta 21 | evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAraha bhAga haiM arthAt 383|21| isaprakAra pAMcaveM abhivarddhitasaMvatsara kA parimANa kahA gayA hai| (5) ataH ina pAMcoM saMvatsaroM ke parimANa ko eka sAtha joDane ke liye yathAkrama aMka nyAsa karate haiM tathA eka aherAtranA saDaDiyA ekAvana bhAga pI arthAt nAkSatrasaMvatsaranuM paramANu 327+ppu kahela che. (1) bIjA cAMdrasaMvatsaranuM parimANa traNase cApana aheArAtra tathA eka rAtridivasanA khADiyA khAra bhAga A rIte cAMdrasaMvatsaranuM parimANa 354+ rU (2) trIjA Rtu savasaranuM parimANu traNaseAsATha rAtridivasa 3905nA parimANavALu` kahela che. (3) cethA saura (sUryaM) saMvatsaranuM parimANa traNaso chAsaDa aheArAtra 366aa pramANanu kahela che. (4) pAMcamA abhivRdhita sa MvatsaranuM parimANa traNaso vyAzI 3835 aheArAtra tathA ekavIsa muhUta 215 ane eka muhUtanA khADiyA aDhAra bhAga rphe arthAt 3835 21AfAA rIte pAMcamA abhivRdhita sa MvatsaranuM parimANa kahevAmAM Avela che (5) A pAMca saMvatsaronA paramANune eka sAthe meLavIne batAvavA mATe yathAkrama kanyAsa pharavAmAM Ave che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 73 dvAdaza prAbhRtam (1) nAkSatra samvatsaraparimANam (2) cAndra saMvatsara parimANam (3) RtusaMvatsaraparimANam (4) sUryasamvatsaraparimANam (5) abhivarddhitasamvatsaraparimANam (1) nAkSatrasaMvatsara kA parimANa(2) cAMdrasaMvatsara kA parimANa(3) Rtu saMvatsara kA parimANa(4) sUrya saMvatsara kA parimANa(5) abhivardhitasaMvatsara kA parimANa 51 327 / / 00 354 / 3 / 00 - 360 / 00 / 00 (1) nakSatrasaMvatsaranuM parimANa=32A'00 (2) yAMdrasa patsaranu parimANu = 354 | 3 300 - 366 / 00 / 00 383 / 21 / I 1790 | sAvayavAni rAtrindivAni / jAtAni sampUrNAnAM rAtrindivAnAM navatyadhikAni saptadazazatAni / tatazca sAvayavAnAmaGkAnAM yoge karttavye sati prathamaM ye ca ekapaJcAzat saptaSaSTibhAgAH rAtrindivasya te ca muhUrtakaraNArthaM triMzatA guNyante X 30 jAtAni saptaSaSTibhAgAnAM triMzadadhikAni paJcadazazatAni tAni ca saptaSaSTyA hriyante - =22 + labdhA dvAviMzatirmuhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya paTpaJcAzat saptapuSTibhAgA iti / tata ete dvAviMzatirmuhUrttA, abhivarddhitasaMvatsarasya ekaviMzatI muhUrtteSu yojyAH = 21 + 22 = 43 jAtAstri catvAriMnmuhUrttAH / atra 1530 32700 354 / 3 / 00 435 360 / 00 / 00 366 / 00 / 00 383 / 21 / 1790 / sAvayava ahorAtra isaprakAra saMpUrNa ahorAtra sahaso navve hote haiM, tatpazcAt sAvayava aMko kA yoga kare to pahalA jo saDasaThiyA ikkAvana ahorAtra kA bhAga hai, unakA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare +30=15 saDasaThiyA paMdrahaso tIsa hote haiM, una ko saDasaTha se bhAga kare- =22+ to bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA chappana bhAga AtA hai / ina bAIsa 9430 1530 (3) Rtu sa MvatsaranuM parimANa=360500600 (4) sUrya sa Mvatsaranu parimANu = 366 / 00 / 00 (5) abhivadhi tasa vatsaranuM parimANa=3835215 1790 sAyava ahArAtra A rIte saMpUrNa ahArAtra sattarasAnevu thAya che. te pachI sAvayava akAne yoga karavAmAM Ave te pahela je saDasaThayA ekAvana heArAtra che. tenA muhUta karavA mATe trIsathI guravo + 30 = 1530 mA rIte saDasahiyA paMDharaso zrIsa thAya che, tenA saDasaThathI bhAga kare te =53=22+pRduM khAvIsa muhUta tathA eka muhUrtanA saDasiyA chappana bhAga Ave che. A bAvIsa muhUtaeNne abhidhiCta sa MvatsaranA ekavIsa muhUrNAMnI zrI suryaprApti sUtra : 2 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 sUryaprajJaptisUtra triMzatA muhUrtereko'horAtro bhavatIti niyamadarzanAt sa caiko'horAtraH pUrvasaMkaliteSu navatyadhikasaptadazazataparimiteSu 1790 ahorAtreSu prakSipyate 1790 +1=1791 jAtAnyahorAtrANAM saptadaza zatAni ekanavatyadhikAni, zeSAstiSThanti trayodazamuhUrtAH-4-1 ahorAtra +13 muhUrtA iti / tato ye ca cAndrasamvatsare dvAdaza dvASaSTibhAgA ahorAtrasya te'pi muhUrttakaraNAthai triMzatA guNyante 130=5+ prathamaM triMzatA guNanena jAtaM guNanaphalaM dvApaSTibhAgAnAM SaSTayadhikAni trINi zatAni, dvASaSTayA ca bhAge hate labdhAH paJcamuhartAH ekasya ca muhUrtasya pazcAzad dvaapssttibhaagaaH| te ca labdhAH paJcamuhartAH pUrvAvaziSTeSu trayodazasu muharttaSu prakSipyante-13+5=18 jAtA aSTAdaza muhrtaaH| zeSAstiSThanti paJcAzad dvApaSThibhAgAH muhattasya / ye ca pUrva paT paJcAzat saptapaSTibhAgA muhattasya te'pi trairA. muhatoM ko abhivardhitasaMvatsara ke ikkIsa muhatoM ke sAtha milAve-21+22= 43 to isaprakAra tayAlIsa muhateM hote haiM, aba tIsa muharta se eka ahorAtra hotA hai, isa niyamAnusAra usa eka ahorAtra ko pUrva kahe have satrahaso navve 1090 ahorAtra ke sAtha joDe to 1790+1=1791 satrahasau ikANave ahorAtra hote haiM / tathA teraha muhUrta zeSa rahatA hai-=1 ahorAtra+13 muhUrta / tatpazcAt jo cAMdra saMvatsara kA bAsaThiyA bAraha bhAga ahorAtra saMbaMdhI hai, unakA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare +30= =+: prathama tIsa se guNA karane se guNana phala bAsaThiyA tInaso sATha hote haiM usa kA bAsaTha se bhAga karane se pAMca muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pacAsa bhAga hotA hai| ye jo pAMca muhUrta Aye hai usako pahale ke avazeSa jo teraha muharta hai usake sAtha joDe-13+5=18 to aThAraha muhUrta hote haiM / tathA eka muharta kA bAsaThiyA pacAsa bhAga zeSa bacatA hai| prathama jo eka muharta kA saDasaThiyA chappana bhAga hai, unakA trairAzika paddhati se bAsaTha bhAga kare sAthe meLave 21422=43 te A rIte teMtAlIsa muhUrta thAya che. have trIsa mahatathI eka ahorAtra thAya che. A niyama pramANe e eka aherAtrane pahelAM kahela sattaro nevuM 1790 ahorAtranI sAthe meLave te 1790+1=1791 sattaraso ekANu ahorAtra thAya che. tathA tera muhurta zeSa rahe che. 33=1 aDIrAtra+13 muhurta te pachI cAMdra saMvatsaranA je ahorAtra saMbaMdhI bAsaDiyA bAra bhAga che. tenA muhUrta karavA mATe zrIsathI gue|4|2 423 / 13+30=363=5+53 paDalA trIsathI guNavAzI gunaisa mAsa.DayA traNaso sAITha thAya che. tene bAsaThathI bhAga karavAthI pAMca muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pacAsa bhAga thAya che, je A pAMca muhUrta Avela che tene pahelAnA bAkI je tera muhUrta rahyA che. tenI sAthe meLavavA=13+5=18 jethI aDhAra muhUrta thAya che. tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA pacAsa bhAga zeSa rahe che. paNa pahelA je eka muhUrtanA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62+56 3472 3472 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdazaprAbhRtam zikena dvApaSTibhAgAH kriyante yathA-yadi saptapaSTayA dvApaSTibhAgA labhyante tadA SaT pazcAzatA saptapaSTibhAgaiH kiyanto dvApaSTibhAgA labhyante iti trairAzikasthApanAya yathAsxiv= a atrAntyena rAzinA madhyarAzerguNanaM, jAtAni catustriMzacchatAni dvAsaptatyadhikAni 3472 eteSAmAdirAzinA saptaSaSTayA bhAgo hriyate yathA- labdhA ekapazcAzad dvaapssttibhaagaaH| te ca prAgukteSu paJcAzati dvApaSTibhAgeSu antaH prakSipyante +700 jAtamekottarazataM dvApaSTibhAgAnAm- etanmadhye abhivatisaMvatsarasatkA uparitanA aSTAdaza dvASaSTibhAgAH prakSipyante-+ , jAtam ekonaviMzatyadhikaM zataM dvApaSTibhAgAnAm / eteSAM dvASaSTayA bhAgo hiyate +rts labdha eko muhUrtaH sa ca pUrvokteSu saMgRhIteSu aSTAdaza muhUrteSu prakSepyaH 18+1=19 jAtA ekonaviMzati muhUrtAH / zeSAstiSThanti saptapaJcAzad dvASaSTibhAgAnAM saptapaSTibhAgA iti / tato yathAkrameNa sarveSAM nyAsa: jaise ki-jo saDasaTha se bAsaTha bhAga labdha ho to saDasaThiyA chappana bhAga se kitane bAsaThiyA bhAga labdha ho sakate haiM ? isaki trairAzika sthApanA isa prakAra se haiM- yahAM antya rAzi se madhya rAzi kA guNA karene se cotIsasau bahattara 3472 hote haiN| inakA prathama kI rAzi jo saDasaTha hai isase bhAga kare, jaise ki isaprakAra bAsaThiyA ikkAvana bhAga labdha hote haiM / inako pUrvakathita bAsaThiyA pacAsa bhAga meM prakSipta kare + 1893 to isaprakAra bAsaThiyA ekaso eka bhAga hote haiM / inameM AMbhavardhitasaMvatsara kA Upara kahA huvA bAsaThiyA aThAraha bhAga ko joDe- + =27 to isaprakAra bAsaThiyA ekaso unnIsa bhAga hote haiM / isa saMkhyA kA bAsaTha se bhAga kare +1+ to eka muhUrta labdha hotA hai, usako pUrvokta aThAraha muhUrta hai usake sAtha joDe to 18+1=19 unnIsa muhUrta saDasaThiyA chappana bhAga che saMke tenA rAzika paddhatithI bAsaTha bhAga kare jemake je saDasaThathI bAsaTha bhAga labdha thAya te saDasaThiyA chappana bhAgathI keTalA bAsaDiyA bhAga ave 17 za ? . mATe trairAzi sthApanA 2 // zata che.-12+51=3413 mahI anya rAzithI madhyarAzine guNAkAra karavAthI cetrIsase tera 3472aa thAya che. tene pahelAMnI saMkhyA je saDasaTha che tenAthI bhAga kare jemake-4=44 A rIte bAsaDiyA ekAvana bhAga labdha thAya che. tene pahelAM kahela bAsaThiyA pacAsa bhAganI sAthe bhejapAthI 53+53111 // zate mAsAThiyA mesI me4 mA thAya che. 16 AmAM abhivardhitasaMvatsaranA upara kahela bAsaDiyA aDhAra bhAgane meLavavA ' += 23 thI A rIte bAsayiA ekaso ogaNasa bhAga thAya che. A saMkhyAno bAsaThathI bhAga 4231356cha-1+256cha thA me muDUta 14 thAya che. tene pUrva prathita aDhA2 muhUrta che tenI sAthe meLavavAmAM Ave te 18+1=19 ogaNIsa muhUrta thAya che. 67+2 +67 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 sUryaprazaptisUtre 791 / 19 / 7=1791 / 19 / / / arthAdekasya saMpUrNayugasya parimANaM khalu ekanavatyadhikAni saptadazazatAni rAtrindivAnAm , ekonaviMzatizca muhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya saptapazcAzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcapaJcAzat saptapaSTibhAgAH, etattulyena sAvayavena rAtrindivAgreNaikaM yugaM prapUryata iti / / uktaM ca mUle-'sattarasa ekANaute rAIdiyasae egUNavIsaM ca muhattaM sattAvaNNe bAvadvibhAge muhattassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA paNapaNNaM cuNNiyAbhAgA rAIdiyaggeNaM Ahietti' iti // ___ atha pUrNayugasya muhUrtaparimANaM jijJAsustAvanmuhUrtAgranirvacanarUpaM sUtraM praznayati.... gautamaH-'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA ?' tAvat tat khalu kiyatA muhU "greNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat tat-sampUrNayugaparimANaM khalu iti vAkyAlaGkAre kiyatA muhUrtAoNa-muhUrtaparimANena AkhyAtam-pratipAditam iti vadetkathaya bhagavanniti praznastato bhagavAnAha-'tA tepaNNamuhuttasahassAI satta ya uNA paNNe hote haiN| tathA bAsaThiyA sattAvana bhAga rahatA hai ina saba kA yathAkrama se aMka nyAsa 1791 / 19 / 1791 / 19 / / arthAta saMpUrNa eka yuga kA parimANa satrahaso ikANa- ahorAtra tathA unnIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA satAvana bhAga tathA bAbhaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacapana bhAga hote haiN| itanA pramANa vAle sAvayava rAtri divasa parimANa se saMpUrNa eka yuga hotA hai // mUla meM kahA bhI hai-(sattarasa ekANaute rAiMdiyasae, egUgavIsaM ca muhuttaM sattAvaNNe bAsahibhAge muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA paNapaNNaM cuNiyA bhAgA rAiMdiyagge NaM Ahietti) ____ aba zrIgautamasvAmI saMpUrNa yuga kA muhUrta parimANa ko jAnane ke liye muhartAgranirvacana rUpa sUtra dvArA prazna karate haiM-(tA seNaM kevaie muhattaggeNaM Ahietti vaejA) he bhagavan saMpUrNa yuga parimANa kitane muhUrta parimANa se pratipAdita kiyA hai ? so kahiye isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara tathA bAsaThiyA sattAvana paNa bhAga zeSa rahe che. A badhAne kamAnusAra aMkanyAsa 1791 96240 =1791634 arthAt saMpUrNa eka yuganuM parimANa sattarasa ekANu ahorAtra tathA ogaNIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA satAvana bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA paMcAvana bhAga thAya che. ATalA pramANavALA sAvayava rAtridivasanA parimANathI saMpUrNa eka yuga thAya che. mUlamAM 4thu 55 cha.-(sattarasa ekANautte rAiMdiyasA, egaNavIsaM ca muhuttaM sattAvaNNe vAsaTribhAge muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA paNapaNNa cuNiyAbhAgA rAiMdiyaggeNaM Ahietti) have zrIgautamasvAmI saMpUrNa yuganA muhUrta parimANane jANavA mATe muhUrtAgra niyana35 sUtratA prazna pUche che--(tA seNaM kevaie muhuttaggeNaM Ahiti vAjatA) 2 bhagavana saMpUrNa yuga parimANa keTalA muhUrta parimANathI pratipAdita karela che ? te kaho ? zrIsuryapratisUtra : 2 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 439 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdazaprAbhRtam muhuttasae sattAvaNaM bAvavibhAge muhuttassa vAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA paNapaNNaM cuNNiyA bhAgA muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvat tripaJcAzanmuhUrtasahasrANi saptacona paJcAzanmuhattazatAni saptapaJcAzada dvApaSTibhAgA muhattasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paJcapaJcAzaccUrNikAmAgA muhartAgraNa AkhyAtamiti vadet ||-taavditi pUrvavat tat sampUrNayugaparimANaM khalu muhartaparimANena mApita sati muhUrtAnAM tripaJcAzat sahasrANi saptaconapaJcAzanmuhUtazatAni-una paJcAzadadhikAni saptazatAni ca muhUrtAnAmarthAt-53749 tatraitanmuhUrta parimANAm , ekasya ca muhattasya saptapaJcAzad dvApaSTibhAgA:- / ekasya dvApaSTibhAgasya paJcapaJcAzat saptapaSTibhAgAH- samagreNa sthApanA muhUrtAdInAM yathAkrameNa nyAsaH 53749 / / etattulyena muha greNa-sAvayava muhUrtaparimANena AkhyAtam-pratipAditaM-svaziSyebhya upadeSTavyamiti dhyeyam // kathametAvantomuhartA iti ceducyate-atraiva sUtre prathama yugaparimANamuktaM khalu ekanavatyadhikAni saptadazazatAni rAtrindivAnAm-1791 ekonaviMzatizca muhUrtAH-19 / ekasya ca muhartasya saptapaJcAzad dvASaSTibhAgAH- ekasya ca usake uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM (tA tevaNNamuhuttasahassAiM sattaya uNApaNNe muhuttasae sattAvaNNaM bAsahibhAge muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA paNapaNNaM cuNNiyAbhAgA muhuttagge NaM Ahietti vaejA) he gautama ! saMpUrNa yuga kA parimANa muhUrtaparimANa se nApe to tirapana hajAra sAtaso unacAsa muharta 53749 tathA eka muharta kA bAsaThiyA satAvana bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacapana bhAga hote haiN| muhUrtAdi kA samagrarUpa se sthApanA kramAnusAra aMkanyAsa isaprakAra se haiN-53749| itane parimANa vAle sAvayava muhUrtaparimANa se yuga kA muhUrtaparimANa pratipAdita kiyA hai, aisA sva ziSyoM ko upadeza kreN| itanA muharta parimANa kisa prakAra se hotA hai ? isake liye kahate haiM-isI sUtra meM pahale eka yuga kA parimANa satrahaso ikkANaveM 1791 ahorAtra tathA unnIsa muhUrta 19 / evaM eka AL pramANe zrIgautamasvAbhAnA praznane sAmagIna tanA uttaramA cha-(tA tevaNNamuhuttasae sattAvaSNaM bAvadvibhAge muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA paNapaNNaM cuNNiyA bhAgA muhuttagaNaM Ahietti vaejjA) gautama ! sapU yuzanu parimANa mur3ata pari mANathI mApavAmAM Ave te pahajAra sAtaso ogaNapacAsa muhUrta pa3749 tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA satAvana bhAga rUpha tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA paMcAvana bhAga ATalA parimANavALA sAvayava muhUrta parimANathI yuganuM muhUrta parimANa pratipAdita karela che tema svaziSyane upadeza kare, ATaluM muhUrta parimANa kevI rIte thAya che? te jANavA kahe che-pahelA A sUtranA kathanamAM eka yuganuM parimANa sattara ekANuM 1791 rAtra tathA ogaNIsa muhUrta 1lA ane eka muhUrtanA bAsaDiyA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 55 sUryaprajJaptisUtre dvASaSTibhAgasya paJca paJcAzat saptaSaSTibhAgAH etattulyena sAvayavena rAtrindivAgreNa sampUrNayugaparimANaM pratipAditaM bhAvitaM ceti / atroktasyaiva rAtrindivaparimANasya muhUrtta - karaNArtha triMzatA guNanena tadupari zepamuhUrttaprakSepeNa ca yathoktaM muhUrttaparimANaM samutpadyeta, yathA-1791 x30-53730 atroparitanAH zeSamuhUrttAH prakSipyante 53730+19= 53749 avaziSTabhAgAzca tathaiva tiSThanti tena yathAkramapUrvakaM sarveSAM nyAsaH 53749 / ityupapadyate - tripaJcAzanmuharttasahasrANi saptazatAni ekonapaJcAzadadhikAni muhUrttAnAm, ekasya ca muhUrttasya saptapaJcAzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcapaJcAzat saptaSaSTibhAgA iti / uktaM ca mUle- 'tA tepaNNamuhuttasahassAI sattaya uNApaNe muhutta sattAvaNaM bAvadvibhAge muhuttassa vAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA paNapaNNaM cuNiyAbhAgA muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA' ityevamupapadyate || atha yugakSepaparimANaM pRcchati - 'tA muhUrta kA bAsaThiyA satAvana bhAga haiM tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sahasaThiyA pacapana bhAga itane parimANa vAle sAvayava rAtridina se saMpUrNa yuga kA parimANa pratipAdita kiyA hai| yahAM para kahe huve ahorAtra ke parimANa kA muhUrta karane ke lie isako tIsa se guNA karane se tathA usameM zeSa muhUrta kA prakSepa karane se yathokta muhUrta parimANa ho jAtA hai / jaise ki - 1791 +30=53730 yahAM Upara ke zeSa muhUrta ko usake sAtha joDe to 53730+ 19 =53749 tathA zeSa bhAga usI prakAra rahatA hai / ataH yathAkrama ina saba saMkhyAoM kA nyAsa isaprakAra se hai - 53749|isprkaar tirapana hajAra sAtaso unacAsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA satAvana bhAga tathA bAdiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacapana bhAga hote haiM / mUla meM kahA bhI hai - ( tA tepaNamuttasahassAI sattaya uNAvaNNe muddattasae sattAvaraNaM bAvaTTha bhAge muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA paNapaNNaM cuNNiyAbhAgA muhusatAvana bhAga pUchuM tathA khAsiyA eka bhAganA saDaDiyA paMcAvana bhAga pra ATalA parimANavALA sAvayava rAtridivasathI sapUrNa yuganuM parimANa pratipAdita karela che. 62+67 ahIM kahela ahe|rAtranA parimANanA muhUta karavA mATe Ane trIsathI guNAkAra karavAthI tathA temAM zeSa muhUtanA prakSepa karavAthI yatheAkta mudbhUta parimANu thai jAya che. jemake-1791+30=53735 ahIM uparanA zeSa muhUtane A saMkhyAnI sAthe meLavetA 53730+19=53749aa tathA zeSa bhAga eja rIte rahe che. tethI kramAnusAra A saghaLI saMkhyAnA nyAsa A pramANe che-53749ApApu A rIte trepana hajAra sAtasA egaNapacAsa muhUta tathA eka muhUrtanA khAsiyA satAvana bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasahiyA paMthAvana lAga thAya che, bhUNabhAM udhuM pazu che (tA tevaNNa muhutta saharasAI sattaya uNapaNe muhuttasae sattAvaNNaM bAsaTTibhAge muhuttasma bAvaTTibhAgaM ca sattaTTahA chettA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 440 55 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdaza prAbhRtam 441 kevaieNaM te jugappatte rAIdiyaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvat kiyatA khalu te yugakSepo rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat kiyatA-kiM pramANena khalu tetvayA bhagavan rAtrindivAgraga-rAtrindivaparimANena 'jugappatte' yugakSepaH-yojyaviSayaH arthAt tadeva no yugaM-paripUrNa yugaM kiyatsu rAtrindiveSu prakSipteSu satsu tat yugaM paripUrNa bhavatIti kathaya bhagavaniti gautamapraznasyAzayaH, tato bhagavAnAha-'tA aTTatIsaM rAiMdiyAI dasa ya muhuttA cattAri ya bAvahibhAge muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA duvAlasayacuNiyAbhAgA rAiMdiggeNaM Ahietti vaejjA' tAvat aSTAtriMzad rAtrindivAni daza ca muhUrtAH catvAro dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA dvAdaza cUrNikAbhAgA rAtrindivAgreNa AkhyAtamiti vadet ||-taavditi pUrvavat tannoyuga-paripUrNa yugaM kiyatA rAtrindivAgreNa prakSiptena paripUrNa bhavatItyucyate-tatra khalu aSTAtriMzadrAtrindivAni, daza ca muhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya catvAro dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAdaza ttaggeNaM Ahietti vaejjA) isIprakAra hotA hai| ___ aba zrIgautamasvAmI yugakSepa ke parimANa viSaya meM prazna karate haiM-(tA kevaie NaM te jugappatte rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) he bhagavan kitanA parimANa vAle ahorAtra parimANa se (jugappatte) yugakSepa-yojya viSaya arthAt vahI paripUrNa yuga kitane ahorAtra prakSipta karane se paripUrNa hotA hai ? sohe bhagavan Apa kahiye / isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA aTTatIsaM rAiMdiyAiM dasa ya muhuttA cattAri ya bAvaTThibhAge muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA duvAlasa cuNNiyAbhAgA rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejA) no yuga arthAt saMpUrNa yuga kitane ahorAtra prakSipta karane se paripUrNa hotA hai ? isake liye kahate haiM-vahAM aDatIsa ahorAtra dasamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAra bhAga evaM bAsaThiyA eka paNapaNNaM cuNNiyAbhAgA muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) 0 pramANe thAya che. zrI gautamasvAmI yugakSepanA 52mAnA samayamA prazna pUche cha-(tA kevaieNaM te jugapatte rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA) he bhagavan / parimApAahorAtra paribhAthI (jugapatte) yugakSepa yonya viSaya arthAta se paripU yuga 328 // mahAzatra prakSepa karavAthI paripUrNa thAya che? te he bhagavana Apa kahe A pramANe zrIgautamasvAmI nA pAthI uttarabhAMthI zrI bhagavAn 43 cha-(tA advatIsaM rAIdiyAI dasa ya muhuttA cattAriya bAvavibhAge muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA duvAlasacuNNiyAbhAgA rAI. diyaggeNaM Ahietti vaejjA) no yu| arthAt sa yuga DeTA mAtra bhagAthA paripUrNa thAya che? te mATe kahe che. ADatrIsa ahorAtra dasa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAra bhAga=281nA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 sUryaprajJaptisUtre saptapaSTibhAgAH-38 / 10 / / 12, ityetAvatA sAvayavena rAbindivaparimANena prakSiptena yugaprAptamAkhyAtamitivadeta-sva ziSyebhyaH pratipAdayet // kathametAvatprakSepyamiticet ucyate-sauradinaparimANena mApitaM tannoyugaM khalu triMzadadhikAnyaSTAdazazatAni 1830 bhavanti / yatohi ekasya sauravarSasya rAtrindivaparimANamatroktaM bhAvitaM ca paTpaSTayadhikAni trINi zatAni-366 / paripUrNa yugaM ca etAdRzaiH paJcabhirvarSeH apUryate, tenaitAni rAtrindivAni paJcabhi guNyante-36645=1830 jAtAni aSTAdazazatAni triMzadadhikAni rAtrindivAnAm / / pUrva cAtraiva nAkSatrAdi paJcasaMvatsarANAM yogastu-1791 / 19 / 16|eknvtydhikaani saptadazazatAni rAtrindivAnAm , ekonaviMzatirmuhartAH ekasya ca muhartasya saptapazcAzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcapaJcAzatsaptapaSTibhAgAzvetyetattulyena sAvayavena rAtrindivAgreNa tanoyugaM paripUrNa sampadyate ||at etAvatA siddhayati bhAga kA saDasaThiyA bAraha bhaag-38|10|| itanA sAvayava ahorAtra parimANa prakSita karane se yugaprApta parimANa A jAtA hai aisA sva ziSyoM ko kahe / isaprakAra itanA prakSepa kisa prakAra se hotA hai ? isake liye kahate haiM-saura dinake parimANa se nApA huvA vaha no yuga aThArahaso tIsa ahorAtra vAlA hotA hai 1830 / kAraNa kI eka saurasaMvatsara kA ahorAtra parimANa isI prAbhRta meM kahA hai vaha tInasau chiyAsaTha 366 / ahorAtra vAlA saura varSa pratipAdita kiyA hai| saMpUrNa yuga isaprakAra ke pAMca varSoM se pUrNa hotA hai| ataH ina ahorAtra ko pAMca se guNA kare-366+5=1830 to aThArahaso tIsa ahorAtra hote haiN| pahale isI sUtra kI vyAkhyA meM nAkSatrAdi pAMca saMvatsaroM kA yog-1791|19| satrahaso ikkANaveM ahorAtra, unnIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacapana bhAga itane parimANa vAle sAvathava rAtridivAna se dArUjha ATalA sAvayava ahorAtra parimANa maLavavAthI yuga prApta parimANa maLI jAya che. tema svaziSyone kahevuM, ATalo prakSepa kevI rIte thAya che? te mATe kahe che- saura divasanA parimANathI mApela te no yuga aDhArase trIsa ahorAtra thAya che. 1830 kAraNake eka saurasaMvatsaranuM aherAtra parimANa Aja prAkRtamAM kahela che. te traNa chAsaTha 36dA ahorAtravALuM saura varSa pratipAdita karela che. saMpUrNa yuga A rItanA pAMca varSothI pUrNa thAya che. tethI A ahorAtra pAMcathI guNAkAra kare 366+5=1830 to A rIte aDhAraso trIsa ahorAtra thAya che. pahelAM Aja sUtranI vyAkhyAmAM nAkSatrAdi pAMca saMvatsarAne ga 10911lAphAdarapurA sattarasa ekANa ahorAtra ogaNIsa muhurta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA sattAvana bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasakyi paMcAvana bhAga ATalA parimANavALA sAvayava rAtridivAthI te no yuga pUrNa thAya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2-1 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdazaprAbhRtam yadanayorevAntaraM kSepaH syAt / atastathAkaraNIyamiti kriyate 1830-(1791 / 19 / / 27-38 / 10 / / 27 / atra yathAsthAnakrameNa zodhanakramo'traiva pUrva bahudhA pratipAdito bhAvitazca, tenAtra punaH piSTapeSaNaM vyartham / tathaiva yathAsthAnakrameNa zodhite sati yathoktA aGkAH samutpadyante / ataH prakSepaviSayo'yaM yathAvadupapadyate aSTAtriMzadrAtrindivAni, dazamuhUrttAH, ekasya ca muhUrtasya catvAro dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAdazasaptapaSTibhAgAzcetyetAvatA rAtrindivAoNa prakSepya iti // athAsyaiva kSepasya suhattaparimANaM pipRcchuH praznasUtramAha-'tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vae jA' tAvat saH khalu kiyatA muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadeta ? ||-taavditi prAgavat sa:-pUrvoktaH kSepaH khalu kiyatA muhartAgreNa-muhUrtaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA ekkArasa paNNAse muhuttasae cattAri ya bAvaTThibhAge vaha no yuga pUrNa hotA hai / isase vaha siddha hotA hai ki ye donoM kA aMtara kSepa hotA hai| ataH vaha kiyA jAtA hai-1830-(1791119|| 38 // 10 // ...yahAM yathAsthAna kramase zodhana krama isI prAbhRta meM pahale aneka vAra pratipAdita kiyA hai evaM bhAvita kiyA hai / ataH yahAM para punaH vyartha piSTapeSaNa nahIM krte| usI prakAra yathAsthAna krama se zodhita karane se yathokta aMka A jAtA hai| ataH yaha prakSepa viSaya yathAvat ho jAtA hai| aDatIsa ahorAtra, dasa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAra bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bArahabhAga itane ahorAtrAgra se prakSepya hotA hai / aba usI prakSepa kA muharta parimANa pUchane ke hetu se praznamUtra kahate haiM(tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejA) vaha pUrvokta kSepa kitane muhUrta parimANa vAlA pratipAdita kiyA hai ? vaha he bhagavana Apa kahiye ? isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA che. AthI e siddha thAya che ke A beunuM aMtarakSepa thAya che. tethI e batAvavAmAM Ave che-1830-(176119Na+43810 sAra+ju yathAsthAna kamathI zodhana kama Aja prAbhRtamAM pahelA anekavAra pratipAdita karela che ane bhAvita karela che. tethI ahIMyA pharIthI vyartha piSTapeSaNa karatA nathI. e rItanA yathAsthAna kamathI zodhita karavAthI yata aMka AvI jAya che. tethI svaprakSepa viSaya yathAvat thaI jAya che. ADatrIsa ahorAtra, dasa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cAra bhAga evaM bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAra bhAga ATalA ahorAtrAgrathI prakSepya thAya che. huve // prakSaparnu mur3ata paribhA pUchavAnA tuthI prazna sUtra 4 cha-(tA seNaM kevaie muhuttagoNaM Ahietti vaejjA) meM pUrvarita 25 32 / muhUta parimANu pratipAdita karela che? te he bhagavan Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattahihA chettA duvAlasa cuNiyA bhAgA muhattaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvadekAdaza pazcAzanmuhUttezatAni catvAro dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvAdaza cUrNikAbhAgA muhUrtAgreNa AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat sa ca prakSepo muhUrtaparimANenaitAdRzo bhavati-ekAdaza paJcAzanmuhUrtazatAnipaJcAzadadhikAni ekAdazazatAni-1150 muhartAnAm , ekasya ca muhUrtasya catvAro dvASaSTibhAgAH = ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAdaza saptapaSTibhAgAzceti 1150 / / muhartAgreNa-sAvayavamuhartaparimANena AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-svaziSyebhyaH pratipAdayet / / atropapattistu sugamaiva, yatohi pUrvamatraiva yo rAtrindivAtmakaH kSepaH pratipAditaH sopapattikaH sAdhitazca, sa eva muhUrtakaraNArtha triMzatA guNanIyo muhartAdibhizca yojyastadA yathoktaM muhUrtAdi parimANaM siddhayet , yathAtra sAdhito-rAtrindivAtmakaH kSepaH-38 / 10 / hai| aSTAtriMzadrAtrindivAni, dazamuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya catvAro dvApaSTibhAgAH, ekkArasapaNNAse muhuttasae cattAriya bAvaTThibhAge muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA duvAlasacuNNiyAbhAgA muhattaggeNaM Ahietti vaejA) vaha prakSepa muhUrta parimANa se isaprakAra kA hotA hai-gyArahaso pacAsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bArahabhAga 11501 . sAvayava itane muhUrtaparimANa se prati. pAdita kiyA hai aisA svaziSyoM ko upadeza kreN| yahAM para upapatti sugamahIM hai, kAraNa kI pahale yahAM para hI rAtri divasa vAlA jo kSepa pratipAdita kiyA hai, tathA upapatti sahita siddha kiyA hai, usako hI muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare tathA muhUtodi ke sAtha yojita kare to yathokta muhateparimANa siddha ho jAtA hai| yahAM para sAdhita kiyA huvA ahorAtravAlA kssep-38||10|| aDatIsa rAtri divasa, dasamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAra uttaramA zrI bhagavAn 4 cha-(tA ekkArasapaNNAse muhuttasae cattAriya bAvadvibhAge muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA duvAlasa cuNNiyAbhAgA muhuttaggeNa Ahietti vaejjA) se prakSepa muhUrta parimANathI A rIte thAya che.-agIyAraso pacAsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA cAra bhAga ra tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAra bhAga 1150 1 3.2cha sAya mAdA muhUta paribhA thI pratipAhita 420 che, me pramANe svziSyane upadeza kare, ahIyAM upapatti saraLa che. kAraNa ke pahelAM ahIMja rAtridivasane je kSepa pratipAdita karela che, tathA upapatti sahita siddha karela che. tene ja muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra kare tathA muhUtadinI sAthe tene joDavAthI yakta muhUrta parimANa siddha thaI jAya che. ahiM siddha karela ahorAtravALekSepa=381pheMphAdara ja ADatrIsa aherAtra, dasa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaThiyA eka zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdazaprAbhRtam 445 ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAdaza saptapaSTibhAgA iti / atrASTAtriMzadrAtrindivAni muhUrtakaraNArtha triMzatA guNyante-384 30=1140 jAtAni catvAriMzadadhikAni ekAdazazatAni muhUrtAnAm / atra cAgrasthAH dazamuhartAH prakSipyante-1140 +10-1150 jAtAni paJcAzadadhikAni ekAdazazatAni muhUrtAnAm , agretanAzca muhUrtAdibhAgAstathaiva sthApanIyA stathAkRte sati yathoktamupapadyate muhUrtaparimANa mekAdazazatAni paJcAzadadhikAni muhUrtAnA mekasya ca muhUttesya catvAro dvApaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvAdaza saptapaSTibhAgAH-1150 / / etattulyena muhartAgreNa kSepaH-AkhyAta iti vadeta arthAt etAvati-muhartaparimANe prakSipte sati no yuga muhartaparimANaM paripUrNayugamuhartaparimANaM bhavatIti bhAvArthaH ||-ythaatr no yugamuhartaparimANaM pUrvamuktam-53749 / / / 15 idaM muhUrtaparimANaM ca pUrva bhAvitameva / tenAtra yadi prAguktaH kSepo yojyate tadaivaM bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAraha bhAga hote haiN| yahAM para aDatIsa ahorAtra kA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare-38+30= 1140 to isaprakAra gyArahaso cAlIsa muhUrta hote haiM, yahAM para pahale kA dasa muhUrta ko joDe to 1140+10-1150 / gyArahaso pacAsa muharta hote haiM, tathA Age kA muhUrtAdi bhAga usI prakAra rakkhe aisA kare to yathokta muhUrta parimANa gyArahaso pacAsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAraha bhaag-1150|| itane muhartAgra se kSepa kahA hai aisA sva ziSyoM ko upadeza kareM, arthAt itanA muhUrta parimANa prakSipta kare to no yuga kA muhUrtaparimANa arthAt paripUrNa yuga kA muhUrtaparimANa ho jAtA hai, jisa prakAra yahAM no yuga kA muhUrta parimANa pahale kahA hai-53749| yaha, muhartaparimANa pahale bhAvita kiyA hi hai / ataH yahAM jo pahale kahA huvA kSepa yojita kare to isaprakAra se paripUrNa bhAganA saDasaThiyA bAra bhAga thAya che. ahIM ADatrIsa ahorAtranA muhUrta karavA mATe tene trIsathI guNavA, 38+30=1140 jethI A rIte agIyArase cALIsa muhUrta thaI jAya che. temAM pahelAnA dasamuhUrta meLavavA jethI 1140+13=1150 agIyAraso pacAsa muhUrta thaI jAya che. tathA AgaLanA muhUrtAdibhAgane eja rIte rAkhavA, A pramANe karavAthI yakta muhUrta parimANu agyArase pacAsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAra bhAga 115rSe sAdara ATalA muhUrtathI kSepa kahela che. A pramANe svaziSyone upadeza Ape arthAt ATalA muhUrta parimANane prakSepa kare te ne yuganuM muhUrta parimANa arthAt paripUrNa yuganuM muhUrta parimANa thaI jAya che. je pramANe ahIM no yuganuM muhUrta parimANa pahelAM kahyuM che jemake-pa3749dara ja A muhurta parimANa pahelAM bhAvita karela ja che. tethI ahIM pahelAM kahela kSepa che chata kare zrIsuryaprati sUtra : 2 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 57 12 55 " sUrya prajJaptisUtre paripUrNa saMvatsaramuhUrttaparimANaM syAt - ( 53749 / / ) + (1150 / / cha 54899+1=54900 atra pUrNAGkAnAM prathamasthAnasthitAnAM muhUrttAGkAnAM yogaH catuH paJcAzatsahasrANi aSTauzatAni navanavatyadhikAni muhUrttAnAmiti 54899 bhavati, dvitIyatRtIyasthAnasthitayo yajyayojakayo ( / ) + ( / ) ranayo yathAkrameNa sajAtIyAGkayoganiyamena yoge kRte labdha eko muhUrttaH, sa ca muhUrttayogaparimANe prakSepyaH 54899+1=54900 iti yathoktaM yugapUrNamuhUrtta parimANamupapadyate - catuH paJcAzat sahasrANi nava zatAni - navazatAdhikAni catuHpaJcAzatsahasrANi muharttAnAmiti paripUrNa yugasatkarAtrindivAnAM triMzadadhikAnA maSTAdazazatasaMkhyakAnAM muharttaparimANena tulyamiti 1830 x 30=54900 ityupapadyate // atha paripUrNayugasya saurarAtrindivaparimANaM pRcchati - 'tA kevaiyaM juge rAIdiyaggeNaM Ahieti vaejjA' tAvat kiyad yugaM rAtrindivA - greNa AkhyAtamiti vadet // - tAvaditi pUrvavat 'kevaye' kiyat-kiyatpramANaM yugaMsaMvatsara kA muhUrtaparimANa hotA hai - ( 53749) 11500 54899+1=54900 yahAM para prathama sthAna meM rahA huvA muhUrta kA pUrNAka caupana hajAra AThaso nannANu muhUrta 54899 hotA hai / dUsare evaM tIsare sthAna meM rahA huvA yojya yojana kA (278) + (1) isa saMkhyA kA kramAnusAra sajAtIya aMka ke yoga kA niyamAnusAra yoga kare to eka muhUrta AtA hai / usako muhUrta yoga ke sAtha prakSepa kare to 54899 +1=54900 isaprakAra yathokta yuga kA pUrNa muhUrtaparimANa copana hajAra navaso muharta ho jAtA hai / isaprakAra paripUrNa yuga ke aThArahaso tIsa ahorAtra kA muhUrta ke tulya ho jAtA hai 1830+30=24900 57. 55 aba paripUrNa yuga ke saura rAtri divasa ke parimANa viSaya zrIgautamasvAmI prazna karate haiM - ( tA kevaiyaM juge rAIdiyaggeNaM Ahietti varajA ) ( tA te A rIte paripUrNa saMvatsaranuM muhUta parimANa thaI jAya che.=(53749 za6255 64) +1150|s|dRr' dRcha=54888+1=54700 mahIM prathama sthAnamAM rahela muhUta nA pUrNAMka cApana hajAra AThaso navvANu muhUta pax899 sthAnamA rahesa yogya yonA ( ) ( sajAtIya aMkanA yAganA niyamAnusAra yAga kare te eka muhUta thAya che. tene muhUrtanI saMkhyAnI sAthe meLave te 5489+1=54900 A rIte yathAkta yuganu muhUta parimANa ceApana hajAra navase muhUrta thaI jAya che. A rIte pira yuganA aDhAraso trIsa ahArAtra muhUrta barAbara thaI jAya che. 1830130=54 900) thAya che. bIjA ane trIjA ) A saMdhyAnA ubhAnusAra have paripUrNa yuganA saura rAtridivasanA parimANu viSayamAM zrI gautamasvAmI prazna pUche che - (tA kevaiyaM juge rAIdiyaggeNaM Ahipatti vaejjA) to DeMTalA prabhANuvANI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdaza prAbhRtam 447 paripUrNa yugaM rAtrindivANa-rAtrindivaparimANena-ahorAtramAnena AkhyAtaM-pratipAditamiti ghadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznaH, tato bhagavAnAha-'tA aTThArasatIse rAiMdiyaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvat aSTAdaza triMzadrAtrindivazatAni rAtrindivAgreNa AkhyAtamiti vadet / / tAvaditi-prAgvata sauradivasaparimANena tannoyugaM khalu paripUrNayugaparimANaM tAvada aSTAdazatriMzadrAtrindivazatAni-triMzadAdhikAni aSTAdazazatAni rAtrindivAnAm-1830 rAtrindivaparimANena-etattulyAhorAtraparimANena tat paripUrNa yugam AkhyAtaM-pratipAditamiti vadeta-sva ziSyebhyaH pratipAdayeta // atrAkotpAdanaprakriyA sugamA-yathaikasmin sUryasamvatsare rAtrindivaparimANam-366 paTa SaSTayadhikAni trINi zatAni rAtrindivAnA mityuktaM bhAvitaM ca prAka / tata ekasmina yuge paJcasambatsarA navanti, tenaitat paJcamirguNanena yathoktaM rAtrindivaparimANaM samutpadyeta, yathA-36645=1830 jAtaM paripUrNayugaparimANaM triMzadadhikamaSTAdazazatamita mahorAtrANAm iti // athAtraiva muhUrtAgraM pRcchati-'tA kevaiyaM) to kitane pramANavAle paripUrNa yuga ahorAtra ke parimANavAlA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavana Apa kahiye / isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA aTThAra satIse rAiMdiyasae rAiMdiyaggeNaM Ahietti baenjA) saura divasa ke parimANa se vaha no yuga kA paripUrNa yugaparimANa aThArahaso tIsa ahorAtra 1830 / ke parimANa se vaha paripUrNa yuga pratipAdita kiyA gayA hai, aisA sva ziSyoM ko khe| yahAM para aMkotpAdana prakriyA sugama hai, jaise ki sUryasaMvatsara meM ahorAtra kA parimANa 366 tInamo chiyAsaTha rAtri divasa kA pahale kahakara bhAvita kiyA hai| eka yuga meM pAMca saMvatsara hote haiM, ataH isa saMkhyA ko pAMca se guNA karane se yathA kathita rAtri divasa kA parimANa nikala AtA hai| jaise ki 366+5= 1830 / isaprakAra paripUrNa yuga kA parimANa aThArahaso tIsa ahorAtra hote haiN| paripUrNayuga aherAtranA parimANavALe pratipAdita karela che? te he bhagavana Apa kahe ! A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe che(naa aTThArasatIse rAiMdiyasae rAiMdiyaggeNaM Ahietti vApajjA) saura hisanA parimAthI te no yuganuM purepurUM yugaparimANa aDhArasotrIsa ahorAtra 1830nA parimANathI e paripUrNa yuga pratipAdita karavAmAM Avela che. e rIte svaziSyone samajAvavuM ahIM aMketpAdaka prakiyA sugama che. jemake eka sUrya saMvatsaramAM ahorArinuM parimANa 366 traNaso chAsaTha rAtadivasanuM pahelAM kahIne bhAvita karela che, eka yugamAM pAMca saMvatsara hoya che. tethI A saMkhyAne pAMcathI guNAkAra karavAthI yakta rAtadivasanuM parimANa nIjI Ave che. ma-388+5=1830 2 // zate pure 52yunu paribhAe 2DhArase trIsa ahorAtranuM thaI jAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 sUryaprajJaptisUtre se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvat tat khala kiyatA muhUrtAgreNa AkhyAtamiti vadeta ||-taavditi pUrvavat tadeva sauraM paripUrNa yugaM kiyatA muhartAoNa-muhartaparimANena AkhyAtaM-pratipAditamiti vadet-kathaya bhagavaniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA caupaNNaM muhuttasahassAI Nava ya muhuttasayAI muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA' tAvaccatuH paJcAzad muhUrttasahasrANi nava ca muhUrtazatAni muhUrtAgreNa AkhyAtamiti vadet ||-taavditi prAgvat paripUrNa yugaM khalu-yugaparimANaM kila sauramuhUrtAoNa-sauramuhUrtaparimANena kila catuH paJcAzat sahasrANi nava ca zatAni-navazatAdhika catuHpaJcAzat sahasrANi muhUrtAnAM bhavati, arthAt 54900 etAvatparimANena muhUrtAgreNa tat paripUrNa yugaM paripUrNa prapUryata iti AkhyAtaM -pratipAditamiti vadeta-svaziSyebhyaH pratipAdayediti bhagavata ukiH // atra triMzadadhikAnA maSTAdazazataparimANAnAM yugaparimANAnA mahorAtrANAM muhartakaraNArtha triMzatA guNitAnA metAvanto muhUrtAH samutpadyante, yathA--1830430=54900 jAtAni navazatAdhikAni catuH paJcAzatsahasrANi muhUrtAnAmiti // aba muhUrtAna ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA se NaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejA) saMpUrNa saura yuga kitane muhUrta parimANa vAlA pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan Apa kahie / isaprakAra zrIgautamasvAmI ke praznako sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA cauppaNNaM muhattasahassAI muhuttaggeNaM Ahietti vaejA) paripUrNa yuga kA parimANa saura muhUrtaparimANa se copana hajAra navaso muhUrta hotA hai / arthAt itane parimANa vAle muhartAgraparimANa se vaha saMpUrNa yuga paripUrNa pUrNa hotA hai isaprakAra pratipAdita kiyA hai aisA svaziSyoM ko upadeza kare, yahAM para aThArahaso tIsa ahorAtra parimANa vAle yuga kA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA karane se itane muharta nikala AtA hai jaise ki-1830+3=54900 copana hajAra navaso muhUrta ho jAte haiN| ve mutAyanA viSayamA zrI gautamasvAmI prazna pUche che-(tA seNaM kevaie muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) sapU saurayuga DeTamA bhuta paribhASA pratipAhita 42 cha ? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhAvAn 4 cha-(tA cauppaNNaM muhattasahassAI muhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) paripUrNa yuganuM parimANa saura muhUrta parimANathI cepanahajAra navase 54900 muhUrtanuM thAya che. arthAtu ATalA parimANavALA muhUrtAgra parimANathI te saMpUrNa yuga paripUrNa thAya che. A pramANe pratipAdita karela che. e pramANe svaziSyane samajAvavuM. ahIM aDhArasotrIsa aherAtra parimANanA yuganuM muhUrta parimANa karavA mATe tene trIsathI guNAkAra karavAthI nIkaLI Ave che. 1830 30=54900 A rIte cepanahajAra navase muhUrta thAya che, zrI suryaprati sUtra : 2 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 449 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 73 dvAdaza prAbhRtam athAdhunA samastayugaviSaye muhUrtagata dvApaSTibhAgaparijJAnArtha praznasUtramAha-'tA se NaM kevaie bAvaTThibhAgamuhuttaggeNaM Ahietti vae jA' tAvat tat khalu kiyatA dvApaSTibhAgamuhUrtAgreNa AkhyAtamiti vadet ||-taavditi pUrvavat tat-prathamoditaM no yugaM-paripUrNa yugaM khalviti vAkyAlaGkAre kiyatA-kiyatparimANena dvASaSTibhAgamuhartAgreNa AkhyAtaM-pratipAditamiti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA cauttIsaM sayasahassAiM adbhutIsaM ca bAvaTThibhAgamuhuttasae bAvadvibhAgamuhuttagge Ahietti vaejjA' tAvacatustriMzacchatasahasrANi aSTAtriMzaca dvApaSTibhAgayuhUrttazatAni dvApaSTibhAgamuhUrtAgramAkhyAtamiti vadet ||-taavditi prAgvat paripUrNayugaparimANe dvApaSTibhAgamuhUrtAgraM khalu catustriMzacchatasahasrANi-catustriMzallakSANi aSTAtriMzaca dvApaSTibhAgamuhUrtazatAni-aSTAtriMzacchatAdhikAni caturviMzallakSANi-3403800 etattalyAni dvApaSTibhAgamuhartaparimANAni bhavantIti paripUrNa yugametattulyena muhUrtAgreNa paripUrNa bhavatItyAkhyAtam-pratipAditamiti vadet-svaziSyebhya upadizediti bhagavaduktiM gaNitena sAdhayAmi-yathA'tra paripUrNayuge muhUrtaparimANam __aba samagra yugaviSayaka muhUrta kA bAsaThiyA bhAga ko jAnane ke hetu se zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA se NaM kevaie bAsaTThibhAgamuhuttaggeNaM Ahietti vaejA) vaha pUrvakathita saMpUrNa yuga kitane parimANa se bAsaThiyA bhAgavAle muhUrtAgra se pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavana Apa kahiye isa prakAra zrIgautamasvAmI ke praznako sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA cautIsaM sayasahassAI akRtIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttasae bAvaTThibhAgamuhattagge Ahietti vaejjA) paripUrNa yugaparimANa meM bAsaThiyA bhAga muhUrtAgra cotIsalAkha ADatIsaso 3403800 muhUrta itane pramANa vAle bAsaThiyA bhAga kA muhUrtaparimANa hotA hai / isaprakAra paripUrNa yuga itane muhUrtAva se paripUrNa hotA pratipAdita kiyA hai, aisA sva ziSyoMko upadeza kreN| zrIbhagavAn ke isa kathana ko gaNitaprakriyA se siddha karate haiM-yahAM para paripUrNa have saMpUrNa yuga saMbaMdhI muhUrtanA bAsaDiyA bhAgane jANavA mATe zrIautamasvAmI prazna pUche che-(tA seNaM kevaie bAsahibhAgamuhuttaggeNaM Ahietti vaejjA) te 598hesa saMpUrNayuga keTalA parimANathI bAsaDiyA bhAgavALA muhUrtAgrathI pratipAdita karela che? te he bhagavana Apa kahe, A rIte zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna De che-(tA cautIsaM sayasahassAiM advatIsaM ca bAvaTribhAgamuhuttasae bAvadvibhAgamuhuttagge Ahietti vaejjA) paripUrNa yuganA parimANamA mAsAya. mA bhutAya yAtrIsa dAma ADatrIsa 3403800 muhUrta ATalA pramANuvALA bAsaThiyA bhAganuM muhUrta parimANa thAya che. A rIte purepuro yuga ATalA muhUrtAgraMthI paripUrNa thAya che tema pratipAdana karela che. A pramANe ziSyane upadeza kare. zrI bhagavAnanA A kathanane gaNita prakriyAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 sUryaprajJaptisUtra -54900 navazatAdhikAni catuHpaJcAzatsahasrANi muhurtAnAmiti pratipAditaM bhAvitaM ca / tenaite dvASaSTayA guNyante-549004 623403800 jAtAni catustriMzallakSANi aSTAtriMzacchatAni dvApaSTibhAgAnA mityupapadyate // uktaM ca mUle-'tA cautIsa sayasahassAI aTTatIsaM ca bAvaTThibhAgabhuhuttasae bAvadvibhAgamuhuttagge Ahietti vaejjA' iti ||suu0 73 // kadAsau cAndrAdi samvatsaraH sUryAdi saMvatsareNa saha samAdiH pravartate samaparyavasAnazca bhavatItyetadviSayaM jijJAsiSuH praznottarasUtrANyAha-'tA kayA ' ityAdi / mUlam-tA kayA NaM ee adicacaMdasaMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA ?, tA saDhei ee AijamAsA bAvadi ee caMdamAsA, esa NaM addhA chakkhuttakaDA duvAlasabhavitA tIsaM ee AiccasaMvaccharA ekatIsaM ee caMdasaMvaccharA, tayA NaM ee Aicca caMdasaMbaccharA samAdIyA samapajavasiyA Ahietti vaejjA / tA kayA NaM ee Aicca uDucaMdaNakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajavasiyA Ahie tti vaejjA ? tA sarvhi ee AiccA mAsA egaDhei ee uDu. mAsA bAvaTTi ee caMdamAsA sarTi ee NakkhattA mAsA esa NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA duvAlasa bhayitA sarTi ee AiJcasaMvaccharA egarTi ee uDusaMvaccharA bAvarTi ee caMdasaMbaccharA sattarTi ee NakkhattA saMvaccharA, tayA NaM ee AicauDucaMdaNakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejA, // tA kayA NaM ee abhivaDDiya yuga kA muhUrta parimANa 54900 copana hajAra navaso muhUrta pratipAdita kiyA hai| ataH isako bAsaTha se guNA kare to 54900 +62=3403800 cotIsa lAkha tIna hajAra AThaso bAsaThiyA bhAga ho jAtA haiM / mUla meM kahA bhI hai(tA cautIsaM sayasahassAiM aTTatIsaM ca bAvahibhAgamuhattasae bAvahibhAgamuhattagge Ahietti vaejA) ||suu073|| samarzita karavAmAM Ave che. ahIM paripUrNa yuganuM muhUrta parimANa 54900 cepana hajAra navaso muhUrta pratipAdita karela che. tethI A saMkhyAne bAsaThathI guNAkAra kare. 54900+=3403800 cotrIsalAba traNahajAra AThaso bAsaDiyA bhAga thaI jAya cha. bhUgamA 4yu pazu cha-(tA cautIsaM sayasahassAI advatIMsaM ya bAsadvibhAgamuhuttagge Ahietti vaejjA) // sU0 73 // zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 74 dvAdazaprAbhRtam 451 AiJca uDucaMdaNakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejA ?, tA sattAvaNaM mAsA satta ya ahorattA ekkArasa ya muhuttA tevIsaM bAvadvibhAgA muhuttassa ee abhivaDDiyA mAsA, sarTi ee caMdamAsA sattaTTI ee NakkhattamAsA, esa NaM addhA chappaNNa sattakkhuttakaDA duvAlasa bhayitA sattasayA cottAlA, ee NaM abhivaDDiyA, saMvaccharA, sattasayA asItA eeNaM AiccA saMvaccharA sattasayA teNautA eeNaM uDusaMvaccharA, aTTasayA chaluttarA eeNaM caMdA saMvacchaga ekasattarI aTapsayA, ee NaM NakkhattA saMvaccharA, tayA NaM ee abhivaDDiyaAiccauDucaMdaNakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA, tA NayaTatAe NaM caMde saMvacchare tiSNi caupaNNe rAiMdiyasae duvAlasa ya bAvadvibhAge rAiMdiyassa Ahieti vae jA, tA ahAtacce NaM caMde saMvacchare tiNi caupaNNe rAiMdiyasae paMca ya muhutte paNNAsaM ca bAvadvibhAge muhuttasta Ahietti vaejA ||suu074|| chAyA-tAvat kadA khalu ete Aditya-cAndrasaMvatsarAH samAdayaH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadeta ?, tAvat SaSTirete AdityamAsAH dvASaSTirete cAndramAsAH, eSA khalu addhA paTakRtvA dvAdaza bhaktA triMzat ete AdityasaMvatsarAH, ekatriMzadete cAndrasaMvatsarAH, tadA khalu ete Aditya-cAdrasaMvatsarAH samAdayaH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadet / tAvat kadA khalu ete Aditya-Rtu-cAndra-nAkSatrAH saMvatsarAH samAdayaH samapayAsitA AkhyAtA iti vadeta ? / tAvat SaSTirete AdityA mAsAH, ekaSaSTirete RtumAsAH, dvApaSTirete cAndramAsAH, saptaSaSTirete nAkSatramAsAH, eSA khalu addhA dvAdaza kRtA dvAdazabhaktAH, SaSTirete AdityAH saMvatsarAH, ekapaSTirete Rtu saMvatsarAH, dvApaSTirete cAndrasamvatsarAH, saptapaSTirete nAkSatrasaMvatsarAH, tadA khalu ete Aditya-uDu-cAndra-nAkSatrAH saMvatsarAH samAdayaH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadet // tAvat kadA khalu ee abhivaddhita-Aditya-RtucAndra-nAkSatrAH saMvatsarAH samAdayaH samapayeva sitA AkhyAtA iti vadet ? / tAvat saptapaJcAzanmAsAH sapta ca ahorAtrAH ekAdaza ca muhUrtAstrayo vizati SiSTibhAgA muhattasya ete abhivaddhitAmAsAH, paSTirete AdityamAsAH, ekapaSTirete RtumAsAH, dvApaSTirete cAndramAsAH, saptaSaSTirete nAkSatramAsAH, eSA khalu addhA SaT paJcAzat saptakRtA dvAdazabhaktA saptazatAni catuzcatvAriMzat , ete khalu abhivaddhitAH saMvatsarAH saptazatAni azItiH ete khalu AdityAH, saMvatsarAH, saptazatAni trinavatirete khalu RtusaMvatsarAH, aSTau zatAni zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 sUryaprajJaptisUtre SaDuttarANi ete khalu cAndrasaMvatsarAH, ekasaptati raSTauzatAni ete khalu nAkSatrAH sNvtsraaH| tadA khalu ete abhivaddhita-Rtu-cAndra-nAkSatrAH saMvatsarAH samAdayaH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadet / tAvat nayArthatayA khalu cAndraH saMvatsaraH trINi catuH pazcAzadrAtrindivazatAni dvAdaza ca dvApaSTibhAgA rAtrindivasya AkhyAtA iti vadet / tAvad yAthAtathyena cAndraH saMvatsarastrINi catuHpazcAzadrAtrindivazatAni paJca ca muhartAH, paJcAzacca dvApaSTibhAgA muhUttasyAkhyAta iti vadeta // sU0 74 // TIkA-trisaptatitame sUtre nAkSatrAdi pazca saMvatsarANAmekatra militAnAM parimANaM rAtrindivAdikaM, tatra kSepakaparimANaM paripUrNayugaparimANaM ca samyag vivicya samprati catuH saptatitame'smin sUtre teSAmeva paJcAnAM nAkSatrAdi samvatsarANAM parasparaM yugapadeva pravartanaM nivattanaM ca jJAtumicchan 'tA kayA NaM' ityAdinA prathama praznasUtramAha 'tA kayA NaM ee AiJcacaMdasaMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA' tAvat kadA khalu ete Aditya cAndrasaMvatsarAH samAdayaH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadeta ? ||-taavditi pUrvavat kadA-kasmin samaye khalu-iti nizcitam 'ee' ete-prathamoditA AdityasaMvatsarAzcAndrasamvatsarAzca samAdayaH-samaprArambhAH yugapat pravRttAH, sama__yaha cAMdrasaMvatsara sUryAdi saMvatsara ke sAtha sAtha pravRtta hotA hai ? tathA samApti bhI sAtha hI hotA hai ? isa viSaya ko jAnane ke liye zrIgautamasvAmI prazna kahate haiM (tA kayANaM) ityAdi TIkArtha-tihattaraveM sUtra meM nAkSatrAdi pAMcoM saMvatsaroM ke ekasAtha kA ahorAtrAdi kA parimANa tathA vahAM kA kSepaka parimANa tathA saMpUrNa yuga kA parimANa kA samyak prakAra se nirUpaNa karake aba isa cuvottara sUtra meM usI nAkSatrAdi pAMca saMvatsaroM kA paraspara meM ekasAtha pravartana tathA ekasAtha nivartana hone kA krama ko jAnane kI icchA se zrIgautamasvAmI prabhuzrI se prazna karate haiM-(tA kayA NaM ee AiccacaMdasaMvaccharA samAdIyA samapanjavasiyA Ahietti vaejjA) kisa samaya (ee) ye pUrvakathita adityasaMvatsara tathA - A cAMdrasaMvatsara sUryAdi saMvatsaranI sAthe sAtheja pravRtta thAya che. ane samApta paNa sAtheja thAya che. A viSayane jANavA mATe zrIgautamasvAmI prazna sUtra kahe che-(tA kayANaM) tyA TIkArtha-tetaramA sUtramAM nAkSatrAdi pAMce saMvatsaronuM eka sAthenuM ahorAtrAdinuM parimANa tathA tyAMnuM kSepaka parimANa ane saMpUrNa yuganuM parimANa sArI rIte nirUpaNa karIne have A cutaramA sUtramAM e nAkSatrAdi pAMce saMvatsaronuM parasparanuM eka sAthe pravartana ane eka sAthe nivartana thavAnA kamane jANavA mATe zrI gautamasvAmI prabhuzrIne prazna pUche cha-(tA kayANaM ee AiccacaMdasaMbaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahaetti vaejjA) 4 // samaye (ee) 24. padai DevAmAM AvedI sAhityasa vatsa2 sAthe prAramita zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 74 dvAdazaprAbhRtam / paryavasitAH-samaparyavasAnA:-yugapanivRttA AkhyAtAH-pratipAditAH santIti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA sahi ee AiccamAsA, bAvahiM ee caMdamAsA' tAvat SaSTirete AdityamAsAH, dvApaSTirete cAndramAsAH ||-taavditi prAgvat ekasmin paJcavarSAtmake yuge SaSTiH-paSTisaMkhyakA AdityamAsA:-sauramAsA bhavanti, tathA dvApaSTi pramitAzcAndramAsAzca bhavantItyuktaM bhAvitaM ca prAka, ete ekayugAntarvatina eva AdityAzvAndrAzceti / 'esa NaM addhA chakkhuttakaDA duvAlasabhayitA tIsaM ee AiJcasaMvaccharA ekatIsaM ee caMdasaMbaccharA' eSA khalu addhA paT kRtA dvAdazabhaktA triMzadete AdityasaMvatsarAH, ekatriMzadete cAndrasaMvatsarAH ||-taavditi pUrvavat eSA-etAvatI khalu addhAsamaya:-mAgeH 'chakkhuttakaDA' SaT kRtA-SaT kRtvaH-paibhiguNanIyastato dvAdaza bhaktAdvAdazabhirbhAjyaH, dvAdazabhizca bhAge hRte triMzata-trizatpramANA ete AdityasaMvatsarAHsUryasaMvatsarA bhavanti, tathA ekatriMzat-ekatriMzatpramANA ete cAndrasaMvatsarAzca bhavanti / cAMdrasaMvatsara sAtha hI prArambha hote haiM evaM sAtha hI samApta hote haiM ? so he bhagavan Apa kahiye / isaprakAra zrIgautamasvAmI ke praznako sunakara ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA sahi ee AiJcamAsA, bAvahi ee caMdamAsA) pAMca varSe vAle ekayuga meM sATha saura mAsa hote haiN| tathA cAMdramAsa bAsaTha pramita hote haiM, isaprakAra pahale kahA haiM evaM bhAvita bhI kiyA hai| ye pramANa eka yugAntarvati Adila evaM cAMdrasaMvatsarakA hI hotA hai / (esa NaM addhA chakkhuttakaDA duvAlasayitA tIsaM ee AiJcasaMvaccharA ekatIsaM ee caMdasaMvaccharA) itanA pramANavAlA addhA arthAt samaya ko (chakkhuttakaDA) chaha se guNA kare pazcAt bAraha se bhAga kare, bAra se bhAga karane para tIsa Aditya saMvatsara hote haiM / tathA ikatIsa pramANa kA cAMdrasaMvatsara hote haiN| yahAM para thAya che ane sAthe ja samApta thAya che? te he bhagavan Apa kahe A pramANe zrI gautamatvAmInA praznAne sAmAna tanA uttaramA zrI bhagavAn 4 cha-(tA saddhi ee Aicca mAsA, bAvaTTi ee caMda mAsA) pAMya 4 yugamA sA8 saura bhAsa thAya che. ane cAMdramAsa bAsaTha jeTalA thAya che. A pramANe pahelAM kahela che ane bhAvita karela che. A eka yugAntamAM rahela Aditya ane cAMdra saMvatsaranA ja thAya che. (esa NaM addhA chakkhuttakaDA duvAlasabhayitA tIsaM ee AiccasavaccharA ekatIsaM ee caMda saMvaccharA) sAkSA pramANuvANI mddh| arthAt samayanI (chakkhuttakaDA 7thI guNA2 42vA te pachI bArathI tene bhAga kare to trIsa Aditya saMvatsara thAya che. tathA ekatrIsa pramANunA cAMdrasaMvatsara thAya che. ahIyAM guNana ane bhAjana prakriyA batAvavAmAM Ave che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 sUryaprajJaptisUtre 360 372 yathA guNanabhAjanaprakriyA kriyate - 60 X 6 = 360 / tataH = 30 labdhA AdityasaMvatsarAH / evam 62x6= 372 | tataH = 31 labdhAH yathoktA candrasaMvatsarAveti // - atastayoH prArambhAvasAnaM pratipAdayati- ' tayA NaM ee AicacaMda saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA' tadA khalu ete Aditya - cAndrasaMvatsarAH samAdayaH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadet // - tadA tasminneva samaye - evAvati kAle'tikrAnte sati ete prathamoditA AdityacAndrasaMvatsarAH- AdityasaMvatsarAcAndra saMvatsarAca samA dayaH - samaprArambhAH- yugapat pravRttAstathA ca samaparyavasitAH - samaparyavasAnAH - yugapadeva nivRtAzca bhavantIti AkhyAtAH - pratipAditA iti vadet - svaziSyebhyaH pratipAdayet // 360 12 athAtra yuktirUpopapattirucyate ete Aditya cAndrasaMvatsarA vivikSitasyAdau samAH - samaprArabdhaprArabdhA bhavantaH santastata ArabhyapaSTiyugaparyavasAne kAle samaparyavasAnA bhavanti, yatohi ekasmin paJcavarSAtmake kAle dvAdazamAsAtmakAstrayazcAndrasamvatsarA bhavanti, guNana bhAjana prakriyA dikhalAi jAtI hai - 60 + 6 = 360 tatpazcAt = 30 tIsa AdityasaMvatsara labdha hote haiM, tathA 62+6= 372 pazcAt 3=31 yathokta pramANa se cAMdrasaMvatsara labdha hotA hai / aba unake prArambha evaM avasAna kAla kA pratipAdana karate hai - (tayA NaM ee AicasaMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejA) itanA kAla bIta cukane para Aditya saMvatsara evaM cAMdrasaMvatsara samAdi arthAt eka hI sAtha pravRtta hote haiM tathA eka hI sAtha paryavasita arthAt samApta hote haiM, aisA sva ziSyoM ko kaheM, isa viSaya meM yuktirUpa upapatti kahate haiM / ye Aditya evaM cAMdrasaMvatsara vivakSita samaya kI Adi meM sAtha hI prArambha hote haiM / prArabdha hokara ke chaDe yuga ke samApti kAla meM sAtha hI samApta hote haiM / kAraNa kI pAMcavarSa pramANa vAle kAla meM bAraha mAsa pramANavAle tIna cAMdrasaMvatsara hote haiM / tathA teraha 60+1=360 te pachI I = 30 trIsa sAhitya saMvatsara samdha thAya che. tathA 62.6= 37ra te pachI traNase khetarane khArathI bhAgavA 31=31 yathAkta pramANavALA ekatrIsa cAMdrasa'vatsara lakhyuM thAya che. have tenA prAra Mbha ane samAptikALanuM pratipAdana karavAmAM Ave che. (tayANaM ee AiccasaMvaccharA samAdIyA samapajjAsiyA Ahietti vaejjA) ATo kALa vItyA pachI Adityasavatsara ane cAMdrasavasara samAdi arthAt eka sAtheja pravRtta thAya che ane eka sAtheja paryaM visata arthAt samApta thAya che. e pramANe svaziSyane kahevuM, A viSayamAM yuktirUpa upapatti kahevAmAM Ave che. A Aditya ane cAMdrasaMvatsara vikSita samayanI pahelAM sAtheja prAraMbha thAya che, ane prAra Mbha thaine chaDa| yuganA samApti kALamAM sAtheja samApta thAya che. kAraNake-pAMca varSanA pramANavALA kALamAM bAra mAsanA pramANavALA traNa cAMdrasa'vatsara thAya che. tathA teramAsa pramANavALA be abhivaddhi ta zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 74 dvAdazaprAbhRtam 455 tathA ca trayodazamAsAtmakau dvau abhivaditAkhyau saMvatsarau bhavatastenedaM siddhayati yat ekasmin paJcavarSAtmake yuge yugAntarvatino dvAdazamAsAtmakAH paJcacAndrasaMvatsarAH prapUrNA bhavanti, dvau ca cAndramAsau urvaritau bhavata iti / tatazca dvitIyayugaparyavasAne dazamavarSAnte dazacAndrasaMvatsarAzcatvArazcAndramAsAzcorvaritAH, tatastRtIyayugaparyavasAne pazca dazavarSAnte paJcadaza cAndrasaMvatsarAH, SaT cAndramAsAzcorvaritAH, anayA rItyA pratiyugaM mAsadvayavRddhayA SaSThayugaparyavasAne kAle paripUrNA dvAdazamAsA bhaveyuH, dvAdazabhizca mAsa rekaH saMvatsaro bhavati / paJcavarSAtmakapaDyugaparimANasaMvatsarAstu triMzadAdityasaMvatsarA bhavanti-546-30 AdityasaMvatsarapUttauM-SaSThayugaparyante paripUrNA ekatriMzada' cAndrasaMvatsarA bhavanti / etenaiva siddhayantena SaDguNito dvAdazabhibhaktazceti pratipAditaM varttate // athAnyeSAM pravRttiM pRcchati -'tA kayA NaM ee Aicca-uDu-caMda-NakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA AhimAsa pramANavAlA do abhivardhitasaMvatsara hote haiM / isa se yaha siddha hotA hai ki pAMca varSavAle eka yuga meM yuga ke antarvati bAraha mAsa pramANavAle pAMca cAMdra saMvatsara pUrNa hote haiM / tathA do mAsa Upara rahatA hai| tadanantara dUsare yuga kI samApti samaya meM arthAt dasaveM varSa ke anta meM dasa cAMdrasaMvatsara tathA Upara ke cAra cAMdra mAsa rahatA hai| tatpazcAt tIsare yugake anta ke samaya meM paMdrahaveM varSa ke anta meM paMdraha cAMdrasaMvatsara tathA Upara ke cha cAMdra mAsa rahate haiM / isa rIti se pratyeka yuga meM do mAsa kI vRddhi se chaThe varSa ke anta meM pUrA bAraha mAsa hote haiM, bAraha mAsa se eka saMvatsara hotA hai| pAMca varSavAle chaha yuga kA parimANa tosa AdityasaMvatsara hote haiN| 5+6-30 Aditya saMvatsara kI pUrti meM chaha yuga ke anta meM paripUrNa ikatIsa cAMdra saMvatsara hote haiM, isI siddhAMta se chaha se guNita evaM bAraha se bhAga karake pratipAdita kiyA hai / aba anya saMvatsaroM kI pravRtti ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate saMvatsara thAya che. AthI e siddha thAya che ke-pAMca varSavALA eka yugamAM yuganA aMtarvarti bAra mAsa pramANavALA pAMca cAMdrasaMvAra pUrNa thAya che. e be mAsa vadhe che. te pachI bIjA yuganI samApti samayamAM arthAta dasamA varSanI aMtamAM dasa cAMdrasaMvatsara ane upara cAra cAMdrama sa rahe che. te pachI trIjA yuganA antamAM paMdaramAM varSanI atamAM paMdara cAMdrasaMvatsara tathA upara cha cAMdramAsa vadhe che. A rIte dareka yugamAM be mAsanA vadhArAthI chaThA saMvatsara varSanA aMtamAM bAramAsa pUrA thaI jAya che. bAra mAsathI eka saMvatsara thAya che. pAMca varSavALA cha yuganuM parimANa trIsa Aditya saMvatsara thAya che. 56=30 aditya saMvatsaranI pUrtimAM cha yuganA aMtamAM purepUrA ekatrIsa cAMdrasaMvatsara thAya che. A siddhAMta pramANe chathI guNela ane bArathI bhAga karIne pratipAdita karela che. have anya saMvatsaronI pravRttinA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che-(tA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 sUryaprajJaptisUtre etti vaejjA ?'-tAvat kadA khalu ete Aditya-Rtu-cAndra-nAkSatrAH saMvatsarAH samAdayaH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadet ||-taavditi pUrvavat kadA-kasmin samaye khalu-iti vAkyAlaGkAre ete-prathamoditAH svasvaparibhASAbhiH paribhASitAH, Aditya-Rtu-cAndranAkSatrA:-tattanAmadheyAH samAdayaH-samaprArambhAH -yugapatpravRttAH samaparyavasitAH-samaparyavasAnA:-yugapadeva nivRttAzca bhavantIti AkhyAtAH-pratipAditAH santIti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA sarTi ee AiccAmAsA, egaDhei ee uDumAsA, bAvaDiM ee caMdamAsA, sattarhi ee NakhattA mAsA, ee NaM addhA duvAlasakkhunakaDA duvAlasa bhayitA, sarTi ee AiccA saMvaccharA, egarTi ee uDusaMvaccharA, bAva iee caMdA saMvaccharA, sanarTi ee NakkhattA saMvaccharA, tayANaM ee Aicca-uDu-caMda-NakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA' tAvat SaSTirete AdityA mAsAH, ekaSaSTirete RtumAsAH, dvASaSTirete cAndramAsAH saptaSaSTirete nAkSatramAsAH, eSA khalu addhA dvAdazakRtA dvAdazabhaktA paSTirete AdityAH saMvatsarAH, ekapaSTirete RtusaMvatsarAH, dvApaSTihaiM-(tA kayA NaM ee Aicca uDucaMda-NakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA) kisa samaya ye pUrvokta svasva paribhASA se pari. bhASita Aditya-Rtu-cAMdra-nAkSatra saMvatsara usa usa nAmavAle saMvatsaroM ke sAtha prArambha arthAt eka hI sAtha pravRtta tathA eka sAtha hI nivRtta hote haiM, so he bhagavan Apa khiie| isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA sahi ee AiccA mAsA, egarhi ee uDamAsA, bAvaDiM ee caMdanAsA, sattahi ee NakkhattamAsA, esa NaM addhA duvAlasakkhuttakaDA duvAlasabhAvitA, sahi ee AicA saMvaccharA, egasarTi ee uDu saMvaccharA, bAvahi ee caMdA saMvaccharA, sattarhi ee NavattA saMvaccharA, tayA NaM ee Aicca-uDu-caMda-NakkhattA saMvaccharA, samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejA) pAMca varSavAle eka yuga meM sATha Aditya mAsa kayA Na ee Ahacca uDu-caMda-gakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA) dhyA samaye / pUrva prathita sva 25 paribhASAthI paribhASita mAhitya RtunyAMdranAkSatra saMvatsara tete nAmavALA saMvatsaronI sAthe pravRtta ane nivRtta thAya che? te he bhagavAna Apa kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna hecha (tA sadi ee AiccAmAsA, egaDhei ee uDumAsA, bAvaDhei ee caMdamAsA, sattadi ee NakkhattA mAsA esa gaM addhA duvAlasakkhutakaDA duvAlasa bhAvitA, saTiM ee AiccA saMvaccharA egaDhei ee uDusaMvaccharA bAvaDhei ee caMdA saMvaccharA sattarTi ee NakkhattA saMvaccharA tayA NaM ee Aicca uDu-caMdaNakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjanamiyA Ahietti vaejjA) pAMya nA ye yugamA sa18 sAhityamAsa DAya che. mesa5 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 74 dvAdazaprAbhRtam 457 rete cAndrasaMvatsarAH, saptapaSTirete nAkSatrasaMvatsarAH, tadA khalu ete Aditya-Rtu-cAndranAkSavAH saMvatsarAH samAdayaH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadet ||-taavditi prAgvat ekasmin paJcavarSAtmake yuge paSTirAdityamAsA bhavanti, ekaSaSTiH-RtumAsAH, dvApaSTizcAndramAsAH, saptapaSTizca nAkSatramAsA bhavantItyuktaM bhAvita ca prAk, ataeva epA pratipAditA addhA-tattanmApikA kAlagatiH dvAdazakRtA-dvAdazabhiguNitA, tatazca dvAdazabhaktA-dvAdazabhivibhAjyA, tadA guNaharayostulyatvAt tayAnAze kRte sati jAtA ete eva paSTirAdityAH saMvatsarAH, ekapaSTirete RtusaMvatsarAH, dvApaSTirete cAndrasaMvatsarAH, saptapaSTirete nAkSatrasaMvatsarAzca avaziSyante, sarve ete ekayugAntatrtina evoktAH, saMvatsarAnayanArthameva dvAdazabhibhaktAH, evamuktAH sarva saMvatsarAH dvAdazayugAtikrame samutpadyanta ityarthaH / atastatraiva-dvAdazayugAntakAle eva ete prathamoditAH Aditya Rtu-cAndra-nAkSatrAH saMvatsarAH samAdikA:samAdayaH-samaprArambhAH -yugapat pravRttA bhavanti, tathA ca samaparyavasitA:-samaparyavasAnAH yugapanivRttAzca bhavantItyAkhyAtAH-pratipAditA iti vadet-svaziSyebhyaH pratipAdayet // hote haiM, ekasaTha RtumAsa hote haiM, bAsaTha cAMdramAsa hote haiM, saDasaTha nAkSatra mAsa hote haiM, isaprakAra pahale kahA hai evaM bhAvita kiyA hai / ata eva yaha pratipAdita addhA-usa usa nApaka kAla gati kA bAraha se guNA kare tatpazcAt bAraha se bhAga kare, taba guNaka evaM hara rAzi kI samAnatA se usakA nAza kare to ye sATha Aditya saMvatsara hote haiM / tathA ikasaTha Rtu saMvatsara, bAsaTha ye cAMdrasaMvatsara, tathA saDasaTha ye nAkSatrasaMvatsara avaziSTa rahate haiM / ye saba eka yugAntarvati hI kahe haiN| saMvatsara karane ke liye bAraha se bhAga kiyA hai. isaprakAra sabhI saMvatsara bAraha yuga ke samApta hone para hote haiM, ataH bAraha yugAnta kAla meM hI ye pUrvokta Aditya-Rtu-cAMdra-nAkSatra saMvatsara sAtha hI prArambhavAle sAtha hI pravRtta hote haiM, tathA sAtha hI samApta hote haiM / isaprakAra sva ziSyoM ko pratipAdita karake kheN| yahAM para isaprakAra kahA jAtA haiRtumAsa hoya che. bAsaTha cAMdra mAsa hoya che. saDasaTha nAkSatramAsa hoya che. A pramANe pahelAM kahyuM che. ane bhAvita karela che. tethI ja A pratipAdita karela addhA te te mApavALI kALagatina bArathI guNAkAra kare te pachI teno bArathI bhAga kare tyAre guNaka ane bhAga rAzInA sarakhApaNAthI tene nAza kare te sATha AdityasaMvatsara thAya che. tathA ekasaTha hatusaMvatsara bAsaTha cAMdrasaMvatsara tathA saDasaTha nAkSatrasaMvatsara bAkI rahe che. A badhA ekaja yugamAM rahevAvALA kahyA che. saMvatsara karavA mATe bArathI bhAga karyo che. e pramANe badhAja saMvatsara bAra yuga samApta thayA pachI thAya che. tethI bAra yugAntakALamAM ja A pUrvokta Aditya-tu-cAMdranAkSatra saMvatsara sAthe ja prAraMbha thanArA tathA sAthe ja samApta thAya che. A pramANe svaziSyane pratipAdita karIne kahevuM, zrI suryaprajJapti sUtra: Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 sUryaprajJaptisUtre athAtraitaduktaM bhavati - vivakSitayugasyAdau ete Aditya - Rtu - cAndra - nAkSatrAzcatvAro'pi saMvatsarAH samAdikAH- samArabdhaprArambhAH santastataH Arabhya dvAdazayugaparyavasAnakAle punazca samaparyavasAnAH - yugapanivRttA bhavanti yugAntAdarvAk tu catuNIM saMvatsarANAM madhye kasyApi anyatamasyAnyatamayoranyatamAnAM cA avazyaM bhAvena katipayamAsAnAM nyUnAdhikatayA yugapat sameSAM pravRttirnivRttirvA na sambhAvyate / yatohi eka saMvatsarAntarvarttinaH sarveSAM saMvatsarANAM mAsAstu sAvayavA eva bhavanti, sAvayavAnAmaGkAnAM yugapat prarttinaM yugapannivarttanaM vA sUryasya dvAdaza bhagaNakAla eva - dvAdaza yugAntakAla eva sambhAvyate nAnyatreti pUrvoktakathanaM sarvathA yuktiyuktamupapadyate // etadevAgre bhAvayiSyate tadviSayakameva praznasUtramAha - 'tA kayA NaM ee abhivaDiya Aica uDu caMda NakkhattA saMccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vivakSita yuga kI Adi meM ye Aditya-Rtu- cAMdra evaM nAkSatra ye cAro saMva tsara samAdi arthAt sAtha hi AraMbha-prArambha hokara bAraha yuga kI samApti kAla meM samaparyavasAna vAle arthAt sAtha hI samApta hone vAle hote haiM / yuga ke samApta hone se pahale cAroM saMvatsaroM meM koi anyatama kA yA do anyatama kA yA anyatamoM kA avazyaMbhAvi katicit mAsa ke nyUnAdhikapane se eka sAtha sabhI kI pravRtti yA nivRtti saMbhavita nahIM hotI hai| kAraNa kI eka saMvatsara ke aMdara rahe hue sabhI saMvatsaroM ke mAsa sAvayava hI hote haiM / sAvayava aMkoM kA ekasAtha pravartana evaM ekasAtha nivartana sUrya ke bAraha bhagaNa kAla arthAt bAraha yugAnta kAla meM hI saMbhavita hotA hai / anyatra nahIM yaha pUrvokta kathana sarvathA yuktiyukta hI samajhA jAtA hai / yahI Age bhAvita kareMge usa viSaya saMbaMdhI praznasUtra kahate haiM - ( tA kayA NaM ee abhivaDiya Aica uDu caMda NakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti varajA) kima ahIM A pramANe kahevAmAM Ave che- vivakSita yuganA prAraMbhamAM A AdityaRtu-cAMdra ane nAkSatra AcAra saMvatsara samAdi eTale ke sAtheja prAraMbha thaine khAra yuganI samApti samaye sAtheja pavasAnavALA arthAt sAtheja samApta thanArA hoya che. yuganA samApta thatAM pahelAM cAre savatsarImAM koI anyatamanI athavA be anyatamAnI ke anyatamAnI avazyaMbhAvI keTalAka mAsanA nyUnAdhikaNAthI badhAnI eka sAthe pravRtti ke nivRtti saMbhavita thatI nathI. kAraNake eka savasaramAM rahela khadhA savAnanA mAsa sAvayavaja hAya che. sAvayava aMkanu eka sAthe pravana ane eka sAthe nivana sUnA khAra bhagaNakALa arthAt mAra yugAntakALamAMja saMbhavita thAya che khIje nahI. A pUrvakti kathana saCthA yuktiyuktaja samajavAmAM Ave che. eja AgaLa bhAvita karavAmAM Avaze. te viSaya saMbaMdhi prazna sUtra he che (tA kayA NaM ee abhivaDUDhiya Ainca- uDu-caMda NavattA saMvacharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA) yA yA pUrvotapota potAnI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 74 dvAdaza prAbhRtam 459 vaejjA ?' tAvat kadA khalu ete abhivaddhita-Aditya-Rtu-cAndra-nAkSatrAH saMvatsarAH samAdikAH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadet ? ||-taavditi pUrvavat kadA-kasmin samaye khalu-iti vAkyAlaGkAre ete-pUrvoditAH svasvaparibhASAbhiH paribhASitAH, abhivaddhitAditya-Rtu-cAndra-nAkSatrAH pazcApi samvatsarAH samAdikAH-samAdayaH-samaprArambhAH-yugapatpravRttAstathA samaparyavasitAH-samaparyavasAnAH-yugapadeva paripUrNAzca bhavantItyAkhyAtAHpratipAditA iti vadeta-kathaya bhagavamniti gautamasya praznastato bhagavAnuttarayati-'tA sattAvaNNaM mAsA satta ya ahorattA ekArasa ya muhuttA tevIsaM bAvaTThibhAgA muhuttassa ee abhivaDDiyA mAsA, sahi ee AiccamAsA, egahi~ ee uDumAsA, bAvaTThIM ee caMdamAsA, sattaTThI ee NakkhattamAsA' tAvat saptapazcAzanmAsAH saptacAhorAtrAH ekAdaza ca muhastriyoviMzati paSTibhAgA muhartasya ete abhivarddhitAmAsAH, paSTirete AdityamAsAH, ekapaSTirete RtumAsAH, dvApaSTirate cAndramAsAH, saptapaSTirete nAkSatramAsAH ||-taavditi prAgavat ekasmina paJcavarSAtmake yuge yugAntattinaH pazcAnAmapi saMvatsarANAM paripUrNamAsapramANaM pratipAditaM varttate-yathA abhivatisaMvatsarasya yugAntaHpAti sAvayavamAsaparimANaM khalu saptapaJcAzanmAsAH 57 saptacAhorAtrA:-7, ekAdaza ca muhartAH-11, ekasya ca muhattasya trayosamaya ye pUrvokta svasva paribhASA se paribhASita abhivaddhita Aditya-RtucAMdra-evaM nAkSatra ye pAMco saMvatsara sama prArambhavAle evaM sama paryavasAnavAle arthAt sAtha hI samApta hone vAle pratipAdita kiye haiN| so he bhagavan Apa kahIe isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA sattAvaNNaMmAsA sattaya ahorattA ekArasaya bhuhuttA tevIsaM bAvaTThibhAgA muhutassa ee abhivaDDiyA mAsA, sAhi ee AiJcamAsA egahi ee uDumAsA, bAvahiM ee caMda mAsA sattaTThI ee NakkhattamAsA) pAMca varSapramANa vAle eka yuga meM yuga ke antavatti pAMcoM saMvatsaroM ke paripUrNa mAsapramANa pratipAdita kiyA hI hai| jaise ki-abhivardhita saMvatsara kA yuga ke anta meM sAvayava mAsa parimANa satAvana mAsa, sAta ahorAtra 7 gyAraha paribhASAthI kahela abhivardhita-Aditya-atu-cAMdra ane nAkSatra A paMca saMvatsara sAthe prAraMbha thanArA ane sAthe paryAvasAnavALA arthAt sAtheja samApta thanArA pratipAdita karela che? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrImapAna 4 cha-(tA sattAvaNa mAsA sattaya ahorattA ekkArasaya muhuttA tevIsaM bAdvibhAgA muhuttassa ee abhivaDhiyAmAsA sadi ee AiJcamAsA egaDhei ee uDumAsA bADhei ee caMdamAsA sattaTTI ee NakhattamAsA) pAMya nA prabhAvANA meM yugamA yunI manA pAye saMvatsaronA paripUrNa mAsanuM pramANa pratipAdita karyuM ja che. jemake-abhivardhita saMvatsaranuM yuganA aMtamAM sAvayava mAsa parimANa sattAvana pacha mAsa sAta 7 ahorAtra agIyAra zrI suryaprati sUtra : 2 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 sUryaprajJaptisUtre viMzati dvaSaSTibhAgAH, arthAt abhivarddhitasaMvatsarasya - 57 / 7 / 11 / 3 etattulyaM mAsAdi parimANaM bhavati / tathA AdityasaMvatsarasya parimANaM khalu mAsAnAM SaSTiH, RtumAsasya parimANamekaSaSTiH, cAndramAsasya dvASaSTiH, nAkSatramAsasya saptaSaSTizceti sarvamuktaM bhAvitaM ca prAk / ebhireva pramANairatra yukti rucyate - 'esa NaM addhA chappaNNa sattakkhuttakaDA duvAlasabhayitA sattasayA cottAlA ee NaM abhivaDiyA saMvaccharA sattasayA asItA ee NaM AicyA saMvaccha, sattasayA teNautA ee NaM uDusavaccharA, asayA chaluttarA ee gaM caMdA saMvaccharA, ekasattarI aTThasayA ee NaM NakkhattA saMvaccharA' epA khalu addhA pada paJcAzat zatakRtA dvAdazabhAjitA saptazatAni catuzcatvAriMzadete khalu abhivarddhitAH samvatsarAH, saptazatAni azItirete khalu AdityAH samvatsarAH, saptazatAni trinavatirete khalu RtusamvatsarAH, aSTau zatAni SaDuttarANi ete khalu cAndrAH saMvatsarAH, ekasaptatiraSTau zatAni ete khalu nAkSatrAH saMvatsarAH // - eSA - etAvatI pUrvoditA addhA - pratyekasthAntararUpA saMkhyA 'chappaNNa satakkhuttakaDA' paD paJcAzacchata kRtA-paTpaJcAzadadhikazatakRtA-paTU paJcAzadadhikazatasaMkhyAbhirguNanIyA 'duvAlasamayitA' dvAdazabhAjyA - dvAdazabhirvibhAjyA tadaivaM bhavati744 'sattasayA cocAlA' saptazatAni catuzcatvAriMzat - catuzcatvAriMzadadhikAni saptazatAni, muhUrta 11 tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teIsa bhAga arthAt abhivardhita saMvatsara kA mAsAdi parimANa - 57 / 7 / 11 / 3 / itanA hotA hai / tathA Aditya saMvatsara kA mAsa parimANa sATha mAsa tathA RtusaMvatsara kA mAsa parimANa ikasaThamAsa, cAMdra saMvatsara kA bAsaTha mAsa, evaM nAkSatra saMvatsara kA saDasaTha mAsa yaha saba pahale kahakara bhAvita kiyA hai / isI pramANa se yahAM yukti kahI jAtI hai - ( esa NaM advA chappaNNa sattakkhuttakaDA duvAla sabhayitA sattasayA asItA ee NaM AicyA saMvacharA sattasayA teNautA ee NaM uDDa saMvaccharA aTusayA chaluttarA ee NaM caMdA saMvaccharA, ekasattarI aTThasayA ee NaM NakkhattA saMvaccharA) yaha pUrvakathita addhA (chappaNNa sattakkhuttakaDA ) ekasA chappana se guNA kare tathA ( dubAlasabhayitA) pazcAt bAraha se bhAga kare taba muhU` 11 / tathA eka muhUrtanA khADiyA tevIsa bhAgarROM arthAt abhivRdhita saMvatsaranuM mAsAddhi parimANu pAchA11AruM ATaluM che. tathA AdityasaMvatsaranu mAsapiramANu sAiThamAsa tathA Rtusa MvatsaranuM mAsaparimANa ekasaThamAsa, cAMdrasavatsaranuM mAsaparimANu khAsaThamAsa ane nAkSatrasavatsaranuM saDasaThamAsa A tamAma pahelAM kahIne bhAvita karela che. Aja prabhANuthI yukti matAvavAmAM Ave che - (ee NaM addhA chappaNNasattakkhuttakaDA duvAlasamayitA sattasayA asItA eeNaM AiccA saMvaccharA sattasayA utA eNe uDusaMbancharA aTThasayA ee NaM NakkhattA saMccharA ) mA pUrvauthita bhaddhA (chappaNNasattakkhutta kaDA) meso chappanathI guNIne tathA (duvAlasamayitta) mArathI lAga zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 74 dvAdaza prAbhRtam ete - samutpAditAGkatulyAH khalu abhivarddhitasaMvatsarA bhavanti / yathAtroditamabhivarddhitasaMvatsaraparimANam-(57 / 7 / 11 / 3) saptapaJcAzanmAsAH saptAhorAtrAH, ekAdazamuhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya trayoviMzati dvaSaSTibhAgAH, epA sakhyA paT paJcAzadadhikazata saMkhyAbhirguNyate dvAdazabhirvibhajyate ca (57 / 7 / 11 / 3 X 156 = ( 8892 / 1092 / 1716 / 3588) savarNanena - ( 8730 / 11 / 4 / ete dvAdazabhiryadi vibhajyante tadA svalpAntarAt sthUlatayA sAvayavamAsadvayasya tyAgena 744 catuzcatvAriMzadadhikAni saptazatAni bhavanti etAvanta evAbhivarddhitAH saMvatsarA bhavanti dhUlIkarmaNA / / tata AdityamAsAH-60 paSTirete pada paJcAzadadhikazatasaMkhyAbhirguNitA dvAdazabhirbhakAca60x156=5 X 156=780 jAtAnyazItyadhikAni saptazatAni, ete Aditya saMvatsarAH780 / / tataH RtumAsasaMkhyA ekapaSTiH paT paJcAzadadhikazatasaMkhyAbhirguNitA dvAdazabhi(sattasayA cottAlA) sAtaso cumAlIsa 744 / abhivarddhitasaMvatsara hote haiM / jaise kI yahAM para kahA huvA abhivarddhitasaMvatsara kA parimANa (57 / 7 / 11 / 3) satAvana mAsa, sAta ahorAtra, gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teisa bhAga hotA hai / isa saMkhyA ko ekaso chappana se guNA kare evaM guNA karake bAraha se bhAga kare (57 / 7 / 11 / 3) + 156=(8892 / 1092 / 1716 / 3588) savarNana se (8930 / 11 / 4 / 3) isa kA bAraha se bhAga kare taba svalpa antara se sthUla mAsa hone se sAvayava do mAsa ke tyAga se 744 / sAtaso cuMvAlIsa hote haiM, itanA hI abhivarddhita - saMvatsara hote haiM. dhUlikarma se Aditya mAsa 60 sATha hai inako ekaso chappana se guNA karake bAraha se bhAga kare - 60 + 156=5+ 156=780 / isaprakAra sAtaso assI hote haiM / yaha AdityasaMvatsara 780 / hote haiM / pazcAt RtumAsa kI saMkhyA ikasaTha hai isako eka 461 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 - 42va tyAre (sattasayA cottAlA ) sAtaseo bhAjhIsa 744 | abhivardhita saMvatsara thAya che. jemake ahIM kahevAmAM Avela abhivRdhita saMvatsaranuM parimANu (pALa11AruM) sattAvana mAsa, sAta aheArAtra agIyAra muhUrta tathA eka muhUtanA khAsiyA tevIsa bhAga thAya che. A sakhyAnA ekasA chapanathI guNAkAra karavA ane guNAkAra karIne tene khArathI bhAga karavA jemake-(pAchA115 ?)+156=8892510924171152588 savaNu nathI (893051154AreM A saMkhyAnA bArathI bhAgAkAra karavA tA svalpa aMtarathI sthUlamAsa thavAthI sAvayava be mAsa cheDI devAthI 744aa sAtaseA cuMmAlIsa thAya che. ATaluM ja abhivadhi tasavatsaranuM pramANu hAya che. dhUlI karmAMthI Aditya mAsa 60 sAiTha thAya che tene ekase chappanathI guNAkAra karIne khArathI bhAga karavA 60+156=5+ 159=780 A rIte 780 sAtasAesI thAya che. A AdityasaMvatsara thAya che. te pachI RtumAsanI saMkhyA ekasaTha che. tenA ekaso chappanathI guNAkAra karIne khArathI bhAga Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrthaprajJaptisUtre bhaktAzca jAtAni X61413793 trinavatyadhikAni saptazatAni, ete RtumAsAH -793 // tatazcAndramAsasaMkhyA dvASaSTiH SaTU paJcAzadadhikazatasaMkhyAbhiguNitA dvAdazabhibhaktAzca 62 15662413806 jAtAni paDuttarANi aSTauzatAni, ete cAndrasaMvatsarAH 806 // tato nAkSatramAsasaMkhyA saptaSaSTiH SaTpaJcAzadadhikazatasaMkhyAbhirguNitA dvAdazabhirbhatAzca-X11674 13-871 jAtAni ekasaptatyadhikAnyaSTau zatAni, ete nAkSatra saMvatsarAH 871 ||-at eteSAM samAhAreNa samAdi samaparyavasAnaM pratipAdayate-'tayA NaM ee abhivaDiya Aicca-uDu-caMda-NakkhattA saMvaccharA samAdiyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA' tadA khalu ete abhivaddhitA-ditya-Rtu-cAndra-nAkSatrAH saMvatsarAH samAdikAH samaparyavasitA AkhyAtA iti vadet ||-tdaa-tsmin samaye-svasvota paripUrNasaMvatsaraparimANa paripUrtikAle'rthAt 744 / 780 / 793 / 806 / 871 eSu saMvatsareNu-36, 13, 13, 65, 127 eSu sambatsarAnteSu abhivarddhitA-''ditya-Rtu-cAndra-nAkSatrAH pazcApi saMvatsarAH samAdikAH-samAdaya-yugapadArambhAH, samaparyavamitA:-samaparyavasAnAH-yugapadevaso chappana se guNA karake bAraha se bhAga kare to--061+13=793 / isa prakAra sAtaso tirANave hote haiM / 793 / RtumAsa / cAMdramAsa kI saMkhyA bAsaTha hai inako ekaso chappana se guNA karake bAsaTha se bhAga karane se 62 + 16= 62 + 13=806 AThaso chaha hote haiM ye cAMdrasaMvatsara 806 mAsa vAlA hotA haiN| tadanantara nAkSatramAsa jo saDasaTha hai unako ekaso chappana se guNA karake bAraha se bhAga kare 67 +56-67+ 13=871 AThaso ikahattara hote haiM 871 / ina saba kA eka sAtha samAdi evaM samaparyavasAna kA pratipAdana karate haiM(tayA NaM ee abhivaDiya-Aditya-uDu-NavattA saMvaccharA samAdIyA samapajavasiyA Ahietti vaejA) apanA apanA kahA huvA paripUrNa saMvatsara kA parimANa pUrtikAla meM arthAt 7441780793 / 871 itane saMvatsaroM meM 36, 13,13,65,127 / ye saMvatsaroM ke aMta meM abhivaddhita, aadity,-Rtu-caaNdrkaravo 61+ 15=61+13=793 A rIte sAtase traNa thAya che. 793 RtumAsa cAMdra mAsanI saMkhyA bAsaThanI che. tene ekase chappanathI guNAkAra kare guNAkAra karIne mAthI mA 42vo 12+5=12+12=801 se| 7 thAya che. te 50ii nakSatramAsa paNa saDasaTha che tene eka chappanathI guNAkAra karIne bArathI bhAga kare 6 7-156= 67+13=971 AThaso ekotera thAya che. 871 A badhAnA eka sAthe samAdi ane samaya sAnana pratipAna 421mA Ave che. (tayA NaM ee abhivaDhiya Adicca-uDuNakkhattA saMvaccharA samAdIyA samapajjavasiyA Ahietti vaejjA) pAtapAtAnu ra paripUrNa saMvatasaraparimANanI pUrti kALamAM arthAt 7447879rA87I ATalA saMvataromAM 36,13,13,65,127 A saMvatsaranI aMtamAM abhivardhita Aditya--gAtu-cAMdra-nAkSatra zrI suryaprati sUtra : 2 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 74 dvAdazaM prAbhRtam 463 pUrNA - bhavanti, eteSAM yugAntarvarttinAM paJcAnAmapi saMvatsarANAM sahaiva pravRttiH sahaiva nivRttizca bhavatItyAkhyAtA:- pratipAditA iti vadet svaziSyebhyaH pratipAdayet // yatohi pratipAdita varSebhyo'rvAk pathAdvA kasyApi saMvatsarasya katipaya mAsAdhikatvena yugapat sarveSAM saMvatsarANAM yugapatpravRtti yugapanivRttirvA na sambhAvyate, ukteSvapi vaiSaiSu ahorAtra - yAda kitI sthUlatAtu bhavatyeva, gaNitasyaikarUpAnupAtatvAt madhyamamAnatvAcceti // - atha samprati yathoktameva cAndrasaMvatsaraparimANaM gaNitabhedamadhikRtya prakArAbhyantaraM pratipAdayati bhagavAn - 'tA yaTTayAe NaM caMde saMvacchare tiNNi caupaNNe rAIdiyasae duvAlasa ya bAvadvibhAge rAidiyasa Ahitti vaejA' tAvat nayArthatayA khalu cAndraH saMvatsaraH trINi catuHpaJcAzat rAtrindivazatAni dvAdaza ca dvApaSTibhAgA rAtrindivasya AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat 'yaTTayA' - nayArthatayA - anyeSAmapi paratIrthikAnAmAcAryANAM sammatasya nayasya cintayAnAkSatrapAMcoM saMvatsara samAdi arthAt eka sAtha ArambhavAle evaM samaparyavasAna mAne ekasAtha hI samApta hone vAle hote haiM / ye yugAntarvarti pAMcoM saMvatsaroM kI eka sAtha hI pravRtti evaM eka sAtha hI nivRtti hotI hai, aisA pratipAdita kiyA hai / aisA sva ziSyoM ko kaheM / kAraNa kI pratipAdina varSoM ke pahale yA pazcAt koI bhI saMvatsaroM ke kitaneka adhikamAsa hone se sabhI saMvatsaroM kI eka sAtha pravRtti yA eka sAtha nivRtti kI sambhAvanA nahIM rahatI hai| kathita varSo meM ahorAtra - ghaTIkAdi meM kitanika sthUlatA to hotI hI hai / kAraNa kI gaNita kA eka rUpa kA anupAta se tathA madhyamAna hone se aisA hotA hai / aba yathokta cAMdrasaMvatsara parimANa ko gaNita ke bheda ko adhikRta karake prakArAnta se pratipAdita karate haiM- ( tA NayaTTayAeNaM caMde saMvacchare tiNi capaNe rAIdiyasa duvAlasaya bAvadvibhAge rAIdiyassa Ahi e pAMce savasI samAdi arthAt eka sAthe Arabha thanArA ane sama vasAna eTale ke eka sAtheja samApta thavAvALA heAya che A yugAntati pAMca saMvatsareAnI eka sAtheja pravRtti ane ekasAtheja nivRtti thAya che. tema pratipAdana karela che A pramANe svaziSyone kahevuM. kAraNake pratipAdana karela varSAnI pahelAM athavA pachIthI koi saMvatsaranA keTalAka adhikamAsa adhika hovAthI paNa khadhA saMvatsaranI eka sAthe pravRtti ke ekasAthe nivRttinI sabhAvanA rahetI nathI kahelAM varSomAM ahArAva, ghaDIAdimAM keTalIka sthUlatAtA raheja che. kAraNake gaNitanA ekarUpanA anupAtathI tathA madhyamamAna heAvAthI tema thAya che. have yathAkathita cAMdrasaMvatsaranA paramANune gaNitanA bhedane adhikRta karIne prakArAntarathI pratipAdita vAmAM Ave che - (tA gayaTTayAe NaM caMde saMvacchare tiSNi caupaNe rAIdiyasae duvAlasaya bAvadvibhAge rAIdiyassa Ahietti vaejjA) khIjA paratIrthika AcAryAMne sammata zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 sUryaprajJaptisUtre vicArAzrayIbhUtatayA paratIthikAnAmapi vicAreNa sammatazcAndrasaMvatsaraH khalu trINi catuHpaJcAzad rAtrindivazatAni-catuHpaJcAzadadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAM-rAtrindivAnAm, ekasya ca rAtrindivasya dvAdaza dvApaSTibhAgAH 354 / / etattattulya zcAndrasaMvatsara AkhyAtaHpratipAdita iti vadet-sva ziSyebhyaH pratipAdayet-paratIthikAnAM matamapi zrAvayet svamata samarthakatayetyabhiprAyaH ||-ath-yaathaatthyen puna zcintyamAnAnAmanyeSAmapi paratIthikAnAmAcAryANAM mataM darzayati-'tA ahAtacce NaM caMde saMvacchare tiNi caupaNNe rAbaMdiyasae paMca ya muhutte paNNAsaM ca bAvaTThibhAge muhuttassa Ahietti vaejjA' ||-taavd yAthAtathyena khalu cAndraH saMvatsaraH trINi catuHpaJcAzadrAtrindivazatAni paJca ca muhUrtAH paJcAzacca dvApaSTibhAgA muhattasya AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat 'ahAtacce NaM' yAthAtathyenavAstavikatayA vicAryamANena anyeSAmapi paratIthikAnAM matAnusAreNa khalu-iti nizcaye cAndraH samvatsaraH khalu trINi catuH pazcAdrAtrindivazatAni-trINi ahorAtrazatAni catuH paJcAzadadhikAni-354 catuH paJcAzadadhikAni trINi zatAni ahorAtrANAM, paJca ca muhUrtAH, etti vaejA) (tA NayaTTatayA) anya paratIthika AcAryoM ke sammata naya kI vicAraNA se arthAt paratIrthikoM ke abhiprAya se bhI sammata cAMdrasaMvatsara tInaso copana ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA bAraha bhAga itanA pramANavAlA cAMdrasaMvatsara pratipAdita kiyA hai, aisA apane mata ke samarthana meM sva ziSyoM ko anyatIrthika ke mata bhI kaha sunaaveN| ____ aba yathArthatA se phira se vicAraNIya anya paratIrthika AcAryoM ke mata ko dikhalAte haiM-(tA ahAtacce NaM caMde saMvacchare tiNi caupaNNe rAiMdiyasae paMcaya muhutte paNNAsaM ca bAvaTibhAge muhuttassa Ahietti vaeujA) (tA ahAtacce NaM) vAstavikatA se vicAryamAna anya paratIrthikoM ke matAnusAra cAMdrasaMvatsara tInaso copana 354 / ahorAtra tathA pAMca muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pacAsa bhAga 5 / arthAt nayanI vicAraNAthI arthAt paratIthikonA abhiprAyathI paNa sammata cAMdrasaMvatsara traNa capana ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAsaThiyA bAra bhAga ATalA pramANathI yukta cAMdrasaMvatsara pratipAdita karela che. e pramANe pitAnA matanA samarthanamAM ziSyone anyatIthike mata paNa kahI saMbhaLAvo. - have yathArtha paNathI pharIthI vicAraNIya anyaparatIthika AcAryonA matane batAve che. -tA ahAtacce NaM caMde saMvacchare tiNi cauppaNNe rAiMdiyasae paMca ya muhutte paNNAsaM ca bAsaThimAge muhuttassa Ahitti vaejjA) (tA ahAtacce gaM) pAstavi454AthI viyAya mAna anya paratIrthikonA matAnusAra cAMdrasaMvatsara traNa cepana 354 ahorAtra tathI pAMca muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA pacAsa bhAga para arthAt anya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 465 % 3D sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 74 dvAdaza prAbhRtam ekasya ca muhUtrtasya paJcAzad dvaassssttibhaagaaH-5|6 arthAdanyeSAmAcAryANAM matena tu cAndra saMvatsarasya paripUrNa pramANam 354 / 5 / 3 etata tulya mahorAtrAdikaM bhavatItyAkhyAta iti vadet-pratipAdito vartate iti svaziSyebhyaH pratipAdayet / / paramatrobhayoH sAdRzyameva dRzyate yato hi ahorAtraparimANaM tUbhayatra samAnamevAsti catuHpaJcAzadadhikazatatrayaparimita mahorAtrANA (354) miti / ye coparitaneSu aGkeSu vaiSamyaM pratibhAti yAthAtathyena vicAryamANe sati samAnatvameva bhavati, yathAtra prathamAcAryamate tUparitanA dvAdaza dvASaSTibhAgAH rAtrindivasya te'pi muhUrtakaraNArtha yadi triMzatA guNyante tadevam 3430= jAtAni dvASaSTibhAgAnAM SaSTayadhikAni trINi zatAni muhUrtAnAmiti / te'pi dvASaSTayA yadi bhAgo hiyate tadA labdhAH paJcamuhUrtAH-5 zeSAstiSThanti paJcAzad dvApaSTibhAgAH =5+ ato dvitIyamapi mataM prathamAcAryamatenaiva sAdRzya muppdyte-(354|6)-prthmaacaarymten cAndrasaMvatsara stathA dvitIyAcAryamatena caandrsmbtsrH-354|5|6 arthAt (354)=(354) anya AcArya ke matAnusAra cAMdrasaMvatsara kA paripUrNa pramANa 354 / 5 / itanA ahorAtrAdi pramANa pratipAdita kiyA hai aisA sva ziSyoM ko kaheM / paraMtu yahAM para donoM kI samAnatA dikhati haiM-kAraNa kI aho. rAtra kA parimANato donoM ora samAna hI hai / 354 / jo donoM ora eka hI prakAra tIna so copana ahorAtra kahA hai| Uparake aMkoM meM viSamatA dikhatI hai, so yathArthatA se vicAra kiyA jAya to samAna hI hotA hai| jaise kI yahAM para prathama AcArya ke mata se Upara ke ahorAtra ke bAsaThiyA bAraha bhAga ko muhUrta karane ke liye yadi tIsa se guNA kare to isa prakAra +30-13 bAsaThiyA tInaso sATha muhUrta hote haiM / usakA yadi bAsaTha se bhAgakare to pAMca 5 muharta labdha hote haiN| tathA bAsaThiyA pacAsa bhAga zeSa rahatA hai| 5+ ataH dUsarA mata bhI prathama AcArya ke mata ke samAna hI dikhatA acAryanA mata pramANe cAMdra saMvatsaranuM paripUrNa parimANa 354pAchu ATalA aherAtrAdithI yukta pramANa pratipAdita karela che. e pramANe svaziSyone kahevuM. paraMtu ahIM bannenA samAnapaNAne batAve che. kAraNake arAtranuM parimANa te baMne pakSamAM sarakhuM ja che, 354 banne tarapha eka ja prakArathI traNasocepana ahArAtra kahela che. uparanA aMkamAM pheraphAra jaNAya che. tene yathArtha paNAthI vicAra karavAmAM Ave te sarakhuM ja parimANa thaI jAya che. jemake-ahIM prathama AcAryanA matathI uparanA ahorAtranA bAsaThiyA bAra bhAga rUnA muhUrta karavA mATe tene je trIsathI guNAkAra kare to A rIte rU+30= rUpha bAsaDiyA traNaso sATha muhUrta thAya che. tene jo bAsaThathI bhAga kare te pAMca 5 bhuDUta 15 thAya cha. tathA mAsayA payAsa mA zeSa . 3=5+53 mA zate bIjo mata paNa prathama AcAryane mata anusAra ja che. (3543) pahelA AcArya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 sUryaprajJaptisUtre ahorAtrA stulyAH / evam ()x30==53 ataH (353 / 3)=(354 / 5 / 6) iti ataH anyeSAmapi paratIthikAnAmAcAryANAM matena sAdRzyAt svamataM dRDhatvaM bhajate / ata eva svamatasya dADhartha svaziSyebhyaH pratipAdayediti bhagavato'bhiprAyaH iti ||suu074|| atra RtuvaktavyatAmAhamUlam -tattha khallu ime cha uDU paNNattA, taM jahA-pAuse vArisAratte sarate hemaMte vasaMte gimhe, tA savve vi NaM ee caMda uDu duve duve mAsA ti caupapaNeNaM ti caupaNNeNaM AdANeNaM gaNijamANA sAtiregAI egUNasaTTi egUNasaTTi rAiMdiyAiM rAidiyaggeNaM Ahietti vaejjA, tattha khalu ime cha omarattA paNNattA, taM jahA-tatie pave sattame pavve ekArasame pavve paNNarasame pavve egUNavIsaime pavve tevIsaime pavve, tattha khalu ime cha AirattA paNNattA, taM jahA- cautthe pavve aTThame pavve bArasame pavve solasame pavve vIsaime pave cauvIsaime pavve / chacceva ya airattA AiJcAo havaMti mANAI, chacceva omarattA caMdAhi havaMti mANAI ||suu0 75 // hai,-(354|| prathama AcArya ke mata se cAMdrasaMvatsarakA ahorAtra tIna so copana ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA bAra bhAga kahA hai| tathA dUsare AcArya ke mata se caaNdrsNvtsr=354|5|| tInaso copana ahorAtra pAMca muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pacAsabhAga arthAt (354(354) ahorAtra donoM ke kathanAnusAra samAna hI hai / tathA 3+30=*=533 ataH (354 // 3)=(354 / 5 / 6) isa prakAra anya paratIrthikoM ke AcArya ke mata kI samAnatA se svamata dRDhIbhUta hotA hai| ataH svamata kI dRDhatA dikhalAne ke liye anya ke mata svaziSyoM ko pratipAdita karake dikhalAve vahI bhagavanzrI kA abhiprAya hai ||suu0 74 // nAmatathI cAMdrasaMvatsaranA ahorAtra traNase cepana aherAtra tathA eka ahorAtranA bAsaThiyA bAra bhAga kahyA che. ane bIjA AcAryane matathI cAMdrasaMvatsara=354ApA traNa cipana ahArAtra pAMca muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pacAsa bhAga arthAt (354) =(354) morAtra mannanA 4thana pramANe sa20 cha, tathA 13+30=33=51 tethI (35 )=(354pANa) A pramANe anya paratIthi kena AcAryanA matanA sarakhA paNathI ravamatanuM samarthana thAya che. tethI svamatanI daDhatA batAvavA mATe anyanA matane pratipAdita karIne svazine kahI batAve eja zrI bhagavAnane abhiprAya che. sU. 74 . zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam 467 chAyA - tatra khalu ime SaD RtavaH prajJaptAH, tadyathA - prAvRT - varSArAtraH - zarat-hemanto grISmaH, tAvat sarve'pi khalu ete candra RtavaH dvau dvau mAsAviti tricatuH paJcAzatA tricatuH paJcAzatA AdAnena gaNyamAnau sAtirekANi ekonaSaSTye konaSaSTi rAtrindivAni rAtrindivAgreNa AkhyAta iti vadet / tatra khala ime paTU avamarAtrAH prajJaptAH, tadyathA - tRtIye parvaNi saptame parvaNi ekAdaze parvaNi paJcadaze parvaNi ekonaviMzatitame parvaNi, trayoviMzatitame parvaNi tatra khalu ime SaT atirAtrAH prajJaptAH, tadyathA - caturthe parvaNi aSTame parvaNi dvAdaze parvaNi SoDaze parvaNi viMzatitame parvaNi caturviMzatitame parvaNi SaTcaiva ca atirAtrA AdityAni bhavanti mAnAni / paT caiva ca avamarAtrA cAndrANi bhavanti mAnAni / / sU0 75 // TIka - catuHsaptatitame sUtre paJcAnAM saMvatsarANAM yugapat pravarttanaM yugapanivarttanaM ca saMvatrANAM vaktavyatAM saprapaJcamuktvA samprati Rtu vaktavyatAmAha - 'tattha khalu' ityAdinA, - 'tattha khalu ime cha uDU paNNattA' tatra khalu ime SaT RtavaH prajJaptAH // tatra - asmin manuSyaloke jambUdvIpe pratisUryasamvatsare praticAndrasaMvatsare ca khalu iti niyatarUpeNa ime - vakSyamANa svarUpAH SaTsaMkhyakA RtavaH prajJaptAH - pratipAditAH santi / - taM jahA - pAuse vari sArate sarate hemaMte vasaMte gimhe' tadyathA - prAvRTTa varSArAtraH zarat hemanto vasanto grISmaH // - tadyathA - RtUnAM nAmAni - prathama RtuH prAvRTTa saMjJakaH, dvitIyo varSArAtraH - varSArAtri : - varSA - Rturiti vA, tRtIyaH zaradRtuH, caturthI hemantaH, paJcamo vasantaH, SaSTho grISmazceti SaT RtavaH aba RtuoMkA kathana karate haiM TIkArtha- cumotara veM sUtra meM pAMcoM : saMvatsaroM kA eka sAtha kA pravartana tathA eka sAtha kA nivartana tathA saMvatsaroM kA kathana vistRtarUpa se kaha kara aba RtuoMkA kathana karate haiM - (tattha khalu ime cha uDU paNNattA) isa manuSyaloka meM jaMbUdvIpa meM pratisUrya saMvatsara meM evaM prati cAMdrasaMvatsara meM nizcita prakAra se ye kathyamAna prakAra se cha RtueM pratipAdita kI gaI haiN| (taM jahA ) jo isa prakAra se haiM - ( pAU se vArisArate sarate hemaMte gimhe) prathama Rtu kA nAma prAvR hai, dUsarI varSArAtra arthAt varSARtu tIsarI zaradRRtu, cauthI hemanta Rtu, pAMcavI vasanta Rtu evaM chaTThI grISmaRtu isa prakAra chaha RtueM prajJapta have RtuonuM kathana karavAmAM Ave che. TIkA - mAtemA sUtramAM pAMce savatsaronu eka sAthe pravana tathA eka sAthe nivana tathA sa MvatsaratuM kathana savistara rIte kahIne have Rtue sa MbaMdhI kathana karavAmAM bhAve che. (tattha khalu ime cha uDU paNNattA) mA manuSya sommAM yUdvIpamA pratyeka sUrya saMvatsaramAM ane pratyeka caMdrasavatsaramAM nizcayarUpe A kahevAmAM AvanAra cha Rtu pratipAdita resa che. (taM jahA) ne AA pramANe che - ( pAuse varisArate saratte hemaMte vasaMte gimhe) pahelI RtunuM nAma AvRDU che, mI RtunuM nAma varSAtra arthAt varSARtu che. trIjI zaratlRRtu, cAthI hemantatu, pAMcamI vasaMtaRtu ane chaThThI grISmaRRtu che. A rIte zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 sUryaprajJaptisUtra prajJaptAH santi / paramatra RtukramavinyAse kAcid vyatyayatA dRzyate-yato hi loke anyathAbhidhAnA RtavaH prasiddhAH santi, tadyathA-prAvRTU zarad hemantaH ziziro vasanto grISmaceti / uktaM cAnyatra-(mRgAdirAzidvayabhogakAlaH SaDattavaH syuH ziziro vasantaH ? grISmazca varSA ca zaracca tadvad hemantanAmnaH kathitA munIndraH) sUryasya makarAdi rAzidvayabhoga kameNa AdityA eva paTU RtavaH kathitAH santi, tatra kramo'pyayaM yathA-ziziraH (1) vasantaH (2) grISmaH (3) varSAH (4) zarat (5) hemantazceti (6) krameNa pratipAditAH vartante / bhavatu nAma mAyA tu jainasiddhAntamevAvalambya vyAkhyeyamiti dizA yathoktAbhidhAnA eva Rtavo bhavanti, yathAcokta manyatrApi-'pAusavAsAratto sarao hemaMta vasaMta gimho ya / ee khalu chappi uU jiNavaradiTThA mae siTTA' // 1 // chAyA-prAvRi varSArAtra zadaddhemantavasantagrISmazca / ete khalu SaDapi Rtavo jinavaradiSTA mate sRSTAH ||-ete prAvRT-varSA-zaraddhemanta vasanta grISmAbhidhAH SaDapi RtavaH khalu jinavaradiSTAH-jinavaraiHkI gaI hai| paraMtu yahAM para Rtu kramanyAsa meM kucha phira phAra dikhatA hai| kAraNa kI loka meM anya nAma se RtueM prasiddha hai / jo isa prakAra se haiMprAvRT zarad hemanta zizira vasanta evaM grISma / anyatra kahA bhI hai mRgAdirAzidvayabhogakAlaH, SaDartavaH sya ziziro vasantaH / grISmazca varSA ca zaracca tadvat hemantanAmnaH kathitA munindraiH // 1 // sUrya kA makArAdi do rAzi ke bhogakrama se AdityAdi cha RtueM kahI gaI hai| usakA krama isa prakAra se haiM-zizira (1) vasanta (2) grISma (3) varSA (4) zarat (5) hemanta (6) isa prakAra krama se kahI hai / jaise bhI ho hamako to jaina siddhAntAnusAra hI kahanA hai isa dizA meM yathokta nAmavAlI hI RtueM kahI gaI hai| anyatra bhI kahA hai| (pAusa vAsAratto sarao hemaMtavasaMtagimho ya / ee khalu chappiuU jiNavaradivA mae siTTA // 1 // ye chaRtao kahevAmAM Avela che. paraMtu ahIM tukramabhyAsamAM pheraphAra jaNAya che. kAraNa ke lAkamAM bIjA nAmathI Rtuo prasiddha che. je A pramANe che-prAva, zarada, hemanta, zizira vasaMta ane grISma anyatra kahyuM paNa che. mRgAdi rAzidvayabhogakAlaH SaDatavaH syu ziziro vasantaH / grISmazca, varSA ca, zaracca tadvat hemantanAmnaH kathitA munindraiH // 3 // sUryane makArAdi berAzinA bhoga kemathI AdityAdi chatue kahela che. tene kama A pramANe cha-AA2 (1) 1sata (2) zrIbha (3) varSA (4) 226 (5) umanta (6) m| prakAranA kramathI kahela che. game tema hoya amAre te janasiddhAMtAnusAre ja kahevAnuM che ethI A siddhAnta pramANe yakta nAma pramANeja jatuonA nAma kahyA che. kahyuM paNa che- (pA usa vAsAratto sarao hemata vasaMtagimho ya, eTa khalu chadhi uU jiNavaradiTTA mae sidrA) // 1 // mAyAvRT varSA; 226 mata, pasata bhane zrIbha nAmavANI 7 Rtum| zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam jainAcAryaiH diSTAH-upadiSTAH-kathitAH santi / mate-jainAcAryANAM mate tu siddhA-anena krameNaiva SaT RtavaH pratipAditAH jainazAstrasammatAzca santi / arthAt Rtavo dvividhAHsUryavi zcAndratavazva, tatra prathamoditasya sUryauvaktavyatA prastUyate-ekaikasya sUryauH parimANaM khalu dvau sauramAsau, sauramAsadva yasya parimANaM khalu madhyamamAnenaikaSaSTirahorAtrAH bhavanti, yato hi ekaikasya sauramAsasya parimANaM madhyamamAnenaiva sAtriMzadahorAtrA stena mAsadvayasya parimANam-303+3=61 eka SaSTirahorAtrA iti siddhayati / uktacAnyatrApi'be AiccA mAsA egaTTI te bhavaMtahorattA / eyaM uu parimANaM avagayamANA jiNAviti' // 1 // chAyA-dvau Adityau mAsau ekapaSTiste bhvntyhoraatraaH| etad Rtu parimANam avagamyamAnA jinA bruvanti // 1 // iti, ___ arthAd dvAvAdityamAsA vekapaSTira horAtmako bhavataH-AdityamAsadvayasya parimANamekapaSTirahorAtrA bhavanti / eyaM' etat-pratipAditapramANameva 'uu parimANaM'-RtuparimANamprAvRd-varSA zarada hemanta, vasanta evaM grISma nAmavAlI chahoM RtueM jainAcAryoMne upadRiSTa kI hai jinasiddhAntAnusAra isI krama se chahoM RtueM pratipAdita kI hai, evaM ye hI RtueM jainazAstroM se sammata hai| arthAt RtueM do prakAra kI kahI hai sUrya RtueM evaM cAMdra RtueM unameM prathama kahI huI sUrya RtuoM kA kathana kiyA jAtA hai-eka eka sUryaRtukA parimANa do sauramAsa hotA hai do sauramAsa kA parimANa madhyasa bhAnase ikasaTha ahorAtra hote haiM, kAraNa kI eka eka sauramAsa kA parimANa madhyamamAnase sADe tIsa ahorAtrakA siddhakiyA hai| anyatra kahA bhI hai be AiccA mAsA egaTThI te bhvNthorttaa| evaM uuparimANaM avagayamANA jiNAviti // 1 // arthAta do AdityayAsa ikasaTha ahorAtra parimANavAlA hote haiM / (evaM) yaha pratipAdita pramANa hI (u uparimANaM) ikasaTha ahorAtra parimANa hI RtujainAcAryoe upadezela che. ane jaina siddhAntAnusAra Aja pramANenA kamathI chae Rtuo pratipAdita karela che. ane Aja hatuo jainazAstrothI sammata che arthAt Rtuo be prakAranI kahela che. sUrya Rtu ane cAMdra hatu temAM pahelAM sUrya tunuM kathana karavAmAM Ave che. eka eka sUrya tunuM pramANa be sauramAsanuM che be sauramAsanuM parimANa madhyamAnathI ekasaTha ahorAtranuM hoya che, kAraNake ekaeka sauramAsanuM pramANa madhyamamAnathI sADatrIsa ahorAtranuM siddha karela che. anyatra kahyuM paNa che. be AiccaH mAsA, egaTTI te bhavaMta horattA evaM uu parimANaM avagayama NA jiNaviti // 1 // arthAt be sUrya mAsa ekasaDa ahorAtra pramANanA heya che, (pUrva) A pratipAdita pramANaja zrI suryaprajJapti sUtra: Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 sUryaprajJaptisUtre ekapaSTirahorAtra-parimANameva RtuparimANamapi bhavatItyavagaNayantaH-gaNitadizA pramANayanto jinA:-jainAcAryA:-jainazAstrakarttAro vidnti-jaannti-prtipaadyntiityrthH|| atha ihaiva punaranyatrApi pUrvAcArya rIpsita sUryAnayane karaNagAthA pratipAditA vartate, sA'pi karaNagAthA vinayavinItAn ziSyAn anugrahItu mupadazyate-'sUra uussANayaNe pavvaM paNNarasa saMguNaM NiyamA / tahiM saMkhitaM saMtaM bAvadvibhAgaparihINaM // 1 // duguNekaTThIijuyaMbAvIsasaeNa bhAie NiyamA / jaM laddhaM tassa puNo chahi hiyasesaM uu hoi // 2 // sesANaM aMsANaM ve hi u bhAgo hi tesiM jaM laddhaM / te divasA nAyavvA hoti pavattassa ayaNassa' // 3 // chAyA-sUrya RtorAnayane parvapaJcadaza saMguNaM niyamAt / tatra saMkSiptaM sat dvASaSTibhAgaparihInam // 1 // dviguNamekaSaSTayAyutaM dvAviMzatizatena bhAjitaM niyamAt / yallabdhaM tasya punaH paibhihatazeSam Rtu bhavati // 2 // zeSANAmaMzAnAM dvAbhyAM tu bhAgAbhyAM teSAM yallabdham / te divasA jJAtavyA bhavanti pravartakasyAyanasya // 3 // ___ arthatAsAM karaNagAthAnAM vyAkhyAmu khenAkSarArthagamanikA kriyate sUryasya-sUryasambandhinaH RtorAnayane jJAnArtha, parva-parvasaMkhyAM niyamAt-nizcayena-nizcayarUpeNa paJcadaza saMguNaM kartavyaM-paJcadazabhi guNanIyam yatohi paJcadazatithibhirekaM parva bhavati ataH parvANAM paJcadaza tithyAtmakatvAt parvasaMkhyAnaM paJcadazabhirguNanIyam // iyamatra bhAvanA-yadyapi Rtava ASADhAdi prabhavAstathApi yugapravarttane zrAvaNabahulapakSasyAdeH pratipada Arabhya vidhIyate, tato parimANa kahA gayA hai| arthAt gaNitaprakriyA se jainAcAryoM ne pramANabhUta mAnA hai| isa viSaya meM pUrvAcAryoM ne anyatra icchita sUrya lAne ke hetu se karaNagAthA pratipAdita ki hai-(sUra uussANayaNe) ityAdi isa karaNa gAthA kA vyAkhyA rUpa se akSarArtha kahA jAtA hai-sUrya saMbaMdhI RtuoM ko jAnane ke liye parva saMkhyA ko niyama se-nizcitapane se paMdraha se gaNA kare kAraNa kI paMdraha tithiyoM kA eka parva hotA hai, ataH poM paMdraha tithyAtmaka hone se parvasaMkhyA ko paMdraha se guNA karanA cAhiye / isakI bhAvanA isa prakAra se haiM-yadyapi RtueM ASADhAdi se lIjAtI hai to bhI yuga kA AraMbha zrAvaNa kRSNapakSa kI pratipadA se Arambha karake hotA hai| ataH (uu parimANa) AA5 mahArAja paribhAgar RtuparibhA va cha. arthAt Nita praJyiAthI jainAcAryoe pramANabhUta mAnela che. A saMbaMdhamAM pUrvAcAryoe anyatra Icchita sUrya lAvavAnA itathI ||2||thaa pratipAdita 428 che. (sUra uUssANayaNe) tyAdi 2 // 425 thAno vyA khyArUpa artha ahIM kahevAmAM Ave che-sUrya saMbaMdhI Rtuone jANavA mATe parvasaMkhyAne niyamathI eTale ke nizcitapaNAthI paMdarathI guNAkAra kare kAraNake paMdara tithInuM eka parva thAya che. tethI parva paMdara tithirUpa hevAthI parvasaMkhyAno paMdarathI guNAkAra karavo joIe tenI bhAvanA A pramANe che-je ke tuMo aSADhAdimAsathI levAmAM Ave che. te paNa zrI suryaprajJapti sUtra: Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam 471 yugAditaH pravRttAni yAni yugAni - parvANi tatsaMkhyA paJcadaza guNA kriyate, kRtvA ca tatraparvaNAmupari vivikSitaM dinamabhivyApya yAstithayastAH saMkSiptaM sat - saMkSipyante ityarthaH tataH 'bAvabhAgaparihINaM' dvASaSTibhAga parihInaM, yatohi pratyahorAtra me kaikena dvASaSTibhAgena parihIyamAnena niSpannA ye avamarAtrAste'pi upacArAdatra dvASaSTibhAgAstaiH parihInaM karttavyaM parvasaMkhyAnamiti / tata 'dugu NekaDIijuyaM' dviguNamekapaSTayA yutaM - prathamaM tatsaMkhyAnaM dvAbhyAM guNanIyaM, guNayitvA ca ekaSaSTyA yutaM kriyate / tataH 'bAvIsasaeNa bhAie' - dvAviMzati zatena bhakte, niyamAt - nizcayAt dvAviMzena zatena bhAjite sati 'jaM laddhaM tassa puNo chahi hiyasesaM uU hoi' yallabdhaM tasya punaH Sar3abhirhatazeSam Rtu bhavati // arthAt dvAviMzena zatena vibhAjite sati yallabdhaM bhavet tasya punaH - tasmin punaH pabhirbhAgehRte sati yaccheSaM saH-zeSarUpo rAziranantarAnItaH Rtu rbhavati / ' sesA gaM aMsANaM' - zeSANA maMzAnAmyespi urvaritAzrAMzAH zeSA uddharitA steSAM zeSANAm aMzAnAmityarthaH ' behi u bhAgehiM' 1 yuga kI Adi se pravarttamAna jo parva hai usako saMkhyA ko paMdraha se guNA karake una parvoM ke Upara vivakSita divasa milA kara jo tithi Ave ve saMkSipta karake (bAvabhAgaparihINaM) prati ahorAtra meM eka eka bAsaThiyA bhAga kama karake jo ahorAtra niSpanna hote haiM ve bhI yahAM para upacAra se bAsaThiyA bhAga kahate haiM ataH utanI parvasaMkhyA ko kama kareM tatpazcAt (duguNekaDII juyaM ) prathama usa saMkhyA ko dose guNA kare guNA karake usake sAtha ikasaThako joDe taspazrAt (bAvIsasaeNa bhaie) ekaso bAvIsa se bhAga kare (jaM laI tassa puNo chahihiya sesaM uU hoI) jo labdha hotA hai chaha se usako haraNa kare tatpazcAt jo zeSa rahe vaha Rtu saMkhyA hotI hai / arthAt ekaso bAvIsa se bhAga karane se jo bhAga Ave usakA phirase chaha se bhAga kare pazcAt jo zeSa rUpa rAzi Ave usako Rtu saMkhyA jAne, (sesANaM asANaM) jo Upara ke aMza hote haiM yuganA AraMbha zrAvaNavada ekamathI thAya che. tethI yuganI AdithI pravata mAna je pa che, te saMkhyAnA paMdarathI guNAkAra karavA pachI e pa mAM vivakSita divasa meLavIne te pachI je tithi yAve tene saMkSipta urIne (vAvaTThi bhAgaparihINaM) pratye! ahorAtramAM ! ye mAsahiyA bhAga Adeza karIne je aheArAtra Ave tene paNa ahI' upacArathI bAsiyA bhAga kahe che. tethI bheTalI parva saMdhyAne ubha eravI te pachI (duguNekaTThIIjuya) paDelAM me sabhyAnA methI 22 ara urIne temAM usa ubhezvAM te pachI (bAvIsasaraNaM bhaie) yeseo mAvIsathI lAga 12ve| (jaM laddha tassa puNo chahiiya sesaM uU hoI) ne saca thAya che tenA chathI bhAga karavA te pachI je zeSa rahe te Rtu saMkhyA jANavI arthAt ekase bAvIsathI bhAga karavAthI je bhAga phUla Ave tenA pharIthI chathI bhAga karavA te pachI zeSa rUpa je zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 sUryaprajJaptisUtre dvAbhyAMtu bhAgAbhyAm - dvAbhyAM bhAge hRte sati yallabdhaM te divasA : 'NAyavvA' jJAtavyAH 'hoti' bhavanti 'pavvattassa ayaNassa' pravarttakasyAyanasya - pravarttamAnasya Rto divasAH jJAtavyA ityarthaH / / ityevaM karaNagAthAkSarArthaH // anenaiva karaNagAthAkSarArthAdhAreNa samprati karaNabhAvanA kriyate tatra yuge prathame dIpotsave kenApi pRSTaM yat - kaH sUryartturanantarAnIta iti procyatAm ko vA samprati RtuH pravarttate ?, sarvametat sopapattikaM karaNagAthAdizA procyatA2, miti / pratipakSAntodbhava parvasaMkhyA tAvad gaNanIvA bhavet, tatra yugAditaH zrAvaNakRSNapratipadAdita Arabhya dIpotsavaM yAvat saptaparvANyatikrAntAni yAtAni tena parvasaMkhyA: sapta dhiyante tAni ca paJcadazabhirguNyante - 7 X 15 = 105 jAtaM pazcottaraM zatam / tata arad kAle'tikrAnte dvau avamarAtrAvabhUtAm tenAtra dvAbhyAM parihInaM karttavyamiti tathAkriyate-105-2=103 sthitaM pazcAt tryuttaraM zatamiti / etatpunardvAbhyAM guNyate - 103x una zeSa aMzoM ke (behi u bhAgehiM) dose bhAga kare to jo labdha Ave unako divasa (NAyacyA) jAne / ( pavattassa ayaNassa) pravartamAna Rtu kA divasa ( hoMti) hote haiM, isa prakAra karaNagAthA kA akSarArtha kahA hai / 9 1 isa karaNa gAthA ke akSarArtha ke AdhAra se aba karaNa bhAvanA dikhalAI jAtI hai - yuga ke prathama dIpotsava meM koI pUchatA hai ki isa samaya kaunasI sUrya Rtu calatI hai so kahiye athavA kauna Rtu pravartamAna hai ? yaha saba upapatti mAne sapramANa karaNa gAthA meM kahe prakAra se kahiye / to yahAM para pratyeka pakSa ke anta kI parva saMkhyA ko ginanI caahiye| vahAM yuga ke Adi zrAvaNa kRSNa pratipadA se Arambha karake dIpotsava paryanta sAta parva vyatIta hote haiM, ataH parvasaMkhyA sAta hotI hai| una sAta ko paMdraha se guNA kare 7 X 15 = 105 to ekaso pAMca hote haiM, tadanantara itanA kAla bIta jAne para do avamarAtra rAzi Ave tene Rtu saMkhyA lAguvI (sesANaM asANaM) meM uparanA zeSa rahe che. me zeSa mazIna (vehi u bhAgehi ) methI loga urakho te pachI ne sAve tene hivasa (gavtrA) laguvA (pavattaspa ayaNassa ) avartamAna RtunA hivasa (hoti) hoya che. yA rIte karaNagAthAnA akSarA kahela che. A karaNagAthAnA akSarAnA AdhArathI have tenI bhAvanA batAvavAmAM Ave cheyuganA pahelA dvIpeAtsavamAM keI pUche ke A vakhate kaI Rtu cAle che? te kahe| athavA kaI Rtu pravati ta thAya che ? A saba MdhamAM upapatti arthAt sapramANa karaNagAthAmAM kahelA prakArathI kaheA tA ahIM dareka pakSanA aMtanI pasa`khyAne gaNavI joie. ahIM yuganA AraMbha zrAvaNavada ekamathI krIpAtsava paryaMta sAta paryAM vItI gayA hoya che. tethI pasaMkhyA sAta thAya che. e sAtane padathI guNAkAra karavA. 7+15=1 5 A rIte ekaseA pAMca thAya che. te pachI AaA kALa vItyA pachI e ahorAtra thAya che. tethI e zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam 473 2=206 jAte SaDuttare dve zate / atraikapaSTiH prakSipyate-206+61=267 jAte dve zate saptaSaSTayadhike=267 punaratra dvAviMzena zatena bhAgo hriyate--2,26 dvAviMzena zatenadvAviMzatyadhikena zatena bhukte sati labdhau dvau, to paibhirbhAgaM na sahete, atastayorna paibhi rbhAgahAraH syAt , zeSA aMzAstiSThanti trayoviMzatiH teSAmaddhe kRte svalpAntarAdekAdaza addha ca3113 sUryattazca ASADhAdikastenAgataM yat dvau Rtu atikrAntautRtIyazca RtuH samprati pravattate / tasya ca pravatrtamAnasya RtoH ekAdaza divasA atikrAntA dvAdazo vattete / iti siddhayati // athAnyadudAharaNaM yathA-kenA'pi pRSTaM-yuge prathamAyAmakSaya tRtIyAyAM ke RtavaH pUrvamatikrAntAH ? ko vA RtuH samprati pravarttate ? atrocyate-yatahyatra prathamAyA akSayatRtIhote haiM / ataH do kama kare to 105-2=103 pazcAt 103 ekaso tIna rahate haiN| inako phira do se guNA kare 103-2-206 to doso cha hote haiN| usa saMkhyA meM ikasaTha kA prakSepa kare 206461=267 to doso saDasaTha hote haiM ? una doso saDasaTha kA ekaso bAvIsa se bhAga kare 2 ekaso bAvIsa se bhAga kare to do labdha hotA hai / usakA chaha se bhAga nahIM cala sakatA hai ataH chaha se bhAga nahIM karate haiM, zeSa aMza teIsa rahatA hai, usakA AdhA kare to svalpAntara hone se sADe gyAraha 113 hotA hai| sUrya Rtu ASADha Adi se hai, ata: yahAM do Rtu vIta kara tIsarI Rtu pravartita hotI hai aisA kahA jAtA hai, usa pravartamAna tIsarI Rtu kA gyAraha dina vItakara bArahavAM dina cala rahA hai yaha siddha hotA hai / __ aba dUsarA udAharaNa dikhalAte haiM-koI prazna karatA hai-yuga kI prathama akSaya tRtIyA ke samaya kitanI Rtu pahale vIta cukI hai ? yA isa samaya kaunasI Rtu pravartita hotI hai ? isa ke liye kahate haiM -yahAM prathama akSaya ochA karavA 105-2=103 te pachI eka traNa rahe che. tene pharI bethI guNAkAra kare 10+2=206 se zate guNavAthI masone cha 206 thAya che. ye sadhyAmA sesa ubhe21| 206+61=267 to mase sasa thAya che. me mase sasahano meso bhAvIsathI bhAga karavA =2, ekaso bAvIsathI bhAga karavAthI be labdha thAya che. tene chathI bhAga cAlI zakatA nathI. tethI tene chathI bhAga karatA nathI zeSa aMza tevIsa rahe che, tenA ardhA kare te svalpAntara hovAthI sADA agIyAra rU=11 thAya che. sUryaRtu aSADhathI AraMbhIne thAya che. tethI ahI betra, vItIne trIjItu pravartita thaI che. tema kahevAmAM Ave che. e cAlu trIjIRtunA agIyAra divasa vItIne bArame divasa cAle che. tema siddha thAya che. have bIjuM udAharaNa batAvavAmAM Ave che. keI prazna kare ke yuganI pahelI akSaya trIjanA divase pahelAM keTalI Rtu vItI gaI che? agara A samaye kaI rUtu pravartita che? A jANavA mATe kahe che. ahIM pahelAM akSaya triIjanI pahelAM yuganA AraMbhathI zrIsuryapratisUtra : 2. Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 sUryaprajJaptisUtre yAyAH prAk yugasyAdita Arabhya parvANyatikrAntAni ekonaviMzatiH-19 / ata ekonaviMzatiH pRthaka sthApanIyA, paJcadazabhiH pUrvavada guNanIyA ca-19x15-285 jAte paJcAzItyadhike dve zate-285 // atrAkSayatRtIyAyAM pRSTamiti parvaNAmuparitisrastithayo bhavanti, tAH prakSipyante-285+3=288 jAte aSTAzItyadhike dve zate-288 // dvApaghyA eko'vamarAtro bhavati, tenaitAvati kAle'tikrAnte madhyamamAnena paJca avamarAtrAH bhavanti / atastatra paJcapAtyante-288-5283 jAte dve zate tryshiitydhike-283|| ete punAbhyAM guNyante 283 x 2566, jAtAni SaTra SaSTayadhikAni paJcazatAni-566 / etAni punarekaSaSTisahitAni kriyante-566+61-627 jAtAni saptaviMzatyadhikAni SaTzatAni-627 / punareteSAM dvAviMzatyadhikena zatena bhAgo hiyate-=5+... atra labdhAH paJca, te ca SaDalpatvAt SaibhirbhAgaM na sahante, tena teSAM na pibhirbhaaghaarH| zeSAtRtIyA se pahale yuga kA Arambhakarake unnIsa parva 19 vIta cuke haiM / ataH unnIsako prathA rakhe, tathA usako pUrvavat paMdraha se guNAkare:19+15-285 doso pacAsI hote haiN| yahAM para akSaya tRtIyA viSayaka prazna kiyA hai, ataH parva ke Upara tInatithi hotI hai| usako isake sAtha joDe to 285+3=288 do so aThAsI hote haiM 288 / bAsaTha tithi se eka avamarAtra hotA hai, ataH itane kAla meM madhyamAna se pAMca avamarAtra hote haiM / ataH usameM se pAMca choDadeveM=288-5283 to doso tirAsI hote haiM 283 / inako phira do se guNAkareM 283+2=566 / to pAMca so chiyAsaTha 566 hote haiM / inake sAtha ikasaTha joDe-566+61-627 to chaso sattAIsa hote haiM / isa 627 / chaso satAisa ko ekaso bAIsa se bhAga kare 33=5+ yahAM pAMca labdha hote haiN| vaha chaha se nyUna hone se chaha se bhAga nahIM kara sakate ataH usakA chaha se ogaNIsa 19 pa vItelA hoya che. tethI ogaNIsane alaga rAkhavA tathA tene pUrvanI jema paMdarathI guNAkAra karavo 19+13=285 te baso paMcAzI thAya che. ahIM akSayatrIjanA saMbaMdhamAM prazna karela che. tethI parvanA upara traNa tithI thAya che, tene A saMkhyAnI sAthe meLavavI te 285+3=288 base aThayAsI thAya che. 288 bAsaTha tithIthI eka avamAtra (kSayatithi) thAya che tethI ATalA kALamAM madhyamAnathI pAMca avamAtra (kSayatithi) thAya che. tethI temAMthI pAMca choDI devA 288-2=283 jethI A zata masAtryAzI thAya che. 2831 mAnI zathI thI gumA2 42v| 283+2=596 jethI A rIte pAMca chAsaTha thAya che. pada dA AnI sAthe ekasaThanI saMkhyAne meLavavI pada6+410 627 jethI chaso satyAvIsa thAya che A da27 satyAvIsane eka bAvIsathI bhAga karavA rU-pI te ahI pAMca Ave che. te chathI ochA hovAthI chathI bhAga thaI zakatuM nathI. tathA sattara zeSa rahe che e sattara aMzane levA ene zrIsuryapratisUtra : 2 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam 475 stiSThanti saptadaza tetvaMzA uddharanti saptadaza-17 / eteSAmaH kRte==83 jAtAH sArddhA aSTau ata AgataM yat paJca Rtavo'tikrAntAH, SaSThasya ca RtoH pravarttamAnasyASTau divasA gatAH, navamo divasaH samprati pravartate, tasyApyarddha gatamiti sarvamatra dhUlIkarmaNA sphuTamupapadyate // athAnyadudAharaNam-yathA kenApi pRSTaM yat yuge dvitIye dIpotsave kiyanta Rtavo'tikrAntA stathA ca kovA RtuH samprati pravartate ? iti / atrocyate-etAvati kAle'tikrAnte sati parvANyatikrAntAnyekatriMzata-31 yatohi ekasmin varSe parvaNAM caturvizati bhavati, yuge ca caturviMzatyadhikaM zatamiti sarva prAk pratipAditaM bhAvitaM ca / tenAtraikatriMzat paJcadazabhiguNyante-314 15=465 jAtAni paJcaSaSTayadhikAni catvArizatAni-465 etAvati kAle'tikrAnte ca dvASaSTayAnupAtena avamAnya niSkrAntAnyaSTau madhyamamAnena / tato'smAdaSTau bhAga nahIM hotA satraha zeSa rahatA hai| una satraha aMza ko leveM 17 lekara satraha kA AdhAkare 8 to sADe ATha hote haiN| isase yaha nirNita hotA hai ki pAMca RtueM vyatIta hokara tathA pravartamAna chaTTiRtukA ATha dinapUrNa hokara navavAM dina pravartita hotA hai| navaveM dinakA bhI AdhA vItacukA hai yaha saba dhUlikarma se spaSTa hojAtA hai| ___ aba dUsarA udAharaNa dikhalAte haiM-koI pUche kI yuga kI dUsarI dIpo. tsavImeM kitanI RtueM vyatIta hui hai ? evaM isa samaya kauna sI Rtu isa samaya pravartita ho rahI hai ? to isake liye kahate haiM itanA kAla vItanepara ikatIsa parva 31 vItacuke haiN| kAraNakI eka varSa meM covIsa parva hote haiN| evaM eka yugameM ekaso covIsa parva hote haiM, ityAdi sarva savistRta kathana pahale pratipAdita karake bhAvita kiyA hI hai / ataH yahAM ikatosako paMdraha se guNAkare 3115465 to cAra so paisaTha hote haiM 465 / itanA kAla vIta jAnepara bAsaTha ke anupAta se arthAt bAsaThatithikA eka avamake hisAba se ATha laIne sattaranA ardhA karavA =8 jethI sADA ATha thAya che. AnAthI e nirNitathAya che ke pAMca rUtuo vItIne cAlu chaThThI rUtunA ATha divase purA thaIne navame divasa cAlu che. tathA navamo divasa paNa a vIti cUkela che. A tamAma dhUlikamathI spaSTa thAya che. have bIjuM udAharaNa batAvavAmAM Ave che. keI pUche ke yuganI bIjI dIpotsavImAM keTalI rUtuo vIti cukela che? ane A samaye kaI rUtu pravatita hoya che te A jANavA mATe kahevAmAM Ave che. eTale kALa vItatAM 31 ekatrIsa parva purA thayela che, kAraNa ke eka varSa mAM vIsa parva hoya che. ane eka yugamAM ekaso vIsa 5rva thAya che. vigere badhuM ja vistAra pUrvakanuM kathana pahelAM pratipAdita karIne bhAvita karela ja che. tethI ahI 31 ekatrIsane paMdarathI guNAkAra kare. 31+13=465 tethI cAraso pAMsaDa thAya che. 46 pA ATale kALa vItyA pachI bAsaThanA anupAtathI arthAta bAsaTha tithine zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 sUryaprajJaptisUtre pAtyante-465-8457 sthitAni-saptapaJcAzadadhikAni catvArizatAni=457 / / etAni ca pUrvayuktyA dviguNitAni kriyante-457+2=914 jAtAni caturdazottarANi navazatAni-914 punaratraikaSaSTiH prakSipyante-914+61=975 jAtAni pazcasaptatyadhikAni navazatAni / punareteSAM dvAviMzatyadhikena zatena bhAgo hriyate-975-7 +12. atra labdhAH sapta, zeSAstiSThanti upariSTAdaMzA uddharanti ekaviMzatyadhikaM zatam-121 / asmin zeSarAzau dvAbhyAM bhAge hRte sati-121606 labdhAH sArdhAH SaSTiH, labdharAzi tulyAnAM saptAnAM ca RtUnAM SaDbhirbhAge hRte sati 1+ atra labdha eka stenaikaH saMvatsaro'tikrAntaH / upariSTAcca tiSThatyekastenekasya saMvatsarasyopari prathamaH prAvRha nAmA RturapyatikrAntaH / pravarttamAnasya dvitIyasya zaradRtoH SaSTi dinAnyatikrAntAni, ekaSaSTitamaM dinaM ca samprati pravarttamAna stiSThatIti |-ev manayaiva yuktyA anyatrApi svabuddhivaizadhena bhAvanA vidheyeti // avama madhyamAna se vyatIta hogaye haiM / ataH isameM AThako kama kare-46588 =457 to cAraso satAvana hote haiM 457 / isa saMkhyAko pUrvakI yukti ke anusAra dagunAkare 457+2=914 to navaso caudaha hote haiN| inameM ikasaThakA prakSepakare 914+61-975 navaso paMcahattara hote haiN| isako ekaso bAvIsa se bhAgakare 12723 yahAM sAta labdha hote haiM evaM Uparake aMza ekaso ikkIsa lAve 121 / isa zeSa rAzikA dose bhAgakare 3603 to sADe sATha labdha hote haiN| landharAzi jo sAta hai usa sAta RtuoM ko chaha se bhAga kare to 1: eka labdha hotA hai / vaha eka saMvatsara vyatIta ho gayA hai / upara jo eka rahatA hai usase eka saMvatsake Upara prathama prAvRT nAma vAlI Rtu vIta gai evaM pravartamAna dUsarI zaradRtukA sATha divasavItakara ikasaThavAM divasa isa samaya pravRta hotA hai / iso yukti se anyatra bhI apane manase bhAvanA bhAvita krleveN| eka avama e hisAbe madhyamAnathI ATha avama vItI cukela hoya che. tethI uparanI saMkhyAmAM ATha ochA karavA 465+4=457 jethI cArase satAvana rahe che. 457 A saMkhyAne pahelAnI yukti anusAra bamaNI karavI. 457+2=914 te navacauda thAya che. temAM 61 ekasaTha umeravA 914+61=975 jethI navaso paMcotera thAya che. A saMkhyAno meso mAvIsathI maa||42 423 // 6557133 thI sAta mAva cha. tathA 752nA mese| ekavIsa 121 aMza lAve A zeSa rAzino bethI bhAga kara ra =60 te sADIsADa labdha thAya che. labdharAzI je sAta che. te sAtarUtune chathI bhAga karavo =1+jethI eka Ave che. AthI eka saMvatsara vItI gayuM che. temaja upara je eka rahe che tethI eka saMvatsara upara pahelI prAvRt nAmanI rUtu vIti gaI ane cAlu bIjI zaradratunA sATha divasa vItIne ekasaThame divasa A vakhate cAlu hoya che. Aja yuktithI bIje paNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam athAnyat pratipAdyate - pUrvoditAnAm RtUnAM madhyeka RtuH kasyAM tithau samAptimupayAtIti pareSAM praznAvakAzamAzaMkya tat parijJAnAya pUrvAcAryopadiSTAM karaNagAthA mupasthApayati yathA'icchA uU viguNio rUvRNo viguNiAu pavvANi / tassaddhaM hoi tihI jattha samattA uU tIsaM" // 1 // chAyA - icchatu dviguNito rUpono dviguNitastu parvANi / tasyArddha bhavati tithiryatra samastA Rtava striMzat // 1 // 477 vyAkhyAmukhenAsyA gAthAyA akSaragamanikA yathA - icchatta:- yasmin Rtau jJAtumicchA syAt sa iccharttuH sa ca Rturbhiyate, tatazca sA Rtu saMkhyA ' viguNiA' dviguNitA - dvAbhyAM guNanIyA, tasmAcca guNanaphalAt 'rUvRNo' rUpona: - ekena rahitaH kAryaH, tatazca sa rUpono rAzi: 'viguNio' dviguNitaH - punarapi dvAbhyAM guNanIyaH, guNayitvA ca sthAnadvaye sthApanIyaH tataH ekatra sthApito dviguNitAGko yAvAna bhavati tAvantyeva parvANi pratibhAvanI aba anya viSayakA pratipAdana kiyA jAtA hai- pUrva kathita RtumeM kaunasI Rtu kaunasI tithi meM samApta hotI hai / isa prakAra anya ke praznAvakAza kI AzaMkA karake usako jAnane ke liye pUrvAcArya kathita karaNagAthA kahate haiM icchA uU viguNio rUvUNo viguNiAu pavvANi / tassaddhaM hoi tihI jattha samattA uUtIsaM // 1 // vyAkhyA ke bahAne se isa gAthAkA akSarArtha isa prakAra se haiM / jisa Rtuko jAnanA cAhe vaha icchatu kahA jAtA hai / usa Rtuko lekara usaRtu kI saMkhyAko (faguNayA) dose guNAkare usa guNanaphalase (rUNo ) ekanyUna kare to vaha rUponarAzi (viguNiyo) phirase dose guNAkare evaM guNA karake do sthAna meM rakkhe tatpazcAt ekarakkhA huvA dviguNatAGka jitanA hotA hai, utane sva kalpanAthI bhAvanA karI samajI levu. have zrI kta viSayanuM pratipAdana karavAmAM Ave che. pahelAM kahela rUtumAM kaI rUtu kaI tithimAM samApta thAya che? A rItanA anyanA praznAvakAzanI zakA karIne te jANavA mATe pUrvAcAye kahela karaNa gAthA kahevAmAM Ave che. icchA uU viguNio ruvago viguNaAu pavvANi / tassaddha hoitihI jattha samattA uUtIsaM // // vyAkhyAnA bahAnAthI AgAthAne akSarAtha A pramANe che, je rUtune jANavI hAya te dhancha muDevAya che se 3tune bane me itunI saMdhyAno (viguNiyAM) methI zuzuara udy| ane se guNuna iNathI (yUgo me gorakhA 1 me iponarAzinA (viguNiyo ) pharIthI bethI guNAkAra karavA ane guNAkAra karIne be sthAnamAM rAkhavA te pachI eka tarapha zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - LRAMPA 478 sUryaprajJaptisUtra yAni-draSTavyAni-avagantavyAni // dvitIya sthAne sthApitasya tasya dviguNIkRtasya pratirAzi tasya rAzeraddha karaNIyaM taccA? yAvadbhavati tAvatya stithayaH pratipattavyAH-paribhAvanIyAH jJAtavyA ityarthaH 'tassaddhaM hoi tihI' tasyAI bhavati tithirityuktatvAt / / 'jattha' yatra-yAsu tithiSu 'samattA uU tIsaM' samastA RtavastriMzat / arthAt samAgatAsu tithiSu yugabhAvina striMzadapi RtavaH samApti mupagacchantIti karaNagAthAkSarArtha iti, udAharaNamsamprati bhAvanA kriyate yathA kila-prathama Rtu AtumiSTo vartate, yuge kasyAM tithau prathama RtuH pravRDlakSaNarUpaH samAptimupagacchediti kazcit pRcchettadA tatraikaM dhruvAkaM dhyeyaM, dhRtvA ca sa dhruvAko dvAbhyAM guNanIyaH-1+2=2 guNite ca jAte dve rUpe, te ca dve rUpone kriyete2-1=1 jAtamekaM rUpam, idaM ca bhUyo'pi dvAbhyAM guNanIyam-1+2=2 guNite ca jAte dve rUpe, te pratirAzyete-sthAnadvaye sthApayitavye, punazca tayoraH karaNIye, kRte cAH 31 hI parva jAnanA cAhiye / dUsare sthAna meM rakkhAhuvA evaM dugunAkiyA huvA usako pratirAziko usarAzi se AdhAkare to vaha ardhA jitanA hotA hai, (tassaddhaM hoI tihIM) yaha kathana se utanI tithiyAM jAnanI cAhiye / (jattha) jinatithiyoM meM (samattA uU tIsaM) samasta RtueM tIsa hotI hai arthAt samAgata tithiyoM meM yugabhAvinI tIsa RtueM samApta hotI hai, isa prakAra karaNagAthA kA akSarArtha kahA hai / ___ aba udAharaNa pUrvaka bhAvanA karate haiM jaise ki-pahale RtujAnalenI cAhiye yugakI kauna tithimeM pahalI Rtu prAvRTa samApta hotI hai ? isa prakAra koI pUche to eka dhruvAGka rakkhe, rakhakara usa dhruvAMkako dose guNA kare=1+22 guNA karane se do hote haiM, una domeM se ekanyUnakare=1-21 to eka rahatA hai| isako phirase-dose guNAkare 1+2-2 to do hote haiN| unako dosthAna meM rakkhe / pazcAt usakA AdhAkare ardhA karane se 31 eka hotA hai / isa prakAra rAkhela dviguNitAMka jeTalA thAya eTalA parva samajavA bIjA sthAnamAM rAkhela ane bamaNA 42 tene pratye4 zazine ye sadhyAnI mA 42vA to te ardhA tt| thAya (tassaddha hoI tihI) mA 4thanathI maTakI tithiyo samapI. (jattha) 2 tithiyomA (samattA uU tIsa) 5dhI 3tu trIsa DAya che. arthAt mAvasa tithiyobhA yuga samadhinI bIsa rUtuo samApta thAya che. A rIte A karaNagAthAne akSarArtha thAya che. have tenI udAharaNa pUrvaka bhAvanA kahevAmAM Ave che.-jemake pahelAM rUtuo jANI levI joIe yuganI kaI tithimAM pahelI prAr tu samApta thAya che? A rIte koI prazna kare te eka dhruvAMka rAkhe ane pachI e vAMkane bethI guNAkAra kara=+=ra guNAkAra karavAthI be thAya che. e bemAMthI eka eka kara=1-2=1 jethI eka rahe che. Ane pharIthI bethI guNAkAra karavo 182=tethI be thAya che. tene be sthAnamAM rAkhavA te pachI tenA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam jAtamekaM rUpam, ataAgataM yugAdau dve parvaNI atikramya prathamAyAM tithau-pratipaditithaukRSNapratipadi tithau prathama RtuH-prAvRT nAmA RtuH parisamAptimagamata / tathA ca dvitIye Rtau tithiM jJAtu micchati cettadA dhravADI dvau pariguNIyau sa ca sthApito dhRtazca dhruvAko dvAbhyAM guNanIyaH 2x24 guNite ca jAtA zcatvAra ste ca rUponA vidheyAH-4-1-3 kRte ca rUpone jAtAtraya ste ca bhUyo'pi dvAbhyAM guNanIyAH-342-6 guNitAzca jAtAH paT-6, ete pratirAzyante-sthAnadvaye sthaapynte-6|6 pratirAzigatAnAM paNNAzcAddhaM vidheyam -3 labdhAstrayaH-3 ata AgataM yugAditaH paTU parvANyatikramya tRtIyAyAM tithau-kRSNa pakSasya tRtIyAyAM tithau (mAsAnAM kRSNAditvAt) dvitIya RtuH zaradrUpaH parisApti mupagacchet // iti / tathA tRtIye Rtau tithenimicchA cet tadA tatra trayo dhruvAGkAH parikalpanIyAH, dhRtAzca te trayo dhruvAGkAH dvAbhyAM guNanIyAH-3 x 2=6 guNite ca jAtAH yaha jJAta hotA hai ki yuga kI Adi meM do parva vIta ke pahalI pratipadA tithi meM arthAt kRSNa pratipadAtithimeM pahalI prAvRT nAmakI Rtu samApta hotI hai / tathA jo dUsarI RtukI tithi jAnanA cAhe to dhruvAGka do ko guNA kare tathA vaha sthApita evaM dhRta dhruvAMka dose gaNitakare 2+2=4 to cAra hote haiN| unameM se ekanyUna kare=4-1=3 rUpona karane se tIna rahatA hai / usako phirase dose guNAkare-3+2=6 guNAkaranese chaha hote haiM / unake pratirAzike aMtameM do sthAnameM rkkhe-6|6| pratirAzi gata usasaMkhyAkA AdhAkare =3 to tIna hote haiM 3 / isase yaha jJAta hotA hai ki yugakI Adise cha parvako vItAkara, tIsarItithi meM arthAt kRSNapakSakI tIsarItithi meM (mAsakRSNAdi hone se) dUsarI zaradRtu samApta hotI hai| tRtIya Rtu kI samApti tithiko jAnanA cAheto yahAM para tIna dhruvAMka ardhA karavA. rU 1 ardhA karavAthI eka rahe che. AthI e jaNAya che ke-yuganI AdimAM be parva vItAvIne pahelI ekamanI tithimAM arthAt kRSNa pratipadA tithimAM pahelI vAvRdra nAmanI rUtu samApta thAya che tathA jo bIjI rUtunI tithine jANavI hoya te yuvakano bethI guNAkAra kare. tathA e sthApita ane dhruta dhuvAMkane bethI guNAkAra kare. 242=4 cAra thAya che. temAMthI eka ocho kara.=4-1=3 rUpina karavAthI traNa bace che. tenA pharIthI bethI guNAkAra kare. 34ra6 guNAkAra karavAthI cha thAya che. dA tene dareka rAzinA aMtamA be sthAnamAM rAkhavA 66 prati rAzigata te saMkhyAnA ardhA karavA. [=3 jethI traNa thAya che. AnAthI ema jaNAya che ke-yuganA AraMbhathI cha parva purA karIne trIjI tithimAM arthAt kRSNa pakSanI trIjI tithimAM (kAraNa ke mAsano AraMbha kRSNapakSathI hovAthI) bIjI zaradarUtu samApta thAya che. trIjI rUtunI samApti tithine jANavI hoya te tyAM traNa dhuvAMkanI kalpanA karavI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre SaT | ca rUponA vidheyAH 6-1 =5 rUpAne kRte sthitAH paJca = 5 ete bhUyo'pi guNanIyAH 5 x 2 = 10 guNitAca jAtAdaza te pratirAzyante= sthAnadvaye sthaapynte10|10| ekatra pratirAzigatAnAJzcArddha karaNIyam =5 atra labdhAH paJca / ata AgataM yat yugAdita Arabhya dazAnAM parvaNAmatikrame sati kRSNapaJcamyAM tithau tRtIya Rtu: hemanta lakSaNarUpo hemantanAmA RtuH parisamAptimupagacchediti sarvaM dhUlIkarmaNA pratyakSa mupapadyate // atha SaSThe Rtau jJAtumiSyamANe dhruvAGkAH pavijJeyA ste ca pUrvoktaprakriyayA gAthoktAdizA dvAbhyAM guNanIyA: - 6 + 2 = 12 guNitA jAtA dvAdaza - 12 te ca rUponA vidheyAH 12 - 1 = 11 kRte ca rUpone pazcAttiSThanti ekAdaza te puna rdvAbhyAM guNanIyAH - 11+2= 22 guNitAzca te jAtA dvAviMzatiH 22 sA pratirAzyate - sthAnadvaye sthApyante 22 / 22 kI kalpanA karanI cAhiye / tathA usa dhruvAMkako dose guNAkare 3+2=6 guNA karanese cha hote haiM unameM se rUpa hona kare 6-1 =5 rUponakarane se pAMca 5 rahate haiM, inako phirase dose guNAkare 5 + 2 = 10 guNAkarane se dasa hote hai / unakI pratyeka rAzike antameM do sthAnameM rakkhe - 10 / 10 pazcAt unakA AdhAkare =5 to pAMca hote haiM / isase yaha phalita hotA hai ki yugakI Adi se Arambhakarake dasaparva vItacukane ke bAda kRSNapakSakI paMcamItithi meM hemanta nAmakI tIsarI Rtu samApta hotI hai yaha dhUlikarma se pratyakSa hotA hai aba chaThIRtu viSayaka tithijAnane keliye vicArakare to vahAM para dhruvAGka cha hotA hai / unako gAthA meM kahe anusAra kI prakriyA se dose guNAkare6+2= 12 to bAraha hote haiM una bAraha 12 ko rUpase nyUnakare 12 - 1=11 to pazcAt gyAraha rahate haiM una gyAraha ko dose guNAkare 11 + 2=22 guNAkaranese bAIsa hote hai, usako pratyekarAzike anta meM dosthAna meM sthApita kare 22 / 22 / 480 joie tathA e dhruvAMkanA ethI guNAkAra karavA 3x2=6 guNAkAra karavAthI gha thAya che. temAMthI eka nyUna karavA 6-1-5 rUpeAna karavAthI pAMca rahe che, teneA pharIthI bethI guNAkAra karavA pax2=10 guNAkAra karavAthI dasa thAya che. tene pratyeka rAzinA a MtamAM e sthAnamAM rAkhavA 1010 pazcAt tenA ardhA karavA 16=5 ardhA karavAthI pAMca rahe che. AnAthI ema jaNAya che ke-yuganI AdithI Araba karIne dasa pa vItI gayA che. ane te pachI kRSNapakSanI pAMcamanI tithimAM hemanta nAmavALI trIjI rUtu samApta thAya che. A dhUlIkathI pratyakSa jaNAya che. have chaDI rUtunI samApti tithi jANavA mATe vicAra karavAmAM Ave te te vakhate dhruvAMka cha hAya che, tene gAthAmAM kahela prakArathI tamAma prakriyA karavI jema ke-bethI guNAkAra karavA. 6+2=12 tA mAra thAya che e khAramAMthI eka nyUna karavA 12--1=11 tA agIyAra rahe che. e agyAranA bethI guNAkAra karavA 11+2=22 guNAkAra karavAthI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA su0 75 dvAdazaM prAbhRtam 481 pratirAzitAyAH - sthAnadvaye sthApitAyA stasyA arddha vidheyam - 22+11 kRte cArje jAtA ekAdaza-11 ataH siddhyati yat yugAdita Arabhya dvAvizati parvaNAmatikrage sati ekAdazyAM tithau SaSThaRtuH parisamApti miyAya, saptamazca RtuH pravRtto'bhAvAditi // ekameva paJcavarSAtmake yuge natrame Rtau jJAtu miccheccet navadhuvAGkAH sthApanIyAH gRhItAzca te vAGkAH pUrvaM pratipAditagAyokkadizA dvAbhyAM guNanIyAH - 9 x 2 = 18 guNitAzca te jAtA aSTAdaza - 18 ete ca rUponAH karttavyAH - 18-1-17 kRte ca rUpone jAtAH saptadaza, punarete dvAbhyAM guNanIyA: - 17 x 2 = 34 guNitA te jAtA catustriMzat - 34 sA pratirAzyate - sthAnadvaye sthApyate - 34 / 34 ekatra sthitA dvAbhyAM vibhAjyAH 3 = 17 labdhAH saptadaza / ataH siddhyati yat yugAditaH catustriMzat parvaNAnatikrame sati arthAt - dvitIye saMvatsare pauSamAse saptadazyAM tithau arthAt kRSNAdimAsagaNanAkramAt pauSazukladvitIyAyAM pratirAzike do sthAna meM sthApita unasaMkhyAkA AdhAkare - 22+2=11 to bAisakA AdhA gyAraha hote haiM 11 / isase yaha siddha hotA hai kI yugake Adi se Arambhakarake bAIsaparva vItane ke bAda gyArahavIMtithi meM chaTTiRtu samApta hotI hai, evaM sAtavIM Rtu pravRtta hotI hai| isI prakAra pAMcavarSa vAleyugameM navavIM Rtuko jAnanA cAhe to navabhruvAGka sthApitakare evaM usa dhruvAGgako pUrva kathita gAthoktakrama se doseguNAkare 9 + 2 = 18 guNAkarane se aThAraha hote haiM usameM se eka nyUnakare 18 - 1=17 rUpona karane se satraha hote haiM / una satrahako punaH dose guNAkare 17 + 2 = 34 guNAkarane se cotIsa hote haiM 34 / unako do sthAna meM rakhe - 34 / 34 / usameM se eka sthAna sthitako dose bhAgakare = 17 bhAga karane para satraha hote haiM / isase yaha phalita hotA hai ki yugake Adi se cotaparva vyatIta honepara arthAt dUsare saMvatsara ke pauSamAsa kI saptamItithi khAvIsa thAya che. tene dareka rAzinA aMtamAM e sthAnamAM rAkhavA. 22aa22 dareka rAzimAM rAkhela e saMkhyAne arpI karavI- 22--11 te khAvIsanA ardhA agIyAra 11 thAya che, AnAthI e siddha thAya che ke-yuganI AdithI AraMbha karIne bAvIsa pa vItyA pachI agyAramI tithie cha rUtu samApta thAya che. ane sAtamI rUtu pravartita thAya che, A rIte pAMca varSoMvALA yugamAM navamI rUtunI samApti tithI jANavI hoya te nava dhruvAMka rAkhavA ane e dhruvAMkanA pahelAM kahela gAthAmAM kahela prakArathI ethI guNAkAra karavA +2=18 guNAkAra karavAthI aDhAra thAya che temAMthI eka nyUna kare 18-1=27 rUpeAna karavAthI sattara thAya che. e sattarane pharI bethI guNAkAra karavA 17x2=34 guNAkAra karavAthI cAtrIsa thAya che. 34 tene e sthAnamAM rAkhavA 34134 te paikI eka sthAnamAM rahelanA *thI bhAgAkAra karave 34=17 bhAga karavAthI sattara thAya che. AnAthI e siddha thAya che che ke-yuganI AdithI cAtrIsa pa vItyA pachI arthAt khIjA saMvatsaranA pASa mAsanI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cha82 sUryaprajJasisUtre tithau navamaRtuH parisamApti mupayAyAt, dazamazca prArabdha iti // __ atha triMzattame Rtau jijJAsite sati dhuvAGkAstriMzat kalpanIyAH-30 te ca pUrvavat dviguNA vidheyAH-3042=60 bhyAM guNitAzca jAtA, paSTiH, sA rUponA vidheyA 60-1859 kRte ca rUpone jAtA ekonaSaSTiH, sA puna dvAbhyAM guNanIyA-5942= 118 jAtamaSTAdazora raM zatam, tat pratirAzyate-sthAnadvaye sthaapyte-118|118 ekatra sthApitasya punaraI vidheyam =59 lbdhmekonssssttiH| ataH siddhayati yat paJcavarSAtmakasya yugasyAdito'STAdazottaraM parvazatamatikramya arthAt varSa catuSTayamatikramya paJcamavarSasyaikonaSaSTitamAyAM tithau triMzattama RtuH parisamApti mupayAyAt / atraitaduktaM bhavati paJcame abhivaddhitAkhye samvatsare ASADhamAso'dhimAso bhavet tena ASADhamAsasyaikona SaSTitamAyAM tithau arthAt prathame ASADhe mAse zuklapakSe caturdazyAM tithau kRSNAdimAsagaNanayA prathamamAmeM arthAt kRSNAdimAsa gaNanAkramase pauSa zukla dUsarI (dUja) tithi meM navavIM Rtu samApta hotI hai evaM dasavIM RtukA prAraMbha hotA hai / _ aba tIsavIM RtukI jijJAsA kare to dhruvAMka tIsa hote haiM / 30 / usako pUrvavat dugunAkare 30+2=60 dose guNAkaranese sATha hote haiN| unameM se eka rUpanyUna kare 60-1-59 to unasaTha rahate haiM / unako dose guNAkare 59+2 =118 to ekaso :aThAraha hote haiM / unako pratirAzike aMta meM do sthAnameM rkkhe-118|118 ekatra sthiApita karake usakA AdhAkare 659 to unasaTha hote haiN| isase yaha phalita hotA hai ki pAMca varSavAle yuga ki Adi se ekaso aThAraha parvavIta cukane ke bAda arthAt cAravarSa vItakara pAMcaveM varSa kI ukasaThavIM tithimeM tIsavI Rtu samApta hotI hai| yahAM para yaha kahA jAtA hai ki pAMcaveM abhivardhita saMvatsarameM ASADha mAsa adhika mAsa hotA hai ata: sAtamanI tithie arthAt kRSNapakSathI mAgaNanA kamathI piSa suda bIja tithimAM navamI rUtu samApta thAya che. ane dasamI rUtune prAraMbha thAya che. have trIsamI rUtunI samApti viSe kahevAmAM Ave che. trIsamI rUtunI samAptinI jIjJAsA kare te dhruvAMka trIsa hoya che. 30 tene pUrva kathanAnusAra bamaNA karavA. 3042 =10 mathI guNavAthI sAdhya thAya che. temAMthA me 254 maach| 42vo to 10-15 A rIte ogaNasAITha rahe che. tene bethI guNavAthI 59+2=118 eka aDhAra thAya che. tene pratyeka rAzinA aMtamAM be sthAnamAM rAkhavA 118-118 e pramANe rAkhIne tenA ardhA karavA 136=59 te ogaNasAITha thAya che. tenAthI e phalita thAya che ke-pAMca varSanA yuganI AdithI ekase aDhAra parva vItyA pachI arthAt cAra varSa vItIne pAMcamA varSanI ogaNasAIThamI tithie trIsamIrUtu samApta thAya che. ahIM e pramANe kahevAmAM Ave cheke-pAMcamA abhivardhitasaMvatsaramAM aSADha mAsa adhikamAsa thAya che tethI aSADhamAsanI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 483 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 75 dvAdazaprAbhRtam SADhazuklacaturdazyAM triMzattama RtuH parisamApti mupAyAsIt, vyavahAradizA prathayASADhAparyante triMzattama RtuH parisamApti mupagacchedityarthaH / etasyaivArthasya sukhapratipatyartha pUrvAcAryoMpadarziteyaM gAthA vineyajanAnugrahAyopadayate-'ekkaMtariyA mAsA tihIya jAsu tA uU samappaMti / AsADhAI mAsA bhadavayAI tihI neyA // 1 // chAyA-ekAntaritA mAsAH tithayazca yAsu te RtavaH samApnuvanti / ASADhAdyA mAsA: bhAdrapadAdyAstithayo jnyeyaaH||1|| athAsyA bhAvArthagamanikA vyAkhyA-yatohi sUrya cArAdRtavaH saMbhavanti ataH sUryattacintAyAm ASADhAdayomAsAH pravartavyAH, ASADhamAsAdArabhya RtUnAM prathamataH pravartamAnatvAt ASADhAdayo mAsA draSTavyAH, 'ekkaMtariyA mAsA' ekAntaritA mAsA:-te'pi ASADhAdayo mAsAH ekAntaritAH-ekAntarakrameNaiva pratibodhyA:-ASADha-bhAdrapada-kArtika ASADha mAsakI 59 unasaThavIM tithimeM arthAt prathamaASADhamAsa zuklapakSakI caturdazItithi meM kRSNapakSase mAsa gaNanAse prathamaASADha caudazako tIsavIM Rtu samApta hotI hai| vyavahAradRSTise prathamaASADha ke antabhAgameM tIsavIM Rtu samApta hotI hai / isI bhAvako saralatA se samajhane keliye pUrvAcArya kathita yahagAthA ziSyajanoMkA upakArArtha yahAM para kahate haiM (ekaMtariyAmAsA tihIya jAsu tA uU samapaMti / AsADhAI mAsA bhaddavayAI tihI neyA // 1 // aba isakI bhAvArtharUpa vyAkhyA kahI jAtI hai-sUryake saMcaraNase RtueM hotI hai ataH sUrya RtukI vicAraNA meM ASADhAdi mAsa se RtuoMkA pravartamAna prathama prAraMbhakAla hone se ASADhAdi mAsa se pravRttikareM (ekaMtariyA mAsA) ve ASADhAdimAsabhI ekAntarakramase samajhanA cAhiye / jaise kiogaNasAIDa pamI tithie eTaleke pahelA aSADhamAsanA zukalapakSanI caudazanI tithie kRSNapakSathI mAsa gaNatrIthI pahelA aSADhanI caudaze trIsamI rUtu samApta thAya che. vyavahAra dRSTithI pahelA aSADhanA aMtabhAgamAM trIsamIrUtu samApta thAya che. A bhAvane saraLatAthI samajavA mATe pUrvAcArye kahela A nimnAkta gAthA ziSyajananA upakAra mATe ahIM kahevAmAM Ave che. _(ekkatariyAmAsA tihIya jAsu tA uU samapaMti / AsADhAImAsA bhaddavayAI tihI neyA // 1 // have AnI bhAvArtharUpa vyAkhyA kahevAmAM Ave che. sUryanA saMcaraNathI rUtuo thAya che. tethI sUrya rUtunI vicAraNImAM aSADhAdi mahInAthI rUtuone pravartamAna pahele prA2 mA vAthI apAdAhinAsathI pravRtta thAya che. (ekatariyAmAsA) se aSADhahimAsa paNa ekAtaranA kramathI samajavA joIe jemake aSADha, bhAdara, kArtika, piSa, phAgaNa, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 47 sUryaprajJaptisUtre - pauSa - phAlguna - vaizAkha ityevaM krameNa SaDRtUnAM prArambhamAsA bhavantIti vijJeyAH, tatazca sarvA api tithayo bhAdrapadAdyAH draSTavyA bhavanti, bhAdrapadAdiSu mAseSu prathamAdInA mRtUnAM parisamAptatvAt / tatra yeSu mAseSu yAsu ca tithiSu RtavaH - prAvRDAdayaH sUryasatkAH parisamApnuvanti te ASADhAdayo mAsAstathA bhAdrapadAdyAstAca tithayo bhAdrapadAdi mAsAnugatAH sarvA apyekAntaritAH veditavyA ityarthaH / yathAtra prathamaRtuH prAvRrUpo bhAdrapadamA se parisamAptimupayAti / tata ekaM mAsamazvayug lakSaNamapAntarAle muktvA dvitIye kArtike mAse dvitIyaRtuH varSAlakSaNarUpaH parisamAptimupagacchet / eva mekAntarakrameNa tRtIyaRtu: zaradrUpaH pauSamAse parisamAptimupagacchet / caturtho hemantalakSaNaRtuH phAlgunamAse parisamAptimiyatti, paJcamo vasantarUpaH RtuH baizAkhamAse samAptimupagacchet / SaSTho grISmalakSaNa Rtu: ASADhamAse parisamAptimupayAyAt // evaM zeSA api Rtava eSveva SaTsu mAseSu ekAntariteSu pariASADha, bhAdrapada, kArtika, pauSa, phAlguna, vaizAkha isa prakAra ke kramase chahoM RtuoMkA prArambhamAsa hote haiM / tadanantara sabhI tithiyAM bhAdrapadAdimA sa meM prathamAdi RtuoM kA samApti hone se sabhI tithiyAM bhAdrapadAdi kahI gaI hai / unameM jisamAsa meM evaM jisatithi meM sUrya saMbaMdhi prAvRDAdi RtueM samApta hotI hai ve ASADhAdimAsa tathA bhAdrapadAditithi bhAdrapadAdi mAsAnuvartita hokara sabhI ekAntarita hote haiM / jaise yahAM para pahalI prAvRRtu rUpabhAdrapad mAsameM samApta hotI hai / tatpazcAt : ekamAsa azvayuk lakSaNa apAntarAla ko choDakara dUsare kArtikamAsa meM varSArUpa dUsarI Rtu samApta hotI hai / tadantara ekAntara ke krama se zarada Rtu rUpa tIsarI Rtu pauSamAsa meM samApta hotI hai / cauthI hemanta Rtu phAlgunamAsa meM samApta hotI hai| pAMcavIM vasaMta vaizAkhamAsa meM samApta hotI hai| chaThIgrISmaRtu ASADhamAsa meM samApta hotI hai / isI prakAra zeSa RtueM isI chahamAsoM meM ekAntarita hokara samApta hotI hai / vyvaizAkha A pramANenA kramathI chae rUtunA prAraMbhamAsa thAya che te pachI badhI tithiyA bhAdrapadAdi mAsamAM prathamAdi rUtue samApta thavAthI badhI tithie bhAdrapadADhi kahevAya che. temAM je mAsamAM ane je tithinA sUrya sabaMdhi prAvRDAdi rUtuA samApta thAya che te aSADhAmiAsa tathA bhAdrapadmAdi tithiyA bhAdrapadAdi mAsAnuvati ta thaIne badhIja ekAntarIta thAya che jemakeahI pahelI prAghranUrUtu bhAdaravAmAsamAM samApta thAya che. te pachI eka mAsa AsArUpa apAntarAlane cheDIne bIjA kArtika mAsamAM varSArUpa mIjIrUtu samApta thAya che. te pachI ekAntaranA kramathI zaradraturUpa trIjI rUtu peASamAsamAM samApta thAya che. cAthI hemantarUtu phAgaNa mAsamAM samApta thAya che. pAMcamI vasaMtarUtu vaizAkha mAsamAM samApta thAya che. chaThThI grISmarUtu aSADhamAsamAM samApta thAya che eja pramANe bAkInI rUtu Aja chamAsamAM ekAntarita thaIne samApta thAya che. vyAvahArathI A zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza'prAbhRtam 485 samAptimupagaccheyuH-vyavahArataH parisamAptimApnuvanti, na zeSeSu mAseSu // evameva tithiviSaye'pi niyamo varttate, yathAhi-prathamaRtuH pratipaditithau parisamAptimeti, dvitIyatu stRtIyAyAM tithau parisamAptimupagacchati / tRtIyaRtuH paJcamyAM tithau paripUrNatAmeti / caturthaRtuH saptamyAM tithau parisamAptimupagacchati / pazcamaRturnavamyAM tithau paripUrNatAmeti, SaSThaRtuH ekAdazyAM tithau sampUrNatAmupagacchati, saptamaRtustrayodazyAM tithau paripUrNatAmeti / aSTamaRturamAvAsyAyAM tithau parisamAptimiyatti / ete sarve'pi Rtavo bahulapakSekRSNapakSe parisamAptimApnuvanti / tatazca navamAdayo'STau RtavaH zuklapakSe parisamAptimupayAnti, tatra kRSNapakSe pratipadAdyA viSamAstithayo bhavanti, zuklapakSe ca dvitIyAdyAH samAstithayo jnyeyaaH| yathAtra navamaRtuH zuklapakSasya dvitIyAyAM tithI samAptimupagacchet / dazamazcaturthyAm , ekAdazaH SaSThayAM, dvAdazo'STamyAm , trayodazo dazamyAm , caturdazo dvAdazavahAra se isI prakAra eka eka mAsako choDakara samApta hotI hai zeSamAsoM meM nahIM hotii| isI prakAra tithike viSayameM niyamakahA hai jaise kI pahalI Rta pratipadAtithi meM samApta hotI hai| dUsarI Rtu tRtIyA tithimeM samAsa hotI hai, tIsarI Rtu pAMcavIM tithi meM paripUrNa hotI hai, cauthI Rtu sAtavIM tithi meM samApta hotI hai, pAMcavIM Rtu navamI tithi meM samApta hotI hai. chaThI Rtu gyArahavIM tithi meM samApta hotI hai, sAtavIM Rtu trayodazi tithi meM samApta hotI hai, AThavIM Rtu amAvAsyA meM samApta hotA hai| ye sabhI RtueM kRSNapakSa meM samApta hotA hai, tathA navamI se lekara ATha RtueM zuklapakSa meM samApta hotI hai / kRSNapakSa meM pratipadAdi viSama tithi hotI hai, evaM zuklapakSa meM dvitIyA vagairaha samatithiyAM hotI hai, jaise ki yahAM para navamI Rtu zuklapakSa kI dvitIyA tithi meM samApta hotI hai, dazamI caturthI tithi meM gyArahavI chaTThI tithi meM, bArahavIM aSTamI tithi meM terahavI Rtu dazamI tithi pramANe eka eka mAsane choDIne samApta thAya che. bAkInA mAsamAM samApta thatI nathI eja pramANe tithinA saMbaMdhamAM niyama kahela che jemake pahelI rUtu pratipadA tithie samApta thAya che. bIjIrUtu trIjane divase samApta thAya che. trIjIrU, pAMcame pUrNa thAya che. jethI rUtu tame samApta thAya che. pAMcamI rUtu temane divase samApta thAya che. iTTI rUtu agyAramI tithie samApta thAya che. sAtamI rUtu teraze samApta thAya che. AThamIrUtu amAsane divase samApta thAya che. A tamAma rUtue kRSNapakSamAM samApta thAya che. tathA nAmathI laIne te ATha rUtue zuklapakSamAM samApta thAya che. kRSNapakSamAM ekama trIja ema viSama tithi hoya che. ane zukalapakSamAM bIja cetha vigere samatithi hoya che. jemake ahIM navamI rUtu zukalapakSanI bIjanA divase samApta thAya che. dazamIrUtu cothanA divase agyAramIrUtu chaThane divase bAramIrUtu AThamanA divase teramI rUtu dazamanA divase caudamIrUtu bArazanA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 sUryaprajJaptisUtre myAM mityete saptaRtavaH zuklapakSe samAsu tithiSu parisamAptimApnuvanti ca / kRSNazuklapakSabhAvina ete paJcadaza Rtavo yugasya pUrvArdai prabhavanti parisamApnuvanti ca / tataH punaH pratipAditakrameNaiva zeSA api pazcadaza Rtako yugasya pazcimArdai bhavanti, tadyathA-poDazI RturbhAdrapadamAsasya kRSNapakSasya pratipadi tithau parisamAptimupagacchati / saptadazI RtustRtIyAM kAtikakRSNasya, aSTAdazaH pauSakRSNapaJcamyAm , ekonaviMzatitamaH phAlgunakRSNa saptamyAM, viMzatitamA vaizAkhakRSNanavamyAm , ekaviMzatitamA ASADhakRSNaikAdazyAM, dvAviMzatitamA bhAdrapadamAsasya trayodazyAM, trayoviMzatitamA kAttikakRSNAmAvAsyAyAM tithau parisamAptimupagacchati / evamete SoDazAdayastrayoviMzati paryantA aSTau Rtavo bahalapakSe parisamAptimApnuvanti / tataH paraM zuklapakSe yathA pauSazukladvitIyAyAM tithau caturviMzatitama meM, caudahavIM dvAdazi tithi meM, ye sAta RtueM zuklapakSakI samatithi meM samApta hotI kahI gaI hai| kRSNapakSa evaM zuklapakSa meM hone vAlI ye paMdraha RtueM yuga ke pUrvArddha meM Arambha hotI hai, pazcAt punaH pratipAdita krama se zeSa paMdraha Rtu yuga ke pazcimArdha meM prArambhita hotI hai jo isa prakAra se haiM-solahavIM Rtu bhAdrapada mAsa kI kRSNapakSa kI pratipadA tithi meM samApta hotI hai, evaM satrahavIM Rtu kArtika kRSNapakSa kI tRtIyA tithi meM, aThArahavIM pauSa mAsa kI kRSNapakSa kI paMcamI tithi meM, unnIsavIM phAlguna kRSNa pakSa kI saptamI tithi meM vIsavIM vaizAkha kRSNapakSa kI navamI tithi meM, ikkIsavIM ASADha kRSNa ekAdazI meM, bAIsavIM bhAdrapada mAsa kI trayodazI meM, teIsavIM kArtika mAsa ke kRSNapakSa kI amAvAsyA tithi meM samApta hotI hai| isa prakAra ye solaha se lekara teIsa paryanta kI ATha RtueM kRSNapakSa meM samApta hotI hai| tathA anya sabhI zuklapakSa meM samApta hotI hai, jaise kI-pauSa zukla dUja divase samApta thAya che. A sAtarUtuo zukla pakSanI rAmatithimAM samApta thAya che. kRSNapakSa ane zukala pakSamAM thavAvALI A paMdara rUtuo pakSanA pahelA ardhAbhAgamAM AraMbha thAya che. ane samApta paNa yuganA pUrvArdha bhAgamAM ja thAya che. te pachI pharIthI pratipAdita karela kramathI bAkInI paMdararUtuo yuganA pAchalA ardhA bhAgamAM prAraMbhita thAya che. je A pramANe che. soLamIrUtu bhAdaravA mAsanA kRSNapakSanI pratipadA tithie samApta thAya che. ane sattaramI rUtu kAtika vada trIjanA divase, aDhAramI piSamAsanA kRSNa pakSanI pAMcame ogaNIsamI phAgaNamAsanA kRSNapakSanI sAtamane divase visamI ASADha mAsanA kRSNapakSanI agIyArase bAvIsamI bhAdaravA mAsanI terazanA divase tevIsamI kArtika mAsanA kRSNa pakSanI amAsane divase samApta thAya che. A rIte A soLamIthI laIne tevIsa sudhInI ATha rUtuo kRSNa pakSamAM samApta thAya che. te sivAyanI badhI ja rUtuo ajavALIyAmAM samApta thAya che. jema ke-poSa suda bIjane divase cAvI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza N prAbhRtam RtuH parisamAptiSayAyAt / phAlgunazuklacatuthyIM paJcaviMzatitamaH / vaizAkhazuklaSaSTyAM SaD viMzatitamaH saptaviMzatitamA'STamyAm aSTAviMzatitamA dazamyAm, ekonatriMzattamA dvAdazyAM, triMzattamazcaturdazyAmityevamete sarve'pi yugokAkhiihatako yugasyaikAntariteSu mAseSu tithiSu ca : ekAntaritAsu parisamAptimupayAnti / eteSAM ca RtUnAM candranakSatra yogaparijJAnArtha sUrya nakSatrayogaparijJAnArthaM ca pUrvAcAryai ryAni karaNAnyuktAni tAnyapyatra vineyajanAnugrahAyAtra darzitavyAnIti dayante " " tiNi sayA paMcahiyA aMsA cheo sayaM ca cottIsaM gAi vi uttaraguNo dhuvarAsI hoi nAyavva // 1 // satahi addha khitte duga tiga guNiyA same bidaDha khette / aTThAsI puso mojjhA abhiimmi bAyAlA // 2 // eyANi sohaittA jaM sesaM taMtu hoi NakkhattaM / ravi somANaM NiyamA tIsai uU samattIsu // " // 3 // chAyA - trINi zatAni paJcAdhikAni aMzAbhchedaH zataM catustriMzam / ekAdizcuttaraguNo dhruvarAzi bhavati jJAtavyaH // 1 // saptaSaSTi rarddhakSetraM dvitrika guNitaM samaM itharddhakSetram / aSTAzItiH puSye zodhyA abhijiti dvAcatvAriMzat // 2 // 487 tithi meM cauvIsavI Rtu samApta hotI hai, phAlguna zukla cautha ko pacIsavIM tithi, vaizAkha mAsa zukla chaTha ko chAIsavIM Rtu, satAIsavIM AThama kI tithi meM, aThAIsavIM dazamI tithi meM, untIsavIM Rtu dvAdazI tithi meM, tIsavI Rtu caudazavIM tithi meM samApta hotI hai, isa prakAra ye sabhI yugokta tIsa RtueM yuga ke ekAntarika mAsa meM evaM ekAntarita tithi meM samApta hotI hai| ye RtuoM kA caMdra nakSatrayoga ke jJAna ke lie tathA sUryanakSatrayoga ke jJAna ke liye pUrvAcAryoMne jo karaNagAthA kahI hai ve yahAM para ziSyajanoM ke upakArArtha dikhalAte haiM (tiNisayA paMcahiyA) ityAdi ye saMpUrNa karaNagAthA saMskRta TIkA vibhAga samI rUtu samApta thAya che. phAgaNa zudra ceAthanA divase pacIsamI tithi vaizAkha mAsanA ajavALIyAmAM chaThThane divase chavvIsamI rUtu satyAvIsamI AThamanA divase acAvIsamI dazamI tithie AgaNatrIsamI :raMtu bArasanA divase trIsamI rUtu caudazanA divase samAsa thAya che, A pramANe A tamAma yugamAM thanArI trIsa rUtue yuganA ekAMtarA mahInAmAM ane ekAMtarI tithie samApta thAya che. A rUtunA ca MdranakSatrayoga jJAnane mATe tathA sUnakSatrayuganA jJAna mATe pUrvAcAryeAMe je karaNagAthA kahela che te ahIMyAM ziSyajanAnugrahAtha khatAvavAmAM Ave che, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre etAni zodhayitvA yat zeSaM tattu bhavati nakSatraM / ravi somayoH khalu niyamAt triMzadRtu samAptiSu // 3 // athAsaMbhAvArthagamanikA vyAkhyA yathA--trINizatAni pazcottarANi-305 aMzAH kSetrANAM vibhAgAH santi, athaiSAmeva vibhAgAnAM spaSTArtha pratipAdayannAha-'cheosayaM ca cottIsaM' chedaH zataM catustriMzaM-chedazcatustriMzaM zatam-catustriMzadadhikena zatacchedena bhAgena chinna-catustriMzadadhikena zatena vibhaktaM yadahorAtraM tasya satkAni paJcottarANi trINizatAni aMzAnAmityarthaH ayameva niSpanno'ko dhruvarAzi bauddhavyaH, epa ca dhruvarAziH 'egAi viuttaraguNo' ekAdidyuttaraguNo'rthAt Isitena RtunA ekAdinA triMzatparyantena (ekasmin paJcavarSAtmake yuge triMzatparyantena (ekasmin paJcavarSAtmake yuge triMzatoH pravartanAt) dhuttareNa-aGkadvayavRddhayA, ekasmAdRto rArabhya tataH paraM dhuttaravRddhana guNena guNyate sma iti guNa:guNayitavyaH tata etasmAd guNanaphalAt zodhanakAni-pUrvoditakrameNa nakSatrANAM zodhanakAni zodhayitavyAni |-asyaiv zodhanakasya pratipAdanArthaM dvitIyAgAthA-'sattaTThi addhakkhitte dugatiga guNiyA same viddhakkhette' / saptaSaSTirarddhakSetraM dvika trika guNitaM samaM dvayarddhameM dI gaI hai, ataH jijJAsu jana vahAM dekhaleveM / yahAM para isakI bhAvArtha rUpa vyAkhyA kahI jAtI hai, jo isa prakAra hai-tInaso pAMca 305 aMza kSetroM kA vibhAga hai, aba ina vibhAgoM ko spaSTa samajhAne ke liye kahate haiM- (cheosayaM ca cottIsaM) ekaso cottIsa se bhAga karake jo Ave usa aMzoM kA tInasau pAMca bhAga yaha niSpanna dhruva rAzI samajheM / isa dhruva rAzi ko (egAI viuttaraguNo) ekAdi se lekara tIsa paryanta kI Rtu se kAraNa kI pAMca varSa vAlA eka yuga meM tIsa RtueM pravartita hotI hai, do aMka kI vRddhi se eka Rtu se AraMbha karake tadanantara do kI vRddhi se guNA karanA cAhiye isa guNana phala se pUrvokta krama se nakSatroM ke zodhanaka ko zodhita kre| isa zodhanaka kA pratipAdana karane ke liye dUsarI gAthA kahate haiM-(sattaTTi addhakkhite dugatiga (tiNNisayA paMcahiyA) ityAdi mA 25deg 4264thA saMskRta ma mAvAmA Avela che, tethI jIjJAsuboe tyAM te joI levI. ahIM tenI bhAvArtha rUpa vyAkhyA kahevAmAM Ave che, je A pramANe che-traNa pAMca 305 aMza kSetrane vibhAga che. e vibhAgAne 258 te samajA bhATe 4 che-(cheo sayaM ca cottIsa) mese| yAvIsathI bhAga karIne je Ave e aMzenA traNaso pAMca bhAga ene niSpanna dhruvarAzi samajavI sA dhruvarAzinA (egAI vi uttaraguNo) methI dAne zrIsudhInI 3tumAne (4 / 265 pAMca varSavALA yugamAM trIsa rUtuo pravartita thAya che.) be aMkanI vRddhithI eka rUtuthI AraMbhIne te pachI enA vadhArAthI guNAkAra karavo A guNana phalathI pUrvokta kemathI nakSatranA zodhanakane dhita karavA. A zedhanakanuM pratipAdana karavA mATe bIjI gAthA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza'prAbhRtam kSetram / arthAd yannakSatram arddhakSetraM tat saptaSaSTayA zodhanakena zodhyaM, yacca nakSatraM samaM samakSetraM tat dviguNyA saptaSaSTayA-6742=134 catustriMzadadhikena zatena-etat tulyena zodhanakena zodhyamityarthaH / dvayarddha-dvayarddhakSetraM-dvitIyamarddha dvayarddha-sArdaikAhorAtraparimitakSetraM nakSatre tat triguNayA saptaSaSTayA-6743=201-ekottarAbhyAM dvAbhyAM zatAbhyAM zodhyate201 etattulyena zodhanakena shodhymityrthH|| atha sUryasya puSyAdIni nakSatrANi zodhyAni bhavanti, candrasya ca abhijidAdIni nakSatrANi zodhyAni bhavantItyuktaM prAka / tatra sUryanakSatrayogacintAyAM puSye-puSyaviSayA'STAzItiH 88 zodhyA bhavanti / evameva candranakSatrayogacintAyA mabhijiti dvAcatvAriMzat-42 zodhanakamuktamasti 'aTThAsIIpusse sojjhA abhiimmi bAyAlA' aSTAzItiH puSye zodhyA abhijiti dvAcatvAriMzadityuktizceti / evaM dvitIyagAthoktadizA niSpannamartha tRtIyayA gAthayA pratipAdayati-'eyANi sohaittAe guNiyA same viddhakkhette) jo nakSatra arddha kSetravAlA hai usako sarasaTha zodhanaka se zodhita kare tathA jo nakSatra samakSetra vAlA hai unakI saDasaTha ko dugunA karake zodhita kare 67 x 134 to ekaso cotIsa hote haiN| itane zodhanaka se zodhita kare, dvayarddha arthAt deDha ahorAtra parimita kSetravAle nakSatra ko triguNita saDasaTha se zodhita kare 6743-201 arthAt (201) doso eka se zodhita kreN| sUrya ke puSyAdi nakSatra zodhita kiye jAte haiN| tathA caMdra ke abhijidAdi nakSatra zodhita karanA cAhiye yaha pahale kahA hI hai| unameM sUryanakSatra yogaciMtA meM puSya nakSatra saMbaMdhi 88 aThAsI nakSatra zodhya hote haiN| isI prakAra caMdranakSatrayoga vicA. raNA meM abhijidAdi bayAlIsa 42 nakSatra zodhya hote haiM, vahI kahA hai-(aTThAsII pusse sojjhA abhiimmi bAyAlA) aThAsI puSya nakSatra saMbaMdhI evaM bayAlIsa abhijidAdi nakSatra zodhya hote haiM / isa prakAra dUsarI gAthA he che(sattaDhi addhakkhitte dugatigaguNiyA same viddhakkhette) he nakSatrI madha kSetra pramANuvANA hoya tene saDasaTha zedhanakathI zedhita karavA tathA je nakSatra samakSetravALe hoya te nakSatrone saDasaThanA bamaNuM karIne zadhita karavA. 6742=134 ekaso trIsa thAya che. ATalA dhanakathI zedhita karavA. dvaya eTale ke deDha aherAtra kSetra pramANuvALA nakSatrane traNa mA 428 sasathI zApita 42vA.-17x3=201. arthAt pse| methI zodhita 42vA. sUryane puSyAdi nakSatre zodhita karavAmAM Ave che. tathA caMdranA abhijIt vigere nakSatro zodhita karavA joIe e pahelAM kahyuM ja che, temAM sUryanakSatrayAganI vicAraNAmAM puSya nakSatra saMbaMdhI 88 aThayAsI nakSatro zedhya hoya che, e ja pramANe caMdranakSatraganI vicAraNAmAM abhijIt vigere beMtAlIsa 42 nakSatro zedhya hoya che eja kahe che(atttthaasiiii pusse sojjhA abhiimmi bAyAlA) 24yAsI puSya nakSatra saMdhI ane meM tAlIsa abhijIta vigere nakSatro zodhya hoya che. A pramANenA bIjI gAthAne niSpa arthanuM zrI suryaprajJapti sUtra: Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre jaM sesaM taM tu hoi Nakkhatta' etAni zodhayitvA yaccheSaM tattu bhavati nakSatram / etAnipUrvoditAni zodhanakAni-arddhakSetra-samakSetra-dvayarddhakSetraviSayakANi pRthaka pRthak pratipAditAni zodhanakAni nakSatrasya catustriMzadadhikaMzatapramANaM zodhanakaM zudhyatIti tataH zodhyate zodhanakriyayA-739-134=605 pazcAt sthitAni pazcottagaNi SaTzatAni, ebhyaH punarapi zatabhiSA nakSatrasya saptapaSTiparimitaM zodhanakaM zuddhathediti saptaSaSTayA zatabhiSak zodhyate-605-67=538 pazcAt sthitAni aSTAtriMzadadhikAni paJcazatAni / ebhyaH punarapi pUrvAbhAdrapadA nakSatrasya caturviMzadadhikazatapramANaM zodhanakaM parizuddhayediti tathAkriyate-538-134-404 sthitAni pazcAt caturadhikAni catvAri zatAni-404 / punarapyebhya uttarAbhAdrapadA nakSatrasyaikottaraM zatadvayaparimitaM zodhanakaM parizuddhayediti tebhyo'pi dvAbhyAM zatAbhyAmekottarA bhAdrapadA zodhyate-404-201-203 pazcAta sthite zeSe vyuttare dve zate-203 ebhyo'pi catustriMzadadhikaM zataM revatInakSatrasya zodhanakaM parizuddhayediti caturviMzena zatena zodhyate 203-13469 pazcAt sthitA ekonasaptatiH / asmAcchepakA niSpanna artha ko tIsarI gAthA se pratipAdana karate haiM-(eyANi sohaittA jaM sesaM taM tu hoi Nakkhatta) pUrvakathita zodhanaka ardhakSetravAle samakSetravAle dvandha kSetravAle pRthak pRthak pratipAdita zodhanaka nakSatra kA ekaso cotIsa nakSatra zuddha hote haiN| zodhanakriyA se isa prakAra zodhita kiyA jAtA hai739-134-605 isa prakAra zodhana karane se chahaso pAMca bacate hai / inameM se phira se saDasaTha se zatabhiSak ko zodhita kare 605-67= 538 :to pAMcaso aDatIsa rahate haiN| inameM se punaH pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA ekaso cotIsa zodhanaka ko zodhita kareM-538-134404 cAraso cAra bacate haiMinameM se uttarAbhAdrapadA nakSatra ko do so eka se zodhita kare-404-201= 203 to doMso tIna pazcAt rahate 203 / ina meM se ekaso cotIsa se revatI nakSatra ke zodhanaka ko zodhita kare-203-134= 69 to pazcAt 69 una trI thAthI pratipAhana 42 -(eyANi sohaittA jaM sesaM taM tu hoi nakkhattaM) pUrva prathita dhanaka ardhakSetravALA, samakSetravALA dvarArdhakSetravALA alaga alaga zedhanaka nakSatrAnA eka citrIsa nakSatra zuddha thAya che. dhana kriyAthI A pramANe rodhita karavAmAM Ave che. 739-144605 A pramANe zedhana karavAthI chase pAMca 605 bace che, temAMthI pharIthI saDasaThathI zatabhiSaka nakSatrane zadhita karavA 605-67=38 A rIte pAMca ADatrIsa rahe che temAMthI pharIthI bhAdrapadA nakSatranA ekaso cotrIsa zedhanakane zodhita karavA. 538-134=404 cAra cAra bace che. AmAMthI uttarAbhAdrapadA nakSatrane basa ekathI rodhita karavAthI 404-201=203 A rIte base traNa bace che. 203 AmAMthI eka citrAsathI revatI nakSatranA zedhanakane dhanaka karavA. 203-134=99 zadhita karavAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaM prAbhRtam 491 rAzvinI nakSatrasya zodhanakaM na zuddhayati / ataAgatamazvinI nakSatrasya ekonasaptatiM catutriMzadadhikazatabhAgAnavagAhya arthAt etatpramANa mazvinI nakSatrasya bhAgamupasRjya candro dvitIyaM sUrya parisamApayatIti siddhyati / evameva zeSeSvapi RtuSu tattajjijJAsita Rtu saMkhyA tulyAn guNakAn parikalpya tebhya stebhya eva guNakebhyaH sa eva pUrvodito dhruvarAzi:- 305 pazcottarazatatrayarUpo guNanIyaH guNanaphalAdrAze candranakSatrayogacintAyAmabhijidAdInAM nakSatrANAM yathAsambhavAni zodhakAni parizodhyAni / sarvAntime azuddha zodhanakarUpasya nakSatrasya sarvAntimazeSasyAdhastananakSatrasya zodhanakarUpamaGkaM saMsthApya yadbhavet tattulyAn bhAgAnavagAhya candrastat saMkhyakaM sUrya parisamApaye dityavadheyamiti // - yathAtra sattara bacate haiM ina zeSa rAzi se azvinI nakSatra ke zodhanaka zodhita nahIM hotA / ataH azvinI nakSatra kA unasattara ko ekaso cotIsa bhAgoM meM avagAhana kara ke mAne bhoga kara ke arthAt itane pramANavAle azvinI nakSatra kA bhAgoM kA upabhoga kara ke candra dUsarI sUrya Rtu ko samApta karatA hai yaha siddha hotA hai / isI prakAra zeSa RtuoM ke viSaya meM usa usa jijJAsita Rtu ko jAnane ke liye Rtu saMkhyA tulya guNaka ko kalpita kara ke una guNakoM meM se vaha pUrvakathita dhruvarAzi 305 tInaso pAMca ko guNA kare / guNanaphala se rAzi se candranakSatra yoga vicAraNA meM abhijidAdi nakSatroM kA yathAsaMbhava zodhinakoM ko zodhita kara lenA cAhiye / sarva ke anta meM azuddha zodhanaka rUpa nakSatra kA sarvAntima zeSa ke ardhA usa nakSatra kA zodhanaka rUpa aMka sthApita kara ke jo phalita ho utane tulya bhAgoM kA upabhoga kara ke candra utanI saMkhyAvAlI : sUrya Rtu ko samApta karatA hai isa prakAra samajha leveM / AgaNasIttara 69 vadhe che. A zeSa rAzithI azvinI nakSatranuM zeAdhanaka zASita thatu nathI tethI azvinI nakSatranA AgaNasittarane ekaso cAtrIsa bhAgethI avagAhana karIne eTaleke bhAgavIne arthAt du ATalA pramANavALA azvinI nakSatranA bhAgonA upabhAga karIne caMdra bIjI sUrUtune samApta kare che. tema siddha thAya che. eja pramANe khAkinI tunA saMbadhamAM tete jIjJAsita rUtune jANavA mATe rUtuonI saMkhyA kharAkhara guNakanI kalpanA karIne e guNakamAMthI e pahelAM kahela dhruvarAzi 305 traNaseA pAMcanA guNAkAra karavA guNana lathI rAzinA caMdranakSatra caiAganI vicAraNAmAM abhijIta vigere nakSatrAnA yathAyeAgasaMbhava zeAdhanAne zASita karI levuM joie badhAnA aMtamAM azuddha zodhanakarUpa nakSatranA sarvAntima zeSanI nIce e nakSatranA zeAdhanaka rUpa aMkane sthApita karIne je phUla Ave eTalA bhAgonA upabhAga karIne caMdra eTalI sakhyAvALI sUya rUtune sabhAmA che, te samanvu . zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 sUryaprajJaptisUtre triMzattamasUryattajijJAsAyAM guNakarAzistriMzata parikalpanIyaH-30 arthAta ekonadviguNa triMzadekonaSaSTiH-(3042)-1=60-1=59 ayameva ekonaSaSTirUpoguNaH parikalpyaH 'egAi vi uttaraguNo dhuvarAsI hoi nAyavyo' ityuktatvAt / ato'nena guNakarAzinA ekonaSaSTirUpeNa sa eva pUrvodito dhruvarAziH pazcottarazatatrayasaMkhyarUpo guNanIyaH-305 459-guNite ca jAtAni saptadazasahasrAni navazatAni pazcanavatyadhikAni-17995, atra khalu SaSTayadhikaH patriMzacchataparimANaH 3660 eko nakSatraparyAyo bhavati tAdRzAzcatvAraH paryAyAH pUrvoditaguNanaphalarUpAdrAzeH paJcanavatyAdhikanavazatottarasaptadazasahasratulyAcchuddhayanti, atastathA kriyate-3660x4=14640 jAtAni caturdazasahasrANi SaTzatAni catvAriMzadadhikAni-14640 etAni zodhanakAni pUrvoditAd guNanaphalAdrAze 17995 rasmAcchodhanIyAnIti tathA kriyate-17995-14640=3355 zodhite ca pazcAt sthitAni trayastriMzacchatAni paJcapaJcAzadadhikAni-3355 punaretebhyo dvAtriMzatA aba yahAM para tIsavIM Rtu jAnane ke hetu se guNakarAzi tIsa hotI hai aisIkalpanAkareM 30 / arthAt eka kama tIsakA dugunA unasaTha (30+2)-1% 60-1=59 yahI unasaTharUpako guNakarUpa kalpanAkare kAraNa kI kahA bhI hai(egAi vi uttaraguNo dhuvarAsI hoI nAyavo) ataH isa guNakarAzi jo unasaTha hai usase pUrvokta dhruvarAzi jo tInaso pAMca hai usako guNAkare 305+ 59=17995 isa prakAra guNAkarane se satraha hajAra navaso pacANave 17995 / hote haiN| yahAM para tIna hajAra chaso sATha 3660 parimANa se eka nakSatraparyAya hotA hai| isa prakAra kA cAra nakSatraparyAya pUrvakathita guNanaphalarUparAzi se satraha hajAra navaso pacANaveM zuddha hote haiM, ataH vaha dikhalAyA jAtA hai 3660 +4=14640 isa prakAra caudaha hajAra chahaso cAlIsa 14640 hote haiN| itane zodhanaka ko pUrvakathita guNanaphalarUparAzi 17995 / jo satrahahajAra navaso have ahIM trIsamIrUtu jANavA mATe guNaka rAzI trIsa hoya che tema kalpanA karavI 301 arthAt se mAchA zrIsanA yama! sAgasA58=30+2-1=0-58 mA pazusAra 35 rAzine gunI 465nA 42vI 4 / 24 4thu 55 cha-(egAi vi uttaraguNo dhuvarAsI hoI NAyavyo) tethI 2 // zuzu rAzi se yogAsA cha tenAthI pUrvokta dhruvarAzI traNase pAMca che, tene guNAkAra karavo 30559=17995 A pramANe guNAkAra karavAthI sattarahajAra navaso pacANa 17995 thAya che. ahIM traNahajAra chasAITha 366 pramANathI eka nakSatraparyAya pahelAM kahela guNanaphalarUpa rAzithI sattara jAra navase paMcANu zuddha thAya cha tethI mahI te matAvAmAM Ave che. 3960+4=14640 zata yo012 chase cAlIsa 14640 thAya che. ATalA zedhanakane pUrvakathita guNana phalarUpa rAzi 17885 / sata27012 nks| 5 cha tamAthI zApita 421 / 17885-14640=3355 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam 493 zataiH paJcaviMzatyadhikaiH-3225 abhijidAdIni mUlaparyantAni zodhanakAni zuddhayantIti tathA zodhanakriyA kriyate-3355-3225=130 sthitaM pazcAtriMzadadhikaM zatam-130 tena ca asmAccheparAzeH pUrvASADhAnakSatrasya zodhanakaM na zuddhayati / ata AgataM triMzadadhika zataM catustriMzadadhikazatabhAgAnAm-134 pUrvASADhAnakSatrasatkamavagAhya candrastriMzattamaM sUryatu parisamApayatIti dhUlIkarmaNA pratyakSamupapadyate / iti / ___ atha samprati sUryanakSatrayogasyodAharaNarUpA bhAvanA pradazyate yathA-prathamasUryartajijJAsAyAM dviguNamekaM rUponamekameva-(142)-1-2-1=1 ayameva guNakarAzi stenAnena guNakena sa eva pUrvodito dhruvarAziH paJcottarazatatrayapramANo guNanIyaH3054 1=305 ekena guNito'pi rAziravikRta eva tiSThatIti guNito'pyekenapacANave haiM usameM se zodhita kare-17995-14640=3355 isaprakAra zodhita karane se pazcAt tetIsaso pacapana rahate haiM 3355 / inako phirase battIsa so pacIsa 3225 saMkhyaka abhijita se lekara mUla paryanta ke nakSatroM ke zodhanaka ko zuddha kare jo isa prakAra zodhanaka kriyA ko jAtI hai-33553225=130 isa prakAra zodhika karane se pazcAt 130 ekaso tIsa bacate haiN| usa zeSa rAzise pUrvASADhA nakSatra kA zodhanaka zodhita nahIM hotaa| ataH ekaso cotIsa bhAgoMkA ekaso tIsa 124 yaha pUrvASADhAnakSatrakA itanA parimANa ko bhoga karake caMdra tIsavoM sUrya Rtuko samApta karatA hai yaha dhUlikarma se pratyakSa ho jAtA hai| aba sUryanakSatra yoga kA udAharaNa rUpa bhAvanA pradarzita kI jAtI hai-jaise kI-pahalI sUrya Rtu jAnane kI vicAraNAmeM dose guNA kiyA gayA ekako rUpona karane se eka hI rahatA hai| (1+2)-12-1=1 yahI guNaka rAzi hai hai ataH isa guNaka se yaha pUrva kathita dhruvarAzi jo tInaso pAMca hai usako A rIte zodhita karavAthI tetrIsa paMcAvana rahe che. 3355 A saMkhyAne pharIthI batrIsa pacIsa 3225 saMkhyAvALA abhijIta nakSatrathI laIne mUla nakSatra paryanatanA nakSatronA zedhanakane zuddha karavA je A rIte zenakriyA karavAmAM Ave che. 3355-3225=130 A rIte zedhita karavAthI pAchaLathI 130 ekatrIsa vadhe che. e zeSarAzithI pUrvASADhA nakSatranuM zodhanaka zodhita thaI zakatuM nathI tethI ekaso cotrIsa bhAgovALA ekatrIsa 134 pUrvASADhA nakSatranA ATalA parimANano upaga karIne caMdra trIsamI sUryakitane samApta kare che. e dhUlikamathI pratyakSa jaNAI Ave che. have sUryanakSatraganA udAharaNarUpa bhAvanA batAvavAmAM Ave che. jemake pahelA sUrya Rtu jANavAne vicAra karavAmAM Ave te bethI gaNavAmAM Avela ekane rUpana karavAthI ekaja rahe che. (1ra)-10ra-11 Aja guNakarAzI che. tethI A guNakarAzIthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryaprajJaptisUtra jAtastAvAneva pazcottarazatatrayarUpaH-305 / tataH 'aTThAsII pusso sojjhA' aSTAzItiH puSye zodhyA / ityuktatvAt puSyanakSatrasatkA aSTAzItiH-aSTAzitipramANaM puSyasya zodhanakaM parizodhanIyamiti tathA kriyate-305-88 217 zodhite ca pazcAt sthite zeSe saptadazottare dve zate / asmAca zeSarUpAdrAzeH punarapi saptaSaSTirUpamAzleSA nakSatrasya zodhanakaM zuddhayediti saptaSaSTayA zodhyate-217-67=150 zodhite ca pazcAt sthitaM zeSaM sArddha zatam-150 / asmAdapi zeSarAzeH punarapi catustriMzadadhikaM zatam134 etattulyaM maghAnakSatrasya zodhanakaM parizuddhayediti catustriMzacchatena maghA zodhanIyA-150-134=16 zodhite ca pazcAt sthitAH SoDaza / ata AgataM yat pUrvAphAlgunI nakSatrasya SoDazacatustriMzadadhikazatabhAgAn- sUryo'vagAhya prathamaM svakIyamRtuM parisamApayet-parisamApayatIti siddhayati gaNitoktodAharaNadizeti // guNA kare 305+1=305 ekase guNitarAzi vinA vikRta hI usI prakAra rahatA hai isa niyama se eka se guNita utanI saMkhyAvAlA 305 tInaso pAMca hI rahatA hai / tatpazcAt (aTThAsAI pusso sojjhA) isa kathanAnusAra puSyanakSatra saMbaMdhI aThAsI pramANakA zodhanakako parizodhita kare jaise 305-88= 217 zodhita karane para doso satraha zeSa rahatA hai isa zeSarUpa rAzi meM se punaH sarasaTharUpa azleSAnakSatra kA zodhanaka zuddha hotA hai, ataH isa prakAra sarasaTha se zodhita kare. 217-67=150 zodhita karane se pazcAt ekaso pacAsa 150 / zeSa rahatA hai / isa zeSarAzi meM se punaH ekaso cotIsa 134 madhAnakSatrakA zodhanakako zuddha kare isa prakAra ekaso cotIsase maghA 43 zodhita hotA hai jaise ki-150 134=16 zodhita karane se pazcAt solaha zeSa rahatA hai isase yaha jJAta hotA hai ki pUrvAphAlgunI nakSatrakA ekaso pahelAM kahela dhruvarAzI je traNaso pAMca che tene guNAkAra kara 305+1=305 ekathI guNavAmAM Avela rAzI pheraphAra vagara eja pramANe rahe che. A niyamAnusAra ekathI guNavAmAM Avela 30pA eTalI saMkhyAthI rahe che. arthAt 305 traNaso pAMcaja rahe che. te pachI (aTThAsII pusso sojjA) 20 4thana prabhASa puSya nakSatra samadhI ma4yAzI pramANuvALA zedhanakane zodhita karavA jemake-305-88=17 A rIte zodhita karavAthI base sattara zeSa rahe che. A zodhanakarUpa saMkhyAmAMthI pharIthI saDasaTha rUpa azleSA nakSatranuM dhanaka zuddha thAya che. A rIte saDasaThathI zedhita karavuM 217-67=150 dhita karavAthI ekasepacAsa zeSa rahe che. A zeSa saMkhyAmAMthI pharIthI ekatrIsa 134 maghA nakSatranA zAdhanakane zuddha karavA A pramANe ekatrIsathI maghA nakSatra rodhita thAya che. jemake150-134=16 rodhita karyA bAda seLa zeSa rahe che. AnAthI ema jaNAya che kepUrvAphAzunI nakSatranA ekase trIsa adhika seLabhAga kuM ne sUrya jogavIne pahelI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam 495 ___ atha dvitIyasUryartujijJAsAyAM dviguNite dve rUpone trayo bhavantIti trayo guNikA bhaveyu yathA-(2x2)-14-1=3 anena guNakarAzinA sa eva pUrvodito dhruvarAziH paJcottarazatatrayarUpo guNanIyaH-3054 3=915 guNite ca jAtAni paJcadazottarANi navazatAni / asmAd guNanaphalarUpAdrAzeH 'aTThAsII pusso sojjhA' aSTAzItiH pupye zoddhayeti niyamadarzanAt puSyanakSatrasyASTAzIti rUpaM zodhanakaM parizodhanIyam-915-88= 827 zodhite ca pazcAt sthitAni zeSANi saptaviMzatyadhikAni aSTau zatAni-827 / etasmAdrAzeH punaravi saptaSaSTi parimitamAzleSAnakSatrasya zodhanakaM parizodhanIyamiti saptaSaSTayA AzleSA zuddhA-827-67-760 zodhite ca pazcAt sthitAni zeSANi SaSTayadhikAni saptazatAni / etebhyaH zeSarAzibhyaH punarapi catustriMzadadhikaM zataM maghAnakSatrasya zodhanaka parizuddhayediti catustriMzena zatena maghA zuddhA-760-134626 zodhite ca pazcAt cotIsa adhika solaha bhAgoM ko sUrya upabhuktakarake pahalI svakIya mAne sUrya Rtuko samApta karatA hai| ___ aba dUsarI sUrya Rtu kI jijJAsA meM dose guNAkarake rUponakarane se tIna rahatA hai ataH tIna guNaka rahate haiM jaise kI-(2+2)-1-4-1=3 isa guNaka rAzi se vaha pUrvakI dhruvarAzi tIna so pAMca kA guNAkare 305+3=915 guNAkarane se navaso paMdraha hote haiM / isa guNanaphalarUparAzi meM se (aTThAsI pusso sojA) aThAsIse puSya nakSatrako zodhita kare isa niyamAnusAra puSya nakSatrako aThAsI rUpazodhanaka ko zodhitakareM-915-88%D827 zodhita karane se pazcAt AThaso satAvIsa 827 zeSa rahatA hai / isa saMkhyA meM se phirase sarasaTha parimita azleSA nakSatrakA zodhanakako zodhitakare jo isa prakAra se haiM-827-67-760 zodhita karane para zeSa sAtaso sATha rahate haiM / ina zeSa rAzise phira se ekaso cotIsa se maghA nakSatrakA zodhanaka zuddha hotA hai pitAnI eTale ke sUryaRtune samApta kare che. - have bIjI sUryakratunI vicAraNAmAM bethI guNAkAra karIne rUpona karavAthI traNa rahe che. tethI traNa guNaka rahe che. jemake (2+2)-1=1-1=3 A guNaka saMkhyAthI pahelA dhRvarAzI 305 traNase pAMcane guNAkAra karavAthI navaso paMdara thAya che. A guNana phala 35 rAzimAthI (aTThAsII pusso sojjA) 24yAzIthI puSya nakSatrane zadhita 42. 2 niyama pramANe puSya nakSatranA aThayAzIrUpa zedhanakane rodhita karavuM. 815-882827 rodhita karavAthI pAchaLathI AThase satyAvIsa 827 zeSa rahe che. A saMkhyAmAMthI pharIthI saDasaTha saMkhyAvALA azleSA nakSatranA zedhaka ne zedhita karavuM. je A pramANe che-827 -67=36 zAdhita karavAthI zeSa sAtaso sAITha rahe che. A zeSa saMkhyAmAMthI pharIthI ekatrIsathI maghAnakSatranuM zedhanaka zuddha thAya che. tethI eka trIsathI maghA nakSatranuM dhanaka zuddha thAya che. tethI eka citrIsathI maghA nakSatrane zuddha karavuM 760-134 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 sUryaprajJaptisUtre sthitAni zeSANi paiviMzatyadhikAni SaTzatAni-626 / ebhyaH punarapi pUrvAphAlgunI nakSatrasya zodhanakaM caturviMzadadhikaM zataM parizuddhayediti parizodhyate-626-134492 zodhite ca sthitAni pazcAt dvinavatyadhikAni catvAri zatAni etasmAccheSarAzeH punarapi zatadvaya mekonaraM-201 uttarAphAlgunInakSatrasya zodhanakaM parizodhanIya mityekottarAbhyAM dvAbhyAM zatAbhyAmuttarAphAlgunI zodhyate-492-201=291 zodhite ca pazcAt sthite zeSe dve-zate ekanavatyadhike / etasmAdapi zeSarAzeH punarapi hastanakSatrasya zodhanakaM catustriMzadadhikaM zataM parizuddhayediti catustriMzena zatena zodhyate-291-134=157 zodhite ca sthitaM pazcAt saptapaJcAzadadhikaM zatam / asmAdapi zeSarAze zcitrAnakSatrasya zodhanakaM catustriMzadadhikaM zataM parizuddhayediti catustriMzena zatena zodhyate-157-134=23 zodhite ca pazcAt sthitAH zeSAstrayoviMzatiH-23 / asmAdrAzeH svAtInakSatrasya zodhanakaM na pariataH ekaso cotIsa se maghAko zuddhakare-760-134=626 isaprakAra zodhita karanese pazcAt chaha so chAIsa 626 zeSa rahatA hai / inameM se phirase pUrvAphAlgunI nakSatrakA zodhanaka jo ekaso cotIsarUpa hai unako zodhitakare 626-134=492 zodhana karane ke pazcAt cAraso birANave zeSa rahatA hai 492 / inameM se phirase uttarAphAlgunI nakSatra ko zodhanaka jo doso eka rUpa hai unako zodhitakareM isa prakAra doso ekase zodhita kiyA jAtA hai 492-201=291 zodhita karaneke pazcAt doso ikkAvaNaveM zeSabacatA hai ina zeSarAzi meM se phirase hastanakSatrakA zodhanakajo ekaso cotIsa hai vaha zuddha kiyA jAtA hai 291-134=157 zodhita hone para ekaso satAvana zeSa rahate hai| inazeSa rAzi meM se bhI citrAnakSatrakA zodhanaka jo ekaso cotIsarUpa hai unako zodhita karate haiM-157-13423 isa prakAra zodhita karane para teIsazeSa rahatA hai 23 isa saMkhyA meM se svAtInakSatrakA zodhanaka zuddha nahI = 6 A rIte zodhita karavAthI pAchaLathI chase chavIsa 626 zeSa rahe che, AmAMthI pharIthI pUrvAphAllunI nakSatranuM zodhanaka je ekatrIsa rUpa che tene rodhita karavuM. 626 -134=492 A pramANe zodhana karavAthI cAraso bANu zeSa rahe che. 492 AmAMthI pharIthI uttarAphAgunI nakSatronuM zodhanaka je baso ekarUpa che tene zedhita karavuM. A pramANe basa ekathI zedhita karavAmAM Ave che. 492-201=291 rodhita karyA pachI basa ekANu zeSa rahe che. A zeSa saMkhyAmAMthI hasta nakSatranuM zodhanaka je ekatrIsa che tene zuddha karavAmAM Ave che. 291-134=157 rodhita karyA pachI eka sattAvana zeSa vadhe che. A zeSarAzimAMthI paNa citrA nakSatranuM zodhanaka je eka cotrIsa che tene zodhita karavAmAM Ave che. 157-134=3 A pramANe zodhita karavAthI trevIsa zeSa rahe che. 23 A saMkhyAmAMthI svAtI nakSatranuM dhanaka zuddha thatuM nathI tethI zuddha rAzI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam 497 zuddhayati, ato'zuddharAziH svAtInakSatrasya zodhanakarUpastena siddhayati yat svAtInakSatrasya trayoviMzati saptapaSTibhAgAn / sUryo'vagAhya dvitIyaM svakIyamRtuM parisamApayatIti siddhayati / / evamevAnenaiva krameNa IpsitaRtoH saMkhyAM dviguNitAmekonAM vidhAya yadbhavet tameva guNakaM prakalpya sa eva guNakarAziH pazcotarazatatrayarUpo guNanIyaH, pUrvavat pazcAdbhavo'pi kAryakramo vidheyastadA IpsitaRtoH sUryanakSatrayogo bhavediti // yathAtra triMzattamasUrya jijJA. sAyAm ekona dviguNitastriMzatpramANo guNakaH parikalpanIyaH-(3042)-1=60-1% 59 ekonapaSTitulyoguNakaH / anena guNakarAzinA sa eva pUrvo ko dhruvarAziH paJcottarazatatrayaparimANaH-305 ekonaSaSTayA guNanIya iti guNyate 305459=17995 guNite ca jAtAni guNanaphalAni saptadaza sahasrANi navazatAni paJcanavatyadhikAni / tatazcaikaH paripUrNI nakSatraparyAyaH khalu SaSTayadhika patriMzacchataparimANo 3660 bhavati / pUrvasmAd hotA hai / ataH zuddha rAzi jo svAti nakSatra kI zodhanakarAzI hai vaha hai / isase yaha phalita hotA hai ki svAtInakSatrakA saDasaThiyA teisabhAgoM ko sUrya upabhukta karake dUsarI svakIya Rtuko samApta karatA hai| isI prakArake krama se ipsita Rtu kI saMkhyAko do se guNitakarake eka rUponakare pazcAt jo labdha ho unako guNakakarake pUrvokta guNakarAzirUpa tIna sau pAMca ko guNAkare guNAkarake pUrvakathita prakAra se usakepazcAt kA sabhI kAryakrama yathArItise kare isa prakAra karane se IpsitaRtukA sUryanakSatrayoga AjAtA hai| ___ jaisekI yahAM para tIsavIM Rtuko jAnanA cAhe to tIsako dugunA karake rUpona kare karake usa unasaTha ko guNaka kare (30+2)-16.-1-59 isa guNaka rAzi se vaha tInaso pAMca 305 rUpa pUrvokta dhruvarAzi ko unasaTha se guNA kare to 305+59-17995 guNA karane se satraha hajAra navasau pacANaveM je svAtI nakSatranI zodhanaka rU5 rAzi che te che. AnAthI ema siddha thAya che ke svAti nakSatranA saDasaThiyA tevIsa bhAgene 23 sUrya bhagavIne bIjI pitAnI sUryaratane samApta kare che. Aja pramANenA kramathI IsItAtunI saMkhyAne bethI guNAkAra karIne eka rUpina karavo te pachI je labdha thAya tene guNaka karIne pUrvokta guNakarazirUpa traNaso pAMcane guNAkAra kare guNAkAra karIne pahelAM kahevAmAM Avela prakArathI tenI pachInI tamAma prakriyA yathAkathita rIte karavI A pramANe karavAthI icchita Rtuno sUrya nakSatraga AvI jAya che jemake ahIMyAM trIsamI vAtune jANavI hoya te trIsane bamaNA karIne rUpona 321 // 3pAna rIne ye mANasAne gu manAvA (30+2)-1=18-1=58 A guNaka saMkhyAthI traNaso pAMca 305 pUrvokta dhruvarAzIne ogaNasAIThathI guNAkAra kare 3055=17995 guNAkAra karavAthI sattarahajAra navase paMcANu guNanaphaLa Ave che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre guNanaphalarUpAdvAze retAdRzAzcatvAraH paryAyAH zuddhayeyuriti patriMzacchatAni SaSTyadhikAni caturbhirguNyante 3660 X 4 - 14640 guNite ca jAtAni guNanaphalAni caturdazasahasrANi paT zatAni catvAriMzadadhikAni / etAni ca paJcanavatyuttaranavazatAdhikasaptadazasahasrebhyaH parizodhanIyAni - 17995-14640=3355 zodhite ca pazcAt sthitAni trayastriMzacchatAni paJca paJcAzadadhikAni / tatazcaitebhyaH punarapi 'adAsII pumso sojjhA' aSTAzItiH puSye zodhyeti niyamadarzanAdaSTAzItipramANaM puSyanakSatrasya zodhanakaM parizodhanIyam-3355 88=3267 zodhite ca pazcAt sthitAni dvAtriMzacchatAni saptaSaSTyadhikAni - 3267 punaretebhya AzleSAdi mRgazirAparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakAni zuddhayanti tAni ca dvAtrizacchatAni aSTapaJcAzadadhikAni 3258, etat pramANAni bhavanti, tAni zodhyante - 3267 - 3258= 9 pazcAt zeSAstiSThanti nava / asmAdrAzeH ArdrA nakSatrasya zodhanakaM na zuddhayati tenAtra guNana phala labdha hotA hai, pazcAt eka paripUrNa nakSatra paryAya chattIsa so sATha 3660 hotA hai, pUrva ke guNana phala rUpa saMkhyA meM se isa prakAra ke cAra paryAya zuddha ho sakate haiM ataH chattIsaso sATha ko cAra se guNA kare 3660 X 4= 14640 guNA karane se cauda hajAra chaso cAlIsa guNana phala AtA hai, isa saMkhyA ko satraha hajAra navaso pacANu se zodhita kare 17995-14640= 3355 zodhita karane se pazcAt tetIsamo pacapana bacate haiM / inameM se phirase (aTThAsI puso sojjhA) aThAsI se puSya nakSatra ko zodhita kare isa niyama se aThAsI pramANavAlA puSya nakSatra kA zodhanaka ko zodhita kare 3355-88= 3267 isa prakAra zodhita karane se pazcAt battIsaso saDasaTha rahate haiM, 3267 / inameM se azleSA nakSatra se mRgazirA paryanta ke nakSatroM ke zodhanaka ko zodhita kare ve battIsaso aThAvana hai 3258 / itane pramANa se zodhita kare 3267-3258=9 ina ko zodhita karane pazcAt nava zeSa rahatA hai, isa rAzimeM te pachI eka paripUrNa nakSatraparyAya chatrIsaseA sAiTha 3660aa thAya che pahelAMnI guNunala rUpa saMkhyAmAMthI A pramANenA cAra nakSatra paryAya zuddha thaI zake che, tethI chatrIsA sAIThane cArathI guNAkAra karavA 3660+4=460 guNAkAra karavAthI caudahajAra chase cAlIsa guNanaphala Ave che A saMkhyAne sattarahajAra navaso paMcANumAMthI zoSita karavI 17995-14640=3355 zoSita karavAthI tetrIsaso paMcAvana zeSa vadhe che AmAMthI ithI (aTTAmII pumso sojjA) ayAzIdhI puNya nakSatra te zodhita vu yA niyama pramANe aThayAzI pramANavALA puSya nakSatranA zeAdhanakane greSita karavuM 3355-88-3267 A pramANe zoSita karavAthI khatrIsaseA saDasaDa 326chA zeSa rahe che. AmAMthI azleSA nakSatrathI mRgazIrSa nakSatra sudhInA nakSatrAnA zodhanakAne zodhita karavA te khatrIsase aThThAvana che. 3258aa ATalA pramANathI zoSita karavA 3267-32589 A rIte 498 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam A nakSatramazuddhaM syAt / ataH siddhayati yata navacatustriMzadadhikazatabhAgAna AnakSatrasatkAn sUryo'vagAhya triMzattamaM svakIyamRtaM parisamApayatItyupapadyata iti // evamatra pratisUryA parisamAptau candranakSatrayogaM sUryanakSatrayogaM ca parijJAya samprati candrartaparijJAnArtha pUrvamatracandrapnAM catvAri zatAni dhuttarANi-402 etAvanto yuge candrasya Rtavo bhavanti / tathAhi-ekasminanakSatraparyAye candrasya pada Rtavo bhavanti / ekasmin paJcavarSAtmake yuge ca candrasya nakSatraparyAyAzca saptapaSTi bhavanti, tena saptaSaSTiH pabhirguNyate 6746=402 jAtAni dhuttarANi catvAri zatAni, etAvanto yuge candrasya Rtavo bhavanti / uktaM ca granthAntare 'cattAri uu sayAI viuttarAI jugaMmi caMdassa' chAyA-catvAri RtuzatAni dhuttarANi yuge candrasya // ekasmin paJcavarSAtmake yuge khalu candrasya dyuttarANi catvAri zatAni Rtako bhavantItyarthaH / ekaikasya candrauH parimANaM paripUrNA zcatvAro'horAtrAH paJcamasya cAhorAtrasya saptatriMzat saptapaSTibhAgA iti 4 tathAse ArdrA nakSatra kA zodhanaka zodhita nahIM ho sakatA hai. ataH yahAM para AdI nakSatra vinA zodhita rahatA hai, isase yaha siddha hotA hai ki-ArdrA nakSatra saMbaMdhI ekaso cotIsa adhika nava bhAgoM ko sUrya upabhukta karake tIsavIM sUrya Rtu ko samApta karatA hai, isI prakAra yahAM para pratyeka sUrya Rtu kI samApti meM caMdranakSatrayoga evaM sUryanakSatra kA yoga jAnakara aba caMdra Rtu ko jAnane ke liye prathama cAraso do caMdra Rtu 402 eka yuga meM caMdra kI RtueM hotI hai| jaise kI-eka nakSatra paryAya meM caMdra kI cha RtueM hotI hai, pAMca varSa vAle eka yuga meM caMdra nakSatra paryAya sarasaTha hote haiM, ataH saDasaTha ko chaha se guNA kare 6746-402 to cAraso do itano eka yuga meM caMdra kI RtueM hotI hai, granthAntara meM kahA bhI hai-(cattArI uu sayAI viuttarAI jugaMmi caMdassa) isa prakAra eka yuga meM caMdra kI cAraso do Rtue hotI hai eka eka caMdraRtu zodhita karavAthI nava zeSa rahe che. A saMkhyAmAMthI AdrA nakSatranuM zodhanaka zuddha thaI zakatuM nathI tethI ahIM AdrA nakSatra zuddha thayA vinAnuM rahe che. AnAthI e phalita thAya che ke AdrA nakSatranA ekaso trIsa adhika nava bhAgene sUrya upaga karIne trIsamI Rtune samApta kare che. e ja pramANe ahIM dareka sUryanI samAptimAM caMdranakSatroga ane sUryanakSatramAM jANIne have caMdra hatuone jANavA mATe pahelAM 40racAraso be ekayugamAM caMdranI rUtuo thAya che. eka nakSatra paryAyamAM caMdranI cha rUtuo thAya che. pAMca varSavALA eka yugamAM caMdranA nakSatra paryAya saDasaTha thAya che tethI saDasaThano chathI guNAkAra kare 67-6=302 guNAkAra karavAthI cArasoe eka yugamAM caMdranI rUtuo thAya che. anya granthamA yu 574 -(cattAro uuptayAMI viutarAI jugaMmi caMdasma) 241 4thana pramANe eka yugamAM caMdranI hatuo 402 cAra be thAya che. eka eka caMdraratanuM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 sUryaprajJaptisUtre coktamanyatra granthAntare 'caMdassa uu parimANaM cattAriya kevalA ahorattA / sattatIsaM aMsA sattadvikaeNa cheeNaM' // 1 // chAyA-candrasya RtuparimANaM catvArazca kevala mahorAtrAH / saptatriMzadaMzAH saptaSaSTikRtena chedena // 1 // candrasyaikamtoH parimANaM kila paripUrNA zcatvAro'horAtrAH paJcamasya cAhorAtrasya saptaSaSTi kRtena chedena saptatriMzadaMzAH bhavanti, arthAt paJcamasyAhorAtrasya saptatriMzat sptssssttibhaagaaH-4|| etAvatpramANa mekasya candrauH parimANaM bhavatItyarthaH // kathametadavasIyata iti ceda' ucyate-ihaikasmin candranakSatraparyAye paDaRtavo bhavanti iti prAgevAnantaramuktam / nakSatraparyAyasya candraviSayasya parimANaM khalu saptaviMzatirahorAtrAH ekasya cAhorAtrasya eka viMzatiH saptapaSTibhAgAH, ahoraatraannaam-27|| / atrAhorAtrANAM paripUrNAnAM SabhirbhAgo kA parimANa paripUrNa cAra ahorAtra tathA pAMcavIM ahorAtrI kA saDasaThiyA seMtIsa bhAga 4 hotA hai anya granthAntarameM kahA bhI hai caMdassa uu parimANaM cattAriya kevalA ahorattA / sattatIsaM aMsA sattaTTikaraNa cheeNaM // 1 // candra kI eka Rtu kA parimANa cAra ahorAtra evaM pAMcaveM ahorAtra kA saDasaThiyA seMtIsa aza hote haiM, arthAt pAMcaveM ahorAtra kA saDasaThiyA seMtIsa bhAga hote haiN| itanA pramANa eka candra Rtu kA kahA gayA hai| yaha kisa prakAra se hotA hai ? isa ke liye kahate haiM-eka candra nakSatra paryAya meM cha RtueM hotI haiM, isa prakAra pahale hI pratipAdita kiyA hai| nakSatra paryAya kA candra saMbaMdhI parimANa satAIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga=27 21 jo paripUrNa ahorAtra parimANa paripUrNa cAra arAtra tathA pAMcamA ahorAtranA saDasaThiyA sADatrIsa bhAga kAre thAya che anya grAntaramAM kahyuM paNa che. (caMdarasa uUparimANe cattAriya kevalA ahoratto / ___sattatIsa aMsA sattadvikaraNaM che raNa // 1 // caMdranI eka rUtunuM parimANa cAra arAtra ane pAMcamA ahorAtranA saDasaThiyA sADatrIsa aMza hoya che. eTale ke pAMcamA ahorAtranA saDasaThiyA sADatrIsa bhAga jANa thAya che. ATaluM pramANa eka caMdra tunuM kahela che. A kevI rIte thAya che? te batAvavA mATe kahe che-eka caMdra nakSatraparyAyamAM chatrachatuo hoya che? A pramANe pahelAM ja pratipAdana karela che. nakSatraparyAyanuM caMdra saMbaMdhI parimANa satyAvIsa ahorAtra tathA eka aheAtranA saDasaThiyA ekavIsa bhAga 272 paripUrNa je satyAvIsa ahorAtra che. tene chathI bhAga zrIsuryapratisUtra : 2 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 501 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza'prAbhRtam hriyate -41-46 atra labdhA catvAro'horAtrAH, zeSAstiSThanti trayaH SaDbhAgAH / te ca saptapaSTibhAgakaraNArtha saptapaSTayA guNyante-+3 x jAte dve zate ekottare, tatra coparitanA ekaviMzatiH saptapaSTibhAgAH prakSipyante jAte dvAviMzatyadhike dve zate / teSAM pabhirbhAge hate - labdhAH saptatriMzata saptapaSTibhAgAH eteSAM ca candrapnAmAnayaH nArtha zrI pUrvAcAryairidaM karaNamuktaM yathA 'caMda uU ANayaNe pavvaM paNNarasa saMguNaM NiyamA / tihi saMkhitaM saMtaM bAvadvibhAgaparihINaM' // 1 // cottIsasayAbhihayaM paMcuttaratisaya saMjuyaM vibhae / chahiM u damuttarehiya saehiM laddhA uU hoi' // 2 // chAyA-candrAnayane parva paJcadazasaMguNaM niyamAta / tithi saMkSiptaM sad dvApaSTibhAgaparihInam // 1 // catustriMzacchatairabhihataM pazcottaratrizatasaMyutaM vibhajet / Sabhistu dazottarazca zate lebdhA Rtavo bhavanti // 2 // athAnayo rbhAvArthagamanikA vyAkhyA yathA-'candra UU ANayaNe candraRtvAnayanevivakSitasya candraurAnayane-parijJAne kartavye yugAdito yat parva-parvasaMkhyAnamatikrAntaM tat satAIsa hai usakA chaha se bhAga kare 443 to cAra ahorAtra labdha hote haiM tathA tIna chaha bhAga zeSa bacatA hai| usakA saDasaThiyA bhAga karane ke liye saDasaTha se guNAkare xHD3+X xs isa prakAra guNA karane se doso eka hote hai usa meM Upara ke saDasaThiyA ikkIsa bhAga kA prakSepa kare to doso bAIsa ho jAte haiN| unakA chaha se bhAga kare 30 to saDasaThiyA saMtIsa labdha hote haiM 38 ina candra Rtu ko lAne ke liye pUrvAcAryoMne yaha karaNa gAthA kahI hai jaise ki-(caMda uU ANayaNe pavvaM paNNarasa saMguNaM NiyamA) ityaadi| ___ ina do gAthAoM kA bhAvArtha bodhikA vyAkhyA isa prakAra hai-(caMda uU ANayaNe) vivakSita caMdra Rtu ke jJAna ke liye yuga kI Adi se jitanI parva kare cha=4=4 bhAga karavAthI cAra ahorAtra labdha thAya che. tathA traNa cha bhAga zeSa 29 cha. 3 gAnA sa saThiyA bhAga 421 // mATe sasa4thI gu4|2 42vA +3=3+exam =aa A rIte guNAkAra karavAthI baso eka thAya che. temAM uparanA saDasaThiyA ekavIsa bhAga umeravAmAM Ave te base bAvIsa thaI jAya che. tene chathI bhAgAkAra kare - bhAga karavAthI saDasaDiyA sADatrIsa labdha thAya che. cha A caMdratu lAvavA bhATe pUrvAyAdhi mA 4264AthA ra cha, bha-(caMda uU ANayaNe pavvaM pArasa saMguNa niyamA) tyA 2 thA-mAnA bhAvAne 14AvatI vyAbhyA 2mA prabhArI cha zrI suryaprajJapti sUtra: Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre 'paNNarasasaMguNaM' paJcadazasaMguNaM paJcadazabhirguNanIyaM karttavyaM niyamAt - nizrayatastato'nantaraM tatra 'tihi saMkhittaM' tithi saMkSiptaM - parvaNAmupari vivakSitAd dinAt prAk yAstithayo'tikrAntAH tAstatra saMkSipyante / evaM kRte sati tatra 'bAvadvibhAgaparihINaM' dvASaSTibhAgaparihINaM - dvASaSTibhAgaiH - dvASaSTibhAganiSpannaiH avamarAtraiH parihINaM vidheyaM tata evaM bhUtaM sat 'cottIsasayAbhihaye' catustriMzacchatai rabhihataM, catustriMzena zatena catustriMzadadhikena zatena134 abhihataM -guNitaM guNanaM karttavyam, tadanantaraM ca 'paMcuttaratisaya saMjaya' paJcottaratrizatasaMyutam - pazcottarai stribhiH zataiH 305 saMyutaM sat 'vibhae chahiM u dasuttarehi ya sarahiM laddhA uU hoi' vibhajet Sabhistu dazottaraizca zatai labdhA Rtavo bhavanti, pabhirdazottaraiH zataiH- dazottaraiH SaDbhiH zataiH - 610 vibhajet / vibhakte sati ye labdhA aGkA bhaveyuste candrasyepsitA Rta cajJAtavyAH epa evaM karaNagAthAdvayAkSarArtho vijJeyaH // athaitayoH samprati- udAharaNarUpA bhAvanA kriyate yathA ko'pi pRcchati yat yugAditaH prathame parvaNi paJcamyAM tithau kazcandratuH pravartteta ? iti tatra nAdyApyabhUdekamapi parva paripUrNamadyApi tena saMkhyA vIta cukI ho unako (paNNarasasaMguNa) paMdraha se guNA kare tatpazcAt ( tihisaMkhittaM) parva ke Upara vivakSita dina se pahale jo tithiyAM bIta cukI ho ve una meM milAve / isa prakAra karane se ( bAvaTTibhAgaparihINaM) bAsaTha bhAga se niSpanna avamarAtra ko nyUna kare to isa prakAra (cottIsa sayAbhihayaM) ekaso cautIsa 134 se guNAkare tatpazcAt (paMcuttaratisaya saMjayaM) tInaso pAMca se saMyukta kara ke (vibhae chahiM udasuttarehiya saehiM ladvA uU hoI) chaso dasa se bhAga kare / bhAga karane se jo aMka labdha hote haiM ve candra kI icchita RtueM jAne / yahI do karaNa gAthA kA akSarArtha hai / aba isakI udAharaNa rUpa bhAvanA kI jAtI hai koI prazna kare kI yuga kI Adi ke prathama parva meM paMcamI tithi meM candra kI kauna Rtu pravartita hotI hai ? to adyApi (caMdaUANayaNe) vivakSita caMdra3tunA jJAna bhATe yuganA AraMbhathI bheTalI parva saMdhyA vItI gaI hoya teno ( paNNarasasaMguNaM ) paMhasthI guNAara urakho te pachI (tihiM saMkhittaM) pa nI upara vivakSita divasamA pahelA je tithiye vIti gai hoya te temAM meLavavI A 502 te vAthI (cAvaTTibhAgaparihINaM) mAsaha logothI niSpanna avamarAtra arthAt kSayatithIne nyUna ravI nyUna purIne (cottIsasayAmi) so yAtrIsa 134thI gura 2 te te pI (paMcuttaratisayasaMjayaM) zuso yAMya temAM bhejanavA tathA (vibhae chahi udasuttare hiya saehiMladdhA uU hoi) chaso hasathI lAgava bhAga karavAthI je saMkhyA Ave tene caMdranI icchita rUtu jANavI A pramANe e karaNa gAthAnA akSarA che. have AnI udAharaNa rUpa bhAvanA batAvavA Ave che. koI pUche ke yuganA AraMbhanA pahelA pamAM pAMcamI tithimAM caMdranI kaI rUtu pravrutiryaMta thAya che ? tA hajI sudhI eka parva pU paNa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 503 - - - sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam yugAdito divasA rUponAH kartavyAste caitra dhriyante, te ca catvAra stataste 'cottIsasayA bhiyaM catusviMzacchatairabhihataM-catustriMzadadhikena zatena guNanIyA iti guNyante-4+ 134-536 guNitAzca jAtAni SaT triMzadadhikAni paJcazatAni / tato'tra 'paMcuttaratisayasaMjuyaM' paJcottaratrizatasaMyutamiti bhUya strINizatAni paJcottarANi-305 prakSepyAni tathA prakSipyante-536+305-841 prakSepaNAd jAtAni aSTauzatAni ekacatvAriMzadadhikAni, eteSAM ca punaH 'vibhae chahi u dasurettariya saehi' vibhajet pabhistu dazottarazca zataiHSaDabhiH zatairdezottarai vibhajeta-pabhiH zatairdazottarai bharbhAgo hiyate-4 +1 labdhaH prathama RtuH zepAstiSTantyazAH dve zate ekatriMzadadhike-231 punare teSAM catastriMzena zatena bhAgaharaNam 2-1 + aba labdha ekaH sa ca divasaH, yatohi aMzAnAM caturviMzena zatena bhAgaharaNena yallabhyate te divasAmavantIti niyamAt atrApi zeSA uddharantyazAH sasanavatiH-97 punareteSAmaMzAnAM hikenApavartanAyAM labdhAH sArdA aSTAcatvAriMzat saptapaSTiparyanta eka bhI parva paripUrNa nahIM huvA hai| ataH yuga kI Adi dinoM kA rUpona kare evaM kara ke unako eka tarapha rakkhe ve cAra hote haiM / tadanantara unako (cottIsa sayAbhihayaM) ekaso cottIsa se guNA kare jaise kI 44134-536 guNA karane se isa prakAra pAMcaso chattIsa hote haiN| (paMcuttaratisayasaMjuyaM) una saMkhyA meM tIna so pA~ca 305 kA prakSepa kare / prakSipta karane se 536+ 305841 isa prakAra AThaso ikatAlIsa hote haiN| inako phira se (vibhae chahiM udayuttarehiya sarahiM) chahaso dasa se bhAga kare -1+ to isa prakAra pahalI Rtu lacdha hotI hai evaM zeSa doso ikatIsa aMza rahate haiM 231 / inakA ekaso coApta se bhAga kare 14-1+5 yahAM para eka divasa labdha hotA hai| kAraNa kI aMzoM kA ekaso cotIsa se bhAga karane se jo phala labdha hotA hai utane divasa kahe jAte hai aisA niyama hai| yahAM para bhI zeSa satANa- 97 thayela nathI tethI yuganA AraMbha divasone rUpona karavA e pramANe karIne tene eka bAju 21vA yA2 hAya che. te 5chI tanI (cottIsa sayAbhihayaM) soyAbIsathI zuzAra 52 ma-4+134=536 gu|4|2 42vAthI pAyasetrIsa thAya che. (paMcUttaratisaya saMna) be saMkhyAmAM traNa pAMca 30 pAne prakSepa kare eTale ke temAM meLavavA tema pakSepa karavAthI pa36+30 pa=84 { A rIte AThase ekatAlIsa thAya che. tene pharIthI (vibhae chahi u dattarehiyasahi) sauisI mA 423 // 61117833 to - zate prathamarUtu labdha thAya che. ane zeSa base ekatrIsa aMza rahe che 231 Ano ekaso triIsathI bhAgAkAra karavo =1 + 1 ubhAga karavAthI eka divasa Ave che. kAraNake azone ekasocotrIsathI bhAgAkAra karavAthI je phala Ave cheTalA divaso kahevAya che e niyama che. ahI paNa 97 sattANu aMza zeSa rahe che, tethI pharI e aMzone zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre bhAgAH - =48 = eteSAM krameNa nyAso yathA- T- 111148 ata AgataM yugAditaH paJcamyAM tithau prathamaH prAvRT lakSaNa RturatikrAnto dvitIyasya RtoH eko divaso gato dvitIyasya divasasya ca sArddhA aSTAcatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH gatA iti siddhyati // iti, atha yadi kospi pRcchati yat yugAdito dvitIye parvaNi ekAdazyAM tithau kazcandratuH prabhavediti, tadAtra dvitIye parvaNi pRcchati - tenaikaM parva atikrAnta mityeko guNo dhiyate, sa ca guNaH - 'caMda uU ANayaNe pavtravaNNarasasaMguNaM NiyamA' - candraRtvAnayane parva - paJcadazaguNaM niyamAt candrasya Rto jJAMnAya parvasaMkhyA paJcadazabhirguNanIyA tathA guNyate parvasaMkhyA - 1 + 15 ko'pyaGko rUpaguNita stathaiva tiSThatIti guNite ca jAtAH paJcadaza / atraikAdazyAM kila pRSTamityata stasyAH pAzcAtyA dazasaMkhyakA stithayo gatA iti, 'tihi aMza rahate haiM / punaH ina aMzoM kI do se apavartanA karane se saDasaThiyA sADe aDatAlIsa aMza rahate haiM - 5 = 48 : inakA krama se aMkanyAsa isa prakAra hai1|1|48 isa prakAra yaha phalita huvA kI yuga ke AraMbha se paMcamI tithi meM prathama prAvRDa Rtu pUrNa hokara dUsarI Rtu kA eka disa pUrA hokara dUsarA divasa kA saDasaThiyA sADe aDatAlIsa bhAga vIta cukA yaha siddha hotA hai / 504 aba koI pUche kI yuga kI Adi se dUsare parva meM gyArahavIM tithi meM kaunasI caMdra Rtu pracalita hotI hai ? to yahAM para dUsare parva ke viSaya meM prazna kiyA hai, ataH eka parva vItane se eka guNaka liyA jAtA hai / vaha guNaka (caMda uU ANaNe pacvaM paNNarasasaMguNaM NiyamA) caMdra Rtu jAnane ke liye parva saMkhyA ko paMdraha se guNA kare usa prakAra guNA karane se parva saMkhyA 1x15 koI bhI eka rUpa se guNita karane se usI prakAra rahatA hai ataH guNA karane se paMdraha rahatA hai, yahAM para ekAdazI ke viSaya meM prazna kiyA hai, methI apava nA karavAthI saDasaDayA sADIaDatAlIsa aza rahe che. ph7=48 hai AnA kramathI kanyAsa A pramANe che. 11548 AnAthI e phalita thAya che ke yuganA AraMbhathI pAMcamI 67 tithimAM pahelI prAvRtu pUrI thaine bIjI rUtunA eka divasa pUro thaine bIjA divasanA saDasaThayA sADI aDatAlIsa bhAga vIti gayA che tema siddha thAya che. have koI pUche ke yuganI ADhithI bIjA patamAM agyAramI tithie kai caMdrarUtu pracalita hAya che? teA ahI bIjA pava viSe prazna pUchela che. tethI eka pa vItavAthI megu sevAmAM Ave che te guluGa (caMda uU ANayaNe pavvaM paNNarasasaMguNaM NiyamA ) caMdranI rUtu jANavA mATe paryaMnI saMkhyAnA paMdarathI guNAka 2 karavA e rIte guNAkAra karavAthI pasakhyA 1+15 ahIM ekathI guNavAthI eja pramANe rahe che. tethI guNAkAra karavAthI padaraja rahe che ahIM agiyArazanA viSayamAM pUchela che. tethI tenAM pahelAnI isa tithiyo vIti yUDesa che, tethI (tihisaMkhittaM) gatatithI yukta 42vI bheTaDo} zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 75 dvAdaza prAbhRtam 505 305 3655 605 610 605 134 saMkhittaM' tithi saMkSepyaM - gatatithiyutaM kAryamiti daza prakSipyante - 15 + 10 = 25 prakSepaNAd yAtAH paJcaviMzatiH / iyaM ca punaH 'cottIsasayAbhihayaM' catustriMzacchatairabhihataM - catustriMzena zatena guNanIyaM - catustriMzadadhikena zatena guNyate 134x25 = 3350 jAtAni guNanaphalAni trayastriMzacchatAni paJcAzadadhikAni / eSu punaH 'paMcuttaratisayasaMjaya' pazcottaratrizatasaMyutam - paJcottarai stribhiH zataiH 305 saMkSepyamiti tathA kriyate - 3350 + 3655 prakSepaNAd jAtAni paJcapaJcAzadadhikAni SaT triMzacchatAni eteSAM punaH 'vibhae charhi udamuttarehiya saehiM laddhA uU hoMti' vibhajet Sabhistu dazotaraizca zatairlabdhA Rtavo bhavanti // dazottaraiH SabhiH zataiH bhAgo harttavya stathA hriyate - = 5 + atra labdhAH paJca Rtavo gatAH, aMzAH zeSAstiSThanti pazcottarANi SaTzatAni dazottaraSaTzatAnAm / punaraMzAstu catustriMzena zatena vibhAjyA iti catustriMzadadhikena zatena bhAgo hriyate 54+ labdhAzvatvAro divasAH, uddharanti, zeSAstvaMzAH ekonasaptatiH / etasyAH dvikenApavarttanAyAM kRtAyAM labdhAzcatustriMzat sArddhAH ataH unake pahale kI dasa tithiyAM gata ho cukI ataH (tihi saMkhintaM) gata tithi se yukta kare ataH una paMdraha meM dasa kA prakSepa kare 15x10 =25 isa prakAra prakSepa karane se pacIsa hote haiM inako (cottIsasayAbhihayaM) ekaso cautIsa se guNA kare 134x25 = 3350 to guNaka phala tetIsa so pacAsa hote haiM, inameM phirase (paMcuttaratisayasaMjayaM) tInaso pAMca 305 se joDe 3350 + 305 = 3655 isa prakAra prakSepa karane se chattIsaso pacapana hote haiM, inako phirase (vibhajae chahi~ u dasuttarehiya saehiM laddhA ja hoti) chahaso dasase bhAga kare -5 + to bhAga karane se pAMca Rtu samApta hokara chahaso dasa ke chahaso pAMca aMza zeSa rahate haiM ina aMzoM kA ekaso cautIsa se bhAga kare= + 400 isa prakAra cAra divasa labdha hote haiM evaM unasittera aMza zeSa rahate haiM, isako AdhA kare to sADe e paMdaramAM dasa umeravA-15+10=25 A rIte umeravAthI pacIsa thAya che. tene (cottIsasayAbhihayaM) meso yAtrIsathI gulAara 42 134 + 25 = 3350 42 karavAthI guNukaphaLa tetrIsase pacAsa thAya che. temAM dUrIthI (paMcuttaratisya saMjayaM) so pAMtha 30yA bhairavA 3350 + 305 = 3655 A rIte umeravAthI chatrIsaso paMcAvana thAya che. tenA ithI (vibhajae chahi u dasuttarehiya saehiM laddhA uU hoMti) chase dasathI bhAga karavA 355=55 bhAga karavAthI pAMcarUtu samApta thaine chaseAisanA sepAMca aMza zeSa rahe che. A aMzeAnA ekasA caitrIsathI bhAgAkAra karavA 6954=4138910 lAga 42vAthI yA rIte yAra divasa samdha thAya che, tathA bhognnusittera aMza zeSa rahe che. te zAne ardhA kare teA sADI cetrIsa rahe che. 6=34 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 111 3655 610 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 sUryaprajJaptisUtre -3=34H krameNaiteSAM nyAsaH 5 / 4 / 343 ataH siddhyati yad dvitIye parvaNi ekAdazyAM tithau paJca Rtavo'tikrAntAH, SaSThasya ca RtozcatvAraH paripUrNA divasA gatAH, paJcamasya ca divasasya sArddhAzcatustriMzat saptaSaSTibhAgA atikrAntAH ityevamanyasminnapi divase candragantavya iti // atha samprati candraparisamAptidivasAnayanAya pUrvAcAryairyat karaNamuktaM tadatra vineyajanAnugrahAya - abhidhIyate - 'pudhvaM piva dhruvarAsI guNie bhae sageNa cheeNaM / jaM laddhaM so divaso somassa uU samattIe' // 1 // chAyA - pUrvamiva dhruvarAzi rguNito bhaktaH svakena chedena / yallabdhaM sa divasaH somasya RtusamAptI || 1 | athAsyA gAthAyAH bhAvArthagamanikA vyAkhyA yathA - 'pucchaM piva' pUrvamitra - pUrvavat pUrvaM yathoktaM tathaiva - pUrva sUryapratipAdanAvasare yo dhruvarAzirabhihitaH - pratipAdito'rthAt catustriMzadadhikazatabhAgAnAM paJcottarANi trINi zatAni etasmin pUrvamivaguNito varAziH / atraitaduktaM bhavaticotI rahate haiM / = 34 kramapUrvaka isakA aMkanyAsa isa prakAra hai5| 4 | 343 isa se yaha siddha hotA hai kI dUsare parva meM gyAraha tithi meM pAMca Rtu vItakara chaThI Rtu kA paripUrNa cAra divasa ho cukA hai evaM pAMcavAM divasa kA saDasaThiyA sADe cotIsa bhAga samApta huvA hai / isa prakAra anya divasa meM bhI caMdra Rtu ke viSaya meM samajha leveM / aba candra Rtu kA samApti divasa jAnane ke liye pUrvAcAryoMne jo karaNa gAthA kahI hai vaha vineyajanAnugrahArtha yahAM para kahI jAtI hai puvaM pivadhuvarAsI guNIe bhaie sageNa cheeNaM / jaM laddhaM so divaso somassa uU samattIe // 1 // 134 isa gAthA kI bhAvArtha rUpa vyAkhyA kahI jAtI hai - ( putrvaMpiva) pahale sUrya Rtu kA pratipAdana samaye jo dhruvarAzI kahI hai arthAt ekaso cotIsa bhAgoM kA tIna so pAMca isa dhruvarAzi ko pUrva ke samAna guNA kare / kramapUrvaka AnA kanyAsa A pramANe che. pAkA 34 AthI e siddha thAya che ke bIjA pamAM agIyAramI tithie pAMcarUtu vItIne chaThI tunA cAdevasa purA thaI gayA che ane pAMcamA divasanA saDasaThayA sADIcotrIsa bhAga samApta thayela che. A rIte bIjA divasomAM paNa caMdrarUtunA saMbaMdhamAM samajI levu. have caMdratunA samApti divasa jANavA mATe pUrvAcAye e ziSya janAnugrahane mATe ahIMyAM kahevAmAM Ave che. karaNagAthA kahI che te 385 134 - (puvvaM piya dhuvarAsI guNIe bhaie sageNa cheSaNaM / jaM laddha so divaso somassa uU samattIe // 1 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 mA AdhAnI bhAvArtha35 vyAbhyA uDevAmAM Ave che. (puvvaMpitra) pADesAM sUrya 3tunA pratipAdana samaye je dhruvarAzi kahI che arthAt ekasocotrIsa bhAgeAnA traNasopAMcaY A dhruvarAzine Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam 507 Ipsitena ekAdinA dyuttaracatuHzataparyantena 402-yuttaravRddhena-ekasmAdArabhya tata Urca dyuttaravRddhayA prvrddhmaanen-1|3|5|7 ityAdi krameNa dhruvarAzi guNanIyaH-dhuvarAzau guNite sati ityarthaH / tato guNitarAzau 'sageNa cheeNaM' svakena chedena svakena-svakIyena-AtmIyena chedena-chedarAzinA-pUrvoditabhAgahArarAzinA-catustriMzadadhikazata-134 rUpeNa 'bhaie' bhaktaH-vibhakte sati yallabdhaM saH sa eva labdharAziH somasya-candrasya RtoH samAptau veditavya iti gAthAyA bhAvArthabodhikA vyAkhyA ||-athaatrodaahrnnruupaa bhAvanA pradazyate yathA-kazcit pRcchati-yat candrasya prathama tuH kasyAM tithau parisamAptimupayAyAditi-tato'tra pUrvodito dhruvarAzi:-305 pazcottarazatatrayapramANaH, ekena guNakarAzinA guNyate (prazne prathamattoM jijJAsitatvAdeka eva guNakarAziH) ekena guNito'pi tathaiva tiSThati paJcottarazatatrayarUpaH-3054 1-305 tatazcaitat guNanaphalam 'bhaie sageNa cheeNaM' bhaktaH svayahAM para isa prakAra hotA hai-icchita eka Adi se do se lekara cAraso do paryanta 402 arthAt ekase lekara tatpazcAt yuttara do ko choDa kara vRddhi se pravardhamAna hone se 1-3-5-7 ityAdi krama se dhruvarAzI kA guNAkare / dhruvarAzI kA guNA karane ke pazcAt guNarAzi meM (sageNa cheeNa) svakIya cheda rAzi se arthAt pUrva kathita bhAgahArarAzi se mAne ekaso cotIsa rUpa rAzi se (bhaie) vibhAga kare to jo labdha hotA hai, vaha labdharAzI hI candra kI Rtu samApti meM jaane| aba isakA udAharaNa rUpa bhAvanA dikhalAi jAtI hai-koI prazna kare kI candra kI pahalI Rtu kauna tithi meM samApta hotI hai ? to pUrva kathita dhruvarAzi 305 tInaso pAMca rUpa rAzi ko eka guNaka rAzi se guNA kare prazna kartAne pahalI Rtu ke liye prazna karane se guNakarAzi eka hotI hai, eka se guNita usI prakAra rahatA hai arthAt 3054 1=305 isa prakAra pahelAnI saMkhyA sAthe guNAkAra karo ahIMyAM A rIte thAya che. icchita eka AdithI bethI laIne cAraso be 402 sudhI arthAt ekathI laIne te pachI ittara bene cheDIne benA vadhArAthI vadhAro thato hovAthI 1-3-5-7 vigere kramathI yuvarAzino shu||2. 42va dhruvazinI 42 43rIne te pachI zuzimA (sageNa eNaM) pitAnI chedarAzithI arthAt pahelAM kahela bhAgahAra rAzithI eTaleke ekasocotrIsa rUparAzithI (marU) bhAga kare to te pachI je labdha Ave e labdharAzIja caMdranI Rtu samAptimAM jANavI. have AnA udAharaNa rUpa bhAvanA batAvavAmAM Ave che. keI prazna kare ke caMdranI pahelI rUtu kaMI tithie samApta thAya che? te te jANavA mATe pahelAM kahela dhavarAzi 305 traNaso pAMcarUpa rAzIne eka guNaka rAzithI guNAkAra karavo prazna pUchanAre pahelIrUtu viSe prazna karela che tethI guNakarAzi eka rahe che. ekathI guNela eja rIte rahe che. arthAt 305+1=305 A rIte traNaso pAMcaja rahe che. InTaguNana phalane zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre kena chedena-svakIyena-AtmIyena catustriMzadadhikazatarUpeNa bhaktaH-bhAgo harttavya stathA hriyate--2+ atra labdhau dvau zeSAstiSThanti saptatriMzat , tasyAH dvikenApavartanA kRtA tadA jAtAH-183 sASTiAdaza, anayo yathA krameNa nyAsaH 2 / 183 ata AgataM yat yugAdito dvau divasau paripUrNau tRtIyasya ca divasasya sArdAnaSTAdaza saptaSaSTibhAgAnatikramya prathamacandrartuH parisamAptimupayAtIti siddhayati // evameva dvitIyazcandra jijJAsAyAM sa eva pUrvodito dhruvarAziH pazcottarazatatraya 305 rUpo dyuttareNa guNakenArthAt 1+2= 3 tribhirguNakai guNanIya iti guNyate-305+3=915 guNite ca jAtAni guNanaphalAni pazcadazottarANi navazatAni / punareteSAM catustriMzadadhikena zatena bhAgo hriyate-14-6+ ma labdhAH SaT zeSAstiSThanti ekAdazottaramekazataM pramANAH / teSAM ca dvikenApavartanAyAM kRtAyAm =556 labdhAH sArdAH paJcapaJcAzat / krameNa nyaasH-6|553 ata AgataM tInaso pAMca hI rahatA hai, isa guNana phala ko (bhaie sageNa cheeNaM) ekaso cotIsa se bhAga kare 3052-4 bhAga karane se do labdha hotA hai tathA seMtIsa zeSa rahatA hai| isako dvika se apavartanA kare to 3181 sADe aThAraha hote haiN| inakA yathAkramanyAsa isa prakAra hai 2 / 18 isa se yaha phalita huvA kI yuga kI Adi ke do divasa samApta hokara tIsare divasa kA saDasaThiyA sADe aThAraha bhAga ko vyatIta kara ke pahalI candra Rtu samApta hotI hai yaha siddha huvA / isI prakAra dUsarI candra Rtu kI vicAraNA meM vahI pUrva kathita dhruvarAzi tInaso pAMca 305 rUpa dyuttararUpa guNaka se arthAt 1+2=3 tIna guNaka se guNA kare 30543=916 guNA karane se guNana phala navaso paMdraha hote haiM / isakA ekaso cotIsa se bhAga kare + bhAga karane se chaha labdha hote haiM evaM ekaso gyAraha zeSa rahate haiM ina saMkhyA kA dvika se apavartanA kare 111=55 to sADe pacapana labdha hote haiN| ina saba kA yathAkrama se aMkanyAsa isa prakAra (bhaie sageNa cheeNaM) meso yAtrIsathI mA 42vI 3952+374 mA 42vAthI me 15 thAya che. tathA sADatrIsa zeSa vadhe che. tene bethI apavartana karavI. arthAt ardhA karavA. rU=18 sADAaDhAra thAya che. Ano kemapUrvaka aMkanyAsa A pramANe che. rA18 AnAthI e phalita thAya che ke-yuganI AdithI be divasa purA thaIne trIjA divasanA saDasaThiyA sADA aDhAra bhAgene vItAvIne pahelI caMdrarUtu samApta thAya che. tema siddha thAya che. Aja pramANe bIjI caMdratunI vicAraNAmAM eja pahelAM kahela dhruvarAzi traNa pAMca rUpa duttara guNakathI eTaleke 1+2=3 A rIte traNanA guNakathI guNAkAra kare 305+3=915 guNAkAra karavAthI guNanaphala navaso paMdara thAya che. tene ekatrIsathI bhAga 21 // 5346+13, bhaa|| 42pAthI cha saya 27 cha. mane meso gayA2 zeSa vadhe che. e saMkhyAnI bethI apavartana karavI. 11=55 te sADI paMcAvana thAya che. A zrIsuryaprati sUtra : 2 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 509 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza'prAbhRtam yugAditaH SaTsu divaseSu atikrAnteSu saptamasya ca divasasya sArTeSu paJcapaJcAzat saptapaSTibhAgeSu gateSu dvitIyazcandrataH parisamAptimupagacchediti siddhayati // evameva krameNa dyuttaracatuHzatatamatoM jijJAsAyAM guNakarAzistu dyutarakrameNArthAt jijJAsitaRtusaMkhyAM dviguNitAM rUponAM vidhAya yad bhavet tAvatpramANo guNakarAziH syAditi tathA kriyate-(402+2)1804-1803 vyuttarANi aSTau zatAni bhavantIti, etAvatpramANo guNakarAzi tivyaH / ataeva sa eva pUrvodito dhruvarAziH pazcottarazatatrayapramANo'STabhiH zataistyuttare guNanIya iti guNyate-3054830=244915 guNite ca jAte dve lakSe catuzcatvAriMzatsahasrANi pazcadazottarANi navazatAni ca // atra guNakarAzicintAyAM yA yukti rmayA pratipAditA tatropapattistvIdRzI-mUle-'egAi viuttaraguNo dhuvarAsI hoi nAyavyo' hai-6|55: isa se yaha phalita huvA ki yuga kI Adi se chaha divasa vIta kara sAtaveM divasa kA saDasaThiyA sADe pacapana bhAga jAne para dUsarI candra Rtu samApta hotI hai| isI prakAra krama se cAraso do saMkhyAtmaka Rtu ki vicAraNa meM guNaka rAzi dyuttara ke krama se arthAt jijJAsita Rtu saMkhyA ko dose guNAkare rUpona kare pazcAt jo labdha ho utane pramANa ko guNaka rAzi rakkhe jaise ki-(40242)-1804-18803 AThaso tIna hote haiN| itanA pramANa vAlA guNaka rAzi samajhe / ataH vahI pUrvokta dhruvarAzi jo tInaso pAMca pramANa rUpa hai usako AThaso tIna se guNA kare jaise ki 3054803= 244915 guNA karane se do lAkha cumAlIsa hajAra navaso paMdraha hote haiM / yahAM guNaka rAzi kI vicAraNA meM maiMne jo yukti pratipAdita kI hai mUla meM usakI upapattI isa prakAra kahI hai-(egAi viuttaraguNo dhuvarAsI hoI nAyavvo) yahAM para yuttara vRddhi se aisA kahane se do do guNaka ke antara meM badhAne kramAnusAra aMkanyAsa A pramANe thAya che. dA5 5 AnAthI e phalita thAya che ke-yuganA AdithI cha divasa purA thaIne sAtamA divasanA saDasaThiyA sADI paMcAvana bhAga vItyA pachI bIjI caMdrarUtu samApta thAya che. A ja pramANenA kramathI cAra be saMkhyAvALI rUtunI vicAraNAmAM guNakarAzi ittaranA kamathI eTale ke jIjJAsitarUtu saMkhyAne bethI guNAkAra karavA guNAkAra karIne temAMthI eka nyUna karavA te pachI je labdha thAya eTalA prabhAzavANI guerAzi zamavI bha-(402+2)-1804-1803 mA zate mAse traNa thAya che. ATalA pramANanI guNakarAzi samajavI. te eja pUrvokta dhruvarAzI ke je traNaso pAMca 305aa pramANanI che tene AThaso traNathI guNAkAra kara jemake 305+803=24415 guNAkAra karavAthI be lAkha cuMmAlIsa hajAra navaso paMdara thAya che. ahIM guNakarAzinI vicAraNAmAM meM je yukti pratipAdita karela che. mUlamAM tanA ni: 20 pramANe che.-(egAi viuttaraguNo dhuvarAsI hoI nAyavvo) sahI uttaranI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 sUryaprajJaptisUtre ekAdidyuttaraguNo zuvarAzi bhavati jJAtavyaH / atra dyuttaravRddhathA-dhuttaravRddhayA ityuktatvAt dvayordvayorguNakayorantare sarvatra ekamApatati / ataH siddhayati yat ekasmAd guNakarAze rUrva yuttaravRddhayA guNakarAzau cintyamAne tasya rAze dviguNo rUpono bhavati yathA ekasyaikaH, dvikasya trINi, trikasya paJca, catuSkasya spt-142-1=12+2-1-3| 3+2-1= 5 / 442-17 / 542-19 evaM krameNopapatto cintyamAnAyAM dhuttaracatuHzatapramANasya rAzedyuttaravRddhathA aSTau zatAni vyuttarANyeva bhavanti yathA-(402+2)-1-804 -1803 ityevaM guNakarAzi ruppaadyH| ataeva pUrvodito guNyaguNakayo tirUpo rAziH paJcadazottara navazatAdhika catuzcatvAriMzat sahasrovarita lakSadvayapramANaH-244915 catustriMzadadhikena zatena vibhAjya iti bhAgo hriyate-4144=1827+ labdhAni bhAgaphalAnyaSTAdazazatAni saptaviMzatyadhikAni, zeSAstiSThantyazAH saptanavatiH, etasyAH saptanavatyAH dvikenApavartanAyAM kRtAyAm =483 jAtAH sArdA aSTacatvAriMzat sptpssttibhaagaaH| sarvatra eka ko choDa kara ke kheN| isa se yaha phalita hotA hai eka guNaka rAzi ke pazcAt yuttara vRddhi se guNaka rAzi ke vicAra meM usa rAzi kA duguna rUpona hotA hai jaise eka kA eka, dokA tIna, tIna kA pAMca cAra kA sAta 1+2-11 2+2-1=3 / 3+2--185 / 4+2-17 / 5+2-1=9 isa prakAra ke krama se upapatti kI vicAraNA meM cAraso do pramANavAlI rAzi kA dugunI vRddhi se AThaso tIna hI hote haiM jaise kI (40242-1804-1% 803 isa prakAra guNaka rAzi kA upapAdana kareM / ataH pUrvakathita guNya guNaka kAdhAnarUpa rAzi do lAkha cumAlIsa hajAra navaso paMdraha 244915 / pramANa ko ekaso cotIsa se bhAga kare jaise kI- 1827524 isa prakAra bhAga karane se bhAga phala aThArahaso satAisa labdha hotA hai evaM satANaveM aMza zeSa rahatA hai| ina satANaveM ko do se apavartanA kare 3483 to saDasaThiyA vRddhithI ema kahevAthI babbe guNanA aMtaramAM badhe ekane choDIne kahevuM. AnAthI e siddha thAya che ke-eka guNakarAzinI pachI gharanI vRddhithI guNakarAzinA vicAramAM e rAzine bamaNo rUpana thAya che jemake-ekano eka benA traNa traNanA pAMca, cAranA saat-1+2-1=1||2+2-1=313+2-1=|4+2-1=75.2-18 // pramANanA bhathI upapattinI vicAraNAmAM cAra be pramANavALI rAzIne bamaNA vadhArAthI ATha traNaja thAya che. bha-(402+2-1804-1=803 240 pramANe gunn42||shine nAvita 4zana samajavI tethI pahelAM kahela guNya guNakanA ghAta rUparAzi belAkha cuMmAlIsa hajAra navo paMdara-24415Ane ekase cetrIsathI bhAga kare. jemake-2 4465=182764 A pramANe bhAga karavAthI bhAgaphaLa aDhAraso satyAvIsa labdha thAya che. ane sattANuM aMza zeSa rahe che. A sattANune bethI apavartana karavI cha=48da saDasaThiyA sADAaDatAlIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ E7 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam arthatayoH krameNa nyAso yathA-1827486 ata AgataM yad yugAdito'STAdazasu divasazateSu saptaviMzatyadhikeSu atikrAnteSu, tataH parasya ca divasasya sArdaiSu aSTAcatvAriMzatsaMkhyeSu saptapaSTribhAgeSu gateSu dyuttaracatuHzatatamasya 402 candrauH parisamApti bhavediti // athaiteSu candraddheSu candranakSatrayogaparijJAnArtha pUrvAcAryopadiSTA yA gAthA sApyatra vineyajanAnugrahAyopanyasya prastUyate yathA _ 'sA caiva dhuvorAsI guNarAsIvia havaMti te caiva / Nakkhatta sohagANia parijANasu puvvabhaNiyANi' // 1 // chAyA-sa caiva dhruvorAzi guNarAzayopi ca bhavanti te caiva / nakSatrazodhanAni ca parijAnIhi pUrvabhaNitAni // 1 // athAsyA gAthAyAH bhAvArthagamanikA vyAkhyA yathA-sa caiva pUrvodita eva-prathamapratipAdita eva paJcottarazatatrayagramANo dhUvarAzi zcandrapnAM candranakSatrayogaparijJAnArthamapi veditavyaH, guNarAzayo'pi-ekAdi dhuttaravRddhayA te eva guNakA api mavantIti veditvyaaH| yAni ca pUrvamupadiSTAni-dvAcatvAriMzat prabhRtIni-42 nakSatrazodhanAni-nakSatrazodhanakAni 'pukha sADe aDatAlIsa hote haiN| isakA yathAkramanyAsa isa prakAra se haiM-1827 48- isase yaha phalita huvA kI yuga kI Adi se aThArahaso satAIsa divasa vyatIta hone para tatpazcAtvarti divasa kA saDasaThiyA sADe aDatAlIsa bhAga vIta jAne para cAraso do caMdra Rtu samApta hotI hai|| aba ina caMdra Rtu meM caMdra nakSatrayoga ko jAnane ke liye pUrvAcAryakathita gAthA ziSyajanAnugrahArtha yahAM para kahI jAtI hai-(sA caiva dhuvorAsI vi a) i. aba isa gAthA kI bhAvArtha gamaka vyAkhyA kahI jAtI hai-vaha pUrvakathita tonaso pAMca saMkhyAtmaka dhruvarAzi caMdra muhUrta kA caMdra nakSatrayoga ko jAnane ke liye bhI vahI dhruvarAzi samajheM / guNaka rAzi bhI ekAdi dyuttaravRddhi se vahI guNaka bhI hote haiN| jo pahale kahI gai byaathAya che. Ane kramAnusAra aMkanyAsa A pramANe che. 1827148 44 AnAthI e phalita thAya che ke yuganI adithI aDhArase 27 satyAvIza divasa vItI gayA bAda te pachinA divasanA saDasaThiyA sADAaDatAlIsa bhAga vIti gayA pachI cAra be caMdrarUtu samApta thAya che, have A caMdrarUtumAM caMdra nakSatragane jANavA mATe pUrvAcAryoe kahela gAthA ziSyatnAnA anubaDa mATe mADI vAma mA che. (sA caiva vorAsIvia) tyA have A gAthAnI bhAvArtharUpa vyAkhyA karavAmAM Ave che. te pahelAM kahela traNa pAMca saMkhyAvALI yuvarAzi caMdramuhUrtanA caMdranakSatragane jANavA mATe paNa eja dhruva rAzi samajavI guNakarAzi paNa ekathI AraMbhIne ghuttaranA vadhArAthI eja guNaka paNa DAya che. te 59i vAmAM Ave meM tAvIsa 42 vigaire nakSatra zayana (puvva bhaNiyANi) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 sUryaprajJaptisUtre bhaNiyANa' pUrvabhaNitAni - prathamopadiSTAni tAnyapi tAnyeva 'parijANasu' parijAnIhijJAtavyAnItyarthaH // athAsyA udAharaNarUpA bhAvanA yathA - vyAkhyoditaprakAreNa vivikSite candrarttI niyatanakSatrayogaparijJAnAya prathamamudAharaNaM tAvadupanyasyate - yadi kazcit pRcchetprathame candra kazcandranakSatrayoga iti jijJAsAyAM guNakarA zirekarUpaH syAt, prathamasya candrattaH pratipAdanAt / dhruvarAziva sa eva pUrvoditaH pazcottarazatatrayapramANaH - 305 ayaM ca dhruvarAzirekarUpeNa guNakarAzinA guNito'pi tathaiva paJcottarazatapramANa stiSThati 305+1=305 sarve'pi rAzaya ekaguNitA bhavantyeveti niyamAt / tato'smAdabhijinakSatrasya zodhanakaM dvAcatvAriMzatpramANaM parizodhanIyamiti zodhyate - 305 - 42 =263 zeSamurvaritaM triSaSTyadhikaM zatadvayam / tato'smAccheSarAzeH punarapi catustriMzadadhikaM zatam - 134 catustriMzadadhikazatapramANaM zravaNanakSatrasya zodhanakaM parizodhanIyamiti zodhyate - 263-134 losa Adi 42 nakSatra zodhanaka ( puvvabhaNiyANi) pahale kahI gaI hai vaha bhI vahI (parijAsu) kahI hai aisA jAne / aba isakA udAharaNarUpa bhAvanA dikhalAte haiM - vyAkhyA meM kathita prakAra se vivakSita caMdra Rtu meM niyata nakSatrayoga kA jJAna ke liye pahalA udAharaNa kahA jAtA hai-yadi kadAcita koi pUche kI pahalI caMdra Rtu meM kaunasA caMdra nakSatrayoga rahatA hai ? isa prakAra kI jijJAsA meM guNaka rAzi eka hotI hai, pahalI caMdra Rtu rahane se / tathA dhruvarAzI vahI pUrvakathita tInaso pAMca rUpa hotI hai 305, isa dhruvarAzi ko eka rUpa guNaka rAzi se guNA kare to bhI tInaso pAMca rUpa hI rahatA hai 305 +1=305 kAraNa kI sabhI rAziyAM eka se guNita vaisI hI hotI hai isa niyama se vaha tInaso pAMca hI rahatA hai / inameM se abhijit nakSatrakA zodhanaka bayAlIsa pramANako zodhita kare - 305 - 42 - 263 zodhita karane para doso tirasaTha zeSa bacatA hai / usa zeSarAzi meM se punaH ekaso cautIsa 134 pramANavAle zravaNa nakSatrakA pahelAM uDela che. ye pazu me04- (parijANasu) usa che tebha lAgavu have mAnA udAharaNarUpa bhAvanA batAvavAmAM Ave che. vyAkhyAmAM kahela prakArathI vivakSita caMdraRtumAM niyata nakSatrayAganA jJAna mATe paheluM udAharaNa kahevAmAM Ave che. jo kadAca koI pUche ke-pahelI caMdrarUtumAM kayA caMdranakSatrayAga rahe che? A pramANenI jIjJAsAmAM guNakarAzi eka hAya che. pahelI caMdrarUtu kahevAthI tathA dhruvarAzi pahelA kahela traNaseApAMca rUpaja hoya che. 3055 A dhruvarAzinA ekarUpathI guNuAkAra kare te paNa traNaso pAMcarUpaja rahe che. 305+1=305 kAraNake badhI rAziyA ekathI guhula eja prakAre rahe che. A pramANe nA niyamane laie traNase pAMcaja rahe che. AmAMthI abhijIt nakSatranuM zeAdhanaka khetAlIsa pramANane zaiAdhita karavuM. 305-42=2635 zeSita karavAthI khase tresaTha zeSa vadhe che. A zeSa rAzimAMthI pharIthI akasAcAtrIsa 134aa pramANavALA zravaNa nakSatranA zodhanakane zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam 513 129 =129 pazcAt sthitamekonatriMzadadhikazatam - 129 / asya rAzedvikenApavarttanA vidheyA* =643 apavarttanena jAtAH sArddhA catuHSaSTiH 64 saptaSaSTibhAgAzceti / ata AgataM yat prathamacandrartuparipUrtikAle candro dhaniSThAnakSatrasya sArddhaM catuHSaSTiM saptaSaSTibhAgA navagAhya candraH prathamaM svakIyamRtuM parisamApayatIti siddhyati / / - itthameva dvitIyazcandratujijJAsAyAM dviguNite dve rUpone sati trayo bhavanti (2+2 ) - 1 = 4 - 1=3 - guNakarAziH / dyuttaravRddhayApi sa eva guNako bhavedityanena guNakarAzinA sa eva pUrvodito dhruvarAziH paJcottarazata pramANaH - 305 guNanIya iti guNyate 305 + 3 = 915 jAtAni guNanaphalAni paJcadazottarANi navazatAni / asmAd guNanaphalarUpAdrAzerabhijinakSatrasya dvAcatvAriMzat pramANaM zodhanakaM parizodhanIyamiti parizodhyate - 915 - 42=873 pazcAt sthitAni zeSANi zodhaka ko zodhitakare - 263 - 134 = 129 usakozodhita karane para pazcAt ekaso unatIsa rahatA hai / isarAziko dose apavartanAkare =643 isa prakAra apavartita karane se saDasaThiyA sADecosaTha 643 0 hote haiM / isase yaha jJAta hotA hai ki prathama caMdra Rtuke samAptikAla meM caMdra dhaniSThA nakSatrake ke sAtha saDasaThiyA sADe cosaTha bhAga ko bhoga karake caMdra pahalIsvakIya caMdra Rtuko samApta karatA hai / isI prakAra dUsarI caMdra RtukI vicAraNA meM doko dose guNAkare pazcAt rUpaNena karane se tIna hote haiM - (2+2) - 1 = 4 - 1 = 3 isa prakAra guNakarAzi tIna hotI hai| sara kI vRddhi se bhI vahI guNaka hotA hai ataH isaguNakarAzi se vahI pUrva kathita tInaso pAMca 305 rUpa dhruvarAzi ko guNAkare 305+3= 915 guNA karane se guNanaphala navaso paMdraha hote haiM / isa guNana phala rUparAzi se abhijit nakSatrakA bAyAlIsa pramANa ke zodhanaka ko zodhita kare jaise kI zASita karavuM. 264-134=129 Ane zASita karavAthI ekaso ogaNatrIsa rahe che, A zizane ethI apatita karavI. 128=64 A pramANe ardhA karavAthI saDasaThiyA sADI cAsaTha 64 66 thAya che. AnAthI ema jaNAya che ke-pahelI caMdratunA samApti samayamAM caMdra dhaniSThA nakSatranI sAthe saDasaDiyA sADIcasaTha muhUrtIne bhegavIne caMdra pahelI peAtAnI rUtune samApta kare che. Aja pramANe khIjI caMdrarUtunI vicAraNAmAM benA bethI guNAkAra karavA. te pachI temAMthI eka nyUna karavAthI traNa rahe che. (ra+rA-1=41=3 A pramANe zukarAzi traNa thAya che. ghuttaranA vadhArAthI paNa eja guNakarAzi thAya che. tethI A guNakarAzimAMthI e pahelAM kahela 305 traNaso pAMca rUpa dhruvarAzinA guNAkAra karavA 305+3=915 guNAkAra karavAthI guNukaLa navasopadara thAya che. A guNana phaLarUpa rAzimAMthI abhijIta nakSatranA khetAlIsa pramANanA zeAdhanakane zodhita karavA jemake-915-42=873 zeAdhana karavAthI zrI suryaprApti sUtraH 2 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 sUryaprajJaptisUtre tri saptatyadhikAni aSTau zatAni / asmAccheparAzeH punarapi zravaNanakSatrasya zodhanakaM catustriMzadadhikazatapramANaM parizodhanIyamiti-873-134739 zodhite ca pazcAt sthitAni saptazatAni ekonacatvAriMzadadhikAni / tato'smAdrAzeH punarapi dhaniSThAnakSatrasya catustriMzadadhikazatapramANaM zodhanakaM parizodhanIyamiti zodhyate 739-134-605 pazcAttiSThanti zeSANi pazcottarANi paTzatAni / asmAdrAzeH punarapi saptapaSTiparimANaM zatabhiSA nakSatrasya zodhanakaM parizodhanIyam 605-67=538 sthitAni pazcAt paJcazatAni aSTAtriMzadadhikAni ebhyo'pi pUrvAbhAdrapadAnakSatrasya zodhanakaM catustriMzadadhikazatapramANaM parizuddhayati-538134-404 sthitAni pazcAccheSANi caturadhikAni catvAri zatAni-404 / ebhyaH punarapi ekottaraM zatadvayaparimANamuttarAbhAdrapadAnakSatrasya zodhanakaM parizodhanIyamiti zodhyate-404-201=203 pazcAt sthite zeSe dve zate vyuttare / asmAdapi zeSarAze zcatustriMzena zatena revatI zuddhA-203-13469 sthitA pazcAdekonasaptatiH / iyaM caikona -915-42=873 zodhana karane se pazcAt AThaso tihattara rahate haiM / isa saMkhyA meM se pravaNanakSatra kA zodhanaka ekaso cotIsa pramANa ko zodhita kare873-134739 zodhita karane se pazcAt sAtaso unacAlIsa bacate haiM / isa saMkhyameM se phirase dhaniSThA nakSatrakA ekaso cotIsa pramANazodhanakako zodhitakareM-739-134605 zodhitakarane para chaha so pAMca 605 rahatA hai isarAzimeM se punaH saDasaTha 67 pramANAle zatabhiSA nakSatrakA zodhanakako zodhitakare 605-67=538 zodhana karane para pAMcaso aDatIsa bacatA hai / isa meM se pUrvAbhAdrapadA nakSatrakA ekaso cotosa pramANavAle zoghanaka ko shodhinkre-538-134-404| pazcAt cAraso cAra rahatA / isameM se punaH doso eka parimANavAle uttarAbhAdrapadA nakSatrakA zodhanakako zodhitakare 404-201=203 isa prakAra zodhanakarane se doso tIna rahate haiM / isa zeSarAzi meM se bhI ekaso cotIsa / parimANavAle revatI nakSatrakA zodhanako AThasotera rahe che. A saMkhyAmAMthI zravaNa nakSatranuM zodhanaka ekasecotrIsa pramANane zodhita karavuM. 873-134=739 zedhita karavAthI sAtaso ogaNacAlIsa vadhe che. A saMkhyAmAMthI pharIthI dhaniSThA nakSatranA eka cotrIsa pramANunA zodhanakane rodhita karavuM. 739-134=36 05 A pramANe zodhita karavAthI chapAMca 605 vadhe che. bIjI rAzimAMthI pharIthI saDasaTha pramANavALA zatabhiSA nakSatranA zedhanakane zodhita karavuM 6 05-67-pa38 zevana karavAthI pAMcaso ADatrIsa vadhe che. AmAMthI pUrvAbhAdrapadA nakSatranA ekatrIsa pramANavALA zodhanakane zadhita karavA pa38-134=404 te pachI cAracAra vadhe che. mAmAthI masA prabhAvA uttarAbhAdrapA nakSatranA zAdhana zodhana 42yu. 404-201= 203 A pramANe zodhana karavAthI base traNa rahe che. A zeSa rAzimAMthI ekatrIsa zrI suryaprati sUtra : 2 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam 515 saptati zcatustriMzadadhikena zatena hriyate-64 ata AgataM yad dvitIyacandra parisamAptyavasare candro'zvinInakSatrasyaikonasaptatiM catustriMzadadhikazatabhAgAnavagAha dvitIyaM svakIyamRtuM parisamApayatIti siddhayati // anenaiva krameNAnyeSAmapi RtUnAM parisamApaptyavare candranakSatrayogaparijJAnamatisAralyena syAt / / yathAtra dyuttaracatuHzatatama 402 candrartuparisamAptikAle candranakSatrayogajijJAsAyAM pUrvapratipAditakrameNa dhuttaravRddhayA guNakarAziH kila vyuttaraNi aSTauzatAnItirUpona dviguNa saMkhyAtulyo bhavedyathA-(402+2) 1884-1803 anena guNakarAzinA sa eva pUrvodito dhruvarAziH pazcottarazatatrayaparimANo guNayitavya iti tathA guNanArtha nyAsaH -3054803-244915 guNite ca jAte ca dve lakSe catuzcatvAriMzat sahasrANi navazodhitakare-203-134-69, pazcAt unasittera bacatA hai / ina unasattarako ekaso cotIsa se bhAgakare 4 vaha bhAga calatA nahIM isase yaha phalita huvA kI dUsarI caMdra Rtu ke samApti kAla meM candra azvinI nakSatrakA ekaso coto. sIyA unasattara bhAga ko bhogakara ke caMdra dUsarI svakIya Rtu ko samApta karatA hai / isI prakAra ke krama se anya RtuoM ke samApti samayameM caMdra nakSatrayoga kA jJAna atyaMta saralatA se ho jAtA hai| aba cAraso do 402 pramANavAlI caMdra Rtuke samApti kAla meM caMdranakSatra yogakI vicAraNA meM pUrvapratipadita krama se dhutara kI vRddhi se guNaka rAzi AThaso tIna dviguNita Rtu saMkhyA meM se rUpona karane se hotI hai / jaise kI (402:2)1804-1-803 isa guNakarAzi se vahI pUrva kathita tInaso pAMcarUpa dhruvarAzi ko guNA kare / guNAkarane ke liye kramanyAsa isa prakAra se haiM-305+803-244915 / isa prakAra guNA karane se do lAkha cuvAlIsa pramANavALA revatI nakSatranA zodhanakanuM zodhana karavuM. 203-134=99 pachIthI ogaNasittera vadhe che. A ogaNasitterane ekaso trIsathI bhAga kare ? paNa bhAga cAlI zake tema nathI tethI e siddha thAya che ke bIjI caMdratunA samApti samayamAM caMdra azvinI nakSatranA ekatrIsiyA ogaNasittera bhAgane upabhegA karIne bIjI pitAnI rUtune samApta kare che. A ja pramANenA kramathI bIjI rUtuonA samAptikALamAM caMdranakSatrayeAganuM jJAna ghaNIja saraLatAthI thaI jAya che. - have 402aa cAraso be pramANanI caMdratunA samApti kALamAM caMdra nakSatrayoganI vicAraNAmAM pahelAM pratipAdana karela kamathI ghuttaranA vadhArAthI guNakarAzi AThase traNa sabhA 428 tu sadhyAmAMdhI 3thAna 42vAthI thAya che. bha3-(402+2) 1=804...1= 803 A guNakarAzithI e pahelAM kahela traNa pAMcarUpa dhruvarAzine guNAkAra kare. guNAkAra karavA mATe kamanyAsa A pramANe thAya che. 305803=244915 A rIte zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 sUryaprajJaptisUtre zatAni paJcadazottarANi - 244915 athAtra sakalanakSatra paryAyaparimANaM kila 3660 SaSyadhikAni SaT triMzacchatAni bhavanti / kathametadavasIyate - sakalanakSatraparyAyapramANaetAvAniti ceducyate - aSTAviMzatinakSatrANAM catvAro bhedAH santi teSu yugAdibodhakamabhi nakSatraM svAtantryeNaiva tiSThatIti, abhijito bhogaparimANaM kila dvAcatvAriMzat - 42 / tathA ca paNNakSatrANi arddhakSetrANi santi teSu ca SaTsu arddhakSetreSu nakSatreSu pratyekaM saptaSaSTiraMzAH bhogaparimANaM parikalpitaM pravartate - 67 / / evaM ca paT nakSatrANi dvayarddhakSetrANi santi, SaTsu yarddhakSetreSu nakSatreSu pratyekaM dve zate ekottare aMzAnAmiti 201 bhogaparimANaM prakalpitaM pravarttate evameva paJcadaza nakSatrANi samakSetrANi teSu paJcadazasu samakSetreSu nakSatreSu pratyekaM catustriMzazatamiti catustriMzadadhikazataparimANaM prakalpitamiti krameNaikatra SaT saptaSaSTathA guNanIyastathAnyatra paT ekottarazatadvayena guNanIyaH evaM ca paJcadazacaturkhizena zatena hajAra navaso paMdraha hote haiM / aba yahAM sakala nakSatra paryAya kA parimANa 3660 chatrIsaso sATha hotA hai| yaha sakala nakSatraparyAya parimANa itanA kisa prakAra se hotA hai ? isake liye kahate haiM-aThAisa nakSatroM kA cAra bheda kahA gayA hai- unameM yugakA Adi bodhaka abhijit nakSatra svataMtrarUpa se hI rahatA hai, ataH abhijit nakSatra kA bhogaparimANa bayAlIsa 42 muhUrta hotA hai / tathA che nakSatra arddhakSetravAle hote haiM una ardhakSetravAle nakSatroM pratyeka kA bhoga parimANa sarasaTha aMza parikalpita kiyA hai 67 / tathA cha nakSatra iyarddha kSetra vAle kahe haiM / iyarddha kSetravAle nakSatroM meM pratyekakA doso eka 201 aMza bhoga parimANa kalpita kiyA gayA hai isI prakAra paMdraha nakSatra samakSetra vAle kahe hai / una paMdraha samakSetra vAle nakSatroM meM ekaso cautIsa aMza parimANa kalpita kiyA hai inako yathAkrama ekasAtha chaha ko sarasaTha se guNAkare dUsare chaha ko doso guNAkAra karavAthI be lAkha cuMmAlIsa hajAra navase pa Mdara thAya che. have ahIM sakaLa nakSatra parimANa 36605 chatrIsA sAiDa thAya che. A sakala nakSatra paryAya parimANu ATaluM zI rIte thAya che? te mATe kahevAmAM Ave che. aThayAvIsa nakSatrAnA cAra bheda kahevAmAM Avela che. temAMthI yuganA Adi bedhaka abhijIta nakSatra svataMtra rIteja rahe che. tethI abhijIta nakSatranu bhoga parimANa 42 betAlIsa muhUta thAya che tathA cha nakSatrA adha kSetravALA haiAya che. e a kSetravALA nakSatrA dareka bhAga paramANu saDasaTha aza 6chA kalpita karela che. tathA cha nakSatrA hraya kSetra parimANavALA kahela che. cha dve kSetravALA nakSatramAM darekanA 201 khase eka aMza bhAga piramANu kalpita karela che. eja pramANe paMdara nakSatrA samakSetravALA kahela che. e pa Mdara samakSetravALA nakSatrAmAM ekasA cAtrIsa a Mza jeTaluM parimANu kalpita karela che. Ane kramAnusAra eka sAthe chaenA saDasaThathI guNAkAra karavA bIjA chanA khaseAekathI guNAkAra karavA tathA paMdara nakSatrAnA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam ca guNanIya iti guNitAnAM trayANAM guNanaphalAnAM yogarAzau abhijito bhogaparimANaM dvAcatvAriMzanmitaM parikSepaNIyamiti kRte SaSTayadhika patriMzacchataparimANaH sakalanakSatra paryAyaparimANaH samutpadyeta / yathAtra prathamaM SaT saSTapaSTayA guNyante 6x201=1206 jAtAni SaDuttarANi dvAdaza zatAni, tathA ca paJcadaza catustriMzena zatena guNyante-15x 134=2010 jAtAni viMzatiH zatAni dazottarANi // athaite trayo'pi rAzaya ekatra mIlyante 402+1206+3618 jAtAni aSTAdazottarANi patriMzacchatAni / yogarAzAvasmin dvAcatvAriMzadabhijito mAna prakSipyate-3618+42=3660 jAtAni SaTtriMzacchatAni SaSTayadhikAni sakalAnAmaSTAviMzate nakSatrANAM bhogayogaparimANam , ata etAbatA sakalanakSatraparyAyaparimANena pUrvarAzau 244915 asmin paJcadazAdhika navazatottaraeka se guNAkare tathA paMdraha nakSatroM ko ekaso cotIsase guNAkare isaprakAra guNita kiye gaye tInoM ke guNanaphala samudAya meM abhijit nakSatra kA bhogaparimANa 42 bayAlIsakA prakSepa kare isa prakAra prakSepa karane se chattIsaso sATha rUpaparimANa sakalanakSatraparyAya kA yathArtha rUpa se ho jAtA hai aba yahAM para pahale chaha nakSatrako sarasaTha se guNA kiyA jAtA hai| 6+67=402 guNAkarane cAraso do hote haiM / isI prakAra dUsare chaha ko doso eka se guNAkare 6+201=1206 to bAraha so chaha hote haiM / tathA paMdraha ko ekaso cotIsa se guNAkare 15+134-2010 to vIsasodasa hote haiN| aba ina tInoM guNitaphala samudAya ko eka sAtha joDe 402+1206+2010=3618 to chattIsaso aThAraha hote haiM / isa yogarAzi meM abhijit nakSatrakA bayAlIsa parimANavAle mAnakA prakSepakare-36184423660 to chattIsa so sATha sakala aThAIsa nakSatroM kA bhoga yogakA parimANa ho jAtA hai / itane pramANavAle ekaso trIsathI guNAkAra karo A pramANe guNAkAra karavAmAM Avela traNe guNana phala samudAyamAM abhijIta nakSatranuM bhaMga parimANa 42 beMtAlIsane umeravA A pramANe umeravAthI chatrIsaso sAITharUpa parimANa sakalanakSatraparyAyanuM yathArtha paNAthI thaI jAya che. ve maDIyA pdde| 7 nakSatrAno sasAthI guNA12 42vAmA mAve cha. +67=402 guNAkAra karavAthI cAraso be thAya che. e ja pramANe bIjA chane 201 base ekathI guNAkAra kare 6+201=1206 guNAkAra karavAthI bArase cha thAya che. tathA paMdarane ekasotrIzathI guNAkAra kara. 15+134=2011 guNAkAra karavAthI be hajArane dasa thAya che. have 20 RNe gue||2naa isa samudAyane me44 421 // 402+1206+2010 3618 ekaThA karavAthI chatrIsaso aDhAra thAya che. A samudAya rAzimAM abhijIta nakSatranA beMtAlIsa parimANavALI saMkhyAne umeravAmAM Ave 3618+4=3660 te traNa hajAra chaso sAIDa samagra aThayAvIse nakSatronA gaganuM parimANa thaI jAya che. ATalA pramANavALA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 sUryaprajJaptisUtre catuzcatvAriMzat sahasrorvaritalakSadvayaparimANe bhAgo harttavya iti hriyate-10-66+ Sita labdhAH SaTpaSTinakSatraparyAyAH, pazcAccheSANyavatiSThante paJcapaJcAzadadhikAni trayastriMzacchatAti / tato'smAccheSarAze rabhijito dvAcatvAriMzacchoyate-3355-42=3313 pazcAt sthitAni zeSANi trayodazAdhikAni trayastriMzacchatAni / tato'smAccheSarAze bhUyo'pi zravaNAdIni anurAdhAparyantAni trayoviMzati nakSatrANAM bhogaparimANAni 3082 trINi sahasrANi dvayazItyadhikAni parizodhanIyAni 3313-3082231 zeSe tiSThato dve zate ekatriMzadadhike ebhyaH punarapi saptapaSTayA jyeSThA parizodhanIyA-231-67=164 zodhaH nAccheSamavatiSThate catuH SaSTayadhikaM zatam / etasmAccheSarAze bhUyo'pi catustriMzena zatena mUlanakSatraM parizodhanIyamiti tathA zodhyate 164-134-30 zodhanAta sthitA pazcAta triMzat / asmAcca pUrvASADhAnakSatraM na zuddhayati yato hi pUrvApADhAnakSatrasya bhogaparimANam 134 sakala nakSatra paryAya parimANa se pUrva kA jo do lAkha cumAlIsa hajAranavaso paMdraha hai-244915| usakA bhAgakare 66+11 to chiyAsaTha nakSatra paryAya labdha hotA hai tathA tetIsa so pacapana zeSa rahatA hai| isa zeSarAzi meM abhijit nakSatrakA bayAlIsa ko zodhitakare 3355-423313 to pazcAt tetIsa so teraha zeSa bacatA hai / tatpazcAt isa zeSarAzimeM se phira se zravaNa nakSatra se lekara anurAdhA paryantake teIsa nakSatroM kA bhogaparimANa 3082 / tInahajAra biyAsI ko zodhitakare 3313-3082=231 isaprakAra zodhina karane se ekaso cosaTha zeSa rahatA hai, isa zeSa rAzi meM se phirase bhI eka so cotIsa se mUla nakSatra ko zodhita kare jaise ki-164-134=30 isaprakAra zodhita karane se tIsa zeSa rahate haiM, inameM se pUrvASADhA nakSatra zodhita nahIM ho sakatA, kAraNa kI pUrvASADhA nakSatra kA bhoga parimANa ekaso cotIsa salanakSatraparyAya parimANathI pahelAnA je belAkha cuMmAlIsahajAra navaso paMdara 244915 che. tene bhAga kare. 35=66+324 bhAga karavAthI chAsaTha nakSatra paryAya labdha thAya che. tathA tetrIsase paMcAvana zeSa rahe che. A zeSa rAzimAMthI abhijIta nakSatranA betA. lIsa zodhanakanuM zedhana karavuM 3355-4=3313 te tetrIsaso tera zeSa bace che. te pachI AzeSa rAzimAMthI pharIthI zravaNa nakSatrathI laIne anurAdhA paryantanA trevIza nakSatronuM bhoga parimANa 3082 traNa hajAra bAzIne zedhita karavuM. 3313-3084=31 A pramANe zedhita karavAthI base ekatrIsa zeSa rahe che. emAMthI pharIthI saDasaThathI yeSThA nakSatrane rodhita karavA 231-67=164 A rIte zodhana karavAthI ekasesaTha zeSa vadhe che. A zeSa rAzimAMthI pharIthI paNa ekase trIsathI mULa nakSatranuM sevana karavuM jema ke-164134=30 A pramANe rodhita karavAthI trIsa zeSa rahe che. AmAMthI pUrvASADhA nakSatra rodhita thaI zakatuM nathI. kAraNa ke pUrvASADhA nakSatranuM bhega parimANa ekase trIsa 134 thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam 519 catustriMzadadhikaM zataM, samakSetratvAt ataH AgataM yat dyuttaracatuHzatatamacandra parisamAptyavasare-pUrvASADhAnakSatrasya triMzataM catustriMzadadhikazatabhAgAnavagAhya candro dyuttaracatuHzatatama svakIyamRtuM parisamApayatIti // tadevamuktaM sUryattaparimANaM candra parimANaM sUryAcandramasoH Rtu parisamAptikAle sUryacandranakSatrayogaparimANaM ca savistaraM sodAharaNaM ca / samprati lokarUDhayA yAvadekaikasya candrauH parimANaM bhavati tAvadAha-'tA savvevi NaM' ityAdinA yathA-'tA savvevi NaM ee caMda uU duve duve mAsA ticaupaNNaNaM ticaupaNNaNaM AdANeNaM gaNijjamANA sAtiregAI egUNasaTThI egaNasaTThI rAIdiyAI rAiMdiyaggeNaM Ahietti vae jA' tAvat sarve'pi khalu ete candrartavaH dvau dvau mAsAviti tricatuH paJcAzatA tricatuHpaJcAzatA AdAnena gaNyamAnau sAtirekANi ekonaSaSTirekonaSaSTI rAtrindivAni rAtrindivAgreNa AkhyAtAviti vadet ||-taavditi pUrvavata sarve'pyete paTasaMkhyakA RtavaH prAvRDAdayaH pratyekaM yadi candrartavo bhaveyu stadA tathA santa steSu sarvatra dvau dvau mAsau veditavyau / yadyapi sUryavipi sarvatra 134) hotA hai / kAraNa kI vaha samakSetra vAlA kahA hai / isase yaha phalita hotA hai ki cAraso do parimANavAlI caMdra Rtu kI samApti ke avasara meM pUrvASADhA nakSatra kA ekaso cotIsa bhAgavAlA tIsa bhAga ko bhoga karake caMdra cAraso do 402 vAlo svakIya Rtu ko parisamApta karatA hai| isaprakAra sUrya Rtu kA parimANa evaM caMdra Rtu kA parimANa tathA sUrya caMdra kA Rtu samApti kAla kA sUrya caMdra kA nakSatra yoga kA parimANa savistara udAharaNa pUrvaka kahA hai / aba lokarUDhi se eka eka caMdra Rtu kA jitanA parimANa hotA hai usako kahate haiM-(tA savve viNaM ee caMda uU duve duve mAsAticaupaNNeNaM tica upapaNeNaM AdANeNaM gaNijamANA sAtiregA egUNasaTTI egUNasaTThI rAiMdiyAI rAiMdiyAggeNaM Ahietti vaejA) ye sabhI prAvRD Adi RtueM pratyeka yadi caMdra RtueM ho to una sabhI Rtu meM dodo mAsa kAraNa ke A pUrvASADhA nakSatra samakSetravALuM che. tethI e siddha thAya che ke-cAra benA parimANavALI caMdra tunA samAmikALamAM pUrvASADhA nakSatrA ekase trIsa bhAgavALA tIsa bhAgane bheLavIne caMdra cAra be 402 vALI pitAnI chatune samApta kare che. A pramANe sUrya rUtunuM parimANa ane caMdra rUtunuM parimANa tathA sUrya caMdranI rUtunI samAptikALanuM ane sUrya caMdranA nakSatranA parimANanuM savistara urAharaNa sAthe kathana karela che. have lekarUDhIthI eka eka caMdra rUtunuM jeTaluM parimANa thAya che. tenuM 4thana 42 cha. (tA savve vi of ee caMda uU duve duve mAsA tica upaNNeNaM ticaupaNNeNaM AdANeNaM gaNijjamANA sAtiregAiM gUNasadvi egUNasadi rAIdiyAI rAiMdiyaggeNaM Ahietti baejjA) - zrAddha vizere 5dhI 3tummA 426 . 'dra 31 yatI DAya to 2 madhI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 sUryaprajJaptisUtre dvAveva mAsau bhavataH, tathA'pyatra pRthak pratipAdanAd mAsapramANaM dRDhI karoti / tau ca kiM pramANA vityata Aha-'ticaupaNNeNaM ticaupaNNeNaM' tricatuHpaJcAzatA tricatuHpaJcAzatAtrINizatAni catuHpaJcAzadadhikAni-354 rAtrindivAnAM dvAdazaM ca dvASaSTibhAgA raatrindivvsyeti-354||2 ityevaM rUpeNa AdAnena-etattulyasaMvatsaraparimANaparijJAnena-ityevaM rUpaM candrasamvatsara pramANamAdAya gaNyamAnau dvaumAso 'sAtiregAI egUNasaTThI 2 rAiMdiyAI' sAtirekANi ekonaSaSTirekonaSaSTI rAtrindivAni / sAtirekANi-kizcidadhikAni-manAgadhikAni dvAbhyAM rAtrindivasya dvASaSTibhAgAbhyA madhikAnIti taatpryaarthH| ekonssssttirekonssssttiH-59|59 rAtrindivAni sAtirekANi-kizcidadhikaikonaSaSTiparimANaM rAtrindivAnAmityarthaH etattulyena rAtrindivAoNa-rAtrindivaparimANena AkhyAtA vitivadeta-kathayetasvaziSyebhya upadizet // mAsadvayAtmakasya candrauH parimANaM cAndrasaMvatsaraparimANAnusArameva bhavediti-hetostadAnayanaM pradarzyate-tathAhi-dvi dvi mAsapramANAH SaD Rtavo bhavanti / jAne / yadyapi sUrya Rtu meM bhI sarvatra dohI mAsa hote haiM tathApi yahAM para pRthaka pratipAdita karane se mAsakA pramANa ko dRDha karate haiN| ve kisa pramANavAle kahe haiM ? isake liye kahate haiM (ticaupapaNeNaM ticaupapaNNeNaM) tInaso copana tInaso copana 354 ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA bAra bhAga= 354 / isaprakAra ke saMvatsara parimANa parijJAna se arthAt isaprakAra ke cAMdra saMvatsara ke pramANa ko lekara gaNyamAna do mAsa (satiregA egUNasaTTI2 rAIdiyAI) kucha adhika bAsaThiyA do rAtri divasa se adhika / 59 / 59 ahorAtra se arthAt kucha adhika unasaTha parimANavAle ahorAtra parimANa se kahA gayA hai aisA svaziSyoM ko upadeza kareM / do mAsavAlI caMdra Rtu kA parimANa cAMdra saMvatsara ke parimANa samAna hI hotA hai isa hetu se usako batAne ke rUemAM babbe mAsa samajavA. jo ke sUrya rUtumAM paNa badhe beja mAya thAya che. te paNa ahIMyAM juduM pratipAdana karavAthI mAsanA pramANane daDhibhUta karavA tema kahela che. tavA pramANa yukta 4 cha ? te mATe 4 cha. (tica upaNNeNaM ticaupaNNej) ase capana 354 traNa capana ahorAtra tathA eka ahorAtranA bAsaThiyA bAra bhAga 354 3 A pramANe saMvatsara parimANanA parijJAnathI arthAt A pramANenA cAMdra saMvatsaranA prabhAzana ne gavAmA sAvatA me bhAsa (sAtiregAiM egUNasadvi 2 rAiMdiyAI) 444 padhAre AsaThiyA be rAtri divasathI kaMIka vadhAre 59-59 ogaNasATha ogaNasAiTha aherAtrathI eTale ke kaMIka vadhAre ogaNasAIThanA parimANavALA aherAtranA parimANathI kahevAmAM Avela che. tema ziSyane upadeza kahevo. be mAsavALI caMdra rUtunuM parimANa caMdra saMvatsaranA parimANa jeTaluM ja che. A hetuthI te batAvavA mATe kathana kare che-jema ke-be be mAsavALI cha rUtuo hoya che. eka cAMdra saMvatsara zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza'prAbhRtam 521 ekazcAndrasambatsarastu catuHpaJcAzadadhikazatatrayapramANo bhavati / ataeva trayANAM catuHpazcAzadadhikAnAM rAtrindivazatAnAM paibhirbhAgo harttavya iti hiyate 4-59 labdhA ekonpssttirhoraatraaH| cAndrasaMvatsaraparimANe ye cAdhikAH dvAdaza dvApaSTibhAgAste'pi paibhirbhAgo haraNIya iti tathA kriyate- 1I ato dvAdazAnAM dvAdazAnAM dvApaSTibhAgAnAM SaDbhirbhAgahAre kRte labdhau dvau dvApaSTibhAgAviti ata upapadyate candraparimANam-596 ekona paSTirahorAtrAH dvau ca dvApaSTibhAgAviti / evaM kRte sati karmamAsApekSayA ekaikasmin Rtau laukikamekaikaM candrartumadhikRtya vyavahArataH ekaiko'vamarAtro bhavati / sAradvApaSTi-dvASaSTayahorAtrAntare ekaikasyAvamarAtrasya-nyUnarAtrasya pratipAdanAdekaikasmin candrattau ekaikasyAvamarAtrasyAvazyaM sambhAvaneti / ekasmin samvatsare tAdRzAH paRtavo bhavanti, tena sakale ca karmasamvatsare SaTU avamarAtrA bhaveyu riti tathaiva pratipAdayati-'tattha khalu ime cha omarattA paNNattA' tatra khala ime paDU avamarAtrAH prajJaptAH // tatra-tasmin karmasaMvatsare candraliye kahate haiM jaise ki-do do mAsa vAlI chaha RtueM hotI haiN| eka cAMdra saMvatsara tInaso copana 354 ahorAtra pramANa kA hotA hai| ataH tInaso copana ahorAtra kA chaha se bhAga kare to isa prakAra -59 bhAga karane se unasaTha ahorAtra labdha hote haiM, cAMdra saMvatsara ke parimANa meM jo bAsaThiyA bAraha bhAga adhika hai usa kA bhI chaha se bhAga kare bAsaThiyA bAraha bhAga chaha se bhAga karane se bAsaThiyA do bhAga labdha hote haiN| isase yaha jAna paDatA hai ki caMdra Rtu kA parimANa 5996 unasaTha ahorAtra tathA bAsaThiyA do bhAga hotA hai / isa prakAra karane se karmamAsa kI apekSA se eka eka Rtu meM laukika ekaeka caMdra Rtu ko adhikRta karake vyavahAra se eka eka avamarAtra hotA hai| sAgra bAsaThiyA ahorAtra ke antara se eka eka avamarAtra kA arthAt nyUna rAtra kA pratipAdana se eka eka caMdra Rtu meM eka 2 traNaso cApana 354 ahorAtra pramANunuM hoya che. tethI traNaso cepana aherAtrane cha thI bhAga kare. je A pramANe che-354=palA bhAga karavAthI egaNasAiTha ahorAtra labdha thAya che. cAMdra saMvatsaranA parimANamAM je bAsaThiyA bAra bhAga vadhAre che. tene paNa chathI bhAga kare - bAsaThiyA bAra bhAgane cha thI bhAga karavAthI bAsaThiyA be bhAga labdha thAya che. AnAthI ema jaNAya che ke-cAMdra rUtunuM parimANa 59 ogaNasAITha aherAtra tathAbAsaDiyA be bhAga jeTaluM thAya che. A pramANe karavAthI karmamAsanI apekSAthI eka eka rUtumAM laukika eka eka caMdra rUtune adhikRta karIne vyavahArathI eka eka avamarAtra arthAt kSaya divasa thAya che. sAgra bAsaThiyA aherAtrinA aMtarathI eka eka avarAtranA eTale ke nyUna ahorAtranA pratipAdanathI eka eka caMdra rUtumAM eka avamAtranI avazya saMbhAvanA hoya che. eka saMvatsaramAM A pramANenI cha rUtuo hoya che, tethI saMpUrNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 sUryaprajJaptisUtre samvatsaramadhikRtya vyavahArato vyavahArazA khalliti vAkyAlaGkAre ime-vakSyamANasvarUpAHvakSyamANakramAzca SaT-paTasaMkhyakA avamarAtrA:-kSayadinAni-tithikSayA ityarthaH prajJaptAHpratipAditA vartante, teSAM nAmAni kramAzca pratipAdyante-'taM jahA-tatie pavve sattame pavve ekArasame pavve paNNarasame pavve egRNavIsaime pavve tevIsaime pavve' tadyathA-tRtIye parvaNi saptame parvaNi ekAdaze parvaNi paJcadaze parvaNi ekonaviMzatitame parvaNi trayoviMzatitame parvaNi ||-eksmin karmasamvatsare khalu caturvizati saMkhyakAni parvANi bhavanti, saMvatsarasya dvAdaza mAsAtmakatvAt , pratimAse parvadvayasyAmAvAsyA paurNamAsIti rUpasya pravartanAcceti / teSu caturviMzati saMkhyakeSu parvasu kadA kadA-kasmin kasmin parvaNi kSayarAtrasya sambhAvaneti parigaNayati-tRtIye parvaNi, saptame parvaNi, ekAdaze parvaNi, ekonaviMzatitame parvaNi, trayoviMzatitame parvaNi avamarAtrasya saMbhAvaneti SaTuavamarAtrA bhavantIti siddhayati / -paramatra vastutattvajijJAsAyAM-sUryAdi kriyopalakSitasya kAlasya anAdi pravAhapatitaavamarAtra kI avazya sambhAvanA hotI hai, eka saMvatsara meM isaprakAra kI chaha RtueM hotI hai, ataH samagra karmasaMvatsara meM chaha avamarAtra hotI hai| vahI aba pratipAdita karate haiM-(tattha khalu ime cha omarattA paNNattA) karma saMvatsara meM caMdrasaMvatsara ko adhikRta karake vyavahAra dRSTi se ye vakSyamANa svarUpa chaha avamarAtra-kSaya divasa arthAt tithikSaya pratipAdita kiyA hai| unake nAma evaM krama kA kathana karate haiM-(taM jahA-tatie pavve sattame pavve ekArasame pavve paNNarasame pavve egUNavIsaime pavve tevIsaime pavve) eka karma saMvatsara meM covIsa parva hote haiM, kAraNa kI saMvatsara bAraha mAsa pramANa kA hotA hai / pratyeka mAsa meM do parva AmAvasthA evaM pUrNimArUpa hotA hai| una covIsa paryoM meM kisa kisa parva meM kSayatithi kI saMbhAvanA hotI hai usako ginakara kahate hai-tIsare parva meM, sAtaveM parvameM, gyArahaveM parvameM, paMdrahaveM parva meM, unnIsaveM parva meM teisaveM parva meM kSayatithi kI saMbhAvanA hone se chaha avamarAtra hote kahe bhasavatsa2mA cha avasarAtra-kSayAhasa heya che. te sUtra.2 matAve che-(tattha khalu ime cha omarattA paNNattA) bhavatsa2mA yAMdrasavatsarane adhikRta parIne vyavahA2 TithI / kamAna svarUpanI che avarAtra-kSayatithi pratipAdita karela che tenA nAma ane krama apAmA mAve che. (taM jahA-tatie pavve sattame pavve ekkArasame pavve paNNarasame pavve egUNavIsaime pavve tevIsaime pavve) me 4 savatsaramA yovIsa 5 hAya cha. 4125 saMvatsaramAsa mA pramANano hoya che. dareka mAsamAM be parva amAvAsyA ane pUrNimArUpa hoya che e vIsa pemAM kayA kayA parvamAM kSaya tithinI saMbhAvanA hoya che tenI gaNatrI karIne kahe che-trIjA parvamAM, agIyAramAM parvamAM paMdaramA parvamAM ogaNIsamAM parvamAM trevIsamAM parvamAM kSaya tithinI saMbhAvanA hovAthI cha avarAtra-kSaya divasa kahelA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaM prAbhRtam 523 pratiniyatasvabhAvasya svarUpato na kApi kadAcidapi hAni rupajAyate, navA kadAcit kazcidapi svarUpopacayo bhavati tarhi kathametadavamarAtra kSayarAtra - atirAtra vRddhirAtre ti pratipAdanamiticet, pratipAdyate - saura - cAndra - sAvana - nAkSatrANAM mAsAnAM saMvatsarANAM ca parasparaM mAsa cintApekSayA sarvametat prabhavati / tathAhi karmamAsamapekSya cAndramAsasya cintAyAmavamarAtrasya sambhavaH, evameva karmamAsamapekSya sUryamAsa cintAyAmatirAtrasya kalpanA bhavati // tathAcoktaM granthAntare "kAlassa vahANI va buDI vA avaoi kAlo / jAya baDDo baDhI mAsANaM ekamekkAo || 1 || " chAyA - kAlasya naivahAnirnApi vRddhirvA avasthitaH kAlaH / jAyate vRddhiravRddhirmAsAnA mekaikasmAt // 1 // asyA bhAvArthagamanikA vyAkhyA yathA - kAlasya - samayasya hAnirvRddhirvA kadAcidapi haiM / paraMtu yahAM para vastutatva ko jAnane ke liye sUryAdi kriyA se upalakSita kAla kA anAdi pravAha se pratiniyata svabhAva ko svarUpataH kadApi kisI bhI prakAra se hAnI nahIM hotI hai, evaM kadApi kisI prakAra se svarUpa kA upacaya bhI nahIM hotA hai / to isa avamarAtra - kSayarAtrI yA vRddhi rAtri kisa prakAra pratipAdita kI hai ? so kahate haiM- saura sAvana evaM nAkSatra mAsoM kA evaM saMvatsaroM kA paraspara mAsa kI vicAraNA kI apekSA se yaha saba ho jAtA hai / jaise kI karma mAsa ko apekSita karake sUrya mAsa kI vicAraNA meM atirAtri kI kalpanA hotI hai / granthAntara meM kahA bhI hai kAlassa neva hANI NavivuDDI avaDio kAlo / jAya baDho baDI mAsANaM ekamekkAo ||1|| isakI bhAvArtha rUpa vyAkhyA isa prakAra hai- - kAla kI hAnI yA vRddhi che. paraMtu ahIMyAM vastutatvane jANavA mATe sUryAdi kriyAthI jaNAtA kALanA anAdi pravAha pratiniyata svabhAvane vAstavikapaNAthI kadApi kAI paNa prakArathI hAnI thatI nathI ane dApi kaI paNa prakArathI svarUpane upacaya paNa thatA nathI. te A amarAtra-kSayatithi agara vRddhi tithi kevI rIte pratipAdita karela che? te batAve che. saura, sAvana, ane nAkSatra mahInAenA ane savatsaronA parasparanA mAsanA vicAranI apekSAthI A saghaLuM thaI jAya che. jema ke--ka`mAsane apekSita karIne sUrya sUrya'mAsanI vicAraNAmAM ati rAtrinI arthAt vRddhi tithinI panA thAya che. ganthAntaramAM kahyuM paNa che kAlassa nevahANI Na vi vuDhi avaTThio kAlo / jAya vaDro vaDhi mAsANaM ekamekAo ||1|| A kathananI bhAvArUpa vyAkhyA A pramANe che-kALanI hAnI athavA vRddhi kAI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 sUryaprajJaptisUtre naiva bhavati, yatohi kAlo'vasthitaH-sthiraH-anAdimAneSakAla ityarthaH / tahi kathaM vRddhiravRddhi pratipAdyate ? atrocyate-yA khalu vRddhiH-upacayaH, avRddhiH-apacaya:-kSayaHavamovA lokavyavahAre dRzyate kathyate ca sA kila mAsAnAM saura-cAndra-nAkSatrAdi mAsAnAm ekaikasmAt-parasparApekSayA mAsacintAyA metat sarva kalpanA mAtrameveti ||athaatr avamarAtra bhAvanAkaraNArtha pUrvAcArya rupadarzitaM gAthAdvayamatropanyasyate 'caMda uU mAsANaM aMsA je visesaMmmi / te omarattabhAgA havaMti mAsassa nAyavvA // 1 // bAvadvibhAgamegaM divase saMjAyai omarattassa / bAvaDhie divasehiM omarattaM tao havai' // 2 // chAyA-candra-RtumAsAnA maMzA ye dRzyante vishlesse| te avamarAtrabhAgA bhavanti mAsasya jnyaatvyaaH||1|| dvApaSTibhAgamekaM divasaH saMjAyate avamarAtrasya / dvASaSTayA divasairavamarAtrastato bhavati // 2 // athAnayo rakSarArthagamanikA vyAkhyA yathA-RtumAsaH-karmamAsaH, candrartumAsAnAMcAndramAsakarmamAsayoH parasparam 'visesammi' vizleSe-antare kRte sati ye aMzA-paraspakadApi hotI nahIM hai / kAraNa kI kAla avasthita hotA hai arthAt sthira ekarUpa rahatA hai, to vRddhi yA kSaya kisa prakAra pratipAdita karate haiM ? isake liye kahate haiM jo vRddhi yA apacaya-kSaya lokavyavahAra meM dikhatA hai evaM kahA jAtA hai vaha kevala sIra cAMdra evaM nAkSatrAdi mAsoM kA paraspara kI apekSA se mAsa vicAraNA meM ye saba kalpanA mAtra hI hotI hai| ____ aba yahAM para avamarAtra kI bhAvanA kahane ke hetu se pUrvAcAryane kahI huI do gAthA yahAM para pradarzita kI jAtI hai-(cad uU mAsANaM) ityAdi isakI akSarArtha gamanikA vyAkhyA dikhalAI jAtI hai-RtumAsa arthAt karmamAsa evaM cAMdramAsa paraspara meM (visesammi) vizleSa arthAt aMtara kare to jo aMza vakhate thatI nathI kAraNa ke kALa avasthita hoya che. eTale ke sthira eka rUpa hoya che. A vRddhi athavA kSaya kevI rIte pratipAdita karela che? A jANavA mATe kahe che, je vRddhi ke kSaya lekavyavahAramAM dekhAya che, ane kahevAmAM Ave che te kevaLa saura cAMdra ane nAkSatrAdi mAsanA parasparanI mAsavicAraNAmAM yA badhI kalapanA mAtra ja hoya che. have ahIM avamAtranI bhAvanA kahevAnA hetuthI pUrvAcAryoe kahela be gAthA matApAmA mAye che-(caMda uUmAsANaM) tyA mAnI akSarA bhni| vyAbhyA matAvAmA bhAva cha-3tumAsa arthAt mAsa ane yAMdramAsa 52052 (visesammi) viSa mAt aMtara kare to je aMza parasparanA aMtarane bhAga arthAt aMtaranA aMza ke je bAsa zrI suryaprajJapti sUtra: Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 75 dvAdaza prAbhRtama 525 rAntarodbhavA bhAgA dRzyante-antarAMzA avatiSThante-triMzat dvApaSTibhAgarUpA antarAMzA bhavanti, te eva 'mAsassa' mAsasya-ekamAsaparimitakAlasya 'omarattabhAgA havaMti' avamarAtrabhAgA bhavanti // 1 // yathAtra karmamAsapramANaH paripUrNatriMzadahorAtratulyo bhavati, cAndramAsaparimANaM tu ekonatriMzadahorAtrAH, dvAtriMzacca dvApaSTibhAgA ahorAtrasyeti / ataeva cAndramAsasya-cAndramAsaparimANasya, tathA RtumAsasya-karmamAsaparimANasya ca parasparaM vizleSaH kriyate 30-(29 / 3)=00 / / evaM vizleSe kRte sati uddharitA aMzAH dRzyante triMzad dvaapssttibhaagruupaaH| ete eva avamarAtrasya bhAgAH syuriti / etaddhi avamarAtrasya paripUrNa mAsaparyante bhavati / atastasya satkAstebhAgAH masasyAvasAne drssttvyaaH| ato'nupAtena ekasmin dine'pi avamabhAgAnAmAnayanaM karnu pAryate, atrAnupAtapravartanaM yathA-yadi triMzati divaseSu triMzad dvApaSTibhAgA avamarAtrasya labhyante tadA ekasmina divase avamaparaspara ke antara kA bhAga arthAt aMtara ke aMza jo kI bAsaThiyA tIsa bhAga rUpa antarAMza hote haiM vahI (mAsassa) eka mAsa parimita kAla kA (omarattabhAgA havaMti) avamarAtra ke bhAga hote haiM // 1 // jaise kI karmamAsa kA pramANa paripUrNa tIsa ahorAtra tulya hotA hai, cAMdramAsa kA parimANa untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga kA hotA hai, ataeva cAMdramAsa parimANa kA tathA karmamAsa parimANa kA paraspara vizleSa kiyA jAtA hai 3 . (29 / 3)=003 isa prakAra vizleSa karane se rahA huvA aMza bAsaThiyA tIsa bhAga rUpa hote haiN| yahI avamarAtra ke bhAga hote haiN| yahI avamarAtra kA paripUrNa mAsa paryanta hotA hai, ataH usake saMbaMdha ke ve bhAga mAsa ke anta meM dikhalAte haiM, anupAta se eka dina ke bhI avamabhAgoM ko lAsakate hai, yahAM anupAta isa prakAra se hotA hai-jo tIsa dina meM avamarAtra kA bAsaThiyA tIsa bhAga labdha ho sakate haiM to eka divasa meM kitane bhAga (yAtrI bhAga35 mata jAya che. me (mAsassa) : mAsa pramANAta ANanA (omarattA bhAgA havaMti) avamAnanA mAga DAya che // 1 // bha3-bhabhAsanu pramANa pUrepUrA trIsa ahorAtra tulya hoya che. cAMdramAsanuM pramANa ogaNatrIsa aherAtra tathA eka ahorAtranA bAsaDiyA batrIsa bhAga hoya che, ataeva cAMdramAsanA pari. mANana ane karmamAsanA parimANane paraspara vileSa karavAmAM Ave che. 30-(rala rU)=00 rRpha AvI rIte vizleSa karavAthI rahela aMza bAsaThiyA trIsa bhAgarUpa hoya che. Aja avamAtranA bhAga hoya che. A ja pramANe avamAtrane mAsapUrNa thatA sudhI hoya che. tethI tenA saMbaMdhanA e bhAgo mAsanA aMtamAM batAve che. anupAtathI eka divasamAM paNa avamabhAge lAvI zake che. ahIM anupAta A pramANe hoya che. je trIsa divasamAM avamAtranA bAsaThiyA trIsa bhAga labdha thaI zake to eka divasamAM avamAtranA keTalA bhAga prApta thaI zake che? A jANavA mATe traNa rAzInI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 sUryaprajJaptisUtre rAtrasya katibhAgAH prApyante iti rAzitrayasya sthApanA yathA-x=x= atrAnsyena rAzinA ekalakSaNena madhyasya rAzestriMzad dvASaSTibhAgarUpasya guNanaM kRtam , ekena guNitaM tathaiva tiSThatIti jAtAstriMzad dvApaSTibhAgarUpA eva / tatrAdyarAzinA triMzatA bhAge hRte harAMzayostulyatyAnAze kRte labdha ekarUpaH, ata AgataM pratidivasa mekaiko dvApaSTibhAgo labhyate / etadeva pratipAdayati ca dvitIyayA gAthayApi-'bAvadvibhAgamegaM divase saMjAyai omarattassa' dvASaSTibhAgamekaM divasaH saMjAyate avamarAtrasya // arthAdekaiko dvASaSTibhAgadivasaH -divase divase-pratidivasaM saMjAyate'vamarAtrasya-kSayadivasasyetyarthaH // atra gAthAyAmekazabdo divasazabdazcAgRhItavIpso'pi sAmarthyAda vIptAM gamayati / napuMsakanirdezazca prAkRtalakSaNavazAdavagantavyaH / tadaivaM niSpannArthoM bhavati yada ekaikasmin divase ekaiko dvASaSTibhAgo'vamarAtrasya sambandhI prApyate tato dvASaSTayA divasaiH kaHsyAdityanupAtena eko'vamaprApta ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai jaise ki-x x -+ yahAM para antya rAzi eka se madhya rAzi bAsaThiyA tIsa bhAga kA guNA kare eka se guNita usI prakAra rahatA hai ataH bAsaThiyA tIsa bhAgarUpa hI rahatA hai| usakA pahalI rAzi jo tIsa hai usa se bhAga kare to harAMza samAna hone se nAza karane se ekarUpa rahatA hai isase pratidivasa eka eka bAsaThiyA bhAga labdha hotA hai| isI ko dUsarI gAthA se pratipAdita karate haiM (bAvahibhAgamegaM divase saMjAyai omarattassa) eka bAsaThiyA bhAga avamarAtra kA divasa hotA hai| arthAt eka eka bAsaThiyA bhAga-kSayadivasa pratyeka divasa meM hotA hai| isa gAthA meM eka zabda evaM divasa zabda vipsA se grahaNa na karane para bhI sAmarthya se vIpsA kA bodhaka hotA hai, tathA napuMsaka nirdeza prAkRta hone se kiyA gayA samajhe, ataH isakA niSkarSArtha isaprakAra se hotA hai-jo eka eka avamarAtra kA eka eka bAsasthApanA 42vAmAM Ave che, mo-33+30+31430- mI mantyanI me35 rAzI thI madhyanI rAzi bAsathiA trIsa bhAgane guNAkAra kara, ekathI guNela eja prakArathI rahe che. tethI bAsaThiyA trIsa bhAga rUpaja rahe che. tene pahelI rAzi je trIsa che tenAthI bhAga kare te harAMza samAna hovAthI tene nAza karavAthI ekarUpa rahe che. AthI pratyeka divase eka eka bAsaThiyA bhAga labdha thAya che. Ane bIjI gAthAthI pratipAdita kare che. (bAsadvibhAgamegaM divase saMjAyai omarattassa) meM mAsayA mA apamAtra-kSaya tithinA divasa thAya che. arthAta eka eka bAsaThiyA bhAga kSaya divasanA dareka divasamAM hoya che. A gAthAmAM eka zabda ane divasa zabda vIsAthI grahaNa karelA na hovA chatAM paNa sAmarthyathI visAphiktinA bedhaka thAya che. tathA napuMsakanideza prAkRta hevAthI karavAmAM Avela che tema samajavuM. Ane niSkarSArtha A pramANa che. je eka eka avamAtrane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam 527 rAtro bhavati / yathAtra rAzitrayasya sthApanA-+-6x61 guNanabhajanakriyA pUrvavadeva kRtA, ataH siddhayati yat dvApaSTayA divasaireko'vamarAtro bhavati / atraitaduktaM bhavatidivase 2 avamarAtrasatkaikaikadvASaSTibhAgavRddhayA dvApaSTitamo bhAgaH samjhAyamAno dvASaSTitamadivase mUlataH siddhayati yat triSaSTitamA tithiH pravartate iti / evaM sati ekaSaSTitamo yo'horAtrastasmin ekaSaSTitamA dvASaSTitamA ca tithiH kSayatvamupagateti dvASaSTitamA tithiloM ke patiteti vyavahiyate, uktaM ca granthAntare yathA-'ekkasi ahoratte dovi tIhI jattha NihaNa mejjAsu / sottha tihI parihAyai' // ___ chAyA-ekasmin ahorAtre dve'pi tithI yadA nidhanameyAtAm / sA'tra tithiH prihiiyte....|| ekasmin eva ahorAtre yadA tithidvayasya pAto dRzyate paJcAGge tadA tatra ThiyA bhAga prApta ho sakatA hai to bAsaTha dina meM kitanA bhAga prApta ho sakatA hai ? isaprakAra ke anupAta se eka avamarAtra hotA hai / isako jAnane ke liye yahAM para tIna rAzi kI sthApanA + 62 = ==1 guNana bhAjana kriyA pUrvakathitAnusAra kara leveM / isase yaha siddha hotA hai ki bAsaTha dinameM eka avamarAtra arthAt kSayadivasa hotA hai, yahAM para isaprakAra kahA jAtA haipratyeka divasa meM avamarAtra saMbaMdhI eka eka bAsaThiyA bhAga kI vRddhi se bAsaThaveM divasa meM bAsaTha bhAga hotA hai / yaha kathana mUla se bhI siddha hotA hai jaise ki tirasaTha tithi pravartita hotI hai / isaprakAra hone se ikasaThavAM jo ahorAtra hai usameM ikasaThavIM yA bAsaThavIM tithi kSaya ko prApta hone se bAsaTha tithi loka vyavahAra meM pratIta hotI hai| grandhAntara meM kahA bhI hai-(ekaMmi ahoratte do vi tihI jattha NihaNamejAsu, sottha tihI parihAyai) eka ahorAtra meM jo do tithikApAta paMcAMga meM dikhatA hai, usameM prathama tithi apane hI svarUpa se eka eka bAsaDiyA bhAga prApta tha ya te bAsaTha divasamAM keTalA bhAga prApta thaI zake ? A prakAranA anupAtathI eka avamAtra thAya che. te jANavA mATe ahIMyAM traNa rAzinI sthApanA 121421=1=1 42vI mane tenI zuzana liyAsa prArathI devI. AnAthI ema nizcaya thAya che ke bAsaThiyA divasamAM eka avamAtra eTaleke kSaya divasa thAya che. ahIMyAM A rIte kahevAmAM Ave che. dareka divasamAM avamAtra saMbaMdhI eka eka bAsaDiyA bhAganI vRddhi thavAthI bAsaThamA divasamAM bAsaTha bhAga thAya che, A kathana mUlanA kathanathI paNa siddha thAya che. jema ke tresaTha tithi pravartita thAya che. A pramANe hevAthI ekasaThamAM ahorAtramAM ekasaThamI tithi agara bAsamI tithino kSaya thavAthI 40ya17.2mA mAsahatithI pratIta thaya che. a-thAntaramA cha.-(ekkami ahoratte do vi tihI jattha NihaNamejjAsu sottha tihI parihAyai) me mahAzatramA tithinA pAta paMcAgamAM dekhAya che temAM pahelI tithI hIyamAna hoya che. eTale ke kSaya thAya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 228 sUryaprajJaptisUtre prathamA tithiH svasvarUpA tiSThati, dvitIyA ca parihIyate-kSayalakSaNarUpA loke kathyate / evaM dvASaSTayA dvASaSTayA divasai rekaiko divasaH parihIyate, ekaikasmin saMvatsare paT Rtavo bhavanti / pratyekasmin Rtau ekaiko divasaH kSayatvamupayAti / tenaikasmin sambatsare paT avamarAtrA bhaveyuste ca kasmin parvaNi parisamApayantIti jijJAsA nivRtyarthamAha mUletRtIye parvaNi, saptame parvaNi, ekAdaze parvaNi, paJcadaze parvaNi, ekonaviMzatitame parvaNi, trayoviMzatitame parvaNi, evametepA mavamarAtrANAM granthAntareNa sammelanaM yathA syAt tathA samanvayo vidhIyate-granthAntare tu varSAkAlasya cAturmAsapramANasya zrAvaNAdestRtIye parvaNi sati bhAdrazukle-prathamo'vamarAtraH samApatati, (1) punastasyaiva varSAkAlasya sambandhini saptame parvaNi sati kArtikazukle dvitIyo'vamarAtraH samAgacchati (2) / tadanantaraM khalu zItakAlasya tRtIye parvaNi mUlApekSayA ekAdaze parvaNi sati pauSakRSNe tRtIyo'vamarAtraH rahatI hai, tathA dUsarI tithi hIyamAna hotI hai arthAt kSaya hotA hai aisA loka meM kahA jAtA hai, isI prakAra bAsaTha bAsaTha divasa se eka eka divasa hIna hotA hai| eka saMvatsara meM chaha RtueM hotI hai| pratyeka Rtu meM eka eka divasa kA kSaya hotA hai| ataH eka saMvatsara meM chaha avamarAtra hotI hai ve kisa kisa parvameM samApta hotI hai| yaha jijJAsA kI nivRtti ke liye mUla meM kahate haitIsare parvameM, sAtaveM parvameM, gyAraveM parvameM, paMdrahaveM parvameM, unnIsaveM parvameM, teisaveM parvameM isa prakAra ye avasarAtra kA granthAntara se jisa prakAra milAva ho usa prakAra se samanvaya kiyA jAtA hai-granthAntara meM cAturmAsa pramANa varSAkAla kA zrAvaNAdi se tIsarA parva hone para bhAdrapada zuklapakSa meM prathama avamarAtra AtA hai (1) punaH usI varSAkAla saMbaMdhI sAtavAM parva hone para kArtika zukla dUjako avamarAtra AtA hai (2) tatpazcAt zItakAla ke tIsare parvameM mUla ke kathanAnusAra gyArahavAM parva hone para pApakRSNa tIja ko avamarAtra hotA hai (3) tema lekavyavahAramAM kahevAya che. e ja pramANe bAsA bAsaTha divasamAM eka eka divasa hIna-ocho thAya che. eka saMvatsaramAM chawtuo hoya che. dareka rUtumAM eka eka divasano kSaya thAya che. tethI eka saMvAramAM cha avamAtra kSaya divasa Ave che. te kayA kayA parvamAM samApta thAya che? A prakAranI jIjJAsAnivRtti mATe mUlamAM kahela che. trIjA parvamAM sAtamA parva mAM, agIyAramA parva mAM, paMdaramA parvamAM, ogaNIsamAM parvamAM trevIsamA parvamAM A pramANe A avamAtrano granthAntarathI je rIte meLa Ave te rIte rAmanvaya karavAmAM Ave che, granthAtaramAM cAramAsa pramANuvALa varSA kALanA zrAvaNAdithI trIju parva thAya tyAre bhAdaravA mAsanA zukla pakSamAM pahelI avarAtri Ave che, (1) pharIthI eja vaSakALanuM sAtamuM parva thAya tyAre kArtika suda bIjanA divase bIjI avamazatri Ave che. (2) te pachI pharIthI eja zatakALanA trIjA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza prAbhRtam ___ 529 syAt (3) / punastasyaiva zItakAlasya saptame parvaNi-mUlApekSayA paJcadaze parvaNi sati phAlgunakRSNe caturtho'vamarAtro bhavati (4) / punastadanantaraM grISmakAlasya tRtIye parvaNi mUladizA ekonaviMzatitame parvaNi sati vaizAkhakRSNe paJcamo'vamarAtraH parisamAptimupayAyAt (5) / punastasyaiva grISmakAlasya saptame parvaNi mUlApekSayA trayoviMzatitame parvaNi ASADhazukle sati SaSTho'vamarAtraH samApatatIti (6) // gAthoktiranyatrApyupalabhyate "taiyammi omarattaM kAyavvaM sattamaMmi pambaMmi / vAsahimagimhakAle cAumAse vihIyate" // 1 // chAyA-tRtIye avamarAtraH karttavyaH saptame parvaNi / varSA-hemanta-grISmakAle cAturmAse vidhIyate // 1 // iha khalu caturbhizcatubhirmAsai straya eva RtavaH prakalpitAH santi, te'pi ca ASADhAyAH prakalpitA vattante, pratyekasya RtostRtIye parvaNi saptame ca parvaNi avamarAtrAH samApatanti / evamatra triSu caturmAsAtmakeSu RtuSu avamarAtradvayasya pAtAt ekasmina saMvatsare SaT avamapunaH usI zItakAla kA sAtaveM parva meM mUla kA kathanAnusAra paMdrahaveM parva hone para phAlguna kRSNa caturthI ko avamarAtra hotA hai (4) tatpazcAt grISmakAla ke tIsare parvameM mUloktAnusAra unnIsaveM parva hone para vaizAkha kRSNa meM paMcavAM avamarAtra samApta hotA hai (5) tatpazcAt usI grISmakAla ke sAtaveM parva evaM mUloktAnusAra teIsaveM parvameM ASADha zuklapakSa meM chaThA avamarAtra samAsa honA hai (6) anyatra bhI isa viSaya meM gAthA dvArA kahA hai-(taiyammi omarata) ityAdi arthAt yahAM para cAra cAra mAsameM tIna hI RtueM kalpita kI gaI hai| ve bhI ASADhAdi se kalpita kI hai| pratyeka Rtu ke tIsare parvameM sAtaveM parvameM avamarAtra hotA hai| isaprakAra yahAM para cAra mAsa pramANavAlI tIna Rtu meM do avamarAtra hone se eka saMvatsara meM chaha avamarAtra ho hI jAtI hai, ve parvamAM mULanA kahyA pramANe agIyAramuM parva Ave tyAre piSa vada trIja avarAtra hoya che. (3) pharIthI eja zIta kALanA sAtamA parvamAM mULanA kathana pramANe paMdaramAM parvamAM phAgaNa vada cotha avamAtra thAya che. (4) te pachI grISma rUtunA trIjA parvamAM mUlakathana pramANe ogaNIsama parvamAM vaizAkha vada pAMcame pAMcamuM avamAtra samApta thAya che, te pachI eja grISmakALanA sAtamA parvamAM ane mUlanA kathana pramANe tevIsamAM parvamAM aSADha sudamAM chaTTI avarAtri samApta thAya che. anyatra paNa A saMbaMdhamAM gAthA 6 // 2 // 4thu che. (taiyaMmi omaratta) tyAhi arthAt 2maDI yAra yA2 bhAsamA 4 3tu| kalpita karavAmAM Avela che. te paNa aSADhathI AraMbhIne kahela che. dareka rUtunA trIjA parvamAM sAtamA parvamAM avarAtra Ave che. e rIte ahIMyAM cAra mAsa pramANavALI traNa rUtumAM be avamAtra thavAthI eka saMvatsaramAM cha avamarAva AvI ja jAya che. e paNa zrI suryaprajJapti sUtra: Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 sUryapratisUtre rAtrA bhavantyeva, te'pi ca mUloktairavamarAtraiH saha tulyatvaM bhajantyevetyubhayoH samanvayaH / iha ca ye trayaRtava ASADhAdyAH prakalpitAste ca loke prasiddhimApnuyuH / tato laukikavyavahAramapekSya ASADhAdArabhya pratidivasamekaika dvApaSTibhAgahAnyA varSAkAlAdigateSu tRtIyAdiSu parvasu mUle yathotA avamarAtrAH pratipadyante / paramArthatastu punaH zrAvaNamAsasya kRSNapakSasyArambhakAlAdarthAt pratipallakSaNAd yugAdita Arabhya catuzcatuH patikrame kAle avamarAtrA veditavyA iti // athAtra yugAditaH katiparvAtikrame sati kasyAM tithau avamarAtrI bhUtAyAM tayA saha kA tithiH parisamAptiM yAsyatIti cintAyAM khalu imAstisro gAthAH pUrvAcArya rupadarzitAH praznanirvacanarUpAH vineyajanAnugrahAya atropanivezyante yathA "pADivaya omaratte kaiyA viiyA samappihIi tihI / viiyAe vA taiyA taiyAe vA cautthI u // 1 // bhA mUlokta avamarAtra ke sAtha tulya hI hotI hai / isaprakAra donoM kathana kA sarakhApanA hotA hai| yahAM para jo ASADhAdi tIna RtueM kathita kI hai ve loka meM prasiddha hai, ataH laukikavyavahAra ko apekSita karake ASADha se lekara pratidina eka eka bAsaThiyA bhAga kI hAnI se varSAkAla ke gata tRtIyAdi parvameM mUla meM yathokta prakAra se avamarAtra pratipAdita kiye hai| vAsta. vikatA se to zrAvaNa mAsa ke kRSNapakSa ke Arambha kAla se arthAt pratipadA se yugAdi se Arambha karake cAra cAra parva kA atikrama kAla meM avamarAtra samajha leveN| ___ aba yahAM para yuga ke Arambha se kitane parva bIta jAne ke bAda evaM kisa titha meM avamarAtra rUpa tithi ke sAtha kaunasI tithi samApta hotI hai ? isa prakAra ke vicAra meM ye vakSyamANa tIna gAthAeM pUrvAcAryane prazna nirvacanarUpa kahI hai ve ziSyajanAnugraha ke liye yahAM para kahI jAtI hai-(paDivaya omaratte mUlamAM kahela avamAtranI samAna ja hoya che, A pramANe bane kathananuM sarakhApaNuM thAya che, ahIMyAM je aSADhAdi traNa rUtuo kahela che e lekamAM prasiddha che, tethI lokika vyavahArane apekSita karIne aSADhathI laIne dararoja eka eka bAsaThiyA bhAganI nyUnatAthI varSAkALanA vItelA tRtIyAdi parvamAM mUkta prakAre avamAtranuM pratipAdana karela che, vAstavikapaNAthI te zrAvaNamAsanA kRSNapakSanA AraMbhakALathI eTale ke ekamathI yuganA AdithI AraMbhIne cAra cAra parvanA atikrama kALamAM avamarAtri samajI levI. have ahIM yuganA AraMbhathI keTalA parva vItyA bAda ane kaI tithimAM avamAtra rUpa tithinI sAthe kaI tithi samApta thAya che ? A pramANenA vicAramAM A vayamANa traNa gAthAo pUrvAcAryo praznanA samAdhAna rUpe kahela che, te ziSyajanAnugraha mATe ahIMyAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam sesAsu ceva kAhii tihimu vavahAra gaNiya divAsu / muhameNa parillati hI saMjAyai kami pavvaMmi // 2 // rUvAhigA uUyA viguNA pavvA havaMti kAyavyA / emeva havai jumme ekattIsA juyA payA' // 3 // chAyA-pratipadi avamarAtraH kadA dvitIyA samApyate tithiH / dvitIyayA vA tRtIyA tRtIyayA vA caturthI tu // 1 // zeSAsu caiva kAcitsu tithiSu vyavahAragaNitadRSTAsu / sUkSmeNa parilakSyate hi saMjAyate kasmin parvaNi // 2 // rUpAdhikAH RtunA dviguNAH parvANi bhavanti karttavyAH / evameva bhavati yugme ekatriMzad yujAni parvANi // 3 // athAsAmakSaragamanikA vyAkhyA-ekasmin saMvatsare dvAdazamAsA bhavanti, pratyekasmin mAse kRSNazuklAtmakau dvau pakSau bhavataH, pratyekasmin pakSe ca pratipada ArabhyAmAvAsyAM paJcadazI vA yAvat paJcadaza tithayo bhavanti, tAsAM madhye pratipadi avamarAtrI bhUtAyAM satyAM punaH kasmin parvaNi-kasmin pakSe dvitIyA samApyate tithi:-dvitIyA tithiH samApsyati-pratipadA saha ekasminnahorAtre dvitIyApi tithiH samAptimupayAsyati, dvitIyAyAM vA tithau avamarAtrI bhUtAyAM kasmin parvaNi dvitIyayA saha tRtIyAtithiH samApti meSyati, athavA tRtIyAyAM tithau avamarAtrI bhUtAyAM kasmin parvaNi caturthI tithistRtIyayA saha kaiyA viiyA samappi hI iti hI) ityAdi ina gAthAoM kA akSarArtha pUrvaka vyAkhyA kahI jAtI hai-eka saMvatsara meM bAraha mAsa hote haiM, pratyeka mAsa meM kRSNa evaM zukla isaprakAra do pakSa hote hai, tathA pratyeka pakSa meM pratipadA se Arambha karake amAvAsyA paryanta paMdraha tithiyAM hotI hai| unameM pratipadA avamarAtra hone para punaH kisa parva meM dvitIyA tithi samApta hotI hai arthAt pratipadA ke sAtha eka ahorAtra meM dvitIyA tithi bhI samApta hotI hai athavA dvitIyA tithi avamarAtra ho to dvitIyAtithi kisa parva meM samApta hotI hai ? athavA tRtIyA tithi avamarAtra ho to kisa parvameM caturthi tithi tRtIyA ke sAtha samApta hotI hai ? tathA caturthi 4AmAM Ave cha, (paDivaya omaratte kaiyA biiyA samappihI itihI) tyAhi // ||thaaenA akSarArtha pUrvaka vyAkhyA kahevAmAM Ave che-eka saMvatsaramAM bAra mAsa hoya che, dareka mAsamAM kRSNa e zukala A pramANe be pakSe hoya che, tathA dareka pakSamAM paDavAthI AraMbha karIne amAsa paryanta paMdara tithi hoya che, temAM ekama avamAtra thAya tyAre pharI kayA parvamAM bIjanI tithi samApta thAya che? athavA bIjanI tithi avamAtra thAya te bIjanI sAthe trIjanI tithI kayA parvamAM samApta thAya che? agara trIja tithi zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 sUryaprajJaptisUtra nidhanamupayAsyati / tathA ca caturthI tithau avamarAtrI sampannAyAM kasmin pakSe-parvaNi caturthyA saha paJcamI tithiH kSayatvamupayAsyatItyevaM zeSAsvapi tithiSu vyavahAragaNitadRSTAsulokaprasiddhavyavahAragaNitaparibhAvitAsu-pazcamI SaSThI saptamI aSTamI navamI dazamI ekAdazI dvAdazI trayodazI caturdazI paJcadazItyevaM rUpAsu kAsvapi tithiSu yadA kadAcit ziSyaH praznaM kariSyati cettadA yathoditopapattisiddha dvApaSTidinAntarAlakrameNa lokaprasiddhavyavahAragaNitaparipATayA yathoditaM sarvamapi pratipAdayet / 'muhameNa parillatihI saMjAyai kammi pavvaMmi' sUkSmeNa parilakSyate hi saMjAyate kasmin parvaNi / sUkSmeNa-sUkSmagaNitakrameNa-pratidivasamekaikena dvApaSTibhAgarUpeNa lakSaNena-lakSyamANena bhAgena parihIyamAnAyAM tithau pUrvasyAH pUrvasyAH avamarAtrI bhUtAyAstithe rAntaryeNa parAparAtithiH kasmin parvaNi saMjAyate samAptiriti sarvamupapadyeta // 2 // arthAt caturthI tithI avamarAtrI bhUtAyAM kasmin parvaNi paJcamI tithizcaturthyA saha nidhanamupayAsyatIti, vA paJcamyAM paSThI SaSTayAM saptamI titha avamarAtra hone para kisa parvameM caturthi ke sAtha paMcamI tithi kA kSaya hotA hai ? isI prakAra avaziSTa tithiyoM ke saMbaMdhameM bhI lokaprasiddha vyavahAra evaM gaNita dRSTi se paMcamI, SaSThI saptamI, aSTamI, navamI, dazamI, ekAdazI, dvAdazI, trayodazI, caturdazI evaM paMcadazI isaprakAra kI kisI bhI tithimeM yadi kabhI ziSya prazna kare to yathAkathita upapatti yukta bAsaTa dinAntarAla ke krama se loka prasiddha vyavahAra evaM gaNitaparipATise yathAkathita saba pratipAdina krleveN| (suhumeNa parillatihI saMjAyai kammi pavvaMmi) sUkSmagaNita prakriyA ke krama se pratidivasa ekaeka ghAsaThiyA bhAgarUpa lakSyamAna bhAgase parihIyamAna tithi meM pUrva pUrva kI avamarAtrI bhUta tithikA AntayaM se para para kI tithi kisa parva meM samApta hotI hai isaprakAra saba saMpanna ho jAtA hai / arthAt caturthi tithi meM avamarAtrarUpa kisa parva meM pAMcavIM tithi caturthi ke sAtha samApta hotI avamAtra hoya te kayA parvamAM thi tithi trIjanI sAthe samApta thAya che? tathA cotha je avamAtra thAya te kyA parvamAM cothanI sAthe pAMcama tithino kSaya thAya che? A pramANe bAkInI tithinA saMbaMdhamAM paNa leka prasiddha vyavahArathI ane gaNitadaSTithI pAMcama, 74, sAtama, mAma, nAma, zama, 20IyA2za, mA21, 20, yau62 ane 542bhI mA prakAre kaI paNa tithinA saMbaMdhamAM yadi kayAreka ziSya prazna kare to yakta upapatti pramANe bAsaTha divasanA aMtarAlanA kramathI lokaprasiddha vyavahAra ane gaNitanI paripATa pramANe yathAthita tamAma rIte pratipAna 4 sayu, (suhumeNa parillatihI saMjAyai kammi pavvaMmi) sUkSma zata praThiyAnA bhathI 42 / 04 ye me mAsaThiyA An 35 sayabhAna bhAgathI hIyamAna tithimAM pUrva pUrvanI avarAtrIrUpa tithinA AMtaryathI pachI pachInI tithi kayA parvamAM samApta thAya che? A tamAma saMpanna thaI jAya che. arthAt catuthi zrI suryaprajJapti sUtra: Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam 533 saptamyAmaSTamI-evaM yAvat paJcadazyAM tithau avamarAtrI pratipannAyAM kasmin parvaNi pratipadrUpA tithiH kSayatva mupayAsyatIti ziSyasya praznamavadhArya svayamevottarayatyAcAryastRtIyayA gAthayA yathA-'rUvAhigA uUyA viguNA pavvA havaMti kAyavvA' rUpAdhikAH RtunA dviguNAH parvANi bhavanti kartavyAH praznaM kurvatA ziSyeNa yAstithayaH pratipAditAstAH dvividhA stadyathA-yugmA ayugmAzca-samAkhyAH viSamAkhyAzceti, ojoviSamaM samaM yugmamiti / tatra yA ojorUpAstithayastAH prathamato rUpAdhikAH-ekenAdhikAH kartavyA stato dviguNAzca vidheyAH, evaM sati tasyA stasyAstithe yugmaparvANi nirvacanarUpANi samAgatAni bhavanti 'evameva havai jumme' evameva bhavati yugme / evameva yA api yugmarUpA stithayastAsvapi evameva-pUrvoditaprakAreNeva sarvamapi kArya karaNIyaM nAdhika kimapi katrtavyamiti, kevalametadevavaraM yat dviguNI karaNAnantaram ekatriMzadyutAH satyaH 'ekatIsA juyA pavvA' ekahai / athavA paMcamI meM SaSThItithi SaSThI meM saptamI, saptamI meM aSTamI isaprakAra yAvat pAMcavIM tithimeM avamarAtrI rUpa kisa parva meM pratipadrapatithi kSaya ko prApta hotI hai, isa prakAra ziSyakA praznakA vicAra karake svayaM hI AcArya -tIsarI gAthA se kahA hai-(rUvAhigA uUyA pavvA havaMti kAyavvA) rUpAdhika Rtuse dugune parva hote hai, yA dviguNita karanA cAhiye / prazna karanevAle ziSya ne jo tithi pratipAdita kI hai, ve do prakArakI hotI hai-jaise ki yugma evaM ayugma tathA sama evaM viSama oja viSama evaM samayugma hotA hai / unameM se ojarUpatithi hotI hai usako prathama rUpAdhika kare tatpazcAt usako dugunA kare isa prakAra karane se usa usa tithi ke yugma parva nivartarUpa hote hai (emeva havai jumme) isaprakAra jo yugmarUpa hotI haiM ve bhI pUrvakathita prakArase hI sarva prakAra kI prakriyA karaleveM adhika kucha nakare kevala yahI zreSTha hai / dugunA karane tithimAM avamaratrarUpa kayA parvamAM pAMcama tithi cithanI sAthe samApta thAya che? athavA pAMcamamAM chaTha tithi, chaThamAM sAtama tithi, sAtamamAM AThama e rIte yAvat pAMcamI tithimAM avamAtra rUpatithi kayA parvamAM pratipAdarUpa tithine kSaya thAya che? A pramANenA ziSyanA praznano viyA2 4zana mAyAya svayaM trIyAthI 4 che. (rUvAhigA uU NAyavvA havaMti kAyavvA) 3pAdhi 3tuthI mm|| 5 // ya che. ane tane sabhA! 42vA naye prazna karanAra ziSya je tithi pratipAdita karIne kahela che, te be prakAranI hoya che. jemake-yugma ane ayugma tathA sama ane viSama eja tithi viSama hoya che ane samatithi yugma hoya che. temAM ekarUpa je tithi hoya che, tene pahelA rUpAdhaka karavI. eTale ke je saMkhyAvALI tithi hoya temAM eka umerIne kahevI te pachI tene bamaNA 42vAthI ta ta tithin| yubha 56 nivartana 35 thAya che. (emei havai jumme) // pramANe je yumarUpa thAya che te paNa pahelAM kahela prakArathIja navA prakAranI prakriyA karI levI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre triMzad yutA ityuktatvAt / evaM kRte sati nirvacanarUpANi parvANi bhavanti // 3 // iyamatra gaathaatrysyaakssgrthgmnikaavyaakhyaa| athAsAmudAharaNarUpA bhAvanA vidhIyate-yathA kazcita pRcchati yat kasmin parvaNi pratipadi avamarAtrI rAtrIprapannAyAM satyAM dvitIyA samApayatIti / atra kiloddiSTA tithiH pratipad iyaM ca prathamA tithirityeko dhriyate / sacaiko dhRto'Gko rUpAdhiko vidheyaH 1+1=2 / jAte dve rUpe, te ca dviguNIkriyete2+24 jAtAzcatvArastenAgatAni catvAri parvANi, tato'yamarthaH siddhayati yata yugAditazcaturthe parvaNi arthAt Azvina kRSNapratipadi avamarAtrI bhUtAyAM dvitIyA parisamAptimupayAtIti samAyAti, yuktaM caitat yatohi dvApaSTathA dvASaSTayA divasairavamarAtrAH samAgacchantIti sopapattikA yuktiH pratipAditA vartate / atra ca pratipadhuddiSTAyAM catvAri parvANi samAgatAni, ekaikaM ca parva paJcadazatithyAtmakaM bhavati / ato'tra samAgatAni catvAri parvANi ke bAda (ekatIsA juyA pavA) isaprakAra ikatIsa se joDakara nirvapita rUpa parva hote hai||3|| isaprakAra tInoM gAthA kA akSarArtha kahA gayA hai| aba inakI udAharaNa rUpa bhavanA prakaTa kI jAtI hai-jaise koI pUche kI kisa parva meM pratipadA avamarAtri ho to dUja samApta hotI hai ? yahAM para uddiSTatithi pratipadA hai, yaha pahalI tithi hai ataH ekakA aMka rakkhe usa ekake aMka ko rUpAdhika kare 1+1=2 rUpAdhika karane se do hote haiM isako dugunAkara-2+2=4 to cAra hote haiM, ataH cAra parva Ate hai / isase yaha phalita hotA hai kI-yuga kI Adi se cauthe parva meM arthAt Azvina kRSNa pratipadA avamarAtra bhUta hone se dUja ko samApita karatA hai arthAt dUja samApta hotI hai / yaha yukta hI hai, kAraNa kI bAsaTha bAsaTha dina se avamarAtra AtA hai yaha sopapattika yukti pahale pratipAdita kI hai| yahAM para pratipadA uddiSTa hone se cAra parva Ate haiN| vizeSa 42 nahI. 30 mAra zreSTha cha. sbhaa| 4aa pachI (ekatIsA juyA gar) A kathana pramANe ekatrIsa umerIne nirvacanarUpa parva thAya che. A pramANe traNe gAthAne akSarArtha kahevAmAM Avela che. have AnA udAharaNarUpa bhAvanA batAvavAmAM Ave che. jemake-koI prazna kareka-kayA parvamAM ekama kSaya tithi hoya te bIja samApta thAya che? ahIM udiSTa tithi pratipadA che. A pahelI tithi che. tethI eka aMka rAkhave e eka aMkane rUpAdhika kare. arthAt ekamAM eka umera 1+1=2 rUpAdhika karavAthI be thAya che. tene bamaNA karavA ra+=4 te cAra thAya che. tethI cAra parva Ave che. AnAthI e phalita thAya che ke-yuganI AdithI cethA parvamAM arthAta A vada 3 kSayarUpa hovAthI bIjane samApta kare che. eTale ke bIja samApta thAya che. A ThIkaja kahela che, kAraNa ke bAsaTha bAsaTha divase avamAtra kSaya tithi Ave che, A karaNa sahita pahelAM yukita pUrvaka pratipAdita karela che. ahIMyAM pratipadA uddiSTha hovAthI cAraparva Ave che. dareka parva paMdara tithirUpa hoya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdaza N prAbhRtam paJcadazabhi rguNyante= 4 X 15 = 60 jAtApaSTiH, ato yugAditaH zrAvaNakRSNapratipadAtaH paSTi divasAnatItya caturtha parva bhAdrazuklapUrNimArUpaM gatam / tadanantaraM dvASaSTitamo divasastu Azvina kRSNapratipadi dvitIyArUpaH parisamApayatItyAyAti, dvirUpe tatrAdhika prakSipte60+2=62 jAtA dvASaSTiH / iyaM ca dvApaSTiryadi dvApaSTyA bhAjyamAnAsyAttadA niraMzaM bhAgaM prayacchati - 63 = 1 labdha ekakaityAgataH prathamo'vamarAtra ityavisaMvAdikaraNamiti // - athAnyaH praznoyathA - kathit pRcched yat kasmin parvaNi dvitIyAyAmavamarAtrIbhUtAyAM tayA dvitIyayA saha kadA tRtIyAtithiH parisamApnotIti praznakartrA dvitIyA khalu uddiSTA varttate tatra guNako dviko dhiyate sa ca dviko rAziH rUpAdhiko vidheyaH 2+1=3 jAtAni trINi rUpAtmakAni tAni ca dviguNI karttavyAnIti dvAbhyAM guNyante - 3+2=6 jAtAH paTTa, SaT ca dvitIyA tithiH sameti / paT caikatriMzadyutAH kriyante - 6 + 31=37 pratyeka parva paMdraha tithyAtmaka hotA hai / ataH yahAM para Aye huve cAra parva ko paMdraha se guNA kare - 4+15 = 60 to sATha hote hai / ataH yugakI Adi zrAvaNa kRSNa pratipadA se sATha dina ko vItAkara caturtha parva bhAdrapada zukla pUrNimA rUpa samApta huvA / tatpazcAt bAsaThavAM divasa azvinakRSNa pratipadA kI dUja ko samApta karatA hai yaha samajhA jAtA hai / do rUpa adhika karane se 60+2=62 bAsaTha hote haiM / isa bAsaTha ko yadi bAsaTha se vibhAjitakare taba niraMzabhAga labdha hotA hai - 6=1 isa prakAra bhAga karane se eka labdha hotA hai, ataH prathama avamAtra AtA hai yaha avisaMvAdi karaNatithi hai / 535 aba dUsarA prazna karate hai jaise kI koI pUche kI avamarAtra rUpa dUja usa dUja kI sAtha bIja kI tithi samApta hotI hai ? isa prakAra prazna kartAne dUjako uddiSTa kI hai ataH yahAM para guNakara rAzi do hotI hai / usa do rAzi ko rUpAdhika kare 2+1=3 to tIna hote haiM, unako dugunAkare 3+2=6 to chaha hote tethI ahIM AvelA cAra paCnA paMdarathI guNAkAra karave=415=0 te| sAITha thAya che. tethI yuganA AraMbha zrAvaNa vada ekamathI sAiTha divasa vItAvIne ceAthupava bhAdaravA zuda puname samApta thAya che. te pachI khAThamA divasa Asovada ekame khIja samApta thAya che tema samajAya che. erUpa adhika karavAthI 60+2=2 bAsaTha thAya che. A khAsaDhanA jo khAsaDhathI bhAga karavAmAM Ave te niraza bhAga labdha thAya che. tethI pahelI kSaya tithi Ave che. A avisaMvAdi karaNa tithi che. have khIjo prazna karavAmAM Ave che. koI pUcheke-avamarAtra rUpa bIjanI sAthe trIjanI tithi samApta thAya che? A pramANe praznakartAe bIjane uddezIne prazna karela che. tethI ahI'yA guNakarAzi e rahe che. e e rUpa saMkhyAne rUpAdhika karavI ra+1=3 te traNa thAya chatene sabhA vA u+2=6to cha thAya che cha dvitIyA tithI hoya che mA chabhAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 sUryaprajJaptisUtre jAtAH saptatriMzat , ato'trAgatAni nirvanarUpANi saptatriMzat parvANi // atraitaduktaM bhavatiyugAditaH saptatriMzat tame parvaNi gate sati aSTAtriMzatname parvaNi pravartamAnena dvitIyAyA mavamarAtrI bhUtAyAM tRtIyAtithiH parisamApnotIti siddhayati / / idamapi karaNaM samIcIna mityudAharaNadizA pradarzyate yato'tra dvitIyAyAmuddiSTAyAM saptatriMzat parvANi samAgatAni vartante / ekaM ca parva paJcadaza tithyAtmakaM bhavati, tena paJcadaza saptatriMzatA guNyante 15x 37=555 jAtAni guNanaphalAni paJcapaJcAzadadhikAni paJcazatAni / atra ca dvitIyA naSTA tRtIyA ca jAteti tatra trINi rUpANi prakSipyante 555+3=558 jAtAni paJcazatAni aSTApazcAzadadhikAni-558 tatazca dvASaSTayA dvASaSTayA divasaireko'vamarAtro bhavatIti niyamAdeSarAziH dvASaSTathA vibhAjyate, bhAjyamAnaH san niraMzatvamupagacchati, yathA'tra vidhi vidhIyate -9 atra labdhAzca nava / etena siddhayati yat navamo'vamarAtraH saptatriMzattame hai, chaha dvitIyA tithi hotI hai / isa chaha ko ikatIsase yukta kare 6+31= 37 seMtIsa hote haiM ataH jAnA jAtA hai ki nivartanarUpa seMtIsa parva hotA haiN| isase yaha siddha hotA hai ki-yuga ke Adi se saiMtIsa parva gata hone para evaM aDatIsave parva pravartita hotA hai taba avamarAtri bhUta dvitIyAko tRtIyA tithi samApta hotI hai| yaha karaNa bhI samyaka hone se ataH udAharaNa pUrvaka kahA jAtA hai-ataH yahAM para uddiSTa dvitIyA meM tIsa parva Aye hote haiN| eka parva paMdraha tithyAtmaka hotA hai ataH paMdraha ko saMtIsa se guNAkare 15+37 =555 to guNanaphala pAMca so pacapana hotA hai| yahAM para dUja kA kSaya hokara tRtIyA AtI hai ataH tInarUpa prakSipta kare 555+3=558 to pAMcaso aThAvana hotA hai 558 tatpazcAt vAsaTha dinameM eka avamarAtra hotA hai isa niyama isa saMkhyAkA bAsaTha se bhAga kare bhAga karane se niraMza ho jAtA hai / jaise kI =9 pAMcaso aThAvana ko bAsaTha se bhAga karane para na labdha hotA hai| ekatrIsa umeravA 31=37 sADatrIsa thAya che. tethI jANavAmAM Ave che ke nivartanarUpa sADatrIsa parva hoya che. A kathanathI e siddha thAya che ke-yuganA AraMbhathI sADatrIsa parva vItyA pachI ane ADatrIsamuM parva cAlu hoya tyAre amarAtrIrUpa bIjamAM tRtIyA tithi samApta thAya che. A kAraNe paNa samyapha hovAthI udAharaNa pUrvaka kahevAmAM Ave che. ahIM udiSTa bIjamAM sADatrIsa parva AvelA hoya che. ekaparva paMdara tithi pramANunuM hoya che. tethI paMdarano sADatrIsathI guNAkAra kare 15+3'=555 guNAkAra karavAthI guNanaphala pAMcase paMcAvana Ave che. ahI bIjano kSaya karIne trIja Ave che. tethI traNa saMkhyA temAM umeravI 555+=558 te pAMcaso aDAvana thAya che. pa58 te pachI bAsaTha bAsaTha divasamAM eka avamAtra thAya che. A niyama pramANe A saMkhyAne bAsaThathI bhAga karavA bhAga karavAthI niraMza thaI jAya che. jemake-Ypura = pAMcasa aThAvaka zrI suryaprajJapti sUtra: Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 75 dvAdazaprAbhRtam parvaNi parisamApte sati samApatatIti // evamevAnyaprazno vidhIyate-yathA kazcit pRcched yat dvAdazyAmavamarAtrIprapannAyAM tayA dvAdazyA saha trayodazI tithiH kasmin parvaNi parisamAptimupayAyAditi / atra praznakA kila dvAdazI uddiSTA vattete ato'tra dvAdazadhiyate, sa ca dvAdazarUpo rAziH rUpAdhiko vidheya iti vidhIyate -12+1=13 jAtAstrayodaza / ayaM ca trayodazarUpo rAzi dvAbhyAM guNanIya iti tathA guNyate-134226 jAtA SaDviMzatiH, SaT viMzati dvAdazI sameti / paiviMzatizcaikatriMzadyutA kriyate-26+3157 jAtA saptapazcAzat , ato'tra nirvacanarUpANi saptapaJcAzat parvANi samAgatAni / atraitaduktaM bhavati-yugAditaH saptapaJcAzattame parvaNi parisamApte sati, pravarttamAne cASTApazcAzattame parvaNi dvAdazyAmavamarAtrIbhUtAyAM trayodazI tithiH parisamApnoti // karaNamidaM samIcIna mityudAharaNaprakriyA pradaryate-pazcadazakila saptapazcAzatA guNyante-154573855 isase yaha phalita hotA hai ki saMtIsavAM parva samApta hone para navamAM avamarAtra samApta hotA hai / isa prakAra anya prazna bhI kiyA jAtA hai jaise kI koI prazna kare kI bArahavIM tithi meM avamarAtri Ane para usa bArasa ke sAtha trayodazI tithi kauna parva meM samApta hotI hai ? yahAM prazna kartAne dvAdazi ko uddiSTa kI hai, ataH yahAM para bAraha liyA jAtA hai| vaha bAraha rUpa rAzi ko rUpAdhika kare 12 +1=13 to teraha hote haiM / yaha teraha rUpa rAzi ko dose guNA kare 13+2:26 to chAIsa hote haiM / isa prakAra chaIsavIM dvAdazI AtI hai| chAIsa meM ikatIsa joDe 26+31=57 to satAvana hotA hai / isa prakAra yahAM satAvana parva AtA hai / isase yaha phalita hotA hai kI yuga kI Adise satAvanavAM parva samApta hone para tathA aThAvanavAM paveM pravartita rahane para avamarAtra bhUta dvAdazI ko trayodazI tithI samApta hotI hai / yaha karaNa samIcIna na bAsaThathI bhAga karavAthI nava labdha thAya che. AnAthI e nirNaya thAya che ke-sADa trIsamuM parva samApta thayA bAda navamI kSaya tithi samApta thAya che. e ja pramANe bIje paNa prazna karI zakAya che ke koI prazna kare ke bAramI tithimAM avamAtra kSayatithi Ave to e bArazanI sAthe terazanI tithi kayA parvamAM samApta thAya che? ahIM prazna kartAe bAramI tithine uddezIne prazna karela che. tethI ahIyAM bAra levAmAM Ave che. A bAra rUpa saMkhyAne rUpAdhika karavI arthAt temAM eka umere che. 12 +1=13 te tera thAya che. e tera rUpa saMkhyAne bethI guNAkAra kare 13+2=26 te chavIsa thAya che. A pramANe chavvIsamI bAraza Ave che. e chavvIsamAM ekavIsa umeravA 26 +31=57 te sattAvana thAya che. A pramANe ahIMyAM sattAvana parva Ave che AnAthI e phalita thAya che ke-yuganI AdithI sattAvanamuM parva samApta thayA pachI ane aThAvanamuM parva pravartamAna rahe tyAre avarAtrabhUta bAraze teraza tithI samApta thAya che, AkaraNa gyaja che tethI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 sUryaprajJaptisUtre jAtAni paJcapaJcAzadadhikAni aSTau zatAni / atra ca dvAdazI naSTA trayodazI ca jAteti trayodaza prakSipyante-855+13868 jAtAni aSTapaSTayadhikAni aSTau zatAni / tato dvASaSTrayA dvASaSTayA divasaireko'vamarAtro bhavatIti dvASaSTayA mAgo hiyate----14 atrApi bhAjyamAno rAzi niraMzatvamupayAti, labdhAzcaturdaza, tenedaM siddhayati yata caturdazatamo'vamarAtraH saptapazcAzattame parvaNi parisamApte sati parisamApnotIti karaNagAthoktAM bhAvanAM paripopayati dADharthatvapratipAdane iti / evameva sarvAsvapi tiyiSu karaNabhAvanA karaNasamIcInatvasthApanA avamarAtrasaMkhyA ca svayaM bhAvanIyA iti / parvanirdezamAtraM tvatra kriyate, yathA-tRtIyAyAM caturthI samApayati aSTame parvaNi gate sati / caturthI paJcamI parisamApayati ekacatvAriMzattame parvaNi gate sati / paJcamyAM paSThI parisamApayati dvAdaze hai ataH udAharaNa pUrvaka dikhalAyA jAtA hai paMdraha ko satAvana se guNA kare15+57=855 to ATha sI pacapana hote haiN| yahAM dvAdazI kA kSaya hone se trayodazI AI hai ataH teraha prakSipta kare 855+133868 to AThamo aDasaTha hote haiN| tatpazcAta bAsaTha bAsaTha divasa kA eka avamarAtra hotA haiM ataH bAsaTha se bhAga kare -14 yahAM para bhI bhAjyamAna rAzi niraMzA AtA hai isa prakAra bhAga karane se caudaha 14 labdha hotA hai| isa se yaha siddha hotA hai kI caudahavAM avamarAtra satAvanavAM parva samApta hone para samApta hotA hai isa prakAra karaNa gAthokta bhAvanA ko dRDhakaratA hai| isI prakAra sabhI tithi meM karaNa kI bhAvanA, karaNa kI samyaka prakAra se sthApanA evaM amarAtra kI saMkhyA kA svayaM bhAvanA bhAvita kara smjhleveN| yahAM para kevala parva kA nirdeza mAtra kiyA jAtA hai| jaise ki-tRtIyA meM, catuthitithi samApta hotI hai, AThavAM parva samApta hone pr| caturthi meM paMcamItithi samAsa hotI hai tene udAharaNa pUrvaka batAvavAmAM Ave che. paMdarano sattAvanathI guNAkAra kare 1557= 855 te AThaso paMcAvana thAya che. ahIM bArazane kSaya thavAthI teraza Avela che. tethI tera te saMkhyAmAM umeravA 855+13=468 te ATha aDasaTha thAya che. te pachI bAsaTha bAsaTha divasamAM eka avamAtra thAya che. tethI bAsaThathI tene bhAga kare 8= 14 ahI paNa bhAjya rAzi niraMzaja Ave che. A rIte bhAgAkAra karavAthI cauda labdha thAya che. AnAthI e siddha thAya che ke-caudamI avarAtri sattAvana parva samApta thAya tyAre samApta thAya che. A pramANe karaNa gAthAmAM kahela bhAvanAne daDha kare che. Aja pramANe saghaLI tithimAM karaNanI bhAvanA, karaNanI sArI rIte saMsthApanA ane avama rAtranI saMkhyAnI bhAvanA svayaM bhAvita karI levI ahI kevaLa parvane nirdeza mAtra karavAmAM Ave che. jemake-tRtIyAmAM cothI tithI samApta thAya che. AThamuM parva samApta thAya tyAre, ekatALIsa parva purA thAya tyAre caturthamAM pAMcamI tithi samApta thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam parvaNi gate sati / paSThayAM saptamI pazcacatvAriMzattame parvaNi gate sati / saptamyAmaSTamI poDaze parvaNi gate gati / aSTamyAM navamI ekonapaJcAzattame parvaNi gate gati / navamyAM dazamI viMzatitame parvaNi gate sati / dazamyA mekAdazI parisamApayati tripaJcAzattame parvaNi gate sati / ekAdazyAM dvAdazI caturviMzatitame parvaNi gate sati / dvAdazyAM trayodazI samApayati saptapazcAzattame parvaNi gate sati / trayodazyAM caturdazI samApayati aSTAviMzatitame parvaNi gate sati / caturdazyAM paJcadazI parisamApayati ekapaSTitame parvaNi gate sati / paJcadazyAM pratipata tithi: samApayati dvAtriMzatame parvaNi gate sati / evametA yugapUrvArdha pratibhAvitAH vijnyeyaaH| evamanayaiva yuktyA upapatyA ca yugottarArddha'pi bhAvanIyA iti // evamatra savistarato'vama ikatAlIsa parva pUrNa hone para / paMcamI meM chaTThItithi samApta hotI hai bAraha parva bItane para / paitAlIsa parva samApta hone para chaTThI meM saptamI tithI samApta hotI hai| solaha parva samApta hone para saptamI meM aSTamotithi samApta hotI hai| unacAsavAM parva gata hone para aSThamI ko navavIM tithi samApta hotI hai| vIsa parva pUrNa hone para navamI meM dasavIM tithi samApta hotI hai / tirapana parva gata hone para dazavo meM gyArahavItithi samApta hotI hai| covIsa parva bIta cukane para ekAdazI meM dvAdazI tithi samApta hotI hai| satAvana parva vIta jAne para dvAdazI meM trayodazI tithi samApta hotI hai, aThAIsa parva bIta jAne para trayodazI meM caturdazI tithi samApta hotI hai / ikasaTha parva pUrNa hone para caturdazI meM paMdrahavIM tithi samApta hotI hai / battIsa parva vItane para paMdrahavI tithi meM pratipadAtithi samAsa hotI hai| isa prakAra ye yuga ke pUrvArdha meM bhAvita kiyA gayA hai / isIprakAra kI yukti se evaM upapatti se yuga ke uttarArddha meM bhI bhAvita kara samajhaleve isa prakAra yahAM para vistAra pUrvaka avamarAtra kA prati bAra parva vItyA pachI pAMcame chaThThI tithi samApta thAya che, pistAlIsa parva samApta thayA pachI chaDamAM sAtamI tithi samApta thAya che. soLa parva vItyA pachI sAtamamAM AThamI tithi samApta thAya che. ogaNapacAsamuM parva pUruM thayA pachI AThamamAM navamI tithi samApta thAya che. vIsa parva purA thayA pachI navamImAM dasamI tithi samApta thAya che. trepana parva purA thayA pachI dasamamAM agIyAramI tithi samApta thAya che. covIsa parva purA thayA pachI agIyArazamAM bAramI tithi samApta thAya che. sattAvana parva purA thayA pachI bArazamAM terazanI tithi samApta thAya che. aThayAvIsa parva vItI gayA pachI terazamAM caudazanI tithi samApta thAya che. ekasaTha parva purA thayA pachI caudazamAM paMdaramI tithi samApta thAya che. batrIsa parva purA thayA pachI paMdaramI tithimAM ekamanI vidhi samApta thAya che. A rIte A yuganA pUrvArdhamAM bhAvita karela che. A ja pramANenI yuktithI ane upapattithI yuganA uttarArdhamAM paNa bhAvita karIne samajI levuM. A rIte zrI suryaprajJapti sUtra: Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 sUryaprajJapti sUtre " rAtrAH pratipAditAH sodAharaNaM ca vyAkhyAtAzca // samprati atirAtrapratipAdanArthamAha- 'tattha khalu ime cha atirattA paNNattA taM jahA cautthe pavve, aTThame pavve, vArasame pavve, solasame pavve, vIsa me pavve, cauvIsaime pavve' tatra khalu ime SaT atirAtrAH prajJaptAH tadyathAcaturthe parvaNi, aSTame parvaNi dvAdaze parvaNi, poDaze parvaNi, viMzatitame parvaNi caturviMzatitame parvaNi / - tatra - atirAtra jijJAsAyA mekasmin saMvatsare khalu - itivAkyAlaGkAre ime - vakSyamANaprakArAH - vakSyamANasvarUpAH SaT 2 saMkhyakA atirAtrA : - vRddhidivasAH prajJaptAH - pratipAditAH santi / tadyathA-yathAkrameNa pratisaMkhyAyante parvaNi caturthe parvaNi gate sati prathamo'tirAtraH / aSTame parvaNi gate sati dvitIyo'tirAtraH paripatati / dvAdaze parvaNi gate sati tRtIyo'tirAtraH samAgacchati / SoDaze parvaNi gate sati caturtho'tirAtraH pratipatsyate / viMzatitame parvaNi gate sati paJcamo'tirAtraH pratyAyAti / caturviMzatitame parvaNi gate sati SaSTho'tirAtraH prAghuNikAyate iti / yathAtra bhAvanA iha karmamAsamapekSya sUryamA sacintAyAM pAdana kara udAharaNa ke sAtha vyAkhyAta kiyA hai / aba atirAtrakA pratipAdana karane ke liye kahate haiM (tattha khalu ime cha atirattA paNNattA taM jahA cautthe pavve, aTThame pavve, bArasame pave, solasame pabve, vIsaimeM pabve, cauvIsaime pabve) atirAtra kI jijJAsA kare to eka saMvatsara meM ye vakSyamANa prakAra kI chahachaha saMkhyaka atirAtra arthAt vRddhi divasa pratipAdita kiye gaye haiM / jo isa prakAra se haiMcauthA parva vItajAne ke bAda prathama vRddhitithi AtI hai / AThavAM parva samApta hone para dUsarA atirAtra AtA hai / bArahavAM parva vItajAne para tIsarA atirAtra AtA hai / solaha parva vItane para cauthA ahorAtra AtA hai / bosa parva bIta jAne para pAMcavAM atirAtri AtA hai covIsa parva samApita hone para chaThA ati rAtra AtA hai / aba isakI bhAvanA dikhalAI jAtI hai - yahAM para karma mAsa kI apekSA ahiMyA vistAra pUrNAMka avamarAtranu pratipAdana karIne udAharaNa sAthe vyAkhyAta karela che ve atirAtra pratipAdana vA bhATe uDevAmAM Ave che. - (tattha khalu ime cha atirattA paNNattA taM jahA - cautthe pance, aTThame pavve, bArasame pavve, solasame pavve, vIsaime pabve, cavIime pabve) atirAtrI kajJAsA uravAmAM Ave to saMvatsarabhAM yA vakSyamANu prAznI cha cha saMkhyAvALI atirAtra eTaleke vRddhinA divasa pratipAti karela che. je A pramANe che. cAthuM parva vItyA pachI pahelI vRddhi tithi Ave che. AThamu pa purU thayA pachI khIjI vRddhi tithi Ave che. khAramuM parva samApta thayA pachI trIjI vRddhi tithi Ave che. seALamuM pa purU thayA pachI ceAthI atirAtra-vRddhi tithi Ave che. vIsamuM pa` vItI gayA pachI pAMcamI vRddhi tithI Ave che. cAvIsamuM pa` vItyA pachI z2IvRddhi tithi Ave che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam 541 kRtAyAM satyAmekaikasUrya parisamAptau ekaiko'dhiko'horAtraH pratyakSata upalabhyate / yatohi -karmamAsaH sAvanAtmakaH, sAvanamAsohi triMzadinAtmako bhavatItyuktaM prAka / (triMzaddinaM sAvanamAsasaMjJaH) tenAtra triMzatA'horAtrairekaikaH karmamAso bhavati madhyamamAnena, tathaiva madhyamamAnena sArddhatriMzatA'horAtrairekaH sUryamAso bhavati / evaM ca mAsadvayAtmakazca RturbhavatItyapi bhAvitamuktaM ca prAka / tenaikakaH sUrya rekaSaSTayA'horAtraH syAt-(30)x (30+3)= ( + )=+=5-61=ekaH sUryattuH // evameva karmamAsadvayena karmaRtuH syAt ? 30 +30-60 / anayorantareNAtirAtro bhavati-61-60=1 atirAtraH / tena siddhayati yat ekasUryartuparisamAptI karmamAsadvayamapekSya eko'dhikohorAtro jAyate / sUryartuzca ASADhAdiko bhavati tena ASADhamAsAdArabhya caturthe parvaNi gate sati ekodhikokarake sUrya mAsa kI vicAraNA kare to eka eka sUrya Rtu samApti meM eka eka adhika ahorAtra pratyakSa se ho jAtA hai| kAraNa kI karmamAsa sAvana mAsa rUpa hai sAvana mAsa tIsa dina pramANavAlA hotA hai aisA pahale kahA hai, ataH yahAM para madhya mAna se tIsa ahorAtra se eka karmamAsa hotA hai, usI prakAra madhya mAna se sADe tIsa ahorAtra se eka sUrya mAsa hotA hai, tathA do mAsa se eka Rtu hotI hai yaha pahale kahakara bhAvita kiyA gayA hai / ataH eka eka sUrya Rtu ekasaTha ahorAtra se hotI hai-(302)x + (- + 13.61 / eka sUrya Rtu kA pramANa ikasaTha ahorAtra kA hai, isI prakAra do karma mAsa se karma Rtu hotI hai / 30+30=60 / isa antara se atirAtravRddhitithi hotI hai / 61-60=1 atirAtra / isa se yaha siddha hotA hai ki eka sUrya Rtu kI samApti meM, do karmamAsa kI apekSA se eka adhika ahorAtra hotA hai, sUrya Rtu ASADhAdi se hotA hai, ata: ASADha mAsa se Ara have A kathananI bhAvanA batAve che. ahIM karmamAsanI apekSAthI sUryamAsanI vicAraNA karavAmAM Ave te eka eka sUryarUtunI samAptimAM eka eka adhika aherAtra pratyakSathIja thaI jAya che. kAraNake karmamAsa sAvana mAsarUpa che. sAvanamAsa trIsa divasa pramANane kahela che. tethI ahIMyAM madhya mAnathI trIsa aherAtrathI eka karmamAsa thAya che. eja pramANe madhya mAnathI sADatrIsa aherAtrathI eka sUrya mAsa thAya che. ane be mAsathI eka rUtu thAya che. A pramANe pahelAM kahIne bhAvita karela che. tethI eka eka sUrya 3tu mesa mAthI thAya che. (303)+F061-1. 132=61 / 24 sUrya 3tunu prabhAe 144 ma tranu cha. merA pramANe meM 4ma bhAsathI 3tu thAya che. 30+30=10 ATalA aMtarathI atirAtra vRddhi tithi thAya che. 61-60=1 atirAtra AnAthI e siddha thAya che ke-eka sUrya rUtunI samAptimAM be karma mAsanI apekSAthI eka adhika ahorAtra thAya che. sUryarata aSADha mAsathI thAya che. tethI aSADha mAsathI AraMbha karIne zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 sUryaprajJaptisUtre ShorAtro bhavati arthAt bhAdrakRSNapakSe'dhiko'horAtraH syAt / tatathASTame parvaNi gate sati faatrisanrAtrastRtIyazvAtirAtro dvAdaze parvaNi gate sati, poDaze parvaNi gate ca caturthI'tirAtraH samutpadyeta / viMzatitame parvaNi parisamApte ca paJcamo'dhikarAtraH samApatet / pazcAtirAtraH caturviMzatitame parvaNi gate sati samAgacchet / uktaJcamUle- 'cautthe pacce ame pavve, bArasame pavve, solasame pavve, vIsaime pavve, cauvIsa ime pavveM' iti / avamarAtrAzca karmamAsadvayamapekSya cAndramAsacintAyAM bhavanti, arthAt avamarAtrAH karmmamAsasajAtIyAH - sAvanAtmakA bhavantIti siddhayati, cAndrasAvanAntaramavamAnItiniyamadarzanAt, cAndramAsAzca zrAvaNAdyAH bhavantyato varSAkAlasya zrAvaNAderityuktaM bhAvitaM ca prAk / samprati - yamapekSya atirAtro bhavati, yaMcApekSya avamarAtrazca saMjAyate tadetat pratipAdayati anyambha karake cauthA parvagata hone para eka ahorAtra adhika hotA hai / arthAt bhAdra kRSNapakSa meM adhika ahorAtra hotA hai / tatpazcAt AThavAM parva samApta ho jAne para dUsarA adhika ahorAtra evaM tIsarA adhika ahorAtra bArahavAM parva samApta hone para hotA hai / solahavAM parva vIta cukane ke pazcAt caturtha adhika ahorAtra hotA hai, vIsavAM parva samApta hone para pAMcavAM adhika aho - rAtra samApta hotA hai / covIsavAM parva samApta hojAne para chaThA ahorAtra adhika hotA hai / mUla meM kahA bhI hai- (utthe pabve, aTThame pabve, bArasame ve solasame pacve, vIsaime pabve, cauvIsaime pacce) iti avamAtra kSaya tithi do karmamAsa kI apekSA se cAMdramAsa kI vicAraNA meM hotA hai / arthAt avamarAtra karmamAsa ke sajAtIya arthAt sAvana mAsa rUpa hote haiM yaha siddha hotA hai | cAMdra evaM sAvana kA antara avama hotA hai yaha niyama kahA gayA hai / cAMdramAsa zrAvaNa se hote haiM, ataH varSAkAla ke zrAvaNAdi se isa prakAra cAthu patra purU thAya tyAre eka ahArAtra adhika thAya che. arthAt bhAdaravA vadamAM adhika aheArAtra Ave che te pachI AThamuM parva samApta thAya tyAra pachI bIje adhika ahorAtra ane trIjI adhika aheArAtra bAramu Sa samApta thayA pachI Ave che. ane sALasu pa vItyA pachI cAthu adhika ahArAtra Ave che. vIsamuM parva samApta thayA pachI pAMcamuM adhika aheArAtra samApta thAya che. cAvIsamuM parva samApta thayA pachI chaThThuM aheAraatr sadhi hoya che. bhUNabhAM dhupa che.-- (cautthe pavve, adrume pave, bArasame pavve, solasame paLave, vIsaime patre, cavIsaime padhe) iti bhavabharAtra -kSayatithi bhAsanI apekSAthI cAMdramAsamAM thAya che. arthAt avamarAtraka mAsanI sajAtIya arthAt sAna mAsarUpa hAya che. tema siddha thAya che. cAMdra ane sAvananuM a Mtara avama heAya che. A pramANe niyama kahela che. cAMdramAsa zrAvaNuthI thAya che. tethI varSAkALanA zrAvaNAdithI tema pahelAM kahevAmAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 75 dvAdazaprAbhRtam trApi pratipAditayA gAghayA "chacceva ya airattA AiccA u havaMti mANAhi / chacceva omarattA caMdA u havaMti mANAhiM // 1 // chAyA-paT caiva ca atirAtrA AdityA stu bhavanti mAnaiH / paTa caiva avamarAjAzcAndrAstu bhavanti mAnaiH // 1 // asyA gAthAyAH bhAvArthastu ayameva yat ye SaT atirAtrAH pratipAditAH ekasmin saMvatsare, te khalu AdityA:-saurAtmakA bhavanti (saura sAvanAntaramatirAtrA iti) paribhASitatvAta / atrApi ca karmamAsamapekSya sUryamAsacintAyA matirAtro bhAvitaH / evameva ye ca paT avamarAtrAH pratipAditAstetu cAndrA:-cAndrajAtIyA bhavanti (cAndrasAvanAntaramavamAnI) ti pratipAditatvAt / atrApi cAndramAsamapekSya karmamAsacintAyAM bhAvito vartate / tenAtirAtraH saurAtmako'camarAtrazca cAndrAtmaka iti bhAvanIyaH atirAtrA bhavansyAdityAt-Adityapahale kahA hai, aba jisakI apekSA karake adhika ahorAtra hotA hai evaM jisakI apekSA kara kSaya tithi hotI hai, usakA pratipAdana karate haiM usako pratipAda karanevAlI anyatra kahI gaI gAthA isa prakAra hai chacceva airattA AiccA u havaMti maannaahiN| chakaceva obharattA caMdA u havaMti mANAhiM // 1 // - isa gAthA kA bhAvArtha isa prakAra hai-ye cha atirAtra-adhika tithi eka saMvatsara meM pratipAdita kI hai| ve saMvatsara saura hote haiN| kAraNa kI saura sAvana ke aMtara meM avamarAtra hote haiM yaha pratipAdita kiyA gayA hai, yahAM para bhI cAMdramAsa kI apekSA se karmamAsa kI vicAraNA bhAvita kI hai| ataH atirAtra-vRddhi saurasaMvatsarAtmaka evaM avamarAtra-kSayatithi cAMdrasaMvatsarAtmaka hotA hai aisI bhAvanA karaleveM / Aditya kI apekSA se karbhamAsa kI vicaaAvela che. have jenI apekSA karIne adhika ahorAtra thAya che. ane je apekSAthI kSaya tithi thAya che, tenuM pratipAdana karavAmAM Ave che. A viSayanuM pratipAdana karavAvALI anyatra kahevAmAM Avela gAthA A pramANe che. chacceva airattA AiccA u havaMni mANAhiM / lakaceva omaratA caMdA u havaMti mANAhiM // 1 // A gAthAne bhAvArtha A pramANe che. A cha atizAtra- arthAt adhika tithi eka saMvatsaramAM pratipAdita karela che. te saMvatsara sarasaMvatsara che. kAraNa ke saura, sAvananA aMtaramAM avamarAva Ave che. A rIte pratipAdana karavAmAM Avela che. ahIMyAM paNa cAMdramAsanI apekSAthI karma mAsanI vicAraNuM bhAvita karela che. tethI atirAtra-vRddhi sora saMvatsaramAM ane avamAtra kSayatithi cAMdrasaMvatsaramAM thAya che. tema bhAvanA karI samajI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 sUryaprajJaptisUtre mapekSya karmamAsacintAsAM prativarSa pada atirAtrA bhavanti, 'mANAhi' jAnIhi / tathA ca SaT avamarAtrA bhavanti cAndrAt-cAndramapekSya-cAndramAsAn adhikRtya karmamAsacintAyAM pratisaMvatsaraM SaT apamarAtrA bhavantIti 'mANAhi' jAnIhi, ataH siddhayati yat-ye atirAvAste saurAtmakAH, tathA ca ye avamarAtrAste cAndrAtmakAzceti jAnIhi,uktazca mUle'pi-'chacceva ya airattA AiccA u havaMti mANAhi / chacceva omarattA caMdAhi havaMti mANAhi // 1 // ' chAyA-paT caiva ca atirAtrA AdityAstu bhavanti mAnaH / SaT caiva avamarAtrAcAndrAhi bhavanti mAnaiH // 1 // ekasmin samvatsare ye SaTU saMkhyakA atirAtrA:-adhikarAtrAzcaturtha caturthaparvAntare pratipAditAste mAnaH-parimANaiH-sajAtIyatvena AdityAH-AdityasaMjJakA:-saurA bhavanti / evaM ca ekasmin saMvatsarAntarAle ye SaT saMkhyakA avamarAtrA-kSayarAtrAH pratipAditAste ca mAnaiH-pramANe-sajAtIyalakSaNaizcAndrAH-cAndrasajAtIyA bhavanti / saurAtmakAnyadhikAni, raNA meM prativarSa meM chaha atirAtra hote haiM / (mANAhi) aisA jAne, cAMdramAsa ko adhikRta karake karmamAsa kI vicAraNA meM pratyeka saMvatsara meM chaha avamarAtra kSaya hote haiM aisA (mANAhiM) jAna leveN| isase yaha siddha hotA hai kI jo atirAtra hote haiM ve saurasaMvatsarAtmaka hote haiN| tathA jo avamarAtra-kSaya tithi hote haiM ve cAMdrasaMvatsarAtmaka hote haiM aisA jAne / mUla meM kahA bhI hai(chacceca airattA AiccA u) ityAdi eka saMvatsara meM jo cha saMkhyAtmaka atirAtra arthAt adhika rAtra cAra cAra parva ke aMta meM pratipAdita kiye haiM, ve sajAtIyatvena saurasaMvatsara ke aMtarAla meM jo cha saMkhyaka avamarAtra-kSayarAtra pratipAdita kiye haiM, ve pramANa se cAMdra jAtIya hote haiM, saurAtmaka adhika hote haiM evaM cAMdrAtmaka kSayAtmaka levuM. sUryanI apekSAthI karmamAsanI vicAraNAmAM pratyeka varSamAM cha atirAtra Ave che. (mANAhiM) tebha samana. drabhAsane madhikRta 4Ine bhabhAsanI liyA 2 mA 424 saya sabhA cha apabharAtra-kSaya Ave cha. te pramANe (mANAhi) on mAnAthI se siddha thAya che ke-je atipAtra hoya che te saurasaMvatsamAM hoya che. tathA je avamarAtra-kSayatithi mAvate yAMsavatsaramA mAye che. tema samana bhUma yuM 555 cha-(chacceva airattA AiccA) tyAhi me savatsama 2 cha matirAtra arthAt adhi (65sa yA2 yAra parvanA aMtamAM pratipAdita karela che. te sajAtIyapaNAthI saurasaMvatsaranA hoya che. tathA eka saMvatsaranA aMtarAlamAM je cha avamAtra kSayatithi pratipAdita karela che te pramANathI cAMdra jAtanI hoya che. saurAtmaka adhika hoya che. ane cAMdrAtmaka kSayarUpa hoya che. A zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam 545 cAndrAtmakAnyavamAnItyarthaH / tadevaM savistarato'tirAtrAH avamarAtrAzca pratipAditAH pratibhAvitAzceti / / sU0 75 // // samprati-sUryAcandramasorayanamAvRtti pratipAdayati // mUlam - tattha khalu imAo paMca vAsikIo paMca hemaMtAo Au Trio paNNattAo, tA eesiNaM paMcahaM saMvaccharANaM paDhamaM vAsikiM AuTThi caMde keNaM NakkhaseNaM joei ?, tA abhIyiNA abhIyissa paDhamalamaeNaM, taM samayaM caNaM sUre keNaM nakkhatteNaM joei / , tA pUse N, prasassa egUNavIsa muhuttA tettAlIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa dvibhAgaM ca sattaTThiA IttA tettIsaM cuNNiyA bhAgA sesA, tA eesi of paMca baccharA doccaM vAsiki AuTThi caMde keNaM NakkhattaNaM joi ?, tA saMThANAhi saMThANANaM ekArasamuhutte UNatAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhutarasa bAvaTTibhAgaM ca sataSTTihA chetA tepaNaM cuNNiyAbhAgA sesA, taM samayaM ca sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA pUseNaM " sassa NaM taM caiva jaM paDhamayA, tA eesi NaM paMcaNDaM saMtracchurANaM taccaM vAsiki AuTTi caMde NaM NakkhatteNaM joe ?, tA visAhAhiM visAhANaM terasamuhuttA capaNaM ca vAvaTTibhAgA suhuttassa bAvaTTibhAgaM ca saTTA chattA cattAlIsaM cuSNivAbhAgA sesA, taM samayaM va NaM sure hor khatte joi ?, tA pUseNaM pUsassa taM caiva tA eesi NaM paMca saMvacharANaM catthaM vAsiki AuTThi caMde keNaM vakhateNaM joi ?, tA revatIhiM, revatINaM paNavIsa muhuttA bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTThabhAgaM ca sataTTA chettA battIsaM cuNNiyA bhAgA sesA, taM samayaM ca surekeNaM NakkhatteNaM joei ?, pUseNaM prasasta taM caiva // NaM hote haiM, isa prakAra vistArapUrvaka atirAtra evaM avamarAtra viSayaka kathana prati pAdita karake bhAvita kiye haiM || sU075 || pramANe vistArapUrvaka atirAtra ane avamarAtra-kSayavRddhi divasa saMbaMdhI kathana pratipAdita arIne lAvita resa che, // su. 75 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 sUryaprajJaptisUtre tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM paMcamaM vAsikkiM AuTThi caMde ke NakkhatteNaM joei ?, tA puvAhiM phagguNIhiM, puvvA phagguNINaM bArasamuhutA sattAlIsa ca bAvaTTibhAgA muhuttasta bAvaTTibhAgaM sattaTTahA chettA terasa cuNiyA bhAgA sesA, taM samayaM ca sUre kegaM NakakhatteNaM joei ?, tA pUseNaM pUsassa taM cetra || sU0 76 // chAyA - tatra khalu imAH paJcavArSikyaH paJcamantya AvRttayaH prajJaptAH tAvat eteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM prathamAM vArSikImAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvad abhijitA, abhijitaH prathamasamayaH khalu, tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat puSyeNa, puSyasya ekonaviMzatirmuhUrttAH tricatvAriMzacca dvASaSTibhAgAH muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chatvA trayastriMzaccUrNikAbhAgAH zeSAH // tAvadeteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM dvitIyAM vArSikImAvRrtti candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvad mRgazirAbhiH, mRgazirasa mekAdazamuhUrttA ekonacatvAriMzacca dvASaSTibhAgAH muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chatvA tripaJcAzaccUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat puSyeNa, puSyasya khalu tathaiva yathA prathamayA || tAvadeteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM tRtIyAM vArSikImAvRtti candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat vizAkhAbhiH vizAkhAnAM trayodazamuhUrttAH catuHpaJcAzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA catvAriMzacca cUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat puSyeNa puSyasya tathA ceva || 3|| tAvat eteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM caturthI vArSikImAvRtti candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvadevatIbhiH, revatInAM paJcaviMzatimuhUrttA dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvAtriMzaccUrNikAbhAgAH zeSAH, tasmin samaye khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat puSyeNa, puSyasya tathA caiva // 4 // tAvadeteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM paJcamIM vArSikImAvRtti candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat pUrvAbhiH phAlgunIbhiH pUrvAphAlgunInAM dvAdazamuhUrttAH saptacatvAriMzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA trayodazacUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat puSyeNa, puSyasya tathAcaiva / / sU0 76 // , TIkA - paJcasaptatitame sUtre paDRtUnAM paDavamarAtrANAM paDatirAtrANAM ca vicAravinivezaM savistaraM prapaJcaM sodAharaNaM ca vivicya samprati SaTsaptatitame'smin arthAdhikArasUtre sUryA TIkArtha- pacahattara sUtra meM chaha RtuoM ke chaha avamarAtra-kSaya tithi kI chaha atirAtra - vRddhi tithi kI vicAraNA savistara sayuktika udAharaNa pUrvaka TIkA-5 cAtaramA sUtramAM cha rUtuonI cha avamAtra-kSaya tithinI ane cha atirAtravRddhi tithInI vicAraNA vistArapUrvaka yukti ane udAharaNa sAthe vivecana karIne have zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza'prAbhRtam 547 candramaso yugasatkAnAmayanAnAM saMkhyAstadyuktanakSatrayogaparimANAni ca pratipAdayiSuH 'tattha khalu imAo paMca vAsikIo' ityAdinA praznottarasUtrANi kathayati-tattha khalu imAo paMca vAsikIo paMca hemaMtAo AuTThio paNNattAo' tatra khalu imAH pazcavArSikyaH paJcahemantya AvRttayaH prajJaptAH ||-ttr-tsmin-pnycvrssaatmke yuge khalu-iti nizcitam imAH vakSyamANaprakArAH-vakSyamANasvarUpAH paJca-paJcasaMkhyakAH vArSikyaH-varSAkAlodbhavAH-varSAkAlabhAvinya ityarthaH, tathA ca paJcasaMkhyakA hemantyaH-hemantakAlodbhavAH-zItakAlabhAvinyaH, evaM sarvasaMkhyayA daza AvRttayaH-AvartanAni-bhUyo bhUyo dakSiNottaragamanarUpAH pravRttayaHsaMcalanAni-ayanasaMjJakA gatayaH prajJaptAH pratipAditAH santi, kasyAyanarUpA gataya iti jijJAsAyAM prathamaM sUryasya prAdhAnyAt sUryasyAyanarUpA gatayo bhavantItyarthataH siddhayati, tAzcAyanagamanarUpA gatayo dvividhA AvRttayo bhavanti tadyathA-ekAH sUryasyAvRttayo bhavanti anyAzca candramaso gataya AvRttirUpA bhavanti, tatraikasmin paJcavarSAtmake yuge sUryasya daza vivecana karake aba chihottaraveM isa adhikAra sUtra meM sUrya caMdra kA yugasaMbaMdhI ayanoM kI saMkhyA evaM sUrya caMdra ke yogayukta nakSatrayoga parimANa ko pratipAdita karane ke hetu se praznottara sUtra kahate haiM-(tattha khalu imAo paMcavAsikIo paMcahemaMtAo AuTio paNNattAo) pAMca varSavAle yuga meM kathyamAna prakAravAlI pAMca varSAkAlabhAvi tathA pAMca hemanta kAla meM honevAlI isa prakAra dasa Avartana rUpa arthAt vAraMvAra dakSiNa uttara gamana rUpa saMcalana arthAt ayanarUpa gati pratipAdita kI gaI hai| kimakI ayanarUpa gati isa prakAra kI jijJAsA meM prathama sUrya kA prAdhAnya hone se sUrya kI ayanarUpa gati hotI hai yaha siddha hotA hai, ve ayanagamanarUpa gatiyAM do prakAra kI AvRtti. rUpa hotI hai vaha isa prakAra se hai-eka sUrya kI gatirUpa AvRtti hotI hai| anya caMdra kI gati rUpa AvRtti hotI hai| unameM eka pAMca varSavAle yuga meM sUrya kI dasa AvRttimAM hotI hai tathA ekaso cotIsa caMdramA kI AvRtti hotI hai chetaramAM A sUtramAM sUrya caMdranA yuga saMbaMdhI ayananI saMkhyA ane sUrya caMdranA vega yukta nakSatraganA parimANanuM pratipAdana karavA mATe te saMbaMdhI prazna sUtra kahe che. (tattha khalu imAo paMcavAsikIo paMca hematAo Audio paNNattAo) pAMya 4 pANA yugamAM A kahevAmAM AvanAra prakAravALI pAMca varSAkALamAM thanArI ane pAMca hemaMtakALamAM thavAvALI A pramANe dasa AvartanarUpa eTaleke vAraMvAra dakSiNa uttaranA gamanarUpa saMcalana arthAt ayana rUpa gati pratipAdita karela che. jenI ayanarUpa gati A pramANenI jIjJAsAmAM pahelAM sUryanuM prAdhAnya hevAthI sUryanI ayanarUpa gati thAya che. tema siddha thAya che. ayana-gamanarUpa gati be prakAranI AvRttirUpa hoya che. te A pramANe thAya che. eka sUryanI AvRtti thAya che. ane bIjI caMdranI gatirUpa AvRtti thAya che. temAM pAMca zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 sUryaprajJaptisUtre AvRttayo bhavanti catustriMzaM ca zatamAvRttInAM candramaso bhavatItyuktaM granthAntare yathA'sUrassa ya ayaNasamA AuTTio jugaM dasa hoMti / caMdassa ya sayaM ca cocIsaM ceva // 1 // ' chAyA - sUryasya ca ayanasamA AvRttayo daza bhavanti / candrasya ca zataM ca catustriMzaccaiva // 1 // arthAdekasmin paJcavarSAtmake yuge sUryasya daza AvRttayo bhavanti candramasazvAvRttInAM catustriMzaM zataM catustriMzadadhikaM zatamiti / kathametadavasIyate ? atrocyate-atroktA AvRttayo nAma bhUyo bhUyo dakSiNottara - gamanarUpA bhavanti, tenAtra sUryasya candramaso vA yAvantyayanAni bhaveyu stAvatya eva AvRtyo bhaveyuriti nizcayapracayam, ekasmin samvatsare paT SaSTyadhikAni trINi zatAni 366 divasAnAM bhavanti, tathA caikamaNDalabhramaNaparimANaM tryazItyadhikaM zatamekam 183 bhavati divasAnAm, ekasmin yuge ca divasAnAM triMzadadhikAni aSTAdazazatAni bhavantIsyAdikaM sarva pUrvameva pratipAditaM bhAvitaM ca / tenAtra trairAzikapravRttiryathA - yadi divasAnAM isaprakAra granthAntara meM bhI kahA hai sUrassa ya ayaNasamA AuTThio jugaMmi dasahoMti / caMdassaya sayaM ca cottIsaM ceva // 1 // arthAt eka pAMca varSavAle yuga meM sUrya kI dasa AvRttiyAM hotI hai / yaha kisa prakAra hotA hai ? so kahate haiM-yahAM para AvRttiyAM mAne vAraMvAra dakSiNotara gamanarUpa gati hotI hai / ataH yahAM para sUrya ke athavA caMdra ke jitane ayana hote haiM, utanI AvRttiyAM hotI hai yaha nizcita hai, eka saMvatsara meM tInaso chiyAsaTha 366 divasa hote haiM, tathA eka maMDalabhramaNa kA parimANa ekaso tirAsi 183 ahorAtra hote haiM, eka yuga meM aThArahaso tIsa 1830 divasa hote haiM, ityAdi sarva kathana pahale pratipAdita karake bhAvita kiyA hai / ataH va vALA eka yugamAM sUryanI dasa AvRtti thAya che. ane akasAcAtrIsa caMdramAnI AvRtti thAya che. A pramANe granthAntaramAM paNa kahela che. ( sUrarasa ya ayaNasamA AuTThio jugaMmi dasa hoMti / caMdas ya sayaMca cottIsaM cetra // 1 // arthAt pAMca varSoMvALA eka yugamAM sUryanI dasa AvRttiyA thAya che. tathA caMdranI ekasAcotrIsa AvRttiyeA thAya che. A kevI rIte thAya che? te khatAve che. ahI AvRtti eTale vAraMvAra dakSiNa ane uttaranA gamana rUpa gati hoya che. tethI ahIMyAM sUnA ane caMdranA jeTalA ayana heAya che, teTalI AvRtti thAya che. e nizcita che. eka saMvatsaramAM traNuseAchAsaTha 366 / divasa hAya che, tathA eka maDaLabhramaNanuM parimANu ekasA tryAzI 1835 ahArAtra hAya che. eka yugamAM aDhArasAtIsa 1830 divaseA haiAya che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam 549 vyazItyadhikena zatena 183 ekamayanaM labhyate tadA triMzadadhikairaSTAdazabhiH zatai 1830 kati ayanAni labhyeran ityevaM rAzi trayasthApanA yathA ' 7=10 ayanAni, atrAntyena rAzinA madhyamasya rAzerekarUpasya guNanam , tatraikena guNito'pi antyarAzistathaiva tiSThati, ato jAtAni tathaiva triMzadadhikAni aSTAdazazatAni, eteSAmAyena rAzinA vyazItyadhikena zatena 183 bhAgaharaNaM kRtaM, labdhA deza / ata AgataM yat ekasmin yuge daza ayanAni bhavanti sUryasya AvRttayo'pi daza bhavantIti gaNitazA siddhayati / evameva candrAyanAnayanaM yathA-candrasyaikAyanapUrtikAlaH sAvayavatrayodaza dinAtmako bhavatyarthAt trayodaza dinAni catuzcatvAriMzat saptapaSTibhAgAzcaikasya divasasya-13 / ato'trApi trairAzikagaNitapravRttiyathA-yadi trayodazabhi divasazcatuzcatvAriMzatA saptapaSTibhAgaizcaikaM candrayahAM para trairAzika pravRtti dikhalAi jAtI hai-jaise kI-jo 183 ekasotirAzi divasoM se eka ayana hotA hai, to aThArahaso tIsa 1830 // dinoM se kitane ayana hote haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kareM 14183= 1410 ayana yahAM para antya rAzi se madhya rAzi jo eka hai :usakA guNA kare to eka se guNita sabhI rAzi usI prakAra hotI hai| ata: aThArahaso tIsa usI prakAra rahatA hai| inako AdyarAzi jo 183 ekaso tirAsI hai usase bhAga kare / to dasa labdha hote haiN| isase yaha phalita hotA hai ki-eka yugameM dasa ayana hote haiM, sUrya kI AvRtti bhI dasa hotI haiM isa prakAra gaNita prakriyA se siddha hotA hai| isI prakAra caMdra kA ayana lAne ke liye kahate haiM caMdra kA eka ayana kA pUrtikAla sAvayava teraha dina kA hotA hai, arthAt teraha divasa evaM eka divasa kA sarasaThiyA cuvAlIsa bhAga =134 hotA hai| yahAM para bhI trairAzika gaNita pravRtti kI jAtI hai jo isa prakAra hai-yadi vigere tamAma pahelAM pratipAdita karela che. temaja tenI bhAvanA paNa kahela che. tethI ahIMyAM gaurAzika pravRtti batAvavAmAM Ave che. je 183 ekasevyAsI divasamAM eka ayana thAya te aDhArasetrIsa 1830 divasamAM keTalA ayana thAya che? A jANavA bhATe tra zazinI sthApanA 42vI. 142833deg =10 mahI chedI zithI madhyanI rAzi je eka che tene guNAkAra kare ekathI guNela dareka rAzi eja pramANe rahe che. jethI aDhArasetrI ja rahe che. AnI pahelI rAzI je 183 ekasevyAzI che tenAthI bhAga kare te dasa Ave che. AnAthI e phalita thAya che. ke-eka yugamAM dasa ayana Ave che. sUryanI AvRtti dasa hoya che. A pramANe gaNita prakriyAthI siddha che. Aja pramANe caMdranA ayana lAvavA mATe kahe che caMdranA eka ayanane pUrtikALa sAvayava tera divasane hoya che. arthAt tera divasa ane eka divasanA saDasaThiyA cuMmA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 sUryaprajJaptisUtre syAyanaM bhavati tadA triMzadadhikairaSTAdazabhi divasazataiH katicandrAyanAni syuriti rAzitrayasya sthApanA yathA-2 7 (talasthahAreNa haraM nihanyA) dityAdi bhinnagaNita paripATayA saralatvaM vihitam / AdharAze rekajAtitvaM vihitam , arthAt trayodaza saptapaSTayA guNyante 134678871 jAtAni ekasaptatyadhikAni aSTau zatAni / atroparitanAzcatuzcatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH prakSipyante 871+44=915 jAtAni paJcadazottarANi navazatAni, yAni coparitanAni aSTAdazazatAni triMzadadhikAni tAnyapi aikena guNitAnyapi tathaiva tathAbhUtAni tiSThanti, punazca tAni saptaSaSTayA guNyante-1830+67=122610 jAtAnyekaM lakSaM dvAviMzatiH sahasrANi dazottarANi SaTzatAni ca / evaM bhUtenAntyena rAzinA madhyasya rAzerekarUpasya guNanaM kRtam , ekasya ca guNane tathaiva tiSThati, ataetAvAn rAzi rAyena rAzinA vibhAjyaH, sacAdyo rAziH sa eva paJcadazottaranavazatarUpastena bhAgaharaNArtha teraha dina evaM eka dina kA saDasaThiyA cuvAlIsa bhAga se eka caMdra kA ayana hotA hai to aThArahaso tIsa dinoM se kitane caMdrAyana hosakatA hai ? isake liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai-+ -+973 = (talastha hAreNa haraM nihanyA) ityAdi bhinna gaNita paripATi se saralatva kahA hai / Adya rAzikA arthAt teraha kA sarasaTha se guNA kare 13+67-871 / guNA karane se AThaso ikahattara hotA hai| isa meM Upara kA cumAlIsa kA prakSepa kare 871+44915 to navaso paMdraha hote haiM, tathA Upara ke aThArahaso tIsa hai unako eka se guNita karane para bhI usI prakAra rahate haiN| phira usako saDasaTha se guNA kare 1830+67=122610 to eka lAkha bAIsa hajAra chahaso dasa hote haiM / isa prakAra antya rAzi se madhya rAzi jo eka rUpa hai usakA guNA lIsa bhAga-13pheM thAya che. ahIMyA paNa airAzika gaNita pravRtti karavAmAM Ave che je A pramANe che. jo tera divasa ane eka divasanA saDasaThiyA cuMmAlIsa bhAgathI eka caMdranuM ayana thAya te aDhArasotrIsa divasathI caMdranA keTalA ayana thAya che? A jANavA bhATe 3 rAzinI sthApanA 42vAmAM Ave che. 1+130=1+183deg 17 (talastha hAreNaM hara nihanyA) tyAhi minna mata pariyAsthiI sarasatA Desa cha. yA zinI mero ke terane saDasaThathI guNAkAra kare 13673871 guNAkAra karavAthI AThase Ikotera thAya che. temAM uparanA cuMmAlIsane umeravA 87144=915 te navase paMdara Ave che. tathA upara aDhArase trIsa che. tene ekathI guNAkAra karavo guNAkAra kare te paNa ekathI guNela hovAthI eja pramANe rahe che. te pachI tene saDasaThathI guNAkAra kara 183067=122 6101 guNAkAra karavAthI eka lAkha bAvIsa hajAra chase dasa thAya che. A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam nyAsaH-23610=134 kRte ca bhAgahAre labdhaM catustriMzadadhikaM zatam 134 etAvantyeva cAyanAni yugamadhye bhavantItyupapadyante dhUlIkarmaNA, etAvantya eva candramasa AvRttayo'pi bhavantIti ||-ath samprati-kasyAM tithau kA AvRtti bhavati sUryasyeti cintAyAM yat pUrvAcAryopadiSTaM karaNamasti tadatropanyasyate "AudvihiM egRNiyAhiM guNiyaM sayaMtu tesIyaM / jeNa guNaM taM tiguNaM rUvahiyaM pakkhive tattha // 1 // paNNarasa bhAiyaMmi ujaM laddhaM taM taisu hoi pavvesu / / je aMsA te divasA AuTThI tattha boddhavvA // 2 // chAyA-AvRttibhi rekonakAbhirguNitaM zataM tu vyazItiH / yena guNa tat triguNaM rUpAdhika prakSipettatra // 1 // pazcadazabhakta tu yallabdhaM tAsu tithiSu parvasu / / ye aMzAste divasA AvRtti statra boddhvyaaH||2|| athAnayo rbhAvArthabodhikA vyAkhyA-sUryasyA vRttestithe jijJAsAyAM viziSTatithiyuktA yA AvRttiAtumipyate tat saMkhyA ekonA vidheyA, tatastayA saMkhyayA vyazItyadhikaM zataM kare, ekakA guNA karanese usI prakAra rahatA hai| ataH isa rAziko prathama rAzi se bhAga kare, yaha Adya rAzi vahI navaso paMdraha rUpa hai| usase bhAga kare bhAga karane ke liye aMkanyAsa 21=134 isa prakAra se bhAga karane se ekaso cotIsa labdha hotA hai 134 eka yuga meM itane hI ayana hote haiN| itanA hI caMdramA kI AvRttiyAM bhIhotI hai vaha pUrvakathita dhUlIkarma se samajha leveN| ___ aba kauna tithi meM sUrya kI kitanI AvRttiyAM hotI hai isa prakAra kI vicAraNA meM pUrvAcAryopadiSTa karagagAthA yahAM para dikhalAi jAtI hai-(Au. hihiM egUNiyAhiM guNiyaM sayaM tu tesIyaM) ityAdi isakI bhAvArtha bodhaka vyAkhyA kahI jAtI hai-sUrya kI AvRtti meM tithi kI jijJAsA kare to viziSTa tithiyukta jo AvRtti jAnanA cAhe usa saMkhyA meM se eka nyUna kre| tdanyanI rAzithI madhyanI rAzI je eka che tene guNAkAra karavA guNAkAra karavAthI eja pramANe rahe che. tethI A rAzIne prathama rAzithI bhAga kare te Adya rAzi navaso paMdara rUpa che tenAthI bhAga karavA mATe 12 50=134 A pramANe bhAga karavAthI eka citrIsa Ave che, 134 eka yugamAM ATalA ja ane hoya che, ane eTalI ja caMdramAnI AvRtti paNa hoya che, te pahelAM kahela dhUlikarmathI samajI levuM. have kaI tithimAM sUryanI keTalI AvRtti heAya che? A pramANenI vicAraNAmAM pUrvAdhAryAdhya 4 // 25 // 2 // mI tApama pAye cha. (AudvihiM egUNiyAhi guNiyaM sayaMtu tesIya) tyAhi mAnI bhAgAdhara vyAcyA upAmA mAve che. sUrya nI mA. ttimAM tithi jANavI hoya te vizeSa tithi yukta je AvRtti jANavI hoya e saMkhyA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 sUryaprajJaptisUtre guNanIyam ityevam (AuTThihiM egUNiyAhiM guNiyaM sayaMtu tesIyaM ) - AvRttibhirekonakAbhiguNitaM a serious mityasyAkSarArthaH / guNayitvA ca yenAGkena guNitaM tryazItyadhikaM zatam, yena guNaM tat triguNaM yena guNitaM tat triguNaM vidheyaM tadaGkasthAnaM triguNaM vidheyaM, guNayitvA ca rUpAdhikaM kRtvA yad bhavet tatra - pUrvagazau prakSipet - yojayet tataca 'paNNarasa bhAiyaMmi' paJcadaza bhakte - paJcadazabhirbhAge hRte sati tu yallabdhaM - hRte ca bhAge yallabdhaM bhAgaphalamAgacchet tAsu tithiSu tatsaMkhyAkeSu parvasu atikrAnteSu satsu sA-vivakSitA AvRttiH - ayanagatirUpA parAvRtti rbhavati / ye ca aMzAH - pazcAduddharitAH zeSarUpAste divasA boddhavyAH - jJAtavyAH, tatra teSu divaseSu madhye - caramadivase AvRtti bhavatItibhAvaH // ihA vRttInAM kramastvevaM varttate yathAtra yuge prathamA AvRttiH - dakSiNAyanacalanarUpA pravRttiH zrAvaNe mAse bhavati / dvitIyA AvRttizca - uttarAyaNarUpA gatirmAghamAse bhavati / tRtIyA punaH nantara usa saMkhyA se ekaso tirAsI ko guNA kare bahI kahA hai- (AuDiha eguNiyAhiM guNiyaM sayaM tu tesIyaM) ekaso tirAsI ko eka nyUna kI huI AvRtti se guNA kare, guNA karake jisa aMka se ekaso tirAsI kA guNA kiyA ho usako tigunA kare arthAt usa aMka sthAna ko tIna se guNA kare guNA karake rUpAdhika kare karake jitanI saMkhyA ho usa ko pUrva rAzi meM milAve tadanantara (paNNarasa bhAiyaMmi) paMdraha se bhAga kare bhAga karane se jo phala Ave usa tithi meM utanI saMkhyAvAle parva vyatIta ho jAne para vaha vivakSita ayana gati rUpa AvRtti parAvartita hotI hai, tathA jo aMza pazcAt zeSa rUpa hote hai, utanA dina smjheN| utane dinoM ke anta ke dina meM AvRtti hotI hai / yahAM para AvRtti kA krama isa prakAra hotA hai- yahAM para yuga meM prathama AvRtti dakSiNAyana calana rUpa : pravRtti zrAvaNa mAsa meM hotI hai| dUsarI bhAMdhI : bho, te pachI me sadhyAzrI khemso gyAsIno gura 2 (AuTThahiM eziyAhiM guNieM sayaM tu tesIyaM) so vyAzIbhAMdhI se nyUna AvRttithI gunnaakAra karavuM. guNAkAra karIne je saMkhyAthI ekasA yAzInA guNAkAra trazugaNA 42vA, arthAta e aMkanA traNathI guNAkAra karavA guNAkAra karIne rUpAdhika karavu' arthAt temAM eka umeravA. rUpAdhika karIne jeTalI saMkhyA thAya te saMdhyAne AgajanI saMjyAmAM bhejavacI. te pachI (paNNarasa bhAiyaMmi) paMDharI teno bhAga karavA. bhAga karavAthI je phUla Ave e tithimAM eTalI saMkhyAnA pa vItyA pachI te vikSita ayanagatirUpa AvRtti parAvarttita thAya che. ane je aza zeSa rUpa rahe che. eTalA divasa samajavA. eTalA divasanA pachInA divasamAM AvRtti thAya che, ahIM AvRttine krama A pramANe thAya che-ahI yugamAM pahelI AvRtti dakSiNAyana calanarUpa pravRtti zrAvaNa mAsamAM thAya che, bIjI AvRtti uttarAyaNa gatirUpa karela hAya tene zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam 553 zrAvaNe mAse, caturthI AvRtti yo mAghamAse, paJcamIbhUyaH zrAvaNe mAse SaSThI ca punaH mAghamAse, saptamI ca punaH zrAvaNe mAse, aSTamI ca mAghamAse, navamI cAvRttibhUyaH zrAvaNe mAse dazamI cAvRttiH punarmAghamAse, ityevaM dazAvRttyA yugapUrtirbhavati, ato dazasUryasyetyuktiH sarvathA satyAyate / atrodAharaNaM yathAtra kazcit pRcchati yat prathamA AvRttiH kilasUryasya kasyAM tithI bhavediti jijJAsA nivRttaye-prathamA kila AvRtti rityuktatvAta AvRttisthAne ekako dhriyate, sa ca gAthoktyA rUpono vidheyaH 1-1-0 pazcAt kimapi rUpaM na tiSThati / tenAtraM pazcAtyayugabhAvinI yA dazamI kila AvRttistat saMkhyA dazakarUpA dhriyate, tayA dazakarUpayA saMkhyayA vyazItyadhikaM zataM guNyate-183+10%1830 guNite ca jAtAni guNanaphalAni triMzadadhikAnyaSTAdazazatAni-1830 atra dazakarUpeNa guNakena guNitaM kilaAvRtti uttarAyaNa gati rUpa mAgha mAsa meM hotI hai| tIsarI AvRtti punaH zrAvaNamAsa meM hotI hai / cothI AvRtti punaH mAghamAsa meM, pAMcavI phira se zrAvaNamAsa meM chaTThI phira se mAghamAsa meM, sAtavIM phira se zrAvaNamAsa meM, AThavIM mAghamAsa meM, navavI AvRtti phira se zrAvaNamAsa meM, dasavIM AvRtti phira se mAghamAsa meM isa prakAra dasa AvRtti se yuga kI samApti hotI hai, ataH sUrya kI daza AvRtti aisA jo kahA hai vaha sarvathA satya hI hai, aba isa viSaya meM udAharaNa kahate haiM-koI prazna kare kI sUrya kI pahalI AvRtti kisa tithi meM hotI hai ? isa kA samAdhAna ke liye kahate haiM-yahAM prathama AvRtti ke viSaya meM prazna karane se AvRtti ke sthAna meM eka aMka rakkhe usako gAthA meM kahe anusAra rUpona kare 1-10 to kucha rahatA nahIM hai, ataH yahAM para pichale yuga meM hone vAlI jo dasavIM AvRtti hai, usa dasa rUpa saMkhyA rakkhe usa dasa rUpa saMkhyA se ekaso tirAsI ko guNA kare-183+10%1830, mAdhamArAmAM thAya che. trIjI AvRtti pharIthI zrAvaNamAsamAM thAya che jethI AvRtti pharIthI mAghamAsamAM pAMcamI AvRtti pharIthI zrAvaNa mAsamAM chaTrI pharIthI mAghamAsamAM, sAtamI pAchI zrAvaNa mAsamAM AThamI pharIthI mAghamAsamAM navamI AvRtti pharIthI zrAvaNa mAsamAM dasamI AvRtti pharIthI mAghamAsamAM A pramANe dasa AvRttithI yuganI samApti thAya che. tethI sUryanI dasa AvRtti che tema je kahyuM che te sarvathA satya ja che. have A viSayamAM udAharaNa batAve che-kaI prazna kare ke-sUryanI pahelI AvRtti kaI tithimAM thAya che? AnAM samAdhAna mATe kahevAmAM Ave che-ahIM pahelI AvRttinA saMbaMdhamAM prazna karavAthI AvRttinA sthAnamAM eka aMka rAkhe tene mAthAmAM kahyA pramANe rUpana kare. 1-1=0 te kaMI rahetuM nathI tethI ahIMyAM pAchalA yugamAM thanArI je dasamI AvRtti che te dasa rUpa saMkhyA rAkhavI. e dasanI saMkhyAthI ekase cAlI 183 te guNAkAra kare, 183410=1830 guNAkAra karavAthI aDhAraso trIsa 1830 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 sUryaprajJaptisUtre vyazItyadhikaM zatamityataste dazatriguNAH kriyante--1043-30 jAtA triMzat , sA ca rUpAdhikA vidheyA-30+1=31 jAtA ekatriMzat / iyaM ca saMkhyA pUrvaguNitarAzau triMzadadhikASTAdazazatarUpe prakSepyA-1830+-31=1861 jAtAnyaSTAdazazatAnyekaSaSTayadhikAni / ayaM ca bhAjyarAziH, sa ca "paNNarasabhAdhyami' paJcadaza mate ityuktyA paJcadazarUpeNa hareNa sa cAyaM bhAjyarAzi jyaH-1861 :-15=18812436. hate ca bhAge jAtaM caturviMzatyadhikaM zataM, pazcAcchepaM tiSThati eka rUpam , 'jaM laddhaM taM taisu hoi pavvesu' yallabdhaM tat tatsaMkhyakeSu-tAvatsaMkhyA keSu parvasu atikrAnteSu sA vivakSitA AvRttirbhavatItyuktyA'tra AgataM yat caturvizatyadhikaparvazatAtmake pazcAtye yuge'tikrAnte sati abhinave vartamAne pravartamAne prathamA AvRttiH kila prathamAyAM tithau pratipadirUpe bhavatIti siddhayati / athAnyadudAharaNam |___ydi kazcit pRcched yat kasyAM tithau mAghamAsabhAvinI dvitIyA AvRttirbhavediti guNA karane se aThArahaso tIsa 1830 guNana phala AtA hai| yahAM paradasa rUpa guNaka se ekaso tirAsI ko guNA kiyA hai ataH usa dasa ko tIna gunA kare 10+3=30 to tIsa hotA hai, use bhI rUpAdhika kare 30+1=31 to ikatIsa hotA hai / yaha saMkhyA pahale guNita saMkhyA meM arthAta aThAraha so tIsa meM joDe 1830+31=1861 joDane se aThArahaso ikasaTha hotA hai| yaha bhAjya rAzi ko (paNNarasabhAiyaMmi) paMdraha se bhAga kare-1861 :-15= 1246 bhAga karane para ekaso covIsa AtA hai tathA eka zeSa rahatA hai| (jaM laddhaM taM taisu hoi pavvesu) jo phala labdha ho utane parva vyatIta hone para vivakSita AvRtti hotI hai, isa yukti se yahAM para ekaso covIsa parva pichale yuga meM gata ho jAne para pravartamAna prathama AvRtti pratipadA rUpa prathama tithi meM hotI hai yaha nizcita hotA hai| aba udAharaNa dikhalAte haiM-jo kadAcit koI pUche kI kauna sI tithi meM guNana phala Ave che, ahIM dasa rU5 guNathI eka vyAzIno guNAkAra karela che, tethI e dasane traNagaNu karavA 1043=20 guNAkAra karavAthI te trIsa thAya che, tene rUpAdhika karavA. 30+1=31 te ekatrIsa thAya che, A saMkhyAne pahelA guNela saMkhyAmAM arthAt aDhAraso trIsamAM umeravA. 1830+31=1861 meLavavAthI aDhAraso ekasaTha thAya che. mA alorya zino (paNNarasabhAiyammi) 542yI laya 421 // 1861-15=124 15 mA 42vAthI meso yAvAsa Ave cha bhane 24 zeSa che. (jaM lavaM taM sesaM taisu hoi pavyesa) 1 3 saya thAya geTamA 5 vItyA pachI vivakSita yAvRtti thAya . 24 // yuktithI ahIM eka vIsa parva pAchalA yugamAM gata thayA pachI pravartamAna pahelI AvRtti pratipadArUpa pahelI tithimAM thAya che tema nizcaya thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam jijJAsAyAma AvRttiH kila dvitIyeti dviko dhriyate, sa ca 'AuTThIhiM egRNiyAhiM guNiyaM sayaM tu tesIya' AvRttimirekonakAbhi guNitaM zataM jyazItyadhikamityuktyA sa ca dvikarUpo rAziH rUpono vidheyaH 2-1=1 jAta ekakaH, anena vyazItyadhikaM zataM guNyate18341-183 ekena guNito rAzistathaiva tiSThatIti jAtaM tadeva vyazItyadhikaM zatam / atra ekena guNitaM kila vyazItyadhikaM zatamityataH 'jeNa guNaM taM tiguNaM rUvAhiyaM pakkhive tattha' yena guNaM tat triguNa rUpAdhikaM prakSipettatra / ityuktyA ekakastriguNo vidheyaH 1x 3 jAtatrika eva, ekena guNitaM tadeva bhavatIti niyamAt / sa ca rUpAdhiko vidheyaH 3+1=4 jAtAzcatvAraH / ete pUrvarAzau vyazItyadhikazatarUpAH prakSeptavyA iti prakSipyante mAghamAsa kI dvitIyA AvRtti hotI hai ? isa prakAra kI jijJAsA meM dUsarI AvRtti hone se do kA aMka liyA jAtA hai, usako (AuTThIhiM egaNiyAhiM guNiyaM sacaMtu tesIyaM) AvRtti ko eka se nyUna karake rahI hui saMkhyA se ekaso tirAsI ko guNA kare isa kathanAnusAra vaha dvika rUpa rAzi ko rUpona kare 2-1-1 to eka rahatA hai, isa se ekaso tirAsI ko guNA kare 183 x1%183 eka se guNita rAzi usI rUpa se rahato hai isa niyamAnusAra ekaso tirAsI 183 rahatA hai / yahAM para eka se guNita ekaso tirAsI hone se (jeNa guNaM taM tiguNaM rUvAhiyaM pakkhive tattha) jisa se guNA kiyA usakA tina gunA karake rUpAdhika kare isa kathanAnusAra eka ko-143-3 tIna guNA kare to tIna hI rahatA hai / kAraNa kI eka se guNita utanA hI rahatA hai aisA niyama hai / pazcAt tIna ko rUpAdhika kare 3+1=4 to cAra hote haiM, ina ko 183 ekaso tirAsI meM prakSepa kare-183+4=187 prakSepa have A viSayamAM udAharaNa batAve che, kadAca koI pUche ke, kaI tithimAM mAghamAsanI bIjI AvRtti thAya che? A pramANenI jIjJAsAmAM bIjIvRtti hovAthI bena ma sevAmA Ave che. tene (Audvihi elUNiyAhiM guNi sayaM tu tesIya) yAvRttimAthI eka ocho kare pachI rahela saMkhyAthI ekaso vyAzIno guNAkAra kare. A kathana pramANe e dikarUpa rAzimAMthI rUpina kare. 1-2=1 rUpina karavAthI eka rahe che, AnAthI eka vyAzIne guNAkAra kare 18341=183 ekathI guNela rAzi eja pramANe rahe che, A niyama pramANe ekaso vAzI 183 rahe che. ahIM ekathI guNela ekaso cAlI DapAthI (jeNa guNaM taM tiguNaM rUvAhiyaM pakkhive tattha) nAthI zu2 42 haiya meM sadhyAna traNa gaNI karavI te pachI rUpAdhi karavI A kathana pramANe A ekane traNa gaNuM karavA 1+=3 traNagaNuM karavAthI traNa thAya che. kAraNa ekathI guNela eja pramANe rahe che. evo niyama che. te pachI traNane rUpAdhika karavA 3+1=4 te cAra thAya che. Ane sesacyAzIma umerakA 18+4=187 ubhezvAthI mese| satyAzI thAya che. (paNNArasa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 sUryaprajJaptisUtra -183+4=187 prakSepaNAjAtaM saptAzItyadhikaM zatam , 'paNNarasa bhAiyami' paJcadazabhakte, ityuktyA tasya pazcadazabhirbhAgo haraNIya iti ,5=12+ labdhAGkA daza, zeSAstiSThanti sapta, ata AgataM vartamAnayuge dvAdazasu parvasu atikrAnteSu satsu mAghe mAse bahulapakSe saptamyAM tithau mAghamAsabhAvinInAM madhye samaSTito dvitIyA, svatantrataH prathamA AvRttirbhaviSyatIti siddhathati, / atha tRtIyA AvRtti dakSiNAyanagatirUpA kasyAM tithau bhaviSyatIti jijJAsAyAM tRtIyAvRtte jijJAsitatvAt triko dhriyate, sa ca pUrvoktavadeva rUpono vidheyaH-3-1 =2 jAto dvikaH, anena dvikarUpeNa guNakena tryazItyadhikaM zataM guNanIyamiti guNyate-- 18342%D366 jAtAni pada SaSTayadhikAni trINi zatAni / atra guNakaH kiladvikarUpastryazItyadhikasya zatasyeti pUrvapratipAditaniyamena karaNoktyA saca dvikastriguNo vidheyaH2x2-6 jAtAH SaT / ete ca rUpAdhikAH karaNIyA iti tathA kriyate-+1-7 jAtAH karane se ekaso satAsI hote haiM, (paNNarasa bhAiyami) paMdraha se bhAga kare isa kathanAnusAra usako paMdraha se bhAga kare 16512+5 to bAraha labdha hote haiM, tathA sAta zeSa rahatA hai| isa se yaha phalita hotA hai ki vartamAna yuga meM bAraha parva bIta jAne para mAghamAsa kA kRSNa pakSa kI saptamI tithi meM mAghamAsa bhAvinI tithi meM samaSTi se dvitIyA, svatanta se prathamA AvRtti hotI hai| __ aba tIsarI AvRtti viSaya meM kahate haiM-dakSiNAyana rUpa tIsarI AvRtti kisa tithi meM hotI hai ? isa prakAra kI jijJAsA meM tIsarI AvRtti ke viSaya meM jijJAsA karane se traNa rakkhA jAtA hai, usako pUrva kathanAnusAra rUpona kare 3-1=2 rUpona karane se do hotA hai, isa do rUpa guNaka se ekaso tirAsi ko guNA kare-18342%D367 guNA karane se tInaso chiyAsaTha hote haiN| yahAM para karaNagAthokta pUrva pratipAdita niyamAnusAra ekaso tirAsIkA do rUpa guNaka hotA hai, usa do ko tigunA kare 24346 to cha hotA hai| bhAiyami) 54thI maa|| 42 // 4thana pramANe tene| 542thI mA 42vI. 181215 bhAga karavAthI bAra labdha thAya che. ane sAtazeSa rahe che. AnAthI e phalita thAya che ke-vartamAna yugamAM bAra parva vItyA pachI mAdhamAsanA kRSNa pakSanI sAtamanI tithimAM mAghamAsa bhAvinI samaSTithI bIjI ane svataMtra rUpathI pahelI AvRttI thAya che. - have trIjI AvRttinA saMbaMdhamAM kahevAmAM Ave che. dakSiNAyanarUpa trIjI AvRtti kaI tithimAM thAya che? A pramANenI jIjJAsAmAM trIjI AvRttinA saMbaMdhamAM jIjJAsA karavAthI traNa aMka rAkhavAmAM Ave che. ene pUrvana kathana pramANe rUpana karavA 3-1 =? rUpAna karavAthI be thAya che. A be rUpa guNakathI ekasecyAzIne guNAkAra kare 183+ ra=36 6 guNAkAra karavAthI traNa chAsaTha thAya che. ahIMyA karaNagAthAmAM pahelAM pratipAdana karela niyamAnusAra ekasegyAzInA be rUpa guNaka thAya che e bene traNa gaNA zrIsuryapratisUtra : 2 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 557 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam sapta, punarete pUrvarAzau SaT paSTayadhikazatatrayarUpe prakSeptavyA iti prakSipyante-366+7= 373 jAtAni trisaptatyadhikAni trINi zatAni, eteSAM paJcadabhirbhAgo hiyate 24 labdhA caturviMzatiH, zeSAstiSThanti trayodazAMzAH, ata AgataM pravartite yuge tRtIyA AvRtti dakSiNAyanagatirUpA dvitIyAvRttiH zrAvaNamAsabhAvinInAmAvRttInAM madhye dvitIyAvRttiH kila caturvizati parvAtmake prathame saMvatsare'tikrAnte sati zrAvaNamAse kRSNapakSe trayodazyAM tithau bhavatIti siddhayati // evameva yadi kazcita pRccheda yata caturthI AvRtti ghimAsabhAvinInAmAvRttInAM dvitIyAvRttiruttarAyaNagatirUpA kasyAM tithau bhavipyatIti jijJAsAyAM caturthI AvRttiH kila uktA tena catvAro dhriyante te ca pUrvavat rUponA vidheyaH 4-1=3 jAtA svayaH, ebhirguNakai syazItyadhikazataM guNyate yathA18343=549 jAtAni ekonapaJcAzadadhikAni paJcazatAni, atra guNakaH kila trika inako rUpAdhika kare 6+1=7 to sAta hotA hai / inako pUrvarAzi jo tInaso chiyAsaTha hai isa ke sAtha joDe-366+7=373 prakSepa karane se tInaso tihatara hote haiM, / ina kA paMdraha se bhAga kare %D246 bhAga karane se covIsa labdha hote haiM, tathA teraha aMza zeSa bacate haiM / isase yaha jJAta hotA hai ki pravartamAna yuga meM dakSiNAyana kI tIsarI AvRtti cauvIsaveM parvAtmaka prathama saMvatsara vIta jAne para zrAvaNa mAsa ke kRSNa pakSa meM terahavI tithi meM hotI hai yaha siddha hotA hai| ___ isa prakAra yadi koI pUche kI cothI AvRtti mAghamAsa bhAvinI kI uttarAyaNa gati rUpa dUsarI AvRtti kisa tithi meM hotI hai ? isa prakAra kI jijJAsA se cothI AvRtti kahI hai ataH cAra kA aMka rakkhe, usako pUrva kathana ke anusAra rUpona kare 4-1=3 to tIna hotA hai, ina guNaka se ekaso tirAsI ko guNA kare jaise kI 18343=541 guNA karane se pAMcaso un421|| 2+3=ta cha thAya che. tene 35thi4216-17 to sAta thAya cha, se sAtane pUrva rAzi 2 sachAsa che tenI sAthe ubhe21| 386+7=373 AmalthI traNasara thAya che. tene paMdarathI bhAgAkAra kare 9 =24 bhAga karavAthI covIsa Ave che. tathA tera aMza zeSa rahe che. AnAthI ema jANavAmAM Ave cheke-pravartamAna yugamAM dakSiNAyanarUpa trIjI AvRtti thAya che. zrAvaNamAsa bhAvinI AvRttimAM bIjI AvRtti cAvIsamA parvAtmaka paheluM saMvatsara vItI gayA pachI zrAvaNamAsanA kRSNapakSamAM teramItithImAM thAya che tema siddha thAya che. eja pramANe yadi kaI pUche mAghamAsa bhAvinI cothI AvRttinI uttarAyaNa gatirUpa bIjI AvRtti kaI tithimAM thAya che? A pramANenI jIjJAsAthI cothI AvRtti kahI che. tethI cArano aMka rAkhe tene pUrva kathanAnusAra rUpona karavA. 4-1=3 rUpina karavAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre rUpa svyazItyadhikasya zatasyeti, pUrvoktyA karaNoktyA sa ca trikastriguNo vidheyaH 3x 3=9 jAtA nava, ete ca rUpAdhikAH karaNIyAH 9+1=10 jAtA daza / punarete pUrva gaNitarAzau ekona paJcAzadadhikazatarUpe prakSeptavyAH 549+10=559 jAtAni ekonaSaSTayadhikapazcazatAni, punareteSAM paJcadazabhirbhAgo hriyate--37+1. labdhAH saptatriMzat, zeyA stiSThanti catvAra stenAgataM yat caturviMzati parvAtmake prathame samvatsare'tikrAnte sati dvitIyasambatsarasya trayodazasu ca parvasu gateSu satsu mAghamAse zuklapakSe caturthI AvRtti ghimAsabhAvinInAM pazcAnAM madhye tu dvitIyA AvRttiH kila mAghazuklacaturthyAM sambhaviSyatItyAyAti ||-ath yadi kazcit pRcchedyat paJcamI AvRttiH khalu kasyAM tithI bhaviSyatIti jijJAsA nivRtyarthamapyucyate-atra pazcamI AvRttiH kila prazne pratipAditA cAsa hote haiM / yahAM para ekamo tirAsI kI guNakarAzI tIna rUpa hai / unako pUrvakathita karaNa gAthA meM kahe anusAra tIna ko tiguNA kare 3439 to nava hote haiM / ina nava ko rUpAdhika kare 8+1=10 to dasa hote haiN| punaH isako pahale guNita kI gaI saMkhyA jo pAMcaso unacAsa rUpa hai unameM joDe 549+10 =559 prakSepa karane se pAMcaso unasaTha hote haiN| isa saMkhyA kA paMdraha se bhAga kare 556-3738 bhAga karane se saiMtIsa labdha hotA hai evaM cAra zeSa rahatA hai isa se yaha jAnA jAtA hai kI covIsa parva rUpa prathama saMvatsara vyatIta ho jAne para dUsare saMvatsara ke terahavAM parva samApta hone para mAghamAsa ke zukla pakSa meM cothI AvRtti mAghamAsa bhAvinI pAMca AvRtti meM dUsarI AvRtti mAgha zukla cautha ko saMbhavita hotI hai| traNa thAya che. A guNakathI eka vyAzIne guNAkAra karavo. jemake-183+3=549 guNAkAra karavAthI pAMca ogaNapacAsa Ave che. ahIM ekAgyAzInI guNakarAzI traNa che. tene pahelA karela karaNagAthAmAM kahyA pramANe traNane traNa gaNA karavA, 3*3=oN nava thAya che. A navane rUpAdhika karavA 9+1=10 rUpAdhika karavAthI dasa thAya che. pharIthI Ane pahelAM guNela saMkhyA je pAMcaso ogaNapacAsa rUpa che. tenI sAthe meLavavA. 549+1=55 te pAMcaogaNasAITha thAya che. A saMkhyAne paMdarathI bhAgAkAra kare te papa9=374 bhAga karavAthI sADatrIsa labdha thAya che. tathA cAra zeSa vadhe che. AnAthI e rIte jANavAmAM Ave che ke vIsa parvarUpa paheluM saMvatsara vItI gayA bAda bIjA saMvatsaranuM teramuM parva samApta thAya tyAre mAghamAsanA zukala pakSamAM cothI AvRtti mAghamAsabhAvinI pAMca AvRttimAM bIjI AvRtti mAgha zuda cothanA divase thAya che. je koI prazna kare che-pAMcamI AvRtti kaI tithimAM thAya che? A pramANe jIjJAsA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA su0 76 dvAdazaM prAbhRtam 559 - varttante, ataH paJcadhiyante, te ca prAgvat rUponA vidheyAH 5 - 1 = 4 jAtA zrutvAraH, ebhiguNa stryazItyadhikaM zataM guNyante 183 x 4 = 732 jAtAni dvAtriMzadadhikAni saptazatAni / atra vyazItyadhikasya zatasya guNakA zrutvArastena te tribhirguNyante - 4 X 3=12 jAtA dvAdaza, ete ca rUpAdhikA vidheyAH 12 + 1 = 13 jAtAstrayodaza, ete ca pUrvaguNitarAzau dvAtriMzadadhikasaptazatarUpe prakSeptavyAH - 732+13 = 745 jAtAni saptazatAni paJcacatvAriMzadadhikAni ete ca punaH paJcadazabhi vibhAjyAH 45 - 49 + atra labdhA rate paJcAzat, zepAstiSThanti daza, tenAgataM yat aSTAcatvAriMzatparvAtmake cAndrasamvatsarayestikrAnte sati, tRtIyAkhyasyAbhivRddhisaMjJakasyApi saMvatsarasyaikaM parvagataM, tato'nantaraM zrAvaNamAse zuklapakSe dazamyAM titha paJcamI AvRttiH kintu zrAvaNamAsa bhAvinInAM madhyetu yadi koI prazna kare kI pAMcavI AvRtti kisa tithi meM hogI ? isaprakAra kI jijJAsA kare to usake nivAraNArtha kahate haiM- yahAM para prazna meM pAMcavIM AvRtti kahI gaI haiM, ataH pAMca kA aMka rakkhe, usako pUrva kathita prakriyA ke anusAra rUpona kare - 5- 1 = 4 to cAra hote haiM, isa guNaka se ekaso tirAsI ko guNA kare - 183 X 4732 to sAtaso battIsa hote haiN| yahAM para ekaso tirAsI kA guNaka cAra hai, ataH usa kA tigunA kare - 4X3 = 12 to bAraha hote haiM, ina ko rUpAdhika kare 12+1=13 to teraha hote haiM / ina ko pUrva guNita saMkhyA jo sAto battIsa rUpa hai usake sAtha joDe - 732+13=745 to sAtaso paiMtAlIsa hote haiM / inako paMdraha se bhAga kare =49 + bhAga karane se unacAsa labdha hote haiM, tathA dasa zeSa bacatA hai / ataH yaha phalita hotA hai ki aDatAlIsa parva vAlA do cAMdrasaMvatsara gata ho jAne para tIsarA abhivarddhita saMvatsara kA eka parva pUrNa hone para zrAvaNa mAsa ke zuklapakSa kI dazavIM tithi meM pAMcavI AvRtti, kintu zrAvaNamAsa meM hone vAlI meM tIsarI AvRtti 745 kare to tenA samAdhAna mATe kahe che--ahIM praznamAM pAMcamI AvRtti viSe pUchela che. tethI pAMcanA aMka rAkhavA tene pahelAM kahevAmAM Avela prakriyA pramANe rUpAna karavA 5-1-4 rUpeAna karavAthI cAra rahe che. A cArarUpa guNukathI ekaseAgyAzInA guNAkAra karavA. 183+4 =732 guNavAthI sAtasA batrIsa Ave che. ahI ekasAvyAzInA guNaka 4 cAra che, tethI e cAranA traNagaNA karavA. 43=12 teo khAra thAya che. Ane rUpAdhika karavA. 12x1=13 tA tera thAya che, Ane pahelAM guNela saMkhyA je sAtasA batrIsa che tenI sAthai bhejavAvA. 732413=745 meNavavAthI sAtaso pistAlIsa thAya che, mAno paMhasthI bhAga karavA. 7=4x bhAga karavAthI egaNapacAsa Ave che, tathA dasa zeSa rahe che, AnAthI e siddha thAya che ke-aDatAlIsa pavALA be caMdrasavatsara vItI gayA pachI trIjA abhivatisaMvatsaranuM eka pa purU thayA pachI zrAvaNamAsanA zuklapakSanI dasamI tithimAM pAMcamI AvRtti paraMtu zrAvaNamAsamAM thavAvALI AvRttimAM trIjI AvRtti zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 sUryaprajJaptisUtre tRtIyA AvRttiH kila dakSiNAyanagatirUpA bhaviSyatIti / evameva gAthoktyA kriyayA udAharaNadarzitayA yuktyA ca anyAsvapi AvRttiSu karaNavazAd vivakSitAstithaya aanetvyaaH| AnItAzcatA atra sthApyante yathA SaSThI AvRttiH kila punarmAghamAsabhAvinInAM madhye tRtIyA AvRttiH kila mAghamAse bahulapakSe pratipadi tithau saMbhaviSyati 6 // saptamI AvRttiH zrAvaNamAsamAvanInAM khalu caturthI AvRttistu zrAvaNamAse bahulapakSe saptamyAM tithau sambhaviSyati // 7 // aSTamI AvRtti ghimAsabhAvinInAM madhye tu caturthI AvRttiH kila mAghamAse bahulapakSe trayodazyAM tithau bhaviSyati // 8 // navamI AvRttiH zrAvaNamAsabhAvinInAM madhye dakSiNAyanagatirUpA paJcamI khalu AvRttistu zrAvaNamAse zuklapakSe caturthI tithau sambhaviSyati // 9 / / dazamI AvRttiH punarmAghamAsabhAvinInAM madhye tu paJcamI AvRttiruttarAyaNagatirUpA khalu mAghamAse zuklapakSe dazamyAM tithau saMbhaviSyatIti siddhayati // 10 // dakSiNAyana gatirUpa hotI hai| ___ isI prakAra gAthA meM kahI gaI kriyA se tathA udAharaNa meM kahI gaI yukti se anya AvRtti meM bhI karaNavazAt vivakSita tithiyoM ko yathAsaMbhava jAnaleveM / usa tithi ko lAkara yahAM sthApitakare jaise kI chaThI AvRti mAgha mAsa bhAvini meM tIsarI AvRtI mAgha mAsa ke kRSNapakSa meM pratipadAtithi meM saMbhavita hotI hai|6| sAtavIM AvRtti zrAvaNa mAsa bhAvinI meM cothI AvRtti zrAvaNa mAsa ke kRSNa pakSa meM sasamI tithi meM saMbhavita hogii|7| AThavIM AvRtti mAgha mAsake kRSNa pakSa meM trayodazi tithi meM hogI // 8 // navavIM AvRtti zrAvaNamAsa bhAvinI meM dakSiNAyana gati rUpa pAMcavIM AvRtti zrAvaNa mAsa ke zukla pakSakI caturthi tithi meM hogI // 9 // dasavIM AvRtti punaH mAgha mAsa bhAvinI meM pAMcavI AvRtti uttarAyaNa gatirUpa mAgha mAsa ke zukla pakSakI dasavIM tithi meM saMbhavita hogI / 10 / isakA nizcayake liye pUrvokta dakSiNAyana gatirUpa hoya che. Aja pramANe gAthAmAM kahela kiyAthI tathA udAharaNamAM kahevAmAM Avela yuktithI anya AvRttimAM paNa karaNa vazAt vivakSita tithine yathAsaMbhava jANI levI, e tithine laIne ahIMyAM rAkhavI jema ke-chaTi AvRtti mAghamAsamAM thanAra AvRttimAM trIjI AvRtti mAghamAsanA kRSNapakSamAM ekamanI tithimAM saMbhavita hoya che dI sAtamI AvRtti zrAvaNa mAsa bhAvinImAM thI AvRtti zrAvaNamAsanA kRSNapakSanI sAtamI tithimAM saMbhavita thaze AchA AThamI AvRtti mAghamAsa bhAvinImAM cothI AvRtti mAghamAsanA kRSNapakSamAM terazanItithimAM thaze 8ii navamI AvRtti zrAvaNamAsa bhAvinImAM dakSiNayana gati rUpa pAMcamI AvRtti zrAvaNamAsanA zukalapakSanI cUthane divase thaze lA dazamI AvRtti pharIthI mAgha mAsa bhAvinImAM pAMcamI AvRtti uttarAyaNatirUpa mAghamAsanA zukalapakSanI dazamanA divase saMbhavita thAya che. 10 ane nizcaya thavA mATe pUrvakathita krama pramANe pote ja gaNita zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaM prAbhRtam pratyayArtha pUrvI krameNa svayamapi gaNitaM vidheyam / tathA caitA eva dakSiNAyanagatirUpAH zrAvaNamAsa bhAvinInAM paJcAnAM mAghamAsabhAvinInAM paJcAnAM cottarAyaNagatirUpAstithayo'nyatrApi pratipAditAH santi, tAzcApyatra upanyasyante eyA 'pamA bahulapasiar viiyA bahulassa terasI divase / suddhassa ya dasamIe bahulassa ya sattamIe u // 1 // suddhassa cautthIe pavatae paMcamI u AuTThI / eyA AuTThIo savvAo sAvaNe mAse // 2 // bahulassa sattamIe paDhamA suddhassa to cautthIe / bahulas ya pADivara bahulassa ya terasI divasa || 3 || suddhassa ya dasamIra pavattae paMcamI u AuTThI / AuDIo savvAo mAhamasaMmi ||4|| chAyA - prathamA bahulapratipadi dvitIyA bahulasya trayodaze divase / zuklasya ca dazamyAM bahulasya ca saptamyAM tu // 1 // zuklasya ca caturthyAM pravarttate paJcamI tu AvRttiH / etA AvRttayaH sarvAH zrAvaNe mAse // 2 // bahulasya saptamyAM prathamA zuklasya tu caturthyAm / bahulasya ca pratipadi bahulasya ca trayodaze divase || 3 || zuklasya ca dazamyAM pravarttate paJcamI tu AvRttiH / AvRttayaH sarvAH mAghamAse ||4|| tAsAM sArAMzastu yathAkrameNa nyasyate - dakSiNAyanagatirUpANAM zrAvaNamAsa bhAvinInAM paJcAnAmAvRttInAM tithayo yathA - prathamA AvRttiH zrAvaNakRSNa pratipadi // ( 9 ) // krama se svayaM bhI gaNitakara samajhaleM / tathA ye hI dakSiNAyana gatirUpa zrAvaNamAsa bhAvinI pAMca tathA mAgha mAsa bhAvinI pAMca uttarAyaNa gatirUpa tithiyAM anyatra bhI pratipAdita kI gaI hai| ve yahAM para kahI jAtI haiM ( paDhamA bahulapaDie) ityAdi ina gAthAoM kA sArAMza yathAkrama kahA jAtA hai-dakSiNAyana gatirUpa zrAvaNamAsa sAvinI pAMca AvRttiyoM kI tithiyAM isa prakAra hai - pahalI AvRtti zrAvaNakRSNapratipadA meM || 1|| dUsarI AvRtti zrAvaNa kRssnnprakriyA karIne samajI levuM, tathA Aja dakSiNAyana gatirUpa zrAvaNumAsa bhAvinI pAMca tathA mAghamAsa bhAvinI pAMca uttarAyaNugati rUpa tithimAM anyatra paNa pratipAdita karavAmAM Avela che. te aDIM 'DevAmAM Ave che. (paDhamA bahulapaDivae) tyAhi yA gAthA mono sArAMza yathAkrama kahevAmAM Ave che. dakSiNAyana gatirUpa zrAvaNamAsa bhAvinI pAMca AvRttiyAnI tithIyA A pramANe che--pahelI AvRtti zrAvaNa vada ekame (1) bIjI AvRtti zrAvaNa etA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 561 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 sUryaprajJaptisUtre dvitIyA AvRttiH zrAvaNakRSNa trayodazyAm // 2 // tRtIyA AvRttiH zrAvaNazukla dazamyAm // 3 // caturthI AvRttiH zrAvaNakRSNa saptamyAm // 4 // paJcamI AvRttiH zrAvaNa zukla catu Am // 5 // etAH sarvAstithayo dakSiNAyanagatirUpANA mAvRttInAM jJeyAH // atha mAghamAsabhAvinInAmuttarAyaNagatirUyANAmAvRttInAM tithayo yathA-prathamA AvRttirmAghakRSNa saptamyAm // 1 // dvitIyA AvRtti mAghazukla caturthyAm / / 2 // tRtIyA AvRttirmAghakRSNa pratipadi // 3 // caturthI AvRtti dhikRSNa trayodazyAm // 4 // paJcamI AvRtti mAghazukla dazamyAM bhavatIti nizcayapracayam // 5 // evametAH sarvAstithayo mAsamAsabhAvinInAmuttarAyaNagatirUpANAM paJcAnAmAvRttInAM bhAvanIyA ityevaM daza AvRttayo bhavanti sUryasyetyupapadyante // ___ athaitAsu sUryAvRttiSu candranakSatrayogaparijJAnArtha pUrvAcArya ryAni karaNAni pratipAditAni tAnyapi atra vineyajanAnugrahAyopanyasyante-tAni ca yathAtrayodazI meM // 2 // tIsarI AvRtti zrAvaNa zukla dazamI meM (3) cauthI AvRtti zrAvaNakRSNa saptamI meM (4) pAMcamI AvRtti zrAvaNa zukla caturthi meM (4) ye sabhI tithiyAM dakSiNAyana gati rUpa AvRttikI hotI hai| aba mAghamAsa bhAvinI uttarAyaNa gatirUpa AvRtti kI tithiyAM kahI jAtI hai-pahalI AvRtti mAgha kRSNa saptamI meM / / 1 / / dUsarI AvRtti mAgha zukla caturtha ko (2) tIsarI AvRtti mAgha kRSNa pratipadA ko (3) cothI AvRtti mAgha kRSNa trayodazI meM (4) pAMcavIM AvRtti mAghazukla dazamI ko hotI hai yaha nizcita hI hai| isI prakAra ye sabhI tithiyAM mAgha mAsa bhAvinI uttarAyaNa gatirUpa pAMca AvRttiyoM kI bhAvita karaleveM / isa prakAra sUrya kI daza AvRttiyAM hotI hai| / aba ye sUrya AvRtti meM caMdra nakSatrayoga kA jJAna ke liye pUrvAcAyoM ne jo karaNa pratipAdita kiye haiM ve yahAM para ziSya janAnugrahArtha kahe jAte haiN| vada teraze (2) trIjI AvRtti zrAvaNa vada sAtame (3) cothI AvRtti zrAvaNa vada sAtame (4) pAMcamI AvRtti zrAvaNa suda cothanA divase (5) A saghaLI tithi dakSiNAyana gatirUpa AvRttinI tithi che. have mAghamAsabhAvinI uttarAyaNa gatirUpa AvRttinI tithi kahevAmAM Ave che. pahelI AvRtti mAghavada sAtame (1) bIjI AvRtti mAghazuda cothanA divase (2) trIjI AvRtti mAghavada ekame (3) cothI AvRtti mAghavada teraze (4) pAMcamI AvRtti mAghasuda dazame thAya che. e nizcita che. A ja pramANe A tamAma tithi mAghamAsa bhAvinI uttarAyaNa gatirUpa pAMce AvRttine bhAvita karI levI A rIte sUryanI dasa AvRtti hoya che. have A sUrya AvRttimAM caMdranakSatraganA zAna mATe pUrvAcAryoe je karaNa pratipAhita 42 cha. te maDa? ziSyabhanAnA manuyaha bhATe 4 vAmAM Ave cha. (paMcasayA paDipuNNA) tyAha zrI suryaprajJami sUtra: 2 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 563 sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam 'paMca sayA paDipuNNA ti sattarA Niyamaso muhuttANaM / chattIsa visadvibhAgA chacceva ya cuNiyA bhAgA // 1 // AudvihiM egUNiyAhiM guNio havija dhuvarAsI / evaM muhuttaguNiyaM etto vocchAmi sohaNagaM // 2 // abhiissa Nava muhuttA visaTibhAgA ya hoti cauvIsaM / chAvaTThI ya samaggA bhAgA sattahi cheyakayA // 3 // uguNaTuM poTTavayA tisu ceva Nabottaresu rohiNiyA / tisu Nava Nauiemu bhave puNavyasU uttarAphaggu // 4 // paMceva egRNapaNNA sayAI uguNattarAI chacceva / sojjhA hi visAhAsuM mRle satteva bAyAlA // 5 // aTThasaya mugUNavIsA sohaNagaM uttarA AsADhANaM / cauvIsaM khalu bhAgA chAvaTThI cuNNiyA bhAgA // 6 // eyAI sohaittA jaM sesaM taM havejja NakkhattaM / caMdeNa samAuttaM AuTThie u boDavvaM // 7 // chAyA-paJcazatAni pratipUrNAni trisaptAni niyamato muhUrtAnAm / patriMzad dvApaSTibhAgAH SaT caiva ca cuurnnikaabhaagaaH||1|| AvRttibhirekonikAbhirguNito bhaved dhruvarAziH / etanmuhUrttaguNitamato vakSyAmi zodhanakam // 2 // abhijito navamuhUrtA dvApaSTibhAgAzca bhavanti caturvizatiH paTU paSTizca samagrAH bhAgAH saptapaSTicchedakRtAH // 3 // ekonaSaSTiH prauSThapadA triSu caiva navottareSu rohiNikAH / triSu navanavatiSu bhavet punarvasu ruttarAphAlgunI // 4 // paJcaiva ekona paJcAzacchatAni uttarAphAlgunAni SaTcaiva / zodhyAhi vizAkhAsu mUle saptava dvAcatvAriMzat // 5 // aSTazatamekonaviMzaM zodhanakamuttarASADhAnAm / caturviMzatiH khalu bhAgAH SaTSaSTizcUrNikAbhAgAH // 6 // etAni zodhayitvA yaccheSastad bhavennakSatram / candreNa samAyukta mAvRttau tu boddhavyam // 7 // arthatAsAM saptakaraNagAthAnAmakSaragamanikA vyAkhyA 'paMcasayA paripuNNA ti sattarA....' paJcazatAni paripUrNAni trisaptatAni-pazcazatAni (paMcasayA paDipuNNA) ityAdi / aba ina karaNagAthAoM kI akSaragamanikA vyAkhyA kahI jAtI hai-paMca. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 sUryaprajJaptisUtre 8 1 triptatAni - trisaptatyadhikAni paJcazatAni - 573 paripUrNAni muhUrttAnAM bhavanti SaTtriMzacca dvASaSTibhAgAH, paT caiva cUrNikAbhAgA ekasya ca dvASaSTibhAgasya satkAH paT saptaSaSTibhAgAH - cha, arthAt (573 / / 2 / 6) etAvAn vivakSitakaraNe dhruvarAzi rbhavati atha kathamasya dhruvarAze rutpattiriticet procyate-yuge sUryasya khalu daza ayanAni bhavantIti pratipAditAni, tatreyaM trairAzika pravRttiryadi dazabhiH sUryAyanaiH saptaSaSTicandranakSatra paryAyA labhyante tadaikena paryAyeNa sUryAyanena kiM syAditi trairAzika sthApanA - 7 =6 / ka atrAntyena rAzinA ekakarUpeNa madhyorAziH saptapaSTirUpo guNitaH, ekena guNito'pi tathaiva tiSThati saptaSaSTirUpa eva tasya dazabhi bhagahAre kRte labdhAH SaT paryAyAH, ekasya ca paryAyasya saptadazabhAgAH / atha tadgata muhUrttaparimANamadhikRtagAthAyA mupanyastam / katha E 1 yA paDaNAti sattarA) pAMca sau tihattara 573 | muhUrta paripUrNa hote haiMtathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sahasaThiyA cha bhAga arthAt (57336+67 / 6 / itanI vivakSita karaNa meM dhruvarAzi hotI hai / aba yaha dhruvarAzI kisa prakAra hotI haiM ? so kahate haiM - eka yuga meM sUrya kA daza ayana hotA hai aisA pahale pratipAdita kiyA hai| yahAM para isa prakAra trairAzika pravRtti kI jAtI hai- yadi dasa sUrya ke ayanase caMdra nakSatra kA sar3asaTha paryAya labdha ho to eka paryAya se arthAt sUrya ke ayana se kitane caMdra nakSatra paryAya ho sakate haiM ? isake liye trairAzika sthApanA isa prakAra se haiM - 60+1 : - 6 = 6 | yahAM para antyarAzi eka se madhya rAzi saDasaTha rUpa ko guNAkare eka se guNita hone se usI prakAra saTasaTha rUpa rahatA hai / usakA dasase bhAga kare to che paryAya tathA eka paryAyakA sAta dasa bhAga labdha hotA hai aba usameM kahA huvA muhUrta have | gugAthAmonI akSara gamani vyAcyA vAmAM Ave che. - (paMcasayA DiNNA tittarA) payaseotatira pa7 / bhuhUrta paripUrNa hai!ya che tathA muhUrta nA khAsayiA chatrIsa rphe bhAga tathA khAsakriyA eka bhAganA saDasaThayA chabhAga arthAt (573 zaik+(chA| ATalA vivakSita karaNamAM dhruvarAzI heAya che. have A dhruvarAzi kevI rIte thAya che? te batAve che. eka yugamAM sUryanA dasa ayanA heAya che. e pramANe pahelAM pratipAdita karela che. tyAM AvI rIte aurAzika pravRtti karavAmAM Ave che. jo sUryanA dasa ayanAthI caMdranakSatranA saDasaTha paryAya lakhyuM thAya eka paryAMyathI arthAt sUnA ayanathI keTalA caMdranakSatra paryAya labdha thai zake ? A jANavA mATe gerazika sthApanA A pramANe che chu-1 6ThTha=?? ahIM anyanIrAzI ekathI madhyanIrAzI saDasaThane guNAkAra karavA ekathI gula hAvAthI eja rIte saDasaTha rahe che, tenA dasathI bhAga karavA teA bhAga bhAga karavAthI cha paryAya tathA eka paryAyanA sAta dasa bhAga lakhya thAya che. have temAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam metAvadavasIyata iti jijJAsAmadhikRtyocyate trairAzikagaNitabalAd yuktiyathA-yadi dazabhirbhAgaiH saptaviMzati dinAni ekasya ca dinasya ekaviMzatiH saptapaSTibhAgA labhyante tadA saptabhirbhAgaiH kiM syAditi trairAzikagaNitasthApanA-(8) 7- 18ists atrAntyena rAzinA sapta kena madhyastha rAzeH saptaviMzati dinAni guNyante 27 X 7=189 jAtamekonanavatyadhikaM zatam, tatrAdyena rAzinA dazakarUpeNa bhAge hRte labdhA aSTAdaza divasAste ca muhartakaraNArtha triMzatA guNyante-18+30=540 jAtAni catvAriMzadadhikAni paJcazatAni, ye ca zeSAstiSThantyuparitanA navarUpA ste'pi triMzatA guNyante-430 ==27 atroparitane jAte dve zate saptatyadhike, adhastanairdazabhirbhAge hRte labdhAH saptaviMzati muhUrtAH, ete ca pUrvasmin muhUrtarAzau catvAriMzadadhikapaJcazatakarUpe yojyA itiparimANa adhikRta gAthA se kahA hai, itanA parimANa kisa prakAra se hotA hai ? isa prakAra jijJAsA kare to isake liye kahate haiM trairAzika gaNita se isa prakAra yukti hotI hai jaise kI dasa bhAgoM se satAIsa divasa tathA eka divasakA saDasaThiyA ikkIsa bhAga labdha hote haiM to sAta bhAgoM se kitanA labdha ho sakatA hai isako jAnane ke liye trairAzika sthApanAkI jAtI hai (18)=7- 18 yahAM para antya rAzi jo sAta hai usase madhya rAzi satAisa kA guNAkare 27+7=189 to eka so navAsI hote hai| usa kA dasa rUpa AdyarAzi se bhAga kare to aThAraha divasa labdha hote haiN| usakA muhUrta karane ke liye tIsa se guNAkare 18+30=540 guNA karane se pAMca so cAlIsa hote haiM, tathA Upara kA nava jo zeSa bacatA hai, usakA tIsa se guNA kare +302:27 yahAM para Upara meM basosittera hote haiN| usakA nIce ke dasa vibhAga karane se satAIsa muhUrta labdha hote haiM / isako pUrva kI kahela muharta parimANa adhikRtagAthAthI kahela che. ATaluM parimANa kevI rIte thAya che ? A pramANe vicAra karavAmAM Ave che te mATe kahe che. airAzika gaNita prakriyAthI A pramANe yukti thAya che. jema ke-dasa bhAgethI satyAvIsa divasa tathA eka divasane saDasaDiyA ekavIsa bhAga labdha thAya che. te sAta bhAgothI keTalA bhAga labdha thAya anjan bhATa rAzi sthApanA 421||maa mAye cha. (3333)=7=102 133)=181 jana ahIM atyarAzI je sAta che tenAthI madhyarAzi satyAvIsa guNAkAra kare 2757=189 te ekasonevAsI thAya che. tene dasa rUpa pahelI saMkhyAthI bhAga kare te aDhAra divasa labdha thAya che. tenA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra karavo 18+30 =540 guNAkAra karavAthI pAMca cAlIsa thAya che. tathA uparanA nava je zeSa vadhe che. tano trIsathI gu||2 42vo +30=27 =27 maDI 52 2 masosittara thAya cha. tene nIcenA dasathI bhAga karavAthI satyAvIsa muhUrta labdha thAya che. Ane pahelAnI muhUrta zrI suryaprajJapti sUtra: Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10+E77 566 sUryaprajJaptisUtra yojyante-540+27-567 jAtAni saptaSaSTayadhikAni paJcazatAni, punazcAgre ye ca ekaviMzatiH saptaSaSTibhAgA dinasya te'pi muhUrtakaraNArtha triMzatA guNyante-4300 jAtAni uparitane triMzadadhikAni SaTzatAni, adhastane ca saptapaSTireva / iyaM ca saMkhyA punaH rAzi trayasthaiH saptabhirguNyate-47=681 jAtAnyuparitane dazottarANi catuzcatvAriMzacchatAni, asmin prathama dazabhirbhAgo vidheyaH 4-440 sthitAni uparitanAni saptapaSTibhAgAnAmekacatvAriMzadadhikAni catvArizatAni, tAni ca punaH saptaSaSTayA hiyante-441=6+ labdhAH SamuhartA ste ca pUrvasmin muhattarAzau saptaSaSTayadhika paJcazatarUpe yojanIyAH 567+6% 573 jAtAni trisaptatyadhikAni paJcazatAni muhUrtAnAM, ye coparitanAH zeSA uddharitA ekonacatvAriMzat saptaSaSTibhAgA ste'pi sAjAtyartha dvApaSTayA guNanIyA iti guNyantemuhartarAzI jo pAMcaso cAlIsa rUpa hai usake sAtha joDe jaise kI 540+27 =567 joDane se pAMca so saDasaTha hote haiN| punaH Age kA jo eka divasakA saDasaThiyA ikkIsa bhAga hotA hai usakA bhI muharta karane ke liye tIsa se guNAkare +30 guNA karane se Upara meM cheso tIsa tathA nIce to sarasaTha hI rahatA hai| isa saMkhyA ko punaH tInarAzi vAle sAta se guNAkare +7=828 Upara meM cAra hajAra cAraso dasa hote haiN| isakA prathama to dasa se bhAgakare 140 bhAga karane se Upara meM sarasaThiyA cAra so ikatAlIsa hote haiM / unako punaH saDasaTha se bhAga kare -6 to chaha muhUrta labdha hote haiM / usako pUrva kI muhUrtasaMkhyA jo pAMca so saDasaTha rUpa hai usa ke sAtha yojitakare 567+6=573 joDane se pAMca so tihattara muhUrta hote haiN| tathA Upara ke jo zeSa rahA huvA saDasaThiyA unacAlIsa bhAga hai usako bhI muhUrta karane ke liye bAsaTha se guNAkare 28=24 guNA saMkhyAmAM ke je 540 thayA che temAM meLavavA jemake-540327=367 meLavavAthI pAMcaso saDasaTha thAya che. te pachI pahelAnA je eka divasanA saDasaThiyA ekavIsa bhAga thAya che tenA paNa muhUrta banAvavA mATe trIsathI guNAkAra kare 2-30=guNAkAra karavAthI upara chatrIsa tathA nIce te saDasaTha ja rahe che. A saMkhyAne pharIthI traNa rAzIvALA sAtathI guNAkAra kare 7=4deg upara cAra hajAra cAse dasa thAya che. tene pahelA dasathI bhAga kare che ke bhAga karavAthI uparanA bhAgamAM saDasadhyiA cAra ektAlIsa thAya che. tene pharIthI saDasaThathI bhAga kare phejha' =624 bhAga karavAthI cha muhartA labdha thAya che. tene pahelAnI muhUrta saMkhyA je cAra saDasaTha rUpa che tenI sAthe umeravI pa66=573 meLavavAthI pAMcase totera muhurta thAya che. tathA uparanA je zeSa rahela saDasaThiyA ogaNacAlIsa bhAga che tenA paNa muhUrta karavA mATe bAsaDathI guNAkAra kare 34=48 guNAkAra karavAthI covIsare aDhAra thAya che. tene saDasaThathI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam 567 2418 67 jAtAni aSTAdazAdhikAni caturviMzatiH zatAni tAni ca saptaSaSTyA vibhajyante - labdhAH patriMzat dvASaSTibhAgAH zeSA stiSThanti SaTsaptaSaSTibhAgA ste ca ekasya dvASaSTibhAgasya satkAH saptapaSTibhAgAH, ete cAtisUkSmavibhAgA iti cUrNikAbhAgA vyapadizyante / ityevamuko dhruvarAzi yathAkrameNa nyaste - 573 / ata eva paMcasayA paDipuNNA tisarA yimaso muhuttANaM chattIsa virAdribhAgA chacceva ya cuNNiyA bhAgA' trisaptatyadhikAni paJcazatAni muharttAnAmekasya ca muhUrttasya patriMzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTsaptaSaSTibhAgA iti dhruvarAzi bhavati sUryAvRttau candranakSatrayogaparijJAne, iti sarvathA upapadyate ||1|| atha 'AuTThIhiM' ityAdi dvitIya karaNasya bhAvArtho yathAyasyAM yasyAmAvRttau nakSatrayogo jJAtu miSyate tayA tayA AvRttisaMkhyayA ekonikayArUparahitayA guNito'nantarapratipAdito dhruvarAzi yavAn bhavet tena guNitaM muhUrttaparikarane se covIsa so aThAraha hote haiM / usa ko saDasaTa se vibhakta kare to bAsaThiyA chattIsa bhAga labdha hote haiM evaM saDasaThiyA cha bhAga zeSa rahatA hai ve bhI bAsaThiyA eka bhAga kA sahasaThiyA bhAga hai ye ati sUkSma vibhAga hone se cUrNikA bhAga kahe jAte haiN| isa prakArayukta dhruvarAziko yathAkrama se rakhate haiM - 573 + 67 ataeva (paMcasayA paDipuNNA tisatarA niyamaso muhuttANaM chattIsavisaTThibhAgA chacceva ya cuNNiyA bhAgA ) pAMca so tihattara muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA chattIsabhAga, evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga rUpa sUrya AvRtti meM caMdra nakSatra yoga jAnane meM dhruvarAzi hotI hai | // | 1 || aba (AuTThIhiM) ityAdi / dUsarI karaNagAthA kA bhAvArtha kahA jAtA hai / jaise ki jisa jisa AvRtti meM nakSatra yoga jAnane ke liye vicAra kare, usa usa AvRtti saMkhyAse ekona karake guNA kare guNA karake Age pratipAdita dhruvarAzi jitanI ho sake usase bhAga karavA to basiyA chatrIsabhAga rphe labdha thAya che. ane saDasaDiyA cha bhAga zeSa rahe che. te paNa khADiyA eka bhAgane saDasiyA bhAga che. A atisUkSma vibhAga hovAthI cUrNikA bhAga kahevAya che. A rIte ukta dhruvarAzIne yathAkramathI rAkhavAmAM Ave che. 57|| atameva ( paMvasayA paDipuNNA tisattarA Niyamaso muhuttANaM, chattIsa siTTibhAgA chaccetra ya cuNiyA bhAgA ) pAMyaseotatira muhUrta tathA muhUrtanA mAsahiyA chatrIsa bhAga ane khAsiyA eka bhAganA saDasaDiyA cha bhAga rUpa sUrya AvRttimAM caMdra nakSatra bhaguvA bhATe dhruvarAzI thAya che. (1) huve (AuTThIhi) tyAhi mIla uraNugAthAno bhAvAtha kahevAmAM Ave che. jemake-je je AvRttimAM nakSatrayAga jANavA mATe vicAra kare te te te AvRttinI sakhyAthI eka e karIne guNAkAra karavA guNAkAra karIne pahelAM pratipAdrita dhruvarAzi jeTalI hAya tenAthI guNAkAra karavA tenAthI guNAkAra karela muhUta 2062 67 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 sUryaprajJaptisUtre mANaM yad bhavati tAvadeva zodhanakaM vijJeya miti, ataH paraM tadeva zodhanakaM vakSyAmIti // 2 // tatra sarvAdyanakSatrasyAbhijito nakSatrasya zodhanakamAha-'abhiissa NavamuhattA' ityAdinA tRtIyakaraNena-'abhiissa' abhijitaH-abhijinnakSatrasya zodhanakaM khalu nava muhUrtAH, ekasya ca muhartasya caturvizati SaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya satkAH saptaSaSTicchedakRtAH 'samaggA' sAmagrA:-paripUrNAH SaT |ssttibhaagaaH - krameNAbhijitaH shodhnkm-9|| etattulyaM bhavatIti / kathametasthotpatti riticed vicAryate-ihA bhijito'horAtrasatkA ekaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH candreNa yogamupayAnti, ekasmin ahorAtre triMzanmuhUrtA bhavantIti muhUrtabhAgakaraNArtha sA ekaviMzati striMzatA guNyate 21430 =630 jAtAni triMzadadhikAni paTzatAni / ete ca punaH saptaSaSTayA hiyante 60-927 labdhA nava muhUrtAH, zeSAstiSThanti saptaviMzatiH saptapaSTibhAgAH ete ca puna SiSTibhAgaguNA kare usase guNAkiyA gayA muhUrtaparimANa jitanA ho sake utanA hI zodhanaka samajheM / ava usI zodhanaka ke viSaya meM kaheMge // 2 // usameM sarva prathama nakSatra abhijit kA zodhanaka nava 9 muhUrta tathA eka muhartakA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sAta se chedakRta (samagga) samagra-paripUrNa chiyAsaTha bhAga hotA hai| krama se abhijit nakSatra kA zodhanaka pramANa isa prakAra se haiM 9 / / 7 itanA parimANa hotA hai / yaha kisa prakAra se hotA hai / isa ke liye kahA jAtA hai| yahAM para abhijita nakSatrakA ahorAtra saMbaMdhI saDasaThiyA ikkIsa bhAga pramANa caMdra ke sAtha yoga prApta karatA hai| eka ahorAtra meM tIsa muharta hote haiM, ataH muharta kA bhAga karane ke liye usa ikkIsa ko tIsa se guNA kare 21+ 30-630 guNA karane se chaso tIsa hote haiN| inako punaH sar3asaTha se bhAga kare 9 bhAga karane se nava muhUrta labdha hotA hai tathA saDasaThiyA satAIsa zeSa bacatA hai| parimANa jeTaluM Ave eTaluMja dhanaka samajavuM have e zeAdhanakanA saMbaMdhamAM kahevAmAM Ave che. (2) temAM sarva prathama abhijIta nakSatranuM zodhanaka navamuhUrta tathA eka muhUrtanA mAsahiyA yAvIsamA 31 tathA mAsAcyA me mAganI sAtathA mA 42vAthI 42vAthI (samagga) samagra paripUrNa chAsaTha bhAga 4 4 thAya che. kamathI abhijIta nakSatranuM dhana pramANa A pramANe Ave che. lArU ATaluM parimANa Ave che. A kevI rIte thAya che? te mATe kahevAmAM Ave che. ahIM abhijIta nakSatranA ahorAtra saMbaMdhI saDasaThiyA ekavIsa bhAga 2 pramANa caMdranI sAthe yoga prApta kare che. eka ahorAtramAM trIsamuhUrta thAya che. tethI muhurtanA bhAga karavA mATe e ekavIsana trIsathI guNAkAra karo. 21+30= 630 guNAkAra karavAthI chatrIsa thAya che. tene pharIthI saDasaDathI bhAgAkAra karavo ? 24 bhAga karavAthI nava muharta Ave che. tathA saDasaDiyA satyAvIza zeSa rahe che. AnA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam 569 karaNArtha dvASaSTayA guNyante-+627 jAtAni catuH saptatyadhikAni SoDazazatAni, saptaSaSTayA ca punarbhAge hRte 24+ labdhA caturviMzati SiSTibhAgAH zeSA stiSThanti SaTSaSTi stecaikasya dvApaSTibhAgasya satkAH saptapaSTibhAgAH, 9 iti yathokta mupapadyate'bhijinnakSatrasya zodhanakamiti // 3 // ityevamabhijinnakSatrasya zodhanakaM tRtIyakaraNena pratipAdya samprati zeSanakSatrANAM zodhanakAni pratipAdyante 'ugaNaTuM' ityAdinA gAthAtrayeNa-'uguNahUM' ekonaSaSTayadhikaM zatamiti 1590 'poTThavayA' proSThapadA-uttarAbhAdrapadA, atraitaduktaM bhavati ekonapaSTayadhikena zatena abhijidAdIni uttarAbhAdrapadAntAni nakSatrANi zuddhayantIti bhAvaH / kathametat prabhavatIti vicAyate abhijito nakSatrasya zodhanakaM navamuhartAH 9 / zravaNA nakSatrasya zodhanakaM triMzanmuinakA bAsaTha bhAga karane ke liye bAsaTha se guNA kare +62= guNA karane se solaha so cumotara hote haiM / inakA phirase saDasaTha se bhAga kare 24 bhAga karane se bAsaThiyA covIsa bhAga labdha hote haiN| tathA chiyAsaTha zeSa bacatA hai, ve bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bhAga hai| krama se aMkanyAsa isa prakAra se hotA hai 96,67 isa prakAra abhijit nakSatra kA yathokta prakAra kA zodhanaka hotA hai| isa prakAra abhijit nakSatra kA zodhanaka tIsare kA dvArA pratipAdita karake aba (uguNaTuM) ityAdi tIna gAthAoM se zeSa nakSatroM kA zodhanaka kA pratipAdana karate haiM-(uguNaTuM) ekaso unasaTha 159 (pohavayA) uttarAbhAdrapadA yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai-ekaso unasaTa se abhijit Adi uttarabhAdrapadA paryanta ke nakSatra zuddha hote haiN| yaha kisa prakAra saMbhavita hotA hai vaha vicArA jAtA hai-abhijit nakSatra kA zodhanaka nava muhUrta hai 9, zravaNa bAsaTha bhAga karavA mATe bAsaThathI guNAkAra kare. 24+62= 14 guNAkAra karavAthI seLasecumotera thAya che. ane pharIthI saDasaThathI bhAga kara 1 164=44 bhAga karavAthI bAsaThiyA vIsa bhAga 2 labdha thAya che. ane chAsaTha zeSa vadhe che te bAsaThiyA eka bhAgane saDasayi bhAga che. kamathI aMkanyAsa A rIte thAya che. tyAre A pramANe abhijIta nakSatranuM yathakta prakAranuM zodhanaka thaI jAya che. A pramANe abhijIta nakSatranA zodhanakanuM trIjA karaNa dvArA pratipAdana karIne have (uguNaTuM) ityAdi / mAyAmA dvArA pAzrInA nakSatrAnA zadhinanu pratipAdana 42vAmA Ave che. (uguNa) asA mAga sA58 156 // (geTuvayA) uttarAbhAdrapA mahI yA pramANe kahevAmAM Ave che. ekaogaNasAIThathI abhijIt vigere uttarAbhAdrapadA paryAnA nakSatra zuddha thAya che. A kevI rIte saMbhavita thAya che? te vicAravAmAM Ave che.-abhijIta nakSatranuM dhanaka navamuhUrtanuM che lA zravaNa nakSatranuM zodhanaka trIsa muhUrta 30nuM che. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 sUryaprajJaptisUtre hUrtAH 30 / dhaniSThAyA striMzat 30 / zatabhiSajaH paJcadaza 15 / pUrvAbhAdrapadAyA striMzat 30 / uttarAbhAdrapadAyAH pazcacatvAriMzat 45 / ityevaM sameSAM yoga ekonapaSTayadhikaM zataM bhavati-9+3+30+15+30+45=159 ityevaM zuddhayanti ekonaSaSTayadhikena zatena abhijidAdInyuttarAbhAdrapadAntAni nakSatrANItyupapadyante // tathA ca-'tisu ceva Navottaresu rohiNiyA'-triSu caiva navottareSu rohiNikA-rohiNikAntAni-rohiNInakSatraparyantAni zodhanakAni zuddhayanti, yathAtra yuktirucyate-pUrva khalu abhijidAdIni uttarAbhAdrapadAntAni zodhanam ekonaSaSTayadhikena zatena zuddhayanti 159 / tataH paraM revatI nakSatrasya zodhanakaM khalu triMzat 30 / azvinyAstriMzat 30 / bharaNyAH paJcadaza 15 / kRttikAyA striMzat 30 / rohiNyAH paJcacatvAriMzat 45 / eteSAM yogaH-159+30+30+15 +30+45-309 jAtAni trINi zatAni navottarANi, ata upapadyante navottarai stribhiH nakSatra kA zodhanaka tIsa muhUrta hai 30, dhaniSThA nakSatra kA 30, zatabhiSA nakSatra kA paMdraha 15, pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA 30, uttarAbhAdrapadA nakSatra kA paiMtAlIsa 45, isa prakAra saba kA joDa ekaso unasaTha hote haiM-9+30+30 +15+30+45%159 / isa prakAra ye nakSatra zuddha hote haiN| tathA (tisu ceva navottaresu rohiNiyA) tInaso navase rohiNI paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM / aba yahAM para yukti kahI jAtI hai-pahale abhijit nakSatra se lekara uttarAbhAdrapadA paryanta ke nakSatrakA zodhanaka ekaso unasaTha 159 zodhita kiye ! tatpazcAt revatI nakSatra kA zodhanaka tIsa 30, azvinInakSatra kA 30, bharaNI nakSatra kA paMdraha 15, kRttikA nakSatra kA 30, tIsa rohiNI nakSatra kA paiMtAlIsa 45, ina saba kA joDa-159+30+30+15+30+45-309 saba milakara tInaso nava hote haiM / isa se yaha jJAta hotA hai kI tInaso dhaniSThA nakSatranuM 30 trIsa muhUrta, zatabhiSA nakSatranuM zodhanaka paMdara 15 murtanuM tathA pUrvA bhAdrapadA nakSatranuM 30 trIsa, uttarAbhAdrapadA nakSatranuM pistAlIza 4pa A pramANe adhAnA savArI sAyogasA thAya che. bha3- +30+ 3015+30+45=156 // pramANe mA nakSatra zuddha thAya che. tathA (tisu ceva navottaresu rohiNiyA) trAsa navathI hiNI paryatane nakSatra zuddha thAya che, have ahIMyAM yukti batAvavAmAM Ave che. pahelA abhijIta nakSatrathI laIne uttarAbhAdrapadA parvatanA nakSatronuM zodhanaka ekaso ogaNasAITha 15 zadhita karavAmAM AvyA te pachI revatI nakSatranuM zeAdhanaka 30 trIsa, azvinI nakSatranA 30. bharaNI nakSatranA paMdara 15 kRttikA nakSatranA 30 trIsa, rohiNI nakSatranA pistAvIsa 45 // 5dhAna saravANe 158+30.1.30+15+30+45=306 // 55 // maLIne traNa nava thAya che. AnAthI ema jaNAya che ke traNa navathI rahiNI paryantanA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 571 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam zataiH rohiNikAntAni zodhanakAni zuddhayantIti // tatazca-'timu Nava Nauiesu bhave puNavvasU ....' triSu navanavatiSu-navanavatyadhikeSu triSu zateSu-399 ebhiH zodhanakaiH punarvasu nakSatrAntAni zuddhayanti / atra saMgraho yathA-navottaraistribhiH zataiH rohiNikA-rohiNi. kAntAni zuddhayanti 309 / tato mRgazirA nakSatrasya zodhanakaM triMzat 30 / ArdrA nakSatrasya zodhanakaM paJcadaza muhartAH 15 / punarvasoH pazcacatvAriMzanmuhUrnAH zodhanaka 45 miti sameSAM yogo navanavatyadhikaM zatatrayaM bhavati yathA-309+30+15+45=399 ityupapadyante navanavatyadhikAni trINi zatAni punarvasu paryantAni zodhanakAni zuddhayantIti // ___ atha-paMceva aUNapaNNA uttarAphaggU pazcaivaikonapazcAzaduttarA phAlgunI-paJcazatAni ekonapaJcAzAni-ekonapaJcAzadadhikAni paJcazatAni uttarAphAlgunI paryantAni, arthAt paJcabhiH zatai rekonapazcAzadadhikai ruttarAphAlgunI paryantAni nakSatrANi zuddhayanti, / tadyathA-pratipAdyate-pUrvasaMgRhItAni punarvasuparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakAni-navanavatyanavase rohiNI paryanta ke nakSatra kA zodhanaka zodhita hote haiM, tatpazcAt (tisu Nava uiesu bhave puNavvam) tInaso nava 309 ina zodhanaka se punarvasu paryanta ke nakSatra zuddha hote haiN| yahAM isa prakAra hotA hai-tInaso navase rohiNI paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM 309, pazcAt mRgazirA nakSatra kA zodhanaka 30 tIsa, ArdrA nakSatra kA zodhanaka paMdraha 15 muhUrta, punarvasu nakSatra kA paiMtAlIsa 45 muharta isa prakAra saba kA joDa tInaso ninnANu hotA hai 399 / jaise kI-309+30+15+45=399 isase yaha phalita huvA ki tInaso ninnANu muhUrta se punarvasu paryanta ke zodhanaka zuddha hote haiN| __ aba (paMceva aUNapaNNA uttarAphaggU ) pAMcaso unacAsa se uttarAphalgunI paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM / vaha isa prakAra pratipAdita kiyA jAtA hai-pUrva saMgrahIta punarvasu paryanta ke nakSatroM kA zodhanaka tInaso nannANu 399 hai tatpanakSatronA dhana dhana pAya che. te pachI (tisu Nava Na uiesu bhave puNavvasu) se| nava 30 A zodhanakathI punarvasu paryantanA nakSatra zuddha thAya che. ahIM A rIte thAya che. traNa navathI rahiNI paryantanA nakSetre zuddha thAya che. 30 te pachI mRgazirA nakSatranuM dhanaka 30 trIsa muhUrta AdranakSatranuM dhanaka paMdara 15 muhUrta punarvasu nakSatranuM pistAlIza muhurta A rIte badhA meLavavAthI traNasonavvANu 39 thAya che. jemake309+30 +15+45=39 AnAthI e phalita thAya che ke--traNa navANu muhUrtathI punarvasu paryantanA zodhanaka zuddha thAya che. have (paMceva auNapaNNA uttarAphaggU) yAMyasAnyApayAsathI uttagunI 5-tanA nakSatra zuddha thAya che. te A rIte pratipAdita karavAmAM Ave che. pahelAM saMgrahela punarvasu paryatana nakSatranuM dhanaka traNa navANuM che. te pachI puSya nakSatranuM dhanaka trIsa 30 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 sUryaprajJaptisUtre dhikAni trINi zatAni - 399 ata UrdhvaM puSyasya zodhanakaM kila triMzanmuhUrttAH 30| AileSAyAH paJcadaza 15 / maghAyA striMzat 30 / pUrvAphAlgunyAstriMzat 30 / uttarA phAlgunyAzca paJcacatvAriMzanmuhUrttAH zodhanaka 45 miti / sameSAM yogaH khalu ekonapaJcAzadadhikAni paJcazatAni bhavanti zodhanakAni uttarAphAlgunIparyantAnAM nakSatrANAM yathA - 399+30+ 15+30+30+45 = 549 iti, tathA ca paT zatAni ekonasaptatAni - ekona saptatyadhikAni vizAkhAnAM - vizAkhA nakSatraparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakAni zodhyAnIti bhAvaH, yathAtra pUrvam uttarAphAlgunIparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakAni khalu ekonapaJcAzadadhikAni paJcazatAni 549 bhavantItyupadarzitAni tataH paraM hastanakSatrasya zodhanakaM triMzanmuhUrttAH 30 / citrAyAtriMzat 30 | svAteH paJcadaza 15 / vizAkhAyAH paJcacatvAriMzat 45 ityevaM sameSAM yogaH - 549 + 30+ 30+15+ 45 = 669 jAtAnyekonasaptatyadhikAni SaT zatAni vizAkhAparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakAnItyupapadyante / tato 'bhUle satteva coyAlA - ' mUle saptaiva catuzcatvAriMzat - mUle - mUlanakSatre zodhyAni kila sapta sapta zrAt puSya nakSatra kA zodhanaka tIsa muhUrta 30, azleSA nakSatra kA 15 paMdraha, maghA nakSatra kA tIsa muhUrta 30, pUrvAphAlgunI kA tIsa 30, uttarAphAlgunI nakSatra kA paiMtAlIsa 45 muhUrta kA zodhanaka hotA hai / saba kA joDa pAMcaso unacAsa 549 hote haiM, uttarAphAlgunI paryanta ke nakSatroM ke zodhanaka isa prakAra hai - 399+30 +15+30+30+45 =549 tathA chaso unasattara muhUrta vizAkhA paryanta ke nakSatroM kA zodhanaka ko zodhita kare / jaise kI pahale yahAM para uttarAphAlgunI paryanta ke nakSatroM kA zodhanaka pAMcaso unacAsa 549 hote haiM yaha pradarzita kiyA hai / tatpazcAt hasta nakSatra kA zodhanaka tIsa muhUrta 30, citrA nakSatra kA tIsa 30, svAtI nakSatra kA paMdraha 15, vizAkhA nakSatra kA paiMtAlIsa 45 isa prakAra saba kA joDa- 549+30/30+15+45=669 chaso unasittera hote haiM / yaha vizAkhA paryanta ke nakSatroM kA zodhanaka hotA hai / muhUrta azleSA nakSatranu paMdara muhUta maghAnakSetranuM trIsa 30 muhUrta pUrvAphAlgunInA 30 trIsa uttarAphAlgunI nakSatranA pistAlIsa muhUrtanu zeAdhanaka thAya che. badhAne meLavavAthI pAMcaseAAgaNapacAsa 549aa thAya che. uttarAphAlgunI paryantanA nakSatrAnu zeAdhanaka A pramANe che. 399+30+153030+455549 tathA chasAogaNasittera muhUta thI vizAkhA pantanA nakSatrAnA zeAdhanakane zaiAdhita karavA jemake pahelAM aDIMyA uttarAphAlgunI pantanA nakSatronu zeAdhanaka pAMcase ogaNapacAsa 549 thAya che. te pradarzita karela che, te pachI hasta nakSatranuM zeAdhanaka trIsa muhUta 300 citrAnakSetranuM 30 trIsa svAtI nakSatranA paMdara 15 vizAkhAnakSatranA pistAlIsa 45 A pramANe badhAne saravALA 549+30630+15+45= 669 chase ogaNasittera thAya che. A vizAkhA pantanA nakSatrAnu zeAdhanaka thAya che. te zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 573 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam zatAni catuzcatvAriMzadadhikAni-744 / atrocyate-vizAkhAparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakAni SaTU zatAnyekonasaptatyadhikAnIti 669 pUrva saMgRhItaM kila, ataH paramanurAdhAnakSatrasya zodhanakaM triMzanmuhUrtAH 30 / jyeSThAyAH paJcadaza 15 / mUlasya zodhanakaM triMzaditi 30 / sarveSAM yogaH 669+30+15+30=744 jAtAni catuzcatvAriMzadadhikAni saptazatAni mUlaparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakAni zuddhayantItyupapadyante // gaathaa-45|| tatazca-'aTThasaya muguNavIsA sohaNagaM uttarA AsADhANaM'-aSTazata mekonaviMzatiH zodhanakamuttarASADhAnAm-atrASTauzatAni samAhRtAnIti aSTazatamekonaviMzatyadhikamiti, . atrai taduktaM bhavati-aSTauzatAnyekonaviMzatyadhikAni uttarASADhAnAm-uttarASADhAparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakAni zodhyAnIti / yathAtra saMgRhyante-pUrva mUlanakSatraparyantAnAM sameSAM nakSatrANAM zodhanakAMni saMgRhItAni kila saptazatAni catuzcatvAriMzadadhikAni 744 tataH paraM pUrvApADhAnakSatrasya zodhanakaM triMzanmuhUrtAH 30 / uttarASADhAnakSatrasya ca paJcacatvAriMzanmuhUrtAH tatpazcAt (mUle satteva coyAlA) mUla paryanta ke nakSatra kA zodhanaka sAtaso cuvAlIsa 744, hote haiN| yahAM isa prakAra kahA jAtA hai-vizAkhA paryanta ke nakSatroM kA zodhanaka chahaso unasittara 669 pahale pratipAdita kara kahA hI hai, tatpazcAt anurAdhA nakSatra kA zodhanaka tIsa muhUrta 30, jyeSThA nakSatra kA paMdraha 15, mUla nakSatra kA zodhanaka tIsa 30, ye saba kA joDa 669+30+ 15+30744 / isa prakAra sAtaso cumAlIsa mUlapayanta ke nakSatroM kA zodhanaka zodhita ho jAte haiN| gAthA 4-5 / tatpazcAt (aTThasaya muguNavIsA sohaNagaM uttarA asADhANaM) AThaso unnIsa muhUrta se uttarASADhA paryanta ke nakSatroM kA zodhanaka ko zodhita kare, jo isa prakAra kiyA jAtA hai-pahale mUla nakSatra paryanta ke sabhI nakSatroM kA zodhanaka ko saMgrahIta kara kaha diyA hai, ve sAtaso cuvAlIsa hote haiM 744 / tatpazcAt pUrvA nakSatra kA zodhanaka tIsa muhUrta 30, uttarASADhA nakSatra kA paiMtAlIsa pachI (mUle satteba coyAlA) bhUNa patana nakSatrAnusAdhana sAtasayubhAvIsa 744 thAya che. ahIMyAM A pramANe kahevAmAM Ave che.-vizAkhA paryantanA nakSatronuM zodhanaka chase ogaNasittera dalA pahelAM pratipAdana karIne kahyuM ja che. te pachI anurAdhA nakSatranuM dhanaka trIsa muhUrta 30 jayeSThA nakSatranA 15 paMdara mUla nakSatranuM zodhanaka 30 trIsa mA adhAnA savANe 66+30+15+30-744 2 // pramANe sAtasayumAlIsa bhUNa paryaratanA nakSatranuM zodhanaka zodhita thaI jAya che. (gAthA 4-5) te pachI (aTThasaya muguNavIsA sohaNagaM uttarAsADhANa) 13 me sa muhUta thI uttarASADhA paryantanA nakSatronA zedhanakane zadhita karavuM je A pramANe che. pahelAM mULa nakSatra paryantanA badhA nakSatranA zodhanakane ekaThA karIne kahela ja che. te badhA maLIne zrI suryaprajJapti sUtra: Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 sUryaprajJaptisUtra 45 sameSAM yogaH 744+3+45=819 jAtAni ekonaviMzatyadhikAni aSTauzatAni uttarAbhAdrapadAnakSatraparyantAnAM zodhanakAnItyupapadyante / tatazca sarveSAmamUnAM saMgRhItAnAM zodhanakAnAmupari abhijinnakSatrasambandhinazcaturviMzati SiSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya satkAH SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgAzcUrNikAkhyAH zoddhayA iti sameSAmaSTAviMzate nakSatrANAM zodhanakAni siddhaani-819|| iti aSTauzatAni ekonaviMzatyadhikAni muhUrtAnAm ekasya ca muhUrtasya caturviMzati dvauSaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya satkAH paTSaSTiH saptapaSTibhAgAzcUrNikAbhAgAH sameSAM nakSatrANAM zodhanakAni zuddhayantItyupapadyante // iti gAthA 6 // 'eyAI sohaittA' etAni-pUrvoditAni-anantaroditakrameNa saMgRhItAni zodhanakAni yathAsaMbhavaM zodhayitvA yaccheSamuddharati tatra-teSu yathAyogamapAntarAlasthitanakSatreSu zodhiteSu yannakSatraM na zuddhayati tanakSatramazuddhaM vijJAya tadevAzuddhaM nakSatraM candreNa samAyuktaM muhUrta kA joDa-774+30+45=819 AThaso unnIsa hote haiN| yaha uttarAbhAdrapadA paryanta ke nakSatroM kA zodhanaka AThaso unnIsa muhUrta kA hotA hai / tatpazcAt ye saba saMgrahIta zodhanaka ke Upara abhijit nakSatra kA zodhanaka eka muhUrta kA bAsaThiyA covosa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha cUrNikA bhAga zodhita kare isa prakAra sabhI aThAvIsoM nakSatra kA zodhanaka siddha hotA hai, 819 / / isa prakAra AThaso unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA chiyAsaTha cUrNikA bhAga se sabhI nakSatroM kA zodhanaka zodhita hojAte haiM / ||gaathaa 6 // (eyAI sohaitA) ye pUrvakathita zodhanaka yathAsaMbhava zodhita karake jo zeSa rahatA hai, unakA yathAyoga apAntarAla meM sthita nakSatroM ko zodhita karane se jo nakSatra zodhita nahIM hotA hai, vaha nakSatra ko azuddha jAnakara usa azuddha nakSatra ko caMdra ke sAtha yogayukta vivakSita sAta cuMmAlIsa thAya che. 744 te pachI pUrvA nakSatranuM zedhanaka trIsa muhurta 30 uttarASADhA nakSatranu pistAvIsa bhuDUta 45 dhAnasavA 744+30+45818 ATha ogasa thAya che. A uttarAbhAdrapadA paryantanA nakSatronuM zodhanaka AThase egaNIsa muhUrtanuM thAya che. te pachI A badhA ekaThA karela zodhanakanA upara abhijIta nakSatranuM dhanaka eka muhUrtanA bAsaDiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha cUrNikA bhAgane rodhita karavuM. A pramANe badhA aThyAvIsa nakSatronuM zodhanaka siddha thaI jAya che. 81lAka A pramANe AThaso ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA covIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha cUrNikAbhAgathI badhA nakSatrAnA dhana dhita tha ya che. yAma (eyAI sohaittA) 2 // paData vAma Avela zodhanakane yathAsaMbhava zodhita karIne je zeSa rahe che, e yathAyoga apAntarAlama rahelA nakSatrane zadhita karavAthI je nakSatra zadhita na thaI zake te nakSatrane azuddha samajIne e azuddha nakSatrane caMdranI sAthe gayukta A vivakSita AvRttimAM samajI zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam vivakSitAyAmAvRttI boddhavyam-veditavyamiti saptama gAthAyA stAtparyArthaH 7 // atra digdazana mAtra mudAharaNaM yathA-yadi kazcit pRcchedyat prathamAyAmAvRttau prathamataH pravartamAnAyAM prathamAyAmAvRttau dakSiNAyanagatirUpAyAmayanagatau candraH kena nakSatreNa yukto bhaveditijijJAsAyA mucyate-atra prathamA AvRttiH kiloktA tena prathamAvRtti sthAne ekako dhriyte1| sa ca gAthokadizA rUpono vidheyaH 1-130 atra pazcAt kimapi nAvatiSThate, tato'gretanIyA kriyA na pravartate ato'tra pAzcAtya yugabhAvinInAmAvRttInAM madhye yA dazamI AvRtti stat saMkhyAdazakarUpA dhriyte-10|| anayA saMkhyayA sa eva pUrvoditaH samasto'pi dhruvarAzi guNanIyo bhavet, sa ca prAcIno dhruvraashiH-573| trisaptatyadhikAni pazcazatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUttasya patriMzat dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTsaptaSaSTibhAgAH, ityevaM pramANo dhruvarAzi dezabhirguNanIya iti guNyate (573 ) AvRtti meM jAna leveM / isa prakAra sAtavIM gAthA kA tatparyArtha hai / 7 / __yahAM para digdarzanarUpa udAharaNa dikhalAyA jAtA hai-jo koI prazna kare ki pahalI AvRtti meM arthAt AraMbha se pravartamAna dakSiNAyana gatirUpa prathama AvRtti meM ayana gati se caMdra kauna nakSatra ke sAtha yogayukta hotA hai ? isa prakAra kI jijJAsA ke zamanArtha kahA jAtA hai-yahAM prathama AvRtti viSayaka prazna kiyA hai, ataH prathama AvRtti ke sthAna meM ekakA aMka rakkhe=1, usako gAthA meM kahe gaye kramAnusAra rUpona kare-1-1=0 rUpona karane se kucha nahIM rahatA ataH Age kI kriyA nahIM ho sktii| ataH yahAM pAzcAtya yuga bhAvinI AvRtti meM jo dazavI AvRtti usakI dasarUpa saMkhyA ko rakkhe 10, isa saMkhyA se pUrvakathita samagra dhruvarAzi ko guNA kare vaha pUrva kA dhruvarazi 573 / 6 / 6 pAMcaso tihattara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa levA. A pramANe sAtamI gAthAne tAtparyAthe thAya che. paNa ahIMyAM digdarzanarUpa udAharaNa batAvavAmAM Ave che. je koI prazna kare ke-pahelI AvRttimAM arthAt AraMbhathI pravartamAna dakSiNAyana gatirUpa pahelI AvRttimAM ayanagatithI caMdra kayAnakSatranI sAthe yoga kare che? A prakAranI jIjJAsA nivRtti mATe kahevAmAM Ave che. ahIMyAM pahelI AvRttinA saMbaMdhamAM prazna karela che. tethI pahelI AvRttinI jagyAe eka aMka rAkhe. 1 tene gAthAmAM kahela kama pramANe rUpana karavo 1-1=0 rUpiona karavAthI kaMIpaNu vadhatuM nathI tethI AgaLanI keIpaNa kriyA thaI zakatI nathI. tethI ahIM pAchaLanA yugasaMbaMdhI AvRttimAM je dasamI AvRtti che tenA dasa rUpa saMkhyAnA dasane rAkhavA 10. A saMkhyAthI pahelAM kahela saMpUrNa yuvarAzIne guNAkAra kare te pahelAMnI dhruvarAzI pa734 pAMcaso tetera muhUrta ane eka muhUrtana bAsAi chatrIsabhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA cha cUrNikA bhAga ATalA pramANavALI dhruvarAzIne guNAkAra zrI suryaprajJapti sUtra: Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtra + 10=(5730 // // 5) atra muhUrtarAzau dazabhirguNite jAtAni paJcasahasrANi saptazatAni triMzaduttarANi=5730 / ye ca paTtriMzad dvASaSTibhAgAste'pi dazabhi guNitAH, jAtAni pazyadhikAni trINizatAni tatra dvASaSTayA bhAge hRte labdhAH paJcamuhUrtAH 5 ete pUrvasthitamuhUrtarAzau prakSipyante 5730+5=5735 jAtAni paJcasahasrANi saptazatAni pazcatriMzadadhikAni muhUrtAnAm / zeSAstiSThanti pazcAzad dvApaSTibhAgAH-5+ ye ca SaTcUrNikAbhAgAste'pi dazabhirguNitA jAtAH SaSTiH saptaSaSTibhAgAH, tata etasmAcchodhanakAni zoddhayante, tatra abhijidAdhuttarASADhAparyantAnAM samastAnAmaSTAviMzate nakSatrANAmekaparyAyasya zodhanakAni kila aSTau zatAni ekonaviMzatyadhikAni-819 bhavanti, etAni kila yathoditarAzau sapta kRtvaH zuddhimApnuvantIti saptabhirguNyante-81947=5733 tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chaha cUrNikabhAga itane pramANavAle dhruvarAzi ko dasa se guNA kare-(573 / / 5x10-(5730 / / 5 isa prakAra muharta rAzi ko daza se guNA karane se pAMca hajAra sAta so tIsa 5730 / hote haiN| tathA jo bAsaThiyA chattIsa bhAga hai usako bhI dasa se guNita karane se tIna so sATha hote hai / usakA bAsaTha se bhAga karane se pAMca muhUrta labdha hotA hai 5 / inako pUrva kI muhUrta rAzi meM prakSipta kare 5730 + 5=5735 / to pAMca hajAra sAta so paiMtIsa muhUrta hote haiM / tathA bAsaThiyA pacAsa bhAga zeSa rahatA hai| isakA kramanyAsa isa prakAra se hai 5+ tathA jo cha cUrNikAbhAga hai usako bhI dasa se guNA kare to saDasaThiyA chiyA saTha bhAga hote haiM / inameM se abhijidAdi nakSatra ke zodhanaka ko zodhita kare vaha isa prakAra abhijit nakSatra se lekara uttarASADhA paryanta samasta aThAvIsoM nakSatroM kA eka paryAya kA zodhanaka AThaso unnIsa 819 hotA hai| ye yathA kathita rAzi meM sAta bhAga karane se zuddha hote haiM ataH inako sAta se karo (57phAphaDA +10=(573 4 A pramANenI muhUrta rAzIne dasathI guNAkAra karavAthI pAMcahajAra sAtatrIsa pa73chA thAya che. tathA je bAsaThayA chatrIsa bhAga che. tene paNa dasathI guNAkAra karavAthI traNasAITha thAya che. tenA bAsaThabhAga karavAthI pAMca pA muhUrta labdha thAya che. Ane pahelAnI muhUrtasaMkhyA sAthe umeravA pa730+5=573pa te pAMcahajAra sAtaso pAMtrIsa muhUrta thAya che. tathA bAsaDiyA pacAsa maa|| zeSa 1dhe cha. sAno bhayI manyAsa mA pramANe thAya che. 36deg=5+55 tathA se cha cUrNikAbhAga che tene paNa dasathI guNAkAra kare te saDasaThiyA chAsaTha bhAga thAya che. AnAthI abhijItAdi nakSatranA zodhanakane dhita karavA te A pramANe che. abhijIta nakSatrathI laIne uttarASADhA parvatanA saghaLA aThayAvIsa nakSatronA eka paryAyanuM zodhanaka AThaso ogaNIsa thAya che. tene yathAkathita rAzimAM sAta bhAga karavAthI zuddha thAya che tethI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza N prAbhRtam 577 jAtAni paJcasahasrANi saptazatAni trayastriMzadadhikAni - 5733 etAni pUrvarAzau zoddhayante 5735-5733=2 pazcAt sthitau dvau zeSAviti tau ca dvau muhUrttAkhyAviti dvASaSTi bhAgIkaraNArtha dvASaSTyA guNye 262 = 124 jAtaM caturviMzatyadhikaM zataM : dvASaSTibhAgAnAm etat prAktane paJcAzad dvASaSTibhAgarUpe rAzau sAjAtyAtprakSipyate-jAta catuHsaptatyadhikaM zataM dvASaSTibhAgAnAmiti / tathA ca ye'bhijitaH sambandhina zrutuviMzatidvaSTibhAgAH zoddhayA Asana te'pi saptabhirguNanIyA: 'samagrANAM zodhanakAnAM saptakRtyatvAt paripUrNA aGkAH yathA saptabhirguNitA stathaiveme'pi guNanIyA ityarthaH x 7= jAta maSTaSaSTyadhikaM zataM dvASaSTibhAgAnAm, etat prAktanAdrAze catuH saptatyadhikAcchatAd dvASaSTibhAgAnAmityasmAcchoddhayate sthitAH pazcAt patra dvASaSTibhAgA guNA kare 819 X7=5733 guNA karane se pAMca hajAra sAta so tetIsa hotA hai 5733 | inako pUrvarAzi meM se zodhita kare - 5735-5733= 2 zodhita karane se do muhUrta zeSa rahatA hai una do muhUrta kA vAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se guNA kare 2x62 = 124 to bAsaThiyA ekaso covIsa hote haiM isako pUrva ke bAsaThiyA pacAsa vAle bhAga meM sajAtIya hone se prakSipta prakSipta karane se bAsaThiyA eka so cuvottara hote haiM tathA jo abhijit nakSatra kA bAsaThiyA covIsa bhAga zodhya hai usako bhI sAta se guNA kare kAraNa kI samagra zodhanaka saptakRtva hone se pUripUrNa aMko ko jaise sAta se guNita kiye haiM, usI prakAra inako bhI guNita kare - X 7= guNA karane se bAsaThiyA eka so aDasaTha hote haiM / inako pUrva kI rAzi bAsaThiyA eka so cumottara meM se zodhita kare zodhita karane se pazcAt bAsaThiyA chaha bhAga bacatA hai / usakA cUrNikA bhAga karane ke liye teneA sAtathI guNAkAra karavA. 819+7=5733 guNAkAra karavAthI pAMcahajArasAtasAtetrIsa thAya che. 5733! Ane pahelAnI sakhyAmAMthI zeSita karavA pa735-5733=rA zASita karavAthI e muhUta zeSa vadhe che. tenA muhUtanA khAsiyA bhAga karavA mATe khAsathI guNavA. ra+62=124 te khAsiyA ekasAceAvIsa thAya che. 4 Ane pahelAnA khAsaThiyA pacAsa purvALA bhAgamAM sajAtIya hAvAthI meLavavA +EUR24 e pramANe meLavavAthI khAsayiA ekasAcu mAttera thAya che. / tathA je abhijIta nakSatranA khAsiyA cAvIsa bhAga zodhyuM che tenA paNa sAtathI guNAkAra karavA kAraNa ke saghaLuM zeAdhanaka saptakRtva heAvAthI paripUrNa akenA jema sAtathI guNAkAra kahela che. eja pramANe AnA pazu guNAkAra karavA ??+7=> guNAkAra karavAthI bAsiyA ekasesa aDasaTha thAya che. Ane pahelAnI khAThiyA ekasA cuMmAtenI saMkhyAmAMthI zaiAdhita karavA. 4 =6 zASita karavAthI pAchaLa khADiyA cha bhAga vadhe che, tenA cUrNikAbhAga karavA mATe 174 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 124 62 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 sUryaprajJaptisUtre spe ca cUrNikAbhAgakaraNArtha saptapaSTayA guNyante 6x67= ete ca prAktane rAzau dvApaSTibhAgasya paSTiH saptaSaSTibhAga rUpe prakSipyante +:- jAtAni catvAri zatAni dvASaSyadhikAni dvApaSTibhAgasya saptasaSTibhAgAnA miti / atha ca ye khalu abhijinanakSatrasya sambandhinaH SaTpaSTizcUrNikAbhAgAH zoddhathA Asan te'pi pUrvapratipAditaniyamena saptabhirguNyante- +7= jAtAni catvArizatAni dvASaSTayadhikAni dvApaSTibhAgasya saptapaSTibhAgAnA miti etAni anantaroditarAzau zoddhayante- - =0 pazcAt sthitaM zUnyamiti / ata AgataM yat sAkalyenottarASADhAnakSatre candreNa bhukte sati tadanantaramabhijito nakSatrasya prathamasamaye yuge prathamA AvRttiH pravarttate // etadeva praznanirvavatarItyA pratipAdayati mUle-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM vAsikkiM AuTiM caMde keNaM Nakkha teNe joei ?' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM prathamAM saDasaTha se guNA kare +67=10 guNA karane se saDasaThiyA cAra so do hote haiN| inako pUrva kI rAzi jo bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA sATha bhAga hai unameM joDe +5 isa prakAra joDane se bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA cAra so bAsaTha bhAga hote haiN| ___ aba abhijit nakSatra kA jo chiyAsaTha cUrNikA bhAga zodhya hai usako bhI pratipAdita niyamAnusAra sAta se guNA kare +7=27 guNA karane se bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA cAra so bAsaTha hote hai| inako pUrvakathita rAzi meM se zodhita kare 500 zodhita karane se zUnya raha jAtA hai arthAt zeSa kucha bhI nahIM rhtaa| isa se yaha phalita hotA hai ki samagra uttarASADhA nakSatra kA caMdra ke sAtha yoga hone para tatpazcAt abhijit nakSatra kA prathama samaya meM yuga kI prathama AvRtti pravartita hotI hai| yahI prazna nirvacanarUpa se mUla meM pratipAdita kiyA hai-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM vAsikki saDasaThathI guNAkAra kare. 67=guNAkAra karavAthI saDasaDiyA cAraso be thAya che. ane pahelAnI saMkhyA je bAsaDiyA bhAganA saDasaThiyA sATha bhAga che. temAM umeravA 21-dara 20 pramANe bhairavAthI bhAsayi mAnA saThiyA yaarse| bAsaTha bhAga thAya che. have abhijIta nakSatranA je chAsaTha cUrNikAbhAga zodhyuM che teno paNa pratipAdita niyama pramANe sAtathI gu42 423 7=1626-0 zadhita 421AthI zUnya 27 che. arthAt zeSa kaMI rahetuM nathI. AthI ema phalita thAya che ke saMpUrNa uttarASADhA nakSatrane caMdranI sAthe ga thAya tyAre abhijItu nakSatranA pahelA samayamAM yuganI pahelI AvRtti pravatita thAya che. A ja pramANe praznottaranA rUpamAM mULamAM paNa pratipAdita 428. cha. (tA eesi NaM paMcaNha saMvaccharANaM paDhama vAsakiM AuDhei caMde keNaM NakkhatteNaM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam / vArSikImAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ? // tAvaditi prAgvat eteSAM-pUrvapratipAditAnAM cAndracAndrAbhivaddhitacAndrAbhivaddhitAnAM saMvatsarANAM paJcAnAM madhye prathamAM-sarvAdhAM vArSikI-varSAkAlodbhavAM-varSAkAlasambandhinI-zrAvaNamAsabhAvinI mAvRtti-dakSiNAyanagatirUpAM gatiM candraH kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yoga mupAgataH san pravartayati ?, ityevaM gautamasya praznavizeSaM zrutvA bhagavAnAha-'tA abhIiNA' tAvad abhijitA, tAvaditi prAgavat sUryasya prathamAvRttisamaye candro'bhijinnakSatreNa saha pravartamAno bhavatIti sAmAnyamuttaraM datvA punarabhijinakSatrasya kSetravibhAgaM sUcayannAha-'abhIissa paDhamasamaeNaM' abhijitaH prathamasamaye khalu / etadeva vizeSata AcaSTate-abhijita:-abhijinnakSatrasya prathamasamaye-prArambhakSaNa eva pravartamAnazcandraH sUryasya prathamAvRttisamaye bhavatIti / / tadevaM candranakSatrayogaM vijJAya punarapi gautamaH sUryanakSatrayogaM pRcchannAha-taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?', tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tasmin Auhi caMde keNaM Nakkhatte NaM joei) ye pUrva pratipAdita cAMdra, cAMdra, abhivaddhita. cAMdra evaM abhivaddhita nAma vAle pAMca saMvatsaroM meM prathama varSAkAla bhAvinI arthAt zrAvaNamAsa meM hone vAlI AvRtti jo dakSiNAyana gatirupa hai usako caMdra kona nakSatra ke sAtha yoga yukta hokara pravartita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM(tA abhIiNA) sUrya kI pahalI AvRtti ke samaya caMdra abhijit nakSatra ke sAtha yoga yukta hotA hai, isa prakAra sAmAnya rUpa se uttara dekara phira abhijita nakSatra kA kSetravibhAga kaha kara kathana karate haiM-(abhIissa paDhamasamaeNaM) abhijita nakSatra ke prathama samaya meM arthAt prArambha kAla meM pravartamAna caMdra sUrya kI prathama AvRtti meM hotA hai| isa prakAra caMdra yoga ko jAna kara phira se zrI gautamasvAmI sUryanakSatrayoga ke viSaya meM prazna karate haiM-(taM samayaM joei) mA 5i pratipAdana 428 yAMdra, yAMdra, malivA'ta yAMdra ane, bhalivadhita nAmanA pAMca saMvatsaramAM pahelA varSAkALa bhAvinI arthAt zrAvaNamAsamAM thanArI AvRtti je dakSiNAyana gati rUpa che tene caMdra kayA nakSatranI sAthe yoga karIne pravartita kare che? mA pramANe zrIgautamasvAbhAnA praznane sAmajIne uttaramA zrI bhagavAn 4 cha.- (tA abhIiNA) sUryanI paDalI AvRttinA samaye yadra mamita nakSatranI sAthe yoga khuzta thAya che. A pramANe sAmAnya rIte uttara ApIne pharIthI abhijIt nakSatranA kSetra vibhAga ganA 4thanapUrva 4 4thana 42 cha.- (abhIissa paDhamasamaeNaM) malika nakSatranA pasA samayamA arthAt AraMbhakALamAM pravartamAna caMdra, sUryanI pahelI AvRttimAM hoya che. A pramANe caMdranA roganuM kathana jANIne pharIthI zrIgautamavAmI sUrya nakSatranA saMbaMdhamAM prazna pUche cha- (ta samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNe joei) pahelI mAvRtti pratita thAya tyAre zrI suryaprajJapti sUtra: Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 mintment sUryaprajJaptisUtre samaye-prathamAvRttipravartanasamaye sUryaH kena nakSatreNa yunakti-kena nakSatreNa saha yogamupAgataH san tAM vArSikI prathamAmAvRttiM pravartayatIti gautamasya praznaH, atra Namiti vAkyAlaGkAre jJeyam / tato bhagavAnuttarayati-'tA pUse NaM' tAvat puSyeNa / tAvaditi prAgvat puSyeNapuSyanakSatreNa saha yogamupAgataH sana tAM prathamAmAvRttiM yunakti-tAmAvRttiM pravartayatItyevaM sAmAnyamuttaraM datvA punastasya kSetravibhAgaM darzayati-'pUsassa egaNavIsaM muhuttA tettAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhattassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA tettIsaM cuNiyAbhAgA sesA' puSyasya ekonaviMzatirmuhUrtA stricatvAriMzacca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA trayastriMzaccUrNikAbhAgAH zeSAH punarasyaiva vizeSaNamAcaSTate-puSyanakSatrasyaikonaviMzati muhartAH, ekasya ca muhUrttasya trayastriMzad' dvApaSTibhAgAH, ekaM ca dvApaSTibhAga saptapaSTidhA chitvA-saptaSaSTayA vibhajya tasya satkAstrayastriMzaccUrNikA bhAgAH zeSAH-19 / / / xes ityetAvati zeSe sati sUryaH prathamAM vArSikImAvRttiM pUrayatIti bhAvaH / kathametadavasIyata caNaM sUre ke NaM Nakkhatte NaM joei) prathama AvRtti pravartita hote samaya sUrya kona nakSatra ke sAtha yoga yukta hokara usa varSAkAla bhAvinI prathama AvRtti ko pravartita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA pUse NaM) usa samaya sUrya puSyanakSatra ke sAtha yoga karake usa pahalI AvRtti ko pravartita karatA hai| isa prakAra sAmAnya rUpa se uttara dekara phira isake kSetra vibhAga ke kathana pUrvaka kahate haiM-(pUsassa egUNavIsaM muhattA tetAlIsaM ca bAvaTTibhAgA muhattassa bAvahibhAgaM ca sattahihA chettA tettIsaM cuNiyA bhAgA sesA) puSyanakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga, tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTha bhAga karake usakA tetIsa cUrNikAbhAga-19 / / itanA pramANa zeSa rahane para sUrya pahalI varSAkAla bhAvinI AvRtti ko pUrNa karatA hai| yaha kisa prakAra hotA hai ? :so dikhalAte haiM-yahAM para trairAzika gaNita kiyA jAtA hai jo isa prakAra se haiM-paMca varSAtmaka eka yuga meM dasa ayana hote haiM, sUrya kayA nakSatranI sAthe meMga yukta thaIne e varSAkAla bhAvinA pahelI AvRttine pravRrtita kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrIbhagavAn kahe (tA pUseNaM) se sabhaye sUrya puSya nakSatranI sAthai yo purIne se paDalI mAttine pravatita kare che. A pramANe sAmAnya paNuthI uttara ApIne pharIthI tenA kSetravibhAganA Ythana pU4 4 cha.- (pUsarasa egUNavIsa muhuttA tetAlIsa ca vAvadvibhAgA muhuttassa bAvaddhi bhAgaM ca sattadrihA chettA tettIsa cuNNiyA bhAgA sesA) puSya nakSatranA mAtrIsa muta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tetAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne tenA tetrIsa cUrNikA bhAga 15heMdare ATaluM pramANu zeSa rahe tyAre sUrya pahelI varSAkAlabhAvinI AvRttine pUrNa kare che. A kevI rIte thAya che? te batAve che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam ___ 581 ceducyate-atra khalu trairAzikagaNitapravartanaM pravartate yathA-ekasmin paJcavarSAtmake yuge daza ayanAni bhavanti, teSu paJca varSAkAlodbhavAni-dakSiNAyanagatirUpAtmakAni bhavanti, paJca ca haimantAni ayanAni-hemanta kAlodbhavAni-uttarAyaNagatirUpAtmakAni ayanAni-AvartanAni bhavantIti ekasmin samvatsare dve ayane bhavataH, kintu sUryanakSatraparyAyastu eka eva bhavati, tena pazcavarSAtmake yuge sUryanakSatraparyAyAH paJcaiva bhaveyustenAtrAnupAto yathA-yadidazabhirayanaiH paJcasUryanakSatraparyAyAstadA ekena ayanena kiM syAditi rAzitrayasya sthApanA yathA--x= atrAntyena rAzinA ekakarUpeNa madhyamo-rAziH paJcakarUpo guNito jAtaH paJcaiva, ekena guNito rAzistathaiva tiSThatIti niyamAt / tato dazabhirhatAH paJca jAtamarddhamiti / athAtra saptapaSTirUpo nakSatraparyAyaH khalu triMzadadhikAni aSTAdazazatAni bhavanti unameM pAMca ayana varSAkAla meM hote haiN| ve dakSiNAyanagati rUpa haiN| pAMca ayana uttarAyaNa rUpa hote haiM ve hemaMta kAla meM hote haiM / eka saMvatsara meM do ayana hote haiM / paraMtu sUryanakSatraparyAya eka hI hotA hai| ataH pAMca varSa pramANavAle yuga meM sUrya nakSatraparyAya pAMca hI hote haiM, ataH yahAM para isa prakAra anupAta kiyA jAtA hai-jo dasa ayanoM se pAMca sUryanakSatraparyAya hote haiM to eka ayana ke kitane paryAya ho sakate haiM ? isake liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai, jaise kI---22: yahAM para antya kI rAzi jo eka hai usase madhya ko rAzi pAMca ko guNA kare guNA karane se pAMca hI hotA hai| kAraNa kI eka se guNita usI prakAra rahatA hai, aisA niyama pahale kahA hI hai| tatpazcAt usakA dasa se bhAga kare bhAga karane se pAMca ardhabhAga hote haiN| aba yahAM para saDasaTha rUpa nakSatraparyAya aThAraha so tIsa 1830 hote haiN| ahIMyAM gaurAzika gaNita karavAmAM Ave che. je A pramANe che. pAMca varSa pramANunA eka yugamAM dasa ayana thAya che. temAM pAMca ayana varSAkALamAM thAya che. te dakSiNAyana gati. rUpa hoya che. pAMca ayana uttarAyaNarUpa hoya che. te hemaMtaRtumAM Ave che. eka saMvatsaramAM be ayano hoya che. paraMtu sUryanakSatraparyAya ekaja hoya che, tethI pAMca varSa pramANunA yugamAM sUryanakSatraparyAya pAMcaja hoya che. tethI ahIMyAM A rIte anupAta karavAmAM Ave che. jo dasa ayanamAM pAMca sUryanakSatraparyAya thAya te eka ayanamAM keTalA paryAya yaza ? ma bhATe RNa zinI sthApanA 42vAmA Ava cha. bhaDe-+1=101 ahIMyAM ayananI rAzI je eka che tenAthI madhyanI rAzI pAMcane guNAkAra karavA guNAkAra karavAthI pAMcaja rahe che. kAraNake ekathI guNela eja pramANe rahe che. e niyama pahelA kahyo ja che. te pachI tene dasathI bhAga karavAthI pAMca ardhA bhAga thAya che. have ahI saDasaTharUpa nakSatraparyAya aDhArasetrIsa 183yA thAya che. ahIM zatabhiSA vigere nakSatra zrI suryaprajJapti sUtra: Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 sUryaprajJaptisUtre -1830 atrahi SaT nakSatrANi zatabhiSaka prabhRtIni arddhakSetratvAt arddhanakSatrANi, tatasteSAM madhye pratyekaM sA strayastriMzat saptaSaSTibhAgA bhavanti, ataste sA strayastriMzat Saimi guNyante-(333)x6x6-67X3,=201 atra prathamaM savarNanArtha trayastriMzat dvAbhyAM saMguNya ekaM ca tatra kSiptvA jAtaM saptapaSTe rbhAgadvayaM, tato dvAbhyAmapavartitAH SaT jAtAstrayaH, tatazca saptaSaSTistribhi guNyante jAte dve zate ekottare 201 / tataH SaT nakSatrANi uttarAbhAdrapadAdIni dvayarddhakSetrANi tatasteSAM madhye pratyekasya mAnamekaM zataM saptaSaSTibhAgAnAm / ekasya ca saptapaSTibhAgasyAr3a , arthAt ('3) etat pabhirguNyante / atra saptaSaSTibhAgastu antarhito jJAtavyo bhavati, tenaitat (100+) paibhiguNyante, tatra prathama savarNanArtha zataM dvAbhyAM saMguNya tatraikaM prakSipya jAte dve zate ekottare bhAgadvayasya-100+ =34 ' tatazcedaM SabhirguNyate, guNanArtha nyAsaH 2034 6=2014 3=603 jAtAni yahAM para zatabhiSaka Adi cha nakSatra ardhakSetra vAle hone se ardhanakSatra kahe haiN| tadanantara unameM pratyeka kA saDasaThiyA sADe tetIsa bhAga kahe haiM / ataH una sADe tetIsa ko chaha se guNA kare (333)+6=+6=6743=201 yahAM para pahale tetIsa ko do se guNA karake usameM eka kA prakSepa kare prakSepa karane se saDasaThiyA do bhAga huvA usako do se apavartita kare to tIna hote hai, tatpazcAt saDasaTha ko tIna se guNA kare guNA karane se do so eka hotA hai 201 / tatpazcAt uttarAbhAdrapadAdi chaha nakSatra vyarddha kSetravAle hai, una pratyeka kA mAna sausaThiyA eka so tathA saDasaThiyA bhAga kA AdhA cha arthAt 100+ itanA hotA hai| inako cha se guNA kare / yahAM saDasaThiyA bhAga ko antargata samajha leM / ataH (100+3) isa saMkhyA ko chaha se guNA kare unameM prathama so ko do se guNA karake unameM eka prakSipta kare to do so eka hote haiM do bhAga kA-1004-2015 tatpazcAt isako cha se guNA ardhakSetravALA hevAthI ardhanakSatra kahyA che. teo darekanA saDasaThiyA sADItetrIsa bhAga hasa che. tethI me sAtatrIsanA chathI gue|4|2 423 // (333)+F+6=17+3=201 mahI pahalA tetrIsane bethI guNAkAra kare temAM ekane umere umeravAthI saDasaThiyA be bhAga thAya che. tene bethI apavartita karavAthI traNa thAya che. te pachI saDasaThane traNathI guNAkAra karo guNAkAra karavAthI baso eka thAya che. 201aa te pachI uttarAbhAdrapadA vigere che nakSatra kayardhakSetravALA che te darekanuM pramANa saDasaThiyA eka 21 tathA saDasaThiyA sAnu madhu 1 arthAt 100+3 mAthAya che. mAno chathI gusa2 42vI mI saDasaThiyA bhAgane antargata samajI le, tethI 100 A saMkhyAne chathI guNAkAra karavo AmAM pahelAM tenI saMkhyAne bethI guNAkAra kara bethI guNAkAra karIne temAM me bherava ta yaso 4 thAya che. me lAnA 1003-2014' =23 ta 5chI mAnA 1 200+1 zrI suryaprajJapti sUtra: Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaM prAbhRtam 583 201 vyuttarANi SaTzatAni prathamatra harasthitAbhyAM dvAbhyAM SaT apavartitA jAtAstrayastato bhUyastribhirekottaraM zatadvayaM guNitaM, tato jAtAni tryuttarANi SaT zatAni - 603, avaziSTAni ca paJcadaza nakSatrANi samakSetrANi triMzanmuharttAtmakAni santi, tena teSAM madhye pratyekaM paripUrNa saptaSaSTibhAgAH, ataeva saptaSaSTiH paJcadazabhirguNyate 6715 = 1005 jAtaM paJcottaraM sahasram | abhijinakSatraM tu samAhRtasvarUpaM sarvAdyamasti, tasya ca saptapaSTibhAgA ekaviMzatiH 21 sameSAM meteSAM yogo yathA - 201+603+1005+21 - 1830 jAtAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAni saptaSaSTibhAgAnAm / eSa paripUrNaH saptaSaSTibhAgAtmako nakSatraparyAyaH / etasyArde navazatAni paJcadazottarANi - 915 / ebhyo'bhijitaH sambandhinI ekaviMzatiH H zuddhAH 915-21=894 zeSAstiSThanti aSTauzatAni caturnavatyadhikAni / ete kare guNA karane ke liye aMkanyAsa x 6 = 201 X 3=603 chaha so tIna hotA hai / prathama yahAM para harasthAna meM rahA huA do se cha kA apavartanA kare apavartana karane se tIna hote haiM / tatpazcAt tIna se dosau eka ko guNA kare ataH chaha sau tIna hote haiM / tathA paMdraha nakSatra avaziSTa rahatA hai jo samakSetra vAle evaM tIsa muhUrta pramANa ke hote haiM / ataH una pratyeka kA sabasaTha bhAga hotA hai / ataH saDasaTha ko paMdraha se guNA kare 67 X 15=1005 guNA karane se eka hajAra pAMca hote haiM / abhijit nakSatra samAhRta svarUpa vAlA saba se adhovarti rahatA hai, usa kA saDasaThiyA bhAga ikkIsa hote haiM / ina saba kA yoga - 201 + 03 + 1005+21=1830 | isa prakAra assaThiyA aThAraha sau tIsa hote haiM / yaha sar3asaTha bhAgAtmaka paripUrNa nakSatraparyAya hotA hai / isakA ardhA karane se navaso paMdraha 915 hotA hai / inameM se abhijit saMbaMdhI ikkIsa ko zodhitakare 915 - 21 - 894 zodhita karane se pazcAt AThaso corANave bacate haiN| inako saDasaTa se vibhAjita kare chathI guNAkAra karavA guNAkAra karavA mATe kanyAsa 1+t=201+3=03 chasAtraNa thAya che. pahelAM ahIM harasthAnamAM rahela bethI chanuM apavana karavuM. pavana karavAthI traNa thAya che. te pachI traNathI khase ekanA guNAkAra karavA tethI chaseAtraNa thAya che. tathA paMdara nakSatra khAkI rahe che. je samakSetravALA ane trIsa muhUta pramANavALA heAya che. tethI temAM darekanA saDasaDa bhAga thAya che. tethI saDasaThane paMdarathI guNAkAra karavA 67+15=1005 guNAkAra karavAthI ekahajAra pAMca thAya che. abhijIt nakSetra samAta svarUpavALuM ane sauthI nIce rahe che. tenA saDasiyA bhAga ekavIsa thAya che. A badhAnA saravALA 201+603+100521=1830 A pramANe saDasaDiyA aDhArasA trIsa thAya che. A rIte saDasaTha bhAgAtmaka paripUrNa nakSatraparyAya thAya che. AnA ardhA karavAthI navasA 542 91pA thAya che, AmAMthI abhijIta saMbaMdhI ekavIsanu zeAdhana karavuM. 915-21 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtra samaSaSTayA vibhAjyA:- 13+ labdhAstrayodaza, zeSASThinti trayoviMzatiH / trayodazabhizca punarvasvantAni nakSatrANi zuddhAni / ye ca zeSA stiSThanti trayoviMzatirbhAgA ste ca muhartakaraNArtha triMzatA guNyante 23430690 jAtAni SaTzatAni navatyadhikAni, ete'pi saptaSaSTayA hiyante yathA--10+ labdhA dazamuhartAH, zeSA stiSThanti viMzatiH, seyaM viMzati SiSTibhAgakaraNArtha dvASaSTayA guNyate, 20462=1240 jAtAni catvAriMzadadhikAni dvAdazazatAni, eteSAM punaH saptapaTayA bhAgo hiyate-17 + atra labdhA aSTAdaza dvApaSTibhAgAH, zeSA stiSThanti catu striMzad dvASaSTibhAgasya saptaSaSTibhAgAH, sarveSAM samAhAreNa sthApanA ythaa-10| ata upapadyate-puSyanakSatrasya dazasu muharteSu gateSu ekasya ca muhUtrtasya aSTAdazasu dvASaSTibhAgeSu ca gate punarekasya dvApaSTibhAgasya catustriMzati saptaSaSTibhAgeSu ca gateSu / tatazca puSyanakSatrasya samakSetratvAt tat pramANaM triMzanmuhUrtA bhavanti, 13+ bhAga karane se teraha labdha hote haiM evaM teisa zeSa rahatA hai / unameM se teraha se punavasu paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM, tathA jo zeSa rahatA hai te isa bhAga usako muharta karane ke liye tIsase guNAkare 23+30690 to chaso navve hote haiN| inakA saDasaTha se bhAgakare 10+: bhAga karane se dasa muhUrta labdha hote haiM, tathA vIsa zeSa bacatA hai / isa vIsakA bAsaTha bhAga karane ke liye usako bAsaTha se guNA kare 20+6=1240 guNA karane se bAraha sau cAlIsa hote haiM inakA saDasaTha se bhAgakare 781+ saDasaTha se bhAga karane se bAsaThiyA aThAraha bhAga labdha hotA hai, tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cotIsa bhAga zeSa rahatA hai sabako ikaTThA karake sthApanA isa prakAra se hai-10 +isa se yaha jJAta hotA hai ki puSya nakSatrakA dasa muhUrta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA aThAraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cotIsa bhAga samApta hone para puSya nakSatra samakSetravAlA 894 dhita karavAthI pachIthI AThaso carANuM vadhe che. Ane saDasaThathI bhAga kare = 33 bhAga karavAthI tera labdha thAya che. ane tevIsa zeSa rahe che. temAMthI terathI punarvasu paryAnA nakSatra zuddha thAya che. tathA je zeSa rahe che. tevIsa bhAga tenA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra karavA 2330=90 guNAkAra karavAthI cha nevuM thAya che. Ane saDasaThadhI bhAga kara "=1024 bhAga karavAthI dasa muhUrta labdha thAya che. tathA vIsa zeSa vadhe che. A visanA bAsaTha bhAga karavA mATe teno bAsaThathI guNAkAra kara 20+2=1240 guNAkAra karavAthI bArase cAlIsa thAya che. Ane saDasaThathI bhAga kare 124deg=+24 saDasaThathI bhAga karavAthI bAsathiA aDhAra bhAga labdha thAya che. tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA cetrIsabhAga zeSa vadhe che. badhAnI eka sAthe sthApanA A pramANe che, 1phAra AnAthI ema jaNAya che ke puSya nakSatranA dasa muhUrta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam ata stebhya eteSAM zodhanena parizeSapramANaM bhavet tatra zodhanakramaH-pUrvapratipAdita sacchedakAGkakramayogaviyogakrameNa vidhAtavyo yathA-30-(10 )=(19 .....) atra prathamaM triMzadbhyo daza zuddhA jAtA viMzatiH 20 ebhya ekaM gRhItaM jAtA ekonaviMzatiH-19 ekakaM ca dvApaSTibhAgakaraNArtha dvASaSTayA guNyate, guNite ca jAtA saiva dvASaSTiH-62 ebhyo'STAdaza zuddhA 62-1844 jAtA zcatuzcatvAriMzat, asmAdapi ekakaM gRhItaM jAtA tricatvAriMzada dvApaSTibhAgAH tadapyekakaM saptapaSTibhAgakaraNArtha saptaSaSTayA guNyate jAtA saptapaSTireva 67 punarebhya zcatustriMzat zoddhayate 67-34=33 jAtA dvASaSTibhAgasya trayastriMzat saptapaSTibhAgA-iti zodhanakramaH, ata AgataM puSyasyaikonaviMzato muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzad' dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMhone se usakA pramANa tIsa muhUrta kA hai / ataH unameM se inakA zodhana karane se zeSa pramANa rahatA hai| unakA zodhanakrama pUrvapratipAdita saccheda aMka kA krama viyoga ke krama se karaleveM jaise ki-30-(10 +ts=(19 / 3 / yahAM para prathama tIsa meM se dasako zodhita kiyA ataH vIsa rahA isa meM se eka liyA ataH unnIsa hotA hai 19 / eka kA bAsaTha bhAga karane ke liye bAsaTha se guNA kare guNA karane se vaisA hI bAsaTha rahatA hai-62 inameM se aThAraha ko zodhita kare 62-18-44 to cumAlIsa hote haiN| isa meM se bhI eka lelai to bAsaThiyA tayAlIsa hote haiMusa eka kA saDasaTha bhAga karane ke liye saDasaTha se guNA kare to sar3asaTha hI hote haiM 67 / inameM se cotIsako zodhita kare 67-34-33 to bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga hote haiM yaha zodhanaka krama hai| isase isa prakAra samajhA jAtA hai ki puSya nakSatrakA tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA aDhAra bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA citrIsabhAga samApta thAya tyAre puSya nakSatra samakSetravALuM hovAthI tenuM pramANa trIsa muhUrtanuM che. tethI temAMthI AnuM sevana karavAthI zeSa pramANa rahe che. tene dhana prakAra pahelAM pratipAdana karela sacheda aMkanA krama viganA kramathI karI levo jemake-30 - ( 1 2 =19uMdara ahIM pahelAM trIsamAMthI dasane zodhita karyA tethI vIsa rahyA temAMthI eka levAthI ogaNIsa thAya che. ekanA bAsaTha bhAga karavA mATe bAsaThathI guNAkAra kare guNAkAra karavAthI eja pramANe bAsaTha ja rahe che. 62 AmAMthI aDhArane zodhita karavA 62-18=44 te cuMmAlIsa rahe che. AmAMthI paNa eka levAmAM Ave te bAsaThiyA teMtAlIsa thAya che. huM e ekanA saDasaTha bhAga karavA mATe saDasaDathI guNAkAra kare to paNa saDasaThaja rahe che. 67 AmAMthI trIsanuM zedhana karavuM. 67-34 =33 zodhita karavAthI bAsAi eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAga rahe che. A zAdhanakane krama che. AnAthI e samajavAmAM Ave che ke puSya nakSatranA ogaNIsa muhUrta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 sUryaprajJaptisUtre zati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu satsu ca prathamA zrAvaNamAsabhAvinI AvRttiH pravartata iti / / atha dvitIya zrAvaNamAsabhAvyAvRttiviSayakaM praznasUtramAha-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM doccaM vAsikkiM AuTiM caMde keNaM NakkhattaNa joei ?' tAvada eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM dvitIyAM vArSikImAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ? ||-taavditi prAgvat eteSAMpUrvoditAnAM paJcAnAM samvatsarANAM madhye dvitIyAM vArSikI-varSAkAlodabhavAM-zrAvaNamAsabhAvinI dvitIyAmAvRtti-dakSiNAyanagatirUpAM pravRtti-sUryasya dvitIya dakSiNAyanagati pravRttAvityarthaH, candraH kena nakSatreNa yunakti-kena nakSatreNa saha pravartamAno bhavatIti kathaya bhagavanniti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA saMThANAhiM' tAvat sNsthaanH|| atra saMsthAnazabdasya prasiddhiH pravacanAdau mRgazirasi dRzyate, tena saMsthAnAbhiH-mRgazirobhiH, mRgaziro nakSatreNa yukta zcandro dvitIyAM zrAvaNamAsabhAvinI sUryasya dakSiNAyanagatirUpAmAvRtti unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlosa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga zeSa rahane para prathama zravaNa mAsa bhAvinI AvRtti pravartita hotI hai| aba zrAvaNa mAsabhAvinI dUsarI AvRtti ke saMbaMdha meM prazna sUtra kahate haiM(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM docca vAsikkiM AuTiM caMde keNaM Nakkha teNaM joei) ye pUrvakathita pAMca saMvatsaro meM dakSiNAyana gati rUpa zrAvaNa mAsabhAvinI varSAkAla kI dakSiNAyana gati rUpa zrAvaNa mAsabhAvinI varSAkAla kI sUrya kI dUsarI AvRtti meM caMdra kauna se nakSatra ke sAtha pravRtta hokara ke rahatA hai ? so he bhagavana Apa kahiye isaprakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakarake uttara meM zrIbhagavAna kahate hai-(tA saMThANAhiM) yahAM saMsthAna zabda kI prasiddhi pravacanAdi meM mRgazirA nakSatra meM dikhatI hai, ataH, saMThANa se aisA uttara bhagavAna ne saMkSepa se kahA hai, mRgazira nakSatra tIna tArA vAlA hone se sUtra tathA eka muhurtanA bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAga zeSa rahe tyAre zrAvaNamAsa bhAvinI pahelI varSAkAlanI AvRtti pravartita thAya che. have zrAvaNamAsa bhAvinI bIjI AvRttinA saMbaMdhamAM prazna sUtra kahevAmAM Ave che. (tA eesi NaM paMcaNha saMvaccharANaM docca vAsikkiM Audi caMde keNaM khatteNaM joei) yA pahelAM kahevAmAM Avela pAMca saMvatsaramAM dakSiNAyanagatirU5 zrAvaNamAsa bhAvinI vaSakAlanI sUryanI bIjI AvRttimAM caMdra kayA nakSatranI sAthe pravRtta thaIne rahe che ? te he bhagavad Apa kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe che. -(tA saMThANAhi) sasthAna 54nI prasiddhi prayanAhimA bhRgazi nakSamA hepAya che. tethI (saMsthAnathI) A pramANene uttara zrIbhagavAne saMkSepathI kahela che. mRgazirA nakSatra traNa tArAvALuM hovAthI sUtramAM bahuvacanane nirdeza karela che. tethI mRgazirA zrIsuryaprati sUtra : 2 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 587 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam pravartayatIti sAmAnyamuttaraM datvA punastasyaiva mRgazironakSatrasya muhUrtavibhAgaM darzayati-'saMThANA NaM ekArasamuhutte unatAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA teppaNNaM cuNiyA bhAgA sesA' saMsthAnAnA mekAdaza muhUrttA Una catvAriMzacca dvApaSTibhAgA muhartasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA tripazcAzaccUrNikA bhAgAH zeSAH / atra saMsthAnazabdasya bahuvacanatve kAraNaM pratipAditam, tena saMsthAnAnAM saMsthAnasya-mRgaziro nakSatrasya tasmin samaye ekAdazamuhUrtAH, ekasya ca muhUtrtasya ekonacatvAriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya tripaJcAzata saptaSaSTibhAgA cUrNikAbhAgAH zeSAH, arthAt 11 // 16. dvitIyAvRttipravartamAnasamaye candrayuktasya mRgazirA nakSatrasya etAvanto bhAgAH zeSA bhavantItyarthaH / kathametadavasIyata iti cedatra yuktirucyate-iha yA zrAvaNamAsabhAvinI dvitIyA AvRttiH kathyate sA tu pUrvadarzitakramagaNanayA samaSTita stRtIyA AvRttirasti meM bahuvacana kahA hai / ataH mRgazaranakSatra se yukta caMdra zrAvaNa mAsa bhAvinI dakSiNAyana gati rUpa sUrya kI dUsarI AvRtti ko pravartita karatA hai| isa prakAra sAmAnyatayA uttara kaha karake punaH usI mRgazirA nakSatra kA muhate vibhAga dikhalAte haiM-(saMThANANaM ekArasamuhutte UnatAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaDhihA chettA tepaNNaM cuNiyAbhAgA sesA) saMsthAna zabda kA bahuvacana viSayaka kAraNa kaha diyA hai / mRgazirA nakSatra kA usa samaya gyArahamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unacAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tirapana cUrNikA bhAga zeSa rahe arthAt 11 / 3 / sUrya kI dUsarI AvRtti pravRtta hone para caMdra ke sAtha yoga yukta mRgarAzirA nakSatra kA itanA bhAga zeSa rahatA hai / yaha kisa prakAra se hotA hai? so usa viSaya meM yukti pradarzita karate haiM-yahAM para jo zrAvaNamAsa bhAvinI dUsarI AvRtti kahI jAtI hai usa ko pUrvapradarzita krama se ginane nakSatrathI yukta caMdra zrAvaNamAsabhAvinI dakSiNAyana gatirUpa sUryanI bIjI AvRttine pravartita kare che. A rIte sAmAnya prakArathI uttara ApIne pharIthI e mRgazirA nakSatranA muhUrta vimA matAve cha.-(saMThANANaM ekkArasamuhutte unatAlIsa ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvi. bhAgaM ca sattadvihA chettA tepaNNaM cuNNiyA bhAgA sesA) sayAna zahanA maDakyana prayoganu kAraNa kahI dIdhela che. te samaye mRgazirA nakSatranA agIyAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ogaNacAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA trepana cUNikA bhAga zeSa rahe arthAt 114 sUryanI bIjI AvRtti pravRtta thAya tyAre caMdranI sAthe rahela mRgazirA nakSatrane ATale bhAga zeSa rahe che. A kevI rIte thAya che? te bAbatamAM yukti batAve che. ahIM je zrAvaNamAsabhAvinI bIjI AvRtti kahevAya che tene pahelA batAvela kramathI gaNutri karavAthI samagratAthI trIjI AvRttI thAya che. tethI AvRttinA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre ata AvRttisthAne triko dhriyate, sa ca trikaH pUrvapratipAditagAthoktyA rUpono vidheyaH 3-1=2 jAte dve, AbhyAM prAk pratipAdito dhruvarAziH (573 ) tri saptatyadhikAni paJcazatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya SaT triMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaT saptaSaSTibhAgA ityevaM pramANo guNanIya iti (573 / 16x2= (114667) jAtAni SaT catvAriMzadadhikAni ekAdazazatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya satkAH dvAsaptati piSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya satkAH dvAdaza saptaSaSTibhAgAzceti tata ebhyo muhUrtAnA maSTabhiH zatai rekonaviMzatyadhikairekasya ca muhUrtasya caturvizatyA dvApaSTibhAgairekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTpaSTayA saptapaSTibhAga (819 / / ) rebhirekaH paripUrNI nakSatraparyAyaH zuddho yadA zodhanakakrameNa yathAsthitaM sthApyate (1146 / / )-819 / 3 / 327 / 1 / / . pazcAt sthitAni saptaviMzatyadhikAni trINizatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya saptacatvAriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca se samaSTi se tIsarI AvRtti hotI hai / ataH AvRtti ke sthAna para tIna kA aMka rakkhe usa tIna ko pUrvakathita prakAra se rUpona kare 3-2 to do hotA hai isase pUrva pratipAdita dhruvarAzI (573 / 72 pAMca so tihattara muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga itanA pramANa kA guNAkare (573 / 3 / / +2=(11463ts) guNA karane se gyArahaso chiyAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA bahattara bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAraha bhAga hote haiM / ina muhUrta saMkhyA meM se AThaso unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaThabhAga se (819 / / +6s) eka paripUrNa nakSatra paryAya zuddha hotA hai| usako zodhanaka ke kramAnusAra yathAsvarUpa aMka saMkhyA rakha kara dikhalAte haiN-(1146||+s)-819||...) isa sthAna para traNano AMka rAkhI e traNane pahelAM kahela prakArathI rUpana karavA 3-1=2 rUpana karavAthI be thAya che. AthI pahelA pratipAdana karela dhruvarAzI (573 20 pAMcase tetera muhUrta tathA eka muhurtAnA bAsaThiyA chatrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka manA sasa841 chaAn eet pramANa zu42 423 (573 4 2=(1146 // 1-1 guNAkAra karavAthI agIyAra hajAra heMtAlI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAThiyA tera bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAra bhAga thAya che. A muha saMkhyAmAMthI ATha ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA vIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAgathI (81924 ) eka paripUrNa nakSatra paryAya zuddha thAya che. tene dhananA kamathI yathAsthAna aMka saMkhyA rAkhIne batAve -(1149113 / 12)-(818|3|6+ch) 24 pramANe zAdhana 42vAthI pachI se| 24. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtama dvApaSTibhAgasya trayodaza saptapaSTibhAgAH / ataH punaretebhyo'bhijidAdIni rohiNikA paryantAni nakSatrANAM zodhanakAni-tribhimuhUrtazatai nayottaraiH-309 ekasya ca muhUrtasya catuviMzatyA dvApaSTibhAgaiH / ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaT SaSTayA saptaSaSTibhAgai nakSatrANAM zodhanakAni zuddhAni bhavantIti shoddhyte-(327||3||23)-(309||)=18(A ) 'tesu ceva Navottaresu rohiNiyA' teSu caiva navottareSu rohiNikA, ityAdi prAgukta vacanAditi pazcAt sthitA aSTAdazamuhartAH, ekasya ca muhUrtasya dvAviMzati SaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya caturdaza sptssssttibhaagaaH| ebhyo mRgazirA na zuddhayati, ata AgataM vartamAnakAlikaM mRgazirAnakSatrameva / tacca samakSetramiti tanmAnaM triMzanmuhartA stena triMzatA etacchoddhayam-30-(18 )=(11 / 3 / 10) ata AgataM mRgazirA nakSatram ekAprakAra zodhana karane se pazcAt tIna so satAvIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teraha bhAga rahatA hai| ataH inameM se abhijita se lekara rohiNI paryanta ke nakSatroM ke zodhanaka ko tInasonava 309 muhartA tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAgoM se zodhita kare jaise ki-(32711 )-309 / / =(18 ) (tisu ceva navottaresu rohiNiyA) ina navottara se rohiNi Adi ko zodhita kare ityAdi prAkAra se prAka kathita vacanAnusAra isa prakAra zodhana karane ke pazcAt aThAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA caudaha bhAga zeSa rahatA hai / isa se mRgazirA nakSatra zuddha nahIM hotA hai ataH vartamAna kAlika mRgazirA nakSatra hI AtA hai| vaha nakSatra samakSetra vAlA hai, ataH usakA mAna tIsa muharta pramANa kA hai ataH tIsase usako zodhitakare-30-(18 +)=11 / ) satyAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tera bhAga rahe che, tethI AmAMthI abhijItathI laIne rohiNI parvatanA nakSatronA zodhanakane traNa nave 309 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA covIsa bhAga 23 tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAgethI rodhita karavA. jema ke (327 / 4 / 13+17)-(308 / 33 / )=(18 / 33 / 11 / 97) (tisuceva navottaresu rohiNiyA) yA traNase navathI rahiNI vigerene zodhita karavA. vigere prakArathI pahelA kahevAmAM Avela vacana pramANe A rIte zodhana karyA pachI aDhAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA bAvIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaMThiyA cauda bhAga zeSa rahe che, AnAthI mRgazirA nakSatra zuddha thatuM nathI, tethI vartamAnakALamAM mRgazirA nakSatra ja Ave che. te nakSatra samakSetravALuM che, tethI tenuM mAna trIsa muhUrta pramANunuM che, tethI trIsamAMthI Ane zrIsuryapratisUtra : 2 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 sUryaprajJaptisUtra dazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekonacatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya tripaJcAzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu dvitIyAM zrAvaNamAsabhAvinI mAvRti-dakSiNAyanagatirUpAM pravRti pravattayati sUrya iti mUloktam-'saMThANA NaM ekArasamuhatte unatAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA teppaNNaM cuNNiyA bhAgA sesA' iti / atha samprati-sUrya nakSatraviSayakaM praznasUtraM nirvacanasUtraM kathayati-taM samayaM sUre keNaM NakkhatteNaM jaei ?' tasmin samaye sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? ||-tsmin samaye-dvitIyAvRttipravartanavelAyAM-dvitIya vArSikagatikAle sUryaH kena nakSatreNa saha yogamupAgataH san tAM dvitIyAM vArSikI mAvRttiM pravarttayatIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA pUseNaM' tAvat puSyeNa / tAvaditi prAgvata, dvitIyAvRttipravartanavelAyAM sUryaH puSyanakSatreNa saha yukto isa prakAra zodhana karane se yaha phalina huvA kI mRgazirA nakSatra kA gyAraha muharta tathA eka muhUta kA bAsaThiyA unacAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tirapana bhAga zeSa rahane para sUrya dakSiNAyana gati rUpa zrAvaNa mAsa bhAvinI dUsarI AvRtti ko pravartita karatA hai / mUla meM bhI kahA hai-(saMThANANaM ekkArasamuhatta unatAlIsaM ca bAsahibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA tepaNNaM cuNiyA bhAgA sesA' iti / ___ aba sUrya nakSatra viSayaka praznottara rUpa mUtra kahate haiM-(taM samayaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) dUsarI AvRtti ke pravRttikAla meM arthAt varSAkAla saMbandhI dUsarI AvRtti ke gati kAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha yoga prApta karake usa dUsarI varSAkAla kI AvRttiko pravartita karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA pUse Na) dUsarI AvRtti pravartana kAla meM sUrya puSya nakSatra ke sAtha yoga yukta rahatA hai| isa zodhita 4211. 30-(18|13|34+dch)=(113353+) mA pramANe zAdhana 42vAthI se phalita thAya che ke-mRgazirA nakSatranA agIyAra muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA egaNacAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA trepana bhAga zeSa rahe tyAre sUrya dakSiNAyana gatirUpa zrAvaNamAsa bhAvinI bIjI AvRttine pravartita kare che. mUlamAM paNa 4thucha-(saMThANANaM ekArasamuhutte unatAlIsa ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvaTuiMbhAgaM ca sattadvihA chettA tepaNNaM cuNiyA bhAgA sesA) iti pe sUrya nakSatra yojanA samayamA praznotta2 35 sUtra cha-(ta samaya sUre keNaM NakkhatteNaM joei) mI AttinA pravata namA arthAt varSA sa5 dhA bhI sA. ttinA gatikALamAM sUrya kyA nakSatranI sAthe ega karIne e bIjI varSAkALa saMbaMdhI AvRttine pravartita kare che? A pramANe zrI gautamasvAmIne praznane sAMbhaLIne tenA uttama zrI bhagavAn 49 cha-(tA pUseNaM) mI sAvRttinA pravartana samayamA sUrya puSya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam bhavatIti sAmAnya muttaraM datvA'pi puna stasyaiva puSyanakSatrasya muhUrttavibhAgaM darzayati-'pUsassa NaM taMceva jaM paDhamayA' puSyasya khalu tathaiva yathA prathamayA / puSyanakSatrasya muhUttevibhAgaM tathaiva jJeyaM yathA prathamayA-prathamayA AvRttyA-prathamavArSikAvRttisamaye yathA muharta vibhAgaH pratipAdita stathaivAtrApi jJeyaH / atra vacanasAmarthyAdidamavadheyam-'pussassa egRNavIsaM muhuttA teyAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTTihA chettA tettIsaM ca cuNNiyA bhAgA sesA" puSyasya ekonaviMzati muhartA stricatvAriMzacca dvApaSTibhAgA muhUtrtasya dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA trayastriMzacca cUrNikAbhAgAH zeSAH // arthAt puSya nakSatrasya (19 / 3 / ) etat tulyeSu muharta zeSeSu dvitIyAM vArSikImAvRttiM pUrayati sUrya ityarthaH / / atropapattirucyate-atra paJcavarSAtmake yuge daza ayanAni bhavanti, teSu paJcavArSikAni ayaprakAra sAmAnya prakAra se uttara kaha kara punaH usa puSya nakSatra kA muhUrta vi bhAga kA kathana karatA hai-(pUsassa gaM taM ceva jaM paDhamayA) puSya nakSatra kA muhUrta vibhAga jaisA pahalI varSA kAlanI AvRtti ke samaya meM muhUrta vibhAga pratipAdita kiyA hai, usI prakAra yahAM para bhI jaanleveN| yahAM para vacanasAmarthya se isa prakAra avadhArita kareM (pUssassa egUNavIsaM muhuttA teyAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA tettIsaM buNNiyAbhAgA sesA) pUSyanakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa cUrNikA bhAga zeSa rahe arthAt puSya nakSatra kA (1933) itanA pramANa muhUrta zeSa rahane para sUrya dUsarI varSAkAla ko AvRtti ko pravartita karatA hai| __ aba isakI upapatti kahI jAtI hai-yahAM para pAMca varSa pramANavAle yuga meM daza ayana hote haiM, unameM pAMca ayana varSAkAla saMbaMdhI evaM pAMca ayana hemanta nakSatranI sAthe bhegA karIne rahe che. A pramANe sAmAnya rIte uttara ApIne pharIthI e puSya nakSatranA muhUta vibhAganu 4thana 42 cha. (pUsarasa NaM ta ceva ja paDhamayA) puNya nakSatranA muhUrta vibhAga viSe je pramANe pahelI varSAkALanI AvRttinA kathana samayamAM muhUrta vibhAganuM pratipAdana karela che, e ja pramANe ahIM paNa samajI levuM. maDI kyana sAmathyathA mA pramANe paa2|| 42vI, (pUrasAssa egUNavIsa muhuttA teyAlIsa ca bAvadvibhAgA muhuttassa, bAvavibhAga ca sattaDhihA chattA tettIsa ca cuNiyA bhAgA sesA) puSya nakSatranA mAgaNIsa bhuta tathA 4 muDUta nA mAsAcyA tAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa cUrNikA bhAga zeSa rahe athata puSya nakSatranA (19hai ,ja)ATalA pramANa muhUrtAdi zeSa rahe tyAre sUrya vaSakALanI bIjI AvRttine pravartAve che. have AnI upapatti batAvavAmAM Ave che-ahIMyAM pAMca varSa pramANuvALA yugamAM zrI suryaprajJapti sUtra: Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S 592 sUryaprajJaptimatre nAni, paJca haimantAnIti, ekasmin samvatsare eka eva sUryanakSatraparyAyo bhavati, ayane ca dve bhavata stena dvAbhyAmayanAbhyAmekaH paryAyo labhyate, tatrottarAyaNaM kurvan sUryaH sarvadA abhijidA nakSatreNa saha yoga mupAgacchati, dakSiNAyanaM ca kurvan puSyanakSatreNa saha yukto bhavati, tasya ca puSya nakSatrasya ekonaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu, ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayastriMzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu satsu (19 ) etattulyeSu zeSeSu satsu dvitIyAmapyAvRtti-dvitIyAM vArSikI mAvRtti pravartayatItyarthaH, tathAcoktamanyatrApi 'abhitarAhi nito Aicco pussa jogamuvagae se / savvA AuTio karei se sAvaNe mAse' // 1 // ityAdi, abhyantarAbhirnIta AdityaH puSya yoga mupAgataH sH| sarvA AvRttIH karoti saH zrAvaNa mAse ||1||-chaayaa abhyantarAbhirdibhinItaH-Abhyantara dikstha maNDalairAkarSitaH, AdityaH-sUryaH puSyakalika hote haiM eka saMvatsara meM eka hI sUryanakSatraparyAya hotA hai, evaM eka saMvatsara meM ayana do hote haiM ataH do ayanoM se eka nakSatraparyAya labhya hotA hai, usameM uttarAyaNa meM sUrya abhijit nakSatra ke sAtha yogayukta rahatA hai, evaM dakSiNAyana meM puSya nakSatra ke sAtha yoga karatA hai / puSya nakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa (19 / 33+7) itanA pramANa zeSa rahane para varSAkAla kI dUsarI AvRtti ko sUrya pravartita karatA hai| anyatra kahA bhI hai| "abhitAhiM nito Aicco pussa jogamuvagae se| savvA AuTTio kareha se sAvaNe mAse" // 1 // ityaadi| abhyaMtara digmaMDala se AkarSita sUrya puSyanakSatra ke sAtha yoga prApta karake dasa ayane thAya che, temAM pAMca ayana varSAkALa saMbaMdhI ane pAMca ayana hemantakALanA hoya che, eka saMvatsaramAM eka ja sUrya nakSatra paryAya hoya che, eka saMvatsaramAM ane hoya che tethI be ayanethI eka nakSatra paryAya labdha thAya che temAM uttarAyaNamAM sUrya abhijIt nakSatranI sAthe vega yukta rahe che, ane dakSiNAyanamAM puSya nakSatranI sAthe bhega prApta kare che. puSya nakSatrane ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA tetrIsa bhAga (1lAI 23 ) ATaluM pramANe zeSa rahe tyAre varSAkALa rAbaMdhI bIjI AvRttine sUrya pravartita kare che, anyatra kahyuM paNa che- abhiMtarAhi nito Aicco pussa jogamupagae se / ___ savvA AuDhio karei so sAvaNe mAse // 1 // tyA AtyaMtara maMDaLathI AkarSita thayela sUrya puSya nakSatranI sAthe pega prApta karIne zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 593 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza'prAbhRtam yogamupAgataH-puSyanakSatreNa saha yoga mupAgataH san saH-prasiddhaH sUryaH sarvA api AvRttI:pazcApi dakSiNAyanapravRttIH zrAvaNe mAse karotItyarthaH // avaikonaviMzatyAdi muhUrtAdikaM kathamupapadyata iti cettadA'trApi pUrvavadeva, atraiva prathamAvRttau pradarzitagaNitakrameNa trairAzikAnupAtena aGkAH sapnutpadyeran, tatrAnupAto yathA yadi dazabhirayanaiH paJca sUrya nakSatraparyAyAlabhyante tadA dvAbhyAM kati ? ityeva matra rAzitrayasya sthApanA yathA-4- 1 atrAntyena rAAzinA dvikarUpeNa madhyamo raziH paJcakarUpo guNito jAto daza 10 / Ayena rAzinA dazakarUpeNa bhaktazca jAta mekaM labdhipramANamiti, athAtra saptaSaSTibhAgarUpo nakSatraparyAyaH (1830) triMzadadhikAni aSTAdazazatAni bhavanti / tatra zatabhiSA prabhRtIni SaT nakSatrANi arddhakSetrANi, tena saptaSapTerardU sAtrayastriMzadbhavanti-5-333 ata ete pamirguNyante, (33 sabhI arthAt dakSiNAyana saMbaMdhI pAMcoM AvRttiyAM zrAvaNamAsa meM pravartita karatA hai| yahAM para unnIsa muhartAdi pramANa kisa prakAra hotA hai ? isake liye kahate haiM-yahAM para bhI pahale prathama AvRtti meM kahe gaye gaNitakrama se trairAzika kI sthApanA karake aMka udabhAvita karaleveM / usakA anupAta isa prakAra se hai-yadi daza ayanoM se pAMca sUrya nakSatra paryAya labhya hote ho to do ayanoM se kitane labhya ho sakate haiM ? isake liye isa prakAra se tIna rAzi kI sthApanA kare jaise ki - 1 yahAM para do rUpa antyarAzi se pAMca rUpa madhya kI rAzikA guNAkare guNA karane se dasa hote haiM / tatpazcAta daza rUpa Adya rAzi se bhAga kare to eka labdha hotA hai| aba saDasaTha bhAga rUpa nakSatra paryAya (1830) aThAraha so tIsa hote haiM, / vahAM zatabhiSA Adi cha nakSatra arddha kSetra vAle haiM ataH saDasaTha kA AdhA sADe tetIsa hote haiN| =333 inako chaha se guNA kare (333)+6 +6-67+201 / isa prakAra doso eka badhI eTale ke dakSiNAyana saMbaMdhI pAMce AvRtti zrAvaNamAsamAM pravartita kare che, ahIMyAM ogaNIsa muhUti pramANa kevI rIte thAya che? te jANavA mATe kahevAmAM Ave che-ahIMyAM paNa agAu pahelI AvRttinA kramamAM kahevAmAM Avela gaNitanA kramathI rAzikanI sthApanA karIne uddabhAvita karI levA. tene anupAta A pramANe che-je dasa ayanothI pAMca sUrya nakSatra paryAya labhya thAya to be ayanothI keTalA paryAya labhya thaI zake ? A jANavA mATe nIce pramANe traNa zazinI sthApanA 42vI bha 3-4+18. mI 2tya rAzi me thI pAMya 35 madhyarAzine guNAkAra kare. guNAkAra karavAthI dasa thAya che. te pachI dasarUpa pahelI rAzIthI tene bhAga kare te eka labdha thAya che. have saDasaTha bhAga rUpe nakSatra paryAya 1830 aDhAra trIsa thAya che. ahIM zatabhiSA vigere cha nakSatro artha kSetravALA che. tethI saDashnaa ardhA sAtatrAsa thAya che. 65=331 mAnI thI shu||4||2 42 // (333)+67 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 sUryaprajJaptisUtre 1)x6:546=67+3=201 jAta mekottaraM zatadvayam / atra guNanakriyA bahudhA pratipAditaiva / tatazcotarAbhAdrapadAdIni SaNNanakSatrANi dvayarddhakSetrANi santi, teSAM pratyekasya mAnamekaM zataM saptaSaSTibhAgAnAm ekasya ca saptaSaSTibhAgasyArddham . arthAt (2013) etattulya masti, asya saralasvarUpaM yathA 100+1=2003-22 saptapaSTibhAgasyAntarhite kRte jAtAni vyuttarANi SaTzatAni // tato'vaziSTAni ca paJcadazanakSatrANi samakSetrANi triMzanmuhUrtAtmakAni santi, atasteSAM madhye pratyekaM paripUrNa saptaSaSTi tulyAni bhavanti / ataH saptaSaSTiH paJcadazabhirguNyante 674 15=1005 jAtAni dazazatAni pazcottarANi / abhijinnakSatraM tu samAhRtasvarUpaM, tasya saptaSaSTibhAgAH ekaviMzatiH 21 // eteSAM sameSAM samasta nakSatraparyAyANAM yogo yathA-201+603+1005+21=1830 jAtAni triMzadadhikAni hotA hai| yahAM para guNanakriyA bahudhA pratipAdita kara hI dI hai / tatpazcAt uttarAbhAdrapadAdi cha nakSatra dvayardhakSetra vAle haiN| una pratyeka kA mAna saDasaThiyA eka so tathA saDasaThiyA eka bhAga kA AdhAra arthAt +I itanA hotA hai / isakA sarala prakAra isa prakAra hai 100-2006 saDasa. ThiyA bhAga ko aMtarhita kare to chaha so tIna hote haiN| tatpazcAt avaziSTa paMdraha nakSatra samakSetravAle hone se tIsa muhUrta pramANavAle hote haiM / ataH unameM pratyeka ko paripUrNa saDasaTha tulya hotA hai / ataH saDasaTha ko paMdraha se guNAkare-67+ 15=1005 guNA karane se eka hajAra evaM pAMca hote haiM abhijit nakSatra samAhRta svarUpavAlA hai / usakA pramANa saDasaThiyA ikkIsa bhAga hai 21 // ina saba nakSatraparyAya kA joDa isa prakAra hai-201+603+1005+21= 1830 saba mila kara saDasaThiyA aThAraha so tIsa hote haiN| yaha paripUrNa +6=17+3=201 2 // pramANa sAye thAya che. mahazupanAyA paDadA pratipAhata rekara te pachI uttarAbhAdrapadAdi cha nakSatraddhayardhavALA che. e darekanuM pramANa saDasayi ekaso 9deg tathA saDasaThiyA eka bhAganA adha 64 arthAt + ATaluM thAya che. Ane sa21 2 2 mamANe . 1001-2003-201 sasaThiyA mAgane satata 52 to chase traNa thAya che. te pachI bAkInA paMdara nakSatra samakSetravALA hovAthI trIsa muhUrta pramANuvALA hoya che. tethI te darekanuM purepurU saDasaTha tulyamAna hoya che. tethI saDasaThane paMdarathI guNAkAra kare. 67+15=105 guNAkAra karavAthI eka hajAra ane pAMca thAya che. abhijIta nakSatra samAhata svarUpavALuM che. tenuM pramANa saDasaThiyA ekavIsa bhAga 2 che, A badhA nakSatra paryAyane saravALe 201603+1005+21=1830 A rIte badhA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam aSTAdazazatAni saptapaSTibhAgAnAm / eSaH paripUrNaH saptaSaSTibhAgAtmako nakSatraparyAyaH / asyArddha 18302=915 paJcadazottarANi navazatAni / ebhyo'bhijinnakSatrasya zodhanakamekaviMzatiH zoddhayA-915-21-894 pazcAt sthitAni caturnavatyadhikAnyaSTau zatAni / eteSAM saptaSaSTibhAgAH kriyante, yathA 13 atra labdhA strayodaza, zeSA stiSThanti trayoviMzatiH saptaSaSTibhAgAH, atra trayodazabhizca punarvasvantAni nakSatrANi zuddhayanti ye ca zeSA strayoviMzatiste ca muhUrtakaraNArtha triMzatA guNanIyA iti guNyante 23430690 jAtAni navatyadhikAni SaTzatAni / punarete saptaSaSTayA hriyante=10+: labdhA daza, zeSA stiSThanti viMzatiH saptapaSTibhAgAnAm / etepAmapi dvApaSTibhAgakaraNAthe dvASaSTayA guNyante 204621240 jAtAni catvAriMzadadhikAni dvAdazazatAni, tAni ca punaH saptapaSTayA hiyante 24 / atra labdhAH aSTAdaza dvApaSTibhAgAnAM, zeSAstiSThanti navakasya saDasaThiyA bhAgAtmaka nakSatraparyAya hai / isakA AdhA 183022915 navaso paMdraha hotA hai| inameM se abhijit nakSatrakA zodhanaka ikosa ko zodhita kare-915-21=894 zodhana karane se pazcAt AThaso corANave rahatA hai / inakA saDasaTha se bhAga kare jaise ki =13 bhAga karane se teraha labdha hote haiM, ataH teraha muhUrta evaM saDasaThiyA teisa bhAga zeSa rahatA hai| yahAM para teraha se punarvasu paryanta ke nakSatra zodhita hote haiM / tathA jo teisa zeSa rahatA hai, usakA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare 23+30=690 to cha so navve hote haiN| punaH inako saDasaTha se bhAga kare , bhAga karane se dasa labdha hote haiM, evaM saDasaThiyA vIsa zeSa rahatA hai / ina kA bhI bAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se guNA kare-20+62%=1240 guNA karane se bAraha so cAlIsa hote haiM / unako saDasaTha se bhAga kare bhAga karane bAsaThiyA aThAraha bhAga labdha hotA hai / tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA maLIne saDasaDiyA aDhArasetrIsa thAya che. A saDasaDiyA bhAgavALo paripUrNa nakSatraparyAya che. AnA ardhA 1830+2=915 navapaMdara thAya che. AmAMthI abhijIt nakSatranuM zidhanaka ekavIsane dhita karavuM, 915-21=894 zedhana karavAthI AThase cerANu rahe che. Ane saDasaThathI bhAga karo jemake-164=133 bhAga karavAthI tera muhUrta ane saDasaDiyA tevIsa bhAga zeSa rahe che. ahIM terathI punarvasu paryantanA nakSatrone dhita karavA tathA je tevIsa zeSa rahe che. tenA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra kare. 23+30=180 guNA2 42vAthI sone thAya che. mAne zithI sasathI bhAga 425 // 6=10+24 bhAga karavAthI dasa Ave che. ane saDasaThiyA vIsa zeSa rahe che. Ane paNa bAsaThathI bhAga karavA mATe pahelAM bAsaThathI guNAkAra karavo 201621240 guNAkAra karavAthI bArase cAlIsa thAya che. tene saDasaThathI bhAga kare. 14 =phArU4 bhAga karavAthI 18. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrya prajJaptisUtre , 24 ER+ES 34 23 dvASaSTibhAgasya catustriMzat saptaSaSTibhAgAH sarveSAM yathAkrameNa sthApanA yathA - 10 / 6 / etAvanto bhAgAH gatAH puSyanakSatrasyeti / tataH puSyanakSatrasya samakSetratvAt tanmAnaM triMzanmuhUrttA iti triMzatA zodhyante 30 - (10 / 6 / 27) (1932) zodhanakramaH pUrva vadeva, ata upapadyate puSyanakSatrasyaikonaviMzatoM muhUrtteSu, ekasya ca muhUrttasya tricatvAriMzati dvASaSTibhAgeSu, ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayastriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu satsu tAM dvitIyAM vArSikI mAvRtiM pravarttayati sUrya iti dvitIyAvRtteH praznottarANi paripUrNAni jAtAni // 596 1834 atha samprati- tRtIya zrAvaNamAsa bhAvyAvRttiviSayakaM praznasUtramAha- 'tA ee siNaM' ityAdinA, 'tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharaNaM taccaM vAsiki AuTThi caMde keNaM Nakkhatte NaM joi ?' tAvad eteSAM paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyAM vArSikI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti // - tAvaditi prAgvat, eteSAM prathamoditAnAM paJcAnAM - cAndra - cAndrA- bhivacautIsa bhAga zeSa rahatA / ina sabakI yathAkrama sthApanA isa prakAra hai 10 | puSya nakSatra kA itanA pramANa vAle bhAga gata huvA pazcAt puSya nakSatra samakSetra vAlA hone se usakA pramANa tIsa muhUrta kA hai, ataH tIsase zodhita kare 30- (10 / 6 / 2407 = (1932) itanA pramANa zeSa rahatA hai isakA zodhanakrama pUrvakathita prakAra se hI hai / isa se yaha phalita hotA hai ki puSya nakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saGasaThiyA tetIsa bhAga zeSa bace taba varSAkAla kI dUsarI AvRtti ko sUrya pravartita karatA hai / isa prakAra dUsarI AvRtti viSayaka praznottara samApta huvA | aba zrAvaNamAsa bhAvinI tIsarI AvRtti viSayaka prazna sUtra kahate haiM(tA eesi NaM paMcanhaM saMvaccharANaM taccaM vAsikkiM AuTThi caMde keNaM NakkhatteNaM joei) ye pUrvakathita cAMdra, cAMdra, abhivardhita, cAMdra evaM abhivardhita, pAMca khADiyA aDhAra bhAga lakhta thAya che. ane khAsayiA eka bhAganA saDasiyA cAtrIsa bhAga zeSa rahe che. A badhAnI yathAkramathI sthApanA 10566ra4 puSya nakSatranA ATalA pramANa bhAga thayA te pachI puSya nakSatra samakSetravALu heAvAthI tenu pramANu trIsa muhUta neTa che. tethI zrIsamAMthI yAne zodhita 42vA. 30 - (10|I) = (18333,97) ATalu` pramANu zeSa rahe che. AnA zeAdhanakrama paDelAM kahela prakArathI che AnAthI e phalita thAya che ke-puSyanakSatranA ogaNIsa muhUta tathA eka muhUtanA khAsiyA teMtAlIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaDiyA tetrIsa bhAga zeSa vadhe tyAre varSAkALanI khIjI AvRttine sUya pravRtita kare che. A pramANe bIjI AvRtti saMbaMdhI praznottara samAsa, have zrAvaNa mAsabhAvinI trIjI AvRttinA saMbadhamAM praznasUtra kahevAmAM Ave che (tA esi NaM paMcaha saMvaccharaNaM tacca vAsiki AuTriM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) mA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaM prAbhRtam 517 rddhita - cAndrA- bhivarddhitAkhyAnAM saMvatsarANAM madhye tRtIyAM- tRtIyavarSabhAvinIM vArSikIMvarSAkAlodbhavAM-dakSiNAyana gatirUpAmAvRttiM punaH punaH parAvarttanastrarUpAM candraH kena nakSatreNa yunakti ? - kena nakSatreNa saha yuktaH sana tAM tRtIyAM vArSikI mAvRttiM pravarttayatIti gautamasya praznastato bhagavAnuttarayati - 'tA visAhA hiM' tAvad vizAkhAbhiH // atra vizAkhA nakSatrasya saptatArakatvAd bahuvacanam / tAvaditi pUrvavat, vizAkhAbhiH - vizAkhA nakSatreNa saha pravarttamAna candrastAM tRtIyA mAvRtti - zrAvaNamAsa bhAvinI mAvRttiM pravarttayatIti sAmAnyamuttaraM datvApi puna vizAkhA nakSatrasya muhUrttavibhAgaM darzayati- 'tA visAhANaM terasamuhuttA capaNaM ca bAbhAgA muhussa bAvadvibhAgaM ca sattadvihA chettA cattAlIsaM cuNNiyAbhAgA sesA ' tAvad vizAkhAnAM trayodaza muhurttAH, catuH paJcAzad dvASaSTibhAgA muhUrttasya, dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chatvA catvAriMzaccUrNikA bhAgAH zeSAH || - tAvaditi prAgvat - tadAnIM - tRtIyA - vRtti pravartanasamaye, vizAkhAnAM - vizAkhA nakSatrasya trayodazamuhUrttA:- 13 paripUrNAH, ekasya ca muhUrttasya catuHpaJcAzad dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya catvAriMzat saptaSaSTibhAgAH ekaM ca dvASaSTibhAgaM saptaSaSTidhA chitvA-saptaSaSTidhA vibhajya tasya satkA zrutvA 40 ER+EO saMvatsaroM ke madhya meM tIsare varSAkAlabhAvinI dakSiNAyana gatirUpa AvRtti ko caMdra kauna se nakSatra ke sAtha yoga karake pravartita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke praznako sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM - ( tA visAhAhiM) vizAkhA nakSatra sAta tArAvAlA hone se yahAM bahuvacana kahA hai / vizAkhA nakSatra ke sAtha pravartamAna caMdra zrAvaNa mAsabhAvinI tIsarI AvRtti ko pravartita karatA hai, isa prakAra sAmAnya prakAra se uttara kahakara punaH vizAkhA nakSatra ke muhUrta vibhAgapUrvaka kathana karate haiM (tA visAhANaM terasa muhuttA cauppaNNaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA cattAlIsaM cuNiyA bhAgA sesA ) caMdra kI tIsarI AvRtti ke samaya vizAkhA nakSatra kA teraha muhUrta = 13 pUrA tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA copana bhAga hai tathA bAsa pahelAM kahevAmAM Avela cAMdra, cAMdra, abhiti, cAMdra ane abhivadhita A pAMca sattAmAM trIjI varSAkALa sabaMdhI dakSiNAyana gatirUpa AvRttine cadra kayA nakSatranI sAthe cega karIne pravRtita kare che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn che - ( tA visAhAhiM) vizANA nakSatramAM yahIM maDuvayana uDesa che. vizAkhA nakSatranI sAthai aela caMdra zrAvaNamAsa bhAvinI trIjI AvRttine pravRtita kare che. A pramANe sAmAnya rIte uttara ApIne pharIthI vizAkhA nakSatranA muhUta vibhAga pUrvaka kathana kare che--(tA visAhANaM terasamuhuttA capaNNaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThiA chettA chattAlIsa cuNiyA bhAgA sesA ) caMdranIla AvRttinA samaye vizAkhA nakSatranA tera muhUrta 13 purA tathA eka muhUtanA khAsasiyA cApana bhAga 4 tathA khAsayiA eka zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ y7' 594 sUryaprajJaptisUtre riMzaccUrNikAbhAgAH zeSAstiSThanti tasmin samaye ityarthaH ||-kthmetdvsiiyte iti ceducyate-yato hi tRtIyA zrAvaNamAsabhAvinI vArSikI dakSiNanagatirUpA AvRttiH pUrvapradarzitakramApekSayA paJcamI AvRtti bhavati / ata statsthAne paJcakarUpo guNako dhriyate / sa ca gAthApradarzitaniyamena rUpono vidheyaH 5-14 jAtA zcatuSka stena guNakena sa eva prAkRtano dhradharAziH (573 ) trisaptatyadhikAni paJcazatAni muharnAnAmekasya ca muhartasya patriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaT saptapaSTibhAgA, guNanIyA itigunnynte-(573tres)x4(2292|10|14) guNite jAtAni vinavatyadhikAni dvAviMzatiH zatAni muhUrtAnAm, catuzcatvAriMzaM zataM muhartagatAnAM dvApaSTibhAgAnAmekasya ca dvASaSTibhAgasya caturviMzatiH saptapaSTibhAgAH / tata etebhyaH SoDazabhi muhrtshterssttaatriNshddhikaiH (1638) aSTAcatvAriMzatA ca dvApaSTibhAgai muhUrtasya / dvApaSTibhAgagatAnAM ca saptaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAlIsa bhAga arthAt bAsaThiyA eka bhAga ko saDasaTha bhAga karake usakA cAlIsa cUrNikA bhAga zeSa rahe usa samaya caMdra tIsarI AvRtti pravattita karatA hai| __ yaha kisa prakAra hotA hai ? so kahate haiM-tIsarI zrAvaNa mAsa bhAvinI vArSikI dakSiNAyana gati rUpa AvRtti pUrvapradarzitakramAnusAra pAMcavIM AvRtti hotI hai, ataH usake sthAna meM pAMca rUpa guNaka rakkhe, usako gAthA meM pradarzita niyamAnusAra rUpona kare 5-1=4 to cAra hote haiM, usa guNaka se prathama kahI gaI dhravarAzi (573 / / pAMca so tihattara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga ko cAra se guNA kare (573 / / / )+4=(2292 / Es) guNA karane se bAvIsa so nava muhUrta tathA bAsaThiyA bhAga kA eka so cumAlIsa muharta tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA covIsa bhAga hote haiN| inameM se solaha sau aDatIsa muhUrta 1638 tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA addtaabhAganA saDasAi cAlIsa bhAga rU, arthAta bAsaDiyA eka bhAganA saDasaTha bhAga karIne tenA cAlIsa cUrNikA, bhAga zeSa vadhe tyAre caMdra trIjI AvRtti pravatita kare che. A kevI rIte thAya che ? te batAve che-trIjI zrAvaNamAsa bhAvinI vArSika AvRtti pahelAM batAvela krama pramANe pAMcamI AvRtti thAya che, tethI tenA sthAnamAM pAMca rUpa guNaka rAkhe. tene mAthAmAM kahela niyama pramANe rUpana kare 5-1-4 rUpAna karavAthI cAra thAya che. e cAra rUpa guNakathI pahelAM kahela dhruvarAzi (pa734) pAMcaso totera muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA chatrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA 7 bhaagne| gu!2 42vI. (573 I +4=(2282 / 144 33,17) gu4|2 42pAthI bAvIsase bANu muhUrta tathA bAsaDiyA bhAganA eka cummAlIsa muhUrta tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA vIsa bhAga thAya che. AmAMthI seLa ADatrIsa 1638 muhUrta 2 + 8 zrI suryaprajJapti sUtra: Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaM prAbhRtam 599 132 paSTibhAgAnAM dvAtriMzena zatena paripUrNau dvau nakSatra paryAya zuddha (22926) = (1638 / 6 / 27) pUrvoditakrameNa yathAsthAnasthita niyamAnusAreNa zodhite ca pazcAt sthitAni (654) paTzatAni catuHpaJcAzadadhikAni muhUrttAnAmekasya ca muhUrtasya caturnavadviSaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paDaviMzatiH saptaSaSTibhAgA iti / punaretebhyaH paJcabhiH zatairekonapaJcAzadadhikairmuhUrttAnAm (549 / ekasya ca muhUrttasya catuviMzatyA dvASaSTibhAgairekasya ca dvApaSTibhAgasya paT SaSTyA saptaSaSTibhAgerabhijidAdIni uttarAphAlgunI paryantAni nakSatrANi zuddhAni bhavantIti zoddhayante - (654 / 3 / - (549 / 3 / ka) = ( 105 / 3 / ) pUrvoditakrameNa zodhanAt pazcAt sthitaM paJzcottaraM zataM muhUrttAnAm, ekasya ca muhUrttasyekonasaptati dvaSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH / atra dvitIyakhaNDe dvApaSTibhAgAnAmekonasaptati lIsa bhAga hai tathA bAsaTha bhAga kA saDasaThiyA eka so battIsa bhAga se paripUrNa do nakSatra paryAya zuddha hotA hai / (2292 / / ++) =(1638 / 2) isa prakAra pUrva kathita krama se yathAkathita sthAna ke niyamAnusAra zodhita karane se pazcAt (654 | hai | ) cha so copana muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA corANave bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chAI bhAga rahatA hai / inameM se punaH pAMca so unacAsa muhUrta (549) tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga meM tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sabasaThiyA chiyAsaTha bhAga se abhijit se lekara uttarAphAlgunI paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM usakA zodhana krama isa prakAra hai ( 654 / haiM / - (549 / 3 / 2x)=(105 / / pUrvokta krama se zodhana karane se pazcAt eka so pAMca muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unasattara tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saGasaThiyA sattAIsa bhAga zeSa bacatA hai / aba dUsare vibhAga 6+67 144 ER 122 25 667 132 62867 tathA eka muhUrtanA khAsiyA aDatAlIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasaThayA ekasesa batrIsa 13,64 bhAgathI paripUrNa e nakSatraparyAya zuddha thAya che. (2292414 6,64)-(1638 phA^?rU,63) A pramANe pahelAM kahela kramathI yathAkathita sthAnanA niyama pramANe ze|dhita karavAthI pazcAtu (654aa ra 66) chaseA cApana muhUta tathA eka muhUta nA khAsiyA corANu bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaThayA chavvIsa bhAga vadhe che, AmAMthI pharIthI pAMcase egaNapacAsa 549 muhUrta tathA eka muhUtanA khADiyA cAvIsa bhAga / tathA khAsiyA eka bhAganA saDaDiyA chAsaTha bhAga 6 thI abhijIta nakSatrathI laIne uttarAphAlgunI paMtanA nakSatrA zuddha thAya che, tenA zeAdhana krama A pramANe che, (654aa 2,64)-(549ArArrarra,63)=(10pA fAra) pUkti kramathI zeAdhana karavAthI pachI ekasA pAMca muhUta tathA eka muhUtanA khADiyA egaNasittera muhUta tathA khAsiyA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisatre paSTayA bhakte sati labdha eko muhartaH sa ca pUrvamuharteSu yukto jAtaM SaDuttaraM muhattazatam = 14 / 105+1=106 / pazcAt sthitAH zeSAH saptadvApaSTimAgAH / ato yathAkrameNa nyAsaH (106 / / ) punaretebhyaH paJcasaptatyA muhahastAdIni svAti paya'ntAni trINi nakSatrANi zuddhAni bhavantIti zodhayante-106-75=31 pazcAt sthitAH zeSA ekatriMzanmuhUrtAH / ato vizAkhAnakSatrasya (31 / / 3.) etanulyaM muhUrtAdikaM gatamiti siddhayati / tato vizAkhA nakSatrasya dvayarddhakSetratvAt tanmAnaM paJcacatvAriMzanmuhUrtAstena tebhya etacchodhanena zeSamuhUrtAH syuH 45-(31 / / )=13 / / / 057) pUrvapradarzitayathAsthAnakrameNa zodhanAnmUloktamupapadyate yad vizAkhAnakSatrasya trayodazasu muharteSu ekasya meM bAsaThiyA unasattara bhAga hai, usako bAsaTha se bhAga kare to eka muhUrta labdha hotA hai, usako pUrva ke muhUrta ke sAtha joDe to eka mo cha muharta hote haiN| 16 / 105+1=106 / tathA pazcAt bAsaThiyA sAta bhAga zeSa rahatA hai| isakA yathA krama aMkanyAsa isa prakAra se haiM-(106 / / 27) inameM se pacahattara muhUrta se hasta se lekara svAtI paryanta ke tIna nakSatra zodhita kare jo isa prakAra se haiM-106-75831 zodhita karane se pazcAt ikatIsa muhUrta rahatA hai| ataH vizAkhA nakSatra kA (31 / / s) itane pramANa muhUrtAdika gata huvA aisA siddha hotA hai / tadanantara vizAkhA nakSatra bandhakSetra vyApI hone se usakA pramANa paiMtAlIsa muharta kA hai ataH unameM se itanA zodhita karane se zeSa muhUrta rahate haiM jo isa prakAra hai 45-(31 / / / =(13 / ..) isa prakAra zodhita karane se pUrvapradarzita yathAsthAna krama se mUla meM kathita zodhana A jAtA hai, jo kI vizAkhA nakSatra kA teraha muhUrta tathA eka bhAganA saDasariyA satyAvIsa bhAga zeSa rahe che, have bIjA vibhAgamAM je bAsaThiyA ogaNasIttera bhAga che tene bAsaDathI bhaga kare bhAga karavAthI eka muhUrta labdha thAya che. tene muhUrta saMkhyAnI sAthe umeravAthI eka cha muhUrta thAya che, 6=16 105+1=106 tathA pAchaLa bAsaThiyA sAta bhAga zeSa rahe che. Ano krama pramANe aMka nyAsa A pramANe che. (1063 63) AmAMthI 5 cotera muhUrtathI hasta nakSatrathI laIne svAtI paryantanA traNa nakSatrone zedhita karavA je A pramANe che-106 75=31 zodhita karavAthI pAchaLathI ekatrIsa muhUrta vadhe che, tethI vizAkhA nakSatranA (31 rUka 6 ATalA pramANa muhurnAdi gata thayA tema siddha thAya che, te pachI vizAkhA nakSatra dvadha kSetravyApI hovAthI tenuM pramANa pistAlIsa muhUrtanuM che, tethI temAMthI A saMkhyAne zApita 42vI se zeSa 27 cha te 2aa pramANe ch,-45--(31|6|13,67)=1311|43,) A pramANe rodhita karavAthI pahelAM batAvela yathAsthAnanA kamathI mULamAM kahyA pramANe zodhana phaLa AvI jAya che. je A pramANe che. vizAkhA nakSatranA tera muhUrta tathA eka zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtama ca muhUrtasya catuHpaJcAzati dvApaSTibhAgeSu, ekasya ca dvApaSTibhAgasya catvAriMzati saptaSaSTiH bhAgeSu zeSeSu satsu candrastRtIyAM zrAvaNamAsabhAvinI dakSiNAyanagatirUpAM vArSikI. mAvRttiM pravarttayatIti // ___ atha-samprati-sUryanakSatrayogaviSayakaM praznanirvacanapUrvakaM praznasUtramAha-taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNa joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? ||tsmin samaye-vArSikI tRtIyAvRttipravartanasamaye 'Na' iti vAkyAlaGkAre sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?-kena nakSatreNa saha yukto bhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA pUseNaM, pusassa taM ceva jaM bitiyayA' tAvat puSyeNa, puSyasya tathaiva yathA dvitIyayA // tAvaditi prAgavat tRtIyAvRttisamaye sUryaH puSyeNa-puSyanakSatreNa saha yukto bhavatIti sAmAnyamuttaraMdatvApi muhUrta vibhAgadarzanArtha kathayati yat puSyanakSatrasya muhUrttavibhAgastathaiva vijJeyo yathA dvitIyAvRttau vibhAgaH pratipAdito'sti / eka muhUrta kA bAsaThiyA copana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAlIsa bhAga zeSa rahane para caMdra dakSiNAyanagatirUpa zrAvaNa mAsa. bhAvinI tIsarI vArSikI AvRtti ko pravartita karatA hai| __aba sUryanakSatrayoga viSayaka prazna nirvacana rUpa prazna sUtra kahate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre ke NaM Nakkhatte NaM joei) varSAkAla kI tIsarI AvRtti ke pravartana kAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha yoga karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA pUse NaM, pUsassa taM ceva jaM bitiyayA) tIsarI AvRtti ke samaya meM sUrya puSya nakSatra ke sAtha yoga yukta rahatA hai, isa prakAra sAmAnya se uttara dekara usake muhUrta vibhAga dUsarI AvRtti kA kathana meM jisa prakAra pratipAdita kiyA gayA hai, usI prakAra se samajha leveM, yahAM para isa prakAra se muhUrta vibhAga hote haimuhUrtanA bAsaDiyA cepana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre caMdra dakSiNAyana gatirUpa zrAvaNa mAsa bhAvinI vArSikI trIjI AvRttine pravartita kare che. ve sUrya nakSatra sadhI prazna niyana35 sUtra vAmAM Ave che.-(ta samaya ca Na sUre keNaM NakkhatteNaM joei) varSAnI zrI mAvRttinA prapatanama sUrya yA nakSatranI sAthe bhega kare che? A pramANe zrI gautamasvAmIna pUchavAthI uttaramAM zrIbhagavaan 4 cha.-(tA pUseNaM pUsassa taM ceva ja bitiyayA) trI0 mAvRttinA samayamA sUrya puSya nakSatranI sAthe cega yukta hoya che. A rIte sAmAnya rIte uttara kahIne tenA muhUrtavibhAga batAvavAnA uddezathI kahe che-je pramANe puSya nakSatranA muhurta vibhAga bIjI AvRttinA kathanamAM pratipAdita karavAmAM Avela che eja pramANe ahIMyA paNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 sUryaprajJaptisUtre atra vacanasAmarthyAdidamavadheyam 'pUsassa egUNavIsaM muhuttA tettAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA tettIsaM cuNiyA bhAgA sesA' puSyasyaikonaviMzatimuhUrtAstricatvAriMzaca dvApaSTibhAgA muhUrtasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA trayastriMzaccUNikAbhAgAH zeSAH // arthAt (19 / / .) etatpramANAbhAgAH yadA puSya nakSatrasya zeSAstiSThanti tatraiva vartamAnaH sUryastRtIyAM vArSikI zrAvaNamAsabhAvinImAvRttiM prvrtytiitybhipraayH| atrAGkotpAdanaprakArastvavasUtre prathamaM pratipAdita eva, punaH piSTapeSaNe nAlam // atha samprati-caturthyAvRttiviSaye praznasUtramAha-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthaM vAsikkiM Auhi caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?' tAvadeteSAM paJcAnAM samvatsarANAM caturthI vArSikImAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ?|-taavditi pUrvavat eteSAM-pUrvoditAnAM cAndra-cAndrAbhivaticAndrAbhivarddhitAnAM paJcAnAM saMvatsarANAM madhye caturthI-caturthI(pUsassa egUNavIsaM muhuttA tettAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattahihA chettA tettIsa cuNiyA bhAgA sesA) puSya nakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sAsaThiyA tetIsa cUrNikA bhAga (19 / Es) itane pramANa bhAga puSyanakSatra kA zeSa bace vahAM vartamAna hokara sUrya zrAvaNa mAsa bhAvinI varSA kAla kI tIsarI AvRtti ko pravartita karatA hai| yahAM para aMkotpAdana dUsarI AvRtti ke kathanAvasara meM vahAM para pratipAdita kara hI diyA hai, ataH yahAM punaH usako nahIM khte| aba cauthI AvRtti ke viSaya meM prazna sUtra kahate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthaM vAsiki AuTiM caMde keNaM NakvatteNaM joei) ye pUrva kathita cAMdrAdi pAMca saMvatsaroM meM cauthI varSA saMbaMdhI dakSiNAyana gatirUpa cauthI sabha se. hI tanA bhuta vimA ma pramANe thAya cha -(pUsassa egUNavIsa muhuttA tettAlIsa ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAga ca sattaDhihA chettA tettIsa cuNiyA bhAgA sesA) puSya nakSatrana 18 mAgaNIsa muhUta mane me mutana saya tIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tevIsa cUrNikA bhAga (192e23) ATaluM pramANa puSya nakSatranuM zeSa rahe tyAM rahIne sUrya zrAvaNamAsa bhAvinI varSAkALanI trIjI AvRttine pravartita kare che. ahIMyAM aMketpAdana prakriyA bIjI AvRttinA kathana prasaMge tyAM je pramANe pratipAdita karela che te pramANe ahIM samajI levI. ahIM tene pharI ullekha karatA nathI. ve yAthI mAvRtti viSa prazna sUtra 4AmA 5 ve che.-(tA eesiNaM paMcaNha saMvaccharANaM cauttha kAsikkiM AuDhei caMde keNa NakkhatteNaM joei) 24. paDeTa vAma pAsa cAMdrAdi pAMca saMvatsaramAM cothA varSa saMbaMdhI dakSiNAyana gatirUpa cethI varSAkAlanI AvRtti zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam 603 varSAbhAvinIM vArSikIM - varSAkAlodbhavAM-dakSiNAyanagatirUpAmAvRttiM bhUyo bhUyaH parAvartanasva rUpAM gatiM candraH kena nakSatreNa yunakti ? - kena nakSatreNa saha yuktaH san tAM caturthI vArSikI mAvRttiM pravarttayatIti gautamasya praznaviSayaM jJAtvA bhagavAnAha - 'tA revatIhiM' tAvadrevatIbhiH / tAvaditi pUrvavat revatIbhiH - revatInakSatreNa saha yuktaH san caturthImAvRttiM candraH paripUrayati / , revatInakSatrasya tritArakatvAdbahuvacanam / athAsyaiva samayavibhAgaM darzayati- 'revatINaM paNavIsaM muhuttA bAvaTThabhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA battIsaM cuNNiyA bhAgA sesA' revatInAM paJcaviMzatirmuhUrttA: dvASaSTibhAgA muhUrttasya, dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA dvAtriMzaccUrNikAbhAgAH zeSAH // - revatInAM revatI nakSatrasya yadA paJcaviMzatimuhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya dvASaSTibhAgAH, tathA ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvAtriMzat saptaSaSTibhAgA arthAt (25 / 3 / etAvanto muharttAdyAzcUrNikA bhAgA yadA avaziSTAstiSThanti tadA tatraiva varttamAnaJcandraturthI vArSikIM gatiM paripUrayatItyarthaH / kathametadavasIyata iti ceducyatevarSA kAla kI AvRtti arthAt vAraMvAra parAvartana rUpa gati ko caMdra kauna se nakSatra ke sAtha yoga yukta hokara usa cauthe varSa kI AvRttI ko pravartita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - (tA revatIhiM) revatI nakSatra ke sAtha yoga karake caMdra cauthI AvRtti ko pravartita karatA hai / revatI nakSatra tIna tArA vAlA hone se yahAM sUtra meM bahubacana se nirdeza kiyA hai / aba isakA samaya vibhAga pradarzita karate haiM( revatINaM paNavIsaM muhuttA bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTTahA chettA battIsaM cuNiyAbhAgA sesA) jaba revatI nakSatra kA pacIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaTha bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA battIsa cUrNikA bhAga (25 / itane pramANa muhUrtAdi cUrNikA bhAga jaba aba zeSa rahatA hai, taba vahAM rahA huvA caMdra cauthI varSA kAla kI AvRtti ko pUrita arthAt vAraMvAra javA AvavA rUpa gatine caMdra kayA nakSatranI sAthe ceAga karIne e cAthA varSoMnI AvRttine pratita kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttarabhAM zrIbhagavAn uDe che.- ( tA revatIhi ) revatI nakSatranI sAthai yoga urIne caMdra thothI AvRttine pravRti ta kare che. revatI nakSatra traNa tArAvALu hovAthI sUtramAM bahuvacanathI aDesa che. have teno samaya vibhAga pradarzita 42 che. - (revatINaM paNavIsaM muhuttA baTTabhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA battIsaM cuNNiyAbhAgA sesA) nyAre revatI nakSatranA pacIsa muhUta tayA eka muhUtanA khAsaTha bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDaDiyA batrIsa cUrNikA bhAga (rapa) ATalA pramANanA muhUrtAdi cUrNikAbhAga jyAre bAkI rahe tyAre tyAM rahela caMdra varSAkALanI ceAthI AvRttine pUti kare che. A kevI rIte thAya che? te khatAve che. ahI pahelA batAvela krama pramANe zrAvaNa mAsa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 - Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 sUryaprajJaptisUtre atra pUrvapradarzitakramApekSayA zrAvaNamAsabhAvinI caturthyAvRttiH kila saptamI paurNamAsI syAt tenAtra guNakaH sapta bhavet , sa ca pUrvadarzitagAthAkrameNa rUpono vidheyaH 7-1-6 jAtaH SaTkaH, anena prAktano dhruvarAzi:-trisaptatyadhikAni paJcazatAni muhAnAmekasya ca muhUrtasya SaTtriMzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaT saptapaSTibhAgAH-(573 / -) etAvanto'GkAH paDbhirguNakai guNanIyAH-(573 / / / ) x 6= (3438 / 13 / -) jAtAni aSTAtriMzadadhikAni catutriMzacchatAni muhUrtAnAm / muhUrtagatAnAM dvASaSTibhAgAnAM ca SoDazottare dve zate, ekasya ca dvApaSTibhAgasya patriMzat saptapaSTibhAgA iti, tata etebhya caturNI nakSatraparyAyANAM yogo vizudhyeta, sa ca yoga samudAyo yathA-SaT saptatyadhikAni dvAtriMzacchatAni muhUrtAnAM, muhUtrtagatAnAM ca dvASaSTibhAgAnAM SaNNavatiH dvApaSTibhAga satkAnAM ca saptapaSTibhAgAnAM catuH SaSTayadhike dveshte-(3276| 1.364 ) iti bhavati, ebhiryogasamudAyaiH sa ca pUrvokto guNanaphalarUpo rAzi viMzodhyate karatA hai / yaha kisa prakAra hotA hai ? so dikhalAte haiM-yahAM para pUrvapradarzita krama kI apekSA se zrAvaNamAsabhAvinI cauthI AvRtti sAtamI pUrNimA hotI hai / ataH yahAM para sAta guNaka hote haiM, usako pUrvapradarzita gAthA ke krama se rUpona kare 7-1-6 rUpona karane se cha hote haiM, isa saMkhyA se pUrva kI dhruvarAzi jo pAMca so tihattara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga-(573 / / / ) itane pramANa ko cha se guNA kare-(573 / / s)+6=(3438 / / s) guNA karane se isa prakAra cotIsa so aDatIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA pAsaThiyA doso solaha tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chattIsa bhAga hote haiM, inameM se cAra nakSatraparyAya ko zodhita kareM / jaise kI-battIsa so chihottara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyANNave bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA do so cosaTha-(3276 / / / 24.) itanA bhAvinI cethI AvRtti sAtamI pUrNimAe thAya che. tethI ahIyAM sAta guNaka thAya che. tene pahelAM kahela gAthAnA kamathI rUpana karavA 7-1= rUpAna karavAthI cha thAya che. A saMkhyAthI pahelAnI pravarAzi je pAMcasotera muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chatrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chabhAga (573 ,4 ATalA pramANane chathI guAira 4231. (573 / / 3,6)+1=(3438.21 I,67) gunnaa||2 42vAthI vIsa ADatrIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA baseseLa tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chatrIsa bhAga thAya che. ATalA bhAgamAMthI cAra nakSatra paryAyane rodhita karavA, jemake- batrIsaso che te muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA nu bhAga tathA bAsa ThiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAsaTha (3276 ,reMja) ATalA thAya che. A yuga zrI suryaprajJapti sUtra: Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaM prAbhRtam 36 62-67 ES 29 62-62 1 216 38 264 116 ERXEO 116 40 tadA ( 3438 / 12) - (3276 / 3 / 2) (1622022) pUrvapratipAditaniyamena terethAnasthitAGkakrameNa vizodhanAdavaziSTamekaM zatam, ekasya ca dvASaSTibhAgasya catvAriMzat saptaSaSTibhAgAH (162 || ) punaretebhyo'bhijidAdIni uttarAbhAdrapadA paryantAni SaT nakSatrANi ekonaSaSTayAdhikena muhUrttazatena 159, ekasya ca muhUrttasya catuvizatyA dvASaSTibhAgaiH ekasya ca dvASaSTibhAgasya pad paSTyA saptaSaSTibhAgaiH bhayo vizuddhAni - (162 / 2) - (159) = 3) yathAsthAnakramavizodhanena pazcAt sthitAstrayo muhUrttAH, muhUrttagatAnAM ca dvASaSTibhAgAnAmeka navatiH, ekasya cadvASaSTibhAgasyaikacatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH / atra = 1 + dvASaSTyA dvASaSTibhAgaireko muhUrttI labdhaH, sa ca muhUrttarAzau prakSipta stadA jAtA catvAro muhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya hotA hai ina yogasamudAya se pUrvakathita guNanaphalarUpa rAzi ko zodhita kare jaise kI - ( 3438 | 3 | 3) - (3276 | hai | )=(162 / / 2=7) pUrvapratipAdita niyama se yathAsthAnasthita aMka ke krama se vizodhana karane se pazcAt eka so bAsaTha tathA bAsaThiyA eka bhAga kA ekaso solaha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAlIsa bhAga (162 || RX) itanA pramANa avaziSTa rahatA hai / isa pramANa se abhijita se lekara uttarAbhAdrapadAparyanta ke cha nakSatroM ko eka so unasaTha muhUrta 159 | tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga hai tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga itane pramANa se zodhita kare - (162 || RXT)-(159 / / 2*60)=(3 / ) yathAkrama vizodhana karane se pazcAt tIna muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bhAga kA ikkANaveM bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAlIsa bhAga zeSa rahatA hai / yahAM para = 1 + baassamudAyanA gaNunalarUpa rAzImAMthI zeSita karavA jemake-(3438ArkE{,44)-(3296CA 26,44)=(162aaoaa ra,cha) pUrvapratipAdita niyamAnusAra yathAsthAnasthita a konA kramathI vizeAdhana karavAthI ekase khAsaTha muhUrta tathA bAsiyA eka bhAganA ekasA sela bhAga tathA khADiyA eka bhaganA saDasiyA cAlIsa bhAga (162aa / ,4) ATaluM pramANa zeSa rahe che. A pramANathI abhijItathI laine uttarAbhAdrapadA paryantanA cha nakSatrAne ekasesa egaNasAiTha muhUta 159) tathA eka muhUtanA khADiyA cAvIsa bhAga phrlR tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaThayA chAsaTha bhAga ,64 ATalA pramANathI zodhita puravA. ne yA pramANe (162 | I | ra i7)-- (148/2366,67) = ( II, i) yathAkrama vizeAdhana karavAthI traNa muhUta tathA eka muhuna nA khAsayiA ekANu bhAga tathA mADiyA eka bhAganA saDasaDhiyA cAlIsa bhAgazeSa rahe che. ahI =1 khAsa ThiyA khAsaTha bhAgathI eka muhUta labdha thAya che. tene muhUta saMkhyAmAM meLavavAmAM Ave S 41 a 116 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 66 62567 / 605 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 sUryaprajJaptisUtre ekonatriMzad dvApaSTibhAgAA ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikacatvAriMzat saptapaSTibhAgA:(4 ) tato revatInakSatrasyA kSetratvAt tanmAnaM triMzanmuhUrtaparimANaM bhavati, atastriMzadbhya etad vizodhyate, tdythaa-30-(4||2)=(25|2|12-67) avaziSTamuhUrtAnAM paJcaviMzatiH, ekasya ca muhUrtasya dvAtriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaDviMzatiH saptapaSTibhAgAH / ata upapadyate yat revatInakSatraM paJcaviMzatau muhUrteSu, ekasya ca muhUrtasya dvAtriMzati dvApaSTibhAgeSu, ekasya ca dvASaSTibhAgasya paiviMzatau saptapaSTibhAgeSu, zeSeSu satsu caturthI zrAvaNamAsabhAvinI mAvRttiM pravartayati candraH / 'mUlasUtre 'battIsaM' iti pATho bhramAllikhitaM vartate, gaNitayuktyAtu paiviMzatirAyAti, atastatsthAne 'chabbIsaM' iti ThiyA bAsaTha bhAga se eka muhUrta labdha hotA hai, usako muhartarAzi meM joDe to cAra muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA untIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikatAlIsa bhAga hote haiN| (4 ) tatpazcAt revatI nakSatra ardhakSetra vyApI hone se usakA mAna tIsa muhUrta hotA hai, ataH ina tIsa meM se isa ko zodhita kare jaise ki-30-(4|| )(25 // 181 ) zodhana karane se pazcAt pacIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA battIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chanvIsa bhAga rahatA hai| isa se yaha phalita hotA hai ki-revatI nakSatra kA pacIsa muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA battIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chAIsa bhAga zeSa rahane para caMdra zrAvaNa mAsa bhAvinI cauthI AvRtti ko pravartita karatA hai / mUla sUtra meM (battIsa) aisA pATha bhrama se likhA gayA dikhatA hai| gaNita yukti anusAra chAIsa AtA hai| ataH battIsa ke sthAna meM (chavvIsaM) isa prakAra kA pATha samajha leveN| te cAra muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ogaNatrIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA ektAlIsa bhAga thAya che-( jAra) te pachI revatI nakSatra ardha kSetra vyApI hovAthI tenuM pramANa trIsa muhUrtanuM thAya che tethI e trIsamAMthI Ane zodhita 42 // bh3-30-(4|6|13,67)=(25|63|16,67) zedhina 42pAthI pachIthI pacIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA batrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chavvIsa bhAga rahe che, AnAthI e phalita thAya che ke-revatI nakSatranA pacIsa muhurta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA batrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chavIsa bhAga zeSa rahe tyAre caMdra zravaNamAsanI cothI AvRttine pravartita kare che, mUla sUtramA (battIsa) mA pramANe 48 abhI samaya tama ya che. gaNita praJyiA anusAra 70vIsa Ave che. tethI matrIsane Ne (chavvIsa) 0 pramANenA pATha samajavo joIe. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 607 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam pATho jJeyaH // samprati-sUryanakSatraviSayakaM praznasUtramAha-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? / tasmin samaye-candrasya caturthyAvRttipravartanakAle, sUryaH kena nakSatreNa saha yukto bhavatIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA pUseNaM pUsassa taM ceva' tAvat puSyeNa puSyasya tathaiva |-taavditi prAgvat, puSyeNa-puSya nakSatreNa saha yukto bhavati sUryaH, puSya nakSatrasya samayavibhAgo'pi tathaiva-yathA prathamadvitIyatRtIyaparyAyeSu pratipAdita stathaivAtrApi jJeyaH, arthAta puSyanakSatrasyaikonaviMzato muhUrteSu, ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzatau dvApaSTibhAgeSu, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayatriMzatau saptapaSTibhAgeSu zeSeSu satsu (19 / / 8) etattulyeSu zeSeSu tiSThatsu satsu tatraiva vartamAnaH sUrya zcaturthI mAvRttiM pravarttatatIti jJeyaH, atrApi gaNitaprakriyA prathamAvRttivadeva bhAvanIyA, atha samprati paJcamaM zrAvaNamAsabhAvyAvRttiviSayakaM praznasUtramAha'--'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paMcamaM vAsikkiM AuTiM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tAvad __ aba sUrya nakSatra viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(taM samayaM ca NaM sare keNaM Nakkhatte NaM joei) caMdra kI caturthI AvRtti ke pravartana kAla meM sUrya kina nakSatra ke sAtha yukta rahatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA pUse NaM pUsassa taM ceva) puSya nakSatra ke sAtha yoga yukta hokara sUrya rahatA hai| puSya nakSatra kA samayavibhAga bhI jisa prakAra prathama, dUsarA evaM tIsarA paryAya meM pratipAdita kiyA hai, usI prakAra yahAM para samajha leveM / arthAt puSya nakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga (19 / itane pramANa zeSa rahane para vahAM rahakara mUrya cauthI AvRtti ko pravartita karatA hai| yahAM para bhI gaNita prakriyA prathama AvRtti ke samAna hI bhAvita kara leveM / ve sUrya nakSatra sadhI prazna sUtra uvAmA mAcha. (taM samayaM ca NaM sUre ke gaM Nakkha teNaM joei) yaMdranI yAthI bhAvRttinA prapatanamA sUrya 4 // nakSatranI sAthe ga yukta rahe che? A pramANe zrIgautama svAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna 4 cha-(tA pUseNaM pUsassa taM ceva) puSya nakSatranI sAthai yo yukta dhana sUrya te sabhaye rahe che. puSya nakSatrane samayavibhAga paNa je rIte pahelAM bIjA ane trIjA paryAyamAM pratipAdita karela che. e ja pramANe ahIMyAM samajI le. arthAt puSya nakSatranA ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa bhAga (19ArRrU 64) ATaluM pramANu zeSa rahe tyAre tyAM sthita rahIne sUrya thI AvRttine pravartita kare che. ahIMyAM paNa gaNita prakriyA pahelI AvRttimAM kahyA pramANeja bhAvita karI levI. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 sUryaprajJaptisUtre eteSAM pazcAnAM saMvatsarANAM paJcamI vArSikImAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ? |-tAvaditi prAgvat eteSAM-prathamoditAnAM pazcAnAM saMvatsarANAM madhye paJcamI varSAkAlodbhavAM zrAvaNamAsabhAvinI mAvRtti kena nakSatreNa saha yuktaH san candraH pravarttatIti gautamasya praznanirvacanaM zrutvA bhagavAnAha-'tA puvvAhiM phagguNI hiM' tAvat pUrvAbhyAM phAlgunIbhyAm / pUrvAphAlgunI nakSatrasya dvitArakatvAd dvivacanaM, tasmin samaye-pazcamAvRttipravartanakAle candraH pUrvAphAlgunI nakSatreNa saha yukto bhavati / / samprati asyaiva samayavibhAgaM darzayati'puvvAphagguNI NaM bArasamuhuttA sattAlIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattahihA chettA terasacuNNiyAbhAgA sesA' pUrvAphalgunyA dvAdazamuhUrtAH saptacatvAriMzacca dvApaSTibhAgA muhUrtasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA prayodazacUrNikAbhAgAH zeSAH / ____ aba pAMcavIM zrAvaNamAsabhAvinI AvRtti ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paMcamaM vAsiki Auhi caMde keNaM Nakkhatte Na joei) ye pUrva kathita pAMca saMvatsaroM meM zrAvaNamAsabhAvinI varSAkAla kI pAMcavIM AvRtti ko caMdra kauna nakSatra ke sAtha yoga karake pravatita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA pucAhiM phagguNIhiM) yahAM para pUrvAphAlgunI nakSatra do tArA vAlA hone se dvivacana kahA hai / usa samaya arthAt pAMcavIM AvRtti ke pravartana kAla meM caMdra pUrvAphAlgunI nakSatra ke sAtha yoga yukta rahatA hai / aba isakA samayavibhAga pradarzita karatA hai-(putvAphagguNINaM bArasa muhattA sattAlIsaM ca yAvadvibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA terasa cuNiyA bhAgA sesA) pUrvA phAlgunI nakSatra kA bAraha muhUrta, tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA have zrAvaNamAsa bhAvinI pAMcamI AvRttinA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paMcama vAsikkiM Audi caMde keNaM NakhatteNaM joei) A pahelAM kahela pAMca saMvatsaromAM zrAvaNamAsa bhAvinI varSAkALanI pAMcamI AvRttine caMdra kayA nakSatranI sAthe bhegA karIne pravatita kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA prazna samajAna uttaramA zrImAn 4 cha-(tA puvvAhiM phagguNIhiM) mahI pUrvAnunI nakSatra be tArAvALuM hovAthI dvivacana kahela che. te samaye arthAt pAMcamI AvRttinA pravartana kALamAM caMdra pUrvAphalyunI nakSatranI sAthe gayukta rahe che. have tene samaya vinA prazita 42 cha.-(puvvAphagguNIgaM bArasa muhuttA sattAlIsaM bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaca sattaDhihA chetto terasa cuNiyA bhAgA sesA) pUrvAgunI nakSatranA mAra muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDa zrIsuryaprati sUtra : 2 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam tAvaditi pUrvavat pUrvAphAlgunI nakSatrasya dvAdazamuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya saptacatvAriMzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayodaza saptapaSTibhAgA zcUrNikAbhAgAH yadA zeSAstiSThanti tadaiva vartamAna zcandraH paJcamI zrAvaNamAsabhAvinI mAvRttiM pravarttayati // yathAtra gaNitaprakriyA pradarzyate-paJcamI zrAvaNamAsamAvinyAvRttiH kila prathamopadarzitakramApekSayA navamI syAt ato'tra guNakasthAne nava dhriyate, sa ca rUponaH kArya:-9-1=8 jAtA aSTau / anena guNakena prAgukto dhruvarAzi guMNanIyaH, dhruvarAzimAnAni tu trisaptatyadhikAni paJcazatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya patriMzad dvApaSTibhAgAH / ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaT saptapaSTibhAgA iti / (573 / / ..)48(4584 // 1) jAtAni guNanaphalAni caturazItyadhikAni pazcacatvAriMzacchatAni muhUrtAnAM, muhUttaMgatAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM dve zate aSTAzItyadhike, ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTAcatvAriMzat saptaSaSTibhAgA iti, tata ebhyaH pazcanakSatraparyAyAH vizudhyante / paJcaparyAyAnAM yogastu (4095 / 24 / teraha cUrNikA bhAga jaba zeSa rahatA hai, usI samaya pravartamAna caMdra pAMcavIM zrAvaNamAsabhAvinI AvRtti ko pravartita karatA hai| aba yahAM para gaNita prakriyA pradarzita kI jAtI hai-pAMcavIM zrAvaNamAsabhAvinI AvRtti prathama pradarzita kama se navavIM hotI hai / ataH yahAM para guNakasthAna meM nava rakkhA jAtA hai / usako rUpona kare 9-1=8 rUpona karane se ATha hote haiM / isa guNaka rAzi se pUrva kathita dhruvarAzi ko guNA kare dhruvarAzi kA pramANa pAMca so tihattara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga hotA hai (573 / / )+8=(4584 / 14 / 38.7) guNA karane se cAra hajAra pAMca so corAsI muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA do so aThAsI bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA aDatAlIsa bhAga hote haiN| inameM se ye pAMca nakSatraparyAya zuddha hote saDiyA tera cUrNikA bhAga jyAre zeSa rahe e samaye pravartamAna caMdra pAMcamI zrAvaNa mAsa bhAvinI AvRttine pravartita kare che. have ahIM gaNita prakriyA pradarzita karavAmAM Ave che. pAMcamI zrAvaNa mAsa bhAvinI AvRtti pahelA pradarzita karela kamathI navamI thAya che. tethI ahIyAM guNasthAnamAM nava Ave che. tene rUpana karavA. 9-1-8 rUpana karavAthI ATha thAya che. A guNakarAzIthI pahelAM kahela dhruvarAzine guNAkAra kara dhavarAzinuM pramANa pAMcase totera muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chatrIsa bhAga tathA sAsaThiyA me bhAganA sasaThiyA chamA thAya che. (573 / 3 / 63)+8= (4584hai, 4) guNAkAra karavAthI cArahajAra pAMcaso rAzI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA baaThayAsI bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA aDatAlIsa bhAga thAya che. AmAMthI A pAMcanakSatra paryAya zuddha thAya che. pAMca nakSatra paryAyanega zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82-7 610 sUryaprajJaptisUtre 8) paJcanavatyadhikAni catvAriMzacchatAni muhUrtAnAM, muhartasatkAnoM dvApaSTibhAgAnAM ca caturviMzatyadhikaM zatam , ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvApaSTiH saptaSaSTibhAgAH yathA-(4584 / 288 / / ...)-(4095 / 20E8)=(489 / / / ) yathAsthAnakrameNa vizodhanAjjAtAni ekonanavatyadhikAni catvAri zatAni muhUrtAnAM, muhUrtagatAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM triSaSTayadhikaM zatam , ekasya ca dvApaSTibhAgasya tripaJcAzat saptapaSTibhAgAstiThantIti, (489 / 13 / .. / ) punaretebhyastribhiH zatairnavatyadhikaiH 390 muhUrtAnAm , ekasya ca muhUrtasya caturviMzatyA dvApaSTibhAgaiH / / ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTpaSTayA saptapaSTibhAgaiH / / abhijidAdIni punarvasu paryantAni nakSatrANi parizuddhAni bhavanti, yathA-(489 / / )-(390 / / / )(90 / 10 / 185 1) parizodhanAt pazcAt sthitA muhUrtAnAM navatiH, muhUrtagatAnAM dvApaSTibhAgAnAM cASTAtriMzadadhika haiM / pAMca nakSatraparyAya kA yoga-(4095 / 28) cAra hajAra paMcANaveM muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAsaTha bhAga hote hai| isa ko zodhita kare-jaise kI (4584 / 4 7)-(4095 / / )=(489 / / 5) yathAsthAna krama se vizo dhana karane se cAra so navAsI muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA eka so tirasaTha tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tirapana bhAga rahatA hai| (489 / / 3.) inameM se tIna so navve 390 / muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyA. saTha bhAga itane pramANa se abhijidAdi punarvasu paryanta ke nakSatroM ko zodhita kare, jaise ki (489 / )-(390 / / 4)=(90 / / =4) isa prakAra zodhana karane se pazcAt nave muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so aDatIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA (409bhyArU *4) cArahajAra ane paMcANu muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA eka cevIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA bAsaTha bhAga thAya che. tene rodhita 42vA sbh-(4584134|16,10)-(4085634162)=(486166353) yathAsthAnanA kamathI tenuM sevana karavAthI cArasone nevAsI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA eka tresaTha tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA trepana bhAga rahe che. (489 3, ) AmAMthI traNasonevuM 390 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA vIsa rUpha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga 4 ATalA pramANathI abhijItathI laIne punarvasu paya-tanA nakSatrAne zApita 421 // bh3-(481||632|53,67)-(380133| 6 7) =(90 ,4s A pramANe zodhana karavAthI pachIthI tevuM muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA ekso ADatrIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA cepanabhAga zeSa EUX zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 76 dvAdazaprAbhRtam zatam , ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuHpaJcAzat saptapaSTibhAgAH, (90 / 3 / 4 / atra 2+ arthAt dvitIyAGke caturviMzatyadhikena zatena dvau muhUttauM labdhau, tau ca muhUrtasthAne yuktau, tadA jAtA muhUrtAnAM dvinavatiH 90+2=92 pazvAcca sthitAzcaturdaza dvASaSTibhAgAH, ataH zeSANAM yathAkrameNa nyAsa:-(92 / / / / ) asmAtpunaH paJcasaptatyA muhattaiH puSyAdIni maghA paryantAni trINi nakSatrANi zuddhAni (92 / / / )75=(17 / / / 8-1) pazcAt sthitAH saptadazamuhUrtAH, ekasya ca muhUtasya caturdaza dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuH paJcAzat saptaSaSTibhAgA iti / na caitAvatA pUrvAphAlgunI zudhyati / pUrvAphAlgunInakSatrasyArddhakSetratvAttanmAnaM triMzanmuhUrtAH, atastriMzadbhaya etasya parizodhanena zeSAzcUrNikAbhAgA bhaveyuryathA parizodhanArtha nyAsaH-30-(17 / 1 / 1 / )=(12 / / / 30 / ) ata AgataM pUrvAphAlgunI nakSatrasya dvAdazasu muhUrteSu, ekasya ca muhUrtasya sapta catvAriMzati dvApaSTibhAgeSu, ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayodazasu copana bhAga zeSa rahate haiM / inameM dUsare aMka meM jo bAsaThiyA eka so aDatIsa hai isameM se eka so covIsa se do muhUrta labdha hotA hai, usako muhUrta sthAna meM joDe to birANave muhUrta hote haiM / 90+2-92 pazcAt bAsaThiyA caudaha rahate haiM / ataH zeSa aMkoM kA nyAsa isa prakAra se haiM-(92 / / 4) inameM se pacahattara muhUrta se puSya se lekara maghA paryanta ke tIna nakSatra zodhita kare (92 / / / 8)-75=(17 / / ris) zodhita karane se pazcAta satraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA caudaha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA copana bhAga zeSa bacate haiM, itane pramANa se pUrvAphAlgunI nakSatra zodhita nahIM ho sakatA hai, kAraNa kI pUrvAphAlgunI nakSatra arddhakSetra mAnavAlA hone se unakA mAna tIsa muhUrta kA hotA hai / ataH tIsa meM se inako zodhita karane se zeSa cUrNikA bhAga rahatA hai| inakA parizodhana nyAsa isa prakAra se haiM-30-(17 / / / 20)=(12 / / / 12-7) isase yaha jJAta rahe che. AmAM bIjA aMkamAM je bAsaThiyA e ADatrIsa che temAMthI ekasovIsathI be muhUrta labdha thAya che. tene muhUrta saMkhyAnI sAthe meLavavA jethI bANa muhUta thAya che. 90+2=92 te pachI bAsaDiyA cauda rahe che. tethI zeSa aMkanyAsa A pramANe thAya che. (92aa, 64-75=(17phraNa, 9 zadhita karavAthI pachithI sattara muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA cauda bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA copana bhAga zeSa vadhe che, ATalA pramANathI pUrvAphAgunI nakSatra rodhita thaI zakatuM nathI kAraNa ke pUrvAphAgunI nakSatra ardhakSetra vyApi hevAthI tenuM pramANa trIsa muhUrtanuM hoya che. tethI trIsamAMthI Ane zedhita karavAthI zeSa cUrNikA bhAga rahe che, AnA zeAdhana nyAsa mA pramANe thAya ch,-30-(17|13|13,ich)=(12|33|13) mAnAthI se samaya che 3 62+670 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 sUryaprajJaptisUtre saptapaSTibhAgeSu cUrNikAbhAgeSu zeSeSu satsu tatraiva vartamAnazcandraH paJcamI varSAkAlodbhavAM zrAvaNamAsa bhAvinImAvRttiM pravartayatIti gaNitadRzA sidhyati / atha samprati sUryanakSatraviSayakaM praznasUtraM nirdizati-taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tasmin samaye khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? // tasmin samaye-paJcamAvRttipravartanakAle sUryaH kena nakSatreNa saha yuktaH san tAmAvRttiM pravarttayatIti gautamasya prazna vijJAya bhagavAnAha-'tA pUseNaM pUsassa taM ceva' tAvat puSyeNa puSyasya tathaiva ||-taavditi prAgvat, puSyeNa-puSyanakSatreNa saha vartamAno bhavati sUryaH / tathA ca puSyanakSatrasya samaya vibhAgo'pi tathaiva yathA prathamAvRttau pratipAdita stathaivAtrApi jnyeyH| arthAt puSyanakSatrasyaikonaviMzatirmuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya hotA hai ki pUrvAphAlgunI nakSatra kA bAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teraha cUrNikA bhAga itanA pramANa zeSa rahane para vahAM para vartamAna caMdra zrAvaNamAsabhAvinI, varSAkAla meM hone vAlI pAMcavIM AvRtti ko pravartita karatA hai, isa prakAra gaNita prakriyA se siddha hotA hai| ___aba sUrya nakSatra viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) pAMcavIM AvRtti ke pravartanakAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha yukta hokara usa AvRtti ko pravartita karatA hai, isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(pUse NaM pUsassa taM ceva) sUrya puSya nakSatra ke sAtha vartamAna rahatA hai| tathA puSya nakSatra kA samayavibhAga bhI jisa prakAra prathamaAvRtti meM pratipAdita kiyA hai, usI prakAra yahAM para bhI jJAta kara leveM / arthAt puSya nakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA pUrvAphAgunI nakSatranA bAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tera cUrNikA bhAga ATaluM pramANu zeSa rahe tyAre tyAM rahela caMdra zrAvaNa mAsa bhAvinI varSAkAlamAM thanArI pAMcamI AvRttine pravartita kare che, A pramANe gaNita prakriyAthI siddha thAya che. ve sUrya nakSatra samadhI prazna sUtra vAmAM Ave che-(taM samaya ca NaM sUre ke NaM Nakhatte gaM joei) pAMyamI mAttinA prapatanamA sUrya yA nakSatranI sAthai yo zana e AvRttine pravartita kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchavAthI uttaramAM zrI bhagavAna 4 cha-(pUse NaM pUsassa ta ceva) sUrya puSya nakSatranI sAthe patabhAna 2 cha, tathA puSya nakSatrane samaya vibhAga paNa je pramANe pahelI AvRttimAM pratipAdita karela che eja pramANe ahIMyAM paNa samajI le, arthAt puSya nakSatranA ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA tetAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tetrIsa zrI suryaprajJapti sUtra: Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 76 dvAdaza prAbhRtam 613 trayastriMzat saptaSaSTibhAgA cUrNikAbhAgAH zeSA - (1930) etAvanta cUrNikAbhAgAH zeSA yadA tiSThanti tatraiva varttamAnaH sUryaH paJcamIM varSAkAlodbhavAM zrAvaNamAsa bhAvinI mAvRtti pravarttayatIti / atra gaNinaprakriyANi prathamaM pradarzitaiva, kimatra piSTapeSaNeneti // 076 || " tadevaM vArSikAvRttiSu candrasUryayo nakSatrayogaviSayaM pratipAdya samprati - haimantikAvRttiSu tayoreva nakSatrayogaM pratipAdayitu micchu stat praznottarasUtramAha - tA eesi NaM paMca' ityAdi / mUlam - tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharaNaM paDhamaM hemaMti AuTThi caMde keNaM NakkhaNaM joei ?, tA hattheNaM, hatthassa NaM paMca muhuttA paNNAsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa, bAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA saTThI cuNNiyA bhAgA sesA / taM samayaM ca sUre keNaM nakkhatteNaM joei uttarAhi AsADhAhiM, uttarANaM AsAdANaM carimasamae tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharaNaM doccaM hemaMti AuTTi caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA sattabhisAhi, sattabhisayANaM dunni muhuttA aTThAvIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa, bAvaTTabhAgaM ca sattaTTahA chettA uttAlIsaM cuNNiyAbhAgA sesA, taM samayaM caNaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA uttagahiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae / tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharaNaM taccaM hemaMti AuTThi caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA praseNaM, pUsassa egUNavIsaM muhuttA tettAlIsa va bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sattaTTahA chettA tettIsaM cuNNiyAbhAgA sesA / taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhateNaM joei ?, tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae / tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharaNaM cautthi hemaMti AuTThi caMde bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa cUrNikA bhAga (19 / / 2 ) itanA cUrNikA bhAga jaba zeSa rahe vahAM para sUrya vartamAna hokara pAMcavIM zrAvaNamAsa bhAvinI varSAkAla kI AvRtti ko pravartita karatA hai / yahAM para gaNitaprakriyA bhI prathama pradarzita kI hai usI prakAra hai / ataH yahAM para punaH piSTapeSaNa karake nahIM kahate / / sU0 76 // NikA bhAga (19aaaa,63) ATaluM pramANa jyAM zeSa rahe tyAM rahIne sUrya pAMcamI zrAvaNa mAsabhAvinI varSAkALa saMbaMdhI AvRttine pravRtita kare che, ahIMyAM gaNitaprakriyA paNa pahelAM khatAvela che. te pramANe che. tethI ahIM tene pharIthI kahetA nathI. pA. 76 / / zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 sUryaprajJaptisUtre hor kkhatteNaM joei ?, tA mUleNaM, mUlassa cha muhuttA aTThAvannaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvaTTibhAgaM ca sataTTihA chettA vIsaM cuNNiyA bhAgA sesA, taM samayaM ca paNaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae / tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharaNaM paMcamaM hemaMti AuTThi caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?, lA kattiyAhiM, kattiyANaM aTThArasamuhuttA chattIsaM ca vAvaTThabhAgA muhutassa, bAvaTTabhAgaM ca sattaTTihA chettA cha cuNNiyA bhAgA sesA / taM samayaM caNaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei ?, tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae | sU0 77 | chAyA - tAvad eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM prathamAM haimantI mAvRtti candraH kena nakSatreNa yunakti ? tAvat hastena, hastasya khalu paJcamuhUrttAH paJcArAcca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTiaria far fchatvA SaSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, uttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmApADhAnAM caramasamayaH / tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM dvitIyAM haimantI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvacchatabhiSAbhiH, zatabhiSANAM dvau muhUrttI aSTAviMzatizca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA SaTcatvArizaccUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvaduttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmASADhAnAM caramasamayaH / tAvad eteSAM khalu paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyAM haimantI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat puSyeNa, puSyasyaikonaviMzatirmuhUrttA, tricatvAriMzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA trayastriMzaccUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvaduttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmASADhAnAM caramasamayaH / tAvad eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM caturthI haimantI mAvRtti candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvad mUlena, mUlasya SaT muhUrttAH, aSTApazcAzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya, dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA viMzazcUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti !, tAvaduttarAbhirAvADhAbhiH, uttarANAmApAdAnAM carama samayaH / tAvadeteSAM khalu paJcAnAM saMvatsarANAM paJcamIM haimantI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvat kRttikAbhiH, kRttikAnAmaSTAdaza muhUrttAH patriMzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya, dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paT cUrNikAbhAgAH zeSAH / tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tAvaduttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmASADhAnAM caramasamayaH || sU0 77 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdazaprAbhRtam TIkA-paT saptatitame sUtre paJcavArSikAvRttiSu candrasUryayo yoganakSatraM pratipAdya samprati pazca haimantikAvRttiSu candrasUryayonakSatrayogaviSayaM pratipAdayiSu stadgataprathamAvRttiviSaya praznatrasUmAha-'tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM hemaMtiM Auhi caMde keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tAvad eteSAM pazcAnAM saMvatsarANAM prathamAM haimantI mAvRttiM candraH kena nakSatraNa yunakti ? -tAvaditi prAgvat, eteSAM-prathamoditAnAM cAndra-cAndrA-bhivaddhita-cAndrAbhivaddhitAnAM pazcAnAM saMvatsarANAM madhye prathamAM haimantI-hemantakAlodbhavAm-uttarAyaNagati svarUpAmAvRtti-bhUyobhUyogamanarUpAmAvRttiM candraH kena nakSatreNa saha yuktaH san pravartayatIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA hatthe Na' tAvaddhastena / tAvaditi pUrvavat, hastenahastanakSatreNa saha vartamAnaH san pravarttayati // puna stasya samayavibhAgaM darzayati-'hatthassa isa prakAra varSAkAla kI AvRtti meM caMdra sUrya ke nakSatrayogaviSaya ko pratipAdana karake aba hemanta Rtu kI AvRtti meM sUrya caMdra kA nakSatrayoga ko pratipAdana karane kI icchA se usakA prazna sUtra kahate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM) ityaadi| ___TIkArtha-chihattara- sUtra meM pAMca vArSikI AvRtti meM caMdra sUrya kA nakSatra yoga kA pratipAdana karake aba hemaMta Rtu saMbaMdhI pAMca AvRtti meM candra sUrya kA nakSatra yoga ke viSaya meM pratipAdana karane ke liye praznasUtra kA kathana karate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM hemaMti Auhi caMde keNaM NakkhatteNaM joei) ye pUrvakathita cAMdrAdi pAMca saMvatsaroM meM hemantakAlabhAvinI uttarAyaNa gatirUpa AvRtti arthAt punaH punaH gamanarUpa AvRtti ko caMdra kauna nakSatra ke sAtha yoga yukta rahakara pravatita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA hatthe NaM) hasta A pramANe varSAkALanI AvRttimAM caMdra sUrya ane nakSatranA vega saMbaMdhI pratipAdana karIne have hemaMta tratunI AvRttimAM sUrya caMdranA nakSatra yoganuM pratipAdana karavAnI 4AthI te samadhI praznasUtrapAmA mAcha-(tA eesi NaM paMvaNha) tyAdi. TIkArya :-choteramA sUtramAM pAMca varSanI AvRttimAM caMdra sUryane nakSatra veganuM pratipAdana karIne have hama taRtu saMbaMdhI pAMcamI AvRttimAM caMdra sUryanA nakSatraganA samayamA pratipAdana 421 / bhATe praznasUtranu 4thana 42pAmA Ave che. (tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM hemaMtiM AuddhiM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei) mA pUrva pratipAta yAMdrAta pAMca saMvatsaromAM hemaMtakALanI bhAvinI uttarAyaNa gatirUpa AvRtti arthAt punaH punaH gamanarUpa AvRttine caMdra kayA nakSatranI sAthe vega yukta thaIne pravartita kare che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe che(taa hatthe Na) 12 nakSatranI sAthai 2DIna pratita re che, itanA samayavimAnA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre NaM paMca muhuttA paNNAsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chittA saTThI cuNNiyA bhAgA sesA' hastasya khalu paJcamuhUrtAH paJcAzacca dvASaSTibhAgA muhUrtasya dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA paSTizcUrNikAbhAgAH zeSAH ||-'nn' iti nizcayArthe, hastanakSatrasya paJcamuhUrtAH, ekasya ca muhUrttasya paJcAzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaSTiH saptapaSTibhAgAH-(53 ) etAvanto muhUrtAdyA yadA yadA avaziSTAsSThinti, hasta nakSatrasya tatraiva vartamAnaH san candraH prathamAM haibhantI mAvRttiM pravartayatIti / kathametadavasIyata iti cet tadA gaNitaprakriyA pradazyete prAguktakramApekSayA haimantI prathamAvRttiH kila dvitIyA syAt, yugasatkAnAM dazasaMkhyakAnAmayanAnAM pravartanavelAyAmAdhasyobhayatra gaNanA syAt, atastasthAne dviko dhravAko dhriyate, pUrvoktagAthA krameNa sa ca rUpono vidheyaH 2-1=1 anena sa ca pUrvokto dhruvarAziH (573 / .) trisaptatyadhikAni paJcazatAni muhUrtAnAm, nakSatra ke sAtha rahakara pravartita karatA hai| aba usake samayavibhAga ke viSaya meM kahate haiM-(hatthassa NaM paMca muhuttA paNNAsaM ca bAvahibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaDhihA chittA saTThI cuNNiyA bhAgA sesA) hasta nakSatra kA pAMca muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sATha bhAga (53 / 27) itane pramANa hasta nakSatra kA muhUrtAdi jaba avaziSTa rahe vahAM para caMdra vartamAna hokara hemanta Rtu kI prathama AvRtti ko pravartita karatA hai| yaha kisa prakAra hotA hai ? yaha gaNita prakriyA se pradarzita kiyA jAtA hai-pahale kahe gaye krama kI apekSA se hemanta Rtu kI pahalI AvRtti vAstavika dUsarI hotI hai / yuga saMbaMdhI dasa ayanoM ke pravartana avasara meM prathama kI donoM ora gaNanA hotI hai, ataH usake sthAna meM do dhruvAGka rkkhe| usakI pUrvakathita gAthA meM kahe gaye krama se usako rUpona kare 2-1%1 isase vaha pUrvakathita dhruvarAzi (573 / 2) pAMca so tihattara muhUrta tathA eka muhUrta samayamA 49 cha-(hatthassa NaM paMca muhuttA paNNAsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattadihA chettA saTThi cuNiyAbhAgA sesA) 7 nakSatrana pAMya bhuta tathA me mutanA bAsaThiyA pacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA sahasaThiyA sAITha bhAga (phApha ATalA pramANa hasta nakSatranA muhUrtAdi jyAre avaziSTa rahe tyAM caMdra vartamAna rahIne hemaMtaRtunI pahelI AvRttine pravartita kare che. A kevI rIte thAya che? te gaNita prakriyAthI pradarzita kare che. pahelAM kahevAmAM Avela kama pramANe hemanta RtunI pahelI AvRtti vAstavika bIjI thAya che, yugasaMbaMdhI dasa ayananA pravartanakALamAM prathama e bane taraphathI gaNAya che, tethI tenA sthAnamAM be dhuvAMka rAkhavA tene pUrva kathita gAthAmAM kahela bhathA tene 3pAna 42vA. 2-11 sAnAthI pA Dela J12||shi (573 / 3 / 6 ) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdazaM prAbhRtam 617 66 62-67 " EXEC 24 6 6 ekasya ca muhUrttasya SaT triMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaT saptaSaSTibhAgA iti / ekena guNito'pi tathaiva tiSThati, sarveSAmekaguNitatvAt / ata eva guNanaphalamapi tadeva (573) ata etasmAt ( 549 | ) ekonapaJcAzadadhikaiH paJcabhiH zatairmuhuttAnAm, ekasya ca muhUrttasya caturviMzatyA dvASaSTibhAgaiH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTSaSTayA saptaSaSTibhAgairabhijidAdIni uttarAphAlgunI paryantAni ekonaviMzatinakSatrANi zodhyAni - (573 / 6 / 7) - (549|| )= (24|| ) pazcAt sthitA caturviMzarti muhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya ekAdaza dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya sapta saptaSaSTibhAgA iti asmAddhastanakSatraM na zudhyati / hastanakSatrasyArddhakSetratvAttanmAnaM triMzanmuhUrttAH, atastriMzaddhayaH parizodhanena zeSAstiSTheyuriti zodhyate yathA - 30 - ( 243)= (5|| kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga rUpa dhruvarAzi ko eka se guNA karane se usI rUpa rahatA hai| sabhI saMkhyA ko eka se guNA karane se vahI rUpa se rahatA hai, ataeva guNanaphala bhI vahI hotA hai (573 / / 27) ina saMkhyA meM se (549 / / pA~ca so unacAsa muhUrta tathA eka muhUrtakA vAsaThiyA cauvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga se abhijit nakSatra se lekara uttarAphAlgunI paryanta ke unnIsa nakSatra ko zodhita kare - ( 573 / / ) - (549 / 3 / 2 ) = (24) zodhana karane se pazcAt covIsa muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA gyArahabhAga, tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sAtabhAga rahatA hai / isa saMkhyA se hasta nakSatra zuddha nahIM hotA hai / hasta nakSatra arddhakSetra bAlA hone se usakA pramANa tIsa muhUrta kA hai / ataH tIsa se zodhana kare jaise kI 30-(24|3|46nch -(51) isase yaha phalita hotA hai ki- hasta nakSatra kA pAMcase tAMtera muhUta tathA eka muhUtanA khADiyA chatrIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasayiA che bhAga rUpa dhruvarAzinA ekathI guNAkAra karavA. guNAkAra karavAthI eja pramANe rahe che, ekane guNavAthI eja sthitimAM rahe che, tethI ja guNuna phaLa paNa mena (573|I| huI, 67) rahe che, A saMkhyAbhAMthI (148AI / I, u ) pAMthaseo bhogpacAsa muSkRta tathA eka muhUrtanA khAsayiA cAvIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaThayA chAsaTha bhAgathI abhijIt nakSatrathI laine uttarAphAlgunI pantanA ogaNIsa nakSatrane zodhita 42vA. (57I / , u ) - (14II, u) = (24) zodhana karavAthI pachIthI cAvIsa muhUta tathA eka muhUtanA khAsiyA agyAra bhAga tathA bAsiyA eka bhAganA saDasaThayA sAta bhAga rahe che. A saMkhyAthI hasta nakSatra zodhita thaI zakatu nathI. hastanakSatra a kSetravALu hovAthI tenuM pramANu tIsa muhUtanuM che tethI trIsamAMthI zodhana prema -30- (24|| ) ( pAI, u ) sanAthI me ikSita thAya che 62-67 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryapranaptisUtre 1 ) ata upapadyate hastanakSatrasya paJcasu muhUrteSu, ekasya ca muhUrtasya pazcAzati dvApaSTibhAgeSu, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaSTau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu satsu, tatraiva vartamAnazcandraH prathamAM haimantImAvRtti muttarAyaNasvarUpAM pravartayatIti // athAtraiva sUryanakSatraviSayakaM praznasUtramAha-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?" tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ?, tasmin samaye-prathamAvRttipravartanasamaye ca 'Na' iti vAkyAlaGkAre sUryaH kena nakSatreNa saha vartamAno bhavatIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA uttarAhiM AsADhAhiM' tAvaduttarAbhirASADhAbhiH tAvaditi prAgvat, tasmin prathamAvRttipravartanasamaye sUrya uttarASADhAnakSatreNa saha vatrtamAno bhavati, uttarASADhAnakSatrasyApi caramasamaya eva sthito bhavati uktaJca-'uttarANaM AsADhANaM carimasamaye' arthAt samakAlamevottarASADhAnakSatramupabhujyAbhijito nakSatrasya prathamasamaye-prArambhakAla eva prathamAM haimantI mAvRttiM pravartayati sUrya iti tAtparyArthaH / uttarASADhAnakSatrasya tritArakatvAdvahuvacanam (varSa pUrvArdhasya prapUrNatvApAMca muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA pacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAgakA saDasaThiyA sATha bhAga zeSa rahe vahAM para caMdra vartamAna rahakara uttarAyaNa gatirUpa pahalI hemanta Rtu kI AvRtti ko pravartita karatA hai / aba yahAM para sUryanakSatrayoga saMbaMdhI praznasUtra kahate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) prathama AvRtti ke pravartanakAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha rahatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavan kahate haiM-(tA uttarAhiM AsADhAhiM) pahali AvRtti ke pravartanakAla meM sUrya uttarASADhA nakSatra ke sAtha rahatA hai uttarASADhA nakSatra kA bho antimasamaya meM hI sthita hotA hai| kahA bhI hai-(uttarANaM AsADhANaM carimasamaye) arthAt samakAla meM hI uttarASADhA nakSatra kA upabhoga karake abhijit nakSatrakA prArambha kAla meM hI sUrya prathama hemanta Rtu saMbaMdhI AvRtti ko ke hastanakSatranA pAMca muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pacAsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA sAITha bhAga zeSa rahe tyAM AgaLa caMdra vartamAna rahIne uttarAyaNa gatirUpa pahelI hemata RtunI AvRtine pravartita kare che. ve mahI sUrya nakSatraya samadhI prazna sUtra 4pAmA mAve cha-(ta samayaM ca NaM sure keNaM Nakkhatte NaM joei) paDelI mAvRttinA prapatanamA sUrya yA nakSatranI sAthe rahe che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe cha-(tA uttarAhiM AsADhAhi) pahelI mAttinA pravata nAma sUrya uttarASADhA nakSatranI sAthe rahe che, uttarASADhA nakSatranA chellA samayamAM ja sthita hoya che, kahyuM paNa che, (uttarANaM AsADhANaM carimasamae) arthAt sabhAmai or uttarASADhA nakSatrane upAya karIne abhijItu nakSatranA prAraMbhakALamAM ja sUrya pahelI hemaMta Rtu saMbaMdhI AvR zrI suryaprajJapti sUtra: Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdaza prAbhRtam diti) || yathA paJcavarSAtmake yuge daza ayanAni bhavanti, atrotra trairAzikapravRttiryathAyadi dazabhirayanaiH paJca sUryakRtAH paryAyA labhyante tadaikenAyanena kiM syAditi rAtriya sthApanA - == atrAntyena rAzinA ekaka rUpeNa madhyamorAziH paJcarUpako guNitoSpi tathaiva tiSThati, dazabhirapavarttitaM sat jAtamekamarddha paryAyasya / paryAyasyArddha ca saptaSaSTibhAgarUpaM paJcadazottarANi navazatAni - 915 bhavanti, tatra pAzcAtye ayane puSyanakSatrasya ye viMzatiH saptaSaSTibhAgAH gatAH, zeSAzca catuzcatvAriMzatsaptaSaSTibhAgAH, te'pi sAmpratamasmAdrAzeH zodhyante + = / tataH 915 - =915 -34=871 pazcAt sthitAni eka saptatyadhikAni aSTazatAni 871 / eteSAM saptaSaSTyA bhAge hRte labdhA strayodaza - = 13 pravartita karatA hai / uttarASADhA nakSatra tIna tArAvAlA hone se sUtra meM bahu bacana se nirdeza kiyA hai / (varSa kA pUrvArdhabhAga pUrNa hone se ) yahAM para pAMca varSAtmaka yuga meM daza ayana hote haiM / ataH yahAM para trairAzika prakriyA kI jAtI hai - jaise kI yadi daza ayana se pAMca sUryanakSatraparyAya labhya hote haiM, to eka ayana se kitane nakSatra paryAya labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tInarAzi kI sthApanA karanI cAhiye jo isa prakAra hai +2 yahAM para eka rUpa antya rAzi se madhya ke pAMca ko guNita karane para bhI usI prakAra rahatA hai, ataH usako dasase apavartita karane se ardhA paryAya hotA hai, paryAya kA ardhAsaDasaThiyA bhAgarUpa navaso paMdraha hote haiM / 915 / usameM pIchale ayana meM puSya nakSatra kA jo saDasaThiyA vIsa bhAga haiM vIte huve haiM tathA saDasaThiyA cumAlIsabhAga zeSa hai usako bhI isa saMkhyA meM se zodhita kare N+= / tatpazcAt 915== 915 - 44 = 871 / AThaso ikahattara rahatA hai / 871 / inako saDasaTha se bhAga kare - 13 bhAga karane se teraha labdha 871 67 619 ttine pravRti ta kare che. uttarASADhA nakSatra traNa tArAovALu che. tethI sUtramAM bahu vacanane nirdeza karela che. (varSoMnA pUrva bhAga pUrNa thavAthI) ahIyAM pAMca varSAtmaka yugamAM dasa ayane hAya che. tethI gaiAzika prakriyA karavAmAM Ave che. jemake-jo dasa ayaneAthI pAMca sUrya nakSatraparyAMya labhya thAya teA eka ayanathI keTalA nakSatraparyAMya lakSya thaI zake? A jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA karavI. joI e-je A pramANe che. 4+1=50=} sahIM me4 35 chedalI rAzithI madhyanI yAMnI saMdhyAno guNAara 42vAthI paNa eja pramANe rahe che. tethI tene dasathI apavita karavAthI a` paryAya thAya che. paryAya ardhA saDasiyA bhAgarUpa navasApara thAya che. 915) temAM pAchalA ayananA puSya nakSatranA je saDasaDiyA vIsabhAga OM vIti gayelA che. tathA saDasaThayA cuMmAlIsa bhAga zeSa rahela che. tene A saMkhyAmAMthI zeSita karavA. 64+4=4 / te pachI 915-64= 915-44=871 A pramANe AThaseekAMtara rahe che. AnA saDasaThathI bhAga karave zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 sUryaprAptisUtre pazcAtra kimapyavaziSyate / trayodazabhizca AzleSAdInyuttarASADhAparyantAni nakSatrANi zuddhAni, ata upapadyate yad abhijito nakSatrasya prathamasamaye mAghamAsabhAvinI prathamA AvRttiH pravartate, tenoktaM mule-'uttarANaM AsADhANaM carimasamae' evaM sarvA api mAghamAsabhavinya AvRttayaH sUryanakSatrasya yoga madhikRtya sarvatrApi uttarASADhAnakSatrasyAntimabhAga eva veditavyAH / uktaMcAnyatrApi "bAhirao pavisaMto Aicco abhii joga muvagamma / savvA AuTio karei so mAghamAsaMmi" // 1 // chAyA-bAhyataH pravizan AdityaH abhijidyogamupagamya / sarvA AvRttIH karoti sa mAghamAse // 1 // atha-dvitIya hemantAvRttiviSayaM praznamUtramAha-'tA eesi NaM paMcahaM saMvaccharANaM doccaM hemaMtiM AuTiM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei' tAvada eteSAM pazcAnAM saMvatsarANAM dvitIyAM haimantImAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ? // tAvaditi prAgvat eteSAM-pUrvoditAnAM pazcAnAM samvatsarANAM madhye dvitIyAM haimantI-hemantakAlodbhavAM-mAghamAsabhAvinI mAvRtti hote haiM zeSa kucha bacatA nahIM hai / teraha se AzleSAdi uttarASADhA paryantake nakSatra zodhita hote haiM / ataH phalita hotA hai ki abhijit nakSatra ke prathama samaya meM mAghamAsa bhAvinI prathama AvRtti pravartita hotI hai| ataH mUla meM bhI kahA hai-(uttarA NaM asADhANaM carimasamae) isa prakAra mAghamAsabhAvinI sabhI AvRttiyAM sUryanakSatrayogakAla meM sarvatra uttarASADhA nakSatra ke anta ke bhAga meM hI pravartita hotA hai aisA samajha leveM / anyatra kahA bhI hai 'bAhirao pavisaMto Aicco abhii joga muvagamma / savvA AuTTio karei mAghamAsaMmi // 1 // aba hemaMta Rtu saMbaMdhI dUsarI AvRtti viSayaka prazna sUtra kahate haiM-ye pUrva kathita pAMca saMvatsaroM meM hemantakAla kI dUsarI mAghamAsabhAvinI AvRtti ko 84=13 bhAga karavAthI tera labdha thAya che. ane pAchaLa zeSa kaMI rahela nathI. tera muhUrtathI AzleSAthI uttarASADhA sudhInA nakSatro rodhita thAya che. tethI e phalita thAya che ke abhijIta nakSatranA prathama samayamAM mAghamAsabhAvinI pahelI AvRtti pravartita thAya che. tethI bhUkhabhA cha-(uttarANaM AsADhANaM carimasamae) 0 mAghamAsa bhAvinI badhIja AvRtti sUrya nakSatranA gakAlamAM badheja uttarASADhA nakSatranA aMtabhAgamAM ja pravartita thAya che. tema samajI levuM. bIje kahyuM paNa che. (bahirao parisaMto Aicco abhirajoga muvagamma / savvA Audvio karei mAghamAsaMmi // 1 // have hemaMtaRtu saMbaMdhI bIjI AvRttinA viSaya mATe prazna sUtra kahe che. A pahelAM kahela pAMca saMvatsaromAM hemaMtakALanI bIjI mAghamAsanI AvRttine caMdra kayA nakSatranI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdaza prAbhRtam candraH kena nakSatreNa saha yoga mupagataH san pravarttayatIti gautamasya prshnH| tato bhagavAnAha-'tA sayabhisayAhiM' tAvat zatabhiSAbhiH / zatabhiSAnakSatrasya zatatArakatvAdvahuvacanam / zatabhiSAnakSatreNa yukto bhavati candra iti sAmAnyamuttaraM datvA punastasya samayavibhAgaM darzayati -'sayabhisayANa dunni muhuttA aTThAvIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sattavihA chettA cattAlIsa cuNiyA bhAgA sesA' zatabhiSANAM dvo muhUttoM aSTAviMzatizca dvApaSTibhAgA muhattasya, dvApaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA SaTcatvAriMzaccUrNikAbhAgAH shessaaH||-shtbhipaanksstrsy dvau muhUttauM, ekasya ca muhUrtasyASTAviMzati dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaT catvAriMzat saptapaSTibhAgAH-(2 ) etAvanto muhUrtAdyA cUrNikArUpAH zeSAH yadA tiSThanti zatabhiSAnakSatrasya tatraiva vartamAnazcandro dvitIyAM haimantI mAvRttipravarttayati candra iti // kathametadavasIyata iti ceducyate-pUrvoktagAthApradarzitakramApekSayA dvitIyA mAghacaMdra kauna nakSatra ke sAtha yoga prApta karake pravartita karatA hai ? isa prakAra zrI gotamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(nA sayabhisayAhiM) zatabhiSA nakSatra sau tArAvAlA hone se yahAM para bahuvacana kahA gayA hai| usa samaya caMdra zatabhiSA nakSatra ke sAtha yoga yukta rahatA hai, isa prakAra sAmAnya rIti se uttara dekara pazcAt usake samayavibhAga pUrvaka kahate haiM-(sayabhisayANaM dunni muhuttA aTThAvIsaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvahi bhAgaM ca sattahihA chettA cattAlIsaM cuNiyA bhAgA sesA) zatabhiSA nakSatra kA do muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAlIsa bhAga (2 / 3 / 27) itane pramANa muhUrtAdi zatabhiSA nakSatrakA cUrNikAdi bhAgazeSa jaba rahatA hai, vahAM para caMdra vartamAna hokara dUsarI hemanta kAla kI AvRtti ko pravartita karatA hai| yaha kisa prakAra hotA hai ? isake liye kahate haiNsAthe vega prApta karIne pravartita thAya che. A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tanA uttarabhAM zrIbhagavAn 4 cha.-(tA sayabhisayAhiM) tAmaSA nakSatra se tAzavANu hovAthI ahIM bahuvacanano prayoga karela che. te samaye caMdra zatabhiSA nakSatranI sAthe gayukta rahe che. A pramANe sAmAnya rIte uttara ApIne te pachI tenA samaya vibhAganu thana 42 che. (sayamisayANaM duNNimuhuttA aTThAvIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa bAvadvibhAga ca sattadvihA chettA ca tAlIsaM cuNiyA bhAgA sesA) zatAmapAnakSatranA be muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThayA aThayAvIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA beMtAlIsabhAga (rApha, 4) zatabhiSA nakSatranA ATalA pramANa muhUrtAdibhAga zeSa jyAM rahe tyAM caMdra vartamAna rahIne bIjI hemaMta kALanI AvRttine pravartita kare che. A kevI rIte thAya che? te mATe kahe che. pUrvokta gAthAmAM batAvela kamathI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 sUryaprAptisUtre mAsabhAvinI AvRtti zcaturthI syAt, ato'tra catvAro gunnkraashyH| sa ca guNarAziH, rUpono vidheyH-4-1=3| jAtastrikaH / anena guNakena prAktano dhruvraashiH(573| 0) trisatatyadhikAni paJcazatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya SaTtriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTsaptaSaSTibhAgA gunnniiyaaH-(573|13 )+3=(1719 / / 6) jAtAni saptadazazatAni ekonaviMzatyadhikAni muhUrtAnAm , muhUrtagatAnAM ca dvApaSTibhAgAnAmaSTottaraM zatam, ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTAdaza sptpssttibhaagaaH| tata etebhyaH SoDazabhiH zatairaSTAtriMzadadhikaiH 1638, muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasyASTAcatvAriMzatA dvApaSTibhAgaH 6, ekasya dvASaptibhAgasatkAnAM saptapaSTibhAgAnAM dvAtriMzadadhikena zatena 20 arthAta (1638 / 13 / 2225) etattulyai rmuhUttAdyaiH dvau nakSatraparyAyau bhvtH| ythaa-(1719| 27)-(1638 / / 25)=(81 / 3 / 12-47) ataH pazcAt sthitAH ekAzIti muhUrtA pUrvokta gAthA meM pradarzita krama kI apekSA se dUsarI mAghamAsa bhAvinI AvRttI cothI hotI hai| ataH guNakarAzi ko rUpona kare 4-1=3 to tIna hote haiM / isa guNaka se pUrva kI dhruvarAzi (573 / / pAMca so tihatara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chaha bhAga se guNA kare (573 / / )+3=(1719 / 7) guNA karane se satraha so unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so ATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA aThAraha bhAga hote haiM / inameM se solaha so aDatIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ekaso battIsa 1 bhAga (1638 / / 17) itane pramANa vAle nakSatra paryAya se do nakSatra paryAya zuddha hote haiN| jo isa prakAra (1719 / / / 8)-(1638 / / / 12.)=(81 / / / 3) isa prakAra zodhita karane se pazcAt ikyAsI bIjI mAghamAsabhAvinI AvRtti cethI thAya che. tethI guNakarAzI cAra thAya che. e guNakarAzine rUpona karavI. 4-1=3 rUpAna karavAthI traNa thAya che. A guNakathI pahelAMnI dhRvarAzI (5734 pAMcasotAMtera muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chatrIsabhAga tathA mAsAThayA se bhAganA sasaThiyA chamArAnI gunn|2 4231. (57 / 33 / 62, ducha+3= (171936, 7) guNAkAra karavAthI sattarase ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ekaso ATha bhAga tathA bAsaDiyA ekabhAganA saDasaThiyA aDhArabhAga thAya che. AmAMthI soLaso ADatrIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA aDatAlIsa bhAga 6 tathA mAsAByA se bhAganA sasaDiyA mese| matrIsamA 132,67 (1938113632,67) ATalA pramANavALA nakSatra paryAyamAMthI be nakSatra paryAya zuddha thAya che. je A pramANe (1718411667)-(193846133)(815833) mA pramANe zadhita 42vAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdaza prAbhRtam 623 nAm, ekasya ca muhUrtasyASTApazcAzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya viMzatiH sptpssttibhaagaaH| tato bhUyo bhUyo'bhijinnakSatraM navabhi muhartaH, ekasya ca muhUrtasya caturvizatyA dvApaSTibhAgaiH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTU SaSTayA saptapaSTibhAgaiH shodhym-(81|| 62-67)-(9' s)=(72 / 3 / 27) pazcAt sthitAH dvAsaptati muhUrtAH, ekasya ca muhUtasya trayastriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH / asmAt punastriMzatA muhUrteH zravaNaH zuddhastriMzatA muhUtaiH dhaniSThA ca zuddhA bhaved yathA-30+30= 60 tatazca (72 )=60=(12 ) ataH pazcAdavatiSThante dvAdazamuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya trayastriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaviMzatiH saptapaSTibhAgAH / tataH zatabhiSAnakSatrasyAIkSetratvAt, tanmAnaM paJcadazamuhUrtAH, tenedaM pazcadazabhiH zodhyate-15-(12 )=(2 ) ataH sidhyati yat zatabhiSAnakSatrasya dvayormuhUmuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA vIsa bhAga rahatA hai| tatpazcAt punaH abhijit nakSatra ko nava muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAgoM se zodhita kare (81 / / :-)-(9 / / -)=(72 / 3 / 7) zodhita karane ke pazcAt bahattara muhUrta, tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tetIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga hote haiM / inameM se punaH tIsa muhUrta se zravaNa nakSatra ko zodhita kare tathA tIsa muharta se dhaniSThA nakSatra ko zuddha kare (72 / hai| ) =60=(12 / / ) zodhita karane ke pazcAt bAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tetIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga rahatA hai| tadanantara zatabhiSA nakSatra arddhakSetravyApI hone se usakA pramANa paMdraha muhUrta hotA hai / ataH paMdraha meM se inakA zodhana kare 15-(12 / pAchaLathI ekAzI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ahIvana bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA vIsa bhAga rahe che. te pachI pharIthI abhijItu nakSatrane nava muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA vIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAgane saDasaThiyA chAsaTha mAgAthA zApita 421. (8 / / 16 / 33,67)=(72 / 33 13,cha) 21 pramANe zApita 42vAthI pachIthI tera muhUrta tathA eka muhUtana bAsaThiyA tetrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA ekavIsa bhAga rahe che. AmAMthI pharIthI trIsa muhUrtathI zravaNa nakSatrane zadhita karavuM tathA bIsa bhuta thI dhaniSThA nakSatrane zadhita 42. (72 / 33 / 33,67)-10=(12 / 33 / 13,17) rodhita karyA pachI bAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tetrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA ekavIsa bhAga rahe che, te pachI zatabhiSA nakSatra ardha kSetravyApI hevAthI tenuM pramANa paMdara muhUrta thAya che. tethI paMdaramAMthI A saMkhyAne rodhita zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 sUrya pratisUtre tayorekasya ca muhUrttasya aSTAviMzatau dvASaSTibhAgeSu, ekasya ca dvASaSTibhAgasya paT catvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu cUrNikAbhAgeSu satsu tatraiva varttamAnacandro dvitIyAM haimantI mAvRttiM pravarttayatIti // athAtraiva sUryanakSatrayogaviSayaM praznanirvacanasUtramAha- 'taM samayaM ca NaM rekeNaM makkhaNaM joei' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? ||dvitiiyaavRtti pravartanakAle sUryaH kena nakSatreNa saha varttamAno bhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA uttarAhiM AsAdArhi, uttarANaM AsADhANaM carimasamaye' tAvaduttarAbhirAbhirAdAbhiH, uttarANAmApAdAnAM caramasamayaH // anayoH sUtrakhaNDayo vyAkhyA pUrvavadevajJeyA / gaNitabhAvanA'pi prathamAvRttivadeva bhAvanIyA, kimatra punarvyAkhyayA bhAvanayA ca? | pUrva bhAvitatvAditi / " 6)= (2 / / 62-67 ataH yaha siddha hotA hai kI zatabhiSA nakSatra kA do muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAlIsa cUrNikA bhAga zeSa rahe taba vahAM para varta - mAna hokara caMdra hemanta Rtu kI dUsarI AvRtti ko pravartita karatA hai / 21 62-67 aba yahAM para sUryanakSatrayoga ke saMbaMdha meM jAnane kI icchA se zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM - ( taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhanteNaM joei) dUsarI AvRtti pravartana kAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha vartamAna rahatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM(tA uttarAhiM AsAdAhiM uttarANaM AsAdANaM carimasamae) isa sUtrAMza kI vyAkhyA evaM gaNitaprakriyA prathama AvRtti ke kathanAnusAra bhAvita kara leveM / pahale savistara rUpa se vyAkhyAta kara bhAvanA bhAvita kara kahA hI hai ataH punaH yahAM para piSTapeSaNa nahIM karate haiM / 42vI. _ 15-(12 / 3 / 1,67) = (22, 7) tethI me siddha thAya che De-zatabhiSA nakSatranA be muhUta tathA eka muhUrtanA khAsiyA acAvIsa bhAga tathA bAsiyA eka bhAganA saDasaThayA chetAlIsa cUrNikA bhAga zeSa rahe tyAre tyAM vartImAna rahIne caMdra humantaRtunI khIjI AvRttine pravRtita kare che have tyAM sUryanakSatrayoganA saMbadhamAM jANavAnA hetuthI zrI gautamasvAmI prazna pUche che - (taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) mIla AvRttinA pravartanaaNamA sUrya kayA nakSatranI sAthe vartamAna rahe che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramA zrI bhagavAn he che - ( tA uttarAhi AmADhAhiM uttarA AsADhANaM carimasamae) A sUtrAMzanI vyAkhyA ane gaNitaprakriyA pahelI AvRttinA kathana pramANe bhAvanA karIne kahevAmAM AvI gayela che. tethI pharIthI tene ahIM kahela nathI. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 77 dvAdaza prAbhRtam ___ samprati-tRtIyAvRttiviSayakaM praznasUtramAha-'tA eesi NaM paMcaNDaM saMvaccharANaM taccaM hemaMtiM AuTiM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tAvadeteSAM paJcAnAM samvatsarANAM tRtIyAM haimantI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ? / tAvaditi pUrvavat, eteSAM pUrvoditAnAM pazcAnAM saMvatsarANAM madhye tRtIyAM haimantI-mAghamAsamAvinI mAvRtti kena nakSatreNa saha yukta zcandraH pravartayatIti gautamasya praznaH, tato bhagavAnAha-'tA pUseNaM' tAvatpuSyeNa / tAvaditi prAgvat puSya nakSatreNa saha vartamAno bhavati candra stasmin samaye // punastasyaiva samayavibhAgaM darzayati-'pUsassa egUNavIsaM muhuttA tettAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa, bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chetA tettIsaM cuNNiyAbhAgA sesA' puSyasyaikonaviMzati muharttA stricatvAriMzacca dvASaSTibhAgA muhUrtasya, dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA trayastriMzaccUrNikAbhAgAH zeSAH ||ysmin samaye candra stRtIyAmAvRttiM pravartayati tasmin samaye puSyanakSatrasyaikonaviMzati muhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayastriMzat saptapaSTibhAgAH (19 / 27) etAvanta zcUrNikAbhAgA yadA avaziSTAH bhavanti ___ aba zrI gautamasvAmI tIsarI AvRtti ke viSaya meM prazna sUtra kahate haiM(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM taccaM hemaMtiM Auhi caMde keNaM NakkhatteNaM joei) ye pUrva kathita pAMca saMvatsaroM meM hemanta Rtu bhAvinI tIsarI mAghamAsa kI AvRtti caMdra kauna se nakSatra ke sAtha yoga yukta hokara pravartita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA pUse NaM) puSya nakSatra ke sAtha usa samaya caMdra yoga yukta rahatA hai| aba usake samayavibhAga kA kathana karate hai-(pUsassa egUNavIsaM muhattA tettAlIsaM ca bAvaTibhAgA muhattassa, bAvaTibhAgaM ca sattaTTihA chettA tetIsaM cuNiyA bhAgA sesA) jisa samaya caMdra tIsarI AvRtti ko pravartita karatA hai usa samaya puSyanakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga (19 ) vegautamasvAmI zrI AvRttinA samayamA praznasUtra 4 cha-(tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM taccaM hemaMti AuDhei caMde keNaM NakkhatteNaM joei) mA paDeTa pAma bhAvasa pAMca sa vAramAM trIjI hemaMtaRtu bhAvinI AvRtti ke je mAgha mAsamAM Ave che tyAre caMdra kyA nakSatranI sAthe yoga karIne tene pravartita kare che. A rItanA gautamasvAmInA praznane sAmAna uttaramA zrI bhavAn 4 cha-(tA pUse Na) puSya nakSatranI sAthe te sabhaye yaMdra yogayuta 2 cha. vetanA samaya vibhAganu thana 42vAmAM Ave che, (pUsassa egaNavIsaM muhuttA tetAlIsaM ca bAvadvibhAgA muhuttamsa bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA tetIsaM cuNNiyA bhAgA sesA) 2 samaye yaMdra zrI AvRttine prapati ta 42 che. te samaye puSya nakSatratA ogaNIsa muhurta tathA eka muhurtanA bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka zrI suryaprajJapti sUtra: Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 sUryaprajJaptisUtre puSyasya tatraiva varttamAno bhavati candra iti atrApi gaNitaprakriyA yathA - yatohi prathamopapAdikramApekSayA tRtIyA mAghamAsabhAvinI AvRttiH SaSThIsyAdataH SaT guNakodhAryaH, sa ca rUpono vidheya stena paJca jAtAH / anena paJcakarUpeNa guNakena sa eva prAktano dhruvarAzi strisaptatyadhikAni paJcazatAni muhUrttAnAmekasya ca muhUrttasya SaTtriMzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaT saptaSaSTibhAgA ityevaM rUpo guNanIyaH - (573 / / 27) +5= (2865 / / guNanAjjAtAni guNanaphalAni aSTAviMzatiH zatAni paJcaSaSTyadhikAni muhUrtAnAM muhUrttagatAnAM ca dvASaSTibhAgAnAmazItyadhikaM zatam, ekasya ca dvASaSTibhAgasya trizat saptaSaSTibhAgA iti / ata etebhyaH saptapaJcAzadadhike zraturviMzatizatairmuhUrttAnAm, muhUrttagatAnAM ca dvASaSTibhAgAnAM dvisaptatyA (2457) ekasya ca dvASaSTibhAgasya satkAnAM saptaSaSTibhAgAnAm aSTAnavatyadhikena zatena trayo nakSatraparyAyAH zuddhA bhaveyuriti tathAzodhaitanA pramANa cUrNikA bhAga puSya nakSatra kA zeSa jaba hote haiM, vahIM para vartamAna hokara caMdra tIsarI AvRtti ko pravartita karatA hai| yahAM para gaNitaprakriyA isa prakAra se hotI hai - prathama kathita krama kI apekSA se mAghamAsa bhAvinI tIsarI AvRtti chaThI hotI hai, ataH chaha guNaka hotA hai, usako rUpona kare rUpona karane se pAMca hotA hai / isa pAMca rUpa guNaka se pUrva kathita dhruvarAzi jo pAMca so tihantara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga hai inako guNita kare (573 | / 2=47)+5=(2865 / / guNA karane se aThAIsa so paiMsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so assI bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sahasaThiyA tIsa bhAga hote haiN| inameM se covIsa so satAvana muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bahattara bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saGasaThiyA eka so aThANu pramANa se tIna nakSatra paryAya zodhita hotA hai| bhAganA saDasaDayA tetrIsa bhAga (19ArA,64) ATaluM pramANa puSya nakSatranuM jyAre zeSa rahe che, tyAMja vartamAna rahIne cadra trIjI AvRttine pravRtita kare che. ahIM gaNita prakriyA A pramANe thAya che. pahelAM kahela kramanI apekSAe mAghamAsabhAvinI trIjI AvRtti e chaThThI thAya che. tethI cha guNuka hoya che. tene rUpAna karavAthI pAMca thAya che. A pAMca rUpa guNukathI pUrva kathita dhruvarAzi ke je pAMcasAtAMtera muhUta tathA eka muhUrta nA khAsayiA chatrIsa bhAga tathA khAsaDiyA eka bhAganA saDasaThayA chabhAga che, tene guNAkAra 12ye| (573||dRra-i) +5= (2865) guNAara uravAthI mAyAvIsaseo pAMsaha muhUrta tathA eka muhUtanA khADiyA eksee'sI bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasiyA trIsabhAga thAya che. temAMthI cAtrIsaseAsatAvana muhUta tathA eka muhUtanA khAsaDiyA AMterabhAga tathA khADiyA eka bhAganA sasiyA ekasAaThThANu bhAganA pramANathI traNu nakSatra paryAya 180 62 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 627 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdaza prAbhRtam nArtha kriyA ythaa-(2865|16|30)-(2457|3|3)=(408 ) zodhanAt sthitAni pazcAdaSTottarANi catvAriMzatAni muhUrtAnAM, muhUrtagatAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM paJcottaraM zatam, ekasya ca dvASaSTibhAgasya catustriMzat saptapaSTibhAgAH (408:..) punaretebhya stribhiH zatai navanavatyadhika (399 / ) muhUrtAnAm, ekasya muhUrtasya caturviMzatyA dvApaSTibhAgaiH / / ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTpaSTayA saptaSaSTibhAgaiH / abhijidAdIni punarvasuparyantAni caturdazanakSatrANi zuddhAni bhveyuH| (408 / 13 )-(399 / / ) (937) sthitAH pazcAnnavamuhUrtAH, muhUrtagatAnAM ca dvApaSTibhAgAnAm azItiH / ekasya ca dvApaSTibhAgasya catustriMzat sptssssttibhaagaaH| atra cAzItyA dvASaSTibhAgaireko muhattoM labdha: 1+ zeSA stiSTantyaSTAdaza / labdho muhattoM, muhartasthAne yukto jAtA dshmuhrtaaH| ekasya ca muhUrtasyASTAdaza dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya catustriMzat saptaSaSTizodhana prakAra isa prakAra se hai-(2865 / / )-(2457 / 2 / 2) (408 / ) isa prakAra zodhita karane se pazcAt cAra so ATha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cotIsa bhAga raha jAtA hai (408 / 13 ) inameM se punaH tInaso nannANu 399 / muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA cauvIsa bhAga 1 tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAgoM se abhijidAdi puvarvasu paryanta ke caudaha nakSatra zodhita hote haiM (408 / 13 / / )-(399 / 5)=(9 / 3 / ) isa prakAra zodhana karane se pazcAt nava muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA assI bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDa. saThiyA cotIsa bhAga bacatA hai / yahAM para bAsaThiyA assI bhAgoM se eka muhUrta labdha hotA hai, 4=1+ tathA bAsaThiyA aThAraha bhAga zeSa rahatA hai| jo eka muhUrta labdha huvA hai, usako pUrva ke nava muhUrta ke sAtha joDe to dasa zApita thAya che. zodhana prA2 // pramANe cha. (2895 / 16 / 63, 7)-(245 / 13 / 13) =(408rUparUpha, da) A pramANe rodhita karavAthI pAchaLathI cAra ATha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA ekase pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA trIsabhAga rahe che (40853, 4) AmAthI punaH traNa navANa 39 muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA vIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAgo jhaMthI abhijIta vigere punarvasu paryantanA cauda nakSatro zodhita thAya che. (408 16533,67)-(38846667) =(863,) mA pramANe zodhana 421AthI pAthI nava muhurta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA eMsI bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAgane saDasaDiyA cetrIsabhAga bace che. ahIM bAsaThiyA ezI bhAgothI eka muhurta labdha thAya che. 67= 16 tathA bAsaThiyA aDhAra bhAga zeSa vadhe che. je eka muhurta labdha thayela che tene pahelAnA nava muhUrtanI sAthe umeravA jethI dasa muhUrta, tathA eka muhUrtanA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 sUryaprajJaptisUtre bhAgAH (10) tataH puSyanakSatrasyArddhakSetratvAt tanmAnaM triMzanmuhUrttA stena triMzatA zodhanArtha nyAsaH 30- (10) (1930) ata upapadyate yat puSyanakSatrasya ekonaviMzatirmuhUrtteSu, ekasya ca muhUrtasya tricatvAriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayastriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu sthiteSu tatraiva varttamAnazcandra stRtIyAM hemantI mAvRti pravarttayatIti // athAtraiva sUryanakSatrayogaviSayaM praznasUtramAha - 'taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti / tasmin samayetRtIyAvRttipravarttanavelAyAM khalu--iti vAkyAlaGkAre, ca pAdapUraNe sUryaH kena nakSatreNa saha yukto bhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae' tAvaduttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmASADhAnAM caramasamayaH // uttarASADhA nakSatrasyAmuhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA aThAraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sahasaThiyA cottIsa bhAga hote haiM (10 / / tatpazcAt puSya nakSatra arddhakSetra vyApI hone se usakA pramANa tIsa muhUrta hai ataH tIsa meM se ina dasa ko zodhana kareM zodhana nyAsa krama se isa prakAra se hotA hai 30- (10 | | )=(19 / / =7) isa se yaha jJAta hotA hai kI puSyanakSatra kA unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga zeSa rahe taba vahAM para rahA huvA caMdra hemanta Rtu kI tIsarI AvRtti ko pravartita karatA hai / 34 aba yahAM tIsarI AvRtti ke avasara meM sUrya nakSatrayoga ke viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate hai - (taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhanteNaM jo ei) tIsarI AvRtti ke pravartakAla meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha rahatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM / (tA uttarAhiM AsADhAhiM uttarANaM AsADhANaM carimasamae) uttarASADhA nakSatra kA mADhiyA cetrIsabhAga thAya che. (10iTTArlR4,64) te pachI puSya nakSatra a kSetravALu hAvAthI tenuM pramANa trIsa muhUta nuM che, tethI trIsamAMthI A dasanuM zeAdhana karavu zeAdhana nyAsa prahAra yA pramANe che. 30 - (1011I / 7) = (1833, iucha) sanAthI sebha nyAya che ke--puSya nakSatranA ogaNIsa muhUta tathA eka muhUrtInA bAsiyA teMtAlIsabhAga tathA khAsayiA eka bhAganA saDasiyA tetrIsabhAga zeSa rahe tyAre tyAM AgaLa rahela caMdra hemaMta RtunI trIjI AvRttine pratita kare che. have ahIM trIjI AvRttinA samaye sUrya nakSatranAcega viSe zrIgautamasvAmI prazna pUche che(nN samayaM caNaM sUre keNaM NakkhateNaM joei) trI AvRttinA pravartanaaNamAM sUrya yA nakSatranI sAthe rahe che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn kahe che.(ar uttarAhi asADhAhiM uttarANaM AsADhANaM carimasamae) uttarASADhA nakSatrano anta bhAgabhAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ _629 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdaza prAbhRtam ntime bhAge vartamAno bhavati sUrya stRtIyAvRttipravartanavelAyA mityarthaH / / atrApi gaNitabhAvanA prathamAvRttivadeva bhAvanIyA, kimatra punarlekhanaprayAseneti // atha caturthamAghamAsabhAvyAvRttiviSayaM praznasUtramAha-'tA eesiNaM paMcaNhaM saMbaccharANaM cautthi hemaMtiM AuTiM caMde keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tAvadeteSAM pazcAnAM saMvatsarANAM caturthI haimantI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ? // tAvaditi pUrvavat eteSAM prathamoditAnAM pazcAnAM saMvatsarANAM madhye caturthI haimantIM-hemantakAlodbhavAM-mAghamAsabhAvinI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa saha yuktaH san pravartayatIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA mUleNaM' tAvad mUlena, caturthAvRttipravartanasamaye mUlanakSatreNa saha vartamAno bhavati candra iti- sAmAnyamuttaraM dattvApi punastasya muhUrttavibhAgaM darzayati-'mUlassa cha muhUttA aTThAvaNNaM ca bAva hibhAgA muhuttassa anta samaya meM vartamAna rahakara sUrya tIsarI AvRtti ko pravattita karatA hai| arthAt tIsarI AvRtti ke pravartanakAla meM sUrya uttarASADhA nakSatra kA antima bhAga meM rahatA hai| yahAM para bhI gaNitabhAvanA prathama AvRtti ke kathanAnusAra bhAvitakara leveM / pahale kathita hone se punaH usako nahIM khte| ___ aba mAghamAsabhAvinI cauthI AvRtti ke viSaya meM zrIgautamasvamI prazna karate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthi hemaMtiM Auhi caMde keNaM NakkhatteNaM joei) ye pUrvakathita pAMca saMvatsaroM meM hemantakAla kI mAghamAsa bhAvinI cauthI AvRttiko caMdra kauna nakSatra ke sAtha yukta hokara pravartita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA mUle Na) caturthI AvRtti ke pravartana kAla meM caMdra mUla nakSatra ke sAtha rahatA hai, isa prakAra sAmAnya prakAra se kahakara punaH usakA muharta vibhAga pradarzita karate haiM-(mUlassa cha muhuttA aTThAvaNaM ca bAvadvibhAgA vartamAna rahIne sUrya trIjI AvRttine pravartita kare che. arthAta trIjI AvRttinA pravartana kALamAM sUrya uttarASADhA nakSatranA aMtima bhAgamAM rahe che. ahIMyAM A saMbaMdhI gaNita prakriyA pahelI AvRttimAM kahyA pramANe bhAvita karI samajI levI. pahelAM te kahevAI gayela hovAthI mahI izathI 478 nathI. have mAghamAsabhAvinI cothI AvRttinA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che.(taa eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM cautthi hemati AuDhei caMde keNaM NakkhatteNaM joei) mA pahelAM kahevAmAM Avela pAMca sa vatsaremAM hemaMtakALanI mAghamArA bhAvinI cothI AvRttine caMdra kayA nakSatranI sAthe rahIne pravartita kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmAjIne uttaramA zrIbhagavAna 49 cha-(tA mUleNaM) yAthI mAttinA pravartanamA yadra mULa nakSatranI sAthe rahe che. A pramANe sAmAnya rIte kahIne pharI tene muhUrtavibhAga zita 42 cha.-(mUlassa cha muhuttA aTThAvaNNaM ca bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvadvibhAga ca zrI suryaprajJapti sUtra: Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 sUryaprajJaptisUtre bAvadvibhAgaM ca sattaDhihA chettA vIsaM cuNiyAbhAgA sesA' mUlasya SaTmuhUrtAH, aSTApaJcAzacca dvApaSTibhAgA muhUrtasya, dvApaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA viMzatizcUrNikA bhAgAH zeSAH // caturthAvRttipravartanakAle mUlanakSatrasya SaDmuhUrtAH, ekasya ca muhUrtasyASTApazcAzad dvApaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya viMzatiH saptaSaSTibhAgAH-(6 ) etattulyeSu muhUrtAdiSu zeSeSu satsu tatraiva vattemAna zcandro bhavati caturthAvRttipravartanakAle ityrthH|| atra gaNitabhAvanA yathA-yato hi caturthI mAghamAsabhAvinI AvRttiH pUrvapradarzitakramApekSayA aSTamI AvRttiH kila syAt atastatsthAne aSTako dhiyate sa ca mUlo tagAthA krameNa rUpono vidheyaH, 8-1%7 jAtaH saptakarUpo guNakaH, anena guNakena sa eva pUrvokto dhruvarAzistrisaptatyadhikAni paJcazatAni muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya patriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaT saptaSaSTibhAgA guNanIyAH-(573 )x7 =(4011 ) guNanAjAtAni guNanaphalAni ekAdazottarANi catvAriMzacchatAni muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaTTihA chettA vIsaM cuNiyA bhAgA sesA) cauthI AvRtti ke pravartana kAla meM mUla nakSatra kA cha muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA aThAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA vIsa bhAga (6 ) itane pramANa ke muhUrtAdi zeSa rahane para caMdra cauthI AvRtti ke pravartana kAla meM vahAM para vartamAna rahatA hai| aba isakI gaNita prakriyA dikhalAI jAtI hai-cauthI mAghamAsa bhAvinA AvRtti pUrvapradarzita krama kI apekSA se AThavIM AvRtti hotI hai| ataH usake sthAna meM ATha leveM, usako mUla kathita gAthA ke krama se rUpona kare 8-1=7 rUpona karane se sAta hotA hai| isa sAta rUpa guNaka se vaha pUrva kathita dhruvarAzi jo pAMca so tihattara muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga saDasaThiyA cha bhAga ko guNA kare (573||ii| sattadvihA chettA vIsaM cuNNiyAbhAgA sesA) yothI mAvRttinA prapatanamA bhUnakSatranA cha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA aThAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA vIsa bhAga (62phA24) ATalA pramANana muhUtadi zeSa rahe tyAre caMdra cothI AvRttinA pravartana kALamAM tyAM vartamAna rahe che. have AnI gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che. jethI mAghamA sabhAvinI AvRtti pahelAM pradarzita kramanI apekSAe AThamI AvRtti thAya che. tethI tenA sthAnamAM ATha levA tene mULamAM kahela gAthAnA kamathI rUpona karavA 8-1-7 rUpana karavAthI sAta thAya che. A sAtarUpa guNakathI te pUrvakathita yuvarAzi je pAMcaso tetera muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA chatrIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA chamAganI zu 2 42 / (57 )+7=(4011 / 352 / 33,17) zu.2 42vAthI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdaza prAbhRtama muhUrtAnAM, muhUrtagatAnAM dvASaSTibhAgAnAM ca dvipazcAzadadhike dvezate, ekasya dvApaSTibhAgasya dvAcatvAriMta saptapaSTi bhAgA iti / / (4011 ) tata etebhyaH SaTsaptatyadhikai dvAtriM. zacchatairmuhUrtAnAM, 3276 / muhUrtagatAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM paNNavatyA , dvApaSTibhAga satkAnAM ca saptapaSTibhAgAnA maSTaSaSTayadhikAbhyAM dvAbhyAM zatAbhyAM catvAro nakSatra. paryAyAH shuddhaaH-(4011|3 / )-(3276 / / / / )=(735 / 13 / 6) pazcAt sthitAni zodhanaphalAni paJcatriMzadadhikAni saptazatAni muhUrtAnAM, muhUrtagatAnAM dvApaSTibhAgAnAM dvipazcAzadadhikaM zatam, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTcatvAriMzat saptapaSTibhAgA iti-(735| 1524) punaretebhyaH SaibhiH zatai muhartAnAm, ekonasaptatyadhikairekasya ca muhUttasya catuviMzatyA dvApaSTibhAgaiH 669 / / ) ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaT SaSTayA saptapaSTibhAgairabhijidAdIni vizAkhAparyantAni trayoviMzatirnakSatrANi (669 / 16) zuddhAni-(735) s)+7=(4011 / 3) 7) guNA karane se cAra hajAra gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA baso bAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaDiyA bayAlIsa bhAga rahatA hai (4011 / 3 / 7) inameM se battIsaso chihattara 3276 / muharta tathA eka muhUrta kA yAsaThiyA chiyANNave I bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga saDasaThiyA doso aDasaTha se cAra nakSatraparyAya zuddha hote haiM (4011 / / .....)-3276 / / )=(735 / 13) isa prakAra zodhana karane se pazcAt sAtaso paiMtIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so bAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAlIsa bhAga rahatA hai / (735 / / ) inameM se chahaso unasittara muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga se abhijidAdi vizAkhA paryanta ke teIsa nakSatra (669 / / 5) zuddha hote hai| jaise kI (735 / 4 / / -669 / / )=(666) zodhita hone bAda chiyAsaTha muhUrta cArahajAra agyAra muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA babAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA beMtAlIsabhAga rahe che. (4011aaaa ,) AmAMthI batrIso iMtera 3276 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA cha- bhAga 1 tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA baso aDasaThathI cAra nakSatra paryAya zuddha thAya che. (4011 ) -(3276116 / 21)(7351153111) yA pramANe sAdhana 42vAthI 5chIthA sAtasApAMtrIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA eka bAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA beMtAlIsa bhAga rahe che. (73pa ) AmAMthI cha agatera muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA covIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThayA chAsaThabhAgathI abhijItathI vizAkhA paryantanA tevIsa nakSatra (1986 ) zuddha thAya che. m-(735||15||16)-(1986)=(6637) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 sUryaprajJaptisUtre -(669 )=(66 ) sthitAH pazcAt SaTpaSTirmuhUrtAnAM, muhUrtagatAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM saptaviMzatyadhikaM zatam ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptacatvAriMzat saptaSaSTibhAgA iti / atra ca =2+ dvASaSTibhAga dvau~ muhUttauM labdhau, tau ca muhUrtasthAne yuktI, jAtA aSTaSaSTirmuhUrtAnAM, zeSA stiSThanti trayo dvApaSTibhAgA ityato yathAkrameNa nyAsaH (68 / Da) bhUyo'pyetebhyaH paJcacatvAriMzatA muhUtairanurAdhA jyeSThe zuddhe (68 -45% (23 ) zeSA stiSThanti trayoviMzati muhUrtAH, ekasya ca muhUrtasya trayo dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptacatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH / tato mUlanakSatrasyA kSetratvAt tanmAnaM triMzanmuhUrttA stenaitat triMzatA parizodhyate-30-(23 )=(6 .20..) ata upapadyate yat mUlanakSatrasya SaT muhUrteSu, ekasya ca muhUrttasyASTApazcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya viMzatau saptapaSTibhAgeSu zeSeSu satsu tatraiva vartamAnacaturthI mAghamAsabhAvinI mAvRttiM pravarttayatIti siddhayati ||-ath sUryanakSatra yoga tathA eka muhartakA bAsaThiyA ekaso satAvIsa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA saMtAlIsa bhAga bacatA hai| yahAM para 12+ bAsaThiyA ekaso satAIsa bhAga se do muhUte labdha hote haiM, usako muharta saMkhyA ke sAtha joDane se aDasaTha muhUrta tathA bAsaThiyA tIna bhAga zeSa rahatA hai / yathAkramanyAsa isa prakAra se hai-(68 ) punaH ina meM se paitAlIsa muharta se anurAdhA evaM jyeSThA nakSatra zuddha hote haiM / (68 )-45 (23 ) zodhita karane bAda teisa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIna bhAga tathA vAsa. ThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA saMtAlIsa bhAga zeSa rahatA hai| mUla nakSatra arddhakSetra vyApI hone se usakA pramANa tIsa muhUrta kA hai ataH tIsa meM se isa ko zodhita kare 30-(23 (6 . isase yaha phalita hotA hai ki mUla nakSatra kA cha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA vIsa bhAga zeSa rahe vahI para vartamAna rahakara zodhita karyA pachI chAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ekasesatyAvIsabhAga tathA bAsaThiyA ekabhAganA suDatAlIsa bhAga vadhe che. ahIMyA =2+2 bAsaThiyA ekaso satyAvIsa bhAgathI be muhUrta labdha thAya che. tene muhUrta saMkhyAnI sAthe meLavI vAthI aDasaTha muhUrta tathA bAsaThiyA traNa bhAga zeSa vadhe che. tene yathAkrama nyAsa A pramANe che. (68daijJA8) AmAMthI pharIthI pistAlIsa muhUrtathI anurAdhA ane jeThA nakSatra zuddha thAya che. (684)-45=(234) zedhita karyA pachI tevIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA traNa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA suDatAlIsa bhAga zeSa rahe che. mUlanakSatra ardhakSetravyApI hovAthI tenuM pramANa trIsa muhUrtanuM che, tathI zrIsamAthI mAne zApita 421 / 30-(23 )=(1 / 13 / 13,7) mAnAthI sema jaNAya che ke-mUla nakSatranA cha muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA aThAvana bhAga tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdaza prAbhRtam 633 viSayaM praznasUtramAha-'taM samayaM ca NaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? ||-tasmin samaye-caturthAvRttipravartanasamaye sUryaH kena nakSatreNa saha vartamAno bhavatIti gautamasya praznaH tato bhagavAnAha-'tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae' tAvaduttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmASADhAnAM caramasamaye ||-taavditi prAgvat, uttarApADhAnakSatrasyAnti me bhAge vartamAnaH sUryastAM caturthI haimantIM mAghamAsabhAvinI sAvRttiM pravartayati, nAnyatra gacchati candracAravat sUryasyaikarUpagativegAta mandobasyaikarUpagatyA atyalpagativegAcceti / asya gaNitabhAvanA'pi prathamAvRttau bhAvitaiva, tadvadevAtrApi bhAvanIyA // ____ atha paJcama mAghamAsa bhAvyAvRttiviSayaM praznasUtramadhikArasUtraM darzayati-tA eesi caMdra cauthI mAghamAsabhAvinI AvRttiko pravartita karatA hai yaha siddha hotA hai / aba sUryanakSatrayoga viSayaka zrIgautamasvamI prazna pUchate haiM-(taM samayaM ca NaM sare ke Na NakkhattaNa joeDa) cauthI AvRtti ke pravartanakAla meM sUrya kaunanakSatrake sAtha yoga yukta rahatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA uttarAhiM AsADhAhiM uttarANaM AsADhANaM carimasamae) uttarASADhA nakSatra ke anta bhAga meM vartamAna hokara mAghamAsabhAvinI hemanta kAla kI cauthI AvRttiko sUrya pravartita karatA hai, caMdra gati anusAra anyatra gamana nahIM karatA hai / karaNa kI sUrya gati kA vega eka rUpa hotA hai mandocca rUpa eka gati se atyanta alpa gati kA vega hotA hai / isa kI gaNitabhAvanA bhI pahalI AvRtti meM bhAvita kiyA hI hai, usake samAna yahAM para bhI bhAvanA kara leveM / aba pAMcavI mAghamAsa bhAvinI AvRttike viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA vIsabhAga zeSa rahe tyAM vartamAna rahIne caMdra cethI mAghamAsabhAvinI AvRttine pravartita kare che tema siddha thAya che. have sUrya nakSatrayorAnA samayamA zrIgItamasvAmI prazna pUche che.-(taM samayaM ca gaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) yAthI AvRttinA pravartanamA sUrya yA nakSatranI sAthai yo yukta rahe che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrIbhagavAna 4. cha.-(tA uttarAhiM AsADhAhiM uttarANaM AsADhANaM carimasamae) uttarASADhA nakSatranA mata. bhAgamAM vartamAna rahIne mAghamAsabhAvina hemantakALanI cothI AvRttine sUrya pravartita kare che. caMdra gati anusAra anyatra gamana karUM nathI. kAraNake sUryanI gatine vega ekarUpa hoya che. maMdoccarUpa eka gatithI atyaMta apagatine vega hoya che. AnI gaNita bhAvanA paNa pahelI AvRttimAM bhAvita karela ja che. te pramANe ahIMyAM bhAvanA karI levI. have mAghamAsabhAvinI pAMcamI AvRttinA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che. zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 sUryaprajJaptisUtre NaM paMcahaM saMvaccharaNaM paMcamaM hemaMta AuTThi caMde keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tAvadeteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM paJcamI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa yunakti ? // - tAvaditi pUrvavat eteSAM prathamoditAnAM paJcAnAM yugapurakANAM cAndra - cAndrA- bhivarddhita - cAndrA- bhivarddhitAkhyAnAM paJcasaMvatsarANAM madhye paJcamIM haimantIM mAghamAsabhAvinI mAvRttiM candraH kena nakSatreNa saha varttamAnaH san pravarttayatIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha - 'tA kattiyAhiM' tAvat kRttikAbhiH // - tAvaditi pUrvavat, kRtikA nakSatrasya tritArakatvAd bahuvacanaM, tena kRttikAbhiHkRttikAnakSatreNa saha yukto bhavati candra iti sAmAnyamuttaraM datvA'pi vivRttivivaraNatayA tasyaiva kRttikA nakSatrasya muhUrttavibhAgaM pratipAdayati- 'kattiyANaM aTThArasamuhuttA chattIsaM ca bAvaTThi - bhAgA muhussa bAvadvibhAgaM ca sattaTThihA chettA cha cuNNiyAbhAgA sesA ' kRttikAnA maSTAdaza muhUrttAH SaTtriMzacca dvApaSTibhAgA muhUrttasya, dvASaSTibhAgaM ca saptaSaSTidhA chitvA SaT cUrNikAbhAgAH zeSAH // dvittIyAvRttipravarttanakAle kRttikAnakSatrasya aSTAdazamuhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya SaT triMzad dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTsaptaSaSTibhAgA cUrNikApUchate haiM (tA eesiNaM paMcanhaM : saMbaccharANaM paMcamaM hemaMti AuTThi caMde keNaM kkhante joei) pUrvakathita yuga pUraka cAMdrAdi pAMca saMvatsaroM meM mAghamAsabhAvinI hemanta kAla kI pAMcavIM AvRtti ko caMdra kauna nakSatra ke sAtha yoga karake pravartita karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - ( tA kattiyAhi) kRttikA nakSatra tIna tArAvAlA hone se yahAM para sUtra meM bahuvacana se kahA hai / kRttikA nakSatra ke sAtha caMdra yoga karatA hai, isa prakAra sAmAnya rUpa se uttara dekara vistArapUrvaka kahane ke hetu se usa kRtikA nakSatrakA muhUrtavibhAga kA pratipAdana karate hai ( kattiyANaM aTThA rasamuhuttA chattIsaM ca bAsaTTibhAgA muhuttassa bAsaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA cha cuNNiyA bhAgAsesA) pAMcavIM AvRti ke pravartanakAla meM kRtikA nakSatrakA aThArahamuhUrta tathA ekamuhUrtakA vAsaThiyA chattIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga - ( vA eesiNa paMcahaM saMvaccharANaM paMcamaM hemati AuTThi caMde ke NakkhattaNaM joi ) pahelAM kahela yugapUraka cAMdrAdi pAMca soMvatsare|mAM mAghamAsabhAvinI hematakALanI pAMcamI AvRttimAM caMdra kayA nakSatranI sAthe cega karIne pravartita kare che. A pramANenA zrI gautamasvAbhInA praznane sAMbhaNIne uttaramA zrIbhagavAn uDe che - ( tA kattiyA hi ) ti nakSatra traNa tArAvALuM hovAthI ahI sUtramAM bahuvacanathI kahela che. kRttikanakSatranI sAthe caMdrayAga kare che. A pramANe sAmAnya rIte kahIne tene vistArapUrNAMka kahevAnA udezathI the vRttibha nakSatranA muhUrta vibhAga pratipAdana 12 che . - ( kattiyANaM aTThArasamuhuttA chattIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa vAvaTTibhAgaM ca sattaTThihA chettA cha cuNNiyAbhAgA sesA) pAMyamI AvRttinA pravartI nakALamAM kRttikAnakSetranA aDhAra muhUta tathA eka muhUrtInA khAsayiA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdazaprAbhRtam bhAgAH (18 ) etAvantobhAgA muhUrtAdyAH zeSAH kRttikAnakSatrasya yadA tiSThanti tatraiva vartamAnazcandraH paJcamI mAghamAsabhAvinI mAvRttiM pravarttayatIti / / atra gaNitaprakriyA yathA-paJcamI haimantI mAghamAsabhAvinI AvRttiH kila prathamopadarzitakramApekSayA dazamI syAt, atastatsthAne dazako dhriyate, sa ca gAthoktaniyamena rUpono vidheyaH-10-19 jAto navakaH, ayameva guNakastenAnena guNakena prAktana sa eva dhruvarAziH (573 / / ) trisaptatyadhikAni paJcazatAni muhUrtAnAmekasya ca muhUrtasya patriMzad dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaT saptaSaSTibhAgA ityevaM rUpo guNanIyaH-(573 / ) 29-(5157 // 12413 1) guNanAjAtAni guNanaphalAni saptapaJcAzadadhikAni ekapaJcAzacchatAni muhartAnAM, muhUrtagatAnAM dvASaSTibhAgAnAM ca caturviMzatyadhikAni trINi zatAni, ekasya ca dvApaSTi. bhAgasya catuHpaJcAzat saptaSaSTibhAgA iti / tata etebhya caturdazAdhikai rekonapazcAzacchatai kA saDasaThiyA cha cUrNikA bhAga (18 )itanA muhUrtAdi pramANa kRttikA nakSatra kA jaba zeSa rahe vahAM para vartamAna hokara caMdra pAMcavIM mAghamAsa bhAvinI AvRtti ko pravartita karatA hai| aba isakI gaNitaprakriyA dikhalAI jAtI hai| hemantakAlabhAvinI pAMcavIM AvRtti prathama pradarzita krama kI apekSA dasavIM hotI hai / ataH usake sthAna dasa kA aMka rakkhe, usako gAthA meM kahe gaye niyamAnusAra rUpona kare 10-139 to nava rahatA hai isa navarUpa guNaka se pUrvakathita dhruvarAzi jo (573 / / / ) pAMca so tihattara muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga rUpa hai usako guNA kare (573 / / / 5)+9 (5157 / / ) guNA karane se guNana phala pAMca hajAra eka so satAvana muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIna so covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chatrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cha cUrNikA bhAga (18phorTa1) ATaluM muhUrtAdi pramANa kRttikA nakSatranuM jyAre zeSa rahe tyAM AgaLa vartamAna rahIne caMdra mAghamAsabhAvinI pAMcamI AvRttine pravartita kare che. have AnI gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che. hemaMtakAlabhAvinI pAMcamI AvRtti pahelA batAvela kramanI apekSAe dasamI thAya che. tethI tenA sthAnamAM dasa aMka rAkhe tene gAthAmAM kahevAmAM Avela niyama pramANe rUpana karavA 10-1=9 te nava thAya che. A navarUpa guNakathI pahelAM kahela dhruvarAzI ke je (573phe ) pAMcaso tetara muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chatrIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA sasa6i41 chaa|| 35 che tane gunn||2 423 / (573 / 3 / 63, Icha)+8 (515732 4.54) guNAkAra karavAthI guNanaphala pAMca hajAra ekase sattAvana muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDyiA traNasovIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cepana bhAga thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 sUryapratisUtre muhattaiH (4914) muhartagatAnAM dvApaSTibhAgAnAM catuzcatvAriMzadadhikena zatena 144 / dvApaSTibhAgagatAnAM saptapaSTibhAgAnAM ca SaNNavatyadhikai tribhiH zataiH / paNNakSatraparyAyAH zuddhA bhveyuriti-(5157|2||)-(4914|1 )=243 / 16 / / ) sthAnakrameNa yathAvacchodhanAt sthite pazcAt tricatvAriMzadadhike dve zate muhUrtAnAM, muhUrtagatAnAM ca dvApaSTibhAgAnAM catuH saptatyadhikaM zatam, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaSTiH saptaSaSTi bhAgA iti / punaretebhyarekonaSaSTayadhikena muhUrtazatena 159 ekasya ca muhUrtasya caturviMzatyA dvApaSTibhAgairekasya dvApaSTibhAgasya paTU paSTayA saptapaSTibhAgairabhijidAdIni uttarAbhAdrapadA paryantAni paNNakSatrANi (159 / 3 / ) parizuddhAni bhavantIti parizodhyate (243 / / )-(159 / mA)=841 ) sthitAni pazcAt muhUrtAnAM caturazItiH, muhattaMgatAnAM dvApaSTibhAgAnAM ca ekonapazcAzadadhikaM zatam, ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaSaSTiH saptapaSTibhAgAH copana bhAga hote hai| inameM se cAra hajAra nava so caudaha muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA eka so cumAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tIna so chiyANNave bhAga se cha nakSatra paryAya zuddha hote haiM jo isa prakAra (5157 / / 8)-(4914 / / 3)=(243 / / ) sthAna krama se yathAvat zodhana karane se pazcAt do so tiyAlIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka so cumotera bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sATha bhAga zeSa rahate haiN| inameM se punaH eka so unasaTha muhUrta tathA eka muhata kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga se abhijit se lekara uttarAbhAdrapadA paryanta ke che nakSatra (159 / / ) zuddha hote haiM, ataH inako zodhita kare-(243 / / 4)-(159 / ) - (84 / 18) isa prakAra zodhita karane se pazcAt corAsI muhUte tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ekaso unacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka AmAMthI cArahajAranavasAda muhurta tathA eka muhurtanA bAsaThiyA ekasocuMmAlIsa bhAga 1}* tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA traNa cha-- bhAgathI nakSatra paryAya zuddha thAya cha ? yA pramANe 2. (51.575634154)-(4814 / 64413)=(243 / 65467) sthAnakamathI yathAprakAra zodhana karavAthI pachIthI basoteMtAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA eka cuMmotera bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA sAIDabhAga zeSa rahe che. AmAMthI ekase ogaNasAITha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA evI sabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAgathI abhijIta nakSatrathI laIne uttarAbhAdrapadA paryantanA cha nakSatro (15 ) zuddha thAya che. tethI Ane zedhita karavA (243 / 636)-(15836)=(841666) mA pramANe zoSita 42vAyI pachIthI rAzI muhurta tathA eka muhUrtana bAsathiA ekaso ogaNapacAsabhAga tathA bAsaThiyA zrI suryaprati sUtra : 2 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdaza prAbhRtama 637 (84 / / atra 2 - dvASaSTibhAgAnAM caturviMzatyadhikena zatena dvau muhUtau labdhau, tau ca muhUrttasthAne yuktau jAtA muhUrttAnAM SaDazItiH pazcAt sthitAH paJcaviMzati dvaSaSTisteSAM yathAkrameNa nyAsaH (86 / / bhUyo'pyetebhyo muhUrttAnAM paJca samatyA (75 revatyAdi bharaNIparyantAni trINi nakSatrANi parizuddhAni bhavanti / (86 / / ) - (75=(11 / 3 / 3) sthitAH pAdekAdazamuhUrttAH, ekasya ca muhUrttasya paJcaviMzati dvaSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasyaikaSaSTiH saptaSaSTibhAgA iti / tataH kRttikAnakSatrasyArddhakSetratvAt tanmAnaM triMzanmuhUrttA stena triMzatA parizodhyate - 30- (11 / / ) - ( 1816 cha / ata upapadyate yat paJcamAvRttipravarttanasama pe kRttikA nakSatrasya aSTAdazamuhUrtteSu, ekasya ca muhUrttasya paT triMzati dvApaSTibhAgeSu, ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTsu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu satsu tatraiva bhAga kA sasaThiyA ikasaTha bhAga raha jAtA hai / (84) yahAM bAsaThiyA ekaso covIsa bhAga se do muhUrta labdha hotA hai -2 usako muhUrta ke sAtha joDe to chiyAsI muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pacIsa bhAga evaM saDasaThiyA ikasaTha bhAgarahatA hai usakA yathAkama nyAsa isa prakAra se haiM - (86 / 142 149 ina muhUrta saMkhyA meM se phira se pacahattara 75 muhUrta se revatI nakSatra se lekara bharaNI paryanta ke tIna nakSatra zodhita hote haiM jo isa prakAra (86 | -75=(11 / 3 / hai) zodhita karane ke pazcAt gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA pacIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikasaTha bhAga rahatA hai / tadanantara kRtikA nakSatra arddhakSetravAlA hone se usakA pramANa tIsa muhUrta pramANa kA hai ataH tIsa meM se inako zodhita kare - 30(11 / 3 / )-(18 / / isa se yaha phalita hotA hai ki pAMcavIM AvRtti ke pravartana kAla meM kRttikA nakSatra kA aThAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA nAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga eka bhAganA saDasahiyA ekasaThabhAga raDe che. (84Ara ph3) ahI khAsayiA ekase cAvIsa lAgathI me muhUrta Ave =2-tene muhUrtanI sAthai bhejavavAthI chAzI muhUrta tathA eka muhUrtanA khAsayiA pacIsabhAga rahe che. yathAkramanyAsa A pramANe che. (86ArA 3) A muhUta saMkhyAmAMthI paMcatera 75 muhUrtIthI revatI nakSatrathI laIne bharaNI pantanA traNa nakSatra zASita thAya che, je A pramANe che. (8656x3)-75=(11.rUA 6) zaiAdhita karavAthI agIyAra muhUta tathA eka murhutanA khAsayiA pacIsa bhAga tathA khA siyA eka bhAvanA saDasaDayA ekasaThabhAga rahe che. te pachI kRttikAnakSatra adha kSetravALu hAvAthI tenuM pramANa trIsa muhUta che. tethI trIsamAMthI ane ze:dhita karavA. 30(115254)-(18E) AthI e phalita thAya che ke-pAMcamI AvRttinA pravartInakALamAM kRttikA nakSatranA aDhAra muhUrta tathA eka muhUrtanA baDiyA chatrIsabhAga tathA khAsiyA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre vartamAnaH san candraH paJcamI haimantI mAvRtti pravarttayatIti siddhayati |-ath sUryanakSatraviSaya praznasUtranAha-'taM samayaM sUre keNaM Nakkhatte NaM joei ?' tasmin samaye ca khalu sUryaH kena nakSatreNa yunakti ? |-tsmin samaye-pazcamAvRttipravartanakAle, ca iti pAdapUraNe, 'NaM' iti vAkyAlaGkAre, sUryaH kena nakSatreNa saha vartamAno bhavatIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha'tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamaye' tAvad uttarAbhirASADhAbhiH, uttarANAmApADhAnAM caramasamaye ||-taavditi pUrvavat pazcamAvRttipravarttanavelAyA muttarASADhA nakSatrasya antimebhAge abhijidAdau bhavati sUrya iti / atha vizeSaH-dazA'pi nakSatrayoga madhikRtya sUryasyAvRttayaH sarvatraiva samA eva pratipAditAH santi / samprati candra nakSatrayogaviSaye kimapi anveSTavyamiti tatra yasminneva nakSatre vartamAnaH sUryoM dakSiNA uttarA vA AvRttIH pravarttayati, tasminneva nakSatre vartamAna zcandro'pi dakSiNA uttarA vA AvRttIH kurute / zeSa rahe vahAM para vartamAna hokara caMdra hemanta kAla kI pAMcavIM AvRtti ko pravartita karatA hai yaha siddha hotA hai|| aba sUryanakSatraviSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) pAMcavIM AvRtti ke pravartanasamaya meM sUrya kauna nakSatra ke sAtha rahatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA uttarAhiM AsADhAhiM, uttarANaM AsADhANaM carimasamae) pAMcavIM AvRtti ke pravartanakAla meM uttarASADhA nakSatra kA antima bhAga meM sUrya abhijidAdi nakSatra meM rahatA hai| ___ aba isa viSaya meM kucha vizeSa kahate haiM-sUrya ke nakSatrayogaviSayaka dazoM AvRttiyAM sarvatra samAna hI pratipAdita kI hai| aba caMdra nakSatrayoga ke viSaya meM kucha vicAraNIya hai-usameM sUrya jisa nakSatra meM rahakara dakSiNAyana rUpa yA uttarAyaNa rUpa AvRtti ko pravartita karatA hai, usI nakSatra meM rheka bhAganA saDasaThiyA chabhAga zeSa rahe tyAM vartamAna rahIne caMdra hemaMtakALanI pAMcamI AvRttine pravatita kare che. tema siddha thAya che. ye sUrya nakSatranA saMghamA zrIgautamasvAmI prazna pUche cha.-(ta samaya ca NaM sUre keNaM NakkhatteNaM joei) pAMyamI sAttinA prabanata sUrya yA nakSatranI sAthe 27 cha ? 2 // pramANe zrIgautamasvAmInA pUchanAthI uttaramA zrImAvAn 4 cha.-(tA uttarAhi AsADhAhi uttarANaM AsADhANaM carimasamae) pAyabhI sAvRttina prapatanamA uttarASADhA nakSatranA aMtanA bhAgamAM sUrya abhijIt vigere nakSatranI sAthe rahe che. - have A saMbaMdhamAM kaMIka vizeSa kahe che-sUryanA nakSatreganA saMbaMdhamAM dase AvRttio badheja sarakhIja pratipAdita karela che. have caMdranaganA saMbaMdhamAM kaMIka vicAraNIya che. temAM sUrya je nakSatramAM rahIne dakSiNAyana rUpa athavA uttarAyaNarUpa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdazaM prAbhRtam tatazca yA uttarAbhimukhA AvRttayaH, ekasmin yuge candrasya dRSTAstAH sarvA api niyatamekarUpeNa abhijitA nakSatreNa saha yoge draSTavyAH // yAstu dakSiNAbhimukhA AvRttayaH syustAH sarvA api AvRttayaH puSyanatreNa saha yoge draSTavyA bhavanti iti granthAntare pratipAditaM varttate-'caMdassa vi nAyavvA AuTThio jugammi jA diTThA, abhie NaM pusseNa ya niyamaM NakkhattaseseNaM' // candrasyApi jJAtavyA AvRttayo yuge yAdRzAH // abhijitA khalu puSyeNa ca niyamaM nakSatrazeSeNa // iti, asyA vyAkhyAtu avataraNikayaiva jAtA 'Nakkhatta sese gaM' nakSatrArddhamAsena ityavadheyaM, tatra cAbhijinakSatre uttarAbhimukhA AvRttayo bhAvyanta iti tathaivAtrApi bhAvanIyA iti / ekasmin mahAyuge saptapaSTivarSANi bhavanti, ekasmin varSe cAyanadvayaM bhavati, tenaikasmin mahAyuge catustriMzadadhikaM zatamayanAnAmityatra trairAzikapravRttiryathA -yadi catustriMzadadhikenAyanazatena candrasya saptapaSTi nakSatraparyAyA kara caMdra bhI dakSiNAyana yA uttarAyaNa rUpa AvRtti ko pravartita karatA hai| unameM jo uttarAbhimukha AvRttiyAM eka yuga meM caMdra kI hotI hai ve sabhI niyata eka rUpa se abhijit nakSatra ke sAtha yogavAlI hotI hai / evaM jo dakSiNAbhimukhavAlI hotI hai ve sabhI AvRttiyAM puSya nakSatra ke sAtha yogayukta dekhI jAtI hai / isa prakAra granthAntara meM pratipAdita hai-(caMdassa vi nAyavvA AuTTio jugammi jA diTThA, abhieNaM pusseNa ya niyamaM NakkhattaseseNaM) isakI vyAkhyA avataraNikA se hI ho gaI hai (NavattaseseNaM) nakSatrArdha mAsa se isa prakAra samajha leM / unameM abhijita nakSatra meM uttarAbhimukha kI AvRttiyAM bhAvita kI hai usI prakAra yahAM para bhI bhAvita kara leveM / eka mahAyuga meM saDasaTha varSa hote haiM, eka varSa meM do ayana hotA hai / ataH eka mahAyuga meM eka so cotIsa ayana hote haiM, ataH yahAM trairAzika pravRtti kI jAtI hai AvRttine pravartita kare che. e ja nakSatramAM rahIne caMdra paNa dakSiNAyana agara uttarAyaNarUpa AvRttine pravartita kare che. temAM je uttarAbhimukhanI AvRtti eka yugamAM caMdranI thAya che. te badhI niyata ekarUpathI abhijItu nakSatranI sAthe ga yukta hoya che. ane je dakSiNAbhimukhavALI AvRtti hoya che te badhI AvRtti puSya nakSatranI sAthe lagavALI jaNAya che. A pramANe prasthAntaramAM pratipAdita karela che. je A pramANe che - caMdamsa vi nAyavvA Audio jugammi jA divA abhieNaM pusseNa ya niyama NakkhattaseseNaM) mAnI vyAbhya! avatAthI04 2508 25 laya che. (NakkhattaseseNaM) nakSatrana ardhA mAsathI A pramANe samajI levuM. temAM abhijIta nakSatramAM uttarAbhimukhanI AvRtti bhAvita karela che. e ja pramANe ahIMyAM paNa bhAvita karI samajI levuM. eka mahAyugamAM saDasaTha varSa thAya che. eka varSamAM be ayane hoya che tethI eka mahAyugamAM ekaso trIsa ayane hoya che. tethI ahIMyAM bairAzika pravRtti karavAmAM Ave che. je A pramANe che, zrI suryaprajJapti sUtra: Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 sUryaprajJaptisUtre labhyante tadA prathamenAyanena kiM syAditi traigazikagaNitasya sthApanA- == atrAntyena rAzinA ekaka rUpeNa madhyamo rAziH saptapaSTirUpo guNitaH, ekena guNito'pi tathaiva saptapaSTirUpastiSThati 'ekena guNitaM tadeva bhavatIti vacanAta' tatazca bhAjyahArau saptapaSTayA apavartito jAtamekamarddha paryAyasya / asmiMzcAH paJcadazottarANi navazatAni saptaSaSTibhAgAnAM bhavanti / - / atra ca trayoviMzatau saptaSaSTibhAgeSu puSyanakSatrasya bhukteSu etattulyeSu puSyabhukteSu candro dakSiNAyanaM kRtavAn / 1-*-23 (chedaghnarUpeSu labAdha narNa mityAdinA) zeSAstiSThanti catuzcatvAriMzat sptpssttibhaagaaH| etaccAnantaroditarAzau zodhyante 17- zodhanAt sthitAni pazcAd ekasaptatyadhikAni aSTauzatAni saptaSaSTibhAgamuhUrtAnAm / tataH saptaSaSThayA bhAge hRte jAtA strayodazamuhartAH-13 muhartAH / iha jo isa prakAra-yadi eka so cotIsa ayana se caMdra kA saDasaTha nakSatraparyAya hotA hai to prathama ayana meM kitanA ho sakatA hai? ataH isakeliye yahAM para trairAzika gaNita kI sthApanA kareM +3 = yahAM antya kI rAzI jo eka hai usase madhya kI rAzi saDasaTha ko guNita kare guNA karane para eka se guNita hone se usI prakAra rahatA hai| kAraNa eka se guNita usI prakAra hotA hai yaha niyama hai / tatpazcAt bhAjya bhAjaka rAzi apavartita karane se eka arddhanakSatra paryAya hotA hai| isa aIparyAya meM nava so paMdraha saDasaThiyA hote haiM / yahAM para puSya nakSatra kA bhukta saDasaThiyA teisa bhAga mukta hone para caMdra dakSiNAyana ko pravartita karatA hai| 1- 359 (chedadhnarUpa lavAdhanarNa ityAdi) se saDasaThiyA cumAlIsa zeSa rahatA hai| isako pUrvakathitarAzi meM se zodhita kare -- zodhana karane se saDasaThiyA AThaso ikahattara muhateM rahate haiN| inakA saDasaTha se bhAga karane se teraha muhUrta hote haiM / 13 / je ekatrIsa ayanethI caMdranA saDasaDa nakSatraparyAya hoya che te pahelA ayanamAM keTalA nakSatraparyAya hoI zake? A jANavA mATe trarAzika gaNitanI sthApanA karavI u= =1 ahIM anyanI rAzI je eka che. tenAthI madhyanI rAzi saDasaThano guNAkAra kare guNAkAra karavAthI ekathI guNela hovAthI e ja pramANe rahe che. kAraNa ke ekathI guNela eja pramANe rahe che evo niyama che. te pachI bhAjya bhAjaka rAzIne apavatita karavAthI eka ardhanakSatraparyAya thAya che. A ardhA-nakSatraparyAyamAM saDasadiyA navaso paMdara 915 thAya che. ahIyAM puSya nakSatranA bhukta thayela saDasaThiyA tevIsa bhAga 23 bhagavAI gayA pachI yakSiNAyana pratita 42 cha. 1-3 / 6-33+14) 7442 pAna tyAhiyA saDasAi cuMmAlIsa zeSa rahe che, tene pahelAM kahela rAzimAMthI zodhita karavA 65-4 =phraphaLa zodhana karavAthI saDasaThiyA ATha Ikotera muhurta rahe che. Ane saDasaThathI bhAga karavAthI tera muhUrta thAya che. 8=13 ahIM keTalAka nakSetre adha kSetravALA hoya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 77 dvAdazaprAbhRtam kAni cinnakSatrANi arddhakSetrANi tAni ca 333 sArddhatrayastriMzat saptaSaSTibhAgapramANAni bhavanti, kAnicicca dvayarddhakSetrANi, tAni ca arddhabhAgAdhika saptasaMkhya saptapaSTibhAgapramANAni +67=++ =15+7==41 / atra ca gAtraM tvadhikRtya saptaSaSTayA zuddhayantIti, saptaSaSTayA bhAgahAreNa labdhAH pUrvoktA strayodaza muhUrtA iti / uparitano rAzizca nirlepataH zuddha iti, taizca trayodazabhirmuhU tairAzleSAdIni uttarASADhAparyantAni nakSatrANi zuddhAni bhavanti / ataAgatamabhijito nakSatrasya prathamasamaye candraH uttarAyaNaM karotyarthaH / evaM sarvANyapi candrasyottarAyaNAni anayaivopapatyA veditavyAnIti / uktazca granthAntare "paNNarase ca muhutte joittA uttarA aasaaddhaaaa| ekkaM ca ahorattaM pavisai abhitare caMdo // 1 // chAyA-paJcadaza ca muhUrtAH bhuktvA uttraassaaddhaayaaH| ekaM cAhorAtraM pravizati abhyantare candraH // 1 // yahAM kitaneka nakSatra arddhakSetra vAle haiM ve *-336 sADe tetIsa bhAga pramANavAle hote haiN| kitaneka nakSatra vyarddhakSetra pramANavAle hote haiM ve ardhabhAga adhika sAta 73+67 saDasaTha bhAga vAle hote haiM, 7+67="+" = = 41 / yahAM para gAtra ko adhikRta karake saDasaTha se zuddha hote haiM ataH saDasaTha se bhAga karane se pUrvokta teraha muhUrta labdha hote haiN| upara kI rAzi nirlepa hone se zuddha hI haiM / una teraha muhUrta se azleSA se uttarASADhA paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM, ataH yaha phalita hotA hai kI abhijit nakSatra kA prathama samaya meM caMdra uttarAyaNa ko pravartita karatA hai| isa prakAra caMdra kA sabhA uttarAyaNa AvRttiyAM isI prakAra jAna leveM / granthAntara meM kahA bhI hai 'paNNaraseva muhatte joittA, uttarA aasaaddhaao'| evaM ca ahorattaM pavisai, abhitare caMdo // 1 // teo =33 sADItetrIsa bhAga pramANanA hoya che. keTalAka nakSa dvayardhakSetra pramANa vAlA hoya che. te adha bhAga adhika 767 saDasaThiyA sAta bhAgavALA hoya che. 7+97=14+3+97=15762=41 // maDIyA mAtrane adhikRta zane sasathA zuddha thAya che. tethI saDasaDathI bhAga karavAthI pUrvokta tera muhUrta labdha thAya che. uparanI rAzI nilepa hovAthI zuddha thAya che. tera muhUrtathI azleSAthI uttarASADhA paryantanA nakSatra zuddha thAya che. tethI e phalita thAya che ke-abhijIta nakSatranA pahelA samayamAM caMdra uttarAyaNa pravatita kare che. A pramANe caMdranI badhI uttarAyaNa AvRtti Aja pramANe jANavI granthAntaramAM kahyuM paNa che. (paNNaraseva muhutte joittA, uttarA AsADhAo / ekaca ahorattaM pavisaha amitare caMdo // 1 // zrI suryaprati sUtra : 2 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre EUX9 -7= atrA134 124 arthAt uttarASADhAyA caturthaH pAdaH paJcadazamuhUrttapramANo'bhijinnakSatrasya bhogakAlo jJeya iti tAtparyArthaH // - adhunA puSyanakSatre dakSiNAyanapravRttA AvRttayo bhASyate - atrApi trairAzika pravRttistu prathamoktavadeva - yadi catustriMzadadhikena ayanazatena saptaSaSTi candrasya paryAyA labhyante tadaikenAyanena kiM syAditi trairAzika sthApanA yathA -- ntyena rAzinA ekakarUpeNa madhyamorAziH saptaSaSTirUpo guNito'pi tathaiva saptaSaSTirUpa stiSThati, bhAjyahArau ca saptaSaSTyA apavartitau jAtamekamarddha paryAyasya, tacca saptaSaSTibhAgarUpANi paJcadazottarANi navazatAni tata etebhyo'bhijinakSatrasambandhina, ekaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH zodhyante -: sthitAni pazcAt caturnavatyadhikAnyaSTau zatAni saptaSaSTibhAgAnAm / eteSAM saptaSaSTyA bhAgaharaNena labdhAstrayodazamuhUrttAH paripUrNAH- =13+ arthAt uttarASADhA nakSatra kA cauthA bhAga paMdraha muhUrtapramANavAle abhijit nakSatra kA bhogakAla samajheM yaha tAtparyArtha hai / 915 21 67 642 894 67 6049 67 aba puSyanakSatra meM dakSiNAyana pravRtta AvRtiyoM ko bhAvita karate haiM - yahAM para bhI trairAzika pravRtti pUrva kathanAnusAra hI hai / yadi eka so cotIsa ayanoM se caMdra kA sarasaTha paryAya labhya hote haiM, to eka ayana se kitanA labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye yahAM para trairAzika kI sthApanA kareM jo isa prakAra - yahA~ para eka rUpa antya rAzi se madhya kI rAzi saDasaTha ko guNA kare guNA karane para bhI usI prakAra saDasaTha rUpa rahatA hai | bhAjyabhAjaka rAzi kI apavartanA karane se eka paryAya kA AdhA hotA hai, vaha saDasaTha bhAga rUpa navaso paMdraha hai ina meM se abhijit nakSatra saMbaMdhI saDasaThiyA ikkIsa bhAga zodhita kare zodhita karane se 134 134 915 324 21 894 67 67- 67 pazcAt saDasaThiyA ATha so corANave bhAga rahate haiM, inakA saDasaTha se bhAga arthAt uttarASADhA nakSatranA cAthA bhAga para muhUrta pramANavALA abhijIta nakSatranA bhAgakALa samajave Aja tapa che. have puSyanakSatramAM dakSiNAyanamAM pravRtta AvRttiyAne bhAvita karavAmAM Ave che. ahI paNa airAzika pravRtti pahelAM kahyA pramANe ja che. jo ekasAceAtrIsa ayaneAthI caMdranA saDasaTha paryAya lakSya thAya te eka ayanathI keTalA labhya thAya che? A jANavA mATe ahIM bairAzikanI sthApanA karavI. je A pramANe che. chu+- ahI ekarUpa antima rAzithI madhyanI saDasaTha rUpa rAzinA guNAkAra karavA guNAkAra karavAthI eja pramANe saDasaThaja rahe che. bhAjya bhAjakarAzInuM aparivartana karavAthI eka paryAyanA ardhAM paryAya thAya che. te saDasaThabhAgarUpa navase paMdara che. dRupa AmAMthI abhijIta nakSatra sabadhI saDasaThayA bheDavIsa lAga zodhita uvA 4 zodhita 4ravAthI pachIthI saDasahiyA mAiso cAraNa bhAga thAya che. AnA saDasaThathI bhAga karavAthI purepUrA tera muhUta lakhyuM thAya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sR0 77 dvAdazaprAbhRtam 14 zeSAstiSThanti trayoviMzatiH saptaSaSThibhAgAH / etaizca trayodazabhiH punarvasvantAni nakSatrANi parizuddhAni bhavanti, atrApi zeSAstiSThanti trayoviMzatiH saptaSaSTibhAgAH, ete ca kila saptaSaSTibhAgA ahorAtrasya / tato muhUrtabhAgakaraNArtha triMzatA guNyante yathA- x 30 jAtAni navatyadhikAni SaTzatAni saptaSaSTibhAgAnAm, eteSAM saptaSaSTayA bhAge hRte labdhA dazamuhUrtAH, zeSAstiSThanti viMzatiH sptpssttibhaagaaH| 10+ ata idamAgataM yata punarvasu nakSatre sarvAtmanA bhukte puSyasya ca dazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya viMzatau saptaSaSTibhAgeSu bhukteSu sarvAbhyantaramaNDalAd bahiniSkrAmati candra iti siddhayati / itthameva sarvANyapi dakSiNAyanAni bhAvanIyAni granthAptaroktasamanvayakaraNAta // uktazcAnyatra granthAntare yathA "dasa ya muhutte sagale muhuttabhAgeya vIsaI ceva / pussa visayamabhigao abhiNikkhamai caMdo // 1 // chAyA-daza ca muhUrtAH sakalA muhUrtabhAgAzca viMzatizcaiva / puSya viSayamabhigato bahirabhiniSkramati candraH // 1 // kare to paripUrNa teraha muhUrta labdha hote haiM-13+ tathA saDasaThiyA teisa zeSa rahatA hai| ina teraha se punarvasu paryanta ke nakSatra zodhita hote haiM, yahAM para bhI zeSa saDasaThiyA teisa rahate haiM / ye eka ahorAtra kA saDasaThiyA bhAga hai| inakA saDasaTha se bhAga kare to dasa muhUrta Ate haiM, tathA saDasaThiyA vIsa zeSa rahatA hai| 10+ isa se yaha phalita huvA kI sarvAtmanA punarvasu nakSatra bhukta ho jAne para puSya nakSatra kA dasa muhUrta tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA vIsa bhAga bhukta karake sarvAbhyantara maMDala se caMdra bAhara nikalatA hai| isI prakAra sabhI dakSiNAyanagati ke viSaya meM bhAvita kara leveM / anyatra granthAntara meM kahA bhI hai 'dasa ya muhutte sagale muhuttabhAge ya vIsaI ceva / pussavisayamabhigao, abhiNikkhamai caMdo // 1 // che. 664=133 tathA saDasaThiyA tevIsa zeSa vadhe che. A tevIsamAMthI punarvasu paryantanA nakSatro zodhita thAya che. ahIMyAM paNa zeSa saDasaThiyA tevIsa rahe che. te eka arAtrane saDasahiyAbhAga che. Ane saDasaThathI bhAga kare te dasa muhUrta Ave che. tathA saDasaThiyA visa zeSa rahe che. 6=104 AnAthI e phalita thAya che ke saMpUrNa punarvasu nakSatra bhagavAI gayA pachI puSya nakSatranA dasa muhUrta ane eka muhUrtanA saDasaThiyA vIsabhAga bhogavIne sarvAtyaMtara maMDaLamAMthI caMdra bahAra nikaLe che. A ja pramANe tamAma dakSiNAyana gatinA saMbaMdhamAM bhAvita karI levuM. anyatra grasthAntaramAM kahyuM paNa che. (dasa ya muhuttesagale muhuttabhAge ya vIsai ceva / pussa visaya mabhigao, abhiNikkhamai caMdo // 1 // zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 sUryaprajJapti matre arthAd yadA sarvAbhyantaramaNDalAd bahiniSkrAmati candrastadA dazamuhUrtAH sakalAH-sampUrNAHparipUrNa dazamuhartAH, ekasya ca muhattesya vizatiH saptapaSTibhAgAH-10+ etattulyaM puSya viSayamabhigata:-puSyanakSatrakSetraM gataH san-tatraiva vartamAnaH san candro bahirgacchati-sarvAbhyantaramaNDalAda bahiniSkrAmatItyarthaH // ityeva gAthAtAtparyAthaH // sU0 77 // candrasya nakSatrayogamadhikRtya sUryasyApi nakSatrayoge daza AvRttayaH pratipAditAH, samprati sAmAnyataH yogameva prarUpayati mUlam-tattha khallu ime dasavihe joe paNNatte, taM jahA-vasabhANujoe veNuyANujoe maMce maMcAimaMce chatte chattAichatte juyaNaddhe dhaNasammahe pINie maMDuppue nAma dasame, tA eesi NaM paMcaNhaM saMvaccharANaM chattAi chattaM joyaM caMde kaMsi desaMsi joei ? tA jaMbuddIvassa dIvassa pAINapaDiNI AyayAe udINa dAhiNAyayAe jIvAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chittA dAhiNapuracchimillaMmi caubhAgamaMDalaMmi sattAvIsaM bhAge uvAdiNAvettA aTThAvIsahabhAgaM vIsahA chettA aTArasabhAge uvAdiNA. vettA tihiM bhAgehiM dohiM kalAhiM dAhiNapuracchimillaM caubbhAgamaMDalaM asaMpatte, ettha NaM se caMde chattAichattaM joyaM joei / uppi caMdo majjhe Nakkhatte heTThA Aicce taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ? tA cittAhi carimasamae // sU0 78 // // bArasamaM pAhuDaM samattaM // jaba caMdra sarvAbhyantaramaMDala se bAhara nikalatA hai, taba dasa muhUrta saMpUrNa arthAt paripUrNa dasa muhUrta tathA eka muhUrta kA saDasaThiyA vIsa bhAga-10+ puSyanakSatra kA itanA pramANa puSyanakSatra kA kSetra meM jAkara vahAM para sthita hokara caMdra sarvAbhyantara maMDala se bAhara nikalatA hai| isa prakAra gAthA kA tAtparyArtha hai // sU0 77 // jayAre caMdra sabhyantara maMDaLamAMthI bahAra nIkaLe che, tyAre dasa muhUrta pUrA arthAt purepUrA dasamuhUrta tathA eka muhUrtanA saDasaThiyAvIsa bhAga 10-4 puSya nakSatranA ATalA pramANavALA kSetramAM jaIne tyAM sthita rahIne caMdra sarvAtyaMtara maMDaLamAMthI bahAra nIkaLe che. A pramANe gAthAnuM tAtparya che. sU. 7Lo zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TAkA sU0 78 dvAdaza prAbhRtam 645 chAyA-tatra khalu ayaM dazavidho yogaH prajJaptaH, tadyathA-vRSabhAnujAtaH (1) veNukAnujAtaH (2) maJcaH (3) mazcAtimazcaH (4) chatram (5) chatrAticchatram (6) yuganaddhaH (7) dhanasammaH (8) prINitaH (9) mANDUkapluto nAma dazamaH (10) / tAvadeteSAM pazcAnAM samvatsarANAM chatrAticchatraM yogaM candraH kasmin deze yunakti ?, tAvad jambUdvIpasya dvIpasya prAcInapraticInAyatayA udagdakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturvizatikena zatena chitvA dakSiNapaurastye caturbhAgamaNDale saptaviMzati bhAgAn upAdAya tribhirbhAgadvAbhyAM kalAbhyAM dakSiNapazcimaM caturbhAgamaNDalam asaMprAptaH, itthaM khalu sa candraH chatrAtichatrayogaM yunakti, upari candro madhye nakSatram adha aadityH| tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ? tAvat citrAbhiH caramasamaye // sU0 78 // dvAdazaM prAbhRtaM samAptam / / TIkA-sapta saptatitame sUtre candrasUryayo dazAvRtti paryAyeSu nakSatrayogaM pratipAdya samprati kevalaM tayo yogameva sAmAnyataH pratipAdayati,-'tattha' ityAdinA, 'tattha khalu ime dasavihe joe paNNatte tatra khalu ayaM dazavidho yogaH prajJaptaH / tatra-tasmin paJcavarSAtmake yuge khalu-iti nizcaye ayaM-vakSyamANasvarUpo darzavidho-dazaprakArako yogaH prajJapta:-pratipAdito-varttate, 'taM jahA' tadyathA-tatprakAravivaraNaM yathA-'vasabhANujoe' bhRSabhAnujAta:vRSabha sadRzaH, vRSabhAkAreNa candrasUryanakSatrANi tayoreva yasmin yoge'vatiSThante sa vRSabhAnu ___ aba caMdra kA nakSatrayoga ko adhikRta karake sUrya ke nakSatrayoga meM bhI daza AvRttiyAM pratipAdita kI hai / aba sAmAnyataH yoga kA hI prarUpaNa karate hai-(tattha khalu ime) ityAdi / TIkArtha-sitoterahaveM sUtra meM sUrya caMdra kI daza AvRtti paryAya meM nakSatra yoga kA pratipAdana karake aba kevala caMdra sUrya ke yoga ke viSaya meM hI sAmAnya se pratipAdana karate haiM-(tattha calu ime dasavihe joe paNNatte) pAMca varSa pramANa vAle yuga meM yaha daza prakAra kA yoga pratipAdita kiyA gayA hai / (taM jahA) jo isa prakAra hai-(vasabhANujoe) vRSabha ke samAna arthAt vRSabhAkAra se caMdra have caMdranA nakSatragane adhikRta karIne sUryanA nakSatramAM paNa dasa AvRtti pratipAdita 428 che. ve sAmAnyata: yoganu pra3554 42vAmAM Ave che. (tA khalu ime) tyAdi. TIkArtha-sateramA sUtramAM sUrya caMdranI dasa AvRttinA paryAyamAM nakSatraganuM pratipAdana karIne have kevaLa caMdra sUryanA ceganA saMbaMdhamAM sAmAnya rIte pratipAdana 42vAmAM Ave che.-(tattha khalu ime dasavihe joe paNNatte) pAMya nA prabhAvAmA yugamA sAsa prArane yA pratipAhata 42 che. (ta jahA) 2 mA pramANe che. (vasabhANujoge) vRSabhanI samAna arthAt vRSabhAkArathI caMdra sUrya ane nakSatre je vegamAM rahe che, te vRSabhAnuM zrI suryaprajJapti sUtra: Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 sUryaprajJaptisUtre jAta, iti samAsavacanAt prakRtArthoM vijJeyaH / evameva sarvatrApi prakRtipratyayArthayoH saMmRti vazAdanvarthavAcikA bhAvanA vidheyA, tataH 'veNuyANujoye' veNukAnujAtaH, veNusadRzo yogo dvitIyaH, veNuH-vaMzastadanujAtaH-tatsadRzaH, veNukAnujAto-veNusadRzo yogo dvitIyAkhyo veNukAnujAtanAmA vijJeyaH / tata stRtIyo yogaH khalu mazca:-maJcasadRzaH, dvitrAdi bhUmikA bhAvato'tizAyivastu maJca iti vyavahAre prasiddha eva zabda stena tRtIyo yogo maJcasadRza iti vijJeyaH / caturthoM yogaH 'maMcAimaMce' maJcAtimaJcaH-maJcamatizete yo dvitIyo maJco dvivyAdibhUmikA rUpo maJcAtimaJcaH kathyate, tatsadRzo yoga zcaturthoM yogH| 'chatte' chatra-chatrasadRzo yogaH paJcamaH, varSA''tapAdivAraNArtha cakrAkAraM vastu lokaprasiddha nAma chatraM kathyate, tatsadRzo yogaH pazcama iti / tatazca SaSTho yogaH 'chattAtichatte' chatrAtichatra:-pUrvoktalakSaNarUpAt chatrAt upari anya chatrabhAvato'tizAyi yacchatraM tat chatrAtisUrya nakSatra jisa yoga meM rahate haiM vaha vRSabhAnujAta kahA jAtA hai| isa prakAra samAsa vacana se yaha sAmAnya artha jAne / isI prakAra sarvatra prakRtti pratyaya kI saMsRti se yogya artha kI bhAvanA kara leveM / tadanantara (veNuyANujoe) veNu samAna dUsarA yoga kahA hai / veNu mAne bAMsurI usake samAna jo yoga vaha veNukAnujAta nAma kA dUsarA yoga hotA hai| tIsarA yoga (maMce) maMca ke samAna do yA tIna hasta bhUmi bhAga se Upara rahane vAlI vastu ko maMca kahate haiM / maMca yaha vyavahAra meM prasiddha hI hai, ataH tIsarA yoga kA nAma maMca kahA jAtA hai| caturtha yoga (maMcAimaMce) maMca ke Upara jo dUsarA maMca ho do tIna bhUmikA rUpa vaha maMcAtimaMca kahA jAtA hai, usake samAna jo yoga vaha maMcAtimaMca nAmakA cauthA yoga hotA hai / (chatte) chantra ke samAna jo yoga ho, varSA yA dhUpa se rakSaNa ke liye jo cakrAkAra rUpa vastu hotI hai jo loka meM chatra isa prasiddha nAma se kahate hai usake samAna jo yoga vaha chatra nAmakA pAMcavAM yoga kahA hai| (chattAichatte) pUrvakathita chatra ke Upara jAta vega kahevAya che. A pramANe samAsanA vacanathI A sAmAnya artha samaja eja pramANe madhe prakRtipratyayana samanvayathI yogya artha nI bhAvanA zasevI. te pachI (veNuyANu joge) vogunI samAna mIna yA gho cha. vAzu, sase pAMsajI tanI samAna re yoga te veNukAnujAta nAmane bIje vega (2) maMcanI samAna be agara traNa hAtha bhUmi bhAgathI upara rahenAra vastune maMca kahe che. maMca e vyavahAramAM prasiddhaja che. tethI trI yoganu nAma bhaya 49 cha. yA yA (maMcAimaMca) bhayanI 52 re mAnne bhaya hoya be traNa khAnA rUpa te maMcAtimaMca kahevAya che. tenI sarakho je vega te maMcAtimaMca nAmane cothe vega kahevAya che. (4) chatranA sarakhe je vega che te varasAda ke taDakAmAM rakSaNa mATe je goLAkArarUpa vastu hoya che jene lekamAM chatrae pramANe nAma che zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 78 dvAdaza prAbhRtam hAla 1 chatram - uparyuparinyasta chatrAkAro yogaH chatrAtichatranAmA yogaH SaSThaH ? 'juyaNaddhe' yuganaddhaH- yugasadRza stadAkAra : - yugamiva naddho yuganaddhaH, halazakaTAdau yuktayo vRSabhayoH skandhayorAropitaM kASThaM yugamiti kathyate, 'juA' iti bhASA tadvad yo yogo'pi pratibhAti sa yuganaddhanAmA yogaH saptamo yogaH procyate / tatazca 'ghaNasammade' dhanasammardaH - dhanasammarda rUpo yogo'STamAkhyo yogaH kathyate, yatratatrApi candraH sUryo vA grahanatrayo madhye gacchati, pRthak pRthag grahasya nakSatrasya vA candraH sUryo vA madhye gacchati tadA dhanasammardI bhavati-candra-sUrya graha-nakSatrANAmekatra sammelanaM dhanasammarda :- tumulasaMgharSarUpo yogaH khalu dhanasammardAkhyo yogaH kathyate / 'pINite' prINitaH - upacayaM gato yogaH prINitAkhyo yogo navamaH, upacayaM nIto yaH prathamata candramasaH sUryasya vA ekatarasya graheNa nakSatreNa vA ekatareNa yogo jAtaH, tadanantaraM dvitIyena sUryAdinA sahopacayaM gato yo yogaH sa prINitaH - prINitAkhyanAmA yogaH kathyata iti bhAvaH / tato dazamAkhyo yogo - 'maMDugerakhA dUsarA chatra ke samAna AkAra vAlA jo yoga vaha chatrAtichatra nAmakA chaThA yoga kahA hai / (jugaNadve) yuganaddha arthAt hala zakaTAdi meM yukta jo baila usake skaMdhA para rakkhe gaye kASTha ko yuga kahate haiM jise bhASA meM (juA) kahate haiM usake AkAra kA jo yoga pratibhAsita hotA hai, vaha yuga naddha nAmakA sAtavAM yoga kahA jAtA hai / ( dhaNasamma dde) dhanasaMmardarUpa yoga AThavAM yoga hai| caMdra yA sUrya jahAM kahIM nakSatra ke madhya meM jAtA hai, athavA meM yA nakSatra ke madhya jAtA hai taba dhanasammarda nAmakA yoga hotA hai / caMdra-sUrya, graha evaM nakSatra kA ekatra honA dhanasaMmarda arthAt tumula saMgharSarUpa dhanasaMmarda nAmakA yoga kahA jAtA hai| (pINite) prINita nAmakA navavAM yoga hotA hai / arthAt upacaya ko prApta hokara prathama caMdra yA sUrya eka graha ke sAtha eka tarapha se yoga karake tatpazcAt dUsare sUryAdi se prApta hokara jo tenA samAna ne yoga te chatra nAmano pAMyabho yoga uvAya che. (chattAichatte) paDesAM khela chatranI upara rAkhela khIju chatra hAya tenA jevA AkAravALe je yAga te chatrAtichatra nAmanA chaTToyoga hai. ( juyaNaddhe) yuganaddha arthAt ja se gADA vigeremA bheDelA magahanA kAMdha upara rAkhela dhuMsarIne yuga kahe che. jene bhASAmAM ('sarI) kahe che. tenA jevA AkAranA je yAga pratibhAsita thAya che, te yuganaddha nAmane sAtamA caiAga kahevAya che. ( ghaNasamma de ) dhanasaMbha35 Aubhoyoga che, caMdra sUrya nayAM ardha nakSatramAM laya magara grahamAM ke nakSatramAM jAya tyAre dhanasama nAmanA cega thAya che. arthAt tumula sa Mgha rUpa dhanasaMbha' nAmano yoga AhevAya che. (pINite) prIti nAmano navameoyoga hoya che. arthAta upazamane prApta karIne prathama caMdra ke sUrya eka grahanI sAthe eka taraphathI yAga karIne te pachI bIjA sUryAdine prApta thaIne je yAga kare te prINita nAmanA navamAyega graha zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 sUryaprajJaptisUtre NAmaM dasame' maNDUkapluto nAma dazamaH-dazamo yogo maNDUkaplutAkhyaH-maNDUkaplutyA jAto yogo maNDUkaplutaH kathyate, sa ca yogo graheNa saha veditavyaH, anyasya mANDUkapluti gamanAsambhavAt, uktazca granthAntare-'candrasUrya nakSatrANi pratiniyatagatAni, grahAstu aniyatagataya iti' tadeva yathAvabodhamanvarthanAmnAM dazAnAmapi yogAnAM svarUpamAtra bhAvanAkRtA beditavyA iti| yathAsampradAyamanyathA vA bhAvanA bhAvitu marhati / dazAnAmapi yoganAmnAM yathAkrameNa saMgrahaH-vRSabhAnujAtaH (1) / veNukAnujAtaH (2) / maJcaH (3) / maJcAtimazcaH (4) / chatram (5) / chatrAtichatram (6) / yuganaddhaH (7) / dhanasammadaH (8) / prINitaH (9) / maNDUkaplutaH (10) / iti dazavidhA yogA-bhavanti suuryaacndrmsoH| tatraikasmin paJcavarSAtmake yuge chatrAticchatrabhinnA navApi zeSA yogAH prAyazo bahuSu dezeSu bhavanti / kintu chatrAticchatranAmA SaSTho yogastu kadAcidapi kasmiMzcideva deze bhavati, tasya yogasya yoga kare vaha prINita nAmakA navavAM yoga kahA jAtA hai| dasavAM yoga (maMDappue NAmaM dasame) maMDUkapluta nAma kA dasavAM yoga hotA hai| maMDUkapluta se jo yoga ho vaha maNDukapluta kahA jAtA hai| vaha yoga graha ke sAtha hotA hai, kAraNa ko anya kI maMDraka plutagati nahIM ho sakatI hai| granthAntara meM kahA bhI hai-(caMdrasUryanakSatrANi pratiniyata gatAni grahAstu aniyatagatayaH) cadra sUrya evaM nakSatra pratiniyata gati vAle hote haiM, evaM graha aniyata gativAle hote haiN| isa prakAra yathAsaMbhava anvartha nAma vAle dasoM yoga kA svarUpa kA kathana kiyA gayA hai| saMpradAyAnusAra anya prakAra bhI bhAvanA ho sakatI hai| dazoM yoga kA kramAnusAra saMgraha isa prakAra hai-vRSabhAnujAta (1) veNukAnujAta (2) maMca (3) maMcAtimaMca (4) chatra (5) chatrAtichatra (6) yuganaddha (7) dhanasaMmarda (8) prINita (9) maMDUkapluta (10) isa prakAra sUrya caMdra kA dasa prakAra kA yoga kahA gayA hai| unameM paMca varSAtmaka eka yuga meM chatrAtichatra se bhinna zeSa nava yoga bahuta karake havAya che. smaayo| (maDalaputte NAma dasame) bha ta nabhanI smaayo|| thAya che. maMkaNDatathI je yaMga thAya te maMDUkahuna kahevAya che. te ga gRhanI sAthe thAya che. // 25 mAyanI masuta gati tI nathI. anthAntaramA 4r2yA paNa cha. (caMdra sUrya nakSatrANi pratiniyatagatAni prahAstu aniyatagatayaH) yaMdra sUrya mane nakSatra pratiniyata tivA hoya che. ane graho aniyatagativALA hoya che. A pramANe yathAsaMbhava gya nAmavALA dase yoganA svarUpanuM kathana karela che. saMpradAyAnusAra anya prakArathI paNa bhAvanA thaI A 2. ise yoganA maprabhA saDA pramANe che. vRSabhAnugata (1) nusata (2) bhaya (3) bhayAtibhaya (4) chatra (5) chatrAtichatra (9) yuganA (7) dhanasabhA (8) prINita (9) maMDUkahuta (10) A pramANe sUrya caMdrane dasa prakArane yoga kahela che. temAM pAMca varSavALA eka yugamAM chatrAtichatra vinA bAkinA navAgo ghaNu karIne zrI suryaprajJapti sUtra: Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 78 dvAdazaprAbhRtam niyataikarUpayogasaMdarzanAta / atastadviSayaM praznasUtramAha-'tA eesiNaM paMcaNDaM saMvaccharANaM chattAtichattaM joyaM caMde kaMsi desaMsi joei' tAvad eteSAM paJcAnAM saMvatsarANAM chatrAticchatraM yogaM candraH kasmin deze yunakti ?, tAvaditi prAgvad eteSAM-prathamoditAnAM pazcAnAM saMvatsarANAM madhye yo hi SaSThasaMkhyakaH chatrAtichatranAmA yoga staM yogaM candraH kasmin deze= kasmin pradezavizeSe vA yunakti ?-yogaM karotIti gautamasya praznavizeSaM zrutvA bhagavAnAha-yathA-"tA jaMbuddIvassa dIvassa pAINapaDiNIAyatAe udINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chittA dAhiNapurathimillaMsi caubbhAgamaMDalaMsi sattAvIsaM bhAge uvAdiNAvettA aTThAvIsaibhAge vIsadhA chettA aTThArasabhAge uvAdiNAvettA tihiM bhAgehiM dohiM kalAhiM dAhiNapuracchimillaM caubhAgamaMDalaM asaMpatte ettha NaM se caMde chattAintaM joyaM joei' tAvad jambUdvIpasya dvIpasya prAcInapraticInAyatayA udagdakSiNAyatayA aneka dezoM meM hote haiM / paraMtu chatrAtichatra nAma kA chaThA yoga to kadacit koIka deza meM hotA hai, kAraNa kI vaha yoga niyata eka rUpa hI rahatA hai| ataH usake viSaya meM zrI gautamasvAmI bhagavAna ko pUchate haiM-(tA eesiNaM paMcaNhaM saMvaccharANaM chattAtichattaM joyaM caMde kaMsi desaMsi joei) ye pUrvakathita pAMca saMvatsaroM meM jo chatrAtichana nAmakA chaThA yoga hai, usako caMdra kauna se pradeza vizeSa meM rahakara yoga karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA jaMbUddIvassa dIvassa pAINapaDiNa AyatAe udINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIseNaM saeNaM chittA dAhiNapurathimillaMsi caubhAgamaMDalaMsi sattAvIsaM bhAge uvAdiNAvettA aTThAvIsahabhAge vIsahA chettA aTThArasabhAge uvAdiNAvettA tihiM bhAgehiM dohiM kalAhiM dAhiNapuracchimillaM caubhAgamaMDalaM asaMpatte ettha NaM se caMTe chattAichatta joyaM joei) jaMbUdvIpa nAmake dvIpa kA pUrvapazcima tathA uttaradakSiNa aneka dezomAM hoya che. paraMtu chatrAtichatra nAmane choga te kadAca koIkaja dezamAM thAya che. kAraNake te vega niyata ekarUpaja rahe che. tethI tenA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI zrImAvAnane pUche cha-(tA eesiNa paMcaNhaM saMvaccharANa chattAtichattaM joya caMde kasi desaMsi joei) mA paDatA usa pAMya saMvatsarImA chatrAtichatra nAmano chado yoga cha tene caMdra kyA pradeza vizeSamAM rahIne vega kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAjAne uttaramA zrI. bhAvAn 4 cha.-(tA jaMbUhIvassa dIvassa pAINapaDiNAyatAe udINadAhiNAyatAe jIvAe maDala cauvIseNaM saeNaM chittA dAhiNapurathimillasi cau. bbhAgamaMDala si sattAvIsaM bhAge uvAiNNavettA aTThAvIsaibhAge vIsadhA chettA advArasabhAge uvAiNAvettA tihiM bhAgehiM dohi kalAhi dAhiNapurathimillaM caubbhAgamaDala' asaMpatte ettha Na se caMde chattAtichattaM joya joei) dI5 nAbhana dIpanA pUrva pazcima tathA uttara dakSiNanA kamathI laMbAyamAna chavA arthAt derIthI maMDaLane eka zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 sUryaprajJaptisUtre jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dakSiNapaurastye caturbhAgamaNDale saptaviMzatiM bhAgAna upAdAya aSTAviMzati bhAgAn viMzatidhA chitvA aSTAdazabhAgAn upAdAya tribha afari hari dakSiNapazcimaM caturbhAgamaNDalam asaMprAptaH, itthaM khalu sa candraH chatrAticchatraM yogaM yunakti // - chatrAticchatra yogasya dezaM vivRNoti tAvaditi pUrvavat jambUdvIpasya dvIpadvIpasya prAcInapraticInAyatayA - pUrvavapazcimAyatayA udagdakSiNAyatayA ca dakSiNotarakramatayA ca jIvayA - pratyaJzcayA- arddhajyAyatayA - davarikayA ityarthaH maNDalaM caturviMzatyadhikena zatena chatvA - vibhajya dakSiNapaurastye- dakSiNapazcimAyormadhye digvibhAge - nairRtyakoNe, caturbhAgamaNDale - maNDalasya caturthAzapradeze saptaviMzatiM bhAgAn - aMzAn upAdAya - gRhItvA, tasya satkaiH tribhirbhAgai dvAbhyAM kalAbhyAM ca - kalAdvayAdhikai stribhiraMzairityarthaH, aSTAviMzatitamaM bhAgaM ca viMzatidhA chitvA - viMzatyA vibhAgai vibhajya tasya satkeSu aSTAdazabhAgAnaMzAn upAdAya tasmin khalu kalAdvayAdhikai stribhiraMzaiH dakSiNapazcimaM dakSiNapazcimayo madhyabhAgaM - nairRtyakoNam asaMprAptaH - nairRtyakoNAsanne sthito bhavati candra ityarthaH / anena prakAreNa khalu bhraman sa candraH chatrAticchatraM yogaM yunakti - tannAmakaM SaSTaM yogaM paripUrayatItyarthaH, / atra vizeSa:- mUle yadyapi ca zabdo'nukta stathApi draSTavyaH, yadi vA citravibhakti ke krama se laMbAyamAna jIvA arthAt dorI se maMDala ke eka so covIsa vibhAga karake dakSiNapazcima meM arthAt naiRtya koNa meM maMDala ke caturthAMza pradeza meM sattAvIsa aMzo ko bhoga karake arthAt tatsaMbaMdhI tIna bhAga evaM do kalA arthAt tIna aMza evaM do kalA grahIta karake tathA aThAIsavAM bhAga ko vIsa se vibhAjita karake usakA aThAraha aMzo ko grahaNa karake vaha tIna aMza evaM do kalA se dakSiNapazcima ke madhya bhAga meM arthAt naiRtyakoNa ko vinA prApta kiye arthAt naiRtyakoNa ke samIpa meM caMdra rahatA hai / isa prakAra se bhramaNa karatA huvA vaha caMdra chatrAtichatra nAma kA chaTTA yoga ko pUrita karatA hai / yahAM para vizeSa kahate haiM-mUla meM yadyapi ca zabda nahIM kahA hai to bhI samajha leveM / athavA citra vibhakti ke nirdeza se hI samuccaya A jAtA hai| cAvIsa vibhAga karIne dakSiNa pazcimamAM eTaleke naiRtya khuNAmAM maMDaLanA caturthAMza pradezamAM satyAvIza zAne lAgavIne arthAt tenA traNa bhAga ane eka kalA arthAt traNa aMza ane ekalA grahaNa karIne tathA aThayAvIsamA bhAgane vIsathI bhAgIne tenA aDhAra zAne grahaNa karIne te traNa aMze ane e kaLAthI dakSiNa pazcimanA madhya bhAgamAM arthAt naiRRtya kANune prApta karyAM pahelAM arthAta neRtya kANunI najIka caMdra rahe che, A pramANe bhramaNu karatA e caMdra chatrAti chatra nAmanA chaThThA yAgane pUrita kare che. ahIM vizeSa kahe che. mUlamAM yapi ca zabda kahela nathI teA paNa te samajI levA athavA citra vibhaktinA nirdezathIja samuccaya AvI jAya che. tethI ca zabda kahela nathI, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 78 dvAdaza prAbhRtam 651 nirdezAdeva samuccayo labdha iti ca zabdo nokto bhavediti jJAyate, yathA- 'aharaharnayamAno gAmazvaM puruSaM pazuM vaivasvato na tRpyati surAyA iva durmadI' ityatra cAdayohi padAntarAbhihitameva artha spaSTayati, nAnyat navA punaH svAtantryeNa kamapyarthamabhidadhati / ityevaM prakAreNa nirNItametat svazabdAnuzAsane iti / athAtra bhAvanA pradarzyate - ekayA davarikayA-buddhayA parikalpitayA jIvayA pUrvAparAyatayA, ekayA ca buddhayA parikalpitayA jIvayA dakSiNottarAyatayA ca maNDalaM samakAlaM vibhajya, vibhaktaM ca taccaturbhAgatayA jAtaM bhavet / tadyathA - ekIbhAga uttara pUrvasyAmIzAnakoNe, eka bhAgo dakSiNapUrvasyAm - AgneyakoNe, ekatra dakSiNAparasyAM - nairRtyakoNe, ekaca bhAgo'parottarasyAM - vAyavyakoNe / yathA'tradigdarzikA pratikRtiH ataH ca zabda kahA nahIM hai, aisA jJAta hotA hai / jaisA ki - ( aharaharnayamAnaM gAmazvaM puruSaM pazuM vaivasto na tRpyati surAyA iva durmadI ) yahAM para cAdi padAntara meM rahakara artha ko spaSTa karatA hai, anya kucha nahIM kahatA athavA svataMtra rUpa se bhI kucha artha nahIM kahatA / isI prakAra se zabdAnuzAsana meM yaha nirNita hai aba yahAM isakI bhAvanA dikhalAte haiM - eka buddhi se kalpita ki gaI davarikA - rassI se pUrvapazcima meM laMbAyamAna evaM eka buddhikalpita dakSiNa uttara meM laMbAyamAna davarikA se maMDala ko eka hI kAla meM vibhakta kare vibhakta karane se cAra bhAga rUpa hotA hai / vaha isa prakAra eka bhAga uttarapUrva kA mAne IzAnakoNa meM tathA eka bhAga dakSiNapUrva kA arthAt AgneyakoNa meM tathA eka bhAga dakSiNapazcima arthAt naiRtyakoNa meM, eka bhAga pazcimauttara meM, arthAt vAyavyakoNa meM hotA hai / usakI dik pradarzita AkRti saMskRta TIkA meM pradarzita kI hai ataH jijJAsu vahAM para dekha leM / tema samalaya che. nema} - ( aharaharnayamAnaM gAmazvaM puruSaM pazuM vaivasvato na tRpyati surAyA iva durmadI) aDIMyAM yAhi SahAntaramA rahane arthAne spaSTa 42 che, anya muMdha bhAvatA nathI. tathA svataMtra paNAthI paNa kaMI ane Adha karAvatA nathI. eja pramANe zabdAnuzAsanamAM A niSNui ta thayela che. have ahIMyAM tenI bhAvanA khatAvavAmAM Ave che. eka buddhithI kalpita DhorIthI pUrva pazcimamAM lAMkhI ane eka buddhithI kalpita dakSiNa ane uttaramAM lAMkhI dorIthI maMDaLamAM ekaja samaye vibhakta karavI vibhakta karavAthI cAra bhAga thAya che. te AvI rIte ke eka bhAga uttarapUrva eTaleke IzAna khuNAmAM tathA eka bhAga dakSiNa pUrvInA arthAt agni khuNAmAM tathA ekabhAga dakSiNa pazcima arthAt naiRtya khuNAmAM eka bhAga pazcima uttaramAM arthAt vAyavya khuNAmAM Aya che. tenI dizA batAvanArI AkRti saMskRta TIkAmAM batAvela che. tethI jIjJAsue temAM joi samajI levuM. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 Hy sUryaprajJaptisUtre a. atra dakSiNapaurastye-dakSiNapUrve-AgneyakoNe ___ caturbhAgamaNDale-caturbhAgamAtramaNDalapradeze - maNDalacatu rbhAge ityarthaH, ekatriMzad bhAgapramANe, saptaviMzati bhAgAnupAdAya-gRhItvA-Akramya aSTAvizatitamaM bhAgaM / vizatidhA chitvA tasya satkAn aSTAdazabhAgAnupAdAyavA. pa. . Akramya zeSaitribhirekatriMzat satkai gai dvAbhyAM kalAbhyAM caikasya ekatriMzat satkasya bhAgasya satkAbhyAM dvAbhyAM viMzatitamAbhyAM bhAgAbhyAM dakSiNapazcimaM caturbhAgamaNDalaM-maNDalacaturbhAgam, asamprApto'pyasmin pradeze vartamAnaH sa eva candraH chatrAtichatrarUpaM yogaM yunakti-karoti- taM yogaM pravarttayati bhraman candra ityrthH| kathametaditi svayameva spaSTayati-'uppi caMdo' ityAdinA-'upi caMdo majjhe Nakkhatte heTThA Aicce' upari candro madhye nakSatram adha AdityaH |-suury-cndr-nksstraannaaN kakSakramastvevamasti yat sarvopari candra kakSA bhavati tadadhos yahAM para dakSiNapUrva meM mAne AgneyakoNa meM, caturbhAga mAtra maMDalapradeza meM arthAt maMDala ke caturtha bhAga meM, ikatIsa bhAga pramANa meM se satAIsa bhAga ko lekara tathA aThAIsavAM bhAga kA vIsa bhAga karake usameM se aThAraha bhAga ko lekara zeSa ikatIsiyA tIna bhAga tathA do kalA se ikatIsiyA eka bhAga kA vIsiyA do bhAgoM se dakSiNapazcima ke caturbhAga maMDala ko prApta kiye vinA hI isa pradeza meM rahA huvA vahI caMdra chatrAtichatra rUpa yoga ko prApta karatA hai| arthAt usa yoga ko bhramaNa karatA caMdra pravartita karatA hai| yaha kisa prakAra hotA hai ? vaha svayaM hI spaSTa karate haiM-(uppiM caMdo majjhe Nakkhatte heTThA Aicce) sUrya, caMdra evaM nakSatra kA kakSAkrama isa prakAra hotA hai-sarvopari caMdra kakSA hotI hai| usake nIce arthAt madhya meM nakSatrakakSA hotI hai| usake nIce arthAt saba se nIce sUrya kakSA hotI hai| Aditya sabakA - ahIM dakSiNapUrvamAM eTale agnikhUNAmAM caturbhAga mAtra maMDaLa pradezamAM arthAta maMDaLanA cethA bhAgamAM ekavIsa bhAga pramANamAMthI satyAvIsa bhAgane laIne tathA aThayAvIsamA bhAganA vIsa bhAga karIne temAMthI aDhAra bhAgone laIne bAkInA ekatrisA traNa bhAga ane be kaLAthI ekatrIsA eka bhAganA vasIyA be bhAgethI dakSiNa pazcimamAM caturbhAga maMDaLane prApta karyA vinA ja A pradezamAM rahela eja caMdra chatrAtichatra rU5 gane prApta kare che. arthAt e bhegamAM bhramaNa karato caMdra tene pravartita kare che. sAvI thAya che 1 te 21 matAve che. (uppi caMdo majje Nakkhatte heTTA Aicce) sUrya caMdra ane nakSatrane kakSAkrama A pramANe thAya che. sauthI upara caMdra kakSA hoya che. tenI nIce arthAt madhyamAM nakSatranI kakSA hoya tenI nIce arthAt zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 78 dvAdazaprAbhRtam 653 rthAnmadhye nakSatrakakSA varttate, tadadho'rthAt sarvAdhaH sUryakakSA tiSThati sarveSAM prakAzakatvAdityatazchatropari nyasta chatravat pratibhAsate, ataeva chatrAticchatranAmA yogo'nvartharUpo jaayte| evameva gativalakSaNyAta svasvakakSAyAM bhramantaste candra-nakSatra-sUryAH vRSabhAnujAtAdi dazavidhayogAn anvartharUpAn kurvanti / atra ca madhye nakSatramityuktaM vartate, ataeva nakSatravizeSa pratipatyartha punaH praznayati gautamaH-'taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei ?' tasmin samaye ca khalu candraH kena nakSatreNa yunakti ? / tasmin samaye-chatrAticchatranAmakayogotpattikAle, candraH kena nakSatreNa saha yogaM karoti-kena nakSatreNa saha vartamAno bhavati ? / tato bhagavAnAha-'tA cittAhiM, carimasamae' tAvat citrAbhiH, caramasamaye / citrAnakSatrasyAntime bhAge vartamAno bhavati candra iti bhagavAnuttarayati // asya gaNitabhAvanApUrva pradarzitaiva / alamatra punarbhAvanayeti // sU0 78 // dvAdazaM prAbhRtazca samAptam // prakAzaka hone se chatra ke Upara rakkhA huvA chatra ke samAna pratibhAsita hotA hai ataH chatrAtichatra yoga kA yathAyogya nAma hotA hai| isI prakAra gati kI vilakSaNatA se sva sva kakSA meM bhramaNa karate huve ve caMdra-nakSatra evaM sUrya vRSabhAnujAta Adi anvartha rUpa dazavidha yoga karate haiN| yahAM madhya meM nakSatra hotA hai aisA kahA hai, ataH nakSatra vizeSa kI pratipatti ke liye zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) chatrAtichatra nAmakA yoga ke utpattikAla meM caMdra kauna se nakSatra ke sAtha yoga yukta rahatA hai ? isa prazna ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA cittAhiM carimasamae) citrA nakSatra ke anta ke bhAga meM caMdra vartamAna rahatA hai| isakI gaNita bhAvanA pahale pradarzita kara kaha dI hai ataH isako punaH bhAvita nahIM karate haiN|suu0 78 // bArahavAM prAbhRta samApta // 12 // sauthI nIce sUryakakSA hoya che. sUrya saune prakAzaka hovAthI chatranI upara rAkhela chatranI jema pratibhAsita thAya che, tethI chatrAtichatraganuM yathAyogya nAma thAya che. e ja pramANe gatinI vilakSaNatAthI pitapatAnI kakSAmAM bhramaNa karatA e caMdra nakSatra ane sUrya vRSabhAnujAta vigere anvartha paNAthI daza prakArano vega kare che. emAM vacamAM nakSatra hoya che. tema kahela che. tethI nakSatra vizeSanI khAtri mATe zrIgautamasvAmI prazna pUche che-(taM samayaM ca NaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei) chAtichatra nAmanA yoganA utpatti mAM dra kayA nakSatranI sAthe yoga karIne rahe che? A praznanA uttaramAM zrIbhagavAna kahe che.-(A cittAhi carimasamae) yitrA nakSatranA mata mAgamA yavatamAna 2 cha. mA viSa zita bhAvanA pahelAM pradarzita karIne kahela che. tethI ahIM tene pharI kahela nathI. sU. 78. bAramuM prAbhRta samApta che 12 zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre ___ atha trayodazaM prAbhRtaM prArabhyate dvAdazaM prAbhRtaM pratipAdya samprati-tatra candramaso vRddhayApavRddhi viSaye praznottarasUtramAha'tA kahaM te' ityaadi| mUlam-tA kahaM te caMdamaso vaDDo vaDDI Ahietti vaejjA ?, tA apaMcAsIe muhuttasae tIsaM ca bAvaTThibhAge muhuttassa, tA dosiNA pakkhAo aMdhagArapakkhamayamANe caMde cattAri bAyAlasae chattAlIsaM ca bAvaTThimAge muhuttassa jAI caMde rajai, taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhArga viiyAe viiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasamaM bhAgaM carimasamae caMde bhavai avasese samae caMde ratte ya viratte ya bhavai, iyaNNaM amAvAsA, ettha NaM paDhame pave amAvAse, tA aMdhArapakkho, taoNaM do. siNA pakkhamayamANe caMde cattAre bAyAle muhuttasae chattAlosaM ca bAvadvibhAgA muhuttassa jAiM caMde virajjai, taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM viiyAe viiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasamaM bhAgaM carimasamae caMde viratte bhavai, avasesasamae caMde ratte ya viratte ya bhavai, ayaNNaM puSiNamAsINI, ettha NaM docce pave puNNimAsINI sU0 79 // chAyA-tAvat kathaM te candramaso vRddhayapavRddhI AkhyAtA iti vadet / tAvadaSTau pazcAzItAni muhartazatAni triMzataM ca dvASaSTibhAgAn muhartasya jyotsnApakSato'ndhakArapakSamayamAnacandrazcatvAri dvicatvAriMzAni zatAni, SaTU catvAriMzataM ca dvApaSTibhAgAn muhUrtasya yAvaccandro rAjyate / tadyathA-prathamAyAM prathamaM bhAgaM dvitIyAyAM dvitIyaM bhAgaM yAvat paJcadazyAM paJcadazaM bhAgaM caramasamaye candraH rakto bhavati / avazeSe samaye candro raktazca viraktazca bhavati, iyaM khalu amAvAsyA, atra khala prathamaM parva amAvAsyA, tAvadandhakArapakSaH, tataH khalu jyotsnA pakSamayamAnazcandra-zcatvAri dvicatvAriMzAMni muhUttezatAni SaT catvAriMzaca dvASaSTibhAgAn muhUtasya yAvaccandro virajyate, tadyathA-prathamAyAM prathamaM bhAgaM dvitIyAyAM dvitIya bhAgaM yAvata paJcadazyAM pazcadaza bhAgaM caramaH samayazcandro virakto bhavati, avazeSasamaye candro raktazca viraktazca bhavati / iyaM khalu pUrNimAsI, atra khalu dvitIyaM parva pUrNimAsI // sU0 79 // terahavAM prAbhRta prAraMbhabArahavAM prAbhRta kA pratipAdana karake aba terahavAM prAbhRta prAraMbha kiyA teramA prAbhUtane prAraMbha bAramA prAbhRtanuM pratipAdana karIne have A teramuM prAbhRta prAraMbha karavAmAM Ave zrI suryaprajJapti sUtra: Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 79 trayodazaprAbhRtam 655 TIkA-dvAdaza prAbhRtasyA'ntime'STasaptatitame sUtre candrasUryayo dezavidhayogavivaraNaM samyak pratipAdya samprati trayodazaM prAbhRtaM prArabhyate tatrAdau candramaso vRddhayapavRddhI vaktavye, ityatastadviSayaM praznottarasUtramAha-'tA kahaM te' ityAdinA-'tA kahaM te caMdamaso vaDrovaDI Ahietti vaejjA ?' tAvat kathante candamaso vRddhayapavRddhI AkhyAte iti vadet // tAvaditi pUrvavat , kathaM-kena prakAreNa-kayA rItyA te-tvayA bhagavan ! candramaso vRddhayapavRddhI-kSayavRddhI AkhyAte-pratipAdite iti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA aTTha pacAsIe muhuttasae tIsaM ca bAvaTThibhAge muhuttassa' tAvat aSTau paJcAzItAni muhUttazatAni triMzataM ca dvApaSTibhAgAn muhUrtasya / tAvaditi pUrvavat kiyantaM kAlaM yAvat candramaso vRddhiH, kiyantaM kAlaM yAvacca candramaso'pavRddhiH-kSaya ityevaMbhUtasya gautamasyAbhipretasyottaraM dadad bhagavAnAha-yat aSTau pazcAzItAni-aSTau muhUttezatAni-paJcAzItyadhikAni-pazcAzItyadhikAni aSTauzatAni (885) muhUrtAnAm, ekasya ca muhUrtasya triMzataM dvASaSTibhAgAn 13 yAvat, candramaso vRddhayapavRddhI-vRddhikSayau samudAyenAkhyAtau-pratipAditAvitijJeyam / jAtA hai, usameM caMdramA kI vRddhi evaM kSaya ke viSaya meM kahA jAtA hai ataH usa viSaya saMbaMdhI praznasUtra kahA jAtA hai-(tA kahaM te) ityAdi / ___TIkArtha-bArahaveM prAbhRta ke antima sUtra meM sUrya evaM caMdra kA daza prakAra kA yoga kA samyaka prakAra se pratipAdana karake aba terahaveM prAbhRta kA prAraMbha karate haiM-usameM prathama caMdramA kI vRddhikSaya kahane ke hetu se usa viSaya viSayaka zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM-(tA kahaM te caMdamaso vaDro var3I Ahietti vaejjA) he bhagavan Apane kisa rIti se caMdramA kI kSayavRddhI pratipAdita kI hai ? so kahie / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA aTTha paMcAsIe muhattasae tIsaM ca bAvaTThibhAge muhattassa) ATha so pacAsI muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIsa bhAga che. A prAkRtamAM caMdramAnI vRddhi ane kSayanA viSayamAM kahevAmAM Ave che. tethI A viSaya samadhI praznasUtra vAma mAve cha. (tA kahaM te) tyAdi TIkAtha- bAramA prAbhRtanA aMtimasUtramAM sUrya ane caMdranA dasa prakAranA veganuM sArI rIte pratipAdana karIne have temAM prAbhUtane prAraMbha karavAmAM Ave che. temAM pahelAM caMdramAnI vRddhi ane kSayanA saMbaMdhamAM kahevAnA hetuthI te viSaya saMbaMdhI zrIgautamasvaamii prazna pUche che. (tA kahaM te caMdamaso vaDDho vaDUDhI Ahietti vaejjA) mApana Ape kevA prakArathI caMdramAnI kSayavRddhI pratipAdita karela che? te he bhagavana Apa kahe. A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe che. -(tA aTThapaMcAsIe muhuttasae tIsaMca bAvadvibhAge muhuttassa) mAsopa-yA muhUta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA trIsa bhAga caMdramAne vRddhikSaya pratipAdita karela zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 %3D sUryaprakSaptisUtre ekasya sampUrNasya cAndramAsasyeyaM vyavastheti vijJeyaM, yato hi ekasmin cAndramAse sAvanadinAdikaM kila (29 / 15) etattulyaM bhavati / asyaiva muhUrtAH (885 / 3) etatulyAH syustanmadhya eva candramasaH kSayavRddhI bhavata iti AkhyAte // etadeva spaSTayati-'tA dosiNA pakkhAo aMdhagArapakkhamayamANe caMde cattAri bAyAlasae chattAlIsaM ca bAvadvibhAge muhutassa jAI caMde rajai' tAvad jyotsnA pakSato'ndhakArapakSamayamAnazcandra zcatvAri dvicatvAriMzAni zatAni SaT catvAriMzataM ca dvApaSTibhAgAn muhUrtasya yAvaccandrorajyate / tAvaditi pUrvavata jyotsnApakSataH-jyotsnApradhAnaH pakSo jyotsnApakSa:-zuklapakSa iti tasmAt zuklapakSato'ndhakArapakSaM-kRSNapakSamayamAno-gacchan candraH khalu catvArimuhUrtazatAni dvicatvAriMzAnidvicatvAriMzadadhikAni catvAri zatAni (442) muhartAnAm, ekasya ca muhartasya SaT catvAriMzataM dvASaSTibhAgAn / yAvad apavRddhiM gacchatIti vAkyazeSaH / arthAdamAntAt pUrNAntaM yAvaccandro vRddhiM gacchati / pUrNAntAdamAntaM yAvaccApavRddhiM gacchatIti tAtparyArtho vijJeya iti // -(442 / 16) ityuktamuharta yAvaccandro rAhuvimAnaprabhayA rajyate, kathaM rajyate iti prakAracaMdramA kA vRddhikSaya pratipAdita kiyA hai / yaha saMmpUrNa cAMdramAsa kI vyavasthA kahI gaI hai / kAraNa kI eka cAMdra mAsa meM sAvanAdika (29 / 15 / 3) itanA pramANa hotA hai| inakA muhUrta (885 / 3) itanA hotA hai inake bIca meM hI caMdramA kI kSayavaddhI hotI hai / isako hI spaSTa rUpa se kahate haiM (tA dosiNA pakkhAo aMdhagAra pakkhamayamANe caMde cattAri bAyAlasae chattAlIsaM ca bAvahibhAge muhuttassa jAI caMde rajai) jyotsnA pakSa se arthAt zuklapakSa se aMdhakAra pakSa mAne kRSNapakSa meM gamana karatA caMdra cAra so bayAlIsa muhUrta tathA eka maharta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga yAvat apavRddhi kSaya karatA hai| arthAt amAsa se pUrNimA paryanta yAvat caMdra vRddhi prAsa karatA hai| tathA pUrNimA se amAvAsyA paryanta apavRddhi karatA hai| (442 / 3) itanA muhUrta pramANa meM caMdra rAhu kI vimAna prabhA se raMjita hotA hai / kisa prakAra raMjita hotA hai ? vaha che. A saMpUrNa cAMdramAsanI vyavasthA kahela che. kAraNake eka cAMdramAsamA sAvanAdika (29 1pa) ATaluM pramANa thAya che. AnA muhUrta (887) ATalA thAya che. AmAMja yadrabhAnA vRddhikSaya thAya che. mAne4 254 pAthI 4 cha. (tA dosiNA pakkhAo aMdhagArapakkhamayamANe caMde cattAri bAyAlasae chattAlIsaMca bAvaTThibhAge muhuttassa jAI caMde rajjai) jyotsanA pakSathI arthAt zusapakSathI 54 / 256 meTa 455kSamA gamana karIne caMdra cAra beMtAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA beMtAlIsa bhAga yathAvata apavRddhi-kSaya kare che. arthAt amAsathI pUrNimA paryata yAvat caMdra vRddhi prApta kare che. tathA pUrNimAthI amAvAsyA paryanta apavRddhi kare che. (44rA) ATalA muhurta pramANamAM caMdra rAhunA vimAnanI prabhAvathI raMjIta thAya che. kevI rIte raMjIta thAya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 79 trayodazaprAbhRtam 657 magre vakSyate / prathamaM tAvat pUrvokta vRddhayapavRddhayorupapattiH prakAzyate-ekasya cAndramAsasya madhye dvau pakSau bhavata statra caikasmin pakSe candramaso vRddhirbhavati, anyasmin pakSe cApavRddhi bhavati / cAndramAsasya ca parimANamekonatriMzad rAtrindivAni (29) ekasya ca rAtrindivasya dvAtriMzada dvApaSTibhAgA ityuktaM prAkagranthozAnusAramiti / rAtrindivaM ca triMzanmahaHkaraNArtha mekonatriMzatA guNyate 29430-870 jAtAnyaSTau zatAni saptatyadhikAni muhAnAm / ye ca dvAtriMzada dvApaSTibhAgA rAtridivasya te'pi muhartasatkabhAgakaraNArtha triMzatA guNyante-(3)x30 jAtAni navazatAni SaSTayadhikAnIti eteSAM dvASaSTayAbhAgo hiyate, labdhAH pnycdshmuhrtaaH| zeSA stiSThanti triMzad dvApaSTibhAgAH-15+ labdhamuhartAH pUrvokteSu saptatyadhikASTazateSu muhUrtasthAneSu prakSipyante-870+15885 muhUrtAH, zeSAzca triMzad dvASaSTibhAgAH (88513) jAtAnyaSTau zatAni paJcAzItyadhikAni prakAra Age kahA jaaygaa| yahAM prathama vRddhikSaya kA kathana kiyA jAtA haieka cAMdramAsa meM do pakSa hotA hai, unameM eka pakSa meM, caMdramA kI vRddhi hotI hai / dUsare pakSa meM apavRddhi hotI hai| cAMdramAsa kA parimANa untIsa ahorAtra kA hotA hai (29) eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga hote haiM yaha pahale granthoktAnusAra pratipAdita kiyA hI hai| ahorAtra kA tIsa muharta karane ke liye untIsa ko tIsa se guNA kare 29430870 / guNA karane se ATha so sittera muhUrta hote haiN| tathA jo ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga hai, usakA bhI muhUrtAtmaka bhAga karane ke liye tIsa se guNA kareM (s) x 30 guNA karane se nava so sATha hote haiM / inakA bAsaTha se bhAga kare to paMdraha muharta labdha hote haiM / tathA bAsaThiyA tIsa bhAga zeSa rahatA hai| 15+* jo paMdraha muhUrta labdha huve haiM unako pUrva kathita ATha so sittera ke sAtha joDe -870 + 15-885 joDane se ATha so pacAsI muhUrta hote haiN| tathA baasche? te prakAra AgaLa kahevAmAM Avaze. ahIMyAM pahelAM vRddhi ane kSaya saMbaMdhI kathana karavAmAM Ave che. eka cAMdramAsamAM be pakSe hoya che. temAM eka pakSamAM cAMdramAsanI vRddhi thAya che. ane bIjA pakSamAM apavRddhi-kSaya thAya che. cAMdramAsanuM parimANa ogaNatrIsa aherAtra sudhInuM hoya che. (29) eka ahorAtranA bAsaDiyA batrIsabhAga thAya che. A pahelAM granthakatAnusAra pratipAdita karela ja che. aherAtranA trIsa muhUrta karavA mATe ogaNatrIsano traNathI guNAkAra kare 29*3=870 guNAkAra karavAthI AThasesItera muhUrta thAya che. tathA je aharAtranA bAsaMThiyA batrIsa bhAga che. tene paNa muhUrtAtmaka bhAga karavA mATe trIsathI guNAkAra kare 33=3013deg +gunnaa||2 42vAthI naksAsa58sAve che. tena mAsa4thI mA2 421AthI 542 muhUrta thAya che. tathA bAsaDiyA triIsa bhAga zeSa rahe che. =15+ je paMdara muhUrta thAya che tene pahelAM kahela ADasitteranI sAthe meLavavA 870 +1 =885 meLavavAthI AThaso paMcAsI muhUrta thAya che. tathA bAsaDiyA trIsabhAga zeSa vadhe che. (8856) A rIte zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre muhUrtAnAm, ekasya ca muhUtrtasya triMzad dvApaSTibhAgA iti / evamapyupapadyate pUrvoktaM sUtrakhaNDam 'tA apaMvAsIte muhusasae tIsaM ca bAvadvibhAge muhuttassa' ityAdi, etadeva prativizeSAvabodhArtha vaivikyena vivecitam-'tA dosiNA pakkhAo' ityAdinA iti / atha ca rAgaprakAraM rAhuvimAnaprabhAyA yat samutpadyate tad vizinaSTi-'taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM vitiyAe vitiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasamaM bhAgaM' tadyathA-prathamAyAM prathamaM bhAgaM dvitIyAyAM dvitIyaM bhAgaM yAvat pazcadazyAM paJcadazaM bhAgam / prathamAyAM-pakSAdyabhUtAyAM pratipallakSaNAyAM tithau parisamAptavatyAM satyAM prathama bhAgaM-paripUrNa paJcadazaM bhAgaM yAvadrajyate-rakto bhavati / dvitIyAyAM tithau parisamAptavatyAM satyAM paripUrNa dvitIyaM paJcadazaM bhAgaM yAvadrajyate, tRtIyAyAM tithau parisamAptavatyAM satyAM paripUrNa tRtIyaM paJcadazaM bhAgaM yAvadrajya te....| evaM krameNa yAvat paJcadazyAM tithau parisamAptavatyAM paripUrNa paJcadazaM bhAgaM yAvadrajyate / tasyAzca ThiyA tIsa bhAga zeSa rahatA hai / (885 3) isa prakAra ATha so pacAsI muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIsa bhAga hote haiM, yaha prakAra sUtrAMza dvArA kahA hai-(tA aTTa paMcAsIte muhattasae tIsaM ca bAvaTibhAge muhattassa) isako hI spaSTatayA jJAta hone ke liye viveka pUrvaka vivecita kiyA hai / (tA dosiNA pakkhAo) ityAdi se kahA hai| ___ aba rAha vimAna kI prabhA se jo rAga prakAra hotA hai, usako kahate hai (taM jahA paDhamAe paDhamaM bhAgaM bitiyAe vitiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasaM bhAga) prathama arthAt pakSa kA Adi pratipadA tithi meM samApta ho to pari. pUrNa paMdrahavAM bhAga rakta hotA hai| dvitIyA tithi samApta ho to dUsarA paMdrahavAM bhAga paripUrNa rakta hotA hai, tRtIyA tithi samApta ho to tIsarA paMdrahavAM bhAga rakta hotA hai / isa prakAra ke krama se yAvat paMdrahavIM tithi samApta ho to AThaso paMcAsI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA trIsabhAga thAya che. te A sUtrAza dvArA usa che. (tA apaMcAsIte muhuttasae tosa ca bAvadvibhAge muhuttastra) ! 4thanane 25Ta rIte tyaa bhATe vivepU 4 52 pramANe viveyana 42 che. (tA doSiNA pakkhAo tyAhiyA DeTa che. have rAhunA vimAnanI prabhAthIja rAgane prakAra thAya che. te batAvavAmAM Ave che. -tiM jahA paDhamAe paDhama bhAgaM bitiyAe bitiyaMbhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasaM bhAga) paDai eTaleke pakSanI Adi pratipadAtithI samApta thAya te purepure paMdarame bhAga rakta thAya che. bIjanI tithi samApta thAya te bIje paMdarame bhAga purepuro lAla thAya che. trIja tithi cha samAma thAya te trIje paMdarame bhAga lAla thAya che A pramANe kamathI yAvata paMdaramI tithi samApta thAya te paMdarame bhAga lAla thAya che. A paMdaramI tithinA aMtanA samayamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 79 trayodazaprAbhRtam paJcadazyA stithezvaramasamaye candraH sarvAtmanA rAhuvimAnaprabhayA rakto bhavati kRSNapakSe tirohito bhavati, zuklapakSe ca prakAzito bhavatIti bhAvaH / uktaM ca mUle-'carimasamae caMde ratte bhavai' caramasamaye candro rakto bhavati / pratipakSAnte kRSNazuklabhAgabhedenAnurakto bhvtiityrthH|| yastu SoDazobhAgo dvApaSTibhAgadvayAtmako'nAvRtta stiSThati sa cAlpatvAd dRzyatvAcca na parigaNyate, dRzyArdhacandrabhAgastha SoDaza kalAtmakatvAta tithInAM paJcadazatvAcca parizeSo bhAgo dUratvAdRzyatvAcana parigaNyata ityarthaH / atha parizeSAmavasthAM pratipAdayati-'avasese samae caMde ratte ya viratte ya bhavai' avazeSeSu samayeSu candro rakto bhavati viraktazca bhavati ||avshessessu-avshissttessu-pnycdshyaastitheH caramasamayaM vihAya andhakArapakSaprathamasamayAdArabhya zeSeSu sarveSvapi samayeSu candro rakto'pi bhavati, viraktazcApi bhavati, kiyAnaMzazcandrasyAndhakArarUpeNa rAhuNA AvRtto'prakAzito bhavati, kiyAnaMzazca anAvRtatvAd dRzyabhAgagatatvAca paMdrahavAM bhAga rakta hotA hai / usa paMdrahavIM tithi ke anta ke samaya meM caMdra sarvAtmanA rAhu vimAna kI prabhA se rakta hotA hai| tAtparya yaha hai ki-kRSNapakSa meM tirohita hotA hai evaM zuklapakSa meM prakAzita hotA hai / mUla meM kahA bhI hai-(carimasamae caMde ratte bhavai) pratipakSa ke anta bhAga meM caMdra rakta hotA hai| jo bAsaThiyA do bhAga rUpa jo solahavAM bhAga hai, vaha anAvRta hI rahatA hai / usako alpa evaM adRzya hone se parigaNita nahIM karate / kAraNa kI dRzyamAna caMdra bhAga kA solahavIM kalA rUpa hone se tathA tithiyAM paMdraha hone se zeSa bhAga dUra hone se evaM adRzya hone se ginA nahIM jAtA hai| ___ aba zeSa avasthA viSaya meM pratipAdana karate haiM (avasese samae caMde ratte ya viratte ya bhavai) paMdraha tithi kA anta kA samaya ko choDakara kRSNapakSa kA prathama samaya se AraMbha karake zeSa sabhI samaya meM caMdra rakta hotA hai tathA virakta bhI hotA hai rAhu se AvRtta caMdra kA kitaneka aMza aMdhakAra rUpa se paMdara caMdra sarvAtmanA rAha vimAnanI prabhAthI lAla thAya che. kahevAnuM tAtparya e chekekRSNapakSamAM DhaMkAI jAya che. ane zukala pakSamAM prakAzita thAya che. mUlamAM kahyuM paNa che. -(carimasamae ca de ratte bhavai) 424 pakSanA mata mAgamA yA thAya che. mAsaThiyA meM bhAgarUpa je seLabhe bhAga che te anAvRtta-vinA DhaMkAyelA rahe che. te alpa ane adazyamAna hevAthI gaNela nathI. kAraNake dekhAtA caMdra bhAganI seLamI kaLArUpa hovAthI tathA tithi paMdara hovAthI ane zeSa bhAga dUra hovAthI ane adazya hovAthI gaNavAmAM AvatuM nathI. ve mAlInI 2512thAnA samayamA pratipAna 42vAmAM Ave che.-(avasese samae caMde rattaya virateya bhavai) 542 tithinA matanA samayane chauDIna pakSanA prathama sabhayathA AraMbha karIne bAkInA badhA samayamAM caMdra rakta thAya che. tathA virakta paNa thAya che, huthI DhaMkAyela caMdrano keTaleka aMza aMdhakArarUpe rAhuthI DhaMkAIne vinA prakAzita rahe zrI suryaprajJami sUtraH 2 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre prakAzito bhavatIti bhaavH|| athAndhakArapakSasya vaktavyatopasaMhAramAha-'iyaNNaM amAvAsA, pattha NaM paDhame pavve amAvAse, tA aMdhArapakkho' iyaM khalu amAvAsyA, itthaM khalu prathama parva amAvAsyA, tAvad andhakAra pakSaH' |-iyN paJcadazI tithirandhakArapakSe-kRSNapakSe, amAvAsyA-amAvAsyAnAmnItithiH procyate / Namiti vAkyAlaGkAre, itthaM khalu atra yuge prathama parva amAvAsyA bhavati / (kRSNAdi mAsapravRttatvAt / ) iha khalu mukhyavRtyA parvazabdasyAbhidheyamamAvAsyA paurNamAsI ca vyavahAre'pi dRzyete, zAstre'pi tathaiva, tarhi kathamatra prathamaM parva amAvAsyA ityuktaM bhavet ?, atrocyate-ekasmin cAndramAse zuklakRSNAbhidhau dvau pakSau bhavataH, pakSAntasya nAma parva iti vyavahiyate (tatraiva candrasya kSayavRddhayoH paramatvAditi) ata evoktaM bhavet, "ettha NaM paDhame pavve amAvAse' itthaM khalu prathamaM parva amAvAsyeti / ayamamAvAsyAntaH pakSaH andhakArapakSo bhavati-kRSNapakSapadena loke vyavahiyate ||-ath kathaM catvAri muhUrtazarAhu se AvRtta hokara aprakAzita hotA hai / arthAt kitaneka aMza anAvRtta hone se tathA dRzyabhAga gata hone se prakAzita hotA hai| aba aMdhakAra pakSa kI vaktavyatA kA upasaMhAra kahate haiM-(iyaNNaM amAvAsA, etthaNaM paDhame pavve amAvAse, tA aMdhakArapakkho) yaha paMdrahavIM tithi kRSNapakSa meM amAvAsyA nAma kI tithi hotI hai / isa prakAra isa yuga meM prathama parva amAsa hotI hai, kRSNAdi mAsa pravRtta hone se| yahAM para mukhyavRtti se parva zabda kA abhigheya amAvAsyA evaM pUrNimA vyavahAra meM bhI dikhI jAtI hai| zAstra meM bhI usI prakAra hai, to yahAM para prathama parva amAvAsyA ko kahA hai, isake liye kahate haiM-isa cAMdramAsa meM zukla pakSa evaM kRSNapakSa isa prakAra do pakSa hote haiM / pakSAnta kA nAma parvarUpa se vyavahAra hotA hai / (usameM hI caMdra kA kSaya evaM vRddhi hone se) ataeva kahA bhI hai-(ettha NaM paDhame pavve amAvAse) yaha amAntapakSa kRSNapakSa hotA hai| che. arthAt keTaleka aMza anAvRta hevAthI tathA dRzyamAna hovAthI prakAzita thAya che. have 2 pakSanI 14tavyatAnI sahA2 42di cha.-(iyaNNaM amAvAsA etya Na paDhame pavve amAvAse, tA aMdhakArapakkhe) mA 542bhI tithi pakSamA amAvAsyA nAmanI tithi hoya che. A pramANe A yugamAM paheluM parva amAsa hoya che. kRSNAdimAsa AvRtta hovAthI ahIMyAM mukhya vRttithI parva zabdanuM nAma amAvAsyA ane pUrNimA vyavahAramAM paNa dekhavAmAM Ave che. zAstramAM paNa eja pramANe che. ahIMyAM paheluM parva amAsane kahela che. te mATe kahevAmAM Ave che. A cAMdramAsamAM zukalapakSa ane kRSNa pakSa e rIte be pakSe hoya che. pakSanI aMtima tithinA nAmane parvarUpe vyavahAra thAya che. temAla nA kSaya nmane vRddhi thAya che.) tethIcha.-(patya NaM paDhame pabve amAvAse) A amAsa sudhI pakSa kRSNapakSa kahevAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gndhssidr'ndhaar`iiikssaa ekaa * 35 ar`haamaasuun tAni dvicatvAriMzadadhikAni SaTcatvAriMzaca dvASaSTibhAgA muhUrtasyetyupapadyate ?' atrApi gaNitaprakriyA pradaryate-ihaikasmin cAndramAse zuklapakSaH kRSpakSo vA cAndramAsasyAddhaM syAt ata evaM pUrvapratipAdita cAndramAsapramANasya (29) asyApramANaM pakSamAnaM bhavet taca pakSapramANa caturdazarAtrindivaM saptacatvAriMzad dvApaSTibhAgA rAtrindivasyeti, tatra rAtrindiyasya parimANaM triMzanmuhUrtA ityatacaturdazatriMzatA guNyante yathA-14 X 30-420 jAtAni viMzatyadhikAni catvAri zatAni muhUrtAnAm, atha ca ye'pi saptacatvAriMzad dvASaSTibhAgA ste'pi muhartakaraNArtha triMzatA guNanIyA iti guNyante-(E)x30=".:- jAtAni dazottarANi caturdazazatAni dvApaSTibhAgAnAm / dvASaSTayAbhAgo hiyate 1410 =22 + labdhAH dvAviMzati muhartAste ca viMzatyadhikazatacatuSTayAtmake muhUrtarAzau prakSepyAH 420+22-442 jAtAni dvAcatvAriMzadadhikAni catvArizatAni muhUrtAnAM, ye ca zeSAstiSThanti pada catvAriMzad dvApa aba cAraso bayAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA chiyAlIsa bhAga hote haiM ? isake liye gaNitaprakriyA dikhalAI jAtI hai-yahAM eka cAMdramAsa meM zuklapakSa yA kRSNapakSa meM arthAt eka pakSa meM cAMdramAsa AdhA hotA hai| ata evaM pUrvapratipAdita cAMdramAsa pramANakA (296) itane pramANa se AdhA mAna eka pakSa kA hotA hai| vaha pakSakA pramANa caudaha ahorAtri parimANa kA tathA eka aharAtra kA bAsaThiyA taiMtAlIsa bhAga hotA hai rAtra divasakA parimANa tIsa muhUrtakA hotA hai ataH caudaha ko tIsase guNAkare jaise kI-14+30-420 guNA karane se cAraso vIsa muhUrta hote haiN| tathA jo bAsaThiyA saiMtAlIsa bhAga hai usako muhUrta karane ke liye tIsa se guNAkare (I+300 guNA karane se bAsaThiyA caudaha so dasa hote haiM usakA bAsaTha se bhaagkre| 22+ bhAga karane se bAIsa muhUrta labdha hotA hai, usako cAraso vIsa kI jo muhUrta saMkhyA kahI gaI hai usake sAtha joDe 420 + 22442 joDane se cAra have cArase beMtAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsayiA chetAlIsa bhAge thAya che te mATe gaNita prakriyA batAvavAmAM Ave che. ahIM eka caMdramAsamAM zukalapakSa ane kRSNapakSamAM arthAt eka pakSamAM cAMdramAsa adhe thAya che. tethIja pahelAM pratipAdana karela cAMdramAsanA pramANa ( 22) ATalA pramANathI adhuM pramANa eka pakSanuM hoya che. te pakSanuM pramANa cauda rAtadivasa tathA eka ahorAtranA bAsakyiA suDatAlIsa bhAga thAya che. rAtadivasanuM pramANu trIsa muhUrtanuM hoya che. tethI caudane trIsathI guNAkAra kare jemake- 130=420 guNAkAra karavAthI cArasovIsa muhUrta thAya che. tathA je bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga che. tenA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra kare 4+30="" guNAkAra karavAthI bAsaThiyA. caudasadasa thAya che. tene bAsathI bhAga kare 10=25 bhAga karavAthI bAvIsa muhurta Ave che. tene cArasavIsanI je muhUrta saMkhyA kahI che tenI sAthe meLavavA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 sUryaprazatisUtre STibhAgAste muhUrta bhAgAH / tadevaM yAvantaM kAlaM candramaso'pavRddhiH-kSaya stAvatkAlaparyantaM bhAgasya kRSNapakSarUpasya parimANaM - (4423) muhUrttAtmakaM vivecitam / atha ca yAvantaM kAlaM candraso vRddhistAvantaM kAlamabhidhitsurAha - 'tANaM dosiNA pakkhaM ayamANe caMde cattAre bAyA muhura chattAlIsaM ca vAvadvibhAgA muhuttassa jAI caMde virajjai' tAvat khalu jyotsnA pakSamayamAna candravatvAri dvAcatvAriMzAni muhUrttazatAni SaT catvAriMzataM ca dvASaSTibhAgAn muhUsya yAvacandra virajyate / tAvaditi prAgvat khalviti vAkyAlaGkAre tasmAdandhakArapakSAt jyotsnApakSa - zuklapakSam, ayamAna:- AdadAna:-zuklapakSAbhimukhaM gacchan candraH khalu dvAcakariMzAni - dvAcatvAriMzadadhikAni catvArizatAni muhUrttAnAm, ekasya ca muhUrttasya SaT catvAsthitaM ca dvASaSTibhAgAn yAvat 44226 etatkAlaparyantaM vRddhimupagacchati candra iti vAkyazeSaH / yathoktasaMkhyakAni muhUrttaparimANAni yAvaccandraH zanaiH zanaiH gacchan virakto bhavatiprakAzavRddhimupayAti rAhuvimAnena anAvRto bhavati, atrApi gaNitabhAvanA kRSNapakSo kava deva so bayAlIsa muhUrta hote haiM tathA jo eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga zeSa rahatA hai ye muhUrtakA aMza bhAga hai / isa prakAra jitane kAla meM caMdramA kI avRddhi mAne kSaya rahatA hai utane kAla paryanta ke kRSNapakSa rUpa bhAga kA parimANa (442) itane muhUrta pramANa kA pratipAdita hotA hai / aba jitane kAla meM caMdramA kI vRddhi hotI hai usakA nirdeza karane ke hetu se kahate haiM - ( tA dosiNA pakkhaM ayamANe caMde cattAre bAyAle muhuttasae chattAlIsaM ca bAvaTTibhAgA muhuttassa jAI caMde virajjai) kRSNapakSa se zuklapakSa gamana karatA huvA caMdra cAraso bayAlIsa muhUrta tatha eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga yAvat 442 itane kAlaparyanta caMdra vRddhi ko prApta karatA hai / yathokta saMkhyAvAle muhUrta meM caMdra dhIme dhIme gamana karake virakta arthAt prakAza kI vRddhi karatA hai / arthAt rAhu vimAna se anAvRta rahatA hai / yahAM para bhI 420+22=442 meLavavAthI cArasAbetAlIsa muhUta thAya che. tathA je eka muhUta nA khADiyA chetAlIsabhAga zeSa vadhe che, te muhUrtanA aMza bhAgeA che. A pramANe jeTalA samayamAM caMdramAnI apavRddhi eTaleke kSaya thAya che. eTalA kALa pantanA kRSNapakSa rUpa bhAganuM piramANu (442aae) ATalA muhUrtI pramANunu pratipAdita karela che. have keTalA ajamA caMdrabhAnI vRddhi thAya che. te matAvavAnA DetuthI he che. - ( tA dosiNA pakkhaM ayamANe caMde cattAre bAyAle muhuttasae chattAlIsaM bAvaTThibhAgA muhuttassa jAI caMde virajjai) kRSNapakSathI zukalapakSamAM gamana karate cadra cArasAbetAlIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khADiyA chetAlIsa bhAga yAvat (44rA) ATalA kALa paryanta caMdra vadhe che. yathAkta saMkhyAvALA muhUta'mAM caMdra dhIme dhIme gamana karavAthI virakta eTaleke prakAzanI vRddhi kare che. arthAt rAhu vimAnathI anAvRta rahe che. ahIM paNu gaNita bhAvanA kRSNapakSatA sabaMdhamAM kahyA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 79 datrayoza prAbhRtama hra bhAvanIyA (29) etasyaivArddha (14) jyotsnApakSasyApi mAnamataH pUrvavadeva kriyeti // atha tameva virAgaprakAramAha- 'taM jahA - paThamAe paDhamaM bhAgaM bitiyAe bitiya bhAgaM are paNNarasIe paNNarasamaM bhAgaM carime samae caMde virate bhavai' tadyathA - prathamAyAM prathamaM bhAgaM dvitIyAyAM dvitIyaM bhAgaM yAvat paJcadazyAM paJcadazaM bhAgaM carame samaye candrovirakto bhavati // tadyathA - viraktasya prakAro yathA - prakAzavRddhikramo yathA - prathamAyAM - zuklapakSArambhabhUtAyAM pratipallakSaNAyAM tithau prathamaM bhAgaM paripUrNa - paJcadazaM bhAgaM yAvatprakAzito bhavati, tatazca dvitIyAyAM tithau dvitIyaM bhAgaM - paripUrNadvitIyapaJcadazaM bhAgaM yAvat prakAzito bhavati / evameva tRtIyAdiSu tithiSu tattad bhAgavRddhikrameNAnurakto bhavati, yAvat paJcadazyAM tithau paJcadazaM bhAgaM yAvaccandraH prakAzito bhavati - paripUrNa dRzyabhAgazcandrasya prakAzito bhvtiityrthH| tasyAzca paJcadazyAH - paurNamAsI rUpAyAstithe varamasamaye candro virakto bhavatichAyArahitatvAt prakAzito bhavati, sarvAtmanA rAhuvimAnena anAvRtto bhavatItibhAvaH // gaNita bhAvanA kRSNapakSa meM kahe anusAra bhAvita kara leveM / (29) isa pramANa kA AdhA (14) zukla pakSakA pramANa pUrva kathanAnusAra hI kiyA jAtA hai / aba caMdrakA virAga prakAra kahate haiM- (taM jahA paDhamAe paDhamaM bhAgaM bitiyAe vitiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasamaM bhAgaM carime samae caMde viratte bhavaha) viraktakA prakAra isa prakAra arthAt prakAza vRddhikA krama isa prakAra se haizuklapakSa ke Arambha rUpa pratipadA tithi meM prathama bhAga arthAt paripUrNa paMdrahavAM bhAga prakAzita hotA hai / tadanantara dvitIyA tithi meM dUsarA bhAga paripUrNa dUsarA paMdrahavAM bhAga yAvat prakAzita hotA hai / isI prakAra tRtIyAdi tithi meM tat tat bhAga kI vRddhi ke krama se rakta hotA hai / yAvat paMdrahavI tithi meM paMdraha bhAga yAvat caMdra prakAzita hotA hai / arthAt paripUrNa caMdra kA dRzya bhAga prakAzita hotA hai / pUrNimArUpa paMdrahaveM bhAga rUpa anta samaya meM caMdra chAyA A pramANanA ardhA (14e zukala pakSanuM pramANu pahelAM pramANe bhAvita karI levI. (29) kahyA pramANe ja karavAmAM Ave che. - have caMdrano virAga prahAra matAve che - ( taM jahA- paDhamAe paDhamaM bhAgaM bitiyAe bitiyaM bhAgaM jA paNNarasIe paNNarasaM bhAgaM carime samae caMde viratte bhavai) tine aramA che--arthAt prakAza vRddhinA krama A pramANe thAya che. zukalapakSanA AraMbhanI ekamanI tithie pahelA bhAga eTale ke pUrepUre paMdaramo bhAga prakAzita thAya che. te pachI bIjane divase khIjo purepurA padmamA bhAga yAvat prakAzita thAya che. eja pramANe trIjanA divase te te bhAganA vRddhinA kramathI lAla thAya che, yAvat paMdaramI tithie padare bhAgathI yAvat caMdra prakAzita thAya che. arthAt purepurA caMdranA dekhAtA bhAga prakAzita thAya che. pUrNimArUpa pa MdaramA bhAganA aMtanA samayamAM caMdra chAyA rahita hovAthI prakAzita thAya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 sUryaprajJapti sUtre atha zeSAsu tithiSu viraktaparimANamAha- 'avasesasamae caMde ratte ya vizte ya bhavai, iyaNNaM puSNimAsiNI, ettha NaM docce pacce puNNimAsiNI' avazeSasamaye candro raktatha viraktatha bhavati, iyaM khalu paurNamAsI, atra khalu dvitIyaM parva paurNamAsI // - avazeSasamaye - paurNamAsIrUpAyA tithe varamasamayaM vihAya zuklapakSasya prathamasamayAdArabhya zeSeSu candro raktazca bhavati virakta bhavati - dezatorako bhavati dezato viraktazca bhavati, muhUrttasaMkhyAbhAvanA tu prAgdeva bhAvanIyA / tatazca zuklapakSa vaktavyatopasaMhAramAha - 'iyaNNaM' iti, iyam - anantaroditA aauryamAsIrUpA tithi: - pazcadazI ityAkhyA tithiH khalu parNamAsI ityucyate evaM cAtra yuge dvitIyaM parva paurNamAsItyucyate vyavahAre'pi, kRSNAdimAsatvAt / zuklapakSasyApi parimANaM sampUrNAndramAsasya (293) asya rAtrindivasya arddhabhogaparimANameva, tenAsyA (14| rahita hone se prakAzita hotA hai / arthAt sarva prakAra se rAhu vimAna se anAvRta hotA hai / aba zeSa tithi meM virakta parimANa kahate haiM - ( avasesasamae caMde rate ya virateya bhavai iyaNNaM puNNamAsiNI, ettha NaM docce pavve puNNimAsiNI) pUrNimA tithi kA antima samaya ko choDa kara ke zuklapakSa kA prathama samaya se Arambha karake zeSa samaya meM caMdra rakta bhI hotA hai virakta bhI hotA hai / dezataH rakta hotA hai dezataH virakta hotA hai| muhUrta saMkhyA kI bhAvanA pUrva kathanAnusAra bhI bhAvita kara leveN| tatpazcAt zuklapakSa ke kathana kA upasaMhAra kahate haiM - (i) pUrva kathita pUrNimArUpa tithi arthAt padravI tithi pUrNimA kahI jAtI hai| tathA yuga meM dUsarA parva pUrNimA kahI jAtI hai / vyavahAra meM bhI kRSNapakSAdi mAsakA AraMbha hotA hai| zukla pakSa kA parimANa saMpUrNa cAMdra mAsa kA (29 / 3) isa prakAra hai / isakA ahorAtra kA AdhA bhogaparimANa isa prakAra hai- -ataH isakA AdhA (143) caudaha rAtri divasa tathA eka che. eTale ke sarva prakArathI rAhuvimAnathI khullA hAya che. jAhInI tithiyobhAM vizstatAnuM parimANu matAve che - ( abasesasamae caMde ratte ya viztte ya bhavai, iNe puNNimAsiNI, ettha NaM docce pavve puNgimAsiNI) pUrNimA tithinA maMtanA samayane cheDIne zuklapakSanA prathama samayathI AraMbha karIne bAkInA samayamAM caMdra lAla pazu thAya che ane vikta paNa thAya che. dezataH rakta thAya che ane dezataH vizkata thAya che. muhUta sakhyAnI bhAvanA pUrva kathanAnusAra pazu bhAvita karI levI. te pachI zuklapakSanA iynn| upasaMhAra pure che. ( iyaNNaM) pUrva4thita pUthibhAi tithi arthAt yaharabhI tithi pUrNimA kahevAya che, tathA yugamAM bIjI patithi pUrNimA kahevAya che. vyavahAramAM paNa kRSNapakSAdima sane mArabha thAya che. zukalapakSanu paramANu sauMpUrNa cAMdramAsa (rA nuM mA pramANe che, mAnA aheArAtranuM ardhuM bhAgaparimANu A pramANe che tethI AnA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 79 trayodaza prAbhRtam 1410 caturdazarAtrindavaM saptacatvAriMzacca dvASaSTibhAgA rAtrindivasya / ekasya ca rAtrindivasya muhUrta parimANaM kila triMzanmuhUrttA stena caturdazatriMzatA guNyante - 14 x 30 =420 jAtAni viMzatyadhikAni catvArizatAni muhUrttAnAm / saptacatvAriMzad dvASaSTibhAgAzva triMzatA saMguNya dvApaSTyA vibhajyate X 30 - =22 +#labdhA muhUrttAH muhUrttasthAne saMyojya zeSAzca zeSasthAne nivezyante tadA- (420+22+)=442 // ataH zuklapakSasya muhUrttaparimANaM dvicatvAriMzadadhikAni catvArizatAni muhUrttAnAmekasya ca muhUrttasya SaTtvAziMda dvASaSTibhAgA muhUrttasya bhavatIti samyagupapadyata iti // sU0 79 // ra ekasmin yuge kiyatyo'mAvAsyAH kiyatyazca paurNamAsyA iti tadgatAM sarvasaMkhyAM kathayati - 'tattha khalu' ityAdi / 665 mUlam - tattha khalu imAo bAvaTTha puNNimAsiNIo bAvaTThi amAvAsAo paNNattAo, bAvaTThi ee kasiNA rAgA bAvaTTi ee kasiNA virAgA, ee cavIse pavvasae ee caDavIse kasiNA rAgavirAgasae, jAvaiyANaM paMcaNhaM saMvaccharANaM samayA egeNaM cauvIseNaM samayasae NUNagA evaiyA parittA asaMkhejA desarAgavirAgasamayA bhavatIti makkhAyA amAvAsAo NaM puSNimAsiNI cattAri bAyAle muhuttasae rAtri divasakA vAsaThiyA saiMtAlIsa bhAga hotA hai / eka ahorAtrakA muhUrta parimANa tIsa muhUrta hotA hai / ataH caudaha ko tIsase guNAkare - 14+30= 450 guNA karane se cAraso vIsa muhUrta hote haiM tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA saiMtAlIsa bhAga ko tIsa se guNA karake bAsaTha se bhAga kare + 30= = 22+labdha muhUrta ko muhUrta ke sthAna meM rakhakara zeSa ko zeSa sthAna meM rakkhe / to (420+22 =442 / isa prakAra zuklapakSa kA muhUrta parimANa cAraso bayAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga hote haiM / sU0 79 // 1410 ardhA (14 / 4) cauda aheArAtra tathA eka aheArAtranA khAsayiA suDatAlIsa bhAga thAya che, eka ahArAtranu muhUta parimANu trIsa muhUrtanu thAya che, tethI caudanA trIsathI guNAkAra karavA 14+30=420 guNAkAra karavAthI cArasovIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khAsaDhiyA suDatAlIsa bhAganA trIsathI guNuAkAra karIne khAsathI bhAga karavA. +30 141=22+{ zabda thayela muhUtane muhUrtInA sthAnamAM rAkhIne bAkInA bhAgane zeSa sthAnamAM rAkhavA te (420+2+Y)=44rA A pramANe zukalapakSanA muhUta parimANu cArasA kheMtAlIsa muhUta tathA eka muhUtanA khAsiyA chetAlIsa bhAga thAya che. ||sU. 79 / / zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 sUryaprajJaptisUtre chattAlIsaM bAvadvibhAge muhuttassa Ahietti vaejA, tA puNNimAsiNIo NaM amAvAsA cattAri bAyAle muhuttasae chattAlIsaM bAvaTTibhAge muhuttassa Ahietti vajA, tA amAvAsAo NaM amAvAsA aTTa paMcAsIe muhuttasae tIsaM ca bAvaTTimAge muhuttassa Ahietti vaejjA, tA puSNimAsiNIo NaM puSNimAsiNI aTTa paMcasIe muhattasae tIsaM bAvaTTibhAge muhuttassa Ahietti vaejA, esa NaM evaie caMde mAse esa NaM evaie sagale juge || sU0 80 // chAyA - tatra khalu imA dvASaSTiH paurNamAsyaH, dvASaSTiramAvAsyAH prajJaptAH / dvApaSTirete kRtsnA rAgAH, dvASaSTirete kRtsnA virAgAH / etAni caturviMzatiH parvazatAni, etAni catuviMzatiH kRtsnAni rAgavirAgazatAni yAvantaH khalu paJcAnAM saMvatsarANAM samayAH ekena caturviMzatyA samayazatenonakAH, etAvantaH parimitA asaMkhyAtA dezarAgavirAgasamayA bhavantItyAkhyAtAH / amAvAsyAtaH khalu paurNamAsI catvAri dvicatvAriMzAni muhUrttazatAni SaTcatvAriMzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya AkhyAtA iti vadet, tAvat paurNamAsItaH khalu amAvAjhyA catvAri dvicatvAriMzAni muhUrttazatAni SaT catvAriMzad dvASaSTibhAgA muhUrttasyAkhyAtA iti vadet, tAvat amAvAsyAtaH khalu amAvAsyA aSTau paJcAzItAni muhUrttazatAni triMzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya AkhyAtA iti vadet, tAvat paurNamAsItaH khalu paurNamAsI aSTaupaJcAzItAni muhUrttazatAni triMzacca dvASaSTibhAgA muhUrttasya AkhyAtA iti vadet, eSaH khalu etAvAn cAndramAsaH, etat khalu etAvat sakalaM yugam // sU0 80 // TIkA - ekonAzItitame 79 sUtre candramaso vRddhyapavRddhi viSayakaM vicArasAraM samyak vivicya samprati ekasmina yuge amAvAsyA pUrNimAsyoH saMkhyAstayoH parasparamantarANi ca eka yuga meM kitanI amAvAsyA evaM kitanI pUrNimAeM hotI hai, usakA saMpUrNa saMkhyA kahate haiM - (tattha khalu) ityAdi / TIkArtha - unnAsI 79 sUtra meM caMdramA kI vRddhI evaM apavRddhI arthAt kSaya vRddhi ke viSaya meM samyak prakAra se vivacana karake aba eka yuga meM amAvAsyA evaM pUrNimA kI saMkhyA tathA unakA paraspara kA aMtara kA kathana karane eka yugamAM keTalI amAvAsyA ane keTalI punama thAya che te saMpUrNa sa MkhyAnu athana ure che, (tattha khalu) ityAhi. TIkA :-AgaNyAzImAM sUtramAM caMdramAnI vRddhi ane apavRddhi arthAt kSayanA saMbaMdhamAM sArI rIte vivecana karIne have eka yugamAM amAsa ane punamanI saMkhyA tathA temanA parasparanA aMtaranuM kathana karavAnA hetuthI pahelA tentI yugagata saMkhyAnuM prati zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 667 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 80 datrayozaprAbhRtama vivakSurAdau tayoryugagatasaMkhyAM kathayati-'tattha khalu imAo'-ityAdinA 'tattha khalu imAo bAvaDiM puNNimAsINIo bAvahi~ amAvAsAo paNNattAo' tatra khalu imA dvASaSTiH paurNamAsyaH dvApaSTiramAvAsyAH prajJaptAH // tatra-ekasmin yuge, khalviti nizcayena imAH-pUrvokta svarUpAH dvASaSTiH-dvApaSTi saMkhyakAH paurNamAsyo bhavanti, tathA ca dvApaSTisaMkhyA amAvAsyAzca bhavanti, iti prajJaptAH pratipAditAH, / yatohi ekasmin yuge cAndracAndrA-bhivaddhita-cAndrA-bhivaddhita svarUpAH paJcasamvatsarAH bhavanti, teSu trayazcAndrasaMvatsarAH dvAdazamAsAtmakAH dvau cAbhivaddhitAkhyau saMvatsarau trayodazamAsAtmakAviti 341236 tathA 134 2=26 / dvayoraikyena-36+26-62 sarvasaMkhyayA dvApaSTirmAsAH bhavanti, ekasmiMzca cAndramAse kRSNazuklAkhyau dvau pakSau bhavataH, pakSadvayAnte amAvAsyA paurNamAsIti dve parvaNI bhavatastenaikasmin yuge dvApaSTiramAvAsyAH dvApaSTizca paurNamAsyA ityupapadyate // atha samprati tAsu candramaso varNaviSayaM vivinakti-'bAvaDiM ete kasiNA rAgA bAvaDiM ete kasiNA virAgA' dvApaSTirete kRtsnAH rAgAH, dvApaSTirete kRtsnA viraagaaH||-cndrms eteke hetu se prathama unakI yugagata saMkhyA kA kathana karate haiM-(tattha khalu imAo bAvahiM puNNimAsINio bAvaDiM amAvAsAo paNNattAo) eka yuga meM pUrva kathanAnusAra bAsaTha pUrNimA hotI haiM, evaM bAsaTha amAvAsyAeM hotI hai| kAraNa kI eka yuga meM cAMdrAdi pAMca saMvatsara kahe gae haiM, unameM tIna cAMdra saMvatsara hote haiM tathA do abhivaddhita saMvatsara hai ve teraha mAsa pramANa kA kahA hai / ataH 3 x 12=36 tathA 2413=26 donoM ko joDane se 36+26 -62 saba milakara bAsaTha hote haiN| eka cAMdramAsa meM kRSNapakSa evaM zuklapakSa isa prakAra ke do pakSa hote haiN| donoM pakSa ke anta meM amAsa evaM pUrNimA isa prakAra do parvaNI hotI hai| ataH eka yuga meM bAsaTha amAvAsyA evaM bAsaTha pUrNimAeM hotI kahI gaI hai| aba unameM caMdramAkA varNa ke viSaya meM varNana karate haiM-(bAvahi ete kasiNA pAhana 42 cha.-(tattha khalu imAo bAvaDiM puNNimAsiNio bAvaDhi amAvAsAo paNNattAo) eka yugamAM pahelAnA kathana pramANe bAsaTha pUrNimA hoya che, ane bAsaTha amAsa hoya che, kAraNa ke-eka yugamAM cAMdrAdi pAMca saMvatsare kahyA che. temAM traNa cAMdra saMvatsara ane be abhivardhita saMvatsara hoya che, be abhivardhita saMvatsara tera mAsapramANavALA 4aa che. tethI 3+12=36 tathA 2+1=26 mA mannana bhagavAthI 3+29=12 badhA maLIne bAsaTha thaI jAya che. eka cAMdramAsamAM kRSNapakSa ane zukalapakSa A rIte be pakSe hoya che. beu pakSanA aMtamAM amAsa ane pUrNimA A pramANe be parvo hoya che, tethI eka yugamAM bAsaTha amAsa ane bAsaTha puname hovAnuM kahyuM che. have tabhA 'bhAnA nA sa mai vana 42 -(bAvardvi ete kasiNA rAgA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre pUrvoditasvarUpAH kRtsnAH virAgAH // candramasa ete-pUrvoditasvarUpAH kRtsnAH-samagrAparipUrNAH rAgAH dvApaSTiramAvAsyAnAM, yuge amAvAsyAnAM dvApaSThi saMkhyApramANatvAt tAsveva candramasaH sampUrNa dRzyabhAgasya rAhuvimAnenAvRtatvAt paripUrNarAga samastenoktaM-kRtsnAH rAgAH dvASaSTiramAvAsyAnAmiti / tathA ca ete anantaroditasvarUpAH yuge candramasaH kRtsnA-samagrAH-sarvAtmanA virAgA:-svacchA-rAgAbhAvAH dvASaSTiH paurNamAsInAM dvASaSTisaMkhyAtvAt tAsveva candramasaH sampUrNadRzyabhAgasya prakAzitatvAt saMpUrNavirAgabhAvAt / tathA caikasmin yuge tAsAmamAvAsyApaurNamAsInAM dvASaSTisaMkhyakAnAM pRthaka pRthak ekatra milanena parvaNA saMkhyA caturvizatyadhikaM zataM syAta amAvAsyAM paurNamAsInAmeva parvazabdavAcyatvAt / ata eva yuga madhye sarva saMkalanayA kRtsnarAgavirAgazataM-caturviMzatyarAgA bAvahiM ete kasiNA virAgA) caMdramA ke ye pUrva kathita samagra virAga arthAt rAga kA abhAva arthAt svacchatA yAni nirmalapanA hai| yahAM caMdramAkA pUrvakathita svarUpAtmaka rAgaraktapanA kahA gayA hai| bAsaTha amAvAsyA ke yuga meM caMdramAkA saMpUrNa dRzya bhAga rAhu vimAna se AvRta hone se paripUrNa yaha samastapanA se kratsna aisA kahA hai arthAt saMpUrNa rAgayukta bAsaTha amAvAsyA meM hotA hai / tathA ye pUrvakathita svarUpavAle yuga meM caMdramA kA sarva prakAra rAga rahitatA mAne virAga panA bAsaTha paurNamAsI meM hote haiM / bAsaTha saMkhyAtmaka hone se unameM hI caMdramA kA saMpUrNa dRzyabhAga prakAzita hone se saMpUrNa virAga kA abhAva hotA hai / tathA eka yuga meM ye amAvAsyA evaM pUrNimA kI bAsaTha bAsaTha saMkhyA kA alaga alaga kA joDa karane se parva kI saMkhyA eka so covIsa hotI hai| kAraNa kI amAvAsyA evaM pUrNimA ko hI parva zabda se kahA jAtA hai / ataH eka yuga meM saba kA joDa karane se saMpUrNa rAga virAga bAvaddhi ete kasiNA virAgA) yadrabhAnA pUrva 4thita sapU vi21|| sa rAganI samAva che, Aja caMdramAnuM pUrvakathita svarUpAtmaka rAgapaNuM kahevAmAM Avela che. bAsaTha amAvAsyAvALA yugamAM caMdrane samagra dekhAte bhAga hu vimAnathI DhaMkAI javAthI paripUrNa arthAt samasta prakArathI kRtna e zabdathI kahela che. eTale ke saMpUrNa rAga yukta bAsaTha amAvAsyAmAM thAya che, tathA A pahelAM kahela svarUpavALA yugamAM caMdramAnuM sarva prakAranuM rAgarahitapaNuM eTaleke virAgapaNuM bAsaTha pUrNimAmAM hoya che. bAsaTha saMkhyAtmaka hevAthI temAMja caMdramAne saMpUrNa dazyabhAga prakAzita thavAthI saMpUrNa virAgapaNano abhAva thAya che. tathA eka yugamAM A amAvAsyA ane pUrNimAnI bAsaTha bAsaThanI saMkhyAne meLavavAthI parvanI saMkhyA ekasovIsa thAya che. kAraNake amAvAsyA ane pUrNimAne ja parva zabdathI kahevAya che. tethI eka yugamAM badhAne saravALe karavAthI samagra rAga virAganuM pramANa ekavIsa thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 80 trayodazaprAbhRtam dhikaM / tenoktaM- ete cauvvIse pavvasae, ete cauvvIse kasiNA rAgavirAgasae' etAni caturviMzatiH parvazatAni, etAni caturviMzatiH kRtsnAni rAgavirAgazatAni // etAnianantaroditAni amAvAsyA-paurNamAsI svarUpANi parvANi caturviMzatyadhikaM zatasaMkhyakAni bhavanti / etAni-anantaroditasvarUpANi rAgavirAgarUpANi-samasta rakta-svaccha yogabhUtAnyapi caturviMzatyadhikazatasaMkhyakAni bhavanti / etadeva vizeSarUpeNa spaSTayati-'yAvati yANaM paMcaNhaM saMvaccharANaM samayA egeNaM cauvvI seNaM samayasate NUNakA evatiyA parittA asaMkhejA desarAgavirAgasatA bhavaMtItimakkhAtA' yAvantaH khalu pazcAnAM saMvatsarANAM samayAH ekena caturvizatyA samayazatena UnakAH, etAvantaH parimitAH asaMkhyAtAH dezarAgavirAgasamayAH bhavantItyAkhyAtam / yAvantaH-yatsaMkhyakAH khalviti vAkyAlakAre paJcAnAM saMvatsarANAM-cAndra-cAndrA-bhivarddhita-cAndrA-bhivarddhitasvarUpANAM samayAH ekena caturviMzatyadhikena samayazatena yAvat kAlamUnA-ekatastrayoviMzatyadhikazataM yAvadityarthaH, etAvantaM parIttA:parimitA:-iyantaM yAvatsamayAH asaMkhyAtAH-aparimitAH-dezarAgavirAgasamayA-candramaso vimbasyaikAdi caturdazaM yAvat bimbapradezasya kRSNapakSe rAgavRddhiH zuklapakSe virAgavRddhieka so covIsa hote haiM / ataH kahA hai kI-(ete cauvIse pavvasae, ete cauvvIse kasiNA rAgavirAgasara) ye pUrva kathita amAvAsyA pUrNimArUpa parva eka so covIsa hote haiM / ye anantara kathita svarUpa samasta rAgavirAga svarUpa rakta-svaccha yoga bhI eka so covIsa hote haiM / isako hI vizeSa prakAra se kahate haiM-(yAvatiyANaM paMcaNhaM saMvaccharANaM samayA egeNaM caucIseNaM samaya sate gRNakA evatiyA parittA asaMkhejjA desa rAgavirAgasatA bhavaMtIti makkhAtA) pAMca saMvatsaroM kA jitanI saMkhyAtmaka samaya arthAt eka so covIsa pramANa samaya se yAvat kAla nyUna arthAt eka so teIsa se kucha adhika samaya itanA parimita samaya asaMkhyAtA arthAt aparimita deza rAgavirAga samaya hotA hai| caMdramA ke bimba kA eka se lekara caudaha paryanta bimbapradeza kA kRSNapakSa meM rAgavRddhi hotI hai, evaM zuklapakSa meM virAga kI vRddhi tathA 4yuM cheDe-(ete cauThabIse pavyasA, ete cauvvIse kasiNA rAgavirAgasae) 2 // pUrva thita amAsa ane pUrNi mArUpa pa ekavIsa thAya che. A pahelA kahela saghaLuM rAgavirA ganuM svarUpa rakta- ravajyAga paNa ekavIsa thAya che. Ane ja vizeSa prakArathI kahe che. (yAvatiyANaM paMcahaM saMvaccharANaM samayA egaNaM ca ubvIseNaM samayasate guNakA evatiyA paritA asaMkhejjA desarAgavirAgasatA bhavatIti makkhAtA) pAya savatsarAnA mI sadhyAvANe samaya arthAt ekasecovIsa pramANa samayathI kAvat kAla nyUna arthAtu ekavIsathI kaMIka vadhAre samaya ATale parimita samaya asaMkhyAtA arthAt aparimita dezarAga virAga samaya hoya che. caMdramAnA biMbanA ekathI laIne cauda paryanta biMbapradeza jeTaluM kRSNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 sUryaprajJaptisUtre rityevasvarUpAH rAgavirAgasamayAH dezarAgavirAgasamayAH aparimitAH bhavantItyarthaH, eSu sarveSvapi candramaso dezato rAgavirAgabhAvAt / yattu caturviMzatyadhikaM samayazataM tatra tatra dvASTamayeSu kRSNapakSe kRtsno rAgaH, zuklapakSe ca dvASaSTau samayeSu kRtsno virAgastena tarjanaM vaktavyamityAkhyAtaM mayetivAkyapUrttiH / etacca bhagavadvacanamataH sarvathA samyak zraddheyamiti // atha samprati kiyatsu muhUrtteSu gateSu amAvAsyAto'nantaraM paurNamAsI, kiyatsu ca muhUrtteSu gateSu paurNamAsyAH anantaramamAvAsyetyAdi viSayaM pratipAdayati- 'amAvAsAto gaM puNimAsiNI cattArikAyAle muhuttasae chattAlIsaM bAvadvibhAge muhuttassa Ahietti vaejjA' amAvAsyAtaH khalu paurNamAsI catvAri dvicatvAriMzAni muhUrttazatAni SaT catvAriMzacca dvASaSTibhAgAH muhUrttasya AkhyAtAH iti vadet / amAvAsyA paurNamAsyorantare khalu catvArimuhUrttazatAni dvicatvAriMzAni - dvicatvAriMzadadhikAni catvAri zatAni (442) muharttAnAmehotI hai / isa prakAra svarUpa vAle rAgavirAga samaya hote haiM / deza rAgavirAga kA samaya aparimita hote haiM / kAraNa kI ye saba meM caMdramA kA deza se rAgavirAgapanA hotA hai / jo eka so covIsa samaya vahAM bAsaTha samaya meM kRSNapakSa meM saMpUrNa rAga tathA zuklapakSa meM bAsaTha samaya meM saMpUrNa virAga hotA hai ataH usako varjita karane ke liye maiMne kahA hai / yaha bhagavAna kA vacana hone se samyakU prakAra se sarvathA zraddhA karanI cAhiye / aba kitane muhUrta jAne para amAvAsyA ke pazcAt pUrNimA hotI hai ? tathA kitane muhUrta jAne para pUrNimA ke pazcAt amAvAsyA hotI hai ? isa viSaya kA pratipAdana karate haiM - ( amAvAsAto NaM puNNamAsiNI cattAri bAyAle muhuttasae chattAlIsaM ca bAvaTTibhAge muhuttassa Ahietti vaejA) amAvAsyA evaM pUrNimA kA aMtara cAra so bayAlIsa muhUrta 442 / tathA eka muhUrta kA pakSamAM rANavRddhi thAya che, ane zukalapakSamAM virAganI vRddhi thAya che. A prakAranA svarUpa vALA rAvirAga samaya hoya che. dezarAga virAgano samaya aparimita thAya che. kAraNake A badhAmAM caMdramAnuM dezathI rAverAgapaNuM thAya che. je ekasAcavI. samayamAM bAsaTha samayamAM kRSNapakSamAM soMpUrNa rAga ane zukalapakSamAM mAsaTha samayamAM saMpUrNa virAga hAya che, tethI tene cheDI devA mATe meM kahela che. A bhagavAnanuM vacana hovAthI samyak prakArathI sa thA zraddhA karavI joie. have keTalA muhUrta gayA pachI amAsanI pachI punama Ave che? tathA keTalA muhUrta jayA yachI cunabhanI yachI abhAsa Ave che ? yA viSaya pratiyAhana ure che. - ( amAvAsA to NaM puSNimAsiNI cattAri bAyAle muhuttasae chattAlIsaM ca bAvadvibhAge muhuttassa Ahirati [T amAvAsyA ane pUrNimAnuM a Mtara cArase khe MtAlIsa muhUta 442 tathA eka muhUta nA bAsiyA cheMtAlIsa bhAga thAya che. kAraNake eka cAMdramAsamAM sAvana aheArAtranu pramANa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 80 trayodazaprAbhRtam kasya ca muhattasya SaTcatvAriMzat dvApaSTibhAgAH bhavantItyAkhyAtA:-pratipAditA iti vadetakathayet // yatohi ekasmin cAndramAse sAvanAni rAtrindivAni khalu ekonatriMzadahorAtrAH, ekasya cAhorAtrasya dvAtriMzat dvASaSTibhAgA:(2933) iti bhavanti / ekasminnahorAtre triMzanmuhUrtAH bhavanti tenai teSAM triMzatA guNanena jAtAni (293) 4308(87 +6)=(870 +15.6)=(88547) paJcAzItyadhikAnyaSTau zatAni muhUrtAnAmekasya ca muhUrtasya triMzat dvApaSTibhAgAH sampUrNasya cAndramAsasya muhUrtAH, asyArddha pakSaparimANaM bhavediti tathA kriyate (8853)2=(442) ityupapadyate yat amAvAsyA paurNamAsyorantare dvAcatvAriMzadadhikAni catvArizatAni muhUrtAnAmekasya ca muhUrtasya paTU catvAriMzat dvASaSTibhAgAH bhavantIti // evaM paurNamAsIto''mAvAsyApi-tA puNNimAsINIto Na amAvAsA cattAribAyAle muhuttasae chattAlIsaM ca bAvadvibhAge muhattassa Ahieti vaejA' tAvat paurNamAsItaH khalu amAvAsyA catvAri dvAcatvAriMzAni muhUrttazatAni SaT catvAriMzacca dvApaSTibhAgAH bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga hotA hai / kAraNa kI eka cAMdramAsa meM sAvana ahorAtra kA pramANa untIsa ahorAtra tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga (29 3) hote haiM / eka ahorAtra meM tosa muhUrta hote haiM / ataH inako tIsa se guNA karane se (29 / 3)+30(87+ )=(870+1533)=(8853) guNA karane se ATha so pacAsI muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIsa bhAga saMpUrNa cAMdramAsa kI muharta saMkhyA hotI hai| isakA AdhA karane se eka pakSakA parimANa hotA hai-ataH vaha dikhalAte haiN-(885| 3):2(442 / ) isa se yaha jJAta hotA hai ki amAvAsyA evaM pUrNimA kA aMtara cAra so bayAlIsa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga hote haiN| isI prakAra pUrNimA se amAvAsyA kA pramANa hotA hai vahI sUtrakAra kahate haiM-(tA puNimAsINIto NaM amAvAsA cattAri bAyAle muhattasae chattAlIsaM ca bAva TThibhAge muhuttassa Ahietti vaejjA) isakI vyAkhyA evaM gaNita bhAvanA pUrva ogaNatrIsa aherAtra tathA eka ahorAtranA bAsaThiyA bavisabhAga (2kA) thAya che. eka ahorAtramAM tIsa muhUrta hoya che. tethI Ano trIsathI guNAkAra kare. (2 ) +30=87+"63)=(870+1533)388533) guNA2 42vAthI usayAsI muqhta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA trIsabhAga saMpUrNa cAMdramAsanI muhUrta saMkhyA thAya che. Ano ardhabhAga karavAthI eka pakSanuM parimANa thAya che. tethI te batAve che. (88pA)-2= (44rApha) AnAthI ema jaNAya cheke-amAvAsyA ane pUrNimAnuM aMtara cAra beMtA lIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA beMtAlIsabhAga thAya che. e ja pramANe pUNi. mAthI sabhAsana pramANa thAya che. me sUtrA2 43 cha.-(tA puNimAsiNIto NaM amAvAsA cattAri bAyAle muhuttasae chattAlIsaM ca bAvaTThibhAge muhuttassa Ahietti varajjA) mAnI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 sUryaprajJaptisUtre muhUrtasya AkhyAtA iti vadet' prAgvadeva vyAkhyA gaNitabhAvanA ca bhAvanIyA, na kazcit vishessH| 'tA amAvAsAto NaM amAvAsA aTTa paMcAsIte muhunasae tIsaM ca bAvahibhAge muhuttassa Ahietti vaejjA' tAvat amAvAsyAtaH khalu amAvAsyA aSTaupazcAzItAni muhUttezatAni triMzacca dvApaSTibhAgAH muhUrtasya AkhyAtAH iti vadet / amAvAsyAto''mAvAsyA kilaikaH zuklAdi cAndramAso bhavati tatraikonatriMzat rAtrindivAni ekasya ca rAtrindivasya dvAtriMzat dvApaSTibhAgAH (29) bhavantItyuktam-asyaiva pUrvoktarItyA muhUrtakaraNenASTauzatAni pazcAzItyadhikAni muhUrtAnA mekasya ca muhUrtasya triMzat dvApaSTibhAgAH bhavantItyAkhyAtAH iti vadet // evameva-tA puNNimAsiNIto NaM puNimAsi aTTha paMcAsIte muhattasae tIsaM ca bAvahibhAge muhuttassa Ahietti vaejjA' tAvat paurNamAsItaH khalu paurNamAsI aSTau pazcAzItAni muhUrtazatAni triMzacca dvApaSTibhAgAH muhUrtasya AkhyAtA iti vadet / paurNamAsItaH paurNamAsI paryantaH samayo'pi kRSNAdi cAndramAso bhavati, tenAtrApi muhartaparimANaM tathaivasyAditi / 'esa NaM evaie caMde mAse esa NaM evaie sagale juge' eSaH khalu etAvAn cAndramAsaH, etat khalu etAvat zakalaM yugaM // eSaH-pUrvakathanAnusAra hI hai isa meM kucha bhI vizeSatA nahIM hai, (tA amAvAsAto NaM amAvAsA aTTa paMcAsIte muhuttasae tIsaM ca yAvadvibhAge muhuttassa Ahietti vaejjA) amAvAsyA se amAvAsyA eka zuklAdi cAMdramAsa hotA hai / usa kA pramANa untIsa rAtri divasa tathA eka ahorAtra kA bAsaThiyA battIsa bhAga (29 / 6) hote haiM / isakA pUrvakathita rIti se muhUrta saMkhyA kare to isI prakAra ATha so pacAsI muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIsa bhAga hote haiN| isI prakAra (puNNimAsiNIto NaM puNimAsi aTTha paMcAsIte muhattasae tIsaM ca bAvahibhAge muhuttassa Ahietti vaejjA) pUrNimA se pUrNimA paryanta kA samaya bhI kRSNAdi cAMdramAsa hotA hai / ataH yahAM para bhI muhUrta parimANa usI prakAra hotA hai| (esa NaM evaie caMde mAse esa NaM evaie sagale juge) pUrva vyAkhyA ane gaNitabhAvanA pahelA kahyA pramANe ja che. temAM kaMIka vizeSatA nathI.(taa amAvAsA to NaM amAvAsA aTTapaMcAsIte muhuttasae tIsaM ca bAvavibhAge muhuttassa Ahietti vaejjA) amAvAsyAthI amAvAsyA 24 zumA yAMdramAsa thAya che. tenu pramANa ogaNatrIsa rAtadivasa tathA eka rAtadivasanA bAmaThiyA batrIsabhAga (22) thAya che. AnI pahelAM kahela rItathI muhUrtasaMkhyA kare to Aja pramANe AThapaMcAzI muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA trIsabhAga thAya che e ja pramANe -(puNimAsiNIto NaM puNNimAsi aTThapaMcAsIte muhuttasae tIsaM ca bAvadvibhAge muhuttassa Ahietti baenjA) punamayI punama paryantanA samaya 555 46 yAMdramAsa DAya , tethI mahI yA 54 bhuta paribhA 24 pramANe thAya cha, (esa NaM evaie zrI suryaprati sUtra : 2 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 80 trayodaza prAbhRtam 673 pratipAditamuhUrttaparimANaH - paJcAzItyadhikAnyaSTauzatAni muhUrttAnAmekasya ca muhUrttasya dvAtrizat dvASaSTibhAgAH (8843) etAvat pramANazcAndramAso bhavati, sa ca zuklAdiH kRSNAdirvA syAt sarvatra muhUrttasaMkhyA samaiva / yatohi amAvAsyAyA anantaraM cAndramAsasyArDena paurNamAsI patati, paurNamAsyAca anantaraM cAndramAsasyArddhena amAvAsyA AyAti / amAvAsyAyA amAvAsyA paripUrNaH zuklAdi zvAndramAso bhavati / evameva paurNamAsyAH paurNamAsyApi paripUrNaH kRSNAdi zvAndramAsaH parigaNyate / ata eva sarvatra paripUrNe cAndramAse AvA cAndramAse yathoktA muhUrttasaMkhyA samupapadyate / etat etAvat pramANaM zakalaM - khaNDarUpaM yugaM cAndramAsapramitaM - yugazakalametadityarthaH // sarve'pi cAndrapakSAzcAndramAsA api yugaikadezasvarUpa eva bhavantIti bhAvaH / / sU0 80 // mUlam-tA caMde NaM addhamAseNaM caMde kai maMDalAI carai ? tA codasa cabhAgamaMDalAI carai egaM ca caDavIsasayabhAgaM maMDalassa, tA AicaceNaM addhamAseNaM caMde kai maMDalAI carai ? tA solasa maMDalAI pratipAdita muhUrta parimANa ATha so pacAsI muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA battIsa bhAga (885 / 3) itanA muhUrta pramANa kA eka cAMdramAsa hotA hai / vaha zuklapakSAdi ho yA kRSNapakSAdi ho sarvatra muhUrta saMkhyA samAna hI hotI hai / kAraNa kI amAvAsyA ke pazcAt cAMdramAsa ke arddhabhAga meM pUrNimA hotI hai / evaM pUrNimA ke pazcAt cAMdramAsa ke arddhabhAga meM amAvAsyA AtI hai / eka amAsa se amAsa paryanta paripUrNa zuklAdi cAMdramAsa hotA hai / isI prakAra pUrNimA se pUrNimA paryanta kA paripUrNa kRSNAdi cAMdramAsa hotA hai / ataeva sarvatra paripUrNa cAMdramAsa yA arddha cAMdramAsa meM yathokta prakAra muhUrta saMkhyA ho jAtI hai / itanA pramANa khaNDarUpa eka yuga kA cAMdramAsa kA hai / sabhI cAMdrapakSa evaM cAMdramAsa yuga kA eka deza svarUpa hI hote haiM / sU0 80 // caMde mAse esa NaM evaie sagale juge) pUrva pratipAhita muhUrta paribhASa Aiso paMcAzI murhuta tathA eka muhUrtanA khAsayiA batrIsa bhAga (885 ) ATalA muhUta pramANanA eka cAMdramAsa thAya che. te zuklapakSAdithI hAya ke kRSNAdithI hAya, badhe muhUta saMkhyA sarakhI ja thAya che. kAraNa ke amAvAsyAnI pachI cAMdramAsanA ardhA bhAgamAM pUrNimA Ave che. ane pUrNimAnI pachI cAMdramAsanA ardhA bhAgamAM amAsa Ave che. eka amAsathI amAsa panta paripUrNa zukalAdi cAMdramAsa thAya che, eja pramANe pUrNimAthI khIjI pUrNimA pantanA paripUrNa kRSNAdi cAMdramAsa hoya che. ataeva satra pari cAMdramAsamAM agara ardhA cAMdramAsamAM yatheAkta prakArathI muhUta saMkhyA thaI jAya che, ATaluM pramANu khaMDarUpa eka yuganA cAMdramAsanuM che, badhA cAMdrapakSa ane cAMdramAsa yuganA eka deza svarUpa ja hAya che. prasU. 80nA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 sUryaprajJaptisUtre carai solasamaMDalacArI tadA avarAI khalu duve aTThakaI jAiM caMde keNai asAmaNNakAI sayameva paviTTittA cAraM carai kayarAiM khalu duve aTThakAiM jAI caMde keNai asAmaNNakAI sayameva pavidvittA paviTTittA cAraM carai, imAiM khalu te ve aTThagAiM jAiM caMde keNai asAmaNNagAI sayameva paviTThittA 2, cAraM carai, taM jahA NikkhamamANe ceva amAvAsaMteNa pavisamANe ceva puNNimAsiMteNaM, etAiM khalu duve aTugAI caMde keNai asAmaNNagAiM sayameva paviTTittA paviTTittA cAraM carai, tA tA paDhamAyaNagae caMde dAhiNAe bhAgAe pavisamANe satta adamaMDalAiM jAiM caMde dAhiNAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai, katarAiM khalu tAI satta addhamaMDalAiM jAiM caMde dAhiNAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai, imAiM khalu tAI satta addhamaMDalAiM jAiM caMde dAhiNAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai, taM jahA-vitie addhamaMDale cautthe addhamaMDale chaTTe addhamaMDale aTThame addhamaMDale dasame addhamaMDale bArasame addhamaMDale cauddasame addhamaMDale eyAiM khalu tAI satta addhamaMDalAiM caMde dahiNAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai tA paDhamAyaNagae caMde uttarAe bhAgAe pavisamANe cha addhamaMDalAiM terasa ya sattaTThibhAgAiM addhamaMDalassa jAiM caMde uttarAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai kayarAI khalu tAi cha addhamaMDalAiM terasa ya sattadvibhAgAiM addhamaMDalassa jAiM caMde uttarAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai ? imAiM khalu tAI cha addhamaMDa. lAiM terasa ya sattadvibhAgAiM addhamaMDalassa jAiM caMde utarAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai taM jahA-taIe addhamaMDale paMcame addhamaMDale sattame addhamaMDale Navame addhamaMDale ekArasame addhamaMDale terasame addhamaMDale paNNarasamaMDalassa terasasaTibhAgAiM eyAiM khalu tAI cha addhamaMDalAI terasa ya sattadvibhAgAiM addhamaMDalassa jAiM caMde uttarAe bhAgAe pavisa . mANe cAraM carai eyAvayA ca paDhame caMdAyaNe samatte bhavai, tA Nakkhatte zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodazaprAbhRtam addhamAse no caMde addhamAse no caMde addhamAse Nakkhatte addhamAse, tA NakkhattAo addhamAsAo caMde caMdeNaM addhamAseNaM kimadhiyaM carai ?, egaM addhamaMDalaM carai cattAri ya sattaTThibhAgAiM addhamaMDalassa sattaTThibhAgaM ekatIsAe chettA Nava bhAgAiM, tA doccAyaNagae caMde puracchimAe bhAgAe NikkhamamANe sacauppaNNAI jAI caMde parassa cinnaM paDicarai, satta terasagAI jAiM caMde appaNNA ciNNaM carai tA doccAyaNagae caMde paJcatthimAe bhAgAe NikkhamamANe caupaNNAI jAiM caMde parassa ciNNaM paDicarai cha terasagAI caMde appaNNo ciNNaM paDicarai, avaragAI khalu duve terasagAI jAiM caMde keNai asamaNNagAI sayameva pavidvittA pavidvittA cAraM carai kayarAiM khalu tAI duve terasagAI jAiM caMde keNai asAmaNNagAiM sayameva pavidvittA pabiTTittA cAraM carai ? imAiM khallu tAI duve terasa bhAgAiM jAiM caMdo keNai asAmaNNagAiM sayameva pavidvittA pavidvittA cAraM carai, sambhaMtare ceva maMDale savvabAhire ceva maMDale, eyANi khalu tANi duve terasagAI jAiM caMde keNai jAva cAraM carai eyAvayA docce caMdAyaNe samatte bhavai tA Nakkhatte mAse No caMde mAse caMde mAse No Nakkhatte mAse, tA NakkhattAe mAsAe caMdeNaM mAseNaM kimAdhiyaM carai ?, tA do addhamaMDalAiM carai aTTa ya sattadvibhAgAiM addhamaMDalassa sattaTThibhAgaM ca ekatIsadhA chettA aTArasabhAgAI, tA taccAyaNagae caMde paccasthimAe bhAgAe pavisamANe bAhirANaMtarassa paccatthimillassa addhamaMDalassa ItAlIsaM sattaTibhAgAiM jAiM caMde appapaNo parassa ya ciNNaM paDicarai, terasasattaTThibhAgAiM jAiM caMde parassa ciNNaM paDicarai, terasasattadvibhAgAiM caMde appaNNo parassa ciNNaM paDicarai, eyAvayA va bAhirANaMtare paJcathimille addhamaMDale sammatte bhavai taccAyaNagae caMde puracchimAe bhAgAe pavisamANe bAhirataccassa puracchimillassa addhamaMDalassa ItAlIsaM sattadvibhAgAiM jAiM caMde appa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre paNo parassa ciNNaM paDicarai, terasasattaTribhAgAiM jAI caMde parassa ciNNaM paDicarai terasasattaTThibhAgAiM jAI caMde appaNNo parassa ya ciNNaM paDicarai, eyAvayA bAhiratacce puracchimille addhamaMDale sammatte bhavai, tA taccAyaNagae caMde paJcasthimAe bhAgAe pavisamANe bAhiracautthassa paJcathimillassa addhamaMDalassa addhasattaTThibhAgAiM sattadvibhArga ca ekatIsahA chettA aTArasabhAgAiM jAiM caMde appaNNo parassa ya ciNNaM paricarai eyAvayA va bAhiracautthapaJcathimille addhamaMDale sammatte bhavai / evaM khalu caMdeNaM mAseNaM caMde terasa cauNNagAI duve terasagAiM jAiM caMde ciNNaM parassa paDicarai terasa terasagAI jAiM caMde apappaNNA ciNNaM paDicarai, duve ItAlIsagAI, aTusattaTThibhAI sattaTThibhAgaM ca ekasahA chettA aTThArasabhAgAiM jAI caMde appaNNA parassa ya ciNNaM paricarai, avarAI khalu duve terasagAI jAiM caMde keNai assAmaNNagAiM sayameva pavidvittA cAraM carai, icceso caMdamAso'bhigamaNaNikkhamaNabuTThiNivuThi aNavatisaMThANasaMThitIviuvvaNagiDhipatte rUvI caMde deve deve Ahite tti vaejA ||suu0 81 // chAya-tAvat cAndreNa arddhamAsena candraH, katimaNDalAni carati ? tAvat caturdaza catugimaNDalAni carati ekaM ca caturvizatiM zatabhAgaM maNDalasya / tAvat Adityena arddhamAsena candraH katimaNDalAni carati, tAvat SoDazamaNDalAni carati, SoDazamaNDalacArI tadA apare khalu dve aSTake ye candraH kenApi asAmAnye svayameva pravizya pravizya cAraM carati / katare khalu dve aSTake ye candraH kenApi asAmAnye svayameva pravizya pravizya cAraM carati, ete khalu te dve aSTake ye candraH kenApi asAmAnye svayameva pravizya pravizya cAraM carati, tadyathA-niSkrAmanneva amAvAsyAnte khalu pravizanneva paurNamAsyante khalu, ete khalu dve aSTake ye candraH kenApi asAmAnye svayameva pravizya pravizya cAraM carati, tAvat prathamAyanagate candre dakSiNasmAt bhAgAt pravizan saptArddhamaNDalAni yAni candro dakSiNasmAd bhAgAt pravizan cAraM carati, katarANi khalu tAni saptArddhamaNDalAni candro dakSiNasmAt bhAgAt pravizan cAraM carati, tadyathA-dvitIye arddhamaNDale caturthe arddhamaNDale SaSTe arddhamaNDale aSTame arddhamaNDale dazame arddhamaNDale dvAdaze arddhamaNDale catuIze arddhamaNDale, etAni khalu saptArddhamaNDalAni yAni candro dakSiNasmAt bhAgAt pravizan cAraM carati, tAvat prathamAyanagate candre uttarasmAt bhAgAt pravizan zrI suryaprati sUtra : 2 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA su0 81 trayodaza prAbhRtam 677 SaT arddha maNDalAni trayodaza ca saptaSaSTibhAgAH - arddha maNDalasya yAni uttarasmAt bhAgAt pravizana cAraM carati, katarANi khalu tAni SaT arddhamaNDalAni trayodaza ca saptaSaSTibhAgAn arddhamaNDala - sya yAni candraH uttarasmAt bhAgAt pravizya cAraM carati, imAni khalu tAni paD arddhamaNDalAni trayodaza ca saptaSaSTibhAgAH arddha maNDalasya, yAni candraH uttarasmAt bhAgAt pravizan cAraM carati / tadyathA - tRtIye arddhamaNDale paJcame arddhamaNDale saptame addhamaNDale navame arddhamaNDale ekAdaze arddhamaNDale trayodaze arddhamaNDale paJcadaza maNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAH etAni khalu tAni paDArddha maNDalAni trayodaza ca saptaSaSTibhAgAH arddhamaNDalasya yAni khalu candraH uttarasmAt bhAgAt pravizan cAraM carati, etAvantazca prathame cAndrAyaNe samAptAH bhavanti / tAvat nAkSatre arddhamAse na candra arddhamAse na candraH arddhamAse nAkSatre arddhamAse, tAvat nakSatrArddhamAsAt sa candraH cAndreNa arddhanAsena kiyadadhikaM carati / ekamarddhamaNDalaM carati, catvArazca saptaSaSTibhAgAH arddha maNDalasya saptaSaSTibhAgaM ca ekatriMzatadhA - chitvA navabhAgAH, tAvat dvitIyAyanagata vandraH paurastyAd bhAgAt niSkramamANaH sa catu paJcAzatAni yAni candraH parasya cIrNAni paricarati, saptatrayodazakAni yAni candraH AtmanA cIrNAni carati tAvat dvitIyAyana gatazcandraH pAzcAtyAd bhAgAt niSkramamANaH catuH paJcAzatAni yAni candraH parasya cIrNAni paricarati, SaT trayodazakAni candraH AtmanA cIrNAni paricarati, aparau khalu dvau trayodazakau yau candraH kenApi asAmAnyako svayameva pravizya pravizya cAraM carati ? imau khalu trayodazau yo candraH kenApi asAmAnyakau svayameva pravizya pravizya cAraM carati, sarvAbhyantare caiva maNDale sarvabAdhe ca maNDale, imau khalu tau dvau trayodazakau yau candraH kenApi yAvat cAraM carati, etAvatA dve cAndrAyaNe samApte bhavataH, tAvat nAkSatre mAsena cAndramAse cAndramAsena nAkSatre mAse, tAvat nAkSatromAsaH cAndreNa mAsena kiyadadhikaM carati 2, tAvat dve arddhamaNDale carati, aSTau ca saptaSaSTibhAgAt maNDalasya saptaSaSTibhAgAzca ekatriMzadhA chitvA aSTAdazabhAgAn tAvat tRtIyAyanagatazcandraH pAzcAtyAd bhAgAt pravizan bAhyAnantarasya pAzcAtyasya arddhamaNDalasya ekacatvAriMzataM saptaSaSTibhAgaM yAvat candraH AtmanA parasya ca cIrNa paricarati, zodaza saptaSaSTibhAgaM yAvat candraH parasya cIrNa paricarati, trayodaza saptaSaSTibhAgAn candraH AtmanaH parasyacIrNa paricarati, etAvatA ca bAhyAnantaraM pAzcAtyaM arddhamaNDalaM samAptaM bhavati, tRtIyAyana gatazcandraH paurastyAt bhAgAt pravizan bAhyasya tRtIyasya arddhamaNDalasya ekacatvAriMzataM saptaSaSTibhAgaM yAvat candraH Atmano parasya cIrNa paricarati, trayodaza saptaSaSTibhAgaM yAvat candraH parasya cIrNa paricarati, trayodaza saptaSaSTibhAgaM yAvat candraH AtmanaH parasya ca cIrNa paricarati, etAvatA ca bAhya tRtIyaM paurastyamarddha maNDalaM samAptaM bhavati, tAvat tRtIyAyanagatazcandraH pAzcAtyAd bhAgAt pravizan bAhyasya caturthasya pAzcAtyasya arddhamaNDalasya arddhasaptaSaSTibhAgaM saptaSaSTibhAgaM ca ekatriMzadhA chitvA aSTAdazabhAgaM yAvat candraH AtmanaH parasya ca cIrNa paricarati, etAvatA bAhyaM caturtha pAzcAtyamarddhamaNDalaM samAptaM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pha sUryaprajJaptisUtre bhavati / evaM khalu cAndreNa mAsena candraH trayodaza catuH paJcAzad bhAgAn dvau trayodazabhAgau yAvat candraH parasya cIrNa paricarati trayodaza trayodazabhAgaM yAvat candraH Atmana zrIrNa paricarati, dvau ekacatvAriMzadbhAgau aSTau saptaSaSTibhAgAn saptaSaSTibhAgaM ca ekatriMzadhA chitvA aSTAdazabhAgaM yAvat candraH AtmanaH parasya ca cIrNa paricarati, aparau khalu dvau trayodazaarit at candraH kenApi asAmAnyakau svayameva pravizya pravizya cAraM carati / etyeSa cAndramAso'bhyantaragamanakaM niSkramamANakaM buddhvA buddhvAanavasthitasaMsthAnasaMsthitAvapi uccagirAte rUDhI candrau dvau dvau AkhyAtau iti vadet // sU0 81 // TIkA - trayodaza prAbhRtasya 80 azItitamasUtre yugagatAnAmAvAsyA paurNamAsInAM saMkhyAstAsAM parasparamantarANi ca samyak vivicya - sampratyekAzItitame'ntime'sminnarthAdhikArasUtre cAndrAdyarddhamAsairyAvanti maNDalAni carati candrastannirUpayati- 'tA caMde NaM addhamAse NaM' ityAdi - 'tA caMde NaM addhamAse NaM caMde katimaMDalAI carai ?' tAvat cAndreNa arddhamAsena candraH kati maNDalAni carati ?' tAvaditi prAgvat candreNa - pUrvoktalakSaNaviziSTena cAndreNArddhamAsena - pakSaikena candraH katimaNDalAni carati ?, - katimaNDalAni pUrayati candra iti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA codasa caubabhAgamaMDalAI carai egaM ca cauvIsasayabhAgaM maMDalassa' tAvat caturdaza caturbhAgamaNDalAni carati ekaM ca caturviMzaM zatabhAgaM maNDalasya / TIkArtha - terahaveM prAbhRta ke 80 assIveM satra meM yuga meM rahI huI amAvAsyAeM evaM pUrNimAsyAoM kI saMkhyA evaM unakA paraspara kA aMtara kA samyak prakAra se vivecana karake aba ikkAsIveM antima isa adhikAra sUtra meM cAMdrAdi arddhamAsa meM jitane maMDala meM caMdra bhramaNa karate haiM usakA nirUpaNa karate haiM(tA caMdeNaM addhamAseNaM caMde kati maMDalAI carai) pUrva kathita cAMdra ke arddhamAsa arthAt eka pakSa meM caMdra kitane maMDala ko pUrita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA coddasa cabhAgamaMDalAI carai egaM ca cauvIsasayabhAgaM maMDalassa) caudaha maMDala meM caMdra gamana karatA hai / kisa prakAra ke ve maMDala hote haiM ? so kahate TIkA :-teramA prAbhRtaprAbhUtanA eMsImA sUtramAM yugamAM AvatI amAvAsyAe ane pUrNimAenI saMkhyA ane temanuM parasparanA aMtaranuM sArI rIte vivecana karIne have ekAzImA A chellA adhikAra sUtramAM cAMdrAdi amAsamAM jeTalA maMDaLamAM caMdra abhaya ure che, tenuM niiyAzu zvAmAM Ave che, (tA caMdeNaM addhamAseNaM caMde katimaMDalAI (4) pahelAM kahela cAMdramAne ardhA bhAga arthAt eka pakSamAM caMdra keTalA moMDaLane pure che. A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM zrI bhagavAn kahe che, (tA cohasa cau bhAgamaMDalAI carai egaM ca caDavIsasayabhAgaM maMDalassa) yaha bhauNeomAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodazaM prAbhRtam 679 32 124 tAvaditi pUrvavat caturdaza maNDalAni vrajati kiM bhUtAni tAnIti jijJAsAyA mucyate - caturbhAgamaNDalAni - sacaturbhAga caturdaza maNDalAni caturbhAgena sahitAni paripUrNAni caturdaza maNDalAni arthAt paJcadazasya maNDalasya caturbhAgasahitAni maNDalAni carati, kiM bhUtaM ca taccaturbhAga mityucyate ekaM ca caturviMzaM zatabhAga - caturviMzatyadhikamekaM zatabhAgaM maNDalasya ekasmin mAse dvAtriMzanmaNDalAni bhavantItyuktarItyA etaduktaM bhavati - paripUrNAni catuIza maNDalAni paJcadazasya ca maNDalasya caturbhAgaM-caturviMzatyadhikazatasatkai katriMzadbhAga pramANamekaM ca caturviMzazata bhAgaM maNDalasyeti sarvasaMkhyayA dvAtriMzataM paJcadazasya maNDalasya catuviMzatyadhikazatabhAgAna caratItyarthaH // - kathametadavasIyata - iti ceducyate trairAzikagaNitapravRtyA yathA-ekasmin paJcavarSAtmake yuge caturviMzatyadhikaM parvataM bhavati, mAsAzca dvASaSTirityuktaM bhAvitaM ca prAk tathA caikasmin yuge aSTaSaSTyadhikAni saptadazazatAni maNDalAnAM ca haiM- sa caturbhAga caturdaza maMDala arthAt caudaha maMDala pUrNa tathA paMdrahaveM maMDala kA cauthA bhAga mAne savA cauda maMDala meM bhramaNa karatA hai / vaha caturbhAga kisa prakAra se hotA hai ? so kahate haiM - eka maMDala kA eka so covIsa bhAga arthAt eka mAsa meM battIsa maMDala hote haiM, isa prakAra se ukta rIti se yaha kahA jAtA hai - paripUrNa caudaha maMDala tathA paMdrahaveM maMDala kA caturtha bhAga arthAt eka so covIsa bhAga kA caturtha mAne ikatIsa bhAga pramANa eka ekaso covIsa kA cauthA bhAga maMDala kA sarva joDa se paMdrahaveM maMDala ke battIsaveM bhAga meM caMdra gamana karatA hai / yaha kisa prakAra se hotA hai ? so kahate hai- trairAzika gaNita prakriyA se jisa prakAra pAMca varSavAle eka yuga meM eka so covIsa parva hote haiM / tathA mAsa bAsaTha hote haiM yaha pahale kahe haiM evaM bhAvita kiye haiM / tathA eka yuga meM satraha so aDasaTha maMDala hote haiM / ataH isakA anupAta isa caMdra gamana kare che, te maDaLa kevA hoya che? te kahe che. sacaturthAMga caturdaza maMDaLa eTale ke cauda ma`DaLApurA ane paMdaramA maMDaLanA cothA bhAga arthAt savA cauda maDaLamAM bhramaNa kare che. A caturthAMga kevI rIte thAya che? te khatAve che. eka ma`DaLanA ekase cAvIsa bhAga arthAt eka mAsamAM 32 batrIsa maDaLe haiAya che. e pramANe kahevAmAM Avela che. paripUrNa cauda maMDaLa ane padamA maDaLanA cAthe bhAga eTale ke ekasA cAvIsa bhAganA ceAtheA bhAga eTale ke ekatrIsa bhAga pramANu esA cAvIsanA ceAthe bhAga maMDaLanA thAya che. A badhAne meLavavAthI paMdaramA ma`DaLanA khatrIsamA bhAgamAM caMdra gamana kare che. A kevI rIte thAya che? te kahe che. bairAzika gaNitaprakriyAthI je pramANe pAMca varSoMnA eka yugamAM ekasA cAvIsa parvo thAya che. tathA mAsa khAsaDa thAya che. A pramANe pahelAM kahela che ane samajAvela che. tathA eka yugamAM sattarasA aDasaTha maMDaLeA hAya che, tethI AnA anupAta A pramANe thAya che-jo ekasA cAvIsa parvathI sattarase zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 sUryaprajJaptisUtre 1768/1 1768 124 124 bhavanti / ato'nupAto yathA-yadi caturviMzatyadhikena parvazatena maNDalAnAmaSTaSaSTyadhikAni saptadaza zatAni labhyante tadaikena parvaNA kiM syAditi rAzitrayasthApanA yathA-' =14+, =14+ atrAntyena rAzinA ekakarUpeNa madhyamorAziH aSTaSaSTyadhika saptadazazatarUpo guNito'pi tathaiva tiSThati, tato harasthena rAzinA caturviMzatyadhika zatarUpeNa bhakto labdhAzvaturddaza, zeSAstiSThanti dvAtriMzat caturviMzatyadhikazatabhAgAH, tatoharAzau dvAbhyAmapavarttito jAtAH SoDaza caturviMzatyadhikazatabhAgAH / tenedamAgacchati yat caturddaza maNDalAni paripUrNAni paJcadazasya maNDalasya SoDaza dvASaSTibhAgAH - 14 / idamevokta manyatrApi - 'codaya maMDalAI bisaTThibhAgA ya solasa havijjA mAsadveNa uDavaI ettiyamittaM carai khittaM // 1 // - chAyA - caturddaza ca maNDalAni dviSaSTibhAgAzca SoDazabhaveyuH / mAsArddhena uDupatiretanmitaM carati kSetram ||1|| iti athAdityamAsaviSayaH praznaH - 'tA AicyeNaM addhamAseNaM caMde kati maMDalAni carai ?,' tAvat Adityena arddhamAsena candraH kati maNDalAni prakAra se hotA hai-yadi ekaso cauvIsa parva se satraha so aDasaTha maMDala labdha hote haiM, to eka parva se kitanA labhya hote haiM ? isa ko jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai jo isa prakAra se haiM4 = 14+4+ yahAM para antya rAzi eka se madhya kI rAzi satraha so aDasaTha ko guNA kare to bhI usI prakAra rahatA hai / tatpazcAt harasthAna meM rahA huvA eka so covIsa se dasa kA bhAga kare to caudaha labdha hote haiM tathA eka so covisiyA battIsa bhAga zeSa rahate haiM / tatpazcAt isa rAzi ko do se apavartita kare to eka so covIsiyA solaha bhAga hote haiM / isase yaha phalita hotA hai ki caudaha maMDala pUrA tathA paMdrahaveM maMDala kA bAsaThiyA solaha bhAga 14 / anyatra bhI yahI kahA hai- (cohasa ya maMDalAI visaTThibhAgA ya solasa havijjA mAsadveNa uddhavaI ettiyamittaM carai khitaM // 1 // caudaha maMDala tathA bAsaThiyA 1768+1 32 1768 124 124 aDasaTha maMDaLa lakhyuM thAya che, teA eka paLeMthI keTalA ma`DaLa labhya thAya che. A jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA azvAmAM Ave che, ne mA pramANe che - (7Y='='7=14+ kar+}rphe ahIM aMtima zazi ekathI madhyanI rAzi sattarase aDasaThane guNAkAra karavA. guNAkAra kare te paNa eja pramANe rahe che. te pachI harasthAnamAM rahela ekasA cAvIsathI mAnA bhAga karavA te cauda Ave che. ane ekaseA cAvIsiyA khatrIsa bhAga zeSa rahe che. te pachI A rAzine bethI apati ta kare te ekaso cAvIsiyA seALa bhAga thAya che. AnAthI ema jaNAya che ke-cauda maMDaLa purA tathA paMdaramA maDaLanA mAsiyA seALa bhAga 14rR thAya che. anyatra paNa Aja pramANe kahela che, codaya maMDalAI visaTTi bhAgA ya solasa havijjA, mAsadveNa uDuvaI ettiyamittaM carai khittaM // 1 // cauda ma'ThaLa ane khAsaThiyA sALa bhAga eka pakSamAM caMdra ATaluM pramANa kSetramAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 81 datrayozaprAbhRtam 681 carati ?, / tAvaditi prAgvat Adityena-saureNa-sUryasaMkrAntyavadhikena ardhamAsena-mAsA - parimitasamayena candraH kati saMkhyakAni maNDalAni carati ?-kati maNDalapradezAn bhramatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA solasa maMDalAiM carai solasamaMDalacArI tadA avarAI khalu duve aTThakAI jAiM caMde keNai asAmaNNakAI sayameva pavidvittA pAvidvittA cAraM carai' tAvat SoDaza maNDalAni carati poDaza maNDalacArI tadA apare khalu dve aSTakayo candraH kenApi asAmAnye svayameva pravizya-pravizya cAraM carati ||-taavditi prAgvat AdityenArda mAsena candraH poDaza maNDalAni carati, poDaza maNDalacArI ca sa eva candrodaya bhavati tadA apare khalu dve aSTake-caturviMzatyadhika zatasatkabhAgASTakatulye 64 ye khalu bhAgASTake kenApya sAmAnye-kenApi anAcIrNa pUrNa pUrve-kenApyanyena candreNAbhuktapUrve, sa eva candraH svayameva pravizya pravizya-paunaH paunyena tatra gatvA cAraM carati // athAnyo gautamasya prazna:-'kayarAI khalu duve aTThakAI jAiM caMde keNai asAmaNNakAI sayameva pavidvittA paviTittA cAraM solaha bhAga eka pakSa meM caMdra itanA parimita kSetra meM saMcaraNa karatA hai| aba sUryamAsa saMbaMdhI zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA AicceNaM addhamAse NaM caMde kati maMDalAni carai) saura saMkrAMti kA avadhirUpa ardhamAsa parimita samaya meM caMdra kitane maMDala meM saMcaraNa karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn kahate haiM-(tA solasa maMDalAI caraha solasa maMDalacArI tadA avarAI khalu duve aTThakAiM jAiM caMde keNai asAmaNNakAI sayameva pavidvittA pavihittA cAraM carai) Aditya adhamAsa se caMdra solaha maMDala meM bhramaNa karatA hai / solaha maMDalacArI vahI caMdrodaya hotA hai / tathA dUsarA do aSTaka eka so covIsa bhAga kA ATha bhAga tulya jo kisI ne anya caMdra ne bhukta pUrva ho vahI caMdra svayaM arthAt vAraMvAra vahAM jAkara gati karatA hai| saMcaraNa kare che. ve zrI gautabhasvAmI sUryabhAsa samadhI asuzrIna prazna pUche che-(tA Aicce gaM addhamAseNaM caMde katimaMDalAni carai) saura satinI adhi35 adhamAsa pramANuvA samayamA caMdra keTalA maMDaLamAM saMcaraNa kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrImAn 49 cha.-(tA solasa maMDalAI carai solasa maMDalacArI tadA avarAI khalu duve adrakAI jAi ca de keNai asAmaNNakAIsayameva pavidvittA pavidvittA cAraM carai) sAhitya adha. mAsathI caMdra soLa maMDaLamAM bhramaNa kare che. seLa maMDaLacArI eja caMdrane udaya thAya che. ane bIjA be aSTaka eka evI sabhAga 66 AThabhAga tulya ke jene koI bIjA caMdra bhagavela hoya eja caMdra svayaM praveza karIne arthAt vAraMvAra tyAM jaIne gati kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre carai ?' katare khala dve aSTake yAni candraH kenApya sAmAnyesvayameva pravizya pravizya cAraM carati // etAdRze anye'pi dve aSTake vartete ! ye khalvaSTake kenApyasAmAnye-kenApyanAcIrNe candraH svayameva tatra paunaH paunyena gatvA cAraM caratIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'imAiM khalu te ve aTThakAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva pavidvittA pavidvittA cAraM carai' ete khalu te dve aSTake ye candraH kenApya sAmAnye svayameva pravizya pravizya cAraM carati // ete vakSyamANasvarUpe te dve aSTake-caturviMzatyadhikazatasatkASTabhAgapramANe, ye khalu kenApyanAcINapUrve-abhukte, tatra candraH svayameva pravizya cAraM caratIti / 'taM jahANikkhamamANe ceva amAvAsaMteNaM pavisamANe ceva puNNimAsiMteNaM tadyathA-niSkrAmanneva amAvAsyAnte khalu, pravizanneva paurNamAsyante khalu // tattathA-tadaSTakasamayapratipAdanaM yathAsarvAbhyantarAnmaNDalAta zanaiH zanairbahi niSkrAman candro yadA amAvAsyAnte gacchati tadA khalu ekamaSTakaM tAdRzaM bhavatiyat kila kenApyanyena anAcIrNapUrva bhavati, tatra candraH svayameva pravizya aba gautamasvAmI dUsarA prazna karate haiM-(kayarAiM khalu duve aTThakAiM caMde keNai asAmaNNakAI sayameva pavihittA pavihittA cAraM carai) isa prakAra ke dUsarA bhI do aSTaka hote haiM / jo aSTaka kisIne bhI upabhukta nahIM kiyA huvA aise aSTaka meM caMdra svayaM hI vAraMvAra gamana karake gati karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara ke uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM(imAI khalu te be aTakAiM jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva paviTTittA pavihitA cAraM carai) ye do aSTaka eka so covIsa kA AThavAM bhAga pramANa ke kisIne bhI upabhoga nahIM kiye gaye meM caMdra svayaM praviSTa hokara gati karatA hai| (taM jahA-NikkhamamANe ceva amAvAsaMteNaM pavisamANe ceva puNNimAsiM teNaM) usa aSTaka kA samaya kA pratipAdana isa prakAra se hai-sarvAbhyantara maMDala se dhIre dhIre bAhara nikalatA caMdra jaba amAvAsyA ke anta meM gamana karatA hai, taba eka aSTaka isa prakAra se hotA hai, jo kisIne bhI pUrva meM upa va zrIgautamasvAmI mAnne prazna pUche cha-(kayarAiM khalu duve aTThakAI caMde keNai asAmaNNakAI sayameva pavidvittA pavidvittA cAra carai) 2pramANe nA mI paNa ye aSTaka hoya che. je aSTakane koIe upaga karyo na hoya tevA aSTakamAM caMdrazvayaM vAraMvAra gamana karIne gati kare che. A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramA zrImAn 4 che. (imAI khalu te be aTakAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva pavidvittA pavidvittA cAra carai) 20 me aTo mesoyovIsana 280 pramANane keIe pahelAM upaga na karelamAM caMdra svayaM pravezine gamana kare che. (taM jahA NikkhamamANe ceva amAvAsaMteNaM pamisamANe ceva puNNimAsiMteNaM) me 242 nA samaya pratipAdana A pramANe che. savavyaMtara maMDaLathI dhIre dhIre bahAra nikaLate caMdra jyAre zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodaza prAbhRtam 683 cAraM carati / evaM ca sarvabAhyAnmaNDalAdantarAbhimukhaM zanaiH zanaiH pravizanneva candro yadA paurNamAjhyante yAti tadA dvitIyamaSTakaM kenApyanAcIrNapUrva pravizya cAraM carati / evamatra dve aSTake etAdRze jAte / etadevopasaMharati - ' etAI khalu duve aTThagAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva pavidvattA vidvittA cAraM carai' ete khalu dve aSTake ye candraH kenApi asAmAnya ke svayameva pravizya pravizya cAraM carati / ete - anantaroditi - amAnta - paurNAntasthite dve aSTake tAdRze varttate ye khalu kenApyanyena anAcIrNapUrve syAtAm / yatra candraH svayameva pravizya cAraM caratIti praznopasaMhArAH // athAtraiva vizeSa vizeSAbhivyaktiryathA - 'tA paDhamAyaNagae caMde dAhiNAra bhAgAe pavisamANe satta addhamaMDalAI jAI caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai' tAvat prathamAyanagate candre dakSiNasmAd bhAgAt pravizan saptArddhamaNDalAni yAni bhoga na kiyA ho taba caMdra svayaM hI vahAM praviSTa hokara saMcaraNa karatA hai / isI prakAra sabhI bAhyamaMDala se aMtarAbhimukha dhIre dhIre praveza karake caMdra jaba pUrNimA ke anta meM AtA hai taba kisIne upabhoga na kiyA ho aisA dUsarA maMDala meM praveza karake gamana karatA hai / isI prakAra do aSTaka hote haiM / aba isakA upasaMhAra karate huve kahate haiM - ( etAI khalu duve aTThagAI jAI caMde kei asAmaNagAI sayameva paviTThittA paviTThittA cAraM carai) ye pUrva kathita amAsa ke aMta meM tathA pUrNimA ke aMta meM rahe huve do aSTaka aise hote haiM ki jo anya kisIne pahale usakA upabhoga nahIM kiyA ho, ki jahAM caMdra svayaM praviSTa hokara gati karatA hai yaha prazna kA upasaMhAra hai / aba yahAM vizeSa kathana isa prakAra se hotA hai - ( tA paDhamAyaNagae caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai) prathama ayana meM praviSTa caMdra dakSiNa bhAga se abhyantara kI ora praveza kare taba sAta ardhamaMDala hote haiM jisa ko amAsanA aMtamAM gamana kare che. tyAre eka aSTaka A rIte thAya che. jenA pahelAM koie upabhAga kahela na heAya tyAre caMdra svayaM tyAM praveza karIne saMcaraNa kare che. A pramANe badhA bAhya maDaLathI dhIredhIre a MdaranI tarapha praveza karIne caMdra jyAre pUrNimAnA aMtamAM Ave che. tyAre keAie upabhAga na karela hAya evA bIjA maMDaLamAM praveza karIne gamana kare che. A pramANe e aSTakA heAya che. have tenA upasaMhAra karatAM kahe che.- ( etAI khalu duve aTThagAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva paviTThittA cAra carai) A pahelAM kahevAmAM Avela amAsanI aMtamAM tathA pUrNimAnI aMtamAM rahelA e aSTakA evA heAya cheke-jene bIjA koie pahelA bhAgavela na heAya ke jyAM caMdra pAte praveza karIne gati kare che. A pramANe A praznaneA upasa'hAra che have mahIyAM vizeSa uthana yA prabhA hoya che.- ( tA paDhamAyaNagae caMde dAhiNAte bhAgAta pavisamANe cAra caras) paDelAM ayanamA pravezesa caMdra kSiNu lAgathI abhyaMtara zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 sUryaprajJaptisUtre candraH dakSiNasmAta bhAgAt pravizan cAraM carati // tAvaditi pUrvavat prathamAyagate-prathamamayanaM praviSTe candre dakSiNasmAd bhAgAdabhyantarAbhimukhaM pravizati,-tatra saptaarddhamaNDalAni bhavanti, yAni kila candro dakSiNasmAd bhAgAt abhyantarAbhimukha pravizan Akramya teSu teSu ca maNDaleSu cAraM carati, // vastu tastu dvau candrau ekena cAndreNArddhamAsena caturdazamaNDalAni paripUrNAni paJcadazasya ca maNDalasya dvAtriMzataM caturviMzatyadhikazatabhAgAn sva-svabhramaNena paripUrayataH, kintu lokarUDhayA vyaktibhedamanapekSya kevalaM jAtibhedameva Azritya pratipAdayati yat candrazcaturdazamaNDalAni paripUrNAni paJcadazasya ca maNDalasya dvAtriMzataM caturvizatyadhikazata bhAgAn yAvat caratItyuktam / anena sUtrakhaNDena tu eka zcandramA ekasminnayane kati arddhamaNDalAni dakSiNabhAge bhavanti, kati cottarabhAge bhavanti, tAni ca maNDalAni kena krameNa candro bhraman bhunaktIti pratipAditaM vartate / athAnyat praznasUtramAha"kayarAI khalu tAI satta addhamaMDalAiM jAI caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai ?' caMdra dakSiNabhAga se AbhyantarAbhimukha praviSTa hokara Akramita karatA hai| una maMDala meM gamana karatA hai| vAstavika rIti se do caMdra eka cAMdra ardhamAsa se caudaha maMDala pUrNa karake paMdrahaveM maMDala kA eka sI covIsa kA battisayAM bhAga ko apane apane bhramaNa se pUrita karate haiN| paraMtu lokarUDhi se vyakti bheda kI apekSA nahIM karake kevala jAtibheda ko hI Azraya karake pratipAdana karate haiM-jo ki caMdra caudaha maMDala paripUrNa tathA paMdrahaveM maMDala kA eka so covIsiyA battIsa bhAga meM saMcaraNa karatA hai, yaha kahA hai| isa sUtrAMza se to eka caMdra kA eka ayana meM kitaneka arddhamaMDala dakSiNa bhAga meM hote haiM, evaM kitaneka maMDala uttarabhAga meM hote haiN| ve maMDala kisa krama se caMdra bhramaNa karake bhogatA hai yaha pratipAdita kiyA hI hai| aba zrI gautamasvAmI anya prazna karate haiM-(kayarAiM khalu tAI satta addha maMDalAiM jAI caMde dAhiNAte maMDaLanI tarapha praveza kare tyAre sAta ardhamaMDaLe thAya che. jene caMdra dakSiNa bhAgathI atyaMtarAbhimukha praveza karIne Akamita kare che. e maMDaLamAM gamana kare che. vAstavika rIte be caMdra eka cAMdramAsathI caudamaMDaLe pUrA karIne paMdaramA maMDaLanA ekavIsIyA batrisiyAbhAgane pita pitAnA bhramaNathI purita kare che. paraMtu lekarUDhithI vyaktibhedanI apekSA karyA vinA kevaLa jAtibhedaneja Azraya karIne pratipAdana karavAmAM Ave che. ke jene caMdra caudamaMDaLa purA ane paMdaramA maMDaLanA ekasevIsiyA batrIsa bhAgamAM saMcaraNa kare che. tema kahyuM che. A sUtrAzathI eka ayanamAM keTalAka adhamaMDaLo dakSiNa bhAgamAM hoya che. ane keTalAka maMDaLe uttara bhAgamAM hoya che. e maMDaLamAM kevI rIte caMdra bhramaNa karIne tene upabhoga kare che. e pratipAdita karela ja che. have zrIgautamasvAmI anya prazna pUche che.-(kayarAi khalu tAi satta addha maMDalAI jAI caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAra zrI suryaprajJapti sUtra: Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 81 trayodazaprAbhRtam katarANi khalu tAni saptArddhamaNDalAni yAni candro dakSiNasmAd bhAgAt pravizan cAra carati ||-khlviti vAkyAlaGkAre, katarANi kAni kAni caitAdRzAni saptArddhamaNDalAni santi, yAni kila dakSiNasmAt bhAgAd antarAbhimukhaM pravizan-uttarAbhimukhaM gacchan candra steSu teSu ca maNDaleSu bhraman cAraM caratIti gautamasya praznavAkyaM bhagavAnAha-'imAI khalu tAI satta addhamaMDalAI jAI caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai' imAni khalu tAni saptAdhamaNDalAni yAni candro dakSiNasmAt bhAgAt pravizan cAraM carati / imAni-vakSyamANasvarUpANi khalu tAnyeva saptAmaNDalAni santi yAni kila candro'bhyantarAbhimukhaM gacchan maNDalAnAM dakSiNasmAd bhAgAta teSu teSu maNDa leSu pravizan cAraM carati atha tAnyeva maNDalAni pratipAdayati-'taM jahA-bitie addhamaMDale cautthe addhamaMDale chaThe addhamaMDale aTThame addhamaMDale dasame addhamaMDale bArasame addhamaMDale cauddasame addhamaMDale' tadyathA-dvitIye arddhamaMDale caturthe arddhamaNDale paSTe arddhamaNDale, aSTame arddhamaNDale, dazame arddhamaNDale dvAdaze arddhamaNDale caturdaze arddhamaNDale ||-tdythaa-dkssinnsmaad bhAgAdabhyantarAbhimukhaM pravizata bhAgAte pavisamANe cAraM carai) kauna se kauna se evaM kitane isa prakAra ke sAta arddhamaMDala hote haiM ki jo dakSiNa bhAga se aMtarAbhimukha meM praveza karake arthAt uttarakI ora gamana karake usa usa maMDala meM caMdra bhramaNa karatA hai ? isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(imAiM khalu tAI satta addhamaMDalAiM jAiM caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai) ye vakSyamANa svarUpa vAle vahI sapta arddhamaMDala hote haiM kI jisako caMdra abhyantarAbhimukha gamana karake maMDaloM ke dakSiNabhAga se una una maMDaloM meM praveza karake saMcaraNa karatA hai| aba usI maMDaloM ko dikhalAte haiM-(taM jahA-bitie addhamaMDale cautthe addhamaMDale chaTTe addhamaMDale aTThame addhamaMDale dasame addhamaMDale bArasame addhamaMDale cauddasame addhamaMDale) dakSiNabhAga se abhyantara maMDalAbhimukha praviSTa hotA huvA caMdra kA yahI sAta ardU maMDaloM jA) kayA kyA ane keTalA A prakArathI ardhamaMDaLe hoya che? ke jemAM dakSiNabhAgathI aMdaranI tarapha praveza karIne arthAta uttaranI tarapha gamana karIne tene maMDaLamAM caMdra bhramaNa kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn kahe che. (imAI khalu tAI satta addhamaDalaI jAI caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAra carai) A vaphTamANa prakAranA eja sAta ardhamaMDaLe hoya che. ke jemAM caMdra abhyatarAbhimukha gamana karIne maMDaLanA dakSiNabhAgathI tene maMDaLomAM praveza karIne saMcaraNa kare che. have se bhagAne matAve che.-(tauM jahA bitie addhamaDale, cautthe addhamaDale, chaTe addhamaDale, aTThame addhamaDale, dasame addhamaMDale, bArasame addhamaMDale, cauddasame addhamaMDale) dakSiNa bhAgathI atyaMtara maMDalAbhimukha praviSTa thayela caMdranA eja sAta ardhamaMDaLe hoya che. ke zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 sUryaprajJaptisUtre candrasya etAnyeva saptArddhamaNDalAni santi yAni kilAtra pratipAditAni samasaMkhyakAnisaptArddhamaNDalAni, kimatra pRthak 2 nAmodRGkane neti / iyamatra bhAvanA procyate - ekasmin pakSe paJca divasAH bhavanti ekaikena divasenaikaikaM maNDalaM pUrayan candraH paJcadazamaNDalAni pUrayati, tatra sarvabAdhe pazca daze maNDale paribhramaNena pUraNamadhikRtya paripUrNe sati pAzcAtya yugasamApti rbhavati / tadanantaraM aparayugaprathamAyana pravRttau yugasya prathame'rAtre eka andro dakSiNabhAgAdArabhya antarAbhimukhaM pravizan dvitIyamaNDalamAkramya tatraiva - sampUrNamahorAtraM cAraM carati sa ca pAzcAtya yugaparisamApti divase uttarasyAM dizi cAraM carati, cAraM caritavAniti veditavyaH / tatazca saeva candrastasmAt dvitIyAt maNDalAt zanaiH zanairabhyantarAbhimukhaM pravizan dvitIye'horAtre uttarasyAM dizi sarvahote haiM / ki jo maMDaloM kA yahAM pratipAdana kiyA hai evaM yugma sAta arddhamaMDala hote haiM unake nAma isa prakAra haiM- dUsarA ardha maMDala, cauthA ardhamaMDala chaThA ardhamaMDala AThavAM ardhamaMDala, dasavAM ardhamaMDala bArahavAM ardhamaMDala evaM caudahavAM ardhamaMDala isa prakAra ke sAta ardhamaMDala hote haiM / yahAM para isa kI bhAvanA isa prakAra se hai- eka pakSa meM paMdraha divasa hote haiM tathA eka eka dina meM eka eka maMDala ko caMdra pUrita kare to paMdraha dina meM paMdraha maMDala ko pUrita karatA hai / unameM paMdrahavAM sarvabAhyamaMDala meM paribhramaNa se pUrNa kare taba pichale yuga kI samApti hotI hai / tatpazcAt dUsare yuga kA pahalA ayana meM pravRtta hokara yuga ke prathama dina meM eka caMdra dakSiNa bhAga se Arambha karake aMtarAbhimukha praveza karake dUsare maMDala ko Akramita karake vahIM para saMpUrNa ahorAtra gamana karatA hai aisA jAna leveN| tatpazcAt vahI caMdra usa dUsare maMDala se dhIre dhIre abhyantarAbhimukha praviSTa hokara dUsare ahorAtra meM je maMDaLAnuM ahIM pratipAdana karela che. ane yugma sAta a`maDaLe! hAya che. tenA nAmA A pramANe che. bIjuM amaDaLa, cAthuM ardhamaMDaLa chu, amaDaLa AThamuM amaMDaLa dasamuM' aOmaMDaLa, khAramuM adhamaMDaLa, ane caudamu a maDaLa A pramANe sAta a ma`DaLa, hAya che. ahI AnI bhAvanA A pramANe che. eka pakSamAM paMdara divasa hoya che. tathA eka eka divasamAM eka eka maMDaLane caMdrapUrita kare te padara divasa mAMpaMdaramAM maMDaLane pUti kare che. temAM paMdaramA sa`khAhyamaDaLane paribhramaNathI pUrNa kare tyAre pAchalA yuganI samApti thAya che. te pachI khIjA yuganu pahelu ayana pravRtta thaIne yuganA pahelA divase eka caMdra dakSiNabhAgathI AraMbha karIne aMtarAbhimukha praveza karIne bIjA maMDaLane Akramita karIne tyAMja saMpUrNa aherAta gamana kare che. tema samajavuM. te pachI eja caMdra bIjA maMDaLathI dhIre dhIre abhyaMtarAbhimukha praveza karIne bIjA aheArAtramAM uttara dizAmAM sabAhya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodazaprAbhRtam bAhyAnmaNDalAdabhyantaraM tRtIyamarddhamaNDalamAkramya cAraM carati / tatazca pravarttamAnasya yugasya tRtIye'horAtre dakSiNasyAM dizi caturthamaddhamaNDalaM ca caturthe'horAtre uttarasyAM dizi paJcamamaddhamaNDalamAkramya cAraM carati / punazca paJcame'horAtre dakSiNasyAM dizi SaSThamarddhamaNDalamAkramya cAraM carati / SaSThe cAhorAtre punaH saptamamarddhamaNDalamuttarasyAM dizi samAkramya cAraM carati / saptame cAhorAtre aSTamamarddhamaNDalaM dakSiNasyAM dizi punarAkramya cAraM carati / punaraSTame ahorAtre navamamarddhamaNDalamuttarasyAM dizi samAkramya cAraM carati, navame ahorAtre dakSiNasyAM dizi dazamamarddhamaNDalamAkramya cAraM carati, dazame ahorAtre uttarasyAM dizi ekAdazamarddhamaNDalamAkramya cAraM carati, ekAdaze ahorAtre dvAdazamarddhamaNDalaM dakSiNasyAM dizi samAkramya cAraM carati, dvAdaze ahorAtra uttarasyAM dizi trayodazamarddhamaNDalamAkramya cAraM carati, uttara dizA meM sarvabAhya maMDala se abhyaMtara tIsare arddhamaMDala ko Akramita karake gati karatA hai| tadanantara pravartamAna yuga ke tIsare ahorAtra meM uttara dizA meM cauthe ardhamaMDala meM caturtha ahorAtra meM, uttaradizA meM pAMcaveM ardha maMDala ko gamana karake bhramaNa karatA hai / punaH pAMcave ahorAtra meM dakSiNadizA meM chaThe ardhamaMDala ko Akramita karake gamana karatA hai / tathA chaThe ahorAtra meM sAtaveM adhamaMDala ko uttara dizA meM Akramita karake gati karatA hai| tathA sAtaveM ahorAtra meM AThaveM ardhamaMDala ko dakSiNa dizA meM Akramita karake gamana karatA hai / punaH AThaveM ahorAtra meM navave ardhamaMDala meM jAkara uttara dizA meM Akramita karake gamana karatA hai / navave ahorAtra meM dakSiNadizA meM dasaveM addhamaMDala ko Akramita karake gamana karatA hai / dasaveM ahorAtra meM uttaradizA ko gyArahavAM arddhamaMDala ko Akramita karake gati karatA hai / gyArahaveM ahorAtra meM bArahaveM ardhamaMDala ko dakSiNa dizA se Akramita karake gamana karatA hai / bArahaveM ahorAtra meM uttaradizA se terahaveM arddhamaMDala ko maMDaLathI atyaMtara trIjA ardhamaMDaLane Akamita karIne gati kare che. te pachI pravartamAna yugamAM trIjI ahorAtre uttara dizAmAM pAMcamA ardhamaMDaLamAM gamana karIne bramaNa kare che. pharI pAMcamI ahorAtrImAM dakSiNa dizAmAM chaThThA ardhamaMDaLane Akamita karIne gamana kare che. tathA chaThThI ahorAtre sAtamA ardhamaMDaLane uttaradizAne Akamita karIne gati kare che. tathA sAtamI ahorAtre AThamA ardhamaMDaLane dakSiNadizAne Akamita karIne gamana kare che. pharIthI AThamI ahorAtre navamA ardhamaMDaLamAM jaIne uttara dizAne Akramita karIne gamana kare che. navamI ahorAtre dakSiNadizAmAM dasamA ardhamaMDaLane Akramita karIne gamana kare che. dasamI ahorAtre uttaradizAmAM agIyAramAM ardhamaMDaLane Akramita karIne gati kare che. agIyAramI ahorAtre bAramA adhamaMDaLane dakSiNadizAthI Akamita karIne gamana kare che. bAramI ahorAtre uttaradizAthI teramA ardhamaMDaLane Akamita karIne gamana kare zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 sUryaprajJaptisUtre trayodaze ahorAtre dakSiNasyAM dizi caturdazamarddhamaNDalamAkramya cAraM carati, caturdaze ahorAtre uttarasyAM dizi paJcadazasyAddha maNDalasya trayodaza saptaSaSTI bhAgAnAkramya cAraM carati / etAvatA antararUpeNa samayena candrasyAyanaM parisamAptaM bhavati, ayanaM nAmagati, ayagatA vitidhAto rayanaM siddhathati, cAndrAyananAma nAkSatrArddhamAsapramANaM bhavati, ataeva nAkSatrArddhamAsena candracAre kila sAmAnyatazcatastro yAdRzamaNDalAni bhavanti paripUrNAni, catuddezasya ca maNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAH bhavanti tadyathAtra trairAzikapravRtyA gaNitaprakriyA procyateyatohi ekasmin yuge catustriMzadadhikaM zatamayanAnAM bhavantItyato'nupAta:-catustriMzadadhike nAyanazatena aSTaSaSTayadhikAni saptadaza zatAni maNDalAnAM labhyante tadaikenAyanenA kiM syAditi rAzitrayasthApanA-ix = = 13,74-13+ atrAntyena rAzinA ekaka rUpeNa Akramita karake gati karatA hai, terahaveM ahorAtra meM dakSiNa dizA se caudahaveM maMDala ko Akramita karake gamana karatA hai / caudahaveM ahorAtra meM uttaradizA meM paMdrahaveM ardhamaMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga ko Akramita karake gamana karatA hai| itane aMtaravAle samaya se caMdra kA ayana samApta hotA hai| ayana nAma gati kA hai / (ayana gatau) isa dhAtu se ayana zabda siddha hotA hai| cAMdrAyana nAma nAkSatra advaimAsa pramANa kA hotA hai| ataeva nAkSatra ardhamAsa se caMdra ke gamana meM sAmAnya se teraha maMDala paripUrNa hote haiM, tathA caudahaveM maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga hote haiM / jo isa prakAra se haiM-yahAM para trairAzika gaNita pravRtti se kahA jAtA hai-eka yuga meM eka so cotIsa ayana hote haiN| ataH isa prakAra anupAta kare kI eka so cotIsa ayanoM se satraha so aDasaTha maMDala hote haiM to eka ayana se kitane maMDala ho sakate haiM isake liye trairAzika sthApanA kI jAtI hai-' 13-413x yahAM para antya rAzi jo eka hai usase madhya kI rAzI ko guNA kare to bhI usI prakAra rahatA hai, kAraNa che. teramA ahorAtramAM dakSiNadizAthI caudamA maMDaLane Akamita karIne gamana kare che. caudamI ahorAtre uttaradizAmAM paMdaramAM ardhamaMDaLanA saDasaDiyA teramAbhAgane Akamita karIne gamana kare che. ATalA aMtaravALA samayathI caMdranI ayanagati samApta thAya che. mayana meTale gati (ayanagatau) se dhAtuthI ayana 56 siddha thAya che. yAMdrIyana nakSatra ardhamAsa pramANunuM hoya che. tethI ja nAkSatra ardhamAsathI caMdranA gamanamAM sAmAnya rIte purA teramaMDaLa thAya che. tathA caudamA maMDaLanA saDasaDiyA terabhAga thAya che. je A pramANe che. ahIyAM sairAzika gaNita pravRttithI kahevAmAM Ave che. eka yugamAM ekatrIsa ayane hoya chetethI AvI rIte anupAta kare ke ekatrIsa ayathI sattara aDasaTha maMDaLa thAya te eka ayanathI keTalA maMDaLa thaI zake? A mATe bairAzika sthApanA karavAmAM bhAva che. 153 113-313+13 mahI matima 2 cha tanAthI zrI suryapratisUtra : 2 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodazaprAbhRtam madhyamo rAziguNito'pi tathaiva tiSThati (ekena guNitA eva sarve rAzayo bhavantIti, niyamAt / tatazcAdyena rAzinA catustriMzadadhikazatarUpeNa bhakto labdhAstrayodaza, zeSAstiSThanti paiviMzatizcatustriMzadadhikazatabhAgAH, tatazca harAMzI dvAbhyAmapattitau- jAtAtrayodaza saptaH paSTibhAgA iti // uktaM cAnyatrApi-'terasa ya maMDalANi ya terasa sattaTTi ceva bhAgA ya / ayaNeNa carai somo NakkhatteNa addhmaasennN'| chAyA-trayodaza ca maNDalAni ca trayodaza saptapaSTizcaiva bhAgAzca / ayanena carati somo nAkSatreNArddhamAsena // 1 // ityasyAH gAthAyAH vyAkhyA pUrvamevAtraiva kRtaiveti // etaca sAmAnyataH pratipAditaM vizeSarUpacintAyAM tu ekasya candramaso yugasya prathame ayane pUrvokta prakAreNa dakSiNasmAd bhAgAdArabhya abhyantarAbhimukhaM praveze sati dvitIyAdIni ekAntaritAni caturdaza paryantAni saptArddhamaNDalAni labdhAni bhavanti, uttarasmAd bhAgAdabhyantarapraveze ca eka se guNi sabhI saMkhyA usI prakAra rahatI hai, aisA niyama hai, tatpazcAt ekaso covIsa rUpa prathama rAzi se usakA bhAga kare to teraha labdha hote haiN| tathA ekaso cotisiyA chAIsa bhAga zeSa rahatA hai, tatpazcAt harAMza ko dose apavartita kare to saDasaThiyA teraha bhAga ho jAtA hai| kahA bhI hai 'terasa ya maMDalANi ya terasa sattahi ceva bhAgA ya / ayaNeNa carai somo NakkhatteNa addhamAse NaM // 1 // teraha maMDala tathA caudahaveM maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga eka ayana meM nakSatra adhamAsa meM caMdra gamana karatA hai // 1 // isa gAthA kI vyAkhyA yahAM para pahale hI kathita huI hai, tathA yaha sAmAnyarUpa se pratipAdita kiyA hai| vizeSa prakAra kI vicAraNA meM to eka cAMdra yuga ke prathama ayana meM pUrvokta prakAra se dakSiNa bhAga se AraMbha karake abhyantarAbhimukha praviSTa hove taba dvitIyAdi ekAntarita caudaha paryanta ke parva madhyanI rAzIne guNAkAra karavAmAM Ave te paNa eja pramANe rahe che. kAraNake ekathI guNelA saMkhyA eja pramANe rahe che te niyama che. te pachI ekasecovIsarUpa pahelI rAzithI teno bhAga kare te tera Ave che. tathA ekatrisa chavvIsIyAbhAga zeSa rahe che. te pachI harazaMzane bethI apavartita karavA. 264=to saDasaThiyA terabhAga thaI jAya che. kahyuM paNa che. (terasa maDalANiya terasa sadvi ceva bhAgA ya / ayaNeNa carai somo NakkhatteNa addhamAseNa // 1 // tera maMDaLa ane caudamA maMDaLanA saDasaThiyA terabhAga eka ayanamAM nAkSatra ardha mAsamAM caMdra gamana kare che. [1] A gAthAnI vyAkhyA ahIMyAM pahelAM ja kahevAI gaI che. tathA A sAmAnya pratipAdana karela che vizeSa prakAranI vicAraNAmAM te eka cAMdra yugamAM pahelA ayanamAM pUrvokta prakArathI dakSiNabhAgathI AraMbha karIne atyaMtarAbhimukha praveza kare zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 sUryaprajJaptisUtre tRtIyAdIni ekAntaritAni trayodazamaNDalaparyantAni SaT paripUrNAni arddhamaNDalAni bhavanti, saptamasyA maNDalasya paJcadazamaNDalagatasya arddhamaNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAH bhavanti, etenaiva kAraNena yad vakSyati-uttarasmAd bhAgAdabhyantarAbhimukhaM pravezacintAyAM pUrvoktamevopasaMharati-'etAI khalu tAI satta addhamaMDalAI jAI caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai' etAni khalu tAni saptArddhamaNDalAni yAni candro dakSiNasmAd bhAgAta pravizan cAraM carati |-etaani-puurvoditaani dvitIyacaturthAdIni yugmAnyarddhamaNDalAni saptasaMkhyakAni santi, yAni maNDalAni candraH sarvabAhyAt paJcadazamaNDalAdabhyantarAbhimukhaM pravizana cAraM carati / athottarasmAd bhAgAdabhyantarAbhimukhapravezaviSaya muttarayati-'tA paDhamAyaNagae caMde uttarAte bhAgAte pavisamANe cha addhamaMDalAI terasa ya sattadvibhAgAI addhamaMDalassa jAI caMde uttarAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai' tAvata prathamAyanagate candre uttarasmAd bhAgAt pravizan SaDarTamaNDalAni trayodaza ca saptaSaSTibhAgAH addhamaNDalasya, yAni sAta ardhamaMDala labdha hote haiM, uttarabhAga se Arambha karake aMdara praveza kare to tRtIyAdi ekAntarita teraha maMDala paryanta ke cha pUre ardhamaMDala hote haiM, tathA sAtaveM adhamaMDala kA paMdrahaveM maMDalagata ardhamaMDalakA saDasaThiyA teraha bhAga hote haiM, isa kAraNa se jo kahate haiM ki isa maMDala se Arambha karake antarAbhimukha praveza vicAraNA meM isa pUrvokta kathana kA hI upasaMhAra karate haiM-(eyAI khalu tAI satta addhamaMDalAiM jAiM caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai) pUrvakathita dUsare, cauthe ityAdi yugma ardhamaMDala se Arambha karake aMtarAbhimukha praveza karake gamana karatA hai, aba uttarabhAga se abhyantarAbhimukha praveza karane ke viSaya meM uttara kahate haiM-(tA paDhamAyaNagae caMde uttarAte bhAgAte pavisamANe cha addhamaMDalAI terasa ya sattadvibhAgAiM addhamaMDalassa jAI caMde uttarAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai) pahale ayana meM gamana karatA caMdra tyAre dvitIyAdi ekAntarita cauda paryantanA parvamAM sAta ardhamaMDaLa labdha thAya che. uttarabhAgathI AraMbha karIne aMdara praveza kare te tRtIyAdi ekAntarita tera paryantanA maMDaLa purA cha maMDaLo thAya che. tathA sAtamuM ardhamaMDaLa paMdaramA maMDaLagata ardhamaMDaLanA saDasaThiyA terabhAga thAya che. A kAraNathI ja kahe che ke-A maMDaLathI AraMbha karIne bhatarAbhimu5 pravezanI piyArAbhA mA pUthita thananA upasa DA2 42 cha.- (eyAI khalu tAI satta addhamaMDalAI jAi caMde dAhiNAte bhAgAte pavisamANe cAra carai) 57ei kahela bIja cothA ityAdi yugma adhamaMDaLe sAta thAya che. je maMDaLImAM caMdra sarva bAhya nAmanA paMdaramA maMDaLathI AraMbha karIne aMtarAbhimukha praveza karIne gamana kare che. have AraMbha bhAgathI aMtarAbhimukha praveza karavAnA saMbaMdhamAM uttara kahe che. (tA paDhamAyaNagae caMde uttarAte bhAgAte pavisamANe chaaddhamaMDalAi terasaya sattadvibhAgAi jAI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodazaprAbhRtam candraH uttarasmAd bhAgAt pravizan cAraM carati ||-taavditi pUrvavadevajJeyam prathamAyanagateprathamacAraprApte candre pUrvokteSu maNDaleSu uttarasmAd bhAgAdabhyantarAbhimukhaM pravizan candre vakSyamANAni paDarddhamaNDalAni paripUrNAni tathA ca saptamasya maNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgA vArddhamaNDalasya yAvanto bhavanti tAvantaH pradezAzcandraH uttarasmad bhAgAdantarAbhimukha pravizan cAraM carati / athaitAnyeva maNDalAni punaH praznarUpeNa gautamaH pRcchati-'katarAI khalu tAI cha addhamaMDalAiM terasa ya sattadvibhAgAiM addhamaMDalassa jAI caMde uttarAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai ?' katarANi khalu tAni SaDarddhamaNDalAni trayodaza ca saptaSaSTibhAgAH arddhamaNDalasya yAni candraH uttarasmAd bhAgAta pravizan cAraM carati ? ||-prshnsuutrsyaasy sugamatvAt chAyAmAtreNaiva vyAkhyA avagantavyeti // tato bhagavAnAha-'imAiM khalu tAI cha addhamaMDalAI terasa ya sattadvibhAgAiM addhamaMDalassa jAI caMde uttarAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai' etAni khalu pUrvokta maMDaloM meM uttara bhAga se Arambha karake antarAbhimukha praveza karatA huvA caMdra vakSyamANa prakAra ke cha arddhamaMDala pUrA tathA sAtaveM arddhamaMDala kA saDasaThiyA terahavAM bhAga jitanA pradeza hote haiM utane pradeza meM caMdra uttara bhAga se antarAbhimukha praveza karake saMcaraNa karatA hai / aba usI maMDala ke viSaya meM zrIgautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(katarAI khalu tAI cha addhamaMDalAiM terasa ya sattahibhAgAiM addhamaMDalassa caMde uttarAte bhAgAte pavisamANe cAraM carai) kitane ve cha ardhamaMDala tathA ardhamaMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga meM ki jinameM caMdra uttara bhAga se praveza karake gamana karatA hai ? ve kitane hote haiM, yaha prazna sarala hone se arthamAtra se vyAkhyA samajha leveM / isa prazna ke uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(imAI khalu tAI cha amaMDalAI terasa ya sattaTTibhAgAI addhamaMDalassa jAI caMde uttarAe bhAgAe cade uttarAte bhAgAte pavisamANe cAra carai) 57 // ayanamA gamana 42te| yadra pUrita maMDaLamAM uttara bhAgathI AraMbha karIne aMtarAbhimukha praveza karIne caMdra vakSyamANa prakAranA cha adhamaMDaLa purA ane sAtamA ardhamaMDaLanA saDasaThiyA teramA bhAga jeTale pradeza hoya che. eTalA pradezamAM caMdra uttara bhAgathI aMtarAbhimukha praveza karIne saMcaraNa kare che. ve se bha31nA sabhA zrIgItamapAbhI punaHprazna pUche che.-(katarAI khalu tAI chaaddhamaMDalAiM terasa ya sattadvibhAgAI addhamaMDalassa jAIcade uttarAte bhAgAte pavisamANe cAra carai) DeTA cha abhI tathA sabhAnA sasaThiyA teramA cha, bhane yaMdra uttarabhAgathI praveza karIne gamana kare che. ane te keTalA hoya che? A prazna saraLa DApAthI amAtrathA vyAcyA sabhApI. mA praznanA uttarabhA zrIbhagavAn 4 che.-(imAI khalu tAi cha addhamaDalAI terasa ya sattavibhAgAI addhamaDalassa jAI caMde uttarAe bhAgAe zrI suryaprati sUtra : 2 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 sUryaprajJaptisUtre tAni SaDarddhamaNDalAni trayodaza ca saptaSaSTibhAgA arddhamaNDalasya yAni candraH uttarasmAd bhAgAd pravizan cAraM carati // etAni-vakSyamANasvarUpANi kila SaTU saMkhyakAni paripUrNAnyarddhamaNDalAni saptamasya cArddhamaNDalasya trayodaza saptapaSTibhAgAzceti pradezAn candraH sarvabAhyAta paJcadaza maNDalAdabhyantarAbhimukhaM pravizan uttarasmAt bhAgAt teSu vakSyamANasvarUpamaNDaleSu pravizan cAraM carati / atha tannAmAnyAha-taM jahA-taIe addhamaMDale paMcame addhamaMDale sattame addhamaMDale Navame addhamaMDale ekkArasame arddhamaMDale terasame addhamaMDale paNNarasa maMDalassa terasa sattadvibhAgAI' tadyathA-tRtIye arddhamaNDale paJcame arddhamaNDale saptame addhamaNDale navame arddhamaNDale ekAdaze arddhamaNDale trayodaze arddhamaNDale paJcadaza maNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAH // sugamAni bhASitAni caitAni udAharaNasUtrakhaNDAnIti etadevopasaMharati-'eyAI khalu tAI cha addhamaMDalAiM terasa ya sattadvibhAgAiM addhamaMDalassa jAI caMde uttarAe bhAgAe pavisamANe cAraM pavisamAse cAraM carai) ye vakSyamANa cha paripUrNa arddha maMDala tathA sAtaveM arddha maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga jitane pradezoM meM caMdra paMdrahaveM sarvabAhyamaMDala se AraMbha karake andara kI ora praveza karake uttara bhAga se una vakSyamANa svarUpavAle maMDalo meM praviSTa hokara gamana karatA hai / aba una maMDaloM ke nAma kahate haiM-(taM jahA-taie addhamaMDale, paMcame addhamaMDale, sattame addhamaMDale, Navame addhamaMDale, ekArasame advamaMDale, terasame addhamaMDale paNNarasa maMDalassa terasa sattahibhAgAI) tIsare ardhamaMDala meM, pAMcaveM ardhamaMDala meM, sAtaveM ardha maMDala meM navaveM ardha maMDala meM gyArahaveM ardha maMDala meM terahaveM ardha maMDala meM tathA paMdrahaveM ardha maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga meM gamana karatA hai| ye udAharaNa aMza sugama hone se evaM Age bhAvita kara diye hone se yahAM vizeSa kahate nahIM haiN| aba isa kA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(etAI khalu tAI cha addhapavisamANe cAra carai) 0 vAma sAvanA chaparipUrNa abha tathA sAtamA ma maMDaLanA saDasaThiyA terabhAga jeTalA pradezamAM caMdra paMdaramA sarvabAhya maMDaLamAMthI AraMbha karIne aMdaranI tarapha praveza karIne uttarabhAgathI e vayamANa svarUpavALA maMDaLamAM praveza karIne gamana kare che. have se bhagAnA nAbhA vAmAM Ave che.-(ta jahA-taie adamaDale, paMcame addhamaMDale, sattame addhamaDale Navame addhamaMDale ekkArasame addhamaDale, terasame addhamaMDale, paNNarasamaDalassa terasa sattadvibhAgAI) zrI mamamI pAyamA adhamaNa, sAtamA ardhamaMDaLamAM navamAM ardhamaMDaLamAM agIyAramA ardhamaMDaLamAM teramA ardhamaMDamAM tathA paMdaramA ardhamaMDaLanA saDasaThiyA terabhAgamAM gamana kare che. A udAharaNa aMza saraLa hovAthI ane AgaLa bhAvita karela hovAthI ahIM vizeSa kahevAmAM AvatuM nathI. have mAna upasa DA2 42di he cha.-(eyAiM khalu tAI chaaddhamaulAI terasaya satta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 prayAdaza'prAbhRtam carai' etAni khalu tAni SaT arddha maNDalAni trayodaza ca saptaSaSTibhAgAH arddhamaNDalasya yAni candraH uttarasmAt bhAgAt pravizan cAraM carati |-etaani-puurvoditaani-tRtiiyaadi viSamasaMkhyakAni SaDarddhamaNDalAni paripUrNAni saptamasya cArddhamaNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAzcaitAni sarvabAhyAnmaNDalAdabhyantarAbhimukhaM pravizan candraH uttarasmAd bhAgAt pravizan cAraM carati / athAyanasamApti darzayati-'eyAvayA ca paDhame caMdAyaNe samatte bhavaI' etAvatA ca prathamaM cAndrAyanaM samAptaM bhavati |-etaavtaa-etttulyen pUrvoditapramANena samaye candrasya prathamamayanaM-prathamacalanaM-sarvabAhyAnmaNDalAt abhyantarAbhimukhagamanapravRttirUpaM prathamamayanaM candrasya parisamAptaM bhavati-etAvatA kAlenaikasya pakSasya parisamApti bhavatItyarthaH atha nAkSatracAndrayorantaraM pratipAdayati-'tA Nakkhatte addhamAse No caMde addhamAse No caMde addhamAse Nakkhatte addhamAse' tAvat nAkSatro'rddhamAso na cAndro'rddhamAsaH na cAndroddhamAso nAkSamaMDalAiM terasa ya sattaTThibhAgAiM addhamaMDalassa jAI caMde uttarAe bhAgAe pavisamANe cAraM carai) ye pUrva kathita tRtIyAdi viSama saMkhyAvAle cha adhamaMDala paripUrNa tathA sAtaveM ardhamaMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga itane pradezoM meM caMdra sarvavAdyaMmaMDala se abhyaMtarAbhimukha praviSTa hokara uttarabhAga se praveza karake gamana karatA hai| __ ava ayana samApti ke viSaya meM kahate haiM-(eyAvayA ca paDhame caMdAyaNe samatte bhavai) yaha pUrva kathita pramANa vAle samaya meM caMdra kA pahalA ayana arthAt sarvabAhyamaMDala se abhyantarAbhimukha gamana pravRttirUpa ayana samApta hotA hai / arthAt itane kAla meM eka pakSa samApta hotA hai| ___ aba nakSatra evaM caMdra kA aMtara kA pratipAdana karate haiM-(tA Nakkhatte addha. mAse No caMde addhamAse caMde addhamAse Nakkhatte addhamAse) jitanA pramANa kA nAkSatra arddhamAsa hotA hai, utanA hI cAMdra adhamAsa nahIM hotA hai / tathA dvibhAgAI addhamaDalassa jAiM ca de uttarAe bhAgAe pavisamANe cAra carai) mA pai usa trIjA vigere viSama saMkhyAvALA ardhamaMDaLa purA tathA sAtamA ardhamaMDaLanA saDasaThiyA terabhAga eTalA pradezamAM caMdra sarvabAhya maMDaLathI atyaMtarAbhimukha praveza karIne uttara bhAgathI pravezIne gamana kare che. have ayana samAtinA viSayamA 4 cha.-eyAvayA ca paDhame caMdAyaNe samatte bhavara) A pahelAM kahela pramANuvALA samayamAM caMdranuM paheluM ayana arthAt sarvabAhyA maMDaLathI abhyatarAbhimukha gamana pravRttirUpa ayana samApta thAya che. arthAta eTalA kALamAM eka pakSa samApta thAya che. have nakSatra ane caMdranA aMtaranuM pratipAdana karavAmAM Ave cha.-(tA Nakkhatte addhamAse No caMde addhamAse No ca de addhamAse Nakkhatte addhamAse) 2dA prabhAnu nAkSatra adhamAsa thAya che, meTA yAMdramAsa khAtA nayA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 sUryaprajJaptisUtre jo'rddhamAsaH // tAvaditi prAgvat yAvAn nAkSatro'rddhamAso bhavati, tAvAneva cAndro'rddhamAso na bhavati / evaM ca yuge yAvAn cAndro'rddhamAsastavAneva nAkSatro'rddhamAsazcApi na bhavati tayomadhye antaraM patatIti bhAvanIyam / atraitaduktaM bhavati yathaikasminnayane nAkSatrArddhamAsarUpe sAmAnyatazcandrasya trayodaza maNDalAni caturdazasya ca maNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAH bhavanti, cAndrarUpe'ddhamAse tu pAzcAtyayugaparisamApti divase uttarasyAM dizi sarvAbhyantare maNDale cAraM caritavAn candrastatazca tasya abhinavayugapravRttau prathame ayane yAvanti dakSiNabhAgAt abhyantarapraveze'rddhamaNDalAni yAvanti bhavanti uttarabhAgAdapi abhyantarapraveze tAvantyevArddha maNDalAni bhavantItyuktaM bhAvitaM ca prAk etadanusAreNa dvitIyasyApi candrasya tasminneva prathame cAndrAyaNe arddhamaNDalAni prAga bhAvitarItyA bhavanti, arthAt pAzcAtya yugaparisamAptidivase dakSiNadivibhAge sarvabAhye maNDale cAraM caritvA abhinavasya yugasya prathame ayane prathame ahorAtre uttarasyAM dizi dvitIyamarddhamaNDalaM pravizya cAraM carati, dvitIeka yuga meM jitanA cAMdra arddhamAsa hotA hai, utanA hI nAkSatra arddhamAsa bhI nahIM hotA hai| una donoM meM aMtara rahatA hai aisA samajha leveN| yahAM para yaha kathanIya rahatA hai-jo eka ayana meM arthAt nAkSatra ardhamAsa meM sAmAnyatayA caMdra kA teraha maMDala evaM caudahaveM maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga hote haiM / cAMdra adhamAsa meM to pAzcAtya yuga parisamAsi divasa uttaradizA ke sarvAbhyantaramaMDala meM gamana karatA huvA caMdra tatpazcAt nUtana yuga meM pravRtti meM prathama ayana meM jitane arddhamaMDala dakSiNabhAga se abhyantara maMDala meM praveza hote haiM uttara bhAga se abhyantara praveza meM bhI utane hI arddhamaMDala hote haiM, aisA pahale kaha kara bhAvita kiyA hai| usa kathana ke anusAra dUsare caMdra kA bhI usI prathama caMdra ke ayana meM arddha maMDala pahale bhAvita kI gaI rIti se hote haiM, arthAt pIchale yuga kI parisamApti ke dina meM dakSiNa dizA meM sarvabAhya tathA eka yugamAM jeTalA cAMdra ardhamAsa hoya che, eTalAja nAkSatra ardhamAsa hotA nathI e bannemAM aMtara rahe che. tema samajavuM. ahIMyAM A pramANe kahevAmAM Ave che. je eka ayanamAM arthAt nAkSatra ardhamAsamAM sAmAnya rIte caMdranA teramaMDaLa ane caudamAM maMDaLane saDasaThiyA teramabhAga thAya che. cAMdra ardhamAsamAMte pAzcAtya yugaparisamApti divasa uttaradizAmAM savayaMtaramaMDaLamAM gamana karIne te pachI caMdra navA yugamAM pravRtti karIne pahelA ayanamAM jeTalA ardhamaMDaLanA dakSiNabhAgathI AtyaMtara maMDaLamAM praveza kare che. uttarabhAgethI AtyaMtara pravezamAM paNa eTalAja ardhamaMDaLe hoya che. tema kahIne bhAvita karela che. te kathana pramANe bIje caMdra paNa eja pahelA caMdranA ayanamAM ardha maMDhaLe pahelA batAvela rIta pramANe thAya che. arthAt pAchalA yuganI samApti divasamAM dakSiNa dizAmAM sarvabAhya maMDaLamAM gamana karIne navAyuganA pahelA ayananA pahelA ahe zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayAdazaprAbhRtam ye'horAtre dakSiNasyAM dizi sarvabAhyAnmaNDalAt tRtIyamarddhamaNDalaM pravizya cAraM carati, tatastRtIye'horAtre uttarasyAM dizi caturthamarddhamaNDalamAkramya cAraM carati, ityevaM pUrvapratipAditaprakAreNaiva candramasaH prathame ayane uttarabhAgAt abhyantarapravezacintAyAM dvitIyAdInyekAntaritAni caturdazaparyantAni yugmAni saptAddhamaNDalAni bhavanti / tathA ca dakSiNasmAd bhAgAdabhyantarapraveze'pi tRtIyAdInyekAntaritAni trayodaza paryantAni ayugmAni paT arddhamaNDalAni paripUrNAni bhavanti tathA ca pazcadazasya arddhamaNDalasya trayodaza saptapaSTibhAgairapi yuktAni bhavanti, evamatra yugmayugmasaMkhyayormelanena dakSiNasmAd bhAgAdabhyantarapraveze pakSapUrti vit trayodazasaptaSaSTibhAgAdhikAni caturdazArddhamaNDalAni bhavanti, tena yAvat candrasyArddhamAsastAvAn nakSatrasyArddhamAso na bhavati, kintu tato maMDala meM gamana karake navIna yuga ke pahale ayana ke prathama ahorAtra meM uttaradizA meM dUsare ardhamaMDala meM praviSTa hokara gamana karatA hai| dUsare ahorAtra meM dakSiNa dizA meM sarvabAhya maMDala se tIsare ardhamaMDala meM praveza karake saMcaraNa karatA hai| tatpazcAt tIsare ahorAtra meM uttaradizA meM cauthe ardhamaMDala ko Akramita karake gamana karatA hai, isaprakAra pUrva pratipAdita kramase caMdramA kA prathama ayana meM uttarabhAga se abhyantara praveza vicAraNA meM dUsarA Adi ekAntarita caudaha paryanta ke yugmarUpa se sAta ardhamaMDala hote haiM / tathA dakSiNabhAga se abhyantara maMDala ke pravezameM bho tRtIyAdi ekAntarita teraha paryanta ke a. yugmaka cha ardhamaMDala paripUrNa hote haiM. tathA paMdrahaveM ardhamaMDala kA saDasaThiyA terahabhAga se yukta hote haiM, isaprakAra yahAM yugma yugma saMkhyA ko milAne se dakSiNabhAga se abhyantara praveza meM pakSapUrti paryanta saDasaThiyA teraha bhAga se adhika caudaha adhamaMDala hote haiM, ataH jitanA caMdra kA ardhamAsa hotA hai utanA nakSatra kA ardhamAsa nahIM hotA hai| paraMtu usa se nyUna hI hotA hai| rAtramAM uttaradizAmAM bIjA ardhamaMDaLamAM praveza karIne gamana kare che. bIjI ahorAtrImAM dakSiNa dizAmAM sarvabAhya maMDaLathI trIjA ardhamaMDaLamAM praveza karIne saMcaraNa kare che. te pachI trIjI aherAtrImAM uttara dizAmAM cothA ardhamaMDaLane Akamita karIne gamana kare che, A pramANe pahelAM pratipAdana karela kramathI bIjA vigere ekAMtarita cauda paryantanA yumarUpathI sAta ardhamaMDaLa thAya che. tathA dakSiNa bhAgathI AtyaMtara maMDaLa pravezamAM paNa trIjA vigere ekAntarita teraparyantanA ayugma cha ardhamaMDaLo paripUrNa thAya che. tathA paMdaramAM ardhamaMDaLanA saDasaThiyA terabhAgathI yukta hoya che. e rIte ahIM yuma yuma saMkhyA meLavavAthI dakSiNabhAgathI abhyattara pravezamAM pakSapUrtiparyanta saDasaThiyA terabhAgathI adhika cauda ardhamaMDaLa thAya che. tethI jeTaluM caMdrane ardhamAsa thAya che, eTalo nakSatrano ardhamAsa hote nathI. paNa tenAthI nyUna ja hoya che. A rIte nakSatra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 sUryaprajJaptisane nyUna eva bhavati, evamekasminnayane nAkSatrArddhamAsarUpe sAmAnyatazcandrasya trayodaza maNDalAni paripUrNAni caturdazasya ca maNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAzceti maNDalAnAM samutpadyate, ataevoktaM yat-nAkSatro'rddhamAsazcAndro'rddhamAso na bhavati, cAndre'rddhamAse caturdazAnAmardamaNDalAnAM paJcadazasya ca maNDalasya dvAtriMzatazcaturviMzatyadhikazatabhAgAnAM prApyamANatvAt / iha ca nAkSatro'rddhamAsa thAndro'rddhamAso na bhavatItyuktau nAkSatro'rddhamAsazcAndro'ddhamAso na bhavati / yastu cAndro'rddhamAsaH sa kadAcit nAkSatroddhamAsaH syAt yathA-'paramANupradezaH' ityuktau paramANupradeza eva, yastu paramANorapradezaH sa paramANurapi bhavati aparamANuzca bhavati, kSetrapradezAditizaGkAsyAt ata eva tadapanodArthamAha-cAndro'rddhamAso nAkSatro'rddhamAso na bhavati, tathA nAkSatro'rddha 'mAsa cAndro'rddhamAso na bhavati, eva mukte bhagavati, bhagavAn gautamo nAkSatrarddhamAsazcAndrArddhamAsa yorvizeSaparijJAnArthaparipRcchannAha-'tA NakkhattAo isa prakAra nakSatrArdhamAsa rUpa eka ayana meM sAmAnyataH caMdra kA teraha maMDala paripUrNa tathA caudahaveM maMDala kA saDasaThiyA terahabhAga hotA hai, ataeva kahA hai nakSatra ardhamAsa cAMdra ardhamAsa nahIM hotA hai / cAMdra ardhamAsa meM caudaha ardhamaMDaloM evaM paMdrahaveM maMDala kA ekaso covIsIyA battIsa bhAga kA pramANa hone se yahAM para nAkSatra ardhamAsa cAMdra ardhamAsa nahIM hotA hai, jo cAMdraardhamAsa hai vaha kadAcit nAkSatra ardhamAsa hotA hai / jaise ki (paramANupradeza) aisA kahane se paramANu pradeza hI liyA jAtA hai, jo parimANa kA apradeza hai, vaha paramANu bhI hotA hai, aparamANu bhI hotA hai / kSetra pradeza se isaprakAra kI kA ho sakatI hai, ataH usakA nirAsa karane ke hetu se kahate haiM, cAMdraardhamAsa nAkSatra ardhamAsa nahIM hotA hai, tathA nAkSatra ardhamAsa cAMdra adhamAsa nahIM hotA hai| isaprakAra zrIbhagavAna ke kahane se zrIgautasvAmI nAkSatra ardhamAsa tathA cAMdra ardhamAsa ko vizeSarUpa se jAnane ke liye prazna karate huve ardhamAsarUpa eka ayanamAM sAmAnyataH caMdranA teramaMDaLa purA tathA caudamA maMDaLanA saDasAi terabhAga thAya che. tethI ja kahyuM che. nAkSatra ardhamAsa cAMdra ardhamAsa thatuM nathI cAMdra ardhamAsamAM cauda ardhamaMDaLo ane paMdaramA maMDaLanA ekaso vIsanA batrIsabhAga pramANa hovAthI ahIM nAkSatra ardhamAsa cAMdra ardhamAsa thatuM nathI. je cAMdra amAsa che te kadApi nAkSatra ardhamAsa thAya che. jemake-paramANu pradeza ema kahevAthI paramANu pradezaja grahaNa thAya che. je parimANune A pradeza che. te paramANu paNa thAya che. ane A paramANuM paNa thAya che. kSetra pradezathI A pramANenI zaMkA thaI zake che. tethI tene parihAra karavA mATe kahe che. cAMdra ardhamAsa nAkSatra bardhamAsa thato nathI tathA nAkSatra amAsa cAMdra ardhamAsa nathI thatuM, A pramANe zrIbhagavAnanA kahevAthI zrIgautamasvAmI nAkSatra ardhamAsa bhane yAMdra mAsa vizeSa3pe MYqaa bhATe prazna 42di x cha.-(tA NakkhatAo addha zrI suryaprati sUtra : 2 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodaza prAbhRtam 697 67) addhamAsAo te caMde caMdeNaM addhamAseNa kimadhikaM carai' tAvat nAkSatrArddhamAsAt te candra zrAndreNa arddhamAsena kimadhikaM carati ? || - tAvaditi pUrvavat te - tava mate bhagavan ! nAkSatrAtpUrvapratipAdita lakSaNaviziSTAnnakSatrArddhamAsAt - mAsArddhapramANAt cAndreNArddhamAsena - tithyAtmakena pakSasvarUpeNa candraH kimadhikaM - kiyadadhikaM maNDalaM carati - bhunakti ? iti kathaya bhagavan ! tato bhagavAnAha - 'tA evaM addhamaMDalaM caraI cattAri ya sattadvibhAgAIM addhamaMDalassa sattadvi. bhAgaM ca ekatIsAe chittA gavabhAgAI' tAvat ekamarddhamaNDalaM carati caturazca saptaSaSTibhAgAn arddhamaNDalasya saptaSaSTibhAgaM ca ekatriMzadhA chitvA navabhAgAn // - tAvaditi pUrvavat candraH ekasmin cAndramAse nAkSatrArddhamAsAt ekaM sampUrNamarddhamaNDalamadhikaM carati, tathA ca dvitIyasyAmaNDalasya ca caturaH saptaSaSTibhAgAn ekasya ca saptaSaSTibhAgasya ekatriMzadhA vibhaktasya satkAn navabhAgAn adhikaM carati - (1) etAvatpramANamadhikaM caratIrthaH // kathametadavasIyata iti cet ? gaNitaprakriyA pradarzyate-atrApi prathamapratipAditaparvamaNDalasaMkhyAbalAdeva trairAzikagaNitapravRttiryathA yadi caturviMzatyadhikena parvazatena candrasya aSTaSaSTyadhikahate haiM- (tA NakkhattAo addhamAsAo te caMde caMdeNaM addhamAseNaM kimadhikaM carai) he bhagavan Apake mata se pUrva pratipAdita lakSaNa vAle nAkSatra ardhamAsa se evaM tithyAtmaka pakSa svarUpa cAMdrArdhamAsa se caMdra kitane adhika maMDala kA upabhoga karatA hai, so kahie uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - ( tA egaM addhamaMDalaM caraI cattAriya sattaTThibhAgAI adbhUmaMDalassa sattadvibhAgaM ca ekatIsAe chintA NavabhAgAI) caMdra eka cAMdramAsa meM nAkSatra ardhamAsa se saMpUrNa eka ardhamaMDala adhika gamana karatA hai, tathA dUsarA ardhamaMDala se saDasaThiyA cAra bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsa bhAga kA navabhAga adhika jAtA hai, (11) itanA pramANa adhika saMcaraNa karatA hai / yaha kisa prakAra se hotA hai ? isa ke liye gaNita prakriyA kahate haiM - yahAM para bhI prathama pratipAdita parvamaMDala kI saMkhyA ke balase hI trairAzika gaNita pravRtti isaprakAra hotI hai mAsAo te caMde ca deNaM addhamAseNaM kimadhikaM carai) he bhagavan ! ApanAbhatathI pUrva pratipAti lakSaNavALA nAkSatra amAsathI ane tithyAtmaka pakSasvarUpa cAMdrA mAsathI caMdra keTalA adhika maMDaLanA upabhoga kare che? te kaheA, AnA uttaramAMzrIbhagavAn kahe che.(taa egaM addhamaMDala cAi catAri ya sattaTTibhAgAI addhamaM Dalarasa sattaTTibhAgaM ca ekatIsAe chittA NavabhAgAI) caMdra yAMdramAsamAM nAkSatra ardhabhAsathI saMpUrNa me ardhamaMDa vadhAre gamana kare che, tathA bIjA a`maMDaLathI saDasaDhiyA cArabhAga 4 tathA saDasasayA eka bhAganA ekatrIsa bhAganA navabhAga vadhAre jAya che. 1AreM 67, ATaluM pramANu vadhAre sacaraNa kare che. A kevI rIte thAya che? A mATe gaNitaprakriyA kahe che. ahIM pazu pahelAM pratipAdana karela paOmaMDaLanI sakhyAnA khaLathIja airAzika gaNita pravRtti zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 sUryaprajJaptisUtre kAni saptadazazatAni maNDalAnAM labhyante tadA ekena parvaNA kiM syAditi rAzitrayasthApanA 38-3814 + atrAntyena rAzinA ekakarUpeNa madhyamo rAziraSTaSaSTayadhika saptadazazatarUpo guNito'pi tathaiva tiSThati (ekena guNitAH-sarve'pi rAzayo bhavantyeveti niyamAt ) tato bhAjyahArau caturbhirapavartitau tadA bhAjyasthAne dvAcatvAriMzadadhikAnicatvArizatAni harasthAne caikatriMzataH tato haraNe bhakte bhAjye labdhAH maNDalAnAM caturdaza zeSAstiSThanti aSTau ekatriMzadbhAgA iti / tata etasmAt maNDalasamUhAt nAkSatrArddhamAsagamyaM kSetraM trayodaza maNDalAni, ekasya ca maNDalasya trayodaza saptapaSTibhAgAH 13+ ityevaM pramANaM parizodhyate cet tadA-(14+)-(13+ 1+4) atra caturdazabhyaH trayodazamaNDalAni zuddhAni, ekamavaziSTaM bhavati / samprati aSTabhya ekatriMzadbhAgebhyaH trayodaza saptapaSTibhAgAH parizodhyAH, tatra (anyo'nyahArAbhihatau harAMzau rAzyoH samaM ccheda yadi ekaso covIsa paryoM se caMdrakA satrahaso aDasaTha maMDala labhya hote haiM to eka parva se kitane labhya ho sakate haiM ? isake liye tInarAzi kI sthApanA isaprakAra hotI hai- -14 +5) yahAM para antyarAzi eka se madhya kI saMkhyA satrahaso aDasaTha kA guNA kare to bhI eka se guNita hone se usIrUpa rahatA hai / tatpazcAt bhAjya bhAjaka cAra se aparivatita kare to bhAjya sthAna meM cAraso bayAlIsa tathA harasthAna meM ikatIsa hote haiN| usakA bhAga karane se codaha maMDala labdha hote haiM tathA ikatIsiyA ATha zeSa rahatA hai| ina maMDalasamUha meM se nAkSatra ardhamAsa gamya kSetra teraha maMDala tathA eka maMDala kA saDaThiyA teraha bhAga 13+itane pramANa ko zodhita kare to (14 +)-(13+8)=(1+4-8) hAM para yateraha maMDala zuddha hote haiN| eka zeSa rahatA hai| aba ikatIsiyA AThabhAgoM meM se saDasaThiyA teraha bhAga ko zodhita kare usameM (anyonyahArAbhihatau harAMzI rAzyoH samaM cchedavidhAna A pramANe thAya che. je ekaso vIsa parvathI caMdranA sattara aDasaTha maMDaLa labhya thAya te eka parvathI keTalA parvalabhya thaI zake che? te jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA A pramANe 12vI na . 1536+1356112=14+I bhI matibharAzi methI madhyanIzI sattarase aDasaThane guNAkAra kara guNAkAra karavAthI paNa eja pramANe rahe che. te pachI bhAjya bhAjakane cArathI apavatita karavA to bhAjya sthAnamAM cArase beMtAlIsa tathA bhAjaka sthAnamAM ekatrIsa thAya che. Ane bhAga karavAthI cauda maMDaLa labhya thAya che. ane ekatrIsa ATha zeSa vadhe che. A maMDaLa samUhamAMthI nAkSatra ardhamAsa gamyakSetra teramaMDaLa. tathA eka ma DaLanA saDasaThiyA terabhAga 133 ATalA pramANanuM zedhana kare te 14+ 1)-13+1)=1+1-3) mI tara zuddha thAya che. ane se zeSa 27 cha, ve bhIsA mA lAmAmAthI sasaDiyA terabhAgane zApita 421 tamai (anyonyahArAbhihatau zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodaza prAbhRtam 699 13 534-403 933 2077 = 933X60 103 13 536-403 133 vidhAnameva) mityAdi rItyA samacchedI kriyate = 2007 / atra saptaSaSTiraSTabhirguNitA jAtAni SaT triMzadadhikAni paJcazatAni 536 ekatriMzatA ca trayodazaguNitA trANi catvArizatAni 403 etAni ca SaT triMzadadhikebhyaH paJcazatebhyaH parizodhitAstadA pariziSTaM sthitaMtrayastriMzadadhikaM zataM - 536 -403 = 133 / tata etata saptaSaSTibhAga - nayanArtha saptaSaSTyA guNyate 133 x 67=8911 jAtAnyekAdazAdhikAni navAzIti zatAni / pUrvokta harayo (31 / 67) retayorguNanena 67 x 31 = 2077 jAte saptasaptatyadhike dvesahastre / arthAt pUrvoditaH zeSaH saptaSaH saptaSaSTibhAgakaraNArthaM saptaSaSTayA guNitaH sannaitAharAMzI rUpo bhavati yathA - =63 =4 + =4 atra chedya chedakayormiMtho bhajanena labdhA catvAraH saptaSaSTibhAgAH, zepANi ca tiSThanti tryuttarANi SaT zatAni saptaSaSTyadhika sahastradvaya bhAgAni atra chedyachedakarAzyoH saptaSaSTyA apavarttane kRte jAtAH bhAjyasthAne nava, harasthAne meva) ityAdi prakAra se samaccheda kare = 2007 = | yahAM para saDasaTha ko ATha se guNita karane se pAMcaso chattIsa hote haiM 536 / ikatIsa se guNA karane se cAraso tIna huve 403 / ina ko pAMcaso chattIsameM se zodhita kare to ekaso tetIsa zeSa rahatA hai - 536 -403 = 133 / isako saDasaThiyA bhAga karane ke liye saDasaTha se guNita kare 133 + 67 =8911 to ATha hajAra navaso gyAraha hote haiM / pUrvokta hararAzi (31 / 67) isaprakAra hai isakA guNA karane se 67+31=2077 do hajAra sitotera hote haiM, arthAt pUrvakathita zeSa saDasaThiyA sAta bhAga karane ke liye saDasaTha se guNita karane se isa - prakAra ke aMza hote haiM jaise ki 31887=27=4 + 2=4 yahAM para chedya chedaka saMkhyA kA paraspara bhAga karane se saDasaThiyA cAra bhAga labdha hotA hai / tathA chahaso tIna tathA do hajAra sitotera bhAga adhika hote haiM / / yahAM para chedya chedaka rAzi kA sar3asaTha se apavartanA karane se bhAjya sthAna meM nava tathA 933+0 2099 b9d 602 harAMzau rAzyo: samacchedavidhAnameva ) chatyAhi prArathI samacheha karavA AUM| OM= =403=re jhar3I saDasahane mAuthI gujuvAthI pAMyasochatrIsa thAya che. pahA zrIsanA terathI guNAkAra karavAthI cArasotraNa 403 thAya che. Ane pAMcase chatrIsathI zASita kare te ekase tetrIsa zeSa vadhe che. 536-403=133 AnA saDasiyA bhAga karavA mATe saDasaThathI guNAkAra karavA 133+67=8911 te AThahajAranavase agyAra thAya che. pUrvokta hararAzi (3167) mA prabhAnI che, mAno guthAra 42vAthI 17+31=2077 meDalara satyetara thAya che. arthAt pahelAM kahela zeSanA sAsaThiyA sAtabhAga karavA mATe saDasaThathI guguvAthI bhI pramANe aMzo thAya che. nemaDe '3+7=2077 =4+30=4 ahIM chedya chedaka sakhyAnA paraspara bhAga karavAthI saDasaThayA cArabhAga labdha thAya che. tathA se traNa tathA behajAra satyeAtera bhAga vadhAre thAya che. pho ahI chedya chedaka rAzinu pa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 caikatriMzat sUryaprajJaptisUtra labdhA ekasya ca saptapaSTibhAgasya nava ekatriMzat chedakRtAH bhAgA iti / ata evopapadyate yat ekamarddhamaNDalaM catuzca saptapaSTibhAgAn dvitIyasya arddhamaNDalasya, tathA caikasya saptaSaSTibhAgasya nava ekatriMzadbhAgAH (1 ) etat tulyamantaraM patatyekasmin cAndramAse nAkSatreNArddhamAseneti / uktaM cAnyatrApi yathA 'egaM ca maMDalaM maMDalassa sattadvibhAga cattAri / Navaceva cuNiyAto igatIsakaraNa cheeNa' chAyA-ekaM ca maNDalaM maNDalasya saptapaSTi bhAgAzcatvAraH / nava caiva cUrNikAtaH ekatriMzatkRtena chedena // 2 // malokta pratipAditasamamevAntaramanApIti, adhikayA vyAkhyayAlam // iha bhAvanAM kurvatA AcAryeNa maNDalaM maNDalamiti punaruktaM yad dRzyate tat sAmAnyato granthAntare prasiddhA yA harasthAna meM ikatIsa AtA hai| eka saDasaThiyA bhAga kA nava tathA ikatIsa cheda kRta bhAga labdha hotA hai / ata eva kahA jAtA hai ki eka ardha maMDala cAra saDasaThiyA bhAga dUsare ardhamaMDala kA tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikatIsiyA nava bhAga (1 / / ) itanA pramANa aMtara eka cAMdramAsa meM nAkSatra adhemAsa kA hotA hai / anyatra kahA bhI hai 'egaM ca maMDalaM maMDalassa sattahibhAga cattAri Nava ceva cuNiyAto ikatIsa karaNa cheeNa // 1 // mUla meM kahe anusAra hI yahAM para bhI aMtara kahA hai ataH donoM kA kathana samAna rUpa hone se adhika vyAkhyA nahIM krte| yahAM para bhAvanA karate huve AcArya ne maMDalaM maMDalaM isa prakAra punarukta kiyA ho aisA dikhatA hai, so sAmAnya se anya grantha meM prasiddha jo bhAvanA saDasaDathI apavartana karavAthI bhAjya sthAnamAM nava tathA harasthAnamAM ekatrIsa Ave che. = eka saDasaThiyA bhAganA nava ekatrIsa cheda kRtabhAga labdha thAya che. aeva kahevAmAM Ave cheke-eka adhamaMDaLanA cAra saDasaThiyAbhAga bIjA ardhamaMDaLanA tathA saDasaThiyA eka bhAganA ekatrIsiyA navabhAga (1ADaeN 1) ATalA pramANanuM aMtara sa yAMdramAsamA nakSatra ma bhAsanu thAya che. anyatra 4hyu cha.-(ega ca maDala maDalassa sattadvibhAga cattAri, Navaceva cuNNiyAto ikatIsakaraNa cheeNa // 11 // bhUkhamA hA pramANe04 mahI yAM paNa aMtara kahyuM che. tethI bannenuM kathana sarakhI rIte levAthI vizeSa vyAkhyA kahela nathI. ahIMyAM bhAvanA karatAM AcArya maMDalaM maMDalaM A pramANe punarukti karela che tema jaNAya che. te sAmAnya rIte anya granthamAM prasiddha je bhAvanA che, tenA uparodhathIja zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 701 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodazaprAbhRtam bhAvanA taduparodhAdevAcAryeNApyuktaM bhavedityavaseyamatra / paramArthatastu sarvatra arddhamaNDalamevajJAtavyaM, etenApi sUtrabhAvanayona kazcita virodho bhavet / etena khalu ekacAndrAyaNavaktavyatA paripUrNA bhavati / samprati dvitIyacAndrAyaNamabhidhIyate tatrAyaM vizeSo'vadheya:prathame cAndrAyaNe yo dakSiNasmAd bhAgAt abhyantarAbhimukhaM pravizan saplArddhamaNDalAni uttarasmAd bhAgAcAbhyantarAbhimukhaM pravizan candraH SaT arddhamaNDalAni paripUrNAni saptamasya cArddhamaNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAn caritavAn tamadhikRtya dvitIyAyanabhAvanApi kartavyA, yathAtra bhAvanA kriyate-tatrAyanasya maNDalakSetraparimANaM trayodaza arddhamaNDalAni paripUrNAni catuddezasya cArddhamaNDalasya trayodaza saptapaSTibhAgAH santItyavadhArya bhAvanA karttavyA, yathA prAktanamayanaM uttarasyAM dizi sarvAbhyantare paJcadaze maNDale trayodaza saptapaSTibhAgaparyante pradeze parisamAptaM bhavati, tadanantaraM dvitIyAyanapraveze catuH paJcAzatA saptapaSTibhAgaiH sarvAbhyantaraM maNDalaM isakA uparodha se hI AcArya ne bhI kahA hai, isa prakAra samajha leveM / vAstavikatA se to ardhamaMDala ho jAnanA cAhiye, isa se sUtra bhAvanA meM kucha birodha nahIM AtA hai / isa kathana se eka cAMdrAyaNa vaktavyatA pUrNa hotI hai| aba dUsarA cAMdrAyaNa ke viSaya meM kathana karate haiM-usameM isa prakAra vizeSatA rahatI hai-prathama cAMdrAyaNa meM jo dakSiNabhAga se abhyantarAbhimukha praviSTa hotA huvA sAta arddha maMDaloM ko tathA uttarabhAga se abhyantarAbhimukha praveza karatA caMdra cha arddha maMDala paripUrNa tathA sAtaveM ardhamaMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga meM saMcaraNa karatA hai, usako adhikRta karake dUsare ayana kI bhAvanA bhI kara leveM / jo yahAM para kI jAtI hai-yahAM ayana kA maMDalakSetra parimANa teraha ardha maMDala pUrA evaM caudahaveM ardhamaMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga hote haiM isa prakAra avadhAraNa karake bhAvanA kreN| jaise kI-pUrva kathita ayana uttaradizA meM paMdrahaveM sarvAbhyantara maMDala meM saDasaThiyA teraha bhAga paryanta pradeza meM samApta AcAryuM paNa kahela che. te pramANe samajI levuM. vAratavika rIte te ardhamaMDaLaja samajavuM tethI sUtranI bhAvanAmAM kaMIpaNa virodha Avato nathI. A kathanathI eka cAMdrAyaNa vaktavyatA pUrNa thAya che. have bIjA cAMdrAyaNanA saMbaMdhamAM kathana kare che. temAM vizeSatA rahe che. pahelA cAMdrAyaNamAM je dakSiNabhAgathI atyaMtarAbhimukha praveza karIne sAta ardhamaMDaLe tathA uttarabhAgathI abhyantarAbhimukha praveza karate caMdra cha ardhamaMDaLa purA tathA sAtamA ardhamaMDaLanA saDasaThiyA terabhAgamAM saMcaraNa kare che, tene adhikRta karIne bIjA ayananI bhAvanA paNa karI levI. je ahIM karavAmAM Ave che. ahIM ayananuM maMDaLakSetra parimANu tera amaMDaLa purA ane caudamA ardhamaMDaLanA saDasaThiyA terabhAga thAya che. A pramANe avadhAraNa karIne bhAvanA karavI. jemake-pahelAM kahela ayana uttaradizAmAM paMdaramA satyaMtara maMDaLamAM saDasaThiyA terabhAga paryantanA pradezamAM samApta thAya che te pachI bIjA ayanamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 sUryaprazasisUtre parisamApya tato dvitIye arddhamaNDale cAraM carati, tatra trayodazabhAgaparyante ekamarddhamaNDalaM dvitIyasyAyanasya parisamAptaM bhavati, dvitIyamarddhamaNDalaM uttarasyAM dizi sarvAbhyantarAnmaNDalAt tRtIye arddhamaNDale trayodazabhAgaparyante tRtIyamarddhamaNDalaM dakSiNasyAM dizi spRzet caturthe arddhamaNDale caturthamaNDalaM cottarasyAM dizi paJcame arddhamaNDale paJcamaM cArddhamaNDalaM dakSiNasyAM dizi SaSTecArddhamaNDale, SaSThaMcArddhamaNDalamuttarasyAM dizi saptame arddhamaDale saptamamarddhamaNDalaM dakSiNasyAM dizi aSTame'rddhamaNDale, aSTamamarddhamaNDalaM uttarasyAM dizi navame arddhamaNDale, navamamarddhamaNDalaM dakSiNasyAM dizi dazame'rddhamaNDale, dazamamarddhamaNDalaM uttarasyAM dizi ekAdaze arddhamaNDale, ekAdazamarddhamaNDalaM dakSiNasyAM dizi dvAdaze'rddhamaNDale, dvAdazamarddhamaNDalaM uttarasyAM dizi trayodaze'rddhamaNDale, trayodazamarddhamaNDalaM dakSiNasyAM dizi caturdaze'rddhamaNDale caturdazamarddhamaNDalaM taJca trayodazabhAgaparyante pradeze parisamAptaM bhavati, tadanantaraM trayodaza saptapaSTibhAgAn hotA hai / tatpazcAt dUsare ayana meM praveza karatA huvA saDasaThiyA copana bhAgoM se sarvAbhyantara maMDala ko samApta karake tatpazcAt dUsare ardhamaMDala meM saMcaraNa karatA hai| usameM teraha bhAga paryanta meM dUsarA ayana kA eka ardhamaMDala samApta hotA hai| dUsarA ardhamaMDala uttaradizA meM sarvAbhyantara maMDala se tIsare ardhamaMDala meM teraha bhAga paryanta meM tIsarA ardhamaMDala dakSiNadizA meM spRSTa hotA hai| cauthA ardhamaMDala meM, cauthA ardhamaMDala uttaradizA meM pAMcaveM ardhamaMDala meM, pAMcavAM ardhamaMDala dakSiNa dizA meM chaThe ardhamaMDala meM, chaThA ardhamaMDala uttaradizA meM sAtaveM ardhamaMDala meM / sAtavAM adhamaMDala dakSiNadizA meM AThaveM ardhamaMDala meM, AThavAM ardhamaMDala uttaradizA meM navaveM adhamaMDala meM, navavAM ardhamaMDala dakSiNadizA meM dasaveM ardhamaMDala meM, dasavAM ardhamaMDala uttaradizA meM gyArahaveM ardhamaMDala meM, gyArahavAM ardhamaMDala dakSiNadizA meM bArahaveM ardhamaMDala meM, bArahavAM ardhamaMDala uttaradizA meM terahaveM ardhamaMDala meM, terahavAM arghamaMDala dakSiNadizA praveza karate saDasaThiyA cepana bhAgamAMthI sarvAtyaMtara maMDaLane samApta karIne te pachI bIjA ardhamaMDaLamAM sAMcaraNa kare che. temAM terabhAga paryaratamAM bIjA ayananuM eka ardha maMDaLa samApta thAya che. bIjuM ardhamaMDaLa uttaradizAmAM sarvatyaMtara maMDaLathI trIjA ardhamaMDaLamAM terabhAga parya-tamAM trIjuM ardhamaMDaLa dakSiNadizAmAM spaSTa thAya che. cothA ardhamaMDaLamAM cethuM ardhamaMDaLa uttaradizAmAM pAMcamAM ardhamaMDaLamAM pAMcamuM ardhamaMDaLa dakSiNadizAmAM chaThThA ardhamaMDaLamAM, chaThuM ardhamaMDaLa uttaradizAmAM sAtamAM ardhamaMDaLamAM sAtamuM ardhamaMDaLa dakSiNadizAmAM AThamA ardhamaMDaLamAM, AThamuM adhamaMDaLa uttaradizAmAM navamA ardhamaMDaLamAM, navamuM ardha maMDaLa dakSiNadizAmAM dasamA ardhamaMDaLamAM, dasamuM adhamaMDaLa uttaradizAmAM agyAramAM ardhamaMDaLamAM, agIyAramuM ardhamaMDaLa dakSiNadizAmAM bAramA ardhamaMDaLamAM, bAramuM ardhamaMDaLa uttaradizAmAM teramA ardhamaMDaLamAM teramuM ardhamaMDaLa dakSiNadizAmAM caudamA ardhamaMDaLamAM caudamuM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 datrayoza prAbhRtam 703 anyAn cArAn carati etAvatA kAlena dvitIyamayanaM parisamAptaM bhavati, caturdaze ca maNDale saMkrAntaH san candraH prathamakSaNAdUrdhvaM sarva bAhyamaNDalAbhimukhaM gacchan cAraM carati, tena paramArthataH katipaya bhAgAtikrame paJcadaza eva sarvabAhyamaNDale veditavyaH tadevamasminnayane pUrvabhAge - nArddha dvitIyAdini - ekAntaritAni caturddaza paryantAni yugmAni saptArddhamaNDalAni candramasA - cIrNAni bhavanti pUrvasmAd bhAgAditi veditavyAni tataH pazcimabhAge ca tRtIyAdInyekAntaritAni trayodaza paryantAni ayugmAni paDarddhamaNDalAni candramasA cIrNAni bhavanti / tatra pUrvabhAge pazcimabhAge vA yat pratimaNDalaM svayaMcIrNamanyacIrNe vA carI candrastanni rUpayati, 'tA doccAyaNagae' ityAdinA - 'tA doccAyaNagae caMde puracchimAra bhAgAe NikkhamamANe sa ca uppaNNAI jAI caMde parassa ciNNaM paDicarai sattaterasagAI caMde appaNA meM caudahaveM ardhamaMDala meM, caudahavAM ardhamaMDala terahavAM bhAga paryanta ke pradeza meM samApta hotA hai / tatpazcAt anya saDasaThiyA teraha bhAgoM meM gamana karatA hai / itane kAla meM dUsarA ayana samApta hotA hai / caudahaveM maMDala meM saMkramaNa karatA huvA caMdra prathama kSaNa ke bAda sarvabAhyamaMDalAbhimukha gamana karatA karatA saMyaraNa karatA hai / ataH vAstavikatA se kitaneka bhAgoM kA atikramaNa karake paMdrahaveM sarvabAhya maMDala meM hI jAtA hai / isa prakAra isa ayana meM pUrva bhAga se dvitIyAdi ekAntarita caudaha paryanta ke yugabhAvi sAta ardhamaMDala caMdramA se gamana kiyA hotA hai pUrvabhAga se aisA samajhanA cAhiye / tadanantara pazcima bhAga meM bhI tIsare Adi ekAntarita teraha paryanta ke ayugma cha ardhamaMDala caMdra ne vyApta kiyA hotA hai / usameM pUrvabhAga meM yA pazcima bhAga meM jo pratimaMDala svayaM saMcarita yA anya saMcarita meM caMdra gamana karatA hai usako kahate haiM - ( tA doccAyaNagae caMde puracchimAra bhAgAe NikkhamamANe sacauppaNNAI jAI caMde parassa ciNaM ama`DaLa teramAbhAga pantanA pradezamA samApta thAya che. te pachI bIjA saDasaThayA tebhAgeAmAM gamana kare che. ATalA kALamAM bIjuM ayana samApta thAya che. caudamAmaMDaLamAM saMkramaNa karatA caMdra pahelIkSaNunI pachI sabAhya maMDaLAbhimukha gamana karatA karatA saMcaraNa kare che. tethI vAstavika paNAthI keTalAka bhAgAnu atikramaNu karIne paMdaramA sakhAhya maMDaLamAMja jAya che. A rIte A ayanamAM pahelAbhAgathI khIjA vigere ekAntarita cauda sudhInA yugabhAvI sAta a maMDaLa caMdramAthI gamana karela hAya che. pUrva bhAgathI ema samajavuM. te pachI pazcimabhAgamAM paNa trIjA vigere ekAntarita tera pantanA ayugma chaa maDaLa, caMdrathI vyApta thayela heAya che. temAM pUrvabhAgamAM agara pazcimabhAgamAM je pratimaMDaLa svayaMsaMcarita athavA anya dvArA sacaritamAM caMdragamana kare che. te he che.- ( tA doccAyaNagae cade puracchimAra bhAgAe NikkhamamANe savauppaNNAI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 sUryaprajJaptisUtre ciNaM carai' tAvat dvitIyAyanagate candre paurastyAd bhAgAt niSkrAmati sa catuH paJcazatAni yAni candraH parasya cIrNAni paricarati saptatrayodazakAni yAni candraH AtmanA cIrNAni carati tAvaditi pUrvavat dvitIyayanagate - dvitIyacAraM prApte - pakSayoH sandhau sthite candre paurastyAd bhAgAt sarvAbhyantaramaNDalasya pUrvabhAgAt niSkrAmati-bahirgantuM pravRtto bhavati, arthAt sarvAbhyantaramaNDalasya paurastye bhAge cAraM caratItyarthaH tatra saptacatuHpaJcAzatkAni maNDalasya bhavanti yAni candraH pareNa sUryAdigraheNa cIrNAni praticarati, parasyeti tRtIyArthe SaSThIvarttate, ataH pareNa cIrNAnItyavadheyam / taca saptatrayodazakAni tAdRzAni bhavanti yAni candra Atmanaiva-svakIyenaiva cIrNAni praticarati / atra bhAvanA procyate - meroH pUrvasyAM dizi yo bhAgaH sa paurastyaH pUrvabhAgo vA kathyate yazcAparasyAM dizi gato bhAgaH sa pAzcAtyaH pazcimabhAgo vA parigIyate, tatra pUrvabhAge saptasvapi dvitIyAdiSu ekAntariteSu maNDaleSu caturddaza paryanteSu saptaSaSTibhAgapravibhakteSu pratyekaM catuHpaJcAzataM saptaSaSTibhAgAn candraH paDicarai satta terasa gAI caMde appaNo ciNNaM carai) dUsare ayana ko prApta arthAt dUsarA cAra ko prApta karatA huvA mAne pakSa kI sandhi meM rahA huvA caMdra sarvAbhyantaramaMDala ke pUrva bhAga se bAhara jAne ke liye pravRtta hotA hai / arthAt sarvAbhyantaramaMDala ke pUrva bhAga meM gamana karatA hai / vahAM para maMDala kA saDasaThiyA copana bhAga maMDala kA hotA hai / jinako caMdra sUryAdi graha se bhukta ko bhogate haiM / parasya yahAM tRtIyA ke artha meM SaSThI kahI hai| ataH dUsaroM se upabhukta aisA samajheM / tathA sAta teraha bhAga aise hote haiM jisako caMdra svayaM hI cIrNa karate haiM / 1 aba isakI bhAvanA dikhalAI jAtI hai - merU kI pUrva dizA meM jo bhAga hai, vaha pUrva bhAga kahA jAtA hai, jo bhAga pazcimadizA meM rahA huvA hai, vaha pazcima bhAga kahA jAtA hai / usameM pUrva bhAga meM dvitIyAdi sAtoM ekAntarita jAI cade parassa ciSNa paDicarai sattaterasagAI' ca de apmaNo ciNgaM paDicarai) zrIla ayanane prApta thayela eTaleke bIjA cArane prApta karatA eTaleke pakSanI sa`dhImAM rahela caMdra sarvAbhyaMtara ma'DaLanA pUrva bhAgathI bahAra javA mATe pravRtta thAya che. arthAt sanyatara maDaLanA pUrva bhAgamAM gamana kare che. tyAM maDaLanA saDasaDayA cApanabhAga maMDaLanA thAya che. jene caMdra sUryAgrihAe bhAgavelane pharI bhagave che. paca ahIM tRtIyAnA artha"mAM chaThThIvibhakti kahela che. tethI khIjAe upabhukta bhAgavela ema samajavuM tathA sAta terabhAga e rIte thAya che. jene caMdra svayaM cINu` kare che. have AnI bhAvanA atAvavAmAM Ave che. merUnI pUrva dizAmAM je bhAga che te pUrvabhAga kahevAya che. je bhAga pazcima dizAmAM rahela che. te pazcimabhAga kahevAya che. temAM pUrvabhAgamAM dvitIyAdi sAte ekAntarita cauda paryantanA maMDaLamAM bayiA bhAgathI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 dvAdazaprAbhRtam 705 pareNa sUryAdinA graheNa cIrNAn maNDalabhAgAn praticarati, trayodaza trayodaza saptapaSTibhAgAn svakIyenaivAtmanA cIrNAna praticarati |-etdev punaH svaSTayati-tA doccAyaNagae caMde pacatthimAe bhAgAe NikkhamamANe cauppaNNAiM jAiM caMde parassa ciNNaM paricarai, chaterasa gAI caMde appaNo ciNNaM paDicarai, avaragAiM khalu duve terasagAI caMde keNai asAmaNNagAiM sayameva paviTTittA pavihitA cAraM carai' tAvat dvitIyAyanagate candre pAzcAtyAd bhAgAta niSkrAman catuH paJcAzatAni yAni candraH parasya cIrNAni praticarati, SaT trayodazakAni candraH AtmanazcIrNAni praticarati, aparau khalu dvau trayodazako yo candraH kenApi asAmAnyako svayameva pravizya pravizya cAraM carati, // tAvaditi pUrvavat tasminneva candramasi dvitIyAyanagate sati pAzcAtyAd bhAgAnniSkrAmati sati pazcimabhAge cAraM carati SaT catupaJcAzatkAni bhavanti yAni candraH parasyeti-pareNa sUryAdinA graheNa cIrNAni-muktAni maNDalAni praticAraM carati candraH // SaT trayodazakAni yAni candraH Atmanaiva cIrNAni praticaudaha paryanta ke maMDala meM saDasaThiyA bhAga se vibhakta pratyeka meM saDasaThiyA copana bhAgoM meM caMdra sUryAdi grahoM ne upabhukta kiye huve maMDalabhAgoM ko praticarita karate haiN| tathA teraha teraha saDasaThiyA bhAgoM ko apane dvArA vyAsa kiye ko punaH praticarita karatA hai / isako hI punaH vizeSa spaSTa karate haiM(tA doccAyaNagae caMde paJcatthimAe bhAgAe NikkhamamANe cauppaNNAI jAI caMde parassa ciNNaM paricarai cha terasagAI caMde appaNo ciNNaM paDicarai, avaragAiM khalu duve terasagAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva pavihitA paviTTittA cAraM carai) vahI caMdra dUsare ayana meM gamana kare taba pAzcAtya bhAga se nikala kara pazcima bhAga meM saMcAra karatA hai| jo para se arthAt sUryAdi graha se cIrNa bhAga hotA hai, vaha copana bhAga kA chaha bhAga hotA hai| arthAta sUryAdi se upabhukta maMDala ko caMdra punaH mukta karate haiN| tathA chaha teraha bhAga jo caMdra svayameva upamukta kiye huve ko punaH mukta karate haiN| vibhakta darekamAM saDasadhyiA cepana bhAgomAM caMdra sUryAdi grahoe upamukta karela maMDaLa bhAgene praticarita kare che. tathA tera tera saDasaThiyA bhAgone pitAnAthI vyApta karela ne zazathI pratiyarita che. 2mA thanana / vizeSa 258 42 .-(tA doccAyaNagae caMde paccatthimAe bhAgAe NikkhamamANe cauppaNNAI jAI caMde parassa ciNaM paricarai cha terasagAI caMde appaNo ciNNaM paDicarai, abaragAI khalu duve terasagAI caMde veNai asAmaNNagAI sayameva pavidvittA cAra carai) me yaMdra malon mayanamA gamana re tyAre pAzcAtya sAthI nIkaLIne pazcima bhAgamAM saMcAra kare che. je para thI eTaleke sUryAdigrahathI cIrNa bhAga thAya che. te cepana bhAganA chabhAga thAya che. arthAt sUryAdithI upalukta maMDaLane caMdra pharIthI bhegave che. tathA cha tera bhAgane caMdra svayameva bhegavela ne pharIthI bhegave che. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 sUryaprajJaptisUtre crtiH| atrApIya bhAvanA bhAvanIyA yathA-meroH pazcime digavibhAge SaT svapi tRtIyAdiSu viSameSu ekAntariteSu maNDaleSu trayodaza paryanteSu arddhamaNDaleSu saptaSaSTibhAgapravibhakteSu pratyeka catuH paJcAzataM catuH pazcAzataM saptapaSTimAgAn pareNa cIna praticarati trayodaza paSTibhAgAMzca svakIyenaiva cIrNAn praticarati / aparau ca khalu dvau trayodazakau-trayodaza saptaSaSTibhAgarUpau tasminneva dvitIyAyanesto yau khalu candraH kenApyasAmAnyau-kenApyanAcINau~anAcIrNapUrvo tau kila svayameva tatra pravizya pravizya-paunaH paunyena tatra gatvA cAraM carati / athAnayoH trayodazakayoH pradezaparijJAnArtha gautamaH pRcchati-'kayarAI khalu tAI duve terasagAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva pavidvittA pavittiA cAraM carai' katarau khalu tau dvau trayodazakau yo candraH kenApi asAmAnyako svayameva pravizya pravizya cAraM carati ||ktroN-kutrtyau tau khalu dvau trayodazakau-trayodaza saptaSaSTibhAgAtmakau yau kila kenApya sAmAnyako kenApi sUryAdinA graheNa anAcINau~ tatra tatra svayameva candraH pravizya pravizya___ yahAM para bhI isa prakAra bhAvanA karanA cAhiye-jaise ki merU kI pazcima dizA meM tRtIyAdi viSama ekAntarita teraha paryanta ke chaho ardhamaMDaloM meM saDsaThiyA bhAga se vibhakta maMDala meM pratyeka meM copana copana saDasaThiyA bhAga anya dvArA cIrNa kiye ko punaH praticarita karate haiM, tathA terahavAM cha bhAga apane svayaM upabhukta kiye ko punaH praticarita karatA hai / tathA dUsarA saDasaThiyA teraha bhAga rUpa do bhAga usa dUsare ayana meM rahatA hai / jisako caMdra kisI ne bhI upamukta na kiyA ho usako svayaM vahAM praviSTha hokara arthAt vAraMvAra vahAM jAkara saMcaraNa karatA hai| aba ina teraha kA pradeza kA jJAna ke nimitta zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(kayarAiM khalu tAI duve terasagAI jAI caMde keNai asAmaNNagayAI sayameva paviTTittA pavihittA cAraM carai) ye vakSyamANa svarUpa vAle saDasaThiyA teraha bhAga rUpa hote haiM evaM jo koI sUryAdi graha dvArA AcIrNa na kiyA ho ahIM paNa A rIte bhAvanA karavI joIe-jemake merUnI pazcimadizAmAM tRtIyAdi viSama ekAMtarita tera paryantanA chae ardhamaMDaLamAM saDasaThiyA bhAgathI vaheMcAyela maMDaLomAM darekamAM cepanacopana saDasaDiyA bhAga bIjAoe bhegavelane pharIthI praticarita kare che. tathA terame chabhAga poteja bhagavelane pharIthI praticarita kare che. tathA bIjA saDasaThiyA terabhAga rUpa be bhAga e bIjA ayanamAM rahe che. jene caMdra keIe bhegavela na hoya tevA te bhAgane svayaM tyAM praveza karIne bhogave che, arthAt vAraMvAra tyAM jaIne saMcaraNa kare che. ve teranA pradeza jJAnane nibhitte zrIgautabhasvAmI prazna pUche che.-(kayarAI khalu tAI duve terasagAI jAI caMde keNai asAmaNNagayAI sayameva pavidvittA cAraM carai) mA1kSyamA varUpanA saDasakyiA terabhAga rUpa hoya che. ane je kaI sUryadigraha dvArA AzIrNa karela zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Cou sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodazaprAbhRtam paunaH paunyena tatra gatvA cAraM caratIti kathaya bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha'imAI khalu tAI duve terasagAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva pavidvittA paviTTittA cAraM carai' imau khalu tau dvau trayodazakau yau candraH kenApi asAmAnyako svayameva pravizya pravizya cAraM carati ||-imau-vkssymaannsvruupau kila dvau trayodazakau-trayodaza saptaSaSTibhAgarUpau staH yau kila kenApi sUryAdinA graheNa asAmAnyako-anAcIau~ candraH svayameva tatra tatra pravizya cAraM carati // tau ca kAviti darzayati-'savvabhaMtare ceva maMDale savvabAhire ceva maMDale' sarvAbhyantare ca maNDale sarvabAhye caiva maNDale // nirvacanavAkyametat, etazca prAyo nigamasiddhaM nAdhikaM kimapi, eko ya strayodazakaH sa sarvAbhyantare maNDale bhavati, yohi tat pAzcAtyAyanagatatrayodazakA dUrdhva veditavyaH, tatraiva sambhavAspadatvAt / uttarAbhimukhagamane praviSTazcandro yadA prathamaparvAnte-pravartamAnayugasyAmAnte sarvAbhyantaramaNDale prathamAyAH gateH rUddhatve'nya gatau pravRttAyAM satyA prathama trayodazakaH samutpadyate ityarthaH // dvitIyazca trayodazakaH sarvavAdye maNDale dvitIyAyane dakSiNAyanagatisamAptau sandhile yugasya dvitIyaparvasamAptauM paurNAnte tacca paryantavartI pratipanno jJAtavya iti // atha vAkyamupasahannAha, 'eyANi usako caMdra svayaM hI vahAM praviSTa hokara gamana karatA hai / ve do kauna se haiM so kahate haiM-(savvanbhatare ceva maMDale savvabAhire ceva maMDale) yaha nirvacana vAkya hai / yaha prAyaH nigama siddha hai, adhika kucha nahIM kahA hai / eka jo terahavAM bhAga hai, vaha sarvAbhyaMtara maMDala meM hotA hai / jo usake pIche rahA havA teraha se pazcAt jAna leM / vahAM hI saMbhavAspada hotA hai| uttarAbhimukha gamana meM praviSTa caMdra jaba prathama pravartamAna yuga ke aMta meM sarvAbhyaMtara maMDala meM prathama gati ke ruddha hone se anya gati pravartita hone para prathama teraha bhAma hotA hai| dUsarA teraha bhAga sarvabAhya maMDala meM dUsare ayana ke dakSiNAyana gati samApta hone ke sandhiyuga ke dUsarA parva samApti kAla meM pUrNimA ke anta meM vaha paryantavatti hotA huvA jAna leveM / aba isakA upasaMhAra karate have kahate na hoya tene caMdra pote ja tyAM praveza karIne gamana kare che. e be kayA kayA che? te kahe cha. (sabvabhaMtare ceva maMDale savvabAhire ceva maMDale) . nivayana vAdhya cha, 2mA prAyaH nigama siddha che. vizeSa kaMIpaNa kahela nathI, eka je terame bhAga che te sarvAtyaMtara maMDaLamAM thAya che. je tenI pAchaLa rahela terathI pachI samajavo. tyAMja saMbhAvanArUpa thAya che. uttarAbhimukha gamanamAM pravezela caMdra jyAre pahelAM pravartamAna yuganI aMtamAM savatyaMtara maMDaLamAM prathama gatinA rekAI javAthI anya gatithI pravartita thAya tyAre pahele terame bhAga thAya che. bIjo terame bhAga sarvabAhya maMDaLamAM bIjA ayananI dakSiNAyana gati samApta thavAnA saMdhI yuganA bIjA parvanA samAptikALamAM pUrNimAnA aMtamAM e paryantavAta thAya che. tama samaya. aan| upasa DA2 42di 4 cha.- eyANi khalu zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 sUryaprajJaptisUtre khalu tAni duve terasagAI jAI caMde keNai jAva cAraM carai' imau khalu tau dvau trayodazakau yau candraH kenApi yAvat cAraM carati / imau - pUrvoktau sarvAbhyantara- sarvabAhyamaNDalagatau pakSAntasamudbhava tAveva dvau trayodazakau - trayodaza saptaSaSTibhAgau yau khalu candraH kenApi sUryAdinA jAva - yAvada praviSTau - anAcINau svayameva tatra pravizya cAraM carati / vAkyametanigama sUtrAtmakaM tenedamupasaMhArAtmakamavadheyamiti tadevamekaM candramasamadhikRtya dvitIyAyanava kavyatA proktA etadanusAreNaiva dvitIyamapi candramasamadhikRtya dvitIyAyanavaktavyatA bhAvanIyA, evaM tasya meroH pazvime digvibhAge saptacatuH paJcAsatkAni paracIrNAcaraNIyAni sapta ca trayodazakAni svayaM cIrNAcaraNIyAni vaktavyatAni meroH pUrvedigvibhAge ca SaT catuH pazcAsatkAfna paracIrNAcaraNIyAni SaT trayodazakAni svayaM cIrNapraticaraNIyAni vaktavyAnIti bhAvanIyAnIti // athopasaMhAraH - 'eyAvayA docce caMdAyaNe samatte bhavai' etAvatA dvitIyaM cAndrAyaNaM samAptaM bhavati // etAvatA - etattulyena pUrvoditapramANena samayena dvitIyaM- dakSi haiM (eyANi khalu tAni duve terasagAI jAI caMde keNai jAva cAraM carai) ye pUrvokta sarvAbhyaMtara evaM sarvabAhya maMDalagata pakSa ke aMta meM utpanna ve saDasaThiyA terahavAM do bhAga jisako caMdra sUryAdi kisI graha se anupabhukta meM svayaM hI vahAM praviSTa hokara gamana karatA hai / yaha vAkya nigamasUtrAtmaka hai / ataH isako upasaMhArAtmaka samajhanA cAhiye / isa prakAra eka caMdramA ko adhikRta karake dUsarA athana kI vaktavyatA kahI hai / isa kathana ke anusAra hI dUsarA caMdra ko adhikRta karake dUsare ayana kI vaktavyatA ko bhAvita kareM / isa prakAra usa meru ke pUrva digvibhAga meM cha copana saMbaMdhI anya ke dvArA upabhukta cha teraha maMDala ko svayaM cIrNa evaM praticIrNa kahe gaye haiM aisI bhAvanA kara leveM / aba upasaMhAra karate huve kahate haiM - (eyAvayA docce caMdAyaNe samatte bhavai) isake samAna pUrva kathita pramANa vAle samaya se dUsarA dakSiNAbhimukha gamanatAni dube terasagAI jAI caMde keNai jAva cAraM cara) AyUrveta sarvAlyAMtara ne srvbAhya maMDaLagata pakSanA aMtamAM utpanna thayela te saDasaThayA tenA be bhAga jene caMdra cAMdi keIpaNu DhAe nahI bhAgavela hoya tevAne svayaM tyAM praveza karIne gamana kare che. A vAkaya nigama sUtra jevu che, tethI tene upasaMhArAtmaka samajavuM joI e A pramANe eka caMdramAne adhikRta karIne bIjA ayana saMbadhI vaktavyatA kahela che. A kathana anusArja bIjA caMdrane adhikRta karIne khIjA ayananI vaktavyatAne bhAvita karI levI. A rIte e merUnA pUrva dizAnA digvibhAgamAM cha ceApana sabaMdhI anya dvArA bhAgavela chatera maDhaLane peAteja cINu ane praticI` kahela che. tema bhAvanA karIne samajI levuM. ve upasaMhAra urato he che. (eyAvayA dokave caMdAyaNe samatte bhavai) AnI nema pUrva kathita pramANuvALA samayathI khIjA dakSiNAbhimukha :gamanarUpa sarvAbhya Mtara maMDaLathI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 dvAdazaprAbhRtam 709 NAbhimukhagamanasvarUpaM sarvAbhyantarAnmaNDalAda bahiniSkramaNarUpaM gamanaM cAndrAyaNaM candracAraM samAptaM bhavati ||-ath nAkSatraM praznAsUtramantara rUpaM pratipAdayati-'tA Nakkhatte mAse No caMde mAse, caMde mAse No Nakkhatte mAse' tAvat nAkSatro mAso na cAndro mAsaH, candro mAso na nakSatro mAsaH ||-taavditi pUrvavat yadyevaM dvitIyamapyayanaM etAvatpramANaM tarhi nAkSatro mAso na cAndro mAso bhavati, nApi ca cAndro mAso nAkSatro mAso bhavati, kintu cAndra mAsAnnAkSatro mAso'dhiko bhavati tarhi dvayoH kAlasAmyaM kathaM sambhavediti jijJAsAnivRtyartha praznasUtramAha-'tA NakkhattAe mAsAe caMdeNaM kimadhiyaM carai ?' tAvat nAkSatrAnmAsAt candreNa mAsena kimadhikaM carati ? ||-taavt tatra samayabhedasthale nAkSatrAnmAsAt candraH cAndreNa mAsena kimadhikaM-kiyatpramANamadhikaM cAraM caratIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA do addhamaMDalAI carai aTThaya sattidvibhAgAiM addhamaMDalassa sattadvibhAgaM ca ekatIsahA chettA aTThArasabhAgAI' tAvat dve arddhamaNDa le carati aSTau ca saptaSaSTibhAgAn arddhamaNDalasya saptapaSTibhAgaM ca eka rUpa sarvAbhyaMtara maMDala se bAhara niSkamaNarUpa cAMdrAyana yAni caMdra cAra samApta hotA hai| ___ aba nAkSatra saMbaMdhI prazna sUtra aMtararUpa pratipAdita karate haiM-(tA Nakkhatte mAse No caMde mAse caMde mAse No Nakkhatte mAse) yahI dUsarA ayana bhI itanA pramANa vAlA hai to nAkSatramAsa cAMdramAsa nahIM hotA hai| tathA cAMdramAsa nAkSatramAsa nahIM hotA hai| paraMtu cAMdramAsa se nAkSatramAsa adhika hotA hai, to donoM ke kAla kI samAnatA kisa prakAra hotI hai ? isa prakAra kI jijJAsA ke zamanArtha zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA NakkhatsAe mAsAe caMdeNaM kimadhiyaM carai) samaya bheda sthala meM nAkSatramAsa se caMdra cAMdramAsa meM kitanA pramANa adhika gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn kahate haiM-(tA do addhamaMDalAI carai aTTa ya sattaTTibhAgAiM addhamaMDalassa sattaTThibhAgaM ca ekatIsahA chettA aTThArasa bhAgAI) adhika pramANa kahatA huuNbahAra nIkaLavArUpa caMdrAyana eTaleke caMdra cAra samApta thAya che. ve nAkSatra samAdhI prazna sUtra mata235 pratipAhita 42 cha-(tA Nakkhatte mAse jo caMdemAse, caMde mAse No Nakkhatte mAse) ne bhI ayana 57] mAdA prabhAnu che. to nAkSatramAsa hetA nathI. paraMtu cAMdramAsathI nAkSatramAsa vadhAre hoya che. te bannenA kALanuM sarakhApaNu kevI rIte thAya che? A pramANenI jIjJAsAnA samAdhAna mATe zrI gautamatvAmI prazna pUche che.-(tA NakkhattAe mAsAe caMdeNaM kimadhiyaM carai) samaya lehasyama nAkSatramAsathI caMdra, cAMdramAsathI keTalA pramANa vadhAre gamana kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMmajIne zrIbhagavAn 43 cha-(tA do addhamaMDalAI carai aTTa ya sattadvibhAgAI addhamaMDalassa sattavibhAgaM ca ekatIsahA chettA aTThArasa bhAgAI) padhAre zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 sUyaprajJaptisatra triMzadhA chitvA aSTAdazabhAgAn-tAvat-adhikapramANaM kathayAmi tAvat yathA dve arddhamaNDale paripUrNe'dhike carati, tathA tRyIyasyAddhamaNDalasya aSTau saptapaSTibhAgAn , ekaM ca saptaSaSTibhAgaM ekatriMzadhA chittvA-ekatriMzatA vibhajya tasya satkAn aSTAdazabhAgAn , adhika carati-(2 ) etattulyama dhikaM carati candro nAkSatrAnmAsAt candreNa mAse neti ||asy bhAvanA tu prAguktapramANena ekAyanagatenAdhikarUpeNa bhAvanIyA / prAguktamekAyane'dhika mekamaNDala mityAdi dviguNaM kRtvA paribhAvanIyamiti // atha samprati yAvatAkAlena cAndramAsaH paripUrNoM bhavati tAvanmAtra tRtIyAyanavaktavyatAmAha-'tA taccAyaNagae caMde paJcasthimAe bhAgAe pavisamANe bAhirANaMtarassa paJcathimillassa addhamaMDalassa IttAlIsaM sattaTTibhAgAI jAiM caMde appaNo parassa ya ciNNaM paDicarai' tAvat tRtIyAyanagate candre pAzcAsyAd bhAgAt pravizan bAhyAnantarasya pAzcAtyasya arddhamaNDalasya ekacatvAriMzat saptaSaSTibhAgAH yAn candraH AtmanaH parasya ca cIrNAn praticarati / / tAvaditi pUrvavata, iha dvitIyAyanaparyante caturdaze'rddhamaNDale tadabhimukhaM gatatvAt / tadanantaraM parvatapradeze sAkSAt paJcadazajisa prakAra do arddhamaMDala meM paripUrNa adhika hotA hai / tathA tIsare ardhamaMDala kA saDasaDiyA ATha bhAga tathA eka saDasaThiyA bhAga ko ikkIsa se vibhakta karake aThAraha bhAgoM se - adhika gamana karatA hai (2 / / ) itanA pramANa tulya caMdra cAMdramAsa meM nAkSatramAsa se adhika gamana karatA hai / isakI bhAvanA pUrvakathita pramANa se eka ayanagati meM adhikatA se bhAvita kare / pUrvakathita eka ayana meM adhika eka maMDala ko dugunA karake bhavita kara leveN| aba jitane kAla meM cAMdramAsa pUrNa hotA hai, utane pramANa tIsare ayana kI vaktavyatA kahate haiM-(tA taccAyaNagae caMde paccatthimAe bhAgAe pavisamANe bAhirANaMtarassa paccathimillassa addhamaMDalassa ittAlIsaM sattaTTibhAgAI jAI caMde appaNo parassa ya ciNaM paDicarai) yahAM para dUsare ayana ke anta meM caudpramANa kahuM chuM. je pramANe be ardhamaMDaLamAM paripUrNa adhika hoya che, tathA trIjA ardhamaMDaLanA saDasaThiyA AThabhAga 4 tathA eka saDasaThiyA bhAgane ekatrIsathI vibhakta karIne tenA aDhAra bhAgane 6,31 vadhAre gamana kare che. (2) phrAhaka ATalA pramANatulya caMdra, cAMdramAsamAM nAkSatra mAsathI vadhAre gamana kare che. AnI bhAvanA pahelAM kahela pramANathI vadhAre eka ayana gatimAM adhikatAthI bhAvita karavI. pahelAM kahela eka ayanamAM vadhAre eka maMDaLane bamaNA karIne bhAvita karI levA. have jeTalA kALamAM cAMdramAsa pUrNa hoya che. eTalA pramANamAM trIjA ayananI vaktavyatA kahe cha-(tA taccAyaNagae caMde paccatthimAe bhAgAe pavisamANe bAhirANaMtarassa paccathimillassa addhamaMDalassa itAlIsaM sattavibhAgAI jAI caMde appaNo parassa ya ciNNa paDicarai) maDI bIjA ayananA aMtamAM caudamAM ardhamaMDaLamAM tenI sanmukha gata hovAthI te pachI parvata zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 81 dvAdazaprAbhRtam marddhamaNDalaM praviSTaH san kiyatkAlaM tatrasthitvA punastatpraviSTazca prathamakSaNAdUrdhva sarvabAhyAnantarAktina dvitIyamaNDalAbhimukhaM carati candraH tatastasminneva sarvabAhyAnantare'ktine dvitIye addhamaNDale cAraM caran candro vivakSito bhavati, ata evAdhikRtasUtropanipAto bhavati yathA-tRtIyAyanagate candre prathamaM meroH pAzcAtye-pazcime digvibhAge'smin pravizati, tato bAhyAnantarasyAvyavahitapUrvabhAgavartinaH pAzcAtyasya arddhamaNDalasya ekacatvAriMzat saptaSaSTibhAgAste vartante yAn candraH AtmanaH parasyeti tRtIyArthe SaSThIti AtmanApareNa-svakIyenAnyena ca cIna-bhuktAn praticarati / arthAt trayodazasaptapaSTibhAgAn yAna tAn candraH pareNa sUryAdinA cIrNAn praticarati (praveza parAvartanatvAt ) anye ca trayodaza saptaSaSTibhAgAste yAn candraH svayaM pareNa ca cIrNAn praticaratIti pratipAdayati-terasa haveM ardhamaMDala meM usake sanmukha gata hone se tatpazcAt parvatapradeza meM sAkSAt paMdrahaveM arddhamaMDala meM praviSTa hokara kitaneka paryanta samaya vahAM para rahakara punaH vahAM praviSTa hokara prathamakSaNa ke pazcAt sarvabAhyAnantara ke samIpastha dUsare maMDala ke sanmukha caMdra gamana karatA hai, tatpazcAt usI sarvabAhya maMDala ke anantaraveM dasare ardhamaMDala meM gamana karatA huvA vivakSita hotA hai| ataeva adhikRta sUtra kahate haiM, jisa prakAra caMdra tIsare ayana meM gamana kare taba prathama meru kI pazcimadizA meM praveza karatA hai, tatpazcAt bAhyAnantara maMDala ke vyavadhAna vinA ke pUrvabhAga meM raha kara pIchale adhamaMDala kA saDasaThiyA ikatAlIsa bhAga ve hote haiM, jinako caMdra apane yA anya ne, (AtmanaH parasya) isa sthAna meM tRtIyA ke artha meM SaSThI vibhakti huI hai, mukta kiye huve ko punaH upabhukta karatA hai / arthAt jo saDasaThiyA teraha bhAga ko sUryAdi ne upabhukta kiye hai usako caMdra praticarita karatA hai| (pravezaparAvartana hone se) dUsarA saDasaThiyA teraha bhAga hai ki jisako svayaM caMdra ne vyApta kiye huve hote haiM, pradezamAM sAkSAta caMdramA ardhamaMDaLamAM praveza karIne keTalAka samaya tyAM rahIne pharIthI bIjIvAra praveza karIne pahelIkSaNanI pachI sarvabAhyavaMtaranA samIpastha bIjA maMDaLanI samukha caMdra gamana kare che. te pachI e ja sarvabAhya maMDaLanA pachInA bIjA ardhamaMDaLamAM gamana karate vivakSita thAya che. tethI adhikRta sUtra kahe che. je pramANe caMdra trIjA ayanamAM gamana kare tyAre pahelAM merUnI pazcima dizAmAM praveza kare che. te pachI bAhyA naMtara maMDaLanA vyavadhAna vinAnA pUrva bhAgamAM rahIne pAchalA ardhamaMDaLanA saDasaThiyA ekataaliismaa thAya che. dene meM pAte jIye (AtmanaH parasya) 0 ANe trI vibhaktinA arthamAM chaThThI vibhakti thaI che. bhagavelAne pharIthI upabhuta kare che. arthAt je saDasaThiyA terabhAgane sUryAdie bhagavelA hoya tene caMdra pharIthI bhogave che. (praveza parAvartana hovAthI) bIjo saDasaThiyA terame bhAga che ke jene svayaM caMdra vyApta karela zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 sUryaprajJaptisUtra sattadvibhAgAiM jAI caMde parassa ciNNaM paDicarai terasa sattavibhAgAI caMde appaNo parassa ciNNaM paDicarai' trayodaza saptaSaSTibhAgAH yAn candraH parasya cIrNAn praticarati, trayodaza saptaSaSTibhAgAH yAn candraH AtmanaH parasya cIrNAn praticarati, asya vyAkhyA prathamata eva pratipAditaiva, AtmanaH parasyetyatra tRtIyArthe paSTibhAvyA, kRSNa-zuklayoH pakSayorAdyantayorekatraiva sthityA paJcadazamaNDale trayodaza saptapaSTibhAgasyobhayatra vartamAnatvAcca praveza-nirgamAvasare ekaM trayodaza saptaSaSTibhAgapradezaM anyena cIrNa praticarati, dvitIyaM ca trayodaza saptaSaSTibhAgapradezaM svena-pareNa ca cIrNa praticarati / atha samAptikAlamAha-'eyAvayAva bAhirANaMtare paJcasthimille addhamaMDale samatte bhavaI' etAvatA ca bAhyAnantaraM pAzcAtyamarddhamaNDalaM samApta bhavati // etAvatA paribhramaNena bAhyAnantaraM-sarvabAhyAt paJcadazamaNDalAdanantaramaktinaM dvitIyaM pAzcAtyaM-pazcimabhAgagatamarddhamaNDalaM parisamAptaM bhavati-tanmaNDalacAranivRtti bhavatIti / usako punaH bhoga karatA hai / usako hI pratipAdita karate haiM-(terasa sattaDhibhAgAiM jAI caMde parassa ciNNaM paDicarai) isakI vyAkhyA prathama hI kaha dI gaI hai / kRSNapakSa evaM zuklapakSa Adi evaM aMta meM eka hI sthAna meM rahakara paMdrahaveM maMDala meM saDasaThiyA terahavAM bhAga donoM tarapha vartamAna hone se praveza evaM nirgamana ke samaya meM saDasaThiyA terahavAM eka bhAga pradeza ko anya ke dvArA bhukta kiyA huve ko punaH AcIrNa karatA hai / tathA dUsarA saDasaThiyA teraha bhAga pradeza ko apane dvArA yA anya ke dvArA vyApta kiye huve ko punaH saMcarita karatA hai, aba samApti kAla kA kathana karatA hai-(eyAvayA va bAhirANaMtare paccathimille addhamaMDale samatte bhavai) isa prakAra ke paribhramaNa se sarvabAhya nAma ke paMdrahaveM ke pazcAt pazcima bhAga meM rahA huvA dUsarA ardhamaMDala samApta hotA hai / arthAt usa maMDala saMcAra se caMdra nivRtta hotA hai| DAya che. tanA izathI bhAga 43 cha. tenu pratipAdana 43 che.-(terasa sattavibhAgAI jAI caMde parassa ciNNaM paDicarai, terasa sattadvibhAgAiM cade appaNo parassa ciNNaM paDicarai) AnI vyAkhyA pahelAM ja kahI dIdhela che. kRSNapakSamAM ane zukalapakSamAM pahelAM ane pachI ekaja sthAnamAM rahIne paMdaramA maMDaLanA saDasaThayA teramabhAga banne tarapha vartamAna hovAthI praveza ane nirgamananA samayamAM saDasaThiyA terame eka bhAga-pradezane bIjAe bhagavelane pharI bhegave che. tathA bIjA saDasaThiyA terabhAga pradezane pote athavA bIjAe vyApta karela ne pharIthI vyApta kare che. va samAti nu thana 42 cha.-(eyAvayAva bAhirANaMtare paccathimille addhamaMDale samatte bhavai) mA 52nA parizramAthI sapamA nAmanA 542mA ma unI 5chInA pazcima bhAgamAM rahIne bIjuM ardhamaMDaLa samApta thAya che. arthAta e maMDaLanA saMcArathI caMdra nivRtta thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayodazaprAbhRtam 713 yathAnantarapravRttimAha-'taccAyaNagae caMde puracchimAe bhAgAe pavisamANe bAhirataccassa puracchi millassa addhamaMDalassa ItAlIsaM sattadvibhAgAI jAiM caMde appaNo parassa ciNNaM paDicarai' tRtIyAyanagate candre paurastye bhAge pravizati, brAhmAttRtIyasya paurastyasya arddhamaNDalasya ekacatvAriMzat saptapaSTibhAgAH yAn candraH AtmanaH, parasya cIrNAn praticarati / / pazcimabhAgagatacAracaraNAnantaraM tasminneva tRtIyAyanagate candre pazcimabhAgabhogAnantaraM paurastye bhAge-meroH pUrvabhAge pravizati, tatra ca bAhyAt-sarvabAhyAnmaNDalAt aktinasya paurastyasya addhamaNDalasya ekacatvAriMzat saptapaSTibhAgAH ye bhavanti-yAn candraH Atmano parasyeti tRtIyArthe SaSThIti atmanA pareNa ca cIrNAna praticarati / ataH parasya pravRttimAha'terasa sattadvibhAgAiM jAI caMde parassa ciNNaM paDicarai terasa sattadvibhAgAiM jAI caMde appaNo parassa ya ciNNaM paDicarai' trayodaza saptapaSThibhAgAn yAn candraH parasya cIrNAn praticarati trayodaza saptapaSTibhAgAn yAn candraH AtmanaH parasya ca cIna praticarati, tataH paraM anye te trayodaza saptaSaSTibhAgAH yAn candraH pareNaiva cIna aba tatpazcAt tIsare maMDalavarti pravRtti kA kathana karate haiM-(taccAyaNagae caMde puracchimAe bhAgAe pavisamANe bAhirataccassa puracchimillassa addhamaMDalassa ItAlIsaM sattaTThibhAgAiM jAI caMde appaNo parassa ciNaM paticarai) pazcima bhAgagata cAra caraNa ke pazcAt usI tIsare ayanagata caMdra pazcima bhAga kA upabhoga karake meru ke pUrva bhAga meM praveza karatA hai| vahAM para sarvabAhyamaMDala se pIche ke pUrvabhAga ke ardhamaMDala kA jo saDasaThiyA ikatAlIsa bhAga hote haiM jinako caMdra apane se yA anya ke dvArA bhukta kiye ko punaH praticarita karatA hai| ataH anya kI pravRtti ke viSaya meM kahate haiM-(terasa sattaTThibhAgAiM jAI vaMde parassa ciNNaM paDicarai, terasa sattahibhAgAiM jAI caMde appaNo parassa ya ciNNaM paDicarai) tatpazcAt anya jo saDasaThiyA teraha bhAga hai, ki jina ko caMdra anya dvArA bhukta kiye ko punaH bhoga karatA hai, ve te 5chInA zrI mamA 29sa pravRttinu 4thana re cha.-(taccAyaNagae baMda puracchimAe bhAgAe pavisamANe bAhirataccassa puracchimillamsa addhamaDalassa ItAlIsaM sattavibhAgAiM jAI caMde apaNo parassa ciNNaM paDicarai) pazcimamA gata yA2-tinI pachI eja trIjA ayanamAM rahela caMdra pazcimabhAgane upabhoga karIne merUnA pUrva bhAgamAM praveza kare che. tyAM AgaLa sarvabAhya maMDaLathI pachInA pUrva bhAganA ardhamaMDaLanA je saDasaThiyA ekatAlIsabhAga hoya che, ke jene caMdra pite ke anya keI bIjAe bhegavelane pharIthI pratiyarita 42 che. tethI manyanI pravRttinA samadhamA 4 cha.-(terasasattavibhAgAiM jAI cadai parassa ciNaM paDicarai terasa sattadribhAgAiM jAI caMde appaNo parassa ya ciNNaM paDicarai) ta pachI anya je saDasaDiyA teramo bhAga che ke jene caMdra anya bhegavelane pharIthI bhagave che, zrI suryaprajJapti sUtra: Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 sUryaprajJaptisUtre praticarati, anye ca te trayodazasaptaSaSTibhAgAH yAn candraH AtmanA pareNa ca cIrNAn praticarati / athAsya samayaM pratipAdayati-'eyAvayA ya bAhiratacce puracchimille addhamaMDale samatte bhavai' etAvatA ca bAhyAt tRtIyaM paurastyamarddhamaNDalaM parisamAptaM bhavati |etaavtaa kAlena bAhyAt-sarvabAhyAnmaNDalAdatinaM tRtIyaM arddhamaNDalaM-paurastyaM arddhamaNDalaM parisamAptaM bhavati, saptaSaSTerapi bhAgAnAM paripUrNatayA jAtatvAditi / atha caturthamaNDalagatavicAraM prastauti-'tA tacAyaNagae caMde pacatthimAe bhAgAe pavisamANe bAhiracautthassa vacatthimillassa addhamaMDalassa aTTa sattaTThibhAgAiM sattadvibhAgaM ca ekatIsahA chettA aTThArasa bhAgAiM jAiM caMde appaNo parassa ya ciNNaM paDicarai' tAvat tRtIyAyanagate candre pAzcAtye bhAge pravizati bAhyasya caturthasya pAzcAtyasya arddhamaNDalasya aSTau saptaSaSTibhAgAH saptaSaSTibhAgaM ca ekatriMzadhA chittvA aSTAdazabhAgAH yAn candraH AtmanaH parasya ca cIrNAn praticarati // tAvaditi pUrvavat tataH paurastyasya tRtIyArddhamaNDalasya samAptyanantaraM tasminneva tRtIyAyanamate candre pazcime digvibhAge pravizati sati sarvabAhyasya paJcadazamaNDalasya aktinasya catudUsarA jo saDasaThiyA teraha bhAga hai jina ko caMdra apane se mukta kiye ko praticarita karatA hai / aba isakA samaya kA pratipAdana karate haiM-(eyAvayA ya bAhiratacce puracchimille addhamaMDale samatta bhavai) itane pramANa kAla se arthAt sarvabAhyaMmaDala se arvAktana tIsarA pUrvabhAga ke adhamaMDala samApta hotA hai / saDasaThiyA bhAga bhI pUrNa hone se tIsarA maMDala kA saMcAra samApta hotA hai / ____ aba caturtha maMDala saMbaMdhi vicAra pragaTa karate haiM-(tA taccAyaNagae caMde paccatthimAe bhAgAe pavisamANe bAhiracautthassa paccathimillassa addhamaMDalassa aTThasattaTThibhAgAiM sattadvibhAgaM ca ekatIsahA chettA aTThArasa bhAgAI jAI caMde appaNo parassa ya ciNNaM paDicarai) pUrvadizA ke tIsare ardhamaMDala ke samApti ke pazcAt usI tIsare ayana meM caMdra jAne para pazcimadizA meM praveza kare taba sarvabAhya nAmake paMdrahaveM maMDala ke pazcAtvati cauthe pAzcAtya ardhamaMDala bIje je saDasAi terame bhAga che. ke jene caMdra pite bhagavelane praticarita kare che. ve mAnA samayanu pratipAina 42vAmAM Ave che.-(eyAvayA ya bAhiratacce puracchimille addhamaDale samatte bhavai) Reu prabhA thI arthAt sarvamA bha3thI pachInu trIju pUrvabhAganuM ardhamaMDaLa samApta thAya che. saDasaThiyAbhAga paNa pUrNa thavAthI trIjA maMDaLa saMcAra samApta thAya che. ve yAthA meM sabhI viyA2 pragaTa 42vAmAM Ave cha.-(tA taccAyaNagae paccatthimAe bhAgAe pavisamANe bAhira cautthassa paccatthimillassa addhamaDalassa aTTasadvibhAgAI jAI caMde appaNo parassaya ciNNaM paDicarai) pUnizAnA alon madha bhanI samAtinI pachI eja trIjA ayanamAM caMdragamana kare tyAre arthAt pazcimadizAmAM praveza kare zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 81 trayAdarza prAbhRtam 715 rthasya pAzcAtyasya arddha maNDalasya aSTausaptaSaSTibhAgAH ekaM ca saptaSaSTibhAgaM ekatriMzadhA chitvA - ekatriMzatA vibhajya tasya satkA aSTAdazabhAgAce varttante yAn khalu candraH AtmanA pareNa ca cIrNAn praticarati / / atha caturthamaNDalasya samApti darzayati 'eyAvayA ya bAhira cautthapaccatthimille addhamaMDale samatte bhavaI' etAvatA ca bAhyAt caturtha pAzcAtyamarddhamaNDalaM samAptaM bhavati / - etAvatA ca paribhramaNena sarvabAhyAnmaNDalAdarvAktanaM caturthamarddhamaNDalaM parisamAptaM bhavati, ekazcandromAsazca paripUrNo bhavati / atha samprati pUrvoktameva smarayan cAndramAsagatamupasaMhAramAha-' evaM khalu caMdeNaM mAse NaM caMde terasa uppaNNagAI duve terasagAI jAI caMde parassa ciNaM paDicarai' evaM khalu cAndreNa mAsena candrastrayodazacatuHpaJcAzatkAni trayodazake yAni candraH pareNa cIrNAni praticarati / evaM pUrvoditena prakAreNa khalviti nizcitaM cAndreNa mAsena - yugasatka cAndramAsena catuH paJcAsatkAni trayodaza bhavanti, dve trayodazake ca bhavataH, trayodaza bhavanti tathA dvau bhavataH evaM sarva saMkhyayA 15 paJcadazakA saDasaThiyA ATha bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga ko ikkIsa bhAga se vibhakta karake usake aThAraha bhAga hote haiN| jinako caMdra apane svayaM tathA anya dvArA bhukta kiye ko punaH upabhukta karate haiM / aba cauthe maMDala kI samApti kA kathana karate haiM - (eyAvayA ya bAhirauttha paccatthimille addhamaMDale samate bhavai) isa prakAra paribhramaNa karane se sarvabAdya maMDala ke pazcAtvarti cauthA ardhamaMDala samApta hotA hai / tathA eka cAMdramAsa paripUrNa hotA hai / aba pUrvokta ko smaraNa karake cAMdramAsa kA upasaMhAra kahate haiM - ( evaM khalu caMde NaM mAseNaM caMde terasa cauppaNNagAI duve terasagAI jAI caMde parassa ciNaM paDicara) pUrvakathita prakAra se cAMdramAsa se arthAt yuga saMbaMdhI cAMdramAsa se copana bhAga saMbaMdhI teraha bhAga hotA hai / tathA terahavAM do bhAga hote haiM tyAre sa`bAhya nAmanA paMdaramA maMDaLanI pachInA cothA pAzcAtya adhamaMDaLanA saDasaThayA 64 ATha bhAga tathA saDasaThayA ekabhAganA ekavIsabhAgeAthI vibhakta karIne tenA aDhAra bhAgA thAya che. jene caMdra pAte tathA bIjAoe bhAgavelAnA pharIthI upabhoga kare che. have thothA bhaMDajanI samAptinu athana zvAmAM Ave che. - ( eyAvayA ya bAhira utthe pacvatthimille addhamaDale samatte bhavai) mA rIte parizrama uravAthI sarvamAdya maMDaNathI pachInuM cAthuM aCmaMDaLa samApta thAya che. tathA eka cAMdramAsa paripUrNa thAya che. have pUrvottanuM sbhara arIne yAMdramAsana upasaMhAra he che.- ( evaM khalu ca deNa mAseNa ca de terasa cappaNNagAI duve terasagAI jAi parassa ciNNaM paDicarai) pUrva prathita prakArathI cAMdramAsathI arthAt yugasaMbaMdhI cAMdramAsathI ceApana bhAga saMdhi tera bhAga thAya che. tathA teranA e bhAgA thAya che. pR tera thAya che. aeOM e thAya che. A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 sUryaprajJaptisUtre maNDalAnAM bhavanti, yAni - etAni candraH pareNaiva cIrNAni praticarati // atha vartamAnakAlanirdeza:- 'terasa terasa gAI jAI caMde apaNo ciNNaM paDicarai, duve ItAlIsagAMI asata bhAgAIM sattaTTibhAgaM ca ekatIsahA chettA aTThArasabhAgAI jAI caMde appaNI parassa ya ciNaM paDivas avarAI khalu duve terasagAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva pavidvattA pavidvattA cAraM carai' trayodaza trayodazakAni yAni candraH AtmanazrIrNa praticarati, dve ekacatvAriMzat, aSTau saptaSaSTibhAgaM ca ekatriMzadhA chitvA aSTAdaza bhAgAn yAni candraH AtmanaH parasya ca cIrNAni praticarati / apare khalu dve trayodazake ye candraH kenApi asAmAnyake svayameva pravizya pravizya cAraM carati // sampUrNasya paJcavarSAtma kasya yugasya prathame cAndramAse pUrvoktaM sarva draSTavyamitijJApanArthaH, trayodaza trayodazakAni trayodaza catuHpaJcAzatkAni, trayodaza aSTau saptapaSTibhAgA ekasya ca saptaSaSTibhAgasyaika * teraha hote haiM do hote haiM / isa prakAra sarva saMkhyA se paMdraha maMDala hote haiM / ina maMDaloM ko caMdra anya dvArA cIrNa kiye ko hI praticarita karate haiM, aba vartamAna kAla kA nirdeza karake kahate haiM - (terasa terasagAI jAI caMde appaNI ciNaM pacirai, duve ittAlIsagAI aTThasaTThibhAgAI sattaTThibhAgaM ca ekatIsahA chettA aTThArasa bhAgAI jAI caMde appaNo parassa ciNNaM paDicarai avarAI khalu duve terasagAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameva paciTThittA paviTThittA cAraM carai) pAMcavarSAMtmaka saMpUrNa yuga ke prathama cAMdramAsa ke sambandha meM pUrvakathita samagra kathana samajhanA yaha jJApita karane ke uddezya se teraha teraha bhAgAtmaka tathA teraha copana bhAgAtmaka teraha saDasaThiyA ATha bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga kA ikkIsa bhAga karake aThAraha bhAga se milAve to unacAlIsa bhAga hote haiM / vahAM para bhI sAta copana bhAga pUrvadizA meM hote haiM / tathA jo saCsakhyAthI paMdara maMDaLa thAya che. A maMDaLAne caMdra anya dvArA bhAgavelaneja pharIthI logave che. have vartamAnANano nirdeza urIne uhe che.- (terasa terasagAI jAI caMde appo cior paDicarai, duve ittAlIsagAI asaTTibhAgAI sattaTTibhAgaM ekatIsadhA chettA aTThArabhAgA jAI caMde appaNo parasya ciNaM paDicaras avarAI khalu duve terasagAI jAI caMde keNai asAmaNNagAI sayameba pAvaTThittA paviTThittA cAra carai) pAMya varSa vANA sauMpUrNa yuga saMbaMdhI pahelA cAMdramAsamAM pahelAM kahela samagra kathana samajavu e batAvavA mATe tera tera bhAgavALA tathA tera ceApana bhAgavALA tera saDasiyA ATha bhAga tathA saDasaDiyA eka bhAganA ekavIsa bhAga karIne aDhAra bhAgeAmAM meLave te ogaNacAlIsa bhAgA thAya che. tyAM paNa sAta ceApana bhAge pUrvadizAmAM thAya che. tathA je bInta ayana zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA su0 81 trayodazaprAbhRtam 717 triMzadhA vibhaktasyASTAdazabhAgai mizritAzceti ekonacatvAriMzad vibhAgAH jAyante / tatratrayodazApi catuHpaJcAzatkAni dvitIye'yane jAyante, tatrApi saptacatuHpaJcAzatkAni paurastye digvibhAge bhavanti SaT ca pAzcAtye bhAge bhavanti / ye ca dve trayodazake te dvitI. yasyAyanasyopari cAndramAsAvadheraka bhavata iti veditavye, tatraikaM trayodazakaM sarvavAhyAt paJcadazamaNDalAn aktine dvitIye pAzcAtye arddhamaNDale pUryate, dvitIyaM ca trayodazakaM meroH paurastye sarvabAhyamaNDalAdAktane tRtIye arddhamaNDale bhavati, trayodazakAni yAni candraH atmanaiva cIrNAni praticarati / etAni sarvANyapi kSetrANi dvitIye'yane bhavantIti veditavyAni, tatrApi saptatrayodazakAni meroH pUrvabhAge paTU ca meroH pazcimabhAge jJAtavyAni, tathA 'duve' ityAdi-dve evaJcatvAriMzatke dve ca trayodazake aSTau saptapaSTibhAgAH ekaM ca saptapaSTibhAgaM ekatriMzadhA chitvA tasya satkA aSTAdazabhAgAH, yAnyetAni kSetrANi tAni candraH AtmanAH pareNa cIrNAni praticarati, tatra ca ekaM ekacatvAriMzatkaM ekaM ca trayodazakaM dvitIyAyanopari sarvabAhyAnmaNDalAdaktine dvitIye pAzcAtye arddhamaNDale bhavataH dvitIyaM ca ekacatvAriMzatkaM dvitIyaM ca trayodazakaM sarva bAhyAtpaJcadazamaNDalAdatine tRtIye arddhamaNDale dUsare ayana ke upara cAMdramAsa kI avadhi se pazcAt hote haiM, unameM eka terahavAM bhAga paMdrahavAM sarvabAhAmaMDala se pIche ke dUsare pAzcAtya ardhamaMDala meM pUrita hotA hai| dUsarA terahavAM bhAga meru kI pUrvadizA meM sarvabAhya maMDala ke pazcAt varti tIsare arddhamaMDala meM hotA hai| jo teraha bhAga caMdra svayaM apane dvArA bhukta kiye ko punaH upabhukta karate haiM, ye sabhI kSetroM kA dUsare ayana meM hote haiN| unameM bhI sAta teraha meru kI pUrvadizA meM cha meru kI pazcimadizA meM samajha leveM / tathA (duve) cumAlIsavAM do teraha tathA saDasaThiyA ATha bhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga ko ikatIsa se vibhakta karake usake saMbaMdhI aThAraha bhAga itanA kSetra ko caMdra svayaM tathA anya dvArA vyApta kiye huve ko punaH vyApta karate haiN| unameM eka ikatAlIsa kA tathA eka teraha kA dUsare ayana meM sarvavAdya maMDala ke samIpastha dUsare pAzcAtya arddhamaMDala meM hotA hai| dUsarA upara cAMdramAsanI avadhi karIne pachIthI thAya che. temAM eka terame bhAga paMdaramA sarva bAhya maMDaLathI pachInA bIjA pAzcAtya ardhamaMDaLamAM pUrita thAya che. ane bIjo teramo bhAga merUnI pUrva dizAmAM sarvabAhya maMDaLanI pachInA trIjA ardhamaMDaLamAM thAya che. je terabhAga caMdra svayaM pote bhogavelane pharIthI bhegave che. e tamAma kSetro bIjA ayanamAM thAya che. temAM paNa sAtatera merUnI pUrva dizAmAM cha merUnI pazcima dizAmAM samajavA tathA (du) cummAlIsamA tarabhAga tathA saDasaThiyA AThabhAga tathA saDasaThiyA eka bhAga ne ekatrIsathI vibhakta karIne tenA aDhAra bhAga ATalA kSetrane caMdra pote tathA anya dvArA vyApta karelane pharIthI vyasta kare che. temAM eka ekatAlIsane ane eka terane bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 sUryaprajJaptisatre meroH paurastye digvibhAge veditavye, parizeSaM ca sarva kSetraM pAzcAtye sarvabAhyAt aktine caturthe arddhamaNDale veditavyamiti prsphottH|| samprati sarveSAmupasaMhAramAha-'icceso caMdamAso abhigamaNaNikkhamaNavuDiNivuDri aNavadvita-saMThitI viuvvaNariDipatte rUvI caMde deve deve Ahietti vaejjA' ityeSA candramasaH abhigamana-niSkramaNa vRddhiH-nirvRddhi-anavasthita saMsthAna saMsthitiH-vikurvaNA RddhiprAptA rUpI candro deva devaH, AMkhyAta iti vadeta // ityeSA-pUrvoditA candramasaH saMsthiti bhavatiH, kiM viziSTAM avasthAnamityAha-1-abhigamanaM-sarvabAhyAnmaNDalAdabhyantarAbhimukhaM prasthAnaM bhavati / (2) niSkramaNaM-sarvAbhyantarAnmaNDalAbahirgamane niSkramaNaM / (3) vRddhiHcandra prakAzasyopacayo vRddhiH (4) nirvaddhiH-candraprakAzasyApacayo nirvddhiH| (5) anavasthitaM-etAbhizcatasRbhiranavasthitaM saMsthAna (6) saMsthiti-abhigamananiSkramaNe adhikRtyAikatAlIsiyA tathA dUsarA terahavAM bhAga paMdrahaveM sarvabAhya maMDala se pIche ke tIsare arddhamaMDala meM meru kI pUrvadizA meM samajheM / avaziSTa sabhI kSetra pAzcAtya sarvabAhya maMDala ke pIche ke caturtha arddhamaMDala meM samajhanA caahiye| aba sabakA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(icceso caMdamAso abhigamaNaNikkhamaNabuDDiNivuddhi aNavaTTiya saMThitI viuThavaNa riDIpatte rUvI caMde deve deve Ahietti vaenA) pUrvakathita prakAra kI caMdra kI saMsthiti hotI hai / sarva avasthAna hotA hai, vaha avasthAna kisa prakAra se hotA hai vaha kahate haiM-(1) abhigamana-sarvavAhya maMDala se abhyantarAbhimukha prasthAna hotA hai / (2) niSkramaNa-sarvabAhya maMDala se bAhara nirgamana hotA hai| (3) saMsthiti-abhigamana niSkramaNa ko adhikRta karake avasthAna arthAt rahanA saMsthiti kahI jAtI hai / vRddhikSaya ko apekSita kara ke jo saMsthAna arthAt AkAra jinakA ho usa prakAra kI bIjA ayananA sarvabAhya maMDaLanI samIpanA bIjA pAzcAtya ardhamaMDaLamAM thAya che. bIjo ekatAlIsiyA bhAga tathA bIje teramo bhAga paMdaramA sarvabAhA maMDaLanI pachInA trIjA ardhamaMDaLamAM merunI pUrva dizAmAM samajavA. bAkInA badhA kSetre pAzcAtya sarvabAhya maMDaLanI pachInA cethA ardhamaMDaLamAM samajavA joIe. have badhAne upasaMhAra karatAM kahe che.(icceso caMdamAso abhigamaNaNikkhamaNavuDUDhiNivuDhi aNavaTTiya saMThitI viuThavaNa riDUDhIpatte rUvIca de deve Ahietti vaejjA) paDadA 48 prA2nI yAnI sasthiti hAya che. sarva avasthAna thAya che. e avasthAna kevI rIte thAya che? te batAve che. (1) abhigamanA sarvabAhya maMDaLathI atyaMtarAbhimukha prasthAna thAya che. (2) niSkramaNa-sarvabAhya maMDaLathI bahAra nigamana thAya che. (3) saMsthitiabhigamana niSkramaNane adhikRta karIne avasthAna arthAt rahevuM te saMsthiti kahevAya che. vRddhi kSayane apekSita karIne je saMsthAna arthAt AkAra jeTalo zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 719 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 81 trayAdazaprAbhRtam navasthAnaM sNsthitiH| vRddhinivRddhI apekSya saMsthAnaM-AkAro yasyAH sA tathA rUpA saMsthitiriti / tathA paridRzyamAnacandra vimAnasyAdhiSThAtA vikurvaNaRddhiprApto rUpIrUpavAn-atisundarazcandro deva iti AkhyAtaH, na tu paridRzyamAnavimAnamatrazcandra iti jJAtavyaH / deva sA tu eva, iti svaziSyebhyo vadet ||suu0 81 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-pazcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM 13 trayodazaM prAbhRtaM samAptamiti // saMsthiti hotI hai / tathA dRzyamAna caMdra vimAna kA adhiSThAtA vikurvaNA ruddhi ko prApta rUpavAn caMdra deva kahA jAtA hai, paridRzyamAna vimAna caMdra nahIM hai, vaha deva hI hai aisA svaziSyoM ko kaheM // sU0 81 // zrIjainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM terahavAM prAbhRta samAsa // 13 // hoya evA prakAranI saMsthiti hoya che. tathA dekhAtA caMdra vimAnanA adhiSThAtA vikaNA rUddhine prApta karIne rUpavAna caMdradeva deva kahevAya che. pariSyamAna vimAna caMdra nathI. te devaja che. ema pitAnA ziSyone kahevuM. . 81 che zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUryaprajJaptisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM teramuM prAbhRta samApta . 13 che zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 sUryaprajJaptisUtre atha caturdazaM prAbhRtaM prArabhyate // atha kadA jyotsnA prAdurbhUtA bhavatItyetadviSayakaM praznottarasUtram mUlam - tA kayA te dosiNA bahU Ahieti vaejjA ! tA dosiNA pakkheNaM dosiNA bahU Ahietti vaejA tA kahe te dosijA pakkhe dosiNA bahU Ahietti vaejA, tA aMdhagArapakkhAo dosiNA bahU Ahieti vaejA, tA kahaM te aMdhagArapakkhAo dosiNA pakkhe bahU Ahieti vaejA ! tA aMdhagArapakkhAo NaM dosiNA pakkhaM ayamANe caMde cattAri vAyAle muhuttasae chattAlIsa va bAvadvibhAge muhuttassa jAIM caMde virajai, taM jahA- paDhasAe paDhamaM bhAgaM bitiyAe bitiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasaM bhAgaM khalu aMdhagArapakkhAo dosiNA pakkhe dosiNA bahU Ahietti vaejA, tA kevatiyANaM dosiNA pakale dosiNA bahU Ahitti vajA ! tA parittA asaMkhejA bhAgA, tA kayA te aMdhagAre bahU Ahieti vapUjA ! tA aMdhagArapakkheNa bahU aMgAre Ahietti vaejA tA kahaM te aMgArakhe aMdhagAre bahU Ahietti vajA tA dosiNA pakkhAo adhagArazvakhe aMdhagAre bahu Ahieti vajA, tA kahaM te dosiNA pakkhAo aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vajA !, tA dosiNA pakkhAoNaM aMdhagArapakkhaM ayamANe caMde cattAri bAyAle muhuttasae bAyAlIsaM ca bAvadvibhAge muhuttassa jAI caMde rajjai, taM jahA - paDhamAe paDhamaM bhAgaM vitiyAe bitiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasamaM bhAgaM evaM khalu dosiNA pakkhAo aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vajA, tA kevaiNaM aMdhagArapakakhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejA ! parittA asaMkhejA bhAgA ||suu0 82 // chAyA - tAvat kadA te jyotsnA bahuca AkhyAtA iti vadet tAvat jyotsnApakSe khala jyotsnA bakSya AkhyAtA iti vadet tAvat kathaM te jyotsnApakSe jyotsnA bahvayaH AkhyAtA iti vadet tAvat andhakArapakSataH khalu jyotsnA baDhyaH AkhyAtA iti vadet tAvat andhakArapakSataH jyotsnA pakSe vahnaya AkhyAtA iti vadet tAvat andhakArapakSataH zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 82 caturdazaM prAbhRtam 721 khala jyotsnA pakSamayamAna candra zratvAri dvAcatvAriMzAni mahUrtazatAni SaT catvAriMzaM ca dvASaSTibhAgAn muhUrttasya yAvat candro virajyate, tadyathA - prathamAyAM prathamaM bhAgaM dvitIyAyAM dvitIyaM bhAgaM yAvat paJcadazyAM paJcadazaM bhAgaM / evaM khalu andhakArapakSata: jyotsnApakSe jyotsnA bAar: AkhyAta iti vadet tAvat kiyatyaH khalu jyotsnA pakSe jyotsnA bahvayaH AkhyAtA iti vadet, tAvat parimitA asaMkhyAtAH bhAgAH, tAvat kadA te andhakAro bahurAkhyAta iti vadet / tAvat andhakArapakSe khalu bahurandhakAra AkhyAta iti vadet, tAvat kathaM te andhakArapakSe andhakAro bahurAkhyAta iti vadet / tAvat jyotsnA pakSataH andhakArapakSe andhakAro bahurAkhyAta iti vadet tAvat jyotsnA pakSataH khalu andhakAra pakSamayamAna candra catvAri dvAcatvAriMzAni muhUrttazatAni dvAcatvAriMza ca dvASaSTibhAgAn muhUrttasya yAvat candro rajyate tadyathA - prathamAyAM prathamaM bhAgaM, dvitIyAyAM dvitIyaM bhAgaM yAvat paJcadazyAM pazcadazaM bhAgaM, evaM khalu jyotsnApakSataH andhakArapakSe andhakAro bahurAkhyAta iti vadet tAvat kiyantaH khalu andhakArapakSe andhakAro bahurAkhyAta iti vadet tAvat parimitAH asaMkhyeyAH : bhAgA iti vadet / iti // 0 82 // TIkA - trayodaza prAbhRtasyAnti me ekAzItitame sUtre cAndrAdityanAkSatrArddhamAseSu candrasya maNDalacArasaMkhyA samyak vivicya samprati caturdazaM prAbhRtaM 'kayA te dosiNA bahU !" kadA te jyotsnA bahI / , ityAkhyaM prArabhyate tatra dvayazItitame'sminnarthAdhikArasUtre candramaso jyotsnAviSayakaM praznottarasUtramAha - 'tA kayA te' ityAdi / 'tA kayA te dosiNA bahU Ahieti vajjA' tAvat kadA te jyotsnA vahI AkhyAtA iti vadet / / tAvaditi pUrvavat caudahaveM prAbhRta kA prAraMbha TIkArtha-terahaveM prAbhRta ke antima ikyAsIveM sUtra meM cAMdra, Aditya evaM nAkSatra arddhamAsa meM caMdra kI maMDalagati kA samyak prakAra se vivecana karake aba caudahavAM prAbhRta (kayA te dosiNA bahU) isa adhikAra sUtra viSaya kA kathana karane ke liye prAraMbha kiyA jAtA hai| unameM birAsIveM isa adhikAra sUtra meM caMdra kI jyotsnA viSayaka praznottara sUtra kahate haiM - ( tA kayA te dosiNA bahU Ahietti vajA ) he bhagavan ! kisa samaya caMdramA kA prakAza adhikarUpa se caudamA prAkRtane prArabha TIkAya temA prAkRtanA chellA ekAsImA sUtramAM cAMdra, Aditya ane nAkSatra a`mAsamAM caMdranI maMDaLagatinI sArI rIte vicAraNA karIne have A caudamA prAbhUtamAM ( kayA te dosiNA bahU) yA adhiThAra sUtra viSayabhAM udhana 42vA bhATe yo AvRta prAraMbha karavAmAM Ave che. temAM mAsImA adhikAra sUtrathI caMdramAnA prakAza saMbaMdhI praznottara sUtra De che. - (tA kayA te dosiNA bahU Ahieti vaejjA) he bhagavan bhayanAmatazrI zye samaye caMdramAnA prakAza vadhAre pramANamAM pratipAditta karela che? arthAt caMdramAnA prakAza zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 sUryaprajJaptisUtre kadA kasmin samaye te-tava mate-tvayA bhagavan candramaso jyotsnA-jyotiH-prakAzaH vahvI-adhikA-prabhUtA jyotsnA AkhyAtA-pratipAditA iti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'to dosiNA pakkhe NaM dosiNA bahU Ahietti vaejA' tAvat jyotsnApakSe khalu jyotsnA baDhI AkhyAtA iti vadet // tAvaditi prAgavat jyotsnApakSe-prakAzapakSe-zuklapakSe khalviti nizcitaM jyotsnA bahI-prabhUtA jyotsnA AkhyAtA, zuklapakSe candrasyAdhikaH prakAzo bhavatIti vadeta-svaziSyebhya upadizet / puna gautamaH pRcchati 'tA kahaM te dosiNA pakkhe dosiNA bahU ahietti vaejjA' tAvat kathaM te jyotsnApakSe jyotsnA bahI AkhyAtA iti vadet / tAvaditi pUrvavata kathaM-kenAdhAraNa kena niyamena te-tvayA bhagavan ! jyotsnA pakSe-zuklapakSe, jyotsnA bahI-prabhUtA jyotsnA AkhyAtA iti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA aMdhagArapakkhAo NaM dosiNA bahU' tAvat andhakArapakSataH khalu jyotsnA baDhI ||-taavditi pUrvavat andhakArapakSataH-andhakArapakSApekSayA jyotsnA prabhUtA bhavatItyAkhyAtA iti vadeta-svaApake mata se pratipAdita kiyA hai ? arthAt caMdramA kA prakAza Apake mata se kaba adhika prakAzita hotA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko suna kara zrI bhagavAn kahate haiM-(tA dosiNA pakkheNaM dosiNA bahU Ahietti vaejjA) jyotsnApakSa arthAt zuklapakSa meM caMdra kA adhika prakAza hotA hai, aisA svaziSyoM ko kaheM / zrI gautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA kahaM te dosiNA pakkhe dosiNA bahU Ahietti vaejjA) kisa prakAra ke AdhAra se Apake mata se zuklapakSa meM atyadhika prakAza hotA hai ? so he bhagavana Apa kahie, isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn kahate haiM-(tA aMdhagArapakkhAo NaM dosiNA bahU) kRSNapakSa kI apekSA se zuklapakSa meM atyadhika prakAza hotA hai| aisA svaziSyoM ko upadeza kreN| zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA kahaM te aMdhagArapakkhAo dosiNApakkhe dosiNA bahU Ahietti veApanA matathI kayAre vadhAre prakAzita thAya che? A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI tenA uttaramA zrIbhagavAn 4 cha.-(tA kahaM te dosiNApakkhe dosiNA bahU Ahietti vaejjA) snA pakSa arthAt zukala pakSamAM caMdrane prakAza vadhAre hoya che. tema ziSyone kahevuM. zrIjItabhAbhI izathI pUche che.-(tA dosiNA pakkhe dosiNA bahU Ahietti vaejjA) kayA prakAranA aMdhakArathI ApanAmatathI zukalapakSamAM vadhAre pramANamAM prakAza hoya che? te he bhagavana Apa kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA pharIthI pUchavAthI zrIbhagavAna kahe che. (tA aMdhagArapakkhAo dosiNA bahU) 56 42i zupakSamA dhAre prabhAbhA praza DAya che. 2 mA svazidhyAna apaheza 42vI. zrIgautabhAbhI pUche cha.-(tA kahaM te aMdhagArapakkhAo dosiNApakkhe dosiNAbahU Ahieti vaejjA) he bhagavanU 502 zrI suryaprajJapti sUtra: Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 723 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 82 caturdazaprAbhRtam ziSyebhya upadizet // puna gautamaH praznayati-'tA kahaM te aMdhagArapakkhAo dosiNA pakkhe dosiNA bar3ha Ahieti-vaejjA' tAvata kathaM te andhakArapakSato jyotsnA pakSe jyotsnA baddI AkhyAtA iti vadet // tAvaditi pUrvavat kathaM-kena prakAreNa te-tvayA bhagavan / , andhakArapakSataH-andhakArapakSApekSayA jyotsnA pakSe prabhUtA jyotsnA AkhyAtA iti kathaya ! // tato bhagavAnAha-tA aMdhagArapakkhAo NaM dosiNA pakkhaM ayamANe caMde cattAri bAyAle muhuttasae chattAlIsaM ca bAvaTThibhAge muhuttassa jAI caMde virajjai' tAvat andhakArapakSataH khalu jyotsnApakSamayamAna zcandrazcatvAri dvAcatvAriMzatAni muhartazatAni SaTa catvAriMza ca dvApaSTibhAgAn muhUrtasya yAvat candro virajyate ||-taavditi pUrvavat yadA khala candro'ndhakArapakSato jyotsnApakSamayamAna:-andhakArapakSamupabhujya jyotsnA pakSamAdadAno bhavati tadA khalu catvAri muhUrttazatAni dvAcatvAriMzAni dvicatvAriMzadadhikAni-dvicatvAriMzadadhikAni catvArizatAni muhUrtAnAmekasya ca muhUrtaspa SaTcatvAriMzataM dvASaSTibhAgAn yAvat jyotsnA zanaiH zanai nirantaraM pravarddhate ata Aha-yAni-yAvata candra virajyate-prakAzito bhavati, zanaiH zanaiH rAhuvimAnena anAvRtasvarUpo bhavati-kramazaH prakAzito bhavati, atra muhUrttasaMkhyA gaNitabhAvanA ca pUrvoktavadeva bhAvanIyA, kimatra piSTapeSaNena, kathamanAvRttI bhavatItyata Aha-taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM vitIyAe bitIyaM bhAgaM jAva paNNarasIe jjA) he bhagavan ! andhakAra pakSa kI apekSA se zuklapakSa meM adhika prakAza kisa prakAra se kahA hai ? so khiye| uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA aMdhagArapakkhAo NaM dosiNApakkha ayamANe caMde cattAri bAyAle muhuttasae chattAlIsaM ca bAvahibhAge muhattassa jAiM caMde virajai) jaba caMdra andhakAra pakSa se zuklapakSa meM praveza kare taba cAra so bayAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga jyotsnA dhIre dhIre nirantara pravRddha hotI hai| ataeva kahate haiM-jitanA kAla caMdra prakAzita hotA hai, utanA dhIre dhIre rAhu vimAna se anAvRta hokara kramazaH prakAzita hotA hai| yahAM para muhUrta saMkhyA evaM gaNitabhAvanA pUrvakathita prakAra se samajha leveM / yahAM para punaH piSTapeSaNa nahIM krte| pakSa karatAM zukalapakSamAM vadhAre prakAza kevI rIte kahela che? te kahe. uttaramAM zrI bhagavAna kahe cha.-(tA aMdhagArapakkhAo NaM dosiNApakkha ayamANe caMda cattAri bAyAle muhuttasae chattAlIsaMca bAvadvibhAge muhuttassa jAI cade virajjai) nyAre pakSamAthI zupakSamA praveza 42 tyAre cAraso beMtAlIsa muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA beMtAlIsabhAga prakAza dhIre dhIre niraMtara vadhatuM jAya che. tethIja kahe cheke-jeTale samaya caMdra prakAzita rahe che, teTale dhIme dhIme rAha vimAnathI ughADe thaIne kamapUrvaka prakAzamAna thAya che. ahIMyAM muhUrta saMkhyA ane gaNita bhAvanApUrve kahela prakArathI samajI levuM. te saMbaMdhI ahIM pharIthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7ra4 sUryaprajJaptisUtre paNNarasaM bhAgaM tadyathA-prathamAyAM prathama bhAgaM dvitIyAyAM dvitIyaM bhAgaM yAvata paJcadazyAM paJcadazaM bhAgaM ||-tdythaa-jyotsnaa vRddhaH sthAnaM yathA prathamAyAM-zuklapakSasya pratipallakSaNAyAM tithau prathamaM paJcadazaM bhAga-dvApaSTibhAgasatkabhAgacatuSTayapramANaM (4 ) yAvat rAhuvimAnena anAvRto bhavati-candramaNDalasyaitAvAn pradezaH prakAzito bhavati, tato dvitIyAyo tithau dvitIyaM paMcadazaM bhAgaM yAvat (8+3) eta tulyaM bimbapradezaM yAvat rAhuvimAne. nAnAvRtaM bhavati-kalAdvayaM yAvat prakAzito bhavati candraH, evaM tAvada vibhAvanIyaM yAvat pazcadazyAM-pUrNimAlakSaNAyAM titho paJcadarza, bhAgaM yAvat rAhuvimAnenAnAvRttaH sampUrNa prakAzito bhavati-sarvAtmanA rAhuvimAnenAnAvRtto bhavatIti bhaavH| athAtropahasaMhAramAha'evaM khalu aMdhagArapakkhAto dosiNApakkhe dosiNA bahU Ahietti vaejjA' evaM khalu andhakArapakSato jyotsnApakSe jyotsnA bahu rAkhyAtA iti vadet // evaM-pUrva pratipAditena kisa prakAra se anAvRta hotA hai so kahate haiM-(taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM vitiyAe vitiya bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasaM bhAga) jyotsnA vRddhi sthAna isa prakAra se hotA hai-zukla pakSa kI pratipadAtithi meM pahalA paMdrahavAM bhAga arthAt nAsaThiyA bhAga kA cothA bhAga pramANa (4 / 3) yAvat rAhu vimAna se caMdramaMDala kA itanA pradeza prakAzita hotA hai / dUja tithi meM dUsarA paMdrahavAM bhAga yAvat (8+) itanA pramANavAlA bimba pradeza rAhuvimAna se anAvRta hotA hai, arthAt do kalA jitanA caMdra prakAzita hotA hai, isa prakAra itane paryanta samajheM ki yAvat paMdrahavI pUrNimA tithi meM paMdrahavAM bhAga rAhuvimAna se anAvRta arthAt saMpUrNa rUpa se prakAzita hotA hai| aba isakA upasaMhAra karate haiM (evaM khalu aMdhagArapakkhAto dosiNApakkhe dosiNA bahU Ahietti vaejA) pUrvapratipAdita prakAra se kRSNapakSa kI apekSA se zuklapakSa meM adhika prakAza ziSTapeSa urata nathI. vI zata dhA31 thAya che te matAve che.-(ta jahA-paDhamAe paDhama bhAgaM vitiyAe bitiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasaM bhAga) prAzanA dhaare| bhAvI zata thAya che. zukalapakSanI ekama tithie pahele paMdarame bhAga eTaleke-bAsaDiyA bhAga saMbaMdhI cethAbhAga pramANa (4) cAvat rAhu vimAnathI caMdramaMDaLane ATale pradeza prakAzita thAya che. bIjanA divase bIjo padama bhAga yAvat (8+4) ATalA pramANane biMba pradeza rAhu vimAnathI ughADa thAya che. eTaleke be kaLA jeTalo caMdra prakAzita thAya che. A rIte eTalA sudhI samajavuM ke yAvat paMdaramI pUrNimA tithimAM paMdaramobhAga rAhu vimAnathI khulle thAya che. arthAt saMpUrNapaNathI prakAzita thAya che. have Ano upasaMhAra 42pAmAM Ave che.-(evaM khalu aMdhagArapakkhAto dosiNApakkhe dosiNA bahu AhipAMtta vaejjA) pUrva pratipAhita thI 456 42 zusapakSamA pAre ||2ddaay che. tema svaziSyone upadeza kare. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryapratiprakAzikA TIkA sU0 82 catuIza'prAbhRtam 725 prakAreNa khalviti nizcitaM andhakArapakSataH-andhakArapakSApekSayA jyotsnApa-zuklapakSe jyotsnA bahu-prabhUtA jyotsnA bhavatIti AkhyAtA-pratipAditA iti vadet-kathayet / atra yuktirucyate-atra zullapakSe pratipat prathamakSaNAdArabhya pratimuhUrta yAvanmAnaM yAvanmAtraM kramazaH zanaiH zanaizcandraH prakAzitaH-prakAro bhavati, tathaiva andhakArapakSe pratipatprathamakSaNAdArabhya pratimuharta tAvanmAtraM tAvanmAnaM zanaiH zanaizcandro rAhuvimAnenAvRtaH san adRzyatvama prakaTatvamupajAyate, evaM sati yAvatyeva zuklapakSe jyotsnA tAvatyevAndhakArapakSe'pi jyotsnA bhavati, kintu pradezabhedAt dRzyAdRzye vailakSaNyamupajAyate, tathA ca prakAzAndhakArayoH pratibimbasvarUpA dRzyA chAyApi bhavatIti niyamadarzanAt zuklapakSasya paJcadazyAM yAdRzI jyotsnA paridRzyate na tAdRzI jyotsnA pradezaviSaye'pi kRSNapakSasya patra. dazyAmamAlakSaNAyAM paridRzyo bhavatIti niyamAt andhakArapakSAt jyotsnApakSe prabhUtA jyotsnA bhvtiityaakhyaataa....|| atha jyotsnAparimANaviSayakaH prazna-'tA kevaiyA NaM dosiNA pakkhe dosiNA vahU hotA hai, aisA svaziSyoM ko upadeza kareM / aba yahAM para isa viSaya meM yukti kahI jAtI hai-yahAM zuklapakSa ke pratipadA tithi ke prathama kSaNa se AraMbha kara ke pratimuharta meM yAvanmAtra krama se dhIre dhIre caMdra kA prakAza hotA hai, usI prakAra kRSNapakSa meM pratipadA kI prathama kSaNa se AraMbha karake pratyeka muhUrta meM utanA utanA dhIre dhIre kramazaH caMdra rAhuvimAna se AvRta hokara adRzya hotA jAtA hai, isa prakAra jitanA pramANa zuklapakSa meM prakAza hotA hai, utanA hI pramANa kRSNapakSa meM bhI prakAza hotA hai, paraMtu pradeza bheda se dRzyAdRzya meM vilakSaNatA A jAtI hai / tathA prakAza evaM andhakAra kA pratibimba svarUpa apane apane pramANa kI chAyA bhI rahatI hai isa niyama se zuklapakSa kI paMdrahavI tithi meM jitanA prakAza dikhatA hai, utanA prakAza pradeza viSaya meM kRSNa pakSa kI paMdrahavIM amAvAsyArUpa tithi meM nahIM dikhatA hai, isa niyama se kRSNa pakSa se zuklapakSa meM adhika prakAza rahatA hai isa prakAra kahA jAtA hai| have ahIM A viSayamAM yukti batAvavAmAM Ave che. ahIM zukla pakSanI ekama tithinA pahelA kSaNathI AraMbha karIne dareka muhUrtamA yAvanmAtrakamathI dhIre dhIre caMdrane prakAza thAya che. e ja pramANe kRSNapakSamAM ekamanI prathama kSaNathI AraMbhIne dareka muhurtamAM dhIre dhIre eTale eTale kramazaH caMdra rAhuvimAnathI DhaMkAIne adazya thatuM jAya che. A rIte jeTalA pramANamAM zukala pakSamAM prakAza thAya che. eTalAja pramANamAM kRSNapakSamAM paNa prakAza hoya che. paraMtu pradezabhedathI dazyAdazyamAM vilakSaNapaNuM Ave che. tathA prakAza ane aMdhakAranA pratibiMba svarUpa pitapatAnA pramANanI chAyA paNa rahe che. A niyamathI kRSNapakSa karatAM zukalapakSamAM vadhAre prakAza rahe che. tema kahevAya che. zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 sUryaprajJaptisUtra Ahietti vaejjA' tAvat kiyatI khalu jyotsnApakSe jyotsnA bahu rAkhyAtA iti vadet // tAvaditi pUrvavat jyotsnApakSe khalliti niyatarUpeNa kiyatI-kiyanmitA-kiM pramANA jyotsnA bahuradhikA-kiyatyadhikA jyosnA pratipAditeti kathaya bhagavan tato bhagavAnAha"tA parittA asaMkhejjA bhAgA' tAvat parimitA asaMkhyeyA bhaagaaH|| tAvaditi pUrvavat parimatA-jyotsnA parimANAni asaMkhyeyAH-asaMkhyAtAni jyotsnA parimANAni bhavantItyAkhyAtAnIti vadet-nirvibhAgAH bhAgA bhavanti jyotsnAprabhUtAnAmityarthaH // athAndhakArasambandhI prazna: "tA kayA te aMdhagAre bahU Ahi etti vaejjA' tAvat kadA te andhakAro bahu rAkhyAta iti vadet ||-taavditi prAgvat kadA-kasmin samaye te-tvayA bhagavan ! andhakAro bahu rAkhyAtaH-kadA andhakArabAhulyaM bhavatItyAkhyAta iti vadet-kathaya bhagavaniti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA aMdhagArapakkhe NaM bahU aMdhagAre Ahietti vaejjA' tAvat andhakArapakSe khalu bahurandhakAraH AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat aba jyotsnA ke parimANaviSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kevaiyA NaM dosiNA pakkhe dosiNA bahU Ahietti vaejjA) jyotsnA pakSa meM arthAt zuklapakSa meM nizcitarUpa se kitane pramANa kI jyotsnA adhika pratipAdita kI gaI hai so he bhagavana Apa kahie / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane se uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA parittA asaMkhejjA bhAgA) jyotsnA kA parimANa asaMkhyAta hotA hai aisA pratipAdita kiyA gayA hai / aisA svaziSyoM ko upadeza kareM / arthAt prabhUta jyotsnA kA nivirbhAga bhAga hote haiN| aba andhakAra ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kayA te aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA) he bhagavan ! kisa samaya andhakAra kI adhikatA Apane prajJapta kI hai ? so kahiye, isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA aMdhagArapakkheNaM bahU vanyotsnAnA paribhAnA samadhamA zrIgItabhasvAmI prazna pUche cha-(tA kevaiyANaM dosiNA bahU Ahipatti vaejjA) zulapakSamA nizciyapathI 281 pramANu yAnA vadhAre pratipAdita karela che? te he bhagavad Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI uttaramA zrImAn 4 cha.-(tA parittA asaMkhejjA bhAgA) jyotsnAnu pramANa saMkhyAtIta hoya che. tema pratipAdita karela che. tema svaziSyane upadeza karavo. arthAta adhika snAne nivibhAga bhAga hoya che. ve zrIgautamasvAmI // 2 // samayamA prazna pUche cha-(nA kayA te aMdhagAre vahU Ahietti vaejjA) 3 bhagavan 4yA samaye 55412nu aghipA mAce pratipAti karela che? te kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna he cha.-(tA aMdhagArapakkheNaM bahU aMdhagAre Ahietti vaejjA) 4655kSamA dhAre prabhAmA zrI suryaprati sUtra : 2 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 727 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 82 caturdaza'prAbhRtam andhakArapakSe-kRSNapakSe kila bahu-prabhUtaH andhakAraH AkhyAtaH-kRSNapakSe andhakArabAhulyaM bhavatIti sva ziSyebhyaH upadizet / punaH praznayati gautamaH-'tA kahaM te aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejA' tAvat kathaM te andhakArapakSe andhakAro bahu rAkhyAta iti vadet / / tAvaditi pUrvavat kathaM-kena niyamena te-tvayA bhagavan andhakArapakSe andhakArabAhulyaM AkhyAtamiti kathaya / tato bhagavAnAha-'tA dosiNA pakkhAto aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA' tAvat jyotsnApakSataH andhakArapakSe andhakAro bahu rAkhyAta iti vadet ||taavditi prAgvat jyotsnApakSataH-zuklapakSApekSayA andhakArapakSe-kRSNapakSe andhakAro bahu-nibiDaH-adhikA-saghana:-prabhUto bhavatItyAkhyAtaH-pratipAdita iti jJAyatAm / puna: gautamaH praznayati-tA kahaM te dosiNApakkhAto aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA ?,' tAvat kathaM te jyotsnApakSataH andhakArapakSe andhakAro bahu rAkhyatA iti vadet / / jyotsnApakSApekSayA andhakArapakSe andhakArabAhulyaM bhavatItyatra ko heturitikAraNaM kathaya bhagavanniti / tato bhagavAnAha-'tA dosiNApakkhAto gaM aMdhagArapakkhaM ayamANe caMde cattAriaMdhagAre Ahietti vaejjA) kRSNapakSa meM adhika aMdhakAra hotA hai aisA svaziSyoM ko kheN| zrI gautamasvAmI phira se prazna karate haiM (tA kahaM te aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA) kauna se niyama ke AdhAra se he bhagavan apane kRSNapakSa meM andhakAra kI adhikatA kahI hai ? so kahiye / zrI gautamasvAmI ke isa prazna ke uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA dosiNA pakkhAto aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA) zuklapakSa kI apekSA se kRSNapakSa meM adhika aMdhakAra gADha hotA hai aisA pratipAdita kiyA hai| zrI gautamasvAmI phira se prazna karate haiM-(tA kahaM te dosiNA pakkhAto aMdhagArapavakhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA) zuklapakSa kI apekSA se kRSNapakSa meM andhakAra kA adhikapanA kisa prakAra se hotA hai ? isa meM kauna sA kAraNa hai ? so he bhagavana Apa kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA dosiNA pakkhAto gaM aMdhagArapakkha ayamANe caMde a52 hAya che. tama svaziSyAne yu. zrIgautamasvAmI zathI prazna pUche cha-(tA kaha te aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA) yA niyamanA AdhArathI sagavan mAghe kRSNapakSamAM aMdhakAranuM adhikapaNuM kahela che? te kahe zrIgautamasvAmInA A praznanA uttaramAM zrIbhagavAn 4 cha.-(tA dosiNA pakkhAto aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA) zukalapakSanI apekSAe kRSNapakSamAM vadhAre paDate aMdhakAra hoya che. tema pratipAdita karela cha. zrIgotamasvAmI zithI prazna pUche che. (tA kahaM te dosiNA pakkhAtto aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA) zu465kSanA 42i g5kSamA mA2nu madirA kevI rIte thAya che? tema thavAmAM zuM kAraNa che? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 sUryaprajJaptisane vAyAle muhuttasae bAyAlIsaM ca bAvadvibhAge muhuttassa jAiM rajjai' tAvat jyotsnA pakSataH khalu andhakArapakSamayamayamAna zcandra zcatvAri dvAcatvAriMzAni muhUrttazatAni dvAcavAriMzakaca dvASaSTibhAgAn muhUtrtasya yAvat rajyate ||-taavditi pUrvavat jyotsnA pakSAt khalviti nizrita andhakArapakSamayamAnazcandraH-zuklapakSaM prapUrya kRSNapakSAbhimukhaM gacchan candraH catvArimuharjavAtAni dvAcatvAriMzAni-dvAcatvAriMzadadhikAni-dvAcatvAriMzadadhikAni catvAriMzatAnimuhArmA (442) ekasya ca muhUrtasya dvAcatvAriMzat dvApaSTibhAgAn yAvat (442 // ) etaMtulya muhUrta yAvat candro rajyate- rAhuvimAnenAvRto bhavati-tAvAn pradezaH kRSNo bhavatIti-etadevodAharaNena darzayati-taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM bitiyAe vitiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasamaM bhAgaM' tadyathA-prathamAyAM prathamaM bhAgaM dvitIyAyAM dvitIyaM bhAgaM yAvata paJcadazyAM pazcadazaM bhAgaM, // tadyathA-kRSNopacayasya kramo yathA-prathamAyAM-pratipallakSaNAyAM tithau prathamaM paJcadazaM bhAgaM dvAcatvAriMzadadhikAni catvAriMzatAni muhUrtAnAmekasya ca muhUrnasya dvAcatvAriMzata dvApaSTibhAgaM-(442 // 13) yAvata candro rAhuvimAnenAvRtatvAt rajyate-tAvAna bhAgaH kRSNo bhavati candrasyeti, evameva dvitIyAyAM tithau dvitIyaM cattAri bAyAle muhuttasae bayAlIsaM ca bAvaTThibhAge muhuttassa jAI caMde rajjai) zuklapakSa se kRSNapakSa meM gamana karatA caMdra cAra so bAyAlIsa muharta (442) tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bAyAlosa bhAgoM ko (442 / 13) itanA muhUrta pramANa caMdra rAhu vimAna se AvRta hotA hai| arthAt itanA pradeza meM andhakAra hotA hai / yaha viSaya ko udAharaNa dvArA spaSTa karate haiM-(taM jahA paDhamAe paDhamaM bhAgaM vitiyAe bitiyaM bhAgaM jAva paNNarasIe paNNarasamaM bhAga) aMdhakAra kI adhikatA kA krama isa prakAra se hotA hai-pratipadA nAma kI prathama tithi meM pahalA paMdrahavAM bhAga cAra so bayAlIsa bhAga muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bayAlIsa bhAga (442 / / ) yAvat caMdra rAhuvimAna se AvRta hone se utane pramANavAlA bhAga caMdra kA kRSNa hotA hai / isI prakAra se dvitIyAtithi zrIgItamasvAmInA praznane samaNIne uta2mA zrImAn uttara-(tA dosiNA pakkhAto NaM aMdhagArapakkha ayamANe caMde cattAri cAyAle muhuttasae bAyAlIsaMca bAvaTThibhAge muhuttassa jAIcaMdai rajjai) zu4656 42tA pazupakSamA gamana 42te| yadra yaarse| maiMtAlIsa muDUta (442) tathA eka muhUrtana bAsaDiyA beMtAlIsabhAne (44rA) ATalA muhUrta pramANa caMdra havimAnathI DhaMkAI jAya che. eTaleke-ATalA pradezamAM aMdhakAra vyApta hoya che. A viSayane GIRRY baa| samana cha-(tajahA-paDhamAe paDhama bhAgaM bitiyAe vitiya mArga jAva paNNarasIe paNNarasamabhAga) aghAnA dhAre pAnI mA pramANe cha. pratipahA nAmanI pahelI tithimAM pahele paMdarame bhAga cArase beMtAlIsa muhUrta bhAga tathA eka muhurtanA bAsaThiyA beMtAlIsabhAga (44rA) vAvat caMdra rAhu vimAnathI DhaMkAI javAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __729 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 82 caturdazaprAbhRtam paJcadazaM bhAga yAvat kRSNo bhavati anenaiva krameNa tRtIyA-caturthyAditithAvapi tRtIya - caturthabhAgaM yAvat zanaiH zanaiH rAhuvimAnena AvRtatvAt candramaNDalasya kRSNo bhAgo vivaIte, anukSaNaM kRSNavRddhiM prAptazcandro yadA pakSAnte paJcadazyAM tithau-amAvAsyAlakSaNAyAM tithau prApto bhavati tathA sampUrNa paJcadazabhAgaM yAvat kRSNo bhavati-sampUrNa zcandro'ndhakArAvRto bhvtiityrthH|| ___ etadevopasaMharati-'evaM khalu josiNA pakkhAto aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA' evaM khalu jyotsnApakSataH andhakArapakSe andhakAro bahu rAkhyAta iti vadet // evaM-pUrvoditena prakAreNa khalviti nizcitaM jyotsnApakSAt andhakArapakSe andhakAragahulyaM bhavatItyAkhyAtamiti vadet / athAndhakAraparimANaM pRcchati 'tA kevatie NaM aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA ?,' tAvat kiyAn khalu andhakArapakSe meM dUsarA paMdrahavAM bhAga yAvat kRSNa yAne aMdhakAramaya hotA hai| isI prakAra ke krama se tRtIyA caturthI Adi tithIoM meM bhI tIsarA cauthA bhAga yAvat dhIre dhIre rAhavimAna se AvRtta hone se caMdramaMDala kA aMdhakAravAlA bhAga baDhatA jAtA hai, pratikSaNa aMdhakAra kI vRddhi prApta caMdra pakSa ke aMta meM paMdrahavIM amAvAsyA tithi ko prApta karatA hai, taba saMpUrNa paMdrahavAM bhAga yAvat kRSNa ho jAtA hai arthAta saMpUrNa caMdra aMdhakAra se vyApta ho jAtA hai| ___ aba isakA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(evaM khalu josiNA pakkhAto aMdhakArapakkhe aMdhagAre baha Ahietti vaejjA) isa pUrvakathita prakAra se zuklapakSa se andhakAra-kRSNapakSa meM aMdhakAra kI adhikatA kahI gaI hai aisA svaziSyoM ko kheN| __ aba aMdhakAra ke parimANa viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kevatie NaM aMdhagArapakkhe aMdhagAre bahU Ahietti baejjA) he bhagavan kisa eTalA pramANavALo bhAga caMdrano kRSNavarNavALa thAya che. e ja pramANe bIjanI tithimAM bIje paMdaramabhAga yathAvat kRSNa arthAta aMdhakAra yukta thAya che. Aja pramANenA kramathI trIja, cotha vigere tithimAM paNa trIje ce bhAga yAvat dhIre dhIre rAhu vimAnathI DhaMkAI javAthI caMdramaMDaLane aMdhakAravALo bhAga vadhatuM jAya che. pratikSaNe aMdhakAranI vRddhi prApta karela caMdra pakSanA aMtamAM paMdaramI amAvAsyA tithine prApta kare che. tyAre purepUre paMdara bhAga yAvat kRSNavarNavALe thaI jAya che. arthAt saMpUrNa caMdra aMdhakArathI chavAI jAya che. ve mAnA pasaMDA2 42di 4 cha.-(evaM khalu josiNA pakkhAto aMdhakArapakkhe aMdhagAre bahU Ahieti vaejjA) mA pUrva prathita prAthI zu4156 42di gug5kSamA mArnu adhikapaNuM kahela che. tema svaziSyone kahevuM. hvemdh4|2| pazmiA viSa zrIgautamasvAmI prazna pUche cha-(tA kevatieNaM aMdhagAra zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre 730 " " andhakAro bahu rAkhyAta iti vadet' / / tAvaditi pUrvavat khalviti vAkyAlaMkAre andhakArapakSe kiyAndhakAro'dhikaH pratipAdita tvayetivada bhagavanniti - gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'parittA asaMkhejjA bhAgA' parimitA asaMkhyeyAH bhAgAH // - parIttA - parimitA - paricchinnAH - vibhAgArhAH, tathA ca asaMkhyeyAH - aparicchinnAH - nirvibhAgAzca bhAgAH bhava - ntItyAkhyAtAH, iti vadet svaziSyebhyaH upadizeditiH // zuklapakSasya pratipadAdau jyotsnA paricchinnA bhavati, kRSNapakSasya pratipadAdau andhAraH paricchinno bhavati, tathA ca zuklapakSasyAntabhUtAyAM paJcadazyAM pUrNimAkhyAyAM jyotsnA - aparicchinnA- nirvibhAgA jJeyA, kRSNapakSasyAnte sthitAyAM paJcadazyAM amAvAsyA rUpAyAM tithau andhako'paricchinnonirvibhAgo bhavatItyavadheyaH / evamatra zuklapakSe jyotsnA prabhUtA bhavati, kRSNapakSe ca andhakAraprabhUto bhavatIti bhAvaH / sUtra- 82 // caturdazaM prAbhRtaM ca samAptamiti / prakAra kRSNapakSa meM kitanA pramANa se aMdhakAra adhika Apane pratipAdita kiyA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - (parittA asaMkhejjA bhAgA ) vibhAga ke yogya parimita nirvibhAga asaMkhyAta bhAga kahA hai aisA svaziSyoM ko upadiSTa kreN| zuklapakSa kI pratipadAdi tithiyoM meM jyotsnA - prakAza paricchinna kahA hai| tathA kRSNapakSa kI pratipadAdi meM andhakAra paricchinna hotA hai / tathA zuklapakSa kI anta kI pUrNimA tithi meM prakAza aparicchinna-nirvibhAga hotA hai / tathA kRSNapakSa kI antima amAvAsyA tithi meM andhakAra aparicchinna-nirvibhAga rUpa hotA hai| aisA samajheM / isI prakAra yahAM para zuklapakSa meM prakAza adhika hotA hai / tathA kRSNapakSa meM aMdhakAra adhika hotA hai / / sU0 82 // // caudahavAM prAbhRta samApta // 14 // pakhe aMdhagAre bahU Ahietti vaejjA) De lagavan ya rIte kRSNapakSamAM DeTA pramANubhAM aMdhakAranuM adhikapaNuM Ape pratipAti karela che ? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaNIne uttaramA zrIbhagavAn muMDe che. - ( parittA asaMkhejjA bhAgA ) vibhAga 42vAne yogya parimita, nivibhAga masakhyAta bhAga kahela che. e pramANe svaziSyane kahevuM. zukalapakSanI pratipadA tithimAM jgyAnA prakAza paricchinna kahela che. tathA kRSNapakSanI pratipadAtithimAM adhakAra paricchinna hoya che. tathA zukalapakSanA aMtanI punamamAM prakAza aparicchinnanivibhAga hoya che. tathA kRSNapakSanI aMtima amAvAsyA tithimAM aMdhakAra aparicchinna nivibhAga rUpa hAya che tema samajavuM eja pramANe ahIMyAM zukalapakSamAM prakAza vadhAre hAya che tathA kRSNapakSamAM aMdhakAra vadhAre heAya che. ! sU. 82 5 caudamu' prAbhRta samApta / 14 / / zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 83 paJcadazaprAbhRtam atha paJcadazaM prAbhRtaM prArabhyate atha 'kaH zIghragatirAkhyAtaH' ityetadviSayaM praznottarasUtraM kathayati / mUlam-tA kahaM te sigghagaI vatthU Ahietti vaejjA !, tA eesi NaM caMdimasUriyagahaNakkhattatArArUvANaM caMdehito sUre sigghagaI sUrehito gahA sigghagai gahehito NakkhattA sigghagaI Nakkhattehito tArA sigghagaI savvappagaI caMdA savvasigghagaI tArA, tA egamegeNaM muhatteNaM caMde kevatiyAiM bhAgasatAiM gacchai ?, tA jaM jaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassa tassa maMDalaparivakhevassa sattarasa aTThasaTTi bhAgasae gacchai, maMDalaM satasahasseNaM aTThANautisatehiM chattA, tA egamegeNaM muhatteNaM sUrie kevatiyAiM bhAgasayAiM gacchai !, tA jaM jaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassa tassa maMDalaparikkhevassa aTTArasa tIse bhAgasae gacchai, maMDalaM sattasahasseNaM aTThANauti satehiM chettA, tA egamegeNaM muhutteNaM Nakkhatte kevatiyAiM bhAgasatAI gacchai ?, tA jaM jaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassa-tasta maMDalassa parikkhevasta aTThArasa paNatIse bhAgasae gacchai, maMDalaM satasahasseNaM aTThANautIsatehiM chettA ||suu0 83 // chAya-tAvat kathaM te zIghragati vastu AkhyAtamiti vadet ? tAvat eteSAM candra-sUryagrahagaNanakSatra-tArArUpANAM candrebhyaH sUryAH zIghragatayaH sUryebhyo nakSatrANi zIghragatIti nakSatrebhyastArAH zIghragatayaH sarvAlpagatayazcandrAH sarvazIghragatayastArAH, tAvat ekaikena muhUrteNa candraH kiyanti bhAgazatAni gacchati ?, tAvat yat yat maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tasya tasya maNDalaparikSepasya saptadaza aSTaSaSTibhAgazatAni gacchati, maNDalaM zatasahasreNa aSTAnavatyA zataiccchitvA, tAvat ekaikena muhUrtena sUryaH kiyanti bhAgazatAni gacchati ?, tAvat yat yat maNDamupasaMkramya cAra carati tasya tasya maNDalaparikSepasya aSTAdaza triMzada bhAgazatAni gacchati, maNDalaM zatasahasrega aSTAnavatyA zataizchitvA, tAvat ekaikena muhUrtena nakSatrANi kiyanti bhAgazatAni gacchanti ?, tAvat yat yat maNDalamupasaMkramya cAraM caranti tasya tasya maNDalaparikSepasya aSTAdaza paJcatriMzat bhAgazatAni gacchanti, maNDalaM zatasahasreNa aSTAnavatyA chitvA // iti sa0 83 // zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 sUryaprajJaptisatre TIkA-catuIze prAbhRte dvayazItitame sUtre candramaso jyotsnAndhakArayo vRddhayapavRddhi viSayakaM vicAraM samyak vivicya-samprati paJcadazaM prAbhRtaM 'ke sigghagaivutte' kaH shiighrgtiruktH| ityetadviSayakaM vicAraM 'tA kahaM te sigdhagaI' ityAdinA-prastauti 'tA kahaM te sigghagai vatthU Ahietti vaejjA' tAvat kathaM te zIghragati vastu AkhyAtamiti vadet ||-taavditi pUrvavat kathaM-kena prakAreNa te-tvayA bhagavan ! candrasUryagrahanakSatratArAdikaM vastu zIghragati AkhyAtaM eteSAM gatiSu svalpAdhikatvaM pratipAditAmiti kathaya bhagavan !, / tato bhagavAnAha-'tA eesiNaM caMdimasUriyagahagaNaNakkhattatArArUvANaM caMdehito sure sigghagai sUrehiMto gahA sigghagaI gahehiMto NakkhattA sigghagai NakkhattehiMto tArA sigdhagaI tAvat eteSAM candrasUryagrahagaNanakSatratArArUpANAM candrebhyaH sUryA zIghragatayaH sUryebhyo grahagaNAH zIghragatayaH grahebhyo nakSatrANi zIghragatIni nakSatrebhyastArAH zIghragatayaH // tAvaditi pUrvavat eteSAM-candrasarya paMdrahavAM prAbhRta kA prAraMbhazIghra gativAlA kauna hai ? isa viSaya saMbaMdhI praznottara sUtra kahate haiM-(tA kahaM te sigghagaI) ityAdi / ____TokArtha-caudahaveM prAbhRta ke virAsIveM sUtra meM caMdramA kI jyotsnA evaM aMdhakAra kI vRddhi evaM apavRddhi viSaya meM samyaka prakAra se vicAra prakaTa karake aba paMdrahaveM prAbhRta meM zIghragati viSayaka vicAra pragaTa karate haiM-(tA kahaM te sigghagaI vatthU Ahietti vaejjA) kisa prakAra se he bhagavan Apane caMdra, sUrya, graha, nakSatra tArAoM kI gati meM kisakI gati alpa yA adhika hotI hai ? so kahie / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane se uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA eesiNaM caMdimasUriyagahagaNaNakkhattatArArUvANaM caMdehito sare sigdhagaI, sUre hiMto gahA sigdhagaI, gahehiMto NakkhattA sigghagaI, NakkhattehiMto tArA sigghagaI) ye caMdra sUrya graha nakSatra evaM tArA ye pAMcoM kI gatikrama paMdaramA prAbhUtane prAraMbha zI gativANu 2 cha 1 // viSayamA samayamA praznottara sUtra 4 -(tA kahate sigdhagaI) tyA TIkArtha_caudamA prAbhRtanA bAzImAM sUtramAM caMdranI snA ane aMdhakAranI vadhaghaTanA saMbaMdhamAM sArI rIte vicAraNA pragaTa karIne have A paMdaramA prAbhRtamAM zIdhragati viSaya: viyA2 pragaTa 42 cha-(tA kahaM te sigyagaI vatthU Ahieti vaejjA) he bhagavan yadra, sUrya, graha nakSatra ane tArAonI gatimAM kenI gati konA karatAM alpake adhika hoya che? te kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI uttaramAM zrIbhagavAna kahe che. (tA eesi NaM ca dimasUriyagahagaNaNakkhattatArArUvANaM caMdehito sUre sigdhagaI, sUre hito gahA sigdhagaI, gahe hiMto NakhattA sigdhagaI, Nakkhattehito tArA sigdhagaI) 0 yadra sUryagraha nakSatra ane tArA e pAcenA gatinA kamanA vicAramAM caMdragati kSetra parimANathI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 83 paJcadazaprAbhRtam grahanakSatratArakANAM paJcAnAM madhye gatikramavicAre candrebhyaH-candragatikSetrapramANebhyaH saryAH zIghragatayaH-sUryagatikSetrANyadhikAni sarvatrApyevameva krameNohanIyAH, kAlagaNanAkrame gatInAM prayojakatvAt kAlasya niravadhikatvAcca sarvatra candrAdiSu bahuvacanaprayoga ityapi bhaavniiyH| sUryebhyo grahagaNAH zIghragatayaH grahagaNebhyo'pi nakSatrANi zIghragatIni, nakSatrebhyo'pi tArA: zIghragatayaH pratipAditaH / athaitAn saMgrAhayati-'savvappagaI caMdA savvasigdhagaI tArA' sarvAlpagatayazcandrAH sarvazIghratayastArAH // evame teSAM pUrvoditagatikamANAM paJcAnAM candra-sUryagrahagaNa-nakSatra-tArArUpANAM madhye sarvAlpagatayazcandrAH santi-sarvApekSayA alpagataya zcandramasaH santi, (samIpagatatvAta) tathA ca sarvebhyaH zIghragatayaH-adhikakSetracAriNyastArAssanti / (dUrasthitatvAt ) / athaitasyaivArthasya savizeSaparijJAnArtha punaH praznayati gautamaH-'tA egamegeNaM muhutteNaM caMde kevatiyAI bhAgasatAI gacchai ?,' tAvat ekaikena muhUrteNa candraH kiyanti ke vicAra meM caMdra kI gatikSetra pramANa se sUrya kA gatikSetra adhika hote haiM / sarvatra isI prakAra ke kama se vicAra kara leveM / kAla ke gaNanA krama meM gati prayojaka hone se tathA kAla niravadhi hone se caMdrAdi saba meM bahuvacana kA prayoga hotA hai aisA bhAvita kara leveM / sUrya se grahagaNa zIghra gativAle hote haiN| grahagaNa se bhI nakSatra zIghra gativAle hote haiM, nakSatroM se bhI tArAeM zIghra gativAle hote haiM aisA pratipAdita kiyA gayA hai| aba isa viSaya ko saMgraha karake kahate haiM-(sabvappagaI caMdA, savvasigghagaI tArA) isa prakAra pUrva kathita gati kramavAle caMdra-sUrya-graha, nakSatra, evaM tArA ye pAMcoM meM sarva se samIpa hone se saba se alpa gativAlA caMdra hai / tathA saba se dUra hone se saba se zIghra gativAle arthAt adhika kSetra cAri tArA gaNa hote haiM / aba isI viSaya ko savizeSa jAnane ke liye zrI gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA egamegeNaM sUryanA gati kSetra adhika hoya che. badheja A prakAranA kramathI vicAra karI le. gaNanA kALanI kamathI gati prAjaka hevAthI tathA kAla niravadhi hovAthI caMdrAdi badhAmAM bahuvacanane pravega thAya che tema samajI levuM sUrya karatAM rahe zIghagativALA hoya che. grahothI nakSatre zIdhra gativALA hoya che. nakSatrothI paNa tArAo zIdhragativALA hoya che. tama pratipAdita 428 che. have 20 viSayI saMghaDa 4Ine vAmAM Ave che-(savvappagaI caMdA, savvasigdhagaI tArA) mA zata paDeTa 49 gAta bhANA yadra-sUrya-aDa, nakSatra ane tArA e pacemAM sauthI najIka hovAthI sauthI alapagativALe caMdra che tathA sauthI dUra hovAthI badhAthI zIghragativALA arthAt adhikakSetra cArI tArAgaNa hoya che. have A viSayane vizeSa prAthI lA bhATe zrIgautamasvAmI puna: prazna 42 cha-(tA egamegeNaM muhutteNaM caMde kevatiyAI bhAgasatAI gacchai) gamana rt| yadra me me mutabhA bha3 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 sUryaprajJaptisUtre bhAgazatAni gacchati ?, // tAvaditi pUrvavat vrajana candro maNDalasyaikaikena muhUtena kiyanti bhAgazatAni gacchati-maNDalasya kiyanti bhAgazatAni kSetrANi ekekena muhUrtena vyAptAni bhavantIti gautamasya praznastato bhAgavAnAha-'tA jaM jaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassatassa maMDalaparikkhevassa sattarasa aDasarTi bhAgasae gacchai' tAvat yat-yat maNDalamupasaMkramya cAraM carati tasya-tasya maNDalaparikSepasya saptadaza aSTaSaSTibhAgazatAni gacchati / / -tAvaditi pUrvavat uttarato dakSiNato vA vrajan candro yat-yat maNDalamupasaMkramya-samupAdAya cAraM carati tasya-tasya maNDalasya sambandhinaH parikSepasya-paridheH aSTapaSTayadhikAni saptadazazatAni (1768) bhAgAnAM-etattulyAMzapradezaM yAvat-gacchati / tatazca-'maMDalaM satasahasseNaM aTThANautisatehiM chettA' maNDalaM zatasahasreNa aSTAnavatyA shtaishchitvaa-||-ttshc tadeva maNDalaM-maNDalaparikSepa-maNDalaparidhi, ekena zatasahasreNa-lakSeNa, aSTAnavatyAzataizca (109800) chitvA-ebhirvibhajya yada bhavet tadadhikaM bhAgaM yAvat gacchati candra iti // athAtra bhAvanA procyate-prathamaM tAvat candrasya maNDalako nirUpaNIya stadanantaraM tadAdhAraNa muhuttaNaM caMde kevatiyAiM bhAgasatAI gacchai) gamana karatA huvA candra eka eka muhUrta meM maMDala ke kitane so bhAga kSetroM ko vyApta karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn kahate haiM-(tA ja maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassa tassa maMDalaparikkhevassa sattarasa aDasahi bhAgasae gacchai) uttaradizA se yA dakSiNadizA se gamana karatA huvA candra jisa maMDala ko prApta karake gamana karatA hai, usa usa maMDala saMbaMdhi paridhi kA satrahaso aDasaTha 1768 / bhAgoM ko arthAt itane pramANavAle aMza pradeza meM yAvat gamana karatA hai| tadanantara (maMDalaM satasahasseNaM aTThANautisatehiM chettA) maMDala paridhi ko eka lAkha nava hajAra ATha so se vibhakta kara ke jitanA bhAga Ave utane pramANa bhAgoM meM yAvat caMdra gamana karatA hai| ___ aba isakI bhAvanA dikhalAte haiM-pahale caMdra kA maMDala kA nirUpaNa kare LanA keTalAmAM bhAga kSetrone vyApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmIne prazna sAMbhaLIne zrImAvAn 49 cha.-(tA jamaDalaM uvasaMkamittA cAra carai tassa tassa maMDalaparikkhevassa sattarasa aDasadvibhAgasae gacchai) uttaradAyI athavA dakSiNa dizAthI gamana 42te| yadra je je maMDaLane prApta karIne gamana kare che, te te maMDaLa saMbaMdhI paridhinA sattarase aDasaTha 1768 bhAgane arthAt ATalA pramANavALA aMza pradezamAM yAvat gamana kare che. te pachI (maMDala sata sahasseNaM aTThANautisatehiM chettA) paridhine me ann nava2 AThasethI bhAga karIne jeTale bhAga Ave eTalA pramANavALA bhAgomAM yAvat caMdragamana kare che. have AnI bhAvanA batAvavAmAM Ave che. pahelAM caMdramaMDaLanuM nirUpaNa karavuM te zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 83 paJcadazaprAbhRtam 735 muhUrtagatiparimANaM paribhAvanIyam / tatra maNDalakAlanirUpaNe trairAzikagaNitapravRti yathA ekasmin paJcavarSAtmake yuge candrasyASTaSaSTayadhikAni saptadazazatAni (1768) maNDalArdAni bhavanti, tathA ca triMzadadhikAni aSTAdazazatAni (1830) rAtrindivAni bhavantIti pUrva pratipAditaM varttate, ato'nupAto yathA-yadhaSTapaSTayadhikaiH saptadazabhiH zataiH sakala yugavartibhira maNDalairaSTAdazazatAni triMzadadhikAni rAtrindivAni labhyante tadaikena sampUrNamaNDalena kati rAtrindivAni syurityatra dvAbhyAmarddhamaNDalAbhyAme maNDalaM bhavatIti manasi nidhAya gaNitapravRttividheyA yathA-( +2%8 +) antrAtyena rAzinA dvikalakSaNena madhyamo rAzistriMzadadhikASTAdazazatarUpo guNita stadA jAtAni SaSTayadhikAni paT triMzacchatAni (3660) harasthena rAzinA aSTaSaSTayadhikasaptadazazatarUpeNa bhaktAni jAte labdhe dve rAtrindive zeSa tiSThati caturvizatyadhikaM zataM aSTaSaSTayadhikasaptadazazatabhAgAnAmiti / tatazca tatpazcAt usake AdhAra se muhUrtagati parimANa kA nirUpaNa karanA caahiye| usameM maMDala kAla ke nirUpaNa meM trairAzika gaNita pravRtti karanI cAhiye, jaise ki-pAMca varSa vAle eka yuga meM caMdra kA satraha so aisaTha 1768 / arddhamaMDala hote haiN| tathA aThAraha so tIsa 1830 / ahorAtra hote haiM / isa prakAra pahale pratipAdita kiyA hI hai / ataH isakA anupAta isa prakAra se kareM-jo satraha so aDasaTha se sakala yugavati arddhamaMDala se aThAraha so tIsa ahorAtra labhya hote haiM to saMpUrNa eka maMDala se kitane ahorAtra hosakate haiM ? isa prakAra kI vicAraNA meM do arddha maMDaloM se eka maMDala hotA hai, isa prakAra mana meM vicAra karake gaNita pravRtti karanI cAhiye-jaise ki- +2-72,44) yahAM para do rUpa antya rAzi se madhyarAzi aThAraha so tIsa kA guNA kare to chattIsaso sATha (3660) hotA hai isa kA harasthAna meM rahI huI satrahaso aDasaTha rUpa rAzi se bhAga kare to do ahorAtra labdha hote haiM tathA satrahaso aDasaThiyA pachI tenA AdhArathI muhUrta gati parimANanuM nirUpaNa karavuM joIe temAM maMDaLakALanA nirUpaNamAM trirAzika gaNita pravRtti karavI joIe. jemake-pAMca varSavALA eka yugamAM caMdranA sattaroaDasaTha 1768, ardhamaMDaLe hoya che. tathA aDhArasovIsa 1830, ahorAtra hoya che. A rIte pahelAM pratipAdita karyuM ja che, tethI Ane anupAta A pramANe kare je sattaroaDasaThathI sajja yugavatti ardhamaMDaLathI aDhArasotrIsa ahorAtra labhya thAya te saMpUrNa eka maMDaLathI keTalA ahorAtra thAya che? A pramANenI vicAraNAmAM be ardhamaMDaLathI eka maMDaLa thAya che. A pramANe manamAM vicAra karIne gaNita pravRtti karavI naye. bha +2=3FF=2+13) gADI me 35 matima zithI aDhAseAtrIsa rUpa madhyarAzine guNAkAra karavAthI chatrIsasesAITha (3660) thAya che. tene harasthAnamAM rahela sattara aDasaTharUpa rAzithI bhAga karavAthI be ahorAtra labdha thAya che. tathA sattarase zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 sUryaprajJaptisUtre jAtAni 3720 ekaikasmin rAtrindive triMzanmuhUrttA bhavantItyatatriMzatA guNyante viMzatyadhikAni saptatriMzacchatAni eteSAM aSTaSaSTyadhika saptadazazatarUpeNa hareNa bhAgaharaNaM37 =(2+7 =2 + 3) labdhau dvau muhUrtI, zeSaM tiSThati caturazItyadhikaM zataM / tatra ca hAbhAjya aSTabhirapavartitau jAtAH bhAjyasthAne trayoviMzatiH, harasthAne ca ekaviMzatyadhikaM zatadvayamiti sarveSAmekatranyAse - (2 / 2 / 3) ata AgataM dve rAtrindive, domuhUttauM ekasya muhUrttasya trayoviMzatirekaviMzatyadhikazatadvaya bhAgA iti // etAvatA kAlena candraH 3720 1768 3720 184 1768 arddhamaNDale paripUrNe carati / atraitaduktaM bhavati - etAvatA kAlena paripUrNamekaM maNDalaM carati candraH iti etadevamekamaNDalasya kAlaparimANaM parijJAtaM ( 2 / 2 / 3) sAmprata metadAdhAreNa muhUrttagatiparimANaM vicAryyate- -tatra prathame teSAmeva savarNanaM kriyate ( 2 / 231) dve rAtridive te muhUrttakaraNArtha triMzatA guNyete jAtAH SaSTimuhUrttAH 60 - 2 x30 eka so cautIsa rAzi zeSa bacatA hai / tatpazcAt eka eka ahorAtra meM tIsa muhUrta hote haiM ataH isako tIsa se guNA kare jaise ki - 124 + 30 6 guNA karane se tIna hajAra sAta so vIsa hote haiM, isa saMkhyA kA satrahaso aDasaTha hara sthAnavAlI rAzi se bhAga kare - ( 2 + =2 + 3) bhAga karane se do muhUrta labdha hote haiM tathA eka so caurAzi zeSa rahatA hai / usameM hara evaM bhAjyarAzi ko ATha se apavartita kare to bhAjya sthAna meM teIsa tathA harasthAna meM do so ikkIsa hote haiM / saba ko ikaTThA karane se (2 / 2 / 23) isa prakAra do ahorAtra evaM do muhUrta tathA eka muhUrta kA do so ikkIsiyA teIsa bhAga hote haiM / itane kAla meM caMdra do ardha maMDalapurA gamana karatA hai| yahAM para isa prakAra se kahA jAtA hai - itane kAla meM caMdra paripUrNa eka maMDala kA saMcAra karatA hai / isa prakAra eka maMDala kA kAlaparimANa kA vicAra kiyA jAtA hai- prathama ina kA hI savarNana kareM (2 / 2 / 3) inameM do ahorAtra kA muhUrta karane ke liye aDasaThayA ekasacAvIsa zeSa rahe che. te pachI eka eka aheArAtramAM trIsa muhUta thAya che. tethI mAno zrIsAthI guNAbhara uzvo nema +3= 37 guNAara 42vAthI bhu hajArasAtasAvIsa thAya che. A saMkhyAnA sattarasA aDasaDavALI harasthAnanI saMkhyAthI bhAga 42vo = ( 2 + 1 = 2331) bhAga 42vAthI me muhUrta samdha thAya che tathA ekaseAcAryAzI zeSa rahe che. temAM hara ane bhAjya rAzine AThathI apati ta kare te bhAjya sthAnamAM tevIsa tathA harasthAnamAM khaseAekavIsa thAya che. badhAne meLavavAthI (rArA rUOM) A rIte be aherAtra ane be muhUta tathA eka muhUta nA khaseAekavIsA tevIsa bhAga thAya che ATalA kALamAM caMdra be ardhamaMDaLa purA gamana kare che. ahIyAM A pramANe kahevAya che. ATalA kALamAM caMdra paraNuM eka maDaLanA saMcAra kare che. A rIte eka ma`DaLanA kALa parimANunA vicAra karavAmAM Ave che. pahelAM AnuM ja savarNaOna karavuM 373 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 124530 3920 1768 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 83 paJcadazaprAbhRtam 60 / atrIparitanau dvau muhUttauM prakSiptau 60+2=62 jAtA dvApaSTirmuhUrtAH 62 atastat svarUpamevaM jAtaM (62+3) punaratra (chedaghna rUpeSu lavAghanarNa) mityAdinA-62+- 17702124 1332 / atra dvASaSTiH ekaviMzatyadhikazatadvayena guNitAH jAtAni trayodazasahasrANi saptazatAni cadhikAni / tatra ca trayovizatiH prakSipyante jAtAni trayodaza sahasrANi saptazatAni paJcaviMzatyadhikAni-13521 ekaviMzatyadhikazatadvayabhAgAnAmiti etat khalu ekamaNDalakAlagatamuhartasatka ekaviMzatyadhikazatadvayabhAgAnAM primaannmityrthH|| tatazcAtra trairAzikagaNitapravRttiryathA yadyebhitrayodazabhiH sahastraiH paJcaviMzatyadhikaiH saptabhiH zatai zatadvayabhAgAnAM maNDalabhAgAH ekaM zatasahasramaSTAnavatiH zatAni labhyante tadA ekena muhUrtena kiM syAditi rAzitrayasthApanA 1970=300984X221-2626760 = 102800x1 100800x14221 24265800 3C -3D 1725 13025 1768 atra (chedaM lavaM ca parivartya harasya zeSa) ityAdinA niyamena ledarAzecchedasya ekaviMzatIsa se guNA kareM, to sATha muhUrta hote haiM / 2430.60 yahAM Upara kA do muhUrta ko prakSipta kare 60+2=62 to bAsaTha muhUrta hote haiM / 62 / ataH isa kA svarUpa isa prakAra se hote haiM-(62+2) punaH yahAM para (chedaghna rUpeSu lavAdhanarNa) ityAdi se 62 + 5-738262-331) yahAM para bAsaTha ko do so ikkIsa se guNA karane se teraha hajAra sAta so do hote haiN| isameM teisa kA prakSepa kare to do so ikIsiyA teraha hajAra sAta so pacIsa hote haiM / yaha eka maMDala kAla meM rahe huve muhUrta kA do so ikkIsa bhAga parimANa hotA hai| yahAM para trairAzika gaNita pravRtti isa prakAra se hai-yaha teraha hajAra sAtaso pacIsa se do so bhAga kA maMDala bhAga eka lAkha aThANaveM sau labhya hotA hai to eka muhUrta se kitanA labhya hote haiN| isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kare 1098005-09800+1+221=24266001768 yahAM para (chedaM lavaM ca parivartya (rArA) AmAM je be ahorAtra che tenA muhUrta karavA mATe trIsathI guNavAthI sAITha bhuta thAya che. 2+303t. mAmA 52nA meM bhuGkatanA prakSe5 423 // 10+2=12 te! mAsa muhUta thAya che. (12) tathA mAnu 2135 mA zata yAya che. (12+335) zithI sahI (chedadhnarUpeSu labAdhanarNa) tyAhiyA 62+333-23402=2313525) maha AsanA soya vIsathI guNAkAra karavAthI terahajAra sAtasoLe thAya che. temAM tevIsa meLave te basa ekavIsA terahajAra sAtasepacIrA thAya che. rUpa A eka maMDaLa kALamAM rahela muhUrtanA basa ekavIsa bhAga parimANa thAya che. ahIM trirAzika gaNitapravRtti A rIte thAya che. A terahajArasAtaso pacIsathI basomA bhAganA maMDaLa bhAga eka lAkha aThANuM so labhya thAya che, te eka muhUrtathI keTalA muhUrta bhAga labhya thAya? A jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA 42vI, 183deg+1=18 +1+221=24233 -1798 a (cheda lavaca zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre tyadhikazatadvayarUpasya parivarttanenoparitanasya bhAjyarAzerguNakasthAne nivezo jAtaste - nAntyena rAzinA ekakarUpeNa madhyamo rAzirguNito'pi tathaiva tiSThati, tatazcoparitanagatena sarvAsthitaharasvarUpeNa ekaviMzatyadhikazatadvayarUpeNa sa eva madhyamo rAzirguNita: jAte dve ko dvicatvAriMzallakSAH paJcapaSTiH sahasrANi aSTau zatAni iti - 24265800 eteSAM trayodazabhiH sahasraiH saptabhiH zataiH paJcaviMzatyadhikai bhAgaharaNena labdhAni aSTaSaSTyadhikAni saptadazazatAni 1768 / etAvato bhAgAn yatra tatra vA maNDale muhUttaikena candro gacchatIti siddhyati // atha sUryasya muhUrttacArasambandhI praznaH - 'tA egamegeNaM muhutteNaM sUrie kevati - yAI bhAgasayAI gacchaI' tAvat ekaikena muhUrteNa sUrya: kiyanti bhAgazatAni gacchati ! tAvaditi pUrvavat bhraman sUryaH svakIyasya maNDalasya kiyanti bhAgazatAni gacchatyekena muhUrtteneti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA jaM jaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassa harasya zeSa) ityAdi niyama se cheda rAzi kA cheda karake do so ikkIsa kA parivartana karane se upara kI bhAjya rAzi ko guNakasthAna meM rakhane se antya rAzi eka se madhya kI rAzi kA guNA kare to bhI usI prakAra rahatA hai / tatpazcAt Upara meM rahe huve saMkhyA kA saba ke nIce ke sthAna meM harasthAna rUpa do so ikkIsa se vaha madhya kI rAzi ko guNA kare to do karoDa bayAlIsa lAkha paiMsaTha hajAra evaM ATha so hote haiM / 24265800 | inako teraha hajAra sAta so pacIsa se bhAga karane se satraha so aDasaTha hote haiM / itane bhAgoM meM jisa kisI maMDala meM eka muhUrta meM caMdra gamana karatA hai aisA siddha hotA hai / 738 aba sUrya ke muhUrtacAra ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - (tA egamegeNaM muhutteNaM sUrie kevatiyAI bhAgasayAI gacchaI) bhramaNa karatA huvA sUrya apane maMDala ke kitane sau bhAgoM meM eka muhUrta meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiMparivartya harasya zeSaH) dhatyAhi niyamathI chedarAzinA cheha uravAthI somezvIsanA parivartana karavAthI bhAyarAzine guNake sthAnamAM rAkhavAthI aMtima rAzi ekathI madhyanI rAzinA guNAkAra kare te paNa eja pramANe rahe che. te pachI upara rahelI sakhyAnA sauthI nIcenA sthAnamAM harasthAnamAM rahela khaseekavIsavALI sakhyAthI madhyanI rAzinA guNAkAra karavAthI be karoDa khetAlIsa lAkha pAMsaThahajAra ane AsA thAya che. 24265800) AnA tera hajArasAtasA pacIsathI bhAga karavAthI sattarasAaDasaTha thAya che. ATalA bhAgeAmAM maDaLamAM eka murtImAM caMdra gamana kare che tema siddha thAya che. have sUryanA muhUrta yAra viSayabhAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che.- ( tA egamegeNaM muhutta sUrie kevatiyAI bhAgasayAI gacchai) bhramaNa urato sUrya potAnA bhajanA DeTalA sAbhAgeAmAM eka muhUtamAM gamana kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 83 paJcadazaM prAbhRtam 739 tassa maMDala parikkhevassa aTThArasa tIse bhAgasae gacchai, maMDalaM satasahasseNaM aDANautIsatehiM chettA' tAvat yat yat maNDalamupasaMkramya cAraM carati tasya tasya maNDalaparikSepasya aSTAdazatriMzat bhAgazatAni gacchati - maNDalaM zatasahasreNa aSTAnavati zataizchitvA // - tAvaditi pUrvavat yat yat maNDalaM samupAdAya gacchati sUryastasya tasya maNDalasya - maNDalasambandhinaH parikSepasya paridheH aSTAdazabhAgazatAni triMzadadhikAni (1830) gacchati / atrodAharaNaM pratipAdayati-maNDalaM zatasahasreNa aSTAnavatyA ca chitvA etadupapadyeta, iti saMketaH // atrApi gaNitaprakriyAyamApayataH sUryaH ekenAhorAtreNaikamarddhamaNDalaM gacchati dvAbhyAM cAhorAtrAbhyAM sampUrNa maNDalaM carati, ahorAtra dvaye SaSTimuhUrttAH bhavanti, ekasmin maNDale caikaM zatasahasraM aSTAnavatiH zatAni maNDalabhAgAnAM bhavanti, tenAtra trairAzikapravRtti ryathA - yadi SaSTacA muhUrttarekaM zatasahakhaM aSTAnavatiH zatAni maNDalabhAgAnAM labhyante tadA ekena muhUrtena kiM syAditi rAzitrayasthApanA - 2 - = 1830 atrAntyena rAzinA madhyo razi rguNitaH 10280051 EO (tA jaM jaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassa tassa maMDalaparikkhevassa aTThANautI satehiM chettA) sUrya jo jo maMDala ko prApta karake gamana karatA hai, usa maMDala kI paridhi kA aThAraha so tIsa 1830 bhAgoM meM gamana karatA hai / isa viSaya meM udAharaNa dikhalAte haiM- maMDala ko eka lAkha nava hajAra ATha so se cheda karake yaha hotA hai / yahAM para bhI gaNitaprakriyA kI jAtI hai / sUrya eka ahorAtra meM eka arddha maMDala meM gamana karatA hai, tathA do ahorAtra meM saMpUrNa maMDala meM gamana karatA hai / do ahorAtra ke sATha muhUrta hote haiM eka maMDala meM eka lAkha nava hajAra ATha so maMDala ke bhAga hote haiM, ataH yahAM para trairAzika pravRtti kI jAtI hai jo isa prakAra se hai- jo sATha muhUrta se eka lAkha nava hajAra ATha so maMDala bhAga labhya hote haiM to eka muhUrta meM kitane bhAga labhya hote haiM ? yaha jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI uttarabhAM zrIbhagavAn uDe che.- ( tA jaM jaM maMDala uvasaMkamittA cAra carai tassa tassa maMDala parikkhevarasa aTThArasatIse bhAgasae gacchai, maMDala satasahasseNaM aTThANautIsatehiM chettA ) sUrya jeje . maDaLane prApta karIne gamana kare che, temAM maMDaLanI paridhinA aDhArasotrIsa 18300 bhAgeAmAM gamana kare che. A saMbaMdhamAM udAharaNa batAvavAmAM Ave che. maMDaLane eka lAkha navahajAra AThasethI cheIne A pramANa thAya che ahIyAM paNa gaNitaprakriyA karavAmAM Ave che. sUrya eka aherAtramAM eka adhamaDaLamAM gamana kare che. ane e aheArAtramAM saMpUrNa maMDaLamAM gamana kare che. be aherAtranA sAiTha muhUrtA thAya che. eka maDaLamAM eka lAkha navatujAra AThaseA maMDaLanA bhAgeA hoya che. tethI trairAzika pravRtti karavAmAM Ave che. je A pramANe che. jo sAiTha muhUtathI ekalAkha navahAraAThasa maDaLa bhAgeA lakSya thAya te eka muhUta mAM keTalA maMDaLa bhAgA labhya thaI zake ? zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 sUryaprajJaptisUtre SaSTayabhakta zvetyupapadyate-aSTAdazazatAni triMzadadhikAni (1830) etAvato bhAgAn maNDalasya ekaikena muhartena sUryoM gacchati // atha nakSatracArasambandhI prazna:-'tA egamegeNaM muhutteNaM Nakkhatte kevaiyAI bhAgasayAI gacchai ?,' tAvat ekaikena muhUrtena nakSatraM kiyanti bhAgazatAni gacchati ? // tAvaditi prAgvat nakSatramekaikena muhattaina maNDalasya kiyato bhAgAn gacchatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA jaM jaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassatassa maMDalassa parikkhevassa aTThArasa paNatIse bhAgasae gacchai, maMDalaM satasahasseNa aTThANautisaehi chettA' tAvat yat yat maNDalamupasaMkramya cAraM carati tasya-tasya maNDalasya parikSepasya aSTAdaza paJcatriMzAni bhAgazatAni gacchati, maNDalaM zatasahasreNa aSTAnavatyA zataizchitvA ||-taavditi pUrvavat yat yat maNDalaM-AtmIya paribhogakAlAvidhi pratiniyataM kSetra-maNDalamupasaMkramya cAraM carati tasya tasya cAtmIyasya maNDalasya sambandhinaH parikSepasya-paridheraSTAdazabhAgazatAni paJcatriMzatAni-pazcatriMzadadhikAni 1835 gacchati / maNDalaM hai-...'=1830 yahAM para antyarAzi se madhya kI rAzi kA guNA karake usako sATha se bhAga karane se aThAraha so tIsa 1830 / Ate haiN| maMDala ke itanA bhAgoM meM mUrya eka muhUrta meM jAtA hai| aba zrI gautamasvAmI nakSatracAra viSayaka prazna pUchate haiM-(tA egamegeNaM muhatteNaM Nakkhatte kevaiyAI bhAgasayAiM gacchai) he bhagavan eka eka muhUrta meM nakSatra kitane so bhAgoM meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA ja ja maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tassa tassa maMDalassa parikkhevassa aTThArasa paNatIse bhAgasae gacchai maMDalaM satasahasseNa aTTANautisaehiM chettA) jo jo maMDala arthAt apane paribhoga kAla paryanta kA pratiniyata kSetra meM gamana karatA hai usa usa apane maMDala saMbaMdhi paridhi kA aThAraha so paiMtIsa bhAgoM meM gamana karatA hai / maMDala ko mA atyan bhATe 5 rAzinI sthApanA 42vAmA sAva cha. 106800+1=1830 mahI aMtima rAzIthI madhya rAzIne guNAkAra karIne tene sAIThathI bhAga karavAthI aDhArasetrIsa 1830 Ave che. maMDaLanA ATalA bhAgamAM sUrya eka muhUrtamAM gamana kare che. ve zrIgautamasvAmI nakSatra yA2 samadhI prazna pUche che.-(tA egamegeNaM muhutteNaM Nakkha te kevaiyAI bhAgasayAI gacchai) sAvana me me mutabhA nakSatra / se bhAgomAM gamana kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrImAn 43 cha.-(tA je jamaDala uvasaMkamittA cAra carai tassa tassa maDalassa pari kkhevassa aTThArasapaNatIse bhAgasae gacchai, maMDala satasahasseNa aDhANautisaehiM chettA) je je maMDaLa arthAta pitAnA paribhega kALa paryantanA pratiniyata kSetramAM gamana kare che. tete pitAnA maMDala saMbaMdhI paridhinA aDhArase pAMtrIsa bhAgamAM gamana kare che. maMDaLane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 741 1835 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 83 paJcadazaprAbhRtam zatasahasreNa aSTAnavatyAzataizchitvA-109800 ebhirvibhajyeti0 atrAsminviSaye kiyanmAtraM gaNitabhAgaM pradarzyate pUrvodita prakAravadatrApi prathamato kAlo nirUpaNIyastadanantaraM tadAdhAreNaiva muhUrttagatiparimANabhAbanA bhAvanIyA syAt tatra ca maNDalakAlapramANacintAyAM trairAzikagaNitapravRttiyathA-yadyaSTAdazabhiH zataiH paJcatriMzadadhikaiH sampUrNa yugabhAvibhirarddhamaNDalaiH aSTAdazazatAni triMzadadhikAni rAtrindivAnAM labhyante tadA dvAbhyAmarddhamaNDalAbhyAM-paripUrNenaikena maNDaleneti yAvata kiM syAditi rAzitrayasthApanA-183042-3666=1+1835 atrAntyena rAzinA dvikakarUpeNa madhyamo rAzi striMzadadhikASTAdazazatarUpo guNitastadA jAtAni SaSTayadhikAni SaT triMzacchatAni 3660 etAni ca harasthena rAzinA paJcatriMzadadhikASTAdazazatarUpeNa bhaktAni jAtaM ekaM rAtrindivaM, zeSAstiSThanti paJcaviMzatyadhikAnyaSTAdazazatAni paJcatriMzadaeka lAkha nava hajAra ATha so se cheda karake 109800 / isa saMkhyA kA bhAga kareM to pUrvokta saMkhyA mila jAtI hai / pUrva kathita prakAra ke anusAra yahAM para prathama kAla kA nirUpaNa kareM, tatpazcAt usake AdhAra se muhUrtagatiparimANa kI bhAvanA bhAvita karanI cAhie / usameM maMDalakAlapramANa vicAraNA meM trairAzika gaNita pravRtti karanI cAhiye jaise ki-yadi saMpUrNa yuga bhAvi arddha maMDala kA aThAraha so paiMtIsa bhAgoM se aThAraha so tIsa ahorAtra labhya hote haiM, to do ardha maMDala arthAta paripUrNa eka maMDala se kitanA ahorAtra hote haiM ? isako jAnane ke liye yahAM para tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai-1830+2= =1 + 1835 yahAM para do rUpa antya rAzi se madhya kI rAzi aThAraha so tosa kA guNA kare to chattIsa so sATha hote haiM 3660 / isa saMkhyA kA harasthAna kI rAzi jo aThAraha so paiMtIsarUpa hai usa se bhAga kare to eka ahorAtra hotA hai tathA aThAraha so paiMtIsa eka lAkha navahajAra AThathI chedIne 109800 A saMkhyAthI bhAga karo jethI pUkti saMkhyA maLI jAya che. pUrvakathita prakAra anusAra ahIM pahelAM kALanuM nirUpaNa karavuM. te pachI tenA AdhArathI muhUrtagati parimANanI bhAvanA bhAvita karavI temAM maMDaLakALa pramANanI vicAra raNAmAM bairAzika gaNitanI pravRtti karavI joIe. jemake-di saMpUrNa yugabhAvI ardhamaMDaLanA aDhAraso pAMtrIsa bhAgathI aDhArasotrIsa aherAtra labdha thAya te be ardhamaMDaLa arthAt purA eka maMDaLathI keTalA ahera tra thAya? A jANavA mATe ahIM traNa rAzinI sthApanA 42vI. naye. 16362 =FD1+135 mI. 35 matibhazIthI madhyanI aDhAratIsavALI rAzIne guNAkAra karavAthI chatrIsesAITha thAya che 366 A saMkhyAne harasthAnanI rAzi je aDhArase pAMtrIsa che. tenAthI bhAga kare, bhAga karavAthI eka zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54750 742 sUryaprajJaptisUtra dhikASTAdazazatabhAgAnAM 28 tato muhartakaraNArthametAni triMzatA guNyante x 30= 175 =29+ 29 + guNanAjAtAni catuH paJcAzat sahasrANi saptazatAni paJcAzadadhikAni, etAni cASTAdazazataiH paJcatriMzadadhikai bhaktAni labdhAH ekonatriMzanmuhUrtAH, zeSAstiSThanti paJcatriMzadadhikAni paJcadazazatAni paJcatriMzadadhikASTAdazazatabhAgAnAM ra atra bhAjyahArau paJcabhirapavattitau, jAtAni bhAjyasthAne saptAdhikAni trINi zatAni, hara sthAne ca saptaSaSTayadhikAni trINizatAni, sarveSAmekatra saMgraheNa (1 / 29 +38) ata AgataM ekaM rAtrindivaM, ekasya ca rAtrindivasyaikonatriMzanmuhartAH, ekasya ca muhartasya saptaSaSTayadhikazatatraya bhAgAnAM trINizatAni saptottarANi / idamekaikasmin maNDale rAtrindivaparimANaM (1129+ 307) / idAnImetadAdhAreNa muhUrtagatiparimANamAnIyate-yathaikaM rAtrindivaM triMzatA saMguNya tatra muhUrtAn prakSipya jAtAH ekonaSaSTi muhUrtAH 1430=30 / 30+29 bhAgAtmaka aThAraha so pacIsa zeSa rahatA hai 1835 isakA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA kare +30647029+ 1234=29+ guNA karane se copana hajAra sAta so pacAsa hote haiN| unakA aThAraha so paiMtIsa se bhAga kare to untIsa muhUrta labdha hote haiM, tathA aThAraha so paiMtIsa bhAgAtmaka paMdraha so paiMtIsa zeSa rahatA hai| yahAM para bhAjya rAzi evaM hara rAzi ko pAMca se apavartita kare to bhAjya sthAna meM tIna so sAta evaM harasthAna meM tIna so saDasaTha hote haiN| ina sabako eka sAtha karane se (1129+27) isa prakAra eka ahorAtra tathA eka ahorAtra kA untIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA tIna so saDasaTha bhAgoM kA tIna so sAta bhAga isa prakAra eka eka maMDala meM rAtri divasa kA parimANa (1 / 29+) hotA hai| aba isa AdhAra se muhUrta gati kA parimANa kahate haiM-jaise eka ahorAtra ko tIsa se guNA karake usameM unatIsa ahorAtra thAya che. tathA aDhAraso pAMtrIsa bhAgavALA aDhArasepacIsa zeSa rahe che. 3 AnA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra kare {35+30= =+9+13=29 36 guNAkAra karavAthI cepanahajArasAta pacAsa thAya che. tene aDhArase pAMtrIsathI bhAga karavAthI ogaNatrIsa muhUrta Ave che. tathA aDhAraso pAMtrIsa bhAgavALA paMdarase pAMtrIsa zeSa rahe che. purUSa ahIM bhAjaya rAzi ane hararAzine pAMcathI aparivartita karavAthI bhAjya sthAnamAM traNa sAta ane harasthAnamAM traNa saDasaTha thAya che. A badhAne eka sAthe batAve te (1936) A rIte eka ahorAtra tathA eka aherAtranA ogaNatrIsa mahUrta tathA eka muhUrtanA traNa saDasaTha bhAganA traNa sAta bhAga A rIte eka eka maMDaLamAM rAtri divasanuM parimANa (129+8) thAya che. have A AdhArathI muhUrtagatinuM parimANu kahevAmAM Ave che. jemake eka ahorAtrane trIsathI guNAkAra karIne temAM ogaNatrIsa muhUrta umeravAthI ogaNasAITha muhUrta AvI jAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 743 80 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 83 paJcadazaprAbhRtam =59 / ata sttsvruupmiih-(59+32)=143329| atra (chedaghnarUpeSu lavAdhanarNa) mityAdinA saptaSaSTayadhikAni trINizatAni, ekonaSaSTayA saMguNya saptottararAtri trINizatAni tatra saMyojya jAtAni ekaviMzatiH sahastrANi navazatAni SaSTayadhikAni, saptaSaSTayadhikazatatrayabhAgAnAM-1460 ato'nupAto yathA-yadyebhiH muhUrtagata saptapaSTayadhikazatatrayabhAgAnAM ekaviMzatyA sahasrairnavabhiH zataiH SaSTayadhikaiyadi ekaM zatasahasraM aSTAnavatiH zatAni maNDalabhAgAnAM labhyante tadaikena muhUrtena kiM syAditi rAzitrayasthApanA - 1960 =105800x14it +367-021660 = 1835 atrApi (chedaghnarUpeSu lavAdhanarNa) mityAdinA chedarAzezchedaM parivartya tena ca madhyamorAzi guNitaH tadA jAtA zcatasraH koTayo dvelakSe paNNavatiH sahasrANi paTU zatAni ca-40296600 eteSAmAdyena rAzinA ekaviMzatiH sahasrANi navamuhUrta kA prakSepa karane se unasaTha muhUrta kA hote haiM-1+30=3030+29=59 / isa prakAra yahAM (59 +)PE +307=15) yahAM (chedaghnarUpeSu lavAdhanarNa) ityAdi prakAra se tIna so saDasaTha ko unasaTha se guNA karake usameM tIna so sAta ko milAve to tAna so sATha bhAga vAle ikkIsa hajAra nava so sATha bhAga hote haiM-17, ataH isa prakAra anupAta hotA hai-yadi muhartagata tIna so saDasaTha bhAgoM kA ikkIsa hajAra nava so sATha bhAgoM se jo eka lAkha nava hajAra ATha so maMDala bhAga labhya hote haiM to eka muharta se kitanA maMDala bhAga labhya ho sakate haiM ? isako samajhane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kareM-201800102800+367-42196:01835 yahAM para bhI (chedaghnarUpeSu lavAdhanarNaH) ityAdi se chedrarAzi se cheda ko parivartita karake usase madhya kI rAzi ko guNita kare to cAra karoDa do lAkha chiyANave hajAra chaha so hote haiM 40296600 / inako AdyarAzi jo ikkIsa hajAra nava so sATha hai usase bhAga 1+30=30130+28:58 // zata mI (58+317)=23653+307=2Fdeg mahI (chedandha rUpeSu lavAdhanarNa) tyA 2thI se ssin| ma sAthI shu|2 4zana temAM traNaso sAta meLave te traNasesaDasaTha bhAgavALA ekavIsa hajAra navasosAITha bhAga thAya che. 1960 tethI A pramANe anupAta thAya che ke-je muhUrtagata traNasesaDasaTha bhAganA ekavIsa hajAra navase sAITha bhAgathI je eka lAkha nava hajAra AThase maMDaLa bhAga labhya thAya te eka muhUrtathI keTalA bhAga labhya thaI zake ? A samajavA mATe traNa zazinI sthApanA 42vI. 1314+1=318:041 +397-413460deg 0=1835 sahI pA (chedandha rUpeSu labAdhanaNa) tyA prAthI chezithI cheDne parivati ta zana tenAthI madhyanI rAzine guNAkAra kare te cArakaroDa be lAkha chananuhajAra chaso thAya che, uE7 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 sUryaprajJaptisane zatAni SaSTayadhikAni ityevaM rUpeNa bhAgo hriyate tadA labdhAni paJcatriMzadadhikAni aSTAdazazatAni 1835 etAvato bhAgAn pratimuhUrta nakSatraM gacchati // tadevaM yata candro yatra-tatra vA maNDale ekaikena muhUrtena maNDalaparikSepasya-paridheH saptadazazatAni aSTapaSTayadhikAni 1768 bhAgAnAM gacchati, sUryazca aSTAdazazatAni triMzadadhikAni-1830 nakSatraM ca aSTAdazazatAni paJcatriMzadadhikAni 1835 / yathAkrameNa candra-sUrya-nakSatrANAmekamuhartagatamaNDalabhAgAH yathA-candrasya-1768 / sUyesya-1830 / nakSatrasya-1835 ataH siddhayati yat sAlpagataya zcandrAH, candrebhyaH zIghragatayaH sUryAH, saryebhyaH zIghragatini nakSatrANi, pazcatArA grahAstu vakrAnuvakrA kuTilARjvI ityAdibhiH aSTavidhagatibhedaiH aniyatagatiprasthApanAH santi, tena teSAmuktaprakAreNa muhUrtagatipramANaprarUpaNaM kartuM na zakyata, uktaMcAnyatra 'caMdehiM kare to aThAraha so paiMtIsa 1835 bhAga labdha hote haiN| itane bhAgoM meM nakSatra pratyeka muhUrta meM gamana karatA hai / isase yaha phalita hotA hai ki caMdra jisa kisI maMDala meM eka muhUrta meM maMDala kI paridhi kA satraha so aDasaTha 1768 bhAgoM meM jAtA hai / sUrya aThAraha so tIsa 1830 bhAgoM meM tathA nakSatra aThAraha so paiMtIsa 1835 bhAgoM meM gamana karatA hai| caMdra, sUrya evaM nakSatra kA eka muhUrtagata maMDala bhAga yathAkrama se isa prakAra hotA hai-caMdra kA-1768 / sUrya kA-1830 / tathA nakSatra kA-1835 / isa se yaha siddha hotA hai ki-sarva se alpagati vAlA caMdra hai, caMdra se zIghragati vAlA sUrya hai tathA saba se zIghragati vAlA nakSatra hote haiN| pAMca tArA graha vakra, anuvaka, kuTila evaM Rju isa prakAra ATha prakAra kI gati bheda se aniyata gati se gamana karane vAle hote haiM, ataH unakA ukta prakAra se muhUrtagati pramANa kA prarUpaNa karanA zakya nahIM hai / anyatra kahA bhI hai40296600 Ane Adya rAzi je ekavIsahajAra navasAI che tenAthI bhAga kare te aDhArapAMtrIsa 1835) bhAga labdha thAya che. ATalA bhAgamAM nakSatra dareka muhurtamAM gamana kare che. AnAthI e phalita thAya che ke-caMdra game te maMDaLamAM eka muhUrtamAM maMDaLanI paridhinA sattara aDasaTha 1768) bhAgamAM jAya che. sUrya aDhArasetrIsa 1830 bhAgomAM tathA nakSatra aDhAra pAMtrIsa 1835) bhAgomAM gamana kare che. caMdra, sUrya ane nakSatranA eka muhUrtanA maMDaLa bhAga yathAkramathI A pramANe thAya che. caMdranA 1768 sUryanA 1830 tathA nakSatranA 1835) AnAthI e siddha thAya che ke-sauthI theDI gatIvALo caMdra che. caMdrathI zIghragativALe sUrya che. tathA sauthI vadhAre gatIvALA nakSatra hoya che. pAMca tArAgraha vakra, anuvakra, kuTila ane bAju A rIte ATha prakAranI gatibhedathI aniyatagatithI gagna karavAvALA hoya che. tethI temanI uktaprakArathI muhUrta gati pramANanI prarUpaNA karavI zakya nathI anyatra kahyuM paNa che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 83 paJcadazaprAbhRtam sigghayarA sUrA sUrehiM hoMti NakkhattA / aNiyayagai patthANA havaMti sesA gahA savve // 1 // aTThArasapaNatIse bhAgasae gacchai muhutteNaM / NakkhattaM caMdo puNa sattarasasaeu aDasaTe // 2 // aTThArasabhAgasae tIse gacchai ravImuhutteNa / NakkhattasImaccheda soceva ihapi NAyavvo // 3 // ___ chAyA-candrebhyaH zIghragatayaH sUryAH sUryebhyo bhavanti nakSatrANi / aniyata gatiprasthAnAH bhavanti zeSAH grahA sarve // 1 // aSTAdaza paJcatriMzAni bhAgazatAni muhana-nakSatraM candraH punaH saptadazazatAni tu aSTaSaSTiH // 2 // aSTAdazabhAgazatAni triMzAni gacchati ravihitena / nakSatrasImAcchedaH sa caiva ihApi jJAtavyaH // 3 // eteSAM gAthAtrayANAmoM vyAkhyAta eva sugamArthazca // nAkSatra-sImAcchedaH sa eva atrApi maNDalaparidhireva sImA tena maNDalamekena zatasahasreNa aSTAnavatyA ca zataiH pravibhakta mityarthaH // mU0 83 // samprati pratipAditasvarUpameva candrasUryanakSatrANAM maNDalabhAgaviSayaM savizeSaM kathayati mUlam-'tA jayA NaM cadaM gAisamAvaNNaM sUre gaisamAvaNNe bhavai, seNaM gaimAyAe kevaiyaM visesei ? bATThibhAge visesei, tA jayA NaM caMdaM gaisamAvaNaM Nakkhatte gaisamAvaNNe bhavai se NaM gaimAyAe 'caMdehiM sigghayarA sUrA sUrehiM hoMti NakkhattA / aNivayagai patthANA havaMti sesA gahA sabve // 1 // aTThArasa paNatIse bhAgasae gacchai, muhutteNaM / Nakkhatta caMdo puNa sattarasasae u aDasaTTe // 2 // aTThArasa bhAgasae tIse gacchada ravI muhatteNa / kkhatta sImaccheda so ceva ihaM pi NAyavvo // 3 // ina tInoM gAthAoM kA artha kathita ho hI gayA hai evaM sugama bhI hai| nakSatra sImA cheda vahI yahAM para maMDala paridhi hI sImA hai, ataH eka lAkha nava hajAra ATha so se vibhakta karanA cAhiye // sU0 83 // caMdehiM sigdhayarA sUrA sUrehiM hoMti NakkhattA / aNiyaya gai patthANA havaM ti sesA gahA savve // 1 // advArapa paNatIse bhAgasae gacchai muhutteNaM / NakkhattaM caMdo puNa sattarasasae u aDasaTe // 2 // advArasa saetIse gacchai ravI muhatteNa / NakkhattasImaccheda soceva ihaMpi NAyavvo // 3 // A traNe gAthAone artha upara kahevAIja gayela che ane saraLa che jethI pharI nathI. nakSatra sImA che eja ahIM maMDaLa paridhi sImA che. tethI eka lAkha navahajAra mA sAthI bhAga 421 // nase. sU. 8311 zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 sUryaprazaptisUtre ke iyaM visesei tA, sattaDhi bhAge visasei tA jayA gaM sUraM gaisamAvaNNaM Nakkhatte gaisamAvaNe bhavai, se NaM gaimAyAe kevaiyaM visesei ? tA paMcabhAge visesei, tA jayA NaM caMda gaisamAvaNaM abhIyI NakkhatteNaM gaisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAei puracchimAe bhAgAe samAsAdittA Nava muhutte sattAvIsaM ca sattaTThibhAge muhuttassa caMdeNa saddhiM joei, joaM joettA joyaM aNupariyaTUi joyaM aNupariyahitA vippajahAi vigatajoI yAvi bhavai, tAjayA NaM caMdaM gai samAvaNNaM savaNe Nakkhatte gaisamAvaNe puracchimAe bhAgAe samAsAei puracchimAe bhAgAe samAsAdettA tIsaM muhatte caMdeNa saddhiM jo joei jo joettA joyaM aNupariyai, jo aNupariyahitA vippajahai vigatajoI yAvi bhavai evaM eeNaM abhilAveNaM NetavvaM. paNNarasa muhuttAi tIsamuhuttAI paNayAlIsa muhunAI bhANitavvAiM jAva uttarAsADhA // tA jayA NaM caMdaM gaisamAvaNaM gahe gaisamAvapaNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei puracchimAe bhAgAe samAsAdettA cade Na saddhi joga jujati, jogaM joettA jogaM aNuvariya?i jogaM aNuvariyaTTinA vippajahai vigatajoI yAvi bhavai / tA jayA NaM sUraM gaisamAvaNNaM abhIyo Nakvatte gaIsamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAmAdettA cattAri ahoratte chacca muhatte sUre NaM saddhiM joyaM joei0 joyaM joettA joyaM anupariyahai joyaM aNuparidvittA vijeI vigatajogI yAvi bhavai, evaM ahorattA cha ekavIsaM muhuttA ya terasa ahorattA vArasa muhattA ya vIsaM ahorattA tiSiNa muhuttA ya savve bhaNiyavvA jAva jayANaM sUraM gaisamAvaNaM uttarAsADhA Nakkhatte gaisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdeI puracchimAe bhAgAe samAsAdettA vIsaM ahoratte tipiNa ya muhatte sUreNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyahittA vijei vijahai vippajahai vigatajogI yAvi bhavai, tA jayA gaM sUraM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TAkA sU0 84 paJcadaza prAbhRtam isamAvaNaM Nakkhate gahe, gaisamAvaNNe puracchimAra bhAgAe samA sadii puracchimAe bhAgAe samAsAdettA sUreNa saddhi joyaM jujai joyaM juMjetA joyaM aNupariyadRi, aNupariyaTTittA jAva vijei vigatajogI yAvi bhavai / sU0 84 // 747 chAyA -- tAvat yadA khalu candraM gatisamApannaM sUryo gati samApanno bhavati, sa khalu gatimAtrayA kiyato vizeSayati ? dvASaSTibhAgAn vizeSayati tAvata yadA khalu candraM gatisamApannaM nakSatraM gatisamApannaM bhavati, tat khalu gatimAtrayA kiyato vizeSayati ! tAvat saptaSaSTibhAgAn vizeSayati / tAvat yadA khala sUrya gatisamApannaM nakSatraM gatisamApannaM bhavati, sa khalu gatimAtrayA kiyato vizeSayati ?, tAvat paJcabhAgAn vizeSayati tAvat yadA khalu candra gatisamApannaM bhavati abhijinakSatraM khalu gatisamApannaM paurastyAt bhAgAt samAsAdayati paurastyAd bhAgAt samAsAdya navamuhUrttA saptaviMzatiM ca saptaSaSTibhAgAn muhUrttasya candreNa sArddhayogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati yogamanuparivartya viprajahAti vigatayogI cApi bhavati / tAvat yadA khalu candraM gatisamApannaM bhavati zravaNanakSatraM gatisamApannaM paurastyAd bhAgAt samAsAdayati, paurastyAdbhAgAt samAsAdya triMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati yogamanuparivartya vijahAti, vigatayogI - cApi bhavati / evaM etena abhilASeNa netavyaM paJcadazamuhUrttAn triMzanmuhUrttAn paJcacatvAriMzanmuhUrttAn bhaNitavyAH yAvat uttarASADhA / tAvat yadA khalu candraM gatisamApannaM grahAH gatisamApannAH paurastyAd bhAgAt samAsAdayati paurastyAdbhAgAt samAsAdya candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya bijahAti vigatayogI cApi bhavati / tAvat yadA khalu sUrya gatisamApannaM abhijinnakSatraM gatisamApannaM paurastyAd bhAgAt samAsAdayati, paurastyAd bhAgAt samAsAdya caturaH ahorAtrAn SaT ca muhUrttAH sUryeNa sArddha yogaM yunakti yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya yogaM vijahAti, vigatayogI cApi bhavati / evaM ahorAtrAn SaT ekaviMzatirmuhUrttAzca trayodaza ahorAtrAn dvAdazamuhUrttAzca, viMzatirahorAtrAn trayomuhUrttAzca sarve bhaNitavyAH yAvat yadA khalu sUrya gatisamApannaM uttarApADhA nakSatraM gatisamApannaM paurastyAd bhAgAt samAsAdayati, paurastyAd bhAgAt samAsAdya viMzatirahorAtrAn trayazca muhUrttAH sUryeNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya viyujyate vijahAti viprajahAti vigatayogI cApi bhavati / tAvat yadA khala sUrya gatisamApannaM nakSatrANi grahA gatisamApannAH paurastyAd bhAgAt samAsAda - yanti, paurastyAd bhAgAt samAsAdya sUryeNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya yAvat viyujyate vigatayogI cApi bhavati // sU0 84|| TIkA-candra-sUrya-nakSatrANAM parasparaM maNDalabhAga bhogakAlaM parigaNayan pUrNatAyAH savi zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 sUryaprajJaptisUtre zeSa sthAnaM ca 'tA jayA NaM caMda' mityAdinA pratipAdayati // TIkA-'tA jayA NaM caMdaM gatisamAvaNNaM sUre gatisamAvaNNe bhavai' tAvat yadA khalu candraM gatisamApannaM sUryoM gatisamApano bhavati // tAvaditi pUrvavata Namiti vAkyAlAre yadA-yasmin samaye candraM gatisamApannaM-gatipUrNatAmapekSya sUryo gatisamApano vivakSito bhavati-candragatisApekSA sUryagatirapekSAsyAdarthAt pratimuharta candragatimapekSya sUryagatizcintyate cet tadA 'se NaM gatimAtAe kevatiyaM viseseti ?' sa khalu gatimAtrayA kiyato vizeSayati // tasmin samaye sa khalu sUryoM gatimAtrayA ekamuhUrtagatyA-ekamuhUrtagatagatiparimANena kiyato bhAgAn vizeSayati,-adhiko bhavati ?-ekena muhurtena candrAkramitebhyo bhAgebhyaH kiyato'dhikAn bhAgAn Akramati sUrya iti bhAvaH // evaM gautamasya praznAnantaraM bhagavAnAha-'bAvaTThibhAge visesei' dvASaSTibhAgAn vizeSayati // kevalaM dvApaSTibhAgAn pUrva pratipAdita svarUpAtmaka caMdra mUrya evaM nakSatroM ke maMDala bhAga viSaya meM vizeSa kathana karate haiM-(tA jayA NaM caMdaM gai samAvaNaM) ityaadi| TIkArtha-caMdra-sUrya-evaM nakSatroM kA paraspara kA maMDala bhAga kA bhogakAla ko kaha kara usakI pUrNatA kA savizeSa sthAna kA pratipAdana karate haiM-(tA jayA NaM caMdaM gatisamAvaNaM sUreNa gatisamAvaNNe bhavai) jisa samaya caMdra ko gati pUrNatA vAlA dekha kara sUryagati samApannaka vivakSita hotA hai / arthAt caMdragati sApekSa sUryagati kI apekSA hotI hai kahane kA bhAva yaha hai ki-pratimuhUrta caMdragati kI apekSA karake sUryagati kA vicAra kare to (se NaM gatimAtAe kevatiyaM viseseti) usa samaya vaha sUrya eka muhUrta gatagati parimANa se kitane bhAgoM ko vizeSita karate haiM ? arthAt eka muhUrta meM caMdra se Akramita bhAgoM se kitane adhika bhAgoM ko sUrya Akramita karate haiN| isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(bAvahi pahelAM pratipAdana karela svarUpAtmaka caMdra, sUrya ane nakSatronA maMDaLa bhAga viSayamAM vizeSa 4thana vAmAM Ave che. (tA jayA NaM cadaM gai samAvaNNaM) ItyAdi. TIkArtha-caMdra, sUrya, ane nakSatranA parasparanA maMDaLa bhAganA bhegakALane kahIne tenI pUrNa tAnA savizeSasthAnanu pratipAhana 42vAmAM Ave che. (tA jayA NaM caMda gatisamAvaNNaM sUre gatisamAvaNNe bhavai) re samaye yadane gatipUtAvAna ne sUrya gatisamApana vivakSita thAya che, arthAt caMdragati sApekSa sUryagatinI apekSA rahe che. kahevAne bhAva e che ke-pratyeka muhUrtamAM caMdranI gatinI apekSA karIne sUryanI gatine vicAra karavAmAM Ave to (se NaM gatimAnAe kevatiyaM viseseti) te samaya se sUrya nA 4 muhUta gati parimANathI keTalA bhAge vizeSita karavAmAM Ave che ? arthAt eka muhUrtamAM caMdrathI A A kamita bhAgathI keTalA vadhAre bhAgone sUrya Akamita kare che? A pramANenA zrIgautama zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 84 paJcadaza prAbhRtam 749 yAvat vizeSayati-adhika pradezamAkramati dvASaSTibhAgamAtramadhikaM gacchatItyarthaH // yathAcaiva pUrva pratipAditarItyA candraH khalvekena muhUrtena saptadazabhAgazatAnyaSTaSaSTyadhikAni (1768) gacchati / sUryazcaikena muhUrtena triMzadadhikAnyaSTAdazazatAni (1830) bhAgAnAM gacchatItyanayorekamuhUrttagata gatibhAgAnAmantaramevAnayorgati vaiziSTyaM syAditi tathA kriyate 18301768=62 ityupapadyate dvASaSTibhAgakRtaH parasparaM vizeSa iti / atha candragatyA nakSatra - gatiM vizeSayati- 'tA jayA NaM caMda gatisamAvaNaM Nakkhate gatisamAvaNNe bhavaI se NaM gatimAyA kevahathaM visese' tAvat yadA khalu candraM gatisamApannaM nakSatraM gatisamApannaM bhavati, tat khalu gatimAtrayA kiyato vizeSayati ? yadA yasmin samaye kiM candraM gatisamApannamapekSya nakSatraM gatisamApannaM vivakSitaM bhavati tasmin samaye khalu nakSatraM gatimAtrayA - muhUrtta - gatagatiparimANena kiyato bhAgAn vizeSayati ? - adhikaM bhavati ? - cakrAkramitebhyo bhAge visesei) kevala bAsaTha bhAga adhika pradeza ko Akramita karatA hai / arthAt bAsaTha bhAga mAtra adhika jAtA hai / jaise yahAM para pUrva pratipAdita rIti se caMdra eka muhUrta meM satraha so aDasaTha maMDala 1768 / bhAga gamana karatA hai / sUrya eka muhUrta meM aThAraha so tIsa maMDala bhAgoM meM gamana karatA hai / ina donoM kA eka muhUrta gatagati bhAga kA aMtara hI inakI gati vizeSatA hotI hai, ataH isako dikhalAte haiM- 1830-1768 = 62 isa prakAra bAsaTha bhAga paraspara kI gati kI vizeSatA rahatI hai / aba caMdra kI gati se nakSatra kI gati kI vizeSatA dikhalAte haiM - (tA jayA NaM caMda gatisamAvaNaM Nakkhatte gatisamAvaNNe bhavaI se NaM gatimAyAe hari visesei ) jisa samaya caMdra ko gati samApannaka dekhakara nakSatra gati samApannaka vivakSita hotA hai, usa samaya vaha nakSatra muhUrtagata gati parimANa se kitane bhAga adhika hotA hai ? arthAt caMdrAkramita bhAga se nakSatrA svAmInA praznane sAMbhaNIne uttaramA zrIbhagavAn uDe che.- ( bAsaTTibhAge visesei) ThevaNa khAsaobhAga adhika pradezane Akramita kare che. arthAt bAsaTha bhAga mAtra adhika jAya che, jema ahIMyAM pU`pratipAdita rItathI caMdra eka muhUtamAM sattarasAaDasaTha 1768) bhAga gamana kare che. sUrya eka muhUrtamAM aDhAraseAtrIsa maMDaLa bhAgomAM gamana kare che. bannenuM eka muhUta gatagati bhAganuM aMtaraja temanI gati vizeSatA thAya che. tethI Ane batAve che. 1830-1768=62 A rIte khAsaThamAga parasparanI gatinI vizeSatA rahe che. have caMdranI gatinI vizeSatA matAve che.- ( tA jayANaM caMda gatisamAvaNaM Navatte gatisamAvaNNe bhavai seNaM gatimAyAe ketraiyaM visesei) nyAre caMdrane gatisamApanna joine nakSatra gattisamApannaka vivakSita thAya che. te samaye te nakSatra muhUta gatagati parimANathI keTalAM bhAga vadhAre hAya che? arthAt caMdrAkamitabhAgathI nakSatrA*mitabhAga zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 sUryaprajJaptisUtre bhAgebhyoH nakSatrAkramitabhAgAH kiyanto'dhikAH bhavantIti bhAvaH // tato bhagavAnAha-'tA sattarTi bhAge visesei' tAvat saptapaSTibhAgAn vizeSayati / / saptaSaSTibhAgAnadhikAn gacchati // yathAtrApi pUrvapratipAditarItyaiva nakSatraM kilaikena muhartena paJcatriMdadhikAn aSTAdaza zatabhAgAn (1835) gacchati / candra thASTapaSTayadhikAn saptadazazatabhAgAn (1768) gacchatyanayorekamuhUrtagatagatiparimANayorantarameva vizeSAkramitagatibhAgakSetraparimANaM syAditi tathA kriyate 1835-1768=67 ata upapadyate yat candrAkramitebhyo bhAgebhyaH khalu nakSatrAkramitabhAgA kila saptaSaSTi parimitAnadhikAn bhAgAn nakSatramadhikaM kSetramabhivyApya gacchatIti bhAvaH // atha sUryanakSatrayo vizeSamAha-'tA jayA NaM sUraM gatisamAvaNNaM Nakkhatte gatisamAvaNNe bhavai se NaM gatimAyAe kevatiya visesei' tAvat yadA khalu sUrya gatisamApannaM nakSatraM ganisamApannaM kramita bhAga kitanA adhika hotA hai ? so kahiye / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA sattadibhAge visesei) saDasaTha bhAga adhika gamana karatA hai| yahAM para bhI pUrva pratipAdita rIti ke anusAra nakSatra eka muhUrta meM aThAraha so paiMtIsa 1835 / bhAga meM gamana karatA hai caMdra satraha so aDasaTha 1768 / bhAga meM gamana karatA hai| ina donoM kA eka muhartagata gati parimANa kA aMtara hI vizeSa Akramita gati bhAga kSetra parimANa hotA hai so dikhalAte haiM-1835-1768-67 isase yaha phalita hotA hai kI caMdrAkramita bhAga se nakSatrAkramita bhAga saDasaTha parimita adhika hotA hai| arthAt caMdra se nakSatra saDasaTha parimita bhAga jitanA adhikakSetra ko vyApta karake gamana karatA hai| aba sUrya evaM nakSatra kI vizeSatA ko kahate haiM-(tA jayA NaM sUraM gatisamAvaNaM Nakkhatte gatisamAvaNNe bhavaI, seNaM gatimAyAe kevatiyaM visesei) jisa keTalo vadhAre hoya che? te kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn 4 cha.-tA sattadvibhAge visesei) sa38 an qdhAre gamana 42 che. sahI yA paNa pUrva pratipAdita rIta anusAra nakSatra eka muhUrtamAM aDhArase pAMtrIsa 1835) bhAgamAM gamana kare che. caMdra sattarase aDasaTha 1768 bhAgamAM gamana kare che. A bannenA eka muhUrtagata gatiparimANunuM aMtaraja vizeSa Akramita gatibhAga kSetra parimANa thAya che. te batAve che. 1835-1768=67 AthI e phalita thAya che ke-caMdrAkAmita bhAgathI nakSatrAkramita bhAga saDasaTha jeTaluM hoya che. arthAt caMdrathI nakSatra saDasaTha bhAga jeTalA adhika kSetrane vyApta karIne gamana kare che. ve sUrya sane nakSatranI vizeSatA matAvAmAM Ave cha.-(tA jayA NaM sUraM gatisamA vaNaM Nakkhatte gatisamAvaNNe bhavaI, seNaM gatimAyAe kevatiyaM visesei) nyAre sUrya ne zrI suryaprati sUtra : 2 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 84 paJcadazaprAbhRtam bhavati, sa khalu gatimAtra yA kiyato vizeSayati ?' tAvaditi pUrvavat yasmin samaye sUrya gatisamAnnamapekSya nakSatraM gatisamApannaM vivakSitaM bhavati-pratimuhUrta sUryagatimapekSya nakSatragatizcintyate cettadA sa sUryaH khalu gatimAtrayA-ekamuhUrtagatiparimANena kiyato bhAgAn vizeSayati ?-ekena muhUrtena nakSatrAkramitebhyoH bhAgebhyaH sUrya kiyato'dhikAn bhAgAn AkramatIti bhAvaH // tato bhagavAnAha-'tA paMca bhAge visesei' tAvat paJcabhAgAn vizeSayatisUryAkrAntabhAgebhyo nakSatrAkrantabhAgAnAM paJcabhiradhikatvAt / / yatohi sUryaH kilaikena muhartana triMzadadhikAnyaSTAdazabhAgazatAni (1830) gacchati, nakSatraM caikena muhartena paJcatriMzadadhikAnyaSTAdazabhAgazatAni (1835) pUrayati / tenAnayorantaraM bhAga paJcakamevAvaziSyate / 1835-18305 / ityupapadyate paJcabhAgAn vizeSayatIti / / ___ atha candreNa sahAbhijinakSatrasya yogavicAra:-'tA jayA NaM caMdaM gatisamAvaNaM abhIyI samaya sUrya ko gati samApanna dekha kara nakSatra gati samApanna vivakSita hotA hai, arthAt pratimuharta meM sUrya ko gatiyukta dekha karake nakSatra gati kA vicAra kare to vaha sUrya eka muhategatiparimANa se kitane bhAgoM ko vizeSita karate haiM ? arthAt eka muhUte meM nakSatrAkramita bhAga se sUrya kitane adhika bhAgoM ko Akramita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA paMcabhAge visesei) sUrya se Akramita bhAga se nakSatrAkramita bhAga pAMca bhAga adhika hotA hai / kAraNa kI sUrya eka muhUrta meM aThAraha so tIsa 1830 bhAga meM gamana karatA hai, evaM nakSatra eka muharta meM aThAraha so paiMtIsa 1835 / bhAga ko pUrita karatA hai| ataH ina donoM kA aMtara pAMca bhAga mAtra hI nyUnAdhika hotA hai 1835-1830=5 isa prakAra pAMca bhAga adhika hotA hai| ___ aba caMdra ke sAtha abhijit nakSatra kA yoga vicAra kiyA jAtA hai-(tA gatisamApannaka joIne nakSatrane gatisamApanaka vivakSita kare che. arthAta pratyeka muhartAmAM sUryane gatiyukta jeIne nakSatranI gatine vicAra karavAmAM Ave te e sUrya eka muhUrta gati parimANathI keTalA bhAgane vizeSita kare che? arthAt eka muhUrtamAM nakSatrAmita bhAgathI sUrya keTalA vadhAre bhAgone Akramita kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMmajIne uttaramA zrIbhagavAn 4 cha-(tA paMcabhAge visesei) sUrya thI mAmita bhAgathI nakSatrAkramitabhAga pAMca bhAga vadhAre hoya che. kAraNake sUrya eka muhUrtamAM aDhAraso trIsa 1830 bhAgamAM gamana kare che. ane nakSatra eka muhUrtamAM aDhArase pAMtrIsa 1835 bhAgane pUrita kare che. tethI A bannenuM aMtara pAMcabhAga jeTaluM ja hoya che. 1835- 1830=pa A rIte pAMcabhAga vadhAre hoya che te spaSTa thAya che. have yadranI sAthe malit nakSatranAyo viyA2 42thAmA Ave che.--(tA jayA Na zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 sUryaprajJaptisUtre Nakkhatte NaM gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdittA Nava muhutte sattAvIsaM ca sattaTThibhAge muhuttassa caMdeNa saddhiM joei joyaM joettA joyaM aNuparivaTTai, joyaM aNupariTTittA vippajahAti vigatajoI yAvi bhavai' tAvat yadA khalu caMdra gatisamApannaM abhijinnakSatraM khalu gatisamApannaM paurastyAd bhAgAt samAsAdayati, paurastyAd bhAgAt samAsAdya nava muhUrtAn saptapaSTibhAgAna muhUrtasya candreNa sArddha yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya viprajahAti vigatayogI cApi bhavati // tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaGkAre yasmin samaye caMdraM gatisamApanamapekSya abhijinnakSatraM gatisamAnnaM vivakSitaM bhavati tasmin samaye prathamato'bhijinnakSatra meroH paurastyAd bhAgAt candramasaM samAdayati, samAsAdya ca navamuhUrtAn dazamasya ca muhUrtasya saptaviMzatiM saptapaSTibhAgAna (9 ) etattalyapradezaM yAvat candreNa sAkaM yogaM yunakti-yogaM karoti, etat pramANaM samayaM yAvat candreNa sArddha yoga yuktvA paryantasamaye candreNa saha yogamanuparivarttayati-zravaNanakSatreNa yogaM karoti samarpayatIti bhAvaH / punazca tatraiva yogamanuparivartya svena saha yogaM vijahAti jayA NaM caMdaM gatisamAvaNaM abhIyI NakkhatteNaM gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdittA Nava muhutte sattAvIsaMca sattaTTibhAge muhuttassa caMdeNa saddhiM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyahitA vippajahAti vigatajoI yAvi bhavai) jisa samaya caMdra ko gati yukta dekha kara abhijit nakSatra ko gati samApanna vivakSita kiyA jAtA hai, usa samaya prathama abhijit nakSatra merU kI pUrva dizA ke bhAga se caMdramA ko prApta karatA hai, prApta karake nava muhUrta tathA dasaveM muhUrta kA saDasaThiyA satAvIsa bhAgoM (9 / ) ko mAne itane bhAga tulya pradeza meM caMdra ke sAtha yoga prApta karatA hai / itanA kAla paryanta caMdra ke sAtha yoga karake anta ke samaya meM caMdra ke sAtha ke yoga kA anuparivartana karatA hai arthAt zravaNa nakSatra ke sAtha yoga samarpita karatA hai / phira vahAM yoga kA anuparivartana karake apane sAtha caMda gatisamAvaNNa abhIyI NakkhatteNa gatisamAvaNNe puracchimAe samAsAdei puracchimAe bhAgAe samAsAdittA Nava muhutte sattAvIsaMca sattadvibhAgamuhuttarasa ca deNa saddhiM joei joya joittA joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA vippajahati, vigatajoi yAvi bhavaI) jyAre caMdrane gatiyukta joIne abhijIta nakSatrane gatisamApana vivakSita karavAmAM Ave e vakhate prathama abhijIt nakSatra merUnI pUrva dizAnA bhAgathI caMdramAne prApta kare che. prApta karIne navamuhUrta tathA dasamA muhUrtanA saDasaThiyA satyAvIsa bhAgone (7) eTaleke eTalA bhAga barAbaranA pradezamAM caMdranI sAthe yoga prApta kare che. ATalAkALa paryanta caMdranI sAthe vega karIne aMtasamayamAM caMdranI sAthenA vegane anuparivartita kare che. arthAta zravaNa nakSatranI sAthe cAga samarpita kare che. A rIte tyAM veganuM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 84 paJcadazaprAbhRtam jAte kimadhikena ? vigatayogI cApi bhavati abhijinnakSatramiti sarvaM pUrvameva bhAvitamiti // ___tA jayA NaM caMdaM gatisamAvaNaM savaNe Nakkhatte gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA tIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyahitA vippajahAti, vigatajogI yAvi bhavaI' tAvat yadA khalu candraM gatisamApannaM zravaNanakSatraM gatisamApannaM paurastyAd bhAgAt samAsAdayati paurastyAd bhAgAt samAsAdya triMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya viprajahAti vigatayogI cAti bhavati // tAvaditi prAgvat yasmin samaye candraM gatisamApannamapekSya zravaNanakSatraM gatisamApannaM vivakSitaM bhavet , tasmin samaye tat zravaNanakSatra meroH pUrvasmAt paurastyAd bhAgAt-pUrveNa bhAgena prathamatazcandramasaM samAsAdayati, candraM samAsAdya ca pazcAt candreNa sAkaM triMzataM muhUrtAn yAvatkAlaM yogaM karoti etattulyaM samayaM yAvat candreNa saha yogaM yuktvA paryantasamaye yogamanuparivartayati-dhaniSThAnakSatrasya yogaM samarpayitu mArabhata iti bhaavH| evaM krameNa yogamanuparivayaM atmanA saha yogaM ke yoga ko choDa detA hai / aba adhika kyA kaheM ? abhijit nakSatra vigatayoga vAlA hotA hai| yaha saba pahale bhAvita kiyA hai, ataH vizeSa nahIM kahate haiN| (tA jayA NaM caMdaM gatisamAvaNaM savaNe Nakkhatte gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA tIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyahittA vippajahAti, vigata jogIyAvi bhavai) jisa samaya caMdra ko gati samApannaka jAna kara zravaNa nakSatra ko gati samApannaka vivakSita kare, usa samaya vaha zravaNa nakSatra merU kI pUrva dizA se arthAt pUrvabhAga se prathama caMdramA ko prApta karatA hai| caMdra ko prApta karake pazcAt caMdra ke sAtha tIsa muharta paryantakAla yoga karatA hai, itanA samaya caMdra ke sAtha yoga karake paryanta ke samaya meM yoga kA anuparivartana karIne pitAnI sAthenA vegane choDI de che, vadhAre zuM kahe ? abhijIta nakSatra vigata gavALuM thAya che. A tamAma pahelAM bhAvita karela che. tethI vizeSa kahetA nathI. (tA jayA Na ca de gatisamAvaNNa savaNe Nakkhatte gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe. samAsAdei puracchimAe bhAgAe samAsAdettA tIsaM muhune caMdeNa saddhiM joya joei joya joettA joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA vippajahAti, vigatajogI yAvi bhavai) jyAre caMdrane gati samApannaka jANIne zravaNa nakSatrane atisamApanaka vivakSita kare, tyAre te zravaNa nakSatra merUnI pUrva dizAthI arthAta pUrvabhAgathI pahelAM caMdramAne prApta kare che. caMdrane prApta karIne te pachI caMdranI sAthe trIsa muhUrta paryata kALa sudhI yoga kare che. ATale samaya caMdranI sAthe yoga karIne aMtanA samaye yeganuM anuparivartana kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 saryaprajJaptisUtre vijahAti, kimadhikena ? vigatayogI cApi bhavati // 'evaM eeNaM abhilAveNaM NetavvaM, paNNarasamuhuttAI tIsamuhuttAiM paNayAlIsamuhuttAI bhANiyadhvAI jAva uttarAsADhA' evaM etena abhilApena netavyaM paJcadazamuhUrtAH triMzanmuhUrtA paJcacatvAriMzanmuhUrtAH bhANatavyAH yAvat uttarASADhA // evaM pUrvoditena prakAreNa, etena-anantaroditenAbhilApena-nakSatrayogAdikrameNa yAni zatabhiSak prabhRtIni nakSatrANi paJcadaza muhUrtAtmakAni, yAni triMzanmuhartAtmakAni dhaniSThAprabhRtIni nakSatrANi, yAni pazcacatvAriMzanmuhUrtapramANAni uttarAbhAdrapAdAdIni nakSatrANi tAni sarvANyapi nakSatrANi pUrvoditenaiva krameNa tAvat bhaNitavyAni yAvat uttarASADhA nakSatraM samAgacchet / atrAbhilApAnAM sugamatvAt granthagauravabhayAccAtra na bhAvyate, svayameva bhAvanIyo'bhilApA iti ||-ath samprati grahamadhikRtya yogaM vivRNoti 'tA jayA NaM caMdaM gatisamAvaNaM gahe gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdeI, puracchimAe bhAgAe anuparivartana karatA hai / arthAt dhaniSThA nakSatra ko yoga samarpita karanA prAraMbhita karatA hai / isa prakAra ke krama se yoga kA anuparivartana karake apane sAtha ke yoga kA tyAga karatA hai / vigata yogavAlA hotA hai / (evaM eeNaM abhilAveNaM NetavyaM, paNNarasamuhattAiM tIsamuhattAI paNayAlIsamuhattAI bhANiyavvAiM jAva uttarAsADhA) isa pUrva kathita prakAra se arthAt yaha pUrvakathita abhilApa se mAne nakSatra yogAdi krama se zatabhiSaka Adi paMdraha muhUrtAtmaka nakSatra tathA jo dhaniSThA Adi tIsa muhUrta parimANavAle nakSatra tathA uttarAbhAdrapadAdi nakSatra paiMtAlIsa muhUrta parimANa vAle hote haiM ve sabhI nakSatra pUrva kathita kramAnusAra kaha leveM / vaha kathana uttarASADhA nakSatra paryanta kreN| yahAM abhilApa sarala hone se evaM granthagaurava bhaya se vaha nahIM kahate svayameva una abhilApoM ko bhAvita kara leveN| ___ aba graha ko adhikRta karake yoga kA vicAra kiyA jAtA hai-(tA jayA gaM arthAt dhaniSThA nakSatrane vega samarpita karavAno prAraMbha kare che. A pramANe kramathI yeganuM anuparivartana karIne pitAnI sAthenA vegane tyAga kare che. vigata gavALA thAya che. (eva eeNaM abhilAveNaM NetaNNaM paNNarasa muhuttAI tIsamuhuttAI pagayAlIsamuhuttAI bhAviyavvAI joya uttarAsADhA) mA pUrva thita prARthI arthAt 2 // pUrvathata amitAthI eTale ke nakSatra gAdinA kamathI zatabhiSaka vigere paMdara muhUrnAtmaka nakSatra tathA je dhaniSThA vigere trIsa muhUrta parimANavALA nakSatra tathA uttarAbhAdrapadA vigere nakSatra pistAlIsa muhUrta parimANavALA thAya che. e badhA nakSatro pahelAM kahela kamAnusAra kahI levA A kathana uttarASADhA nakSatra paryanta karavuM. AnA abhilApo sarala hovAthI ane granthagaurava bhayathI te ahIM kahetA nathI. svayameva te abhilA bhAvita karI levA. have aDAna adhikRta 4Ine yoganA viyA2 42vAmAM Ave che. (tA jayA NaM caMda zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 84 paJcadaza prAbhRtam 755 samAsAdettA caMdeNa saddhiM joyaM, jujai, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTa, joyaM aNupariyatA viSpajahas vigatajoI yAvi bhavai' tAvat yadA khalu candraM gatisamApannaM grahA gatisamApannAH paurastyAd bhAgAt samAsAdayanti, paurastyAd bhAgAt samAsAdya candreNa sArddhaM yogaM yuJjanti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparirvartya vijahati vigatayoginazcApi bhavanti / - tAvadi pUrvavat yasmin samaye candraM gati samApannamapekSya grahAH gatisamApannAH vivakSitAH bhavanti tadA kila te grahAH paurastyAd bhAgAt - meroH pUrveNa bhAgena prathama candraM samAsAdayanti prApnuvanti candraM samAsAdya ca yathAsambhavaM svasva bhogyAnukUlaM yogaM yuJjanti, yathAsambhavaM yogaM yuktvA payryante yathAsambhavaM yogamanuparivarttayanti tannakSatraM tyajanti yathAsambhavamanyeSAM grahANAM yogaM samarpayituM samArabhante yogamanusamarpya ca svena saha yoga viprajahanti / kimadhikenAbhilApena vigatayogina cApi bhavantItyevaM krameNa sarvegrahAzcandreNa sAkaM yogAdika manukurvantIti // atha samprati sUryeNa saha nakSatrANAM yogacintAM caMda gatisamAvaNaM he gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdeI puracchimAra bhAgAe samAsAdettA caMdeNa saddhi joyaM jujai, joyaM joettA joyaM aNupariyaha, joyaM aNupariyahittA viSpajahai vigayajoI yAvi bhavai) jisa samaya caMdra ko gatisamApannaka jAna kara grahoM ko gati samApannaka vivakSita kare to usa samaya ve graha merU ke pUrva bhAga se prathama caMdra ko prApta karate haiM, caMdra ko prApta karake yathAsaMbhava apane apane bhogyAnukUla yoga karate haiM, yathAsaMbhava yoga karake anta meM yathAsaMbhava yoga kA anuparivartana karate haiM, arthAt usa nakSatra kA tyAga karatA hai / yathAsaMbhava anya grahoM ko yoga dene ko AraMbha karatA hai, yoga anusamarpita karake apane sAtha ke yoga kA tyAga karatA hai / adhika abhilApa se kyA vigata yogavAlA hotA hai, isa prakAra ke krama se sabhI graha caMdra ke sAtha yogAdi karate haiM / gatisamAvaNaM he gatisamAvaNNe puracchimAra bhAgAe samAsAdei, puracchimAra bhAgAt samA sAdettA ca deNa saddhiM joyaM jujai, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTa, joya aNupariyaTTittA vippajahas vigayajoI yAvi bhavai) nyAre caMdrane gatisamAnnA lagIne hone gatisamApana vivakSita kare te e samaye e grahu merUnA pUrva bhAgathI pahelAM caMdrane prApta kare che. caMdrane prApta karIne yathA saMbhava pAtapeAtAnA bhAgyAnukULayAga kare che. yathAsa'bhava yAgakarIne aMtamAM yathAsaMbhava yeAganuM anuparivata na kare che. arthAta e nakSatrane tyAga kare che. yathAsabhava anya grahAne cega ApavAnA AraMbha kare che. ceAganuM anuparivartana karIne peAtAnI sAthenA ceganA tyAga kare che. vadhAre abhilApAthI zuM? vigatayeAgavALA thAya che. A rItanA kramathI badhA graheA caMdranI sAthe yAga vigere kare che. have sUryanI sAthai nakSatrAnA yoganI viyA vAmAM Ave che. - ( tA jayA NaM' sUraM gatisa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 sUryaprajJaptisUtra karoti-'tA jayA NaM sUraM gatisamAvaNaM abhIyI Nakkhatte gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA cattAri ahoratte chacca muhutte sUreNa saddhiM joya joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyamuttA vijei vigatajogI yAvi bhavai' tAvat yadA khalu sUrya gatisamApamnaM abhijinnakSatraM gatisamApannaM paurastyAd bhAgAta samAsAdayanti, paurastyAt bhAgAt samAsAdya ca caturo ahorAtrA SaT ca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogaM anuparivarttayati, yogamanuparivartya vijahAti, vigatayogI cApi bhavati // tAvaditi pUrvavat yasmin samaye khalu svayaM gatisamApanamapekSya abhijinnakSatraM gatisamApannaM vivakSitaM bhavati, tadA kila abhijinnakSatraM prathamato meroH paurastyAd bhAgAt sUrya samAsAdayati, sUrya samAsAdya ca, caturaH paripUrNAn ahorAtrAn paJcamasya cAhorAtrasya SaT muhUrtAn yAvat sUryeNa sAkaM yogaM yunakti, etat pramANaM kAlaM yAvat yogaM yuktvA paryantasamaye yogamanuparivartayati-zravaNanakSatrasya yogaM samarpayitu mArabhate, yogamanuparivartya ca svena saha yogaM vijahAti, kiMbahunA ? vigatayogI cApi bhavati // atho___ aba sUrya ke sAtha nakSatroM ke yoga kA vicAra kiyA jAtA hai-(tA jayA NaM sUre gatisamAvaNNa abhIyI Nakkhatta gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA cattAri ahoratte chacca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyahittA vijei vigatajogI yAvi bhavai) jisa samaya sUrya ko gati yukta dekha karake abhijit nakSatra ko gati samApannaka vivakSita kare taba abhijita nakSatra prathama merU ke pUrva bhAga se sUrya ko prApta karatA hai, sUrya ko prApta karake paripUrNa cAra ahorAtra tathA pAMcaveM ahorAtra kA cha muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karatA hai| itane pramANa kAla paryanta yoga karake anta samaya meM zravaNa nakSatra ko yoga samarpita karanA AraMbha karatA hai, yoga kA anuparivartana karake apane sAtha ke yoga kA tyAga karatA hai arthAt vigata yogavAlA hotA hai| aba isakA upamAvaNaM abhIyI Nakkhatte gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA cattAri ahoratte chacca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joei joya joettA aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA vijoi vigatajogI yAvibhavai) nyAre sUrya ne gatiyukta ne abhijIta nakSatrane gatisamApanaka vivakSita kare tyAre abhijItu nakSatra pahelA merUnA pUrvabhAgathI sUryane prApta kare che. sUryane prApta karIne purepUrA cAra ahorAtra tathA pAMcamI ahorAtrInA cha muhUrta paryata sUryanI sAthe yoga kare che. ATalA pramANa kALa paryanta ga karIne aMtasamayamAM zravaNa nakSatrane veganuM samarpaNa karavAno AraMbha kare che. yeganuM anuparivartana karIne potAnI sAthenA vegano tyAga kare che. arthAt vigatayegI bane che. ve sA viSaya asAra 4di he cha.-(evaM ahorattA cha ekavosa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 84 paJcadazaprAbhRtam 757 pasaMharati-'evaM ahorattA cha ekavIsaM muhuttA ya, terasa ahorattA bArasa muhuttA ya, vIsaM ahorattA tiNNi muhuttA ya savvebhaNitavvA jAva jayANaM sUraM gatisamAvaNaM uttarAsADhA Nakkhatte gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA vIsaM ahoratte tiNNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariya?ttA vijei vijahai vippajahai vigatajogI yAvi bhavaI' evaM ahorAtrAH SaT eka viMzati muhUrtAca, trayodaza ahorAtrAH dvAdazaMmuhUrtAca, viMzatirahorAtrAstrayomuhUrtAca, sarve bhaNitavyAH, yAvat yadA khalu sUrya gatisamApannaM uttarASADhAnakSatraM gatisamApannaM paurastyAd bhAgAt samAsAdayati, paurastyAd bhAgAt samAsAdya viMzatirahorAtrAstrayomuhUrtAzca sUryeNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanaparivartayati, yogamanaparivartya viyujya vijahAti, viprajahAti vigata yogI cApi bhavati ||-evN-puurvoditen prakAreNa paJcadazamuhartAnAM zatabhiSak prabhRtInAM paT-ahorAtrAH saptamasya cAhorAtrasyaikaviMzatirmuhartAH, triMzanmuhUrtAnAM zravaNAdInAM trayodaza ahorAtrA caturdazasya cAhorAtrasya dvAdazamuhUrtAH paJcacatvAriMzanmuhUrtAnAM uttarAbhAdrapadAdInAM puSyaparyantAnAM viMzatirahorAtrAH, eka viMzatitamasya cAhosaMhAra karate huve kahate haiM-(evaM ahorattA cha ekavIsaM muhuttA ya savve bhaNitanvA jAva jayA NaM sUraM gatisamAvaNaM uttarAsADhA Nakkhatte gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA vIsaM ahoratte tiNi ya muhatte sUreNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyahai. joyaM aNupariyahittA vijei vijahai vippajahai, vigata jogIyAvi bhavai) pUrvakathita prakAra se paMdraha muhUrta se zatabhiSA Adi nakSatra cha ahorAtra evaM sAtaveM ahorAtra kA ikkIsa muhUrta, tathA tIsa muhUrtavAle zravaNAdi ke teraha ahorAtra tathA caudahaveM ahorAtra kA bAraha muhUrta tathA paitAlIsa muhUrta pramANa vAle uttarAbhAdrapadAdi se puSya paryanta ke vIsa ahorAtra tathA ikkIsaveM ahorAtra kA tIna muhUrta isa prakAra ke krama se saba nakSatra kA kAla yAvat kaha leveM vaha uttarASADhA nakSatra Ave vahAM taka kA kAlamAna kaha leveM tathA muhuttA ya sabve bhaNitavyA jAva jayA Na sUraM gatisamAvaNNa uttarAsADhA Nakkhatte gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA vIsaM ahoratte tiNNi ya muhutte sUreNa saddhiM joya joei, joyaM joettA joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA vijahai vippajahai vigatajogI yAvibhavai) pUthita prAthI 512 muhurtathI zatabhiSA vigere nakSatra cha aherAtra ane sattama ahorAtranA ekavIsa muhUrta tathA trIsa muhUrtavALA zravaNadinA tera aherAtra tathA caudamI aherAtranA bAra muhUrta tathA pistAlIsa muhUrta pramANavALA uttarAbhAdrapadAdithI puSya paryantanA nakSatra vIsaahorAtra tathA ekavIsamA aherAtranA traNa muhUrta A pramANenA kramathI badhAnakSatrano kALa yAvat zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 sUryaprajJaptisUtre rAtrasya trayo muhUrtA ityevaM krameNa sarve tAvat kAlaM yAvad bhaNitavyAH yAvaduttarASADhA nakSatraM samAgacchet tatratyamabhilApaM ca samupapadheta, tatrottarASADhA nakSatragatamabhilApaM sAkSAdeva darzati-tA jayA Na' mityAdinA pUrvavadeva bhAvanIyam / etadanusAreNaiva zeSA apyAlApAH svayamevohanIyAH, sugamatvAdatra nopdyente....| atha samprati sUryeNa saha grahasya yogamupabRhayati-'tA jayA NaM sUraM gatisamAvaNNaM Nakkhatte gatisamAvaNNe gahe gatisamAvaNNe puricchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA sUreNa saddhiM joyaM jujai, joyaM juMjettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariya?ttA jAva vijei, vigatajogI yAvi bhavai' tAvat yadA khalu sUrya gatisamApannaM nakSatraM gatisagApannaM, graho gati samApannaH paurastyAd bhAgAt samAsAdayati, paurastyAd bhAgAt samAsAdya sUryeNa sArddha yogaM yunakti yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya yAvat viyujyate, vigatayogI cApi bhavati ||-taavditi pUrvavat yasmin samaye sUrya gatisamApannamapekSya nakSatraM gatisamApanna vivakSitaM, graho vA gatisamApanno vivakSito bhavet tadA meroH paurastyAd digavibhAgAta sUrya samAsAdayati sUrya samAsAdya sUryeNa saha yogaM yunakti, yogaM yuktvApi yogamanuparivarttayativahAM kA abhilApa yathAsaMbhava utpAdita kara kaha leveM / uttarASADhA nakSatragata abhilApa svayaM sUtrakAra kahate haiM-(tA jayA NaM) ityAdi prakAra se pUrvavat bhAvita kara leveM / isa ke anusAra zeSa AlApaka bhI svayameva kaha leveM sugama hone se yahAM para kahe nahIM haiN| ____ aba sUrya ke sAtha ke grahoM ke yoga kA upasaMhAra karate haiM-(tA jayA NaM sUraM gatisamAvaNaM Nakkhatte gatisamApaNe gahe gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAe samAsAdei, puracchibhAe bhAgAe samAsAdettA sUreNa saddhiM joya jujai, joyaM jujettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA jAva vijei vigatajogI yAvi bhavai) jisa samaya sUrya ko gatiyukta jAnakara nakSatra ko gatisamApanna vivakSita kare athavA graha ko gatiyukta vivakSita kare to merU kI pUrvadizA se kahI le e uttarASADhA nakSatra Ave tyAM sudhI kALamAna kahI le tathA tyAMne abhilApa yathAsaMbhava utpAdita karIne kahI le uttarASADhA nakSatrane abhilApa svayaM sUtrakAra 3 cha. (tA jayA Na) tyA prAthI pUrvavat sAvita 42rI se. mI mA54 pramANe bAkInA AlApake paNa svayameva kahI levA saraLa hovAthI ahIM kahyA nathI. va sUryanI sAnA aDAnA yoganI upasa DA2 42 che. (tA jayA Na sUragatisamAvaNNa Nakkhate gaisamAvaNNe gahe gatisamAvaNNe puracchimAe bhAgAra samAsAdei, puracchimAe bhAgAe samAsAdettA sUreNa saddhiM joyaM jujai joyaM juje nA joya aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA jAva vijoi vigatajogI yAvi bhavai) lyAre sUrya ne gatiyuta taNIne nakSatrane gatisamA 5na vivakSita kare athavA grahone gatiyukta vivakSita kare te merUnI pUrva dizAthI sUryane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 84 paJcadazaprAbhRtam 759 anyeSAmagre sthitAnAM samarpayitumArabhate evaM krameNa sarvamapyabhilApaM tAvat yojyaM yAvat viyujyate-sarvathA vimukto bhavet vigatayogI cApi bhavet // sU0 84 // ___samprati candrAdayo grahAH nAkSatreNa mAsena kati maNDalAni carantItyetadviSayaM nirUpayituM praznottarasUtramAha mUlam-tA NakkhatteNa mAseNaM caMde kai maMDalAiM carai ? tA terasa maMDalAiM carai. terasa ya saTThibhAge maMDalassa, tA NakkhatteNaM mAseNaM sUre kai maMDalAiM carai ?, tA terasa maMDalAI carai, cottAlosaM ca saTThibhAge maMDalassa tA gakkhatteNaM mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAI carai ?, tA terasa maMDalAiM carai, addhasItAlIsaMgha saTThibhAge maMDala ssa tA caMdeNaM mAseNaM caMde kai maMDalAiM carai ? codasa caubhAga I maMDalAiM carai, egaM ca cauvvIsasayaM bhAgaM maMDalassa, tA caMde NaM mAsaNaM sUre kai maMDalAiM carai ? tA paNNarasa caubhAgUNAI maMDalAiM carai, egaM ca cauvvIsasayabhAgaM maMDalassa, tA caMdeNaM mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAI carai ? tA paNNarasa caubhAgUNAI maMDalAiM carai ? ucca cauvIsasayabhAge maMDalasta, tA uDuNA mAseNaM caMde kai maMDalAI carai, tA boisa maMDalAI carai, tIsaM ca egadvibhAge maMDalassa, tA uDuNA mAseNaM sUre kai maMDalAiM carai ? tA paNNarasa maMDalAI carai, tA uDuNA mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAiM carai ? tA papaNarasa maMDalAiM carai paMca ya bAvIsasayabhAge maMDalassa, tA Aicce NaM mAseNaM caMde kai maMDalAiM carai ?, tA sUrya ko prApta karatA hai / sUrya ko prApta karake sUrya ke sAtha yoga karatA hai, sUrya ke sAtha yoga karake yoga kA anuparivartana karatA hai arthAt samipastha anya ko samarpita karatA hai / isa prakAra ke krama se sabhI abhilApaka vahAM paryanta yojita karake kaha leveM ki jahAM taka yAvat sarvathA vimukta hotA hai, arthAt vigata yogavAlA hotA hai / sU0 84 // prApta kare che. sUryane prApta karIne sUryanI sAthe yoga kare che. sUryanI sAthe yoga karIne ganuM anuparivartana kare che. eTale ke najIkanA bIjAne samarpita kare che. A pramANenA kramathI badhA abhilA tyAM sudhI jIta karIne kahI levA ke jyAM sudhI yAvat sarvathA vimukta thAya che. eTaleke vigata gavALA thAya che. sU. 84 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 sUryaprajJaptisUtre coisa maMDalAI caras ekkArasa bhAge maMDalassa, tA AicyeNaM mAseNaM sUre kai maMDalAI carai ? tA paNNarasa caubhAgAhigAI maMDalAI carai paNatIsaM ca vIsasayabhAgamaMDalAI caraI, tA amibaDieNaM mAseNaM caMdre kaha maMDalAI carai ? tA paNNarasa maMDalAI tesItiM chalasIyasaya bhAge maMDalasa, tA abhivahniNaM mAseNaM sUre kaha maMDalAI carai ?, tA solasamaMDalAI caras tihiM bhAgehi UNagAIM dohiM aDyAlehiM saehiM maMDalaM chettA, abhivvaDDieNaM mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAI caraI ? tA solasamaMDalAI carai, sItAlasasaehiM bhAgehiM ahiyAI codasa aTThAsIehiM maMDalaM chettA // sU0 85 // 1 chAyA - tAvat nAkSatreNa mAsena candraH katimaNDalAni carati ?, tAvat trayodaza maNDalAni carati, trayodaza ca saptaSaSTibhAgAn maNDalasya tAvat nakSatreNa mAsena sUryaH kati maNDalAni carati ?, trayodazamaNDalAni carati, catuzcatvAriMzaM ca saptaSaSTibhAgAn maNDalasya / tAvat nAkSatreNa mAsena nakSatra kati maNDalAni carati ?, tAvat trayodaza maNDalAni carati arddhasaptacatvAriMzaM ca saptaSaSTibhAgAn maNDalasya / tAvat cAndreNa mAsena candraH kati maNDalAni carati ?, caturddaza caturbhAgAni maNDalAni carati ekaM ca caturviMzaM zataM bhAgaM maNDalasya / tAvat cAndreNa mAsena sUryaH kati maNDalAni carati ?, tAvat paJcadaza caturbhAgonAni maNDalAni carati ekaM ca caturviMzaM zatabhAgaM maNDalasya / tAvat cAndreNa mAsena nakSatraM kati maNDalAni carati ?, tAvat paJcadaza caturbhAgonAni maNDalAni carati SaT ca caturviMzaM zatabhAgAn maNDalasya / tAvat RtunA mAsena candraH kati maNDalAni carati ?, tAvat caturddaza maNDala carati triMzaM ca ekaSaSTibhAgAn maNDalasya / tAvat RtunA mAsena sUryaH kati maNDalAni carati ?, tAvat paJcadaza maNDalAni carati / tAvat RtunA mAsena nakSatra kati maNDalAni carati 1, tAvat pazcadaza maNDalAni carati paJca ca dvAviMzatizata bhAgAn maNDalasya / tAvat Adityena mAsena candraH kati maNDalAni carati ?, tAvat caturddaza maNDalAni carati ekAdaza bhAgAn maNDalasya / tAvat Adityena mAsena sUryaH kati maNDalAni carati ?, tAvat paJcadaza caturbhAgAdhikAni maNDalAni carati / tAvat Adityena mAsena nakSatraM kati maNDalAni carati ?, tAvat paJcadaza caturbhAgAdhikAni maNDalAni carati paJcatriMzaM ca caturviMzazatabhAgamaNDalAni carati / tAvat abhivarddhitena mAsena candraH kati maNDalAni carati ?, tAvat paJcadaza maNDalAni tryazItiH paDazIti zatabhAgAn maNDalasya / tAvat abhivarddhitena mAsena sUryaH kati maNDalAni carati ?, tAvat SoDaza maNDalAni carati tribhirbhAgairunAni 1 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 761 sUryajJasiprakAzikA TIkA sU0 85 paJcadaza'prAbhRtam dvAbhyAmaSTacatvAriMzadbhyAM zatAbhyAM maNDalaM chitvA / tAvat abhivardhitena mAsena nakSatra kati maNDalAni carati ?, tAvat SoDaza maNDalAni carati saptacatvAriMzacchatai gairadhikAni caturdazabhiraSTAzItyA maNDalaM chittvA // sU0 85 // TIkA-caturAzItitame sUtre candra-sUrya nakSatrANAM parasparaM maNDalabhAgabhogakAlaM gatipUrNatAyAzca savizeSa vicAraM vivicya samprati-tAnyeva candra-sUrya-nakSatrANi nAkSatrAdimAseSu kati kati maNDalAni vajantItyetad viSayavicAraM vivRNoti 'tA NakkhatteNa' mityAdinA / _ 'tANakkhatteNaM mAseNaM caMde kai maMDalAI carai ?' tAvat nAkSatreNa mAsena candraH kati maNDalAni carati ? ||-taavditi prAgvat nAkSatreNa mAsena-ekena nAkSatramAsena-ekasminnAkSatramAse ityarthaH candraH kati maNDalAni vrajati, ityevaM gautamena prazne kRte bhagavAnAha-'tA terasamaMDalAiM carai, terasa ya sattaTThibhAge maMDalassa' tAvat trayodaza maNDalAni carati, trayodaza ca saptapaSTibhAgAn maNDalasya ||-taavditi pUrvavat ekasminnAkSatramAse candraH khalu trayodaza maNDalAni paripUrNAni catudarzasya ca maNDalasya trayodaza saptaSaSTibhAgAn __aba caMdrAdi graha, nAkSatra mAsa se kitane maMDala meM saMcaraNa karate haiM isa viSaya ko nirUpaNa karane ke uddezya se praznottara sUtra kahate haiM TIkArtha-caurAsIve sUtra meM caMdra, sUrya evaM nakSatroM kA paraspara ke maMDala bhAga ke bhogakAla kA tathA gatipUrNatA kA savizeSa vicAra ko prakaTa karake aba usI caMdra, sUrya, nakSatra, nAkSatrAdi mAsa meM kitane kitane maMDala meM gamana karate haiM isa viSaya saMbaMdhI vicAra prakaTa karate huve kahate haiM-(tA NakkhatteNaM) i0 zrI gautamasvAmI pUchate haiM (tA NakkhattaNaM mAseNaM caMde kai maMDalAI carai) eka nAkSatra mAsa meM caMdra kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA terasa maMDalAiM carai, terasa ya sattahibhAge maMDalassa) eka nakSatramAsa meM caMdra teraha have caMdrAdigraha nakSatramAsathI keTalA maMDaLamAM saMcaraNa kare che? A viSayanuM nirUpaNa karavAnA uddezathI praznottara sUtra kahe che. TIkAW--yazImAM sUtramAM caMdra, sUrya, ane nakSatranA parasparanA maMDaLa bhAganA bhoga kALanuM tathA gatipUrNatAno savizeSa vicAra pragaTa karIne have eja caMdra, sUrya, nakSatra, nAkSatrAdi mAsamAM keTalA keTalA maMDaLamAM gamana kare che? A viSaya saMbaMdhI viyA2 prATa 42ti he che. (tA NakkhateNaM) tyAdi zrIgautamapAbhI pUche che. (tA NavatteNa mAseNa caMde kai maDalAI carai) me nAkSatramAsamAM caMdra keTalA maMDaLamAM gamana kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmaNIne uttaramA zrImAvAn 4 cha.-(tA terasa maDalAI carai terasa ya sattadvibhAge maMDalassa) eka nAkSatramAsamAM caMdra tera maMDaLa purA tathA caudamA maMDaLanA saDasaDiyA tera bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 sUryaprajJaptisUtre ( 13 / yAvat paripUrayati / 67 atra yuktirucyate-atra trairAzikagaNitapravRtti yathA - ekasmin paJcavarSAtmake yuge saptapaSTi nakSatramAsAH bhavanti, caturAzItyadhikAnyaSTau zatAni maNDalAnAM ca bhavantItyato'nupAto yadi saptaSaSTyA nAkSatramAsairaSTau zatAni caturAzItyadhikAni maNDalAnAM labhyante tadai - kena nAkSatramAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA 88441644 ' = =13 + 7 atrAntyena rAzinA ekarUpeNa madhyamo rAzicaturAzItyadhikASTazatarUpo guNitaH prathamena rAzinA saptaSaSTirUpeNa bhaktazcetyupapadyate - trayodaza maNDalAni trayodaza saptaSaSTibhAgAn maNDalasyeti // atha sUryaviSayaM pRcchati -'tA NakkhatteNaM mAseNaM kai maMDalAI carai ?' tAvat nAkSatreNa mAsena sUrya: kati maNDalAni carati ?, / vyAkhyA sugamaiva, tato bhagavAnAha - 'tA terasa maMDalAI, caraI, maMDala pUre tathA caudahaveM maMDala ke saDasaThiyA teraha bhAga (13 / yAvat pUrita karate haiM / aba yahAM para yukti pradarzita kI jAtI hai - yahAM para trairAzika gaNita pravRtti isa prakAra se haiM-pAMca varSa pramANavAle eka yuga meM nAkSatramAsa saDasaTha hote haiM tathA ATha so caurAsI maMDala hote haiM ataH isa prakAra anupAta kare ki yadi saDasaTha nAkSatramAsa se ATha so corAsI maMDala labhya hote haiM to eka nAkSatramAsa se kitane maMDala labhya ho sakate haiM isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA karanI cAhiye jaise ki 4+ = = 13+ yahAM para eka rUpa antya rAzi se madhya kI ATha so corAzI vAlI rAzi ko guNita kare tadanantara saDasaTharUpa prathama rAzi se bhAga kare to teraha maMDala tathA eka maMDala kA saDasaThiyA teraha bhAga hote haiM / 67 aba sUrya ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - ( tA NakkhateNaM mAseNaM kai maMDalAI carai) nAkSatramAsa meM sUrya kitane maMDala meM gamana karatA (13|) yAvat pUrita pure che. have ahIM yukti batAvavAmAM Ave che. ahIMyAM ArAzika gaNuta pravRtti A pramANe karavAmAM Ave che. pAMca varSa pramANavALA eka yugamAM nAkSatramAsa saDasaTha thAya che. tathA AsAcAAsI maDaLeA hAya che. tethI AvI rIte anupAta karavA ke jo saDasaTha nAkSatra mAsathI ATha cAvIsa maDaLe labhya thAya che te eka nAkSatramAsathI keTalA ma`DaLA lakSya thaI zake? A jANavA mATe ahI' traNa rAzinI sthApanA karavI joIe jemake-64+1= 4=13+te ahIM eka rUpa a Mtima rAzithI madhyanI AsAcerAsIvALI rAzInA guNAkAra karIne te pachI saDasaTharUpa pahelI rAzIthI tenA bhAga karavAthI tera maDaLa tathA eka ma`DaLanA saDasaThayA tera bhAga thaI jAya che. have sUryanA saMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che. - (sA Nakkhatte Na mAse Na zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 85 paJcadazaM prAbhRtam 763 cottAlIsaM ya sattadvibhAge maMDalassa' tAvat trayodaza maNDalAni carati, catvAriMzataM ca saptaSaSTibhAgAn maNDalasya / tAvaditi pUrvavat ekena nAkSatramAsena sUrya trayodaza maNDalAni paripUrNAni caturddazasya ca maNDalasya catvAriMzataM ca saptaSaSTibhAgAn - (13+) yAvat gatyA paripUrayatIti / atrApi yuktirucyate - ekasmin yuge paJcadazottarANi navazatAni maNDalAnAM sUryasya bhavanti, tenAtrApyanupAto yadi saptaSaSTayA nAkSatramAsai navazatAni paJcadazottarANi maNDalAnAM labhyante tadaikena nAkSatramAsena kiMsyAditi rAzitrayasthApanA -- =13+ 99449 63 atrApi pUrvavadantyena rAzinA ekakarUpeNa madhyamorAziH paJcadazottara navazatarUpo guNitaH Adyena rAzinA saptaSaSTirUpeNa bhaktazceti yathoktamupapadyate trayodazamaNDalAni caturddazasya ca maNDalasya catuzcatvAriMzat saptaSaSTibhAgA iti // atha nakSatraviSayaH praznaH hai ? isake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA terasa maMDalAI carai, cottAlIsaM ya sattabhAge maMDalassa) eka nAkSatramAsa meM sUrya teraha maMDala pUrA tathA caudahaveM maMDala kA saDasaThiyA cuvAlIsa bhAga (13+) apanI gati se pUrita karate haiM, yahAM para bhI yukti kahI jAtI hai- eka yuga meM nava so paMdraha sUrya ke maMDala hote haiM, ataH yahAM para bhI isa prakAra anupAta kareM ki yadi sar3asaTha nakSatramAsa se nava so paMdraha maMDala labhya hote haiM to eka nAkSatramAsa meM kitane maMDala labhya ho sakate haiM ? isake liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai, jaise kI- = 13 + yahAM para bhI pUrva kathanAnusAra aMtima eka rUpa rAzi se nava so paMdraha rUpa madhya kI rAzi kA guNA kare tathA prathama saDasaTha rUpa rAzi se bhAga kare to yathokta pramANa teraha maMDala tathA caudaveM maMDala kA saDasaThiyA cumAlIsa bhAga ho jAtA hai / 99449 67 aba zrI gautamasvAmI nakSatraviSaya meM prazna pUchate haiM - (tA NakkhateNaM sUre kai maMDalAI carai) nAkSatramAsabhAM sUrya DeMTalA bhAMDaNAbhAM gamana kure che ? khAnA uttarabhA zrIbhagavAn muMDe che. (tA terasa maMDalAI carai, cottAlIsaM ya sattaTTibhAge maMDalassa) nAkSatramAsamAM sUryaM teramAMDaLa purA tathA caudamA maMDaLanA saDasasayA cuMmAlIsa bhAga (13x'4) pAtAnI gatithI pUti kare che. ahIMyAM yukti kahevAmAM Ave che. eka yugamAM navasApaMdara sUrya nA maMDaLe! hAya che. tethI ahIM paNa A rIte anupAta karavA. jemake yadi saDasaTha nAkSatramAsathI navaseApadara maMDaLa labhya thAya te eka nAkSatramAsamAM keTalA maDaLeA labhya thaI zake? A mATe traNa rAzinI sthApanA karavI jemake- pu'1=13+Y=. ahIM paNa pU kathanAnusAra aMtima ekarUpa rAzithI navasApa dararUpa madhyanI rAzinA guNAkAra karavA tathA pahelI saDasaTha rUpa rAzithI bhAga kare teA yathAkta pramANe teramaDaLa tathA caudamA maMDaLanA saDasiyA cuMmAlIsa bhAga thai jAya che. have zrIgautamasvAmI nakSatranA saMbhadhabhAM prazna pUche che.- ( tA NakkhatteNa mAseNa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 sUyeprajJaptisUtra 'tA NakkhatteNaM mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAI carai ?' tAvat nAkSatreNa mAsena nakSatra kati maNDalAni carati ? / ekasminnAkSatramAse nakSatra kati maNDalAni pUrayatIti gautamasya praznAnantaraM bhagavAnAha-'tA terasa maMDalAI carai addhasItAlIsaM ca sattavibhAge maMDalassa' tAvat trayodaza maNDalAni carati, arddhasaptacatvAriMzataM ca saptaSaSTibhAgAn maNDalasya |-taavditi pUrvavat ekasminnAkSatramAse nakSatraM kila trayodazamaNDalAni paripUrNAni caturdazasya ca maNDalasya arddhasaptacatvAriMzataM-saptacatvAriMzato'rddha saptacatvAriMzata-sArddha SaT catvAriMzataM saptapaSTibhAgAna (13 / 43) yAvat maNDalAni nakSatraM pripuuryti|| atrApi yuktirucyate-ekasmin yuge nakSatrANi arddhamaNDalAni kila paJcatriMzadadhikAnyaSTAdazazatAni bhavantItyato'nupAto yadi saptaSaSTayA nAkSatrai masaiiraSTAdazazatAni paJcatriMzadadhikAni arddhamaNDalAnAM labhyante tadaikena nAkSatreNa mAsena kiM syAditi rAzitraya sthApanA-2854' 27+ atrAntyena rAzinA ekaka rUpeNa madhyamo rAziH paJcatriMzadadhikASTAdazazatarUpo guNita Ayena rAzinA saptapaSTirUpeNa mAseNaM Nakkhatte kaha maMDalAI carai) eka nAkSatra mAsa meM nakSatra kitane maMDala ko pUrita karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara ke uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA terasa maMDalAiM carai addha sItAlIsaM ca sattaTTibhAge maMDalassa) eka nAkSatramAsa meM nakSatra teraha maMDala pUrA tathA caudahaveM maMDala kA saDasaThiyA sADe chiyAlIsa bhAgoM ko (13 / 1) yAvat nakSatra pUrita karatA hai| yahAM para bhI yukti pradarzita kI jAtI hai, eka yuga meM nAkSatra arddha maMDala aThAraha so paiMtIsa hote haiN| ataH isa prakAra anupAta kare kI jo saDasaTha nAkSatramAsa se aThAraha so paiMtIsa arddhamaMDala hote haiM, to eka nAkSatramAsa meM kitane addhamaMDala ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kare-3' 27+2 yahAM para antya ekarUpa rAzi se aThAraha so paiMtIsa rUpa madhya kI rAzi kA guNA kare guNA karake saDasaTha rUpa Adya rAzi Nakkhatte kai maDalAI carai) me nAkSatramAsamA nakSatra rakSA mAne pUrita 42 cha ? yA pramANe zrIgautamasvAbhInA praznane saieNIne uttaramA zrIbhagavAn 4 cha.- (tA terasa mAMDalAi carai addhasItAlIsaM ca sattadvibhAge maMDalassa) me nAkSatramAsamA nakSatra te2 bha30 purA tathA caudamA maMDaLanA saDasaThiyA sADI chetAlIsa bhAgone (1346 yAvat nakSatra parita kare che. ahIM paNa yukti pradarzita karavAmAM Ave che. eka yugamAM nakSatra ardhamaMDaLe aDhAraso pAMtrIsa thAya che. tethI AvI rIte anupAta kare ke je saDasaTha nAkSatra mAsathI aDhAraso pAMtrIsa adhamaMDaLe thAya te eka nAkSatramAsamAM keTalA ardhamaMDaLo thaI ? bhATe 5 rAzinI sthApanA 42vI. bha3-183541=2736 mI ekarUpa chelI rAzIthI aDhAraso pAMtrIsarUpa madhyanI rAzIne guNAkAra karavA guNAkAra karIne saDasaTharUpa pahelI rAzIthI teno bhAga kare te satyAvIsa ardhamaMDaLa tathA aThayAvIsamA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 85 paJcadaza prAbhRtam 765 bhaktazceti labdhAni saptaviMzatirarddhamaNDalAni, aSTAviMzatitamasya cArddha maNDalasya SaD viMzatiH - saptaSaSTibhAgAH, tato dvAbhyAmarddha maNDalAbhyAmekaM paripUrNa maNDalaM bhavatItyato dvAbhyAM bhAge hRte sati (27) / 2= (133)= (13 // - ) = ( 13 / 4) savarNanena tato harAMzau dvAbhyAmapavartito jAto 46 yathAkrameNa nyAsaH ( 13.463) atrAntyo bhagiyoH (anyo'nyahArAbhi 60+25 134 67 67 eat hazA vityAdinA gaNitaprakriyA kRtAsti, tenedamupapadyate yadaikena nAkSatreNa mAsena nakSatraM kila trayodaza maNDalAni paripUrNAni caturdazasya ca maNDalasya sArddha SaT catvAriMzataM saptaSaSTibhAgAn yAvannakSatraM pUrayatIti / atha samprati cAndramAsamadhikRtya candrAdInAM maNDalanirUpaNAM praznottarakrameNa nirUpayati'tA caMdeNaM mAseNaM caMde kai maMDalAI carai ?' tAvat cAndreNa mAsena candraH kati maNDalAni carati / tAvaditi pUrvavat cAndreNa mAsena- pUrvoditalakSaNaviziSTena candramAse candraH kati se bhAga kare to satAIsa ardhamaMDala tathA aThAIsaveM arddha maMDala kA saDaThiyA chAIsa bhAga labdha hote haiM / do ardhamaMDala se eka paripUrNa maMDala hotA hai, ataH do se bhAga kare to ( 27 / ) - 2 = (133 / N) = ( +26)=13 / 1) savarNana se harAMza ko do se apavartita kare to hote haiM, isakA yathAkrama nyAsa isa prakAra hai- (13 / 3) yahAM para antya bhAga kA (anyonyAhArAbhihRtau harAzau ityAdi) gaNitaprakriyA kI gaI hai, ataH isa prakAra phalita hotA hai ki eka nAkSatramAsa se nakSatra teraha maMDala pUrA tathA caudahaveM maMDala kA saDasaThiyA sADe chiyAlIsa bhAgoM ko yAvat nakSatra pUrita karatA hai / aba cAMdramAsa ko adhikRta karake caMdrAdi ke maMDaloM kA nirUpaNa praznottara krama se karate haiM - ( tA caMdeNaM mAseNaM caMde kaha maMDalAI caraha) pUrva kathita lakSaNa vAle cAMdra mAsa meM caMdra kitane maMDaloM ko pUrita karate haiM ? isa prakAra zrI adha maDaLanA saDasaThayA chavvIsabhAga labdha thAya che. e adhaOmaDaLathI paripUrNa eka maMDaLa thAya che, tethI methI bhAga 4re to (27) 2 = (133|17) = 1rDe) +26=136I hai) savartha nathI hAMzane ethI apatti ta kare 4rU thAya che. AnA kramapUrvakanyAsa A pramANe che. 46/7 (13|463) ahIM aMtima lAganeo (anyonya hArAbhihatau harAMzau) hatyAhi gaNita kriyA karavAmAM Avela che. tethI A rIte phalita thAya che ke-eka nakSatramAsamAM nakSatra tera ma`DaLa purA tathA caudamA ma'DaLanA saDasaThayA sADIcheMtAlIsa bhAgeAne yAt nakSetra purita kare che. have cAMdramAsane adhikRta 1re che. (nA ca'deNa N' mAseNaM caMde caMdra keTalA maMDaLane pUrita zrI suryaprajJapti sUtra : 2 karIne caMdrAdinA maMDaLAnuM nirUpaNa praznottaranA kramathI kai maMDalAI carai) pUrva prathita kSaNuvANA caMdrabhAsabhAM kare che ? A pramANenA zrIgautamasvAmInA Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre maNDalAni pUrayatIti gautamasya-praznastato bhagavAnAha-'tA codasa caubhAgAI maMDalAI carai egaM ca cauvIsasayaM bhAge maMDalassa' tAvat caturdaza caturbhAgamaNDalAni carati ekaM ca caturvizatizataM bhAgaM maNDalasya // caturdaza sacaturbhAgamaNDalAni-caturbhAgasahitAni caturdaza maNDalAni ekaM ca caturviMzazatabhAgaM maNDalasyArthAt paripUrNAni caturdaza maNDalAni paJcadazasya ca maNDalasya caturbhAga-catuvizatyadhikazatasatka mekatriMzad bhAgapramANamekaM ca catuviMzatyadhikazatasya bhAga-dvAtriMzataM paJcadazasya maNDalasya caturvizatyadhikazatabhAgAn-carati (14+3) etattulyapradezAna pUrayati / yathAtra bhAvanA ekasmin yuge caturviMzatyadhikaM zataM parvaNAM bhavati, caturAzItyadhikAni aSTauzatAni maNDalAnAM ca bhavanti, ekasmin cAndramAse ca dve parvaNI bhavata zceti trairAzikapravRttiryadi caturviMzatyadhikena parvazatenASTAzatAni caturAzItyadhikAni maNDalAnAM labhyante tadA dvAbhyAM parvabhyAM kiM syAditi rAzitrayasthApanA 1928-14 + atrAntyena rAzinA dvikalakSaNena madhyamo rAzi caturAzItyagautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA coddasa caubhAgAI maMDalAI carai egaM ca cauvIsasayaM bhAgaM maMDalassa) caturthAMza sahita caudaha maMDala arthAt savAcaudaha maMDala yAni pUrNa caudaha maMDala tathA paMdrahaveM maMDala kA cauthA bhAga mAne eka so covIsa bhAga saMbaMdhI ikatIsa bhAga pramANa eka so covIsa kA caturtha bhAga-paMdrahaveM maMDala kA eka so covisiyA battIsa bhAga meM saMcaraNa karatA hai| (14+1) itane pramANa pradeza ko pUrita karatA hai / isakI bhAvanA isa prakAra se hai-eka yuga meM eka so covIsa parva hote haiM, tathA ATha so caurAsI maMDala hote haiM, eka cAndramAsa meM do parvaNI hotI hai ataH trairAzika pravRtti kare ki-yadi eka so covIsa parva se ATha so caurAsI maMDala labhya hote haiM to do parva se kitane maMDala labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kareMprazrane sAlajIna uttaramA zrImAn 4 che.-(to codasa caubhAga maMDalAI carai egaca cavIsasaya bhAgaM maDalassa yatu 25 sahita yauhama arthAt savAcaudamaMDaLa eTale ke purepurA caudamaMDaLa ane paMdaramA maMDaLane cothA bhAga eTale ke ekavIsa bhAga saMbaMdhI ekatrIsa bhAga pramANa ekasevIsane ce bhAga paMdaramAM maMDaLanA eka vIsiyA batrIsa bhAgamAM saMcaraNa kare che. (14+re ) ATalA pramANa vALA pradezane pUre che. AnI bhAvanA A rIte che. eka yugamAM ekavIsa para hoya che. tathA ATharAzI maMDaLe hoya che. eka cAMdramAsamAM be parvaNa hoya che. tethI vairAzika pravRtti karavIke yadi ekavIsa thI AThasorAzI maMDaLa labhya thAya te be parvathI keTalA maMDaLa lalya thaI zake che? tene jANavA mATe traNa rAzInI sthApanA karavI. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 85 paJcadaza prAbhRtam dhikASTazatarUpo guNito jAtAni saptadazazatAnyaSTaSaSTayadhikAni, tAni cAyena rAzinA caturvizatyadhikena zatena bhaktvA labdhAni catuddeza maNDalAni paripUrNAni paJcadazasya ca maNDalasya dvAtriMzat caturvizatyadhikazatabhAgA:-(14.24) ityupapannaM granthoktaM sarvamiti / ___atha sUryaviSayakaM praznasUtramAha-'tA caMdeNaM mAseNaM sUre kai maMDalAI carai ?, tAvata cAndreNa mAsena sUryaH kati maNDalAni carati ? // ekasmin cAndramAse svayaH kati maNDalAni pUrayatIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA paNNarasa caubhAgUNAI maMDalAiM carai, egaM ca cauvvIsasayabhAgaM maMDalassa' tAvat paJcadaza caturbhAgonAni maNDalAni carati, ekaM ca caturvizatyadhikazatabhAgaM maNDalasya ||-taavditi pUrvavat caturbhAganyUnAni paJcadaza maNDalAni carati, tathA ca maNDalasya caturvizatyadhikazatabhAgaM ca carati / arthAt paripUrNAni caturdaza maNDalAni paJcadazasya ca maNDalasya caturnavatiM caturviMzatyadhikazatabhAgAn caratIti = =14 +8 yahAM para do rUpa aMtima rAzi se madhya kI rAzi ATha so corAsI ko guNA kare to satraha so aDasaTha hote haiM, usako eka so covIsa rUpa prathama rAzi se bhAga kare to pUrA caudaha maMDala labdha hote haiM, tathA paMdrahaveM maMDala kA eka so covIsiyA battIsa bhAga (14 / 34) isa prakAra granthokta sarva pramANa mila jAtA hai| ___ aba sUrya viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(tA caMdeNaM mAseNaM sare kai maMDalAI carai) eka cAndramAsa meM sUrya kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA paNNarasa caubhAgUNAI maMDalAiM carai, egaM ca cauvIsasayabhAgaM maMDalassa) catubhAMganyUna paMdraha maMDala meM gamana karatA hai / tathA maMDala kA eka so covIsa bhAgoM meM bhI saMcaraNa karatA hai arthAt caudaha maMDala pUrA tathA paMdrahaveM maMDala kA eka so covIsiyA corANu bhAga meM gamana karatA hai| jaise kI eka yuga meM 66442= =14+334 maDI me 35 matibha rAzithI madhyanI mAse yAzInA shu|2 kara guNAkAra kare te sattaroaDasaTha thAya che. tene ekaso vIsa rU5 prathama rAzithI bhAga kare te purA caudamaMDaLa labdha thAya che. tathA paMdaramA maMDaLanA eka vIsiyA batrIsabhAga Ave che. (13) A pramANe granthakta tamAma pramANa malI jAya che. ve sUrya sabhI praznasUtra vAmAM Ave che.-(tA ca deNa mAseNa sUre kai maMDalAiM carai) me yAMdramAsamA sUrya DeTA bhIma gamana 42 che. mI pramANe zrI gItamasvAbhAnA praznane sAmAna uttaramA zrImAn 49 cha.-(tA paNNarasa caubhAgUNAI maDalAI carai egaca cauvIsasayabhAga maDalassa) yatuginyUna 542 mA gamana 42 che. tathA maMDaLanA ekasovIsa bhAgomAM paNa saMcaraNa kare che. arthAta cauda maMDaLa purA tathA paMdaramA maMDaLanA eka vIsiyA corANu bhAgomAM gamana kare che. jemake-eka zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 sUryaprajJaptisa 124 | 24 yathA ekasmin yuge paJcadazottarANi navazatAni maNDalAnAM sUryasya bhavanti, tenAtrApyanupAto yathA-yadi caturviMzatyadhikena parvazatena - paJcadazottarANi navazatAni maNDalAnAM labhyante tadA dvAbhyAM kiM syAditi rAzitrayasthApanA - 11542, - 14 + atrApyantyena rAzinA madhyamo rAziH saMguNyAdyena bhaktvA labdhAni caturdazamaNDalAni paripUrNAni paJcadazasya ca maNDalasya caturnavatiM caturviMzatyadhika zatabhAgAnI tyupapadyate granthoktaM sarvamiti (14) / atha nakSatraviSayaM praznasUtramAha - ' tA caMdeNaM mAseNaM Nakkhate kai maMDalAI carai ?,' tAvat cAndreNa mAsena - ekasmin cAndramAse nakSatraM khalu kati maNDalAni carati - vrajatIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha - 'tA paNNarasa caumAgUNAI maMDalAI carai, chacca cauvvIsasayabhAge maMDalassa' tAvat paJcadaza caturbhAgonAni maNDalAni carati, SaT ca caturviMzatizatabhAgAn maNDalasya || - tAvaditi prAgvat ekasmin cAndramAse khalu nakSatraM caturbhAgosUrya ke nava so paMdraha maMDala hote haiM / ataH yahAM para anupAta kare kI - yadi eka so covIsa parva se nava so paMdraha maMDala labhya ho sakate haiM, to do parva se kitane maMDala labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kare- -915+2=34=14+14 yahAM para aMtima rAzi se guNA karake prathama rAzi se bhAga kare to caudaha maMDala pUrA tathA paMdrahaveM maMDala kA eka so covIsiyA caurANu bhAga prApta hotA hai / isa prakAra granthokta sarva pramANa A jAtA hai / 1830 aba nakSatra saMbaMdhI prazna karate haiM - (tA caMdeNaM mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAI carai) eka cAMdramAsa meM nakSatra kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM(tA paNNarasa caubhAgUNAI maMDalAI carai, chacca cauvIsasayabhAge maMDalassa) eka cAMdramAsa meM nakSatra caturbhAganyUna paMdraha maMDala tathA eka so covIsa kA yugamAM sUrya nA navaseApaMdara maMDaLeA hoya che. tethI aDDI' anupAta karavA ke-jo ekasA cAvIsa padmathI navaseApa Mdara maMDaLa labhya thAya, teA be pathI keTalA maMDaLa labhya thaI zake che? A jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA karavI. 1542=1630=14+4, ahIM aMtima rAzithI guNAkAra karIne prathama rAzIthI bhAga karavAthI caudamaMDaLa purA tathA paMdaramA maMDaLanA ekasacAvIsiyA cArANu bhAga prApta thAya che. A rIte grantheAkta badhuja pramANa maLI jAya che. have nakSatra saMbaMdhI prazna ravAmAM Ave che.- (tA ca deNa' mAseNa Nakkhatte kai maMDalAI caras) me yAMdramAsabhAM nakSatra DeTA bhaMDajamAM gamana ure che ? yA pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMlajIne uttaramA zrIbhagavAn he che.- ( tA paNNarasa caubhAgUNAI maMDalAI caraI, chacca cauvIsasayabhAge maMDalassa) : yAMdramAsabhAM nakSatra yaturbhAganyUna paMdarama'DaLa tathA ekasAcAvIsiyA chaTTAbhAga maMDaLamAM gamana kare che arthAt caudamaMDaLa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ 769 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 85 paJcadazaprAbhRtam nAni paJcadazamaNDalAni tathA ca SaT caturvizatyadhikazatabhAgAn maNDalasya carati / arthAt paripUrNAni caturdaza maNDalAni paJcadazasya ca maNDalasya navanavatiM caturvizatyadhika zata bhAgAn yAvanmaNDalaM carati 14164 iti / atrApyanupAto yathA-yadi caturviMzatyadhikena parvazatenASTAdazazatAni paJcatriMzadadhikAni arddhamaNDalAnAM labhyante tadA dvAbhyAM parvabhyAM ki syAditi rAzitrayasthApanA 1834 =64=29 + atrApyantyena rAzinA dvikaka rUpeNa madhyarAmo rAzi guNito jAtAni saptatyadhikAni SaT triMzacchatAni, Ayena rAzinA catuvizatyadhikazatena bhaktAni labdhA ekonatriMzata, zeSAstiSThanti catuH saptati zcaturvizatyadhika zatabhAgA iti / idaM cArddhamaNDalagataM parimANaM dvAbhyAmarddhamaNDalAbhyAmekaM paripUrNa maNDalaM bhavatItyato dvAbhyAM vibhaktena labdhAni caturdaza maNDalAni paripUrNAni paJcadazasya ca maNDalasya navanavati caturviMzatyadhikazatabhAgAH (29+9)+2=(14+4) ityupapannaM sarva chaThA bhAga maMDala meM gamana karatA hai| arthAt pUrA caudaha maMDala evaM paMdrahaveM maMDala kA eka so covIsiyA nannANu bhAga jitanA maMDala meM gamana karatA hai 14 / yahAM para bhI isa prakAra anupAta kiyA jAtA hai ki-yadi eka sau covIsa parva se aThAraha so paiMtIsa arddha maMDala labhya hote haiM to do parva se kitane maMDala labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kare jaise kI 83562 ==29+ yahAM do rUpa antya rAzi se madhya kI rAzi ko guNA kare to chattIsa so sittara hote haiM isa ko ekaso covIsa rUpa prathama rAzi se bhAga kare to unatIsa labdha hotA hai tathA ekaso covIsiyA cumotera bhAga zeSa rahatA hai / yaha ardhamaMDala kA parimANa hai, do ardhamaMDala se eka pUrA maMDala hotA hai, ataH do se bhAga kare to caudaha maMDala pUrA tathA paMdrahaveM maMDala kA eka so covIsiyA nannANu bhAga labdha hote haiM / (29+ 4)---2=(14+2) isa prakAra mUlokta sarvapramANa ho jAtA hai / purA ane paMdaramA maMDaLanA ekasevIsiyA navANu bhAga jeTalA maMDaLamAM gamana kare che. 14 4 ahIM paNa A pramANe anupAta kare joIe. yadi ekasovIsa 5rvathI aDhArase pAMtrIsa ardhamaMDaLa labhya thAya te be parvathI keTalA ardhamaMDaLa labhya thaI zake ? sA nA bhATe trANa zInI sthApanA 42vI bho-1835+2 =667428+134 2maDI be rUpa aMtima rAzithI madhyanI rAzino guNAkAra kare to chatrIsasesIttera thAya che. Ane ekavIsa rUpa pahelI rAzithI bhAga kare te ogaNatrIsa labdha thAya che. tathA ekasovIsayA tera bhAga zeSa rahe che. A ardhamaMDaLanuM parimANa che. be ardhamaMDaLathI eka saMpUrNa maMDaLa thAya che. tethI bethI bhAga kare te purA caudamaMDaLa tathA paMdaramA maMDaLanA ekaso vIsiyA navANu bhAga labdha thAya che. (29 )-2= 14+ pa4) 2 // zate bhUgamA Desa tamAma pramANa 45 mya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre mUlamiti // atha samprati RtumAsamadhikRtya candrAdInAM maNDalanirUpaNAM pratipAdayati'tA uUNA mAseNaM caMde kai maMDalAI carai' ? tAvat RtunA mAsena candraH katimaNDalAni carati ? | tAvaditi prAgvat RtunA mAsena - karmamAsena - paripUrNenaikena karmamAsena candraH kati maNDalAni caratIti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA codasa maMDalAI cara, tIsaM ca egadvibhAge maMDalassa' tAvat caturdazamaNDalAni carati triMzataM ca ekaSaSTibhAgAn maNDalasya || - tAvaditi prAgvat caturddazamaNDalAni paripUrNAni paJcadazasya ca maNDalasya triMzatamekapaSTibhAgAn- (143) yAvat carati candraH // 88451 61 atrApyanupAto yathA yadi yugagatairekapaSTyA karmmamAsairaSTau zatAni caturAzItyadhikAni maNDalAnAM labhyante tadA ekena karmmamAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA -: 14+ atrAntyena rAzinA ekaka lakSaNena madhyamo rAzi caturazItyadhikASTazatarUpo guNato'pi tathaiva tiSThati, tatazcAdyena rAzinA ekaSaSTirUpeNa bhAgaharaNamiti labdhAni pari 770 61 * aba Rtu mAsa ko adhikRta karake caMdrAdi ke maMDala kA nirUpaNa karate haiM - ( tA uUNA mAseNaM caMde kai maMDalAI carai) eka RtumAsa meM caMdra kitane maMDala meM arthAt paripUrNa eka karmamAsa meM caMdra kitane maMDala meM bhramaNa karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - (tA coisa maMDalAI carai, tIsaM ca egaTTibhAge maMDalassa) caudaha maMDala pUrA tathA paMdrahaveM maMDala kA ikasaThiyA tIsa bhAga meM (14) caMdra bhramaNa karatA hai / yahAM para bhI isa prakAra anupAta hotA hai-yadi yugavarti ikasaTha karmamAsa se ATha so caurAsI maMDala hote haiM to eka karmamAsa meM kitane maMDala ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kareM - 884+1668 14+ yahA~ para eka rUpa aMtima rAzi se ATha so caurAsI rUpa madhya kI rAzi kA guNA kare to usI prakAra rahatA hai / usako ikasaTha rUpa prathama 61 have RRtumAsane adhikRta karIne caMdrAdinA maMDaLanuM nirUpaNa karavAmAM Ave che. (tA uUNA mAseNaM caMde kai maMDalAI carai) 4 RtubhAsabhAM caMdra DeTalA bhauNamA arthAt paripUrNa eka ka mAsamAM caMdra keTalA maDaLamAM bhramaNa kare che? A pramANe zrIgautamasvaabhiinaa praznane sAMbhaNIne uttaramA zrIbhagavAn uDe che - (tA codasa maMDalAI carai tIsaMca egaTTibhAge maMDalassa) yauha bhaMDaNa purA tathA paMDharamA bhauNanA measahiyA trIsa lAga (14) caMdra bhagure che. zrI suryaprApti sUtra : 2 ahI paNa A pramANe anupAta thAya che. jo yugati ekasaTha kama mAseAthI ADase ceArAzI maMDaLa thAya che, te eka ka`mAsamAM keTalA moMDaLA thai zake? A jANavA bhATe RNu rAzInI sthApanA 12vI. 864+1=664=14+ ahIM me4 35 aMtimarAzithI AThasAceArAsI rUpa madhyanI rAzInA guNAkAra karavA, guNAkAra karavAthI eja pramANe rahe Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 85 paJcadaza prAbhRtam 771 pUrNAni caturdazamaNDalAni, pazcadazasya ca maNDalasya triMzadekaSaSTibhAgAH (14+6) ityupapannaM sarvam / athAtraiva sUryamaNDalaviSayaM praznasUtramAha-'tA uDuNA mAse NaM sUre kai maMDalAiM carai' tAvat RtunA mAsena sUryaH kati maNDAni caratiti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA paNNarasamaMDalAI carai' tAvat pazcadaza maNDalAni carati / tAvadityAdi sugama, atrApyanupAto yathA yadyekaSaSTayA karmamAsai navazatAni paJcadazottarANi sUryamaNDalAnAM labhyante tadaikena karmamAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA 14-15 atrApi pUrvavat kriyAkaraNena labdhAni paripUrNAni paJcadaza maNDalAnIti / atha RtumAsena nakSatraviSayaM praznasUtramAha-'tA uDuNA mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAI carai' tAvat RtunA mAsenakarmamAsena nakSatra kati maNDalAni carati ? iti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA paNNarAzi se bhAga kare to caudaha maMDala pUrA tathA paMdrahaveM maMDala kA ikasaThiyA tIsa bhAga (14+6) hote haiM / ___ aba yahAM para sUryamaMDala viSayaka praznasUtra kahate haiM-(tA uDuNA mAseNaM sUre kai maMDalAiM carai) eka Rtu mAsa meM sUrya kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna karake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA paNNarasa maMDalAiM carai) paMdraha maMDala meM gamana karatA hai| yahAM para isa prakAsa se anupAta kare ki yadi ikasaTha karma mAsoM se navasau paMdraha sUrya maMDala labhya hote haiM ? to eka karmamAsa se kitane maMDala labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai- 49-15 yahAM para pUrvavat guNana bhAjana kriyA karane se paripUrNa paMdraha maMDala labdha hote haiM / __aba Rtu mAsa se nakSatra viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(tA uDuNA mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAiM carai) he bhagavan RtumAsa-karmamAsa se nakSatra kitane che. tene ekasaTha rU5 pahelI rAzIthI bhAga kare te cauda maMDaLa purA tathA paMdaramA maMDaLanA se saThiyA trIsamAsa (14+61) thAya che. ve mI sUryabhAna samayamA prazna sUtra 4AmA Ave che.-(tA uDuNAmAseNa sUre kai maMDalAiM carai) me RtumAsamA sUrya yA momA gamana 42 cha ? mA pramANe zrIgItamAbhAna praznane sAMmajIna uttaramA zrImAn 43 cha.-(tA paNNarasa maMDalAI carai) 542 bhAmA gamana 42 che. sADI 5 2 rIte anupAta 423 // 3je ekasaTha karmamAsethI navase paMdara sUrya maMDaLa labhya thAya? te eka karmamAsamAM keTalA labhya thaI zake ? A jANavA mATe ahIM traNarAzInI sthApanA karavAmAM Ave che. pa+1 =5=15 ahIM pUrvavat guNana bhAjanakriyA karavAthI purepurA paMdara maMDaLe labdha thAya che. ve *tumAsathI nakSatra sA prazna sUtra 4AmA mAtra cha.(tA uDuNAmAseNaM Nakkhatte kai maMDalAI carai) bhagavan atumAsa-bhabhAsamA nakSatra sA maNamA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 sUryaprajJaptisUtre rasamaMDalAiM carai paMca ya bAvIsasayabhAge maMDalassa' tAvat paJcadaza maNDalAni carati pazca ca dvAviMzati zatabhAgAn maNDalasya, tAvaditi pUrvavat ekasmin karmamAse nakSatraM kila paJcadazamaNDalAni paripUrNAni carati, poDazasya ca maNDalasya paJcadvAviMzatyadhikazatabhAgaM yAvat (15+22) caratItyatrApyanupAto yathA yadi dvAviMzatyadhikena karmamAsazatena paJcatriMzadadhikAnyaSTAdazazatAni maNDalAnAM nakSatrasya labhyante tadaikena karmamAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA- 8 33=15+2. atrApyantyena rAzinA ekaka rUpeNa madhyamo rAziH paJcatriMzadadhikASTAdazazatarUpo guNitaH, Ayena rAzinA dvAviMzatyadhikazatarUpeNa bhaktolabdhAni paripUrNAni paJcadazamaNDalAni SoDazasya ca maNDalasya paJcadvAviMzazatabhAgAH (15133) iti / ___ atha samprati sUryamAsamadhikRtya candrAdInAM maNDalAni pratipAdayati-tA AicceNaM maMDala meM gati karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA paNNarasa maMDalAI carai paMca ya bAvIsasayabhAge maMDalassa) eka karmamAsa meM nakSatra paMdraha maMDala paripUrNa tathA solahaveM maMDala kA ekaso bAvIsiyA pAMca bhAga (15+16) gamana karatA hai| yahAM para anupAta isa prakAra se hotA hai-yahi ekaso bAvIsa karmamAsa se aThArahaso paiMtIsa maMDala labhya hote haiM to eka karmamAsa meM kitane maMDala labhya ho sakate haiM ? isa ko jAnane ke liye yahAM para tIna rAzi kI sthApanA kareM 1801-135=15 +2 yahAM para eka rUpa aMtima rAzi se madhya kI aThAraha so paiMtIsa vAlI rAzi kA guNA kareM tatpazcAt ekaso bAvIsa rUpa prathama rAzi se bhAga kare to paripUrNa paMdraha maMDala evaM solahaveM maMDala kA ekaso bAvIsiyA pAMca bhAga (15,23) labhya hote haiN| ___ aba sUrya mAsa ko adhikRta karake caMdrAdi ke maMDaloM ko pratipAdita karate gamana kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe cha.-(tA paNNarasa maDalAI carai paMcaya bAvIsasayabhAge maMDalassa) me 4mabhAsamA nakSatra paMdara maMDala purA tathA soLamA maMDaLanA ekasobAnIsiyA pAMca bhAga (15+phara) gamana kare che. ahIM anupAta A pramANe thAya che. je ekasabAvIsa karmamAsathI aDhAraso pAMtrIsa maMDaLa thAya, te eka karmamAsamAM keTalA maMDaLe labhya thaI zake ? A jANavA mATe gaDI rAzinI sthApanA 42vI. 16351 =1635 =15133 maDI 435 matima rAzithI madhyanI aDhAraso pAMtrIsavALI rAzIne guNAkAra karavuM te pachI eka bAvIsa rUpa prathama rAzithI bhAga karavAmAM Ave te purepUrA paMdara maMDaLa ane seLamA maMDaLanA eka bAvasiyA pAMca bhAga 15) labdha thAya che. have sUryamAsane adhikRta karIne caMdrAdinA maMDaLanuM pratipAdana karavAmAM Ave che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 85 paJcadazaM prAbhRtam 773 88441 884 EO mAseNaM caMde kai maMDalAI carai' tAvat Adityena mAsena candraH maNDalAni carati ? / tAvaditi pUrvavat - Adityena mAsena - saMkrAntibhogakAlAvadhikasauramAsena candraH katimaNDalAni caratIti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA codasa maMDalAI carai ekArasabhAge maMDalassa' tAvat caturddaza maNDalAni carati ekAdazabhAgAna maNDalasya, tAvaditi pUrvavat ekasmin sauramAse candro hi catuIza maNDalAni paripUrNAni paJcadazasya ca maNDalasyaikAdaza paJcadazabhAgAn (143) yAvat paripUrayatIti / yathAtrApyanupAto yathA-yadi paSTyA sUrya mAsairaSTau - zatAni caturazItyadhikAni maNDalAnAM candrasya labhyante tadaikena sauramAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA yathA-- '= =(14+)=(14+3) atrAntyena rAzinA ekaka rUpeNa madhyamo rAzi caturazItyadhikASTau zatarUpo guNito'pi tathaiva tiSThati, Adyena rAzinA SaSTirUpeNa bhakto labdhAni caturddaza maNDalAni, zepAstiSThanti catuzcatvAriMzat SaSTibhAgA statIharAMzI caturbhirapavarttito jAtA ekAdaza paJcadazabhAgAH, ataH 14 + ityupapadyate caturdazahaiM- ( tA AicyeNa mAseNaM caMde kai maMDalAI carai) Aditya mAsa meM caMdra kitane maMDaloM meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna karake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - (tA codasa maMDalAI carai ekkAra sabhAge maMDalassa) eka saura mAsa meM caMdra caudaha maMDala purA tathA paMdrahaveM maMDala kA paMdraha bhAgAtmaka gyAraha bhAga (143) pUrita karatA hai, yahAM para isa prakAra anupAta kareM ki sATha saura mAsa se AThasau caurAzI caMdra maMDala labhya hote hoM to ekasaura mAsa meM kitane maMDala labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kare jaise ki '==(14+)-(14+3) yahAM eka rUpa aMtima rAzi se madhya kI rAzI AThaso corAsI kA guNA karane para bhI usI prakAra rahatA hai / tatpazcAt prathama sATha rUpa rAzi se bhAga kare to caudaha maMDala tathA sAThiyA cumAlIsa bhAga labhya hote haiM, tatpazcAt harAMza ko cAra 88401 20 - (tA AicyeNaM mAseNaM caMde kai maMDalAI carai) saurabhAsabhAM caMdra DeMTalA bhAMDaNAbhAM gamana kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn kahe che.(taa codasa maMDalAI carai pakkArasabhAge maMDalAsa ) me sauramAsamAM caMdra cauhama una purA tathA paMdaramA maMDaLanA paMdara bhAgAtmaka agyAramA bhAga (145) ne pUrita kare che. ahIM A pramANe anupAta karavA kesAITha sauramAsathI AsAcAryAzI caMdra maDaLa lakSya thatA hoya te eka nauramAsamAM keTalA maDaLa labhya thaI zake che? A jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA 12vI maDe- 88441 = 4= ( 14+14 ) = ( 14+1) maDI me435 chelsI rAzIthI madhyanI rAzI AsAcAryAzInA guNuAkAra kare teA paNa eja pramANe rahe che. te pachI sAiTharUpa rAzIthI bhAga karavA bhAga karavAthI cauda maDaLa Ave che. tathA sAThiyA sumAlIsa bhAga labhya thAya che. te pachI harAMzane cArathI apavitata karavAthI paMdara zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 sUryaprajJaptisUtre maNDalAni paJcadazasya ca maNDalasya ekAdaza paJcadazabhAgA iti / athAtraiva sUryaviSayaM praznasUtramAha-'tA AicceNaM mAseNaM sUre kai maMDalAI carai' tAvat Adityena mAsena sUryaH kati maNDalAni caratIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA paNNarasa caubhAgAhigAI maMDalAI carai' tAvat paJcadaza caturbhAgAdhikAni maNDalAni carati / tAvaditi pUrvavat paJcadaza maNDalAni paripUrNAni SoDazasya ca maNDalasya caturbhAga yAvat carati / atrApyanupAto yathAyadi SaSTayA sUryamAsai naivazatAni paJcadazottarANi maNDalAnAM sUryasya labhyante tadaikena sUryamAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA-154%D0-15+1=15+ atrApyantyena rAzinA madhyamo rAziH saMguNyAyena bhaktvA labdhAni paripUrNAni paJcadazamaNDalAni zeSAstiSThanti paJcadaza paSTibhAgAstato harAMzau paJcadazabhirapavartitau 153 jAtAni caturbhAgAdhikAni se apavartita kare to paMcadazAtmaka gyAraha bhAga labdha hote haiM / 14 +4 isa prakAra caudaha maMDala tathA paMdrahaveM maMDala kA paMdrahavAM gyAraha bhAga ho jAte haiN| ___ aba yahAM para sUryaviSayaka praznasUtra kahate haiM-(tA AicceNaM mAseNaM sUre kai maMDalAiM carai) saura mAsa meM sUrya kitane maMDaloM meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakarake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA paNNarasa caubhAgAhigAI maMDalAI carai) paMdrahamaMDalapurA tathA solahaveM maMDalakA cauthA bhAga sUrya gamana karatA hai| yahAM para isa prakAra anupAtakareMyadi sATha sUrya mAsameM navaso paMdraha maMDala meM sUrya gamana kare to eka saura mAsa meM sUrya kitane maMDala meM gamana kara sakatA hai| isa ko jAnane ke liye tInarAzi kI sthApanAkare 28+ % D9%D yahAM para aMtimarAzi se madhya kI rAzikA guNAkare pazcAt prathama rAzi se bhAga kare to paripUrNa paMdraha maMDala hote haiM tathA sAThiyA paMdraha bhAga zeSa rahatA hai| tatpazcAt harAMzako bhAgAtmaka agIyAra bhAga labdha thAya che. (14+25) A rIte caudamaMDaLa tathA paMdaramAM maMDaLane paMdara lAgavALA agIyAra bhAga thai jAya che. ve mI sUrya sadhI praznasUtra 4Ama mAve cha.-(tA AicceNaM mAseNaM sUre kai maDalAiM carai) saura bhAsamA sUrya hA mAmA gamana 42 cha ? 2 // pramANe zrIgotamavAbhAnA praznane samaNIne uttaramA zrImAvAn 4 cha.-(tA paNNarasa caubhAgA. hiyAI maDalAI carai) 542 ma' 52 // tathA sogamA bhaganA yoyo mA sUrya gamana kare che. ahIM A pramANe anupAta kara-jo sAITha saura mAsamAM navaso paMdara maMDaLamAM sUrya gamana kare te eka saura mAsamAM sUrya keTalA maMDaLomAM gamana kare? A jANavA mATe tra zazInI sthApanA 12vI. 41546.5=15+5=156 maDI manI rAzIthI mAyanI rAzine guNAkAra kare te pachI pahelI rAzIthI bhAga karavAthI purepurA paMdara maMDaLa thaI jAya che. tathA sAThiyA paMdarabhAga zeva rahe che. te pachI harAMzane paMdarathI apAvartita karavAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 85 paJcadazaprAbhRtam 775 pnycdshmnnddlaaniiti| atha nakSatraviSayaM praznasUtramAha-'tA AicceNaM mAseNaM gakkhatte kai maMDalAI caraI' tAvat Adityena mAsena nakSatra kati maNDalAni carati / iti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA paNNarasa caubhAgAhigAhiM maMDalAI carai paNatIsaM ya vIsatisayabhAge maMDalassa' tAvapazcadaza caturbhAgAdhikAni maNDalAni carati paJcatriMzat viMzatizatabhAgAn maNDalasya / tAvaditi pUrvavat paJcadaza maNDalAni paripUrNAni SoDazasya ca maNDalasya paJcatriMzat viMzatyAdhikazatabhAgAn (15.30) yAvat carati / atrApyanupAtI yathA- yadi viMzatyadhikazate na sUryamAsenASTAdazazatAni pazcatriMzadadhikAni maNDalAnAM nakSatrasya labhyante tadaikena sUryamAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA-10=15+ atrApyantyena rAzinA ekakalakSaNena madhyamo rAziH paJcatriMzadadhikASTAdazazatarUpo guNita Ayena rAzinA viMzatyadhikazatarUpeNa bhaktaceti labdhAni paripUrNAni paJcadazamaNDalAni SoDazasya ca maNDalasya paJcatriMzat viMzatyapaMdraha se apavartitakare to caturbhAgAdhika paMdraha maMDala ho jAte haiN| aba nakSatra viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(tA AicceNaM mAseNaM Nakkhatte kai maMDalAI carai) eka Aditya mAsa meM nakSatra kitane maMDala meM gamana karatA hai, isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA paNNarasa caubhAgAhigAha maMDalAI carai, vIsatisayabhAge maMDalassa) paripUrNa paMdraha maMDala tathA solahaveM maMDala kA eka so bIsa bhAgAtmaka paiMtIsa bhAga (1566) yAvat gamana karate haiN| yahAM para bhI isa prakAra anupAta kareMyadi ekasovIsa saura mAsa se aThAraha so paiMtIsa maMDala meM nakSatra gamanakareM to eka saura mAsa meM kitane maMDala meM gamana kara sakate haiM ? isako jAnane ke liye yahAM para tIna rAzi kI sthApanA kareM-160 , 315+ yahAM para eka rUpa aMtimarAzi se madhya kI rAzi aThAraha so paiMtIsako guNAkarake ekaso vosa rUpa prathama rAzise bhAgakare to paMdraha maMDala pUrA tathA solahaveM maMDalakA 1pa cAra bhAga adhika paMdara maMDaLa thaI jAya che. huve nakSatra sadhI prazna sUtra 4 cha.-(tA AicceNa mAseNa Na [khatte kai maDala I carai) 4 mAhitya bhAsamA nakSatra 28bhomA gamana 42 cha ? yA pramANe zrIgI. tamasvAmInA praznane sAMbhaNIne uttaramA zrImAn 4 che.-(tA paNNarasa ca ubhAgAhiyAI maMDalAiM carai vIsatisayabhAge maDalassa) purepu21 542 bha3 mane sogamA manA ekavIsa bhAgavALA pAMtrIsabhAga (15) yAvat gamana kare che. ahIM paNa A pramANe anupAta kare je ekavIsa saura mAsathI aDhArase pAMtrIsa maMDaLamAM nakSatra gamana kare te eka sauramAsamAM keTalA maMDaLamAM gamana karI zake? A jANavA mATe ahIM traNa zazinI sthApanA 42vI. 1835113635=15+350 mI 435 matima zazithI madhyanI rAzI aDhArase pAMtrIsane guNAkAra kara guNAkAra karIne ekavIsa rUpa prathama zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 sUryaprajJaptisUtre dhikazatabhAgAH 15.30 ityupapannaM granthoktamiti / atha samprati abhivaditamAsamadhikRtya candrAdInAM maNDalAni pratipAdayan prathama praznasUtramAha-'tA abhivADieNaM mAseNaM caMde kai maMDalAI carai' tAvat abhivaddhitamAsena candraH kati maNDalAni caratIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA paNNarasamaMDalAi tesIti chalasIyasayabhAge maMDalassa' tAvat paJcadazamaNDalAni jyazItiH SaDazItizatamAgAn maNDalasya, tAvaditi pUrvavat ekasminnabhivaddhite mAse candraH kila paJcadazamaNDalAni paripUrNAni poDazasya ca maNDalasya jyazItiH SaDazItyadhikazatabhAgAn 15 yAvat caratIti / atra trairAzikapravRttau vizeSo yathAekasmin yuge abhivaddhitamAsAH saptapazcAzata, saptaahorAtrAH, ekAdaza muhartAtrayoviMzatizca dvApaSTibhAgAH muhartasyeti dvAdazaprAbhRte pratipAditAH (57 / 7 / 11) sAvayatro'yaM rAzirityato'tra na trairAzikapravRtti stena paripUrNamAsapratipatyarthamayaM rAziH savarNanArtha SaT ekaso vIsa bhAgavAle paiMtIsa bhAga rUpa granthokta pramANa siddha ho jAtA hai| ___ aba abhivarddhita mAsa ko lekara caMdrAdike maMDaloM kA pratipAdana karate haiM(tA abhivaDieNaM mAseNaM caMde kai maMDalAI carai) abhivadbhuita mAsa meM caMdra kitane maMDaloM meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAna kahate haiM-(tA paNNarasa maMDalAiM tesIti chalasIyasayabhAge maMDalassa) eka abhivarddhita mAsa meM caMdra paMdraha maMDalakA eka so chiyAsIbhAga vAle tirAsI bhAga gamana karatA hai / 15% yahAM para trairAzika pravRtti meM isa prakAra vizeSatA hotI hai eka yuga meM abhivarddhita mAsa kA mAna sattAvana mAsa sAta ahorAtra, gyAraha muhUte tathA eka muhUte kA bAsaThiyA teIsa bhAga bArahaveM prAbhRta meM pratipAdita kiye haiN| (57 / 7 / 11) yaha saMkhyA sAvayava hone se yahAM para trairAzika pravRtti nahIM hotI hai / ataH paripUrNa mAsa kI rAzithI tene bhAga karo to paMdara maMDaLa pUrA tathA soLamA maMDaLanA ekavIsa bhAgavALA pAMtrIsa bhAga rUpa granthakta pramANa siddha thaI jAya che. have abhivati mAsane laIne caMdra vigerenA maMDaLonuM pratipAdana karavAmAM Ave -((tA abhivaDDhieNaM mAseNaM ca de kai maDalAI carai) me abhivadhita bhAsamA yadra keTalA maMDaLamAM gamana kare che? A pramANenA zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrImAn 43 cha.-(tA paNNarasa maMDalAI tesIti chalasIya sayabhAge maDalassa) me abhivatimAsamAM caMdra paMdara maMDaLa purA tathA soLamA maMDaLanA ekaso chayAsIvALA vyAzI bhAgamAM gamana kare che. 156 ahIM aizika pravRtti karavAmAM A pramANenI vizeSatA che. eka yugamAM abhivardhitamAsa satAvana, sAta ahorAtra agyAra muhurta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA tevIsa bhAga thAya che te pramANe bAramA prAbhUtamAM pratipAdita karela che. (pachAza11 A saMkhyA sattAvana hovAthI ahIM bairAzika pravRtti thatI nathI, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ www sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 85 paJcadazaprAbhRtam paJcAzadadhikena guNyate, guNanA jAtAni paripUrNAni navAzItiH zatAni aSTAviMzatyadhikAni 8928 abhivaddhitamAsAnAM, arthAt paT paJcAzadadhikeSu zatasaMkhyeSu yugeSu etAvantAH paripUrNAH abhivaddhitamAsAH labhyante, sarvametat dvAdaze prAbhRte sUtrakRtaiva sAkSAdabhihitaM / ato'tra trairAzikagaNitAvatAro yathA-yadyaSTAviMzatyadhikairabhivaddhitamAsainavAzItizataiH pada paJcAzadadhikazatasaMkhyayugamAvibhizcandramaNDalAnAmekaM lakSaM saptatriMzat sahasrANi navazatAni caturuttarANi (137904) labhyante tadA ekenAbhivaddhi tena mAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA-3790441=137504 =(15 +984)=(15+) atrAntyena rAzinA ekaka lakSaNena madhyamo rAzi guNito'pi tathaiva tiSThati, tata Adhena rAzinA bhakta zceti labdhAni paripUrNAni paJcadazamaNDalAdi / zeSAstiSThanti ekonacatvAriMzacchatAni caturazItyadhikAni, aSTAviMzatyadhikanavAzIti zatabhAgAnAM, tato harAMzau aSTAcatvAriMzatA apavartitau jAta pratipatti ke liye isa rAziko chappana se guNAkare, guNAkarane se paripUrNa ATha hajAra navaso aThAvIsa 8928 / abhivaddhita mAsa hote haiM / arthAt eka so chappana saMkhyAvAle yuga meM paripUrNa itane abhivaddhita mAsa hote haiM / yaha saba viSaya bArahaveM prAbhRta meM sUtrakArane hI sAkSAt rUpa se kahA hai / ataH yahAM para trairAzika gaNita karane ke liye anupAta kare kI-yadi ATha hajAra navaso aThAIsa abhivaddhita mAsa se ekaso chappana yuga bhAvi caMdramaMDala ekalAkha saiMtIsa hajAra navaso cAra, labdha hote haiM, to eka abhivadhita mAsa se kitane maMDala labdha ho sakate hai ? isako jAnane ke liye tInarAzi kI sthApanA kare jaise kI-127204+1=137501 =(15+ 1984 ) (15+ ) yahAM para aMtimarAzise madhya kI rAzikA guNA kare to bhI usI prakAra rahatA hai / tatpazcAt prathamarAzi se bhAga karane se paMdraha maMDala pUrA labdha hote haiM / evaM ATha hajAra navaso aThAIsa bhAga kA tIna hajAra navaso corAsI zeSa bacatA hai| tatpazcAt harAMza tethI purepurA mAsanI khAtrI mATe A saMkhyAno chappanathI guNAkAra kare guNAkAra karavAthI purepurA AThahajAra navasaaThayAvIsa 89928 abhivati mAsa thAya che. arthAt ekame chapana saMkhyAtmaka yugamAM purepurA ATalA abhivardhimAsa thAya che. A tamAma viSaya bAramA prAbhRtamAM sUtrakAre svayaM sAkSAt prakArathI kahela che. tethI ahIM rAzika gaNita karavA anupAta kare ke-je AThaMDajAra navase aThayAvIsa abhivardhita mAsathI eka chIpana yugabhAvI caMdra maMDaLa ekalAkha sADatrIsahajAra navocAra maMDaLa labdha thAya che. te eka abhivadhitamAsamAM keTalA maMDaLa labdha thaI zake ? A jANavA mATe traNa rAzInI sthApanA 42vIma-2354+1135404.(1=(15+341) (15+63) 431 tIma rAzIthI madhyanI rAzIne guNAkAra kare to paNa eja pramANe rahe che. te pachI prathamanI rAzIthI tene bhAga karavAthI paMdara maMDaLa purA labdha thAya che ane ADahajAranavaaThayAvIsa bhAganA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisane uparitano rAzi strazItiradhastanazca paDazItyadhikaM zataM 15+ ata upapadyate paJcadazamaNDalAni paripUrNAni, SoDazasya ca maNDalasya vyazItiH SaDazItyadhikazatabhAgAH (15+ her) iti / atha sUryaviSayaM praznasUtramAha-'tA abhivaDieNaM mAseNaM sUre kai maMDalAiM carai ?' tAvat abhivaddhitena mAsena sUryaH katimaNDalAni caratIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha'tA solasa maMDalAI carai tihiM bhAgehiM uNagAiM dohi aDayAlehiM saehiM maMDalaM chittA' tAvat SoDaza maNDalAni carati, trirbhAgairUnAni, dvAbhyAM aSTAcatvAriMzacchatAcchatAbhyAM maNDalaM chityA / tAvaditi pUrvavat tribhirbhAgai nyUnAni SoDaza maNDalAni carati-maNDalaM ca dvAbhyAmaSTAcatvAriMzadadhikAbhyAM zatAbhyAM chitvA (15+244) ityetat pramANaM caratItyarthaH / yathAtrAnusandhAnamAha-yadi SaT pazcAzadadhikazatasaMkhyayugabhAvimaSTAviMzatyadhikairabhivaddhitamAsai navAzItiH zataiH sUryamaNDalAnAM eka lakSaM dvicatvAriMzat sahasrANi saptazatAni ko aDatAlIsa se apavartita kare to Upara kI rAzi tirAsI tathA nIcevAlI rAzi eka so chiyAsI hote haiM / 15+ ataH yaha phalita hotA hai ki paMdraha maMDala purA tathA solahaveM maDalakA ekaso chiyAsI bhAgAtmaka tirArI bhAga hote haiM (15) ___ aba sUrya saMbaMdhI praznasUtra kahate haiM-(tA abhivaDieNaM mAseNaM sUre kai maMDalAiM carai) eka abhivardhita bhAsa meM sUrya kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrIgaumasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA solasa maMDalAiM carai tihiM bhAgehiM UNagAI dohiM aDayAlehiM saehiM maMDalaM chittA) tIna bhAga nyUna solaha maMDala sUrya gamana karatA hai| maMDala ko do so aDatAlIsa se cheda karake (15/348) itanA pramANa bhAga meM gamana karatA hai| __ aba yahAM anupAta kahate haiM-chappana so aThAisa yuga bhAvi mAsa se eka traNa hajAra navasorAzI zeSa rahe che. te pachI harAMzane aDatAlIsathI apavartita karavAthI uparanI saMkhyA vyAzI ane nIcenI saMkhyA eka chAzI (1pa) thaI jAya che. tethI e phalita thAya cheke-paMdara maMDaLa purA tathA soLamA maMDaLanA eka chAzI bhAgavALA tryAzI mAra (15636) thAya che. ve sUrya bha71 sadhI prazna sUtra avAma mAve cha.-(tA abhivaDUDhiraNa mAseNa sUre kai maDalAi carai) 234 sAlapadhi tamAsamA sUrya DeTA mAmA gamana 42 cha ? mA prabhArI shriigiitmyaamiin| praznane sabhaNIne uttama zrIbhagavAn 4 cha.-(tA solasa maMDalAI carai tihiM bhAgehiM UNagAI dohiM aDayAlehi sarahiM mAMDalaM chittA) again nyUna seLa maMDaLamAM sUryagamana kare che. maMDaLane basa aDatAlIsathI chedIne (15rUOMra) ATalA pramANa bhAgamAM gamana kare che. have ahIM anupAta kahe che-chappana aThayAvIsa yugabhAvI mAsathI eka lAkha zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 85 paJcadaza prAbhRtam 779 245 14274051 142740 89.28 8928 248 catvAriMzadadhikAni labhyante tadaikenAbhivarddhitena mAsena kiM syAditi rAzitrayasthApanA - =15+ =15 + * atrAntyena rAzinA ekaka lakSaNena madhyamo rAzi fats tathaiva tiSThati Adyena rAzinA bhaktena labdhAni paripUrNAni paJcadaza maNDalAni, zeSAstiSThanti viMzatyadhikAnyaSTAzItiH zatAni aSTAviMzatyadhikaikonanavatizatAnAM / tato harAMza SaDaviMzatA apavarttanenoparitano rAziH paJcacatvAriMzadadhikai dve zate, adhastano dve zate aSTAcatvAriMzadadhike (15 + 245) ata upapadyate SoDazaM maNDalaM tribhirbhAgainyUnaM dvAbhyAM aSTAcatvAriMzadadhikAbhyAM zatAbhyAM pravibhaktaM maNDalaM ceti / 142740+1_1 2740 8528 8928 245 atha nakSatraviSayaM praznasUtramAha - 'tA abhibaDDiNaM mAseNaM Nakkhate kaI maMDalAI carai ?' tAvat abhivarddhitena mAsena nakSatraM kati maNDalAni caratIti gautamasya prazna stato lAkha bayAlIsa hajAra sAtaso cAlIsa sUrya maMDala labhya hote hai to eka abhivarddhitamAsa se kitanA maMDala labhya ho sakate haiM ? isa ko jAnane ke liye yahAM para tIna rAzi kI sthApanA kareM - =15+2=15+ yahAM para aMtima rAzi eka se madhya kI rAzI kA guNA kare to bhI usI prakAra rahatA hai / punaH prathama rAzi se bhAga kare to paripUrNa paMdraha maMDala labdha hote haiM tathA ATha hajAra navaso aThAIsa bhAgAtmaka ATha hajAra AThaso vIsa zeSa rahatA hai / tatpazcAt harAMza ko chAIsa se aparivartita kare to upara kI rAzI do so paiMtAlIsa tathA nIce kI rAzI do so aDatAlIsa ho jAtI hai (15) isa se yaha phalita hotA hai kI solahavA maMDala tIna bhAga nyUna do so aDatAlIsa se vibhakta rahatA hai / 248 1427 aba nakSatra viSayaka praznasUtra kahate haiM - ( tA abhivaDDiNaM mAseNaM kkhate kaI maMDalAI carai) eka abhivaddhita mAsa meM nakSatra kitane maMDaloM meM gamana karatA hai isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara meM beMtAlIsahajAra sAtaseAcAlIsa sUOmaMDaLa labhya thAya te eka abhivadhi tamAsamAM keTalA mAMDaLa lakSya thai zake? A jANavA mATe ahI... traNarAzInI sthApanA karavI. g= 84344deg =15+138=15+34 mahIM aMtimarAzI yethI madhyanI rAzInA guzuara are te paNa eja pramANe rahe che. te pachI prathamanI rAzithI tenA bhAga kare te purepurA paMdara maMDaLa lakhyuM thAya che. AhajAra navase aDayAvIsa bhAgavALA ATha ujAraAisavIsa zeSa rahe che. te pachI rAMzane chavvIsathI apavitata kare te uparanI saMkhyA khase pIstAlIsa ane nIcenI sa MkhyA khaseAaDatAlIsa thAya che. AnAthI ema nakkI thAya che ke--seALamA maMDaLanA traNa bhAga nyUna khaseaDatAlIsathI vibhakta thayela rahe che. huve nakSatra saMbaMdhI prazna sUtra vAmAM Ave che. - (tA abhivaDa dieNa mAseNa Nakkhatte kai maMDalAI carai) me abhivardhita bhAsabhAM nakSatra DeTalA bhAMDaNAmAM gamana kure 820 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 sUryaprajJaptisUtre bhagavAnAha-'tA solasa maMDalAiM carai sItAlIsasaehiM bhAgehiM ahiyAI codasahiM aTThAsIehiM maMDalaM chettA' tAvat poDaza maNDalAni carati, saptacatvAriMzatabhAgairadhikAni catuIzamiraSTAzItizatairmaNDalaM chitvA / tAvaditi pUrvavat saptacatvAriMzatA bhAgairadhikAni poDazamaNDalAni carati, tathA ca aSTAzItyadhikai zcaturdezabhiH zataiH maNDalaM chittvA / ityatrApi gaNitaprakriyA yathA-yadi SaT paJcAzadadhikazatasaMkhyayugabhAvibhirabhivaditamAsai navAzIti zatairaSTAviMzatyadhika nakSatramaNDalAnAM ekaM lakSaM tricatvAriMzat sahasrANi zatamekaM triMzadadhikaM labhyante tadA ekenAbhivaddhitena mAsena kiM syAditi trairAzikapravRttau rAzitraya sthApanA-83080x114334=16+ 259 atrAntyena rAzinA ekaka lakSaNena madhyamo rAzi guNito'pi tathaiva tiSThanti, Ayena rAzinA bhaktena ca labdhAni paripUrNAni SoDazamaNDalAni, zeSamuddharati dve zate dvayazItyadhike 153. atra harAMzau Sabhirapavartitau jAtA upari saptacatvAriMzat 47 / adhastane ca aSTAzItyadhikAni caturdazazatAni 1488 ato'tra svarUpamIdRk zrIbhagavAn kahate haiM-(tA solasa maMDalAiM carai sItAlIsasaehiM bhAgehiM ahiyAiM codasahiM aTThAsIehiM maMDalaM lettA) caudahaso aThAsI se maMDala ko cheda kara solaha maMDala evaM saiMtAlIsa bhAga meM nakSatra gamana karatA hai, yahAM para bhI gaNitaprakriyA isa prakAra se hotI hai-ekaso chappana adhika navAsIso aThAIsa yugabhAvi abhivadhita mAsa se eka lAkha tayAlIsa hajAra ekaso tIsa nakSatra maMDala labhya hotA hai to eka abhivardhita mAsa se kitanA labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye yahAM para tIna rAzi kI sthApanA kare143130+7=14333 =16 + 269 yahAM para aMtima rAzi eka se madhya kI rAzi kA guNA karane para bhI vaisA hI rahatA hai tatpazcAt prathama rAzi se bhAga kare to paripUrNa solaha maMDala labdha hote haiM tathA do so birAsi 282 zeSa bacatA hai 283 yahAM harAMza ko cha se aparivartita kare to Upara meM saiMtAlIsa tathA nIce cha 1 . pramANe zrIgItamasvAmInA pUchavAthI uttaramA zrImAn 43 cha.-(tA solasa malAI carai sItAlIsasaehi bhAgehiM ahiyAhi codasahi aTThAsIehi maMDala chattA) yauhasoma4yAsIthI bhane chahIne soNa maNa mane sutAsIsa bhAgamA nakSatra gamana kare che. ahIM paNa gaNita prakriyA A pramANe thAya che. ekase chapana adhika nevyAsIso aThayAvIsa yugabhAvi abhivardhita mAsathI ekalAkha teMtAlIsahajAra ekasotrIsa nakSatra maMDaLa labhya thAya che. te eka abhivardhita mAsamAM keTalAmaMDaLa labhya thaI zake ? mAlavA mATe mahI tra rAzInI sthApanA 42vI. 14313111=143130=18+R83 AMhIMyAM aMtima rAzI ekathI madhyanI rAzIne guNAkAra kare to paNa enI eja saMkhyA rahe che. te pachI prathama rAzIthI bhAga karavAthI paripUrNa soLamaMDaLa labdha thAya che. tathA baso khyAzI zeSa vadhe che. dareTa ahIM harAMzane chathI apavartita kare te upara suDatAlIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJamiprakAzikA TIkA sU0 86 paJcadaza prAbhRtam ___781 143530-16+ 262-16+47. etenopapadyate saptacatvAriMzat aSTAzItyadhikacaturdaza zatabhAgai maNDalaM chitveti // sU0 85 // athAtra candrAdaya ekaikenAhorAtreNa pratyekaM kati maNDalAni carantItyetad' viSaya nirUpaNAM karoti mUlam-tA egamegeNaM ahoratteNaM caMde kai maMDalAiM carai ?, tA egaM addhamaMDala carai ekatIsAe bhAgehiM UNaM NavahiM paNNarasehiM addhamaMDalaM chettA, tA egamegeNaM ahoratteNaM sUrie kai maMDalAiM carai ?, tA egaM addhamaMDalaM carai, tA egamegeNaM ahoratteNaM Nakkhatte kai maMDalAiM carai ?, tA egaM addhamaMDalaM carai, dohiM bhAgehi ahiya sattahiM battIsehiM sarahiM addhamaMDalaM chettA / tA egamegaM maMDalaM caMde kAhiM ahorattehiM carai ?. tA dohiM ahorattehiM carai, ekatIsAe bhAgehi ahiehiM cauhi beyAlehiM saehiM rAidiehiM chettA, tA egamegaM maMDalaM sUre kaihiM ahorattehiM carai ?, tA dohiM ahorattehiM carai, tA egamegaM maMDalaM Nakkhatte kaihiM ahorattehiM carai ?, tA dohiM ahorattehiM carai, dohiM UNehiM tihiM sattasa hiM saehiM rAidiehiM chettaa| tA jugeNaM caMde kai maMDalAI carai ? tA aTTha cullasIe maMDalasae carai, tA jugeNaM sUre kai maMDalAiM carai ? tA Nava paNNarasa maMDalasae carai, tA jugeNaM Nakkhatte kai maMDalAiM carai !, tA aTThArasa paNatIse dubhAgamaMDa. lasae carai / iccesA muhuttagai rikkhAti mAsarAiMdiyajugamaMDalapavibhattA sigghagaI vatthu Ahie tibemi / sU0 86 // paNNarasamaM pAhuDaM samattaM // 15 // caudaha so aThAsI 1488 / hote haiM / ataH yahAM para isa prakAra hotA hai18318=16+ 262=16+8 isa se yaha phalita hotA hai ki caudaha so aThAsI bhAgAtmaka saiMtAlIsa bhAgoM se maMDaka ko chedakara nakSatra maMDala meM gamana karatA hai / / sU0 85 // tathA nIce caudaso aThayAzI 1488 thAya che. tethI ahIM A rIte thAya che. 430 =16+ da =16+88 AthI e siddha thAya che ke-caudaso ayAzI bhAgavALa suDatAlIsa bhAgathI maMDaLane chedIne nakSatra maMDaLamAM gamana kare che. meM sU. 85 che zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre chAyA - tAvat ekaikena ahorAtreNa candraH kati maNDalAni carati ?, tAvat ekamArddhamaNDalaM carati, ekatriMzatAbhAgaiH UnaM, navamiH paJcadazairarddhamaNDalaM chitvA tAvat ekaikena ahorAtreNa sUryaH katamaNDalAni carati ?, tAvat ekamarddhamaNDalaM carati tAvat ekaikenAhorAtreNa nakSatra katimaNDalAni carati 2, tAvadekamarddhamaNDalaM carati dvAbhyAM bhAgAbhyAmadhikaM, saptabhirdvAtriMzacchatairarddhamaNDalaM chitvA tAvat ekaikaM maNDalaM candraH katibhirahorAtrai carati 2, tAvat dvAbhyAM ahorAtrAbhyAM carati ekatriMzatAbhAgairadhikAbhyAM caturbhi dvicatvAriMzacchataiH rAtrindivaM chitvA / tAvat ekaikaM maNDalaM sUryaH katibhirahorAtrai zrarati ?, tAvat dvAbhyAmahorAtrAbhyAM carati / tAvat ekaikaM maNDalaM nakSatra katibhirahorAtrai carati ?, tAvat dvAbhyAmaho - trAbhyAM carati, dvAbhyAmUnAbhyAM tribhiH saptaSaSTrayAzataiH rAtrindivaM chitvA / tAvat yugena candraH katimaNDalAni carati ? tAvat aSTau caturAzItAni maNDalazatAni carati / tAvat yugena sUryaH kati maNDalAni carati ?, tAvat nava paJcadazamaNDalazatAni carati / tAvat yugena nakSatra katimaNDalAni carati ?, tAvat aSTAdaza paJcatriMzat dvibhAgamaNDalazatAni carati / ityeSA muhUrttagatiH, RkSAdhimAsa rAtrindiva yugamaNDalapravibhaktazIghragati vastu AkhyAtamiti vacUmi / / sU0 86 // 782 // paJcadazaM prAbhRtaM samAptam // TIkA - paJcAzItitame sUtre nAkSatrAdi mAseSu candrAdInAM maNDalagatiM pratipAdya samprati SaD zItitame'sminnarthAdhikArasUtre teSAmeva candrAdInAmekaikasminnahorAtre maNDalagati pratipAdayati- 'tA egamegeNa ahorateNaM caMde kai maMDalAI carai ?' tAvat ekaikenAhorAtreNa candraH katimaNDalAni carati ? / tAvaditi prAgvat ekaikasminnahorAtre kati maNDalacArI candro aba yahAM para caMdrAdi eka eka ahorAtra meM pratyeka kitane maMDala meM gamana karate haiM usakA nirUpaNa kiyA jAtA hai- (tA egamegeNaM ahorateNaM) ityAdi TIkArtha-pacAsaveM sUtra meM nakSatrAdi mAsa meM caMdrAdi kI maMDalagati kA pratipAdana karake aba isa chayAsIveM sUtra meM una caMdrAdi kA eka ahorAtra meM kitane maMDala meM gamana hotA hai usakA pratipAdana karate haiM, isa viSaya meM zrI gautamasvAmI pUchate haiM ki - (tA egamegeNaM ahoroNaM caMde kai maMDalAI carai) he bhagavan eka eka ahorAtra meM caMdra kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa have ahIMyAM caMdra vigere ekaeka ahArAtramAM dareka keTalA maMDaLamAM gamana kare che? tenuM niiyAgu 42vAmAM Ave che.- ( tA egamegeNa ahArattena) ityAdi. TIkA -pacAzImA sUtramAM nAkSatrAdimAsamAM caMdrAdinI ma`DaLa gatinuM pratipAdana karIne have A chAzImA sUtramAM e caMdrAdi eka aheArAtramAM keTalA maMDaLamAM gamana kare che? e viSayanuM pratipAdana karavAmAM Ave che. A viSayamAM zrIgautamasvAmI pUche cheke(taa egamegeNa ahorateNa car3he kai maMDalAI carai) he lagAna mahorAtrabha zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 783 sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 86 paJcadazaprAbhRtama bhavatIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-tA egaM addhamaMDalaM carai ekatIsAe bhAgehi aNaM NavahiM paNNarasehiM saehiM addhamaMDalaM chettA' nAva dekamarddhamaNDalaM carati, ekatriMzatAbhAgai nyunamekamarddhamaNDalaM carati (1-5) tathA ca paJcadazottarai naivabhiH zataira maNDalaM chitvA / atrAnupAto yathA-yadi triMzadadhikairaSTAdazabhiH zataiH rAtrindivAnAM aSTapaSTayadhikAni saptadazazatAni arddha maNDalAnAM candrasya labhyante tadaikena rAtrindidhena kiM syAditi rAzitrayasthApanA-06-15 aAntyena rAzinA ekaka lakSaNena madhyamo rAzi guNito'pi tathaiva tiSThati, Adhena rAzinA bhAgaharaNaM, kintu bhAjya rAzestosatvAd bhAgaphalaM nAyAti / tato bhAjyahArau dvAbhyAmapavartitau 1060 : 26 (1-65) uparitano rAzi zcaturAzItyadhikAnyaSTau zatAni, adhastanazca paJcadazotarANi navazatAni asyaiva rUpAntarakaraNena (1-68) prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA egaM addhamaMDalaM carai ekatIsAe bhAgehiM UNaM NavahiM paNNarasehi saehiM addhamaMDalaM chettA) eka ahorAtra meM caMdra nava so paMdraha se arddhamaMDala ko vibhakta karake ikatIsa bhAganyUna eka arddhamaMDala meM gamana karatA hai (1-5) yahAM para isa prakAra anupAta hotA hai-yadi aThArahaso tIsa ahorAtra se satrahaso aDasaTha caMdra kA arddhamaMDala labhya hote haiM, to eka ahorAtra se kitane maMDala labdha ho sakate haiMisako samajhane ke lie yahAM para tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai jaise kI-1768+186. yahAM para aMtima eka rUparAzi se madhya kI rAzi kA guNA kare to bhI usI prakAra rahatA hai ataH guNA karake prathama rAzi se bhAga karanA cAhiye paraMtu bhAjya rAzi alpa hone se bhAgaphala AtA nahIM hai ataH bhAjya hAra rAzi ko do se apavartita kare-1760 - 266=(1-75) isa prakAra Upara kI rAzi ATha so caurAsI tathA nIce vAlI rAzi nava so paMdraha hote haiM / caMdra keTalA maMDaLa mAM gamana kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramA zrIbhagavAn 47 cha-(tA ega addhamatula carai pakatIsAra bhAgehi UNa NavahiM paNNarasehi saehiM addhamaMDala chettA) se mAtramA ya naso 542thI 24 bhane vibhakta karIne ekatrIsa bhAga nyUna eka ardhamaMDaLamAM gamana kare che. (1=5) ahIMyAM A rIte anupAta thAya che--je aDhArasotrIsa ahorAtrathI sattara aDasaTha caMdranA ardha maMDaLa labhya thAya te eka arAtrathI keTalA maMDaLa labhya thaI zake? Ane samajavA bhATe DI e rAzinI sthApanA 42vI. bhale 14+1=1434ii matima me435 rAzithI madhyanI zazino guNAkAra kare te paNa eja rIte rahe che. tethI guNAkAra karIne prathama rAzithI bhAga kare joIe paNa bhAjya rAzi ochI hovAthI bhAga phaLa AvatuM nathI tathA mAya 2 2.zine thI patita 421 // 1442485=(1- 23pa) mA pramANe uparanI saMkhyA AThasoryAzI tathA nIcenI saMkhyA navaso paMdara thAya che. AnuM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 sUryaprajJaptisUtre ata upapadyate yat ekatriMzatA bhAgai nyuna mekama maNDalaM navabhiH zataiH paJcadazotaraiH pravibhaktamiti / atha sUrya viSayaM praznasUtramAha-'tA egamegeNaM ahoratteNaM sUre kai maMDalAI carai ?' tAvat ekaikenAhorAtreNa sUryaH kati maNDalAni caratIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA egaM addhamaMDalaM carai' tAvat ekamarddhamaNDalaM carati / atraikasmin yuge triMzadadhikAnyaSTAdazazatAnyarddhamaNDalAnAM bhavanti, tAvanta evAhorAtrAzca bhavanti, tenAtra harAMzayostulyatvAllabdhamekamarddhamaNDala 10 miti / __atha nakSatraviSayaM praznasUtramAha-'tA egamegeNaM ahorattaNaM Nakkhatte kai maMDalAiM carai ?' tAvata ekaikenAhorAtreNaM nakSatraM kati maNDalAni cAtIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha'tA egaM addhamaMDalaM carai dohiM bhAgehiM ahiyaM satahiM battIsehi sarahiM addhamaMDalaM chettA' isakA rUpAntara karane se isa prakAra (1-35) hote haiN| isa se yaha phalita hotA hai ki ikatIsa bhAganyUna eka arddha maMDala nava so paMdraha se vibhakta kiyA havA hotA hai| ____aba sUrya viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(tA egamegeNaM ahorattaNaM sUre kai maMDalAI carai) eka eka ahorAtra meM sUrya kitane maMDaloM meM gamana karatA hai? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA egaM addhamaMDalaM carai) eka arddhamaMDala meM jAtA hai| yahAM para eka yuga meM aThAraha so tIsa arddhamaMDala hote haiM, ahorAtra bhI utane hI hote haiM ataH yahAM harAMza tulya hone se eka arddhamaMDala labdha hotA hai / aba nakSatra viSayaka prazna sUtra kahate haiM-(tA egamegeNaM ahoratteNaM Nakhatte kaha maMDalAiM carai) eka eka ahorAtra meM nakSatra kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn rUpAntara karavAthI A rIte thAya che. (1-2) AnAthI e phalita thAya che ke ekatrIsa bhAga nyUna eka ardhamaMDaLa navapaMdarathI vibhakta karela hoya che. ve suya sadhI praznasUtra 4AmA mAve cha.-(tA egamegeNa ahoratteNa sUre kai maDalAI carai) me 2rAmA sUrya 32 // bhomA gamana 42 cha ? 2 // pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmAna uttaramA zrImAn 4 che.-(tA ega addhamaMDala carai) se abha37bhA Mya che. sahI yA me yugamA mAsAtrIsa ma bhaNe! thAya che ahorAtra paNa eTalA ja hoya che. tethI ahI harAMza sarakhAja hovAthI eka abhaya thAya che. 183) ve nakSatra samadhI praznasUtra 4pAmA mAve cha.-(tA egamegeNa ahoratteNa Nakkhatte kaha maMDalAI carai) me the pArAmA nakSatra DeTA bhI mana 42 cha ? 2 // prabhArI zrIgItabhasvAbhInA praznane samAjAne uttaramA zrImAn 43 cha,-(tA ega adva. zrI suryaprati sUtra : 2 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 86 paJcadazaprAbhRtam 785 tAvat ekamarddhamaNDalaM carati dvAbhyAM bhAgAbhyAmadhikaM, saptabhi triMzacchatairarddhamaNDalaM chitvaa| ekasminnahorAtre nakSatraM kila dvAbhyAM bhAgAbhyAmadhikamekamaddhamaNDalaM carati, dvAtriMzadadhikaiH saptabhiH zataira maNDalaM chitvA ceti / atrApyanupAto yathA-yadi triMzadadhikairaSTAdazabhiH zatairahorAtrANA paJcatriMzadadhikAnyaSTAdazazatAni nakSatrANAM maNDalAni labhyante tadaikenAhorAtreNa kiM syAditi rAzitrayasthApanA-1,314830=1+ 1 + atrAntyena rAzinA ekaka rUpeNa madhyamo rAziH saMguNya Ayena bhaktvA labdhamekamarddhamaNDalaM, zeSAstiSThanti paJca, triMzadadhikASTAdazazatabhAgAnAM / tato harAMzI (6) anena guNitau tatra harAMzayostulyatvAnnAze ca kRte jAtAvupari dvau, adhastAca dvAtriMzadadhikAni saptazatAni, labdhau dvau dvAtriMzadadhikasaptazatabhAgau 1+: iti sarvamupa: padyate / atha samprati ekaikaM paripUrNa maNDalaM candrAdayaH pratyekaM katibhirahorAtrai tharakahate haiM-(tA egaM addhamaMDalaM carai dohiM bhAgehiM ahiyaM sattahiM battIsehiM saehiM addha maMDalaM chettA) eka ahorAtra meM nakSatra sAta so battIsa se eka ardhamaMDala ko cheda karake do bhAga adhika eka arddhamaMDala meM gamana karatA hai| yahAM para isa prakAra anupAta kareM-yadi aThArahaso tIsa ahorAtra se aThAraha so paiMtIsa nakSatroM ke maMDala labhya hote haiM to eka ahorAtra se kitane maMDala labdha ho sakate haiM ? isake liye tIna rAzi ko sthApana kare-3+ = 1875-1+10-15 yahAM para aMtimarAzi eka se madhya kI rAzi kA guNA karake Adya rAzi se bhAga kare to eka ardhamaMDala labdha hotA hai / tathA aThArahaso paiMtIsa bhAgoM kA pAMca zeSa bacatA hai, tatpazcAt harAMza 3 ko guNita kare to harAMza samAna honese kucha zeSa rahatA nahIM hai / ataH harAMza naSTa hone se Upara meM do evaM nIce sAta so battIsa rahatA hai| isa prakAra sAta so battIsa bhAga vAle do labdha hote haiM 14 isa prakAra saba parimANa ho jAtA hai| maMDala cAi dohiM bhAgaihiM ahiya sattahiM battIsehi saehiM addhamaDala chettA) eka aherAmAM nakSatra sAtaso batrIsathI eka ardhamaMDaLane chedIne be bhAga adhika eka ardhamaMDaLamAM gamana kare che. ahIM A rIte anupAta karavo. je aDhAraso trIsa ahorAtrathI aDhAraso pAMtrIsa nakSatronA maMDaLo labdha thAya te eka ahorAtramAM keTalA maMDaLe labhya thaI zake? A jANavA mATe traNa zazinI sthApanA karavI 1351 =135=1+150=1733 2561 matima 26zI 4thI madhyanI zInA guNa! prazane prathama rAzIthI bhAga kare to eka adhamaMDaLa labdha thAya che. tathA aDhAraso pAMtrIsa bhAganA pAMca zeSa vadhe che. te pachI harAMza rUne guNAkAra kare te harAMza sarakhA hovAthI kaMIja zeSa rahetuM nathI tethI harAMzane nAza thavAthI upara be ane nIce sAtasobatrIsa rahe che, 1+2 A rIte ukta pramANu thaI jAya che, 1830 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 sUryaprajJapti sUtre ntItyetad viSayanirUpaNArthamAha - ' tA egamegaM maMDala caMde kahiM ahoratehiM carai ?" Tea ekaikaM maNDalaM candraH katibhirahorAtraizcaratIti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA dohiM ahoratehiM caras, ekatIsare bhAgehiM ahiehiM cauhiM beyAlehiM sarahiM rAIdiehiM chettA' tAvat dvAbhyA mahorAtrAbhyAM carati, eka triMzatAbhAgairadhikAbhyAM caturbhirdvAcatvAriMzacchataiH rAtrindivaicchitvA / tAvaditi pUrvavat ekatriMzatA arraari dvAbhyAmahorAtrAbhyAmekaM maNDalaM carati candra stathA ca dvAcatvAriMzadadhikai zraturbhiH zataiH rAtrindivaM chitvA - vibhajya pUrvoktamupapadyeta / atrApyanupAto yathA yadi candrasya maNDalAnAmaSTAbhiH zatai caturazItyadhikairahorAtrANA maSTAdazazatAni triMzadadhikAni labhyante tadaikena maNDalena kati rAtrindivAni lameyuriti rAzitrayasthApanA - X =2 + =2+43 atrAntyena rAzinA madhyamo rAzi guNitaH Adyena bhaktaH labdhau dvAvahorAtrau 18201 884 SR aba paripUrNa eka eka maMDala meM caMdrAdi kitane ahorAtra meM gamana karate haiM, isa viSaya kA nirUpaNa karane ke liye zrI gautamasvAmI prazna karate haiM- (tA egamegaM maMDala caMde kahiM ahoratehiM carai) eka eka maMDala meM caMdra kitane aho - rAtra meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA dohiM ahoratehiM carai, ekatIsA bhAgehiM ahiehiM cauhi~ beyAlehiM saehiM rAIdiehiM chettA) cAraso bayAlIsa ahorAtra ko vibhakta karake do ahorAtra evaM eka ahorAtra kA ikatIsa bhAga se caMdra eka maMDala meM gamana karatA hai / 1830+ 884 yahAM para isa prakAra se anupAta kareM yadi ATha so caurAsI caMdramaMDala se aThAraha so tIsa ahorAtra hote haiM, to eka maMDala se kitane ahorAtra labhya ho sakate haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kareM =2 + =2 + yahAM para aMtima rAzi se madhya kI rAzi kA guNA karake have purepurA eka eka maMDaLamAM caMdrAdi keTalA aheArAtramAM gamana kare che? A viSaya nizyA uravA bhATe zrIgautamasvAbhI prazna 1re che. - ( tA egamega maMDala cade kahi ahoratehiM carai) me4 me bhaDaNAM yadra DeMTalA ahorAtramAM gamana ure che 1 mA prabhA zrIgautamasvAbhInA praznane sAMlajIne uttaramA zrIbhagavAn De che.- ( tA dohiM ahorattehi ars, ekatIsAe bhAgehiM ahiehiM cauhiM beyAlehiM saehiM rAIdiehi chettA) yAraso betAlIsa ahArAtrane vibhakta karIne e heArAtra tathA eka aheArAtranA ekatrIsa bhAgathI caMdra eka maDaLamAM gamana kare che. ahIM A rIte anupAta karavA jo AsAceArAzi caMdramaMDaLathI aDhAraseAtrisa aheorAtra thAya che, te eka maMDaLathI keTalA hArAtra labhya thAya che? A jANavA mATe traNa rAzinI sthApanA 42vIM. 1830+1=2+1=2+43 sahIM atibharAzithI madhyanI raashine| guthAra urIne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 86 paJcadaza prAbhRtam 787 18305 1 1830 915 215 zeSAstiSThanti dvASaSTi caturazItyadhikASTazatabhAgAnAM tato harAMzau dvAbhyAmapavarttitau jAta uparitano rAzi katriMzadrUpo'dhastano rAzica dvAcatvAriMzadadhikAni catvAri zatAni - (2 + 4) ityupapadyate ekatriMzat dvicatvAriMzadadhika catuHzatabhAgA iti / atha : sUryaviSayaH praznaH - 'tA egabhegaM maMDalaM sUre kaihiM ahoratehiM carai ?' tAvat ekaikaM maNDalaM sUryaH katibhiraetat arati gautamasya prazna stato bhagavAnAha - 'tA dohiM ahoratehiM carai' tAvat dvAbhyA mahorAtrAbhyAM carati / yathAtrApyanupAtaH yadi sUryasya maNDalAnAM navabhiH zataiH paJcadazottarairaSTAdazazatAni triMzadadhikAni ahorAtrANAM labhyante tadaikena maNDalena kati ahorAtrAn labhAmahe ? rAzitrayasthApanA= 2 ityevaM labdhau dvau paripUrNau ahorAtrAviti / atha nakSatraviSayaH praznaH - 'tA egamegaM maMDalaM Nakkhatte kahahiM ahora tehiM carai ?' tAvat ekaikaM prathama rAzi se bhAga kare to do ahorAtra labdha hote haiM evaM ATha so caurAsI kA bAsaTha bhAga zeSa rahatA hai / tatpazcAt harAMza ko do se apavartita kare to upara kI rAzI ikatIsa tathA nIce kI rAzi cAra so bayAlIsa (2) / isa prakAra cAraso bayAlIsa bhAgAtmaka ikatIsa bhAga hote haiN| aba sUrya viSaya zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM - (tA egamegaM maMDala sUre kahahiM ahoratehiM carai) sUrya eka eka maMDala meM kitane ahorAtra meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA dohiM ahoratehiM carai) eka maMDala meM do ahorAtra meM gamana karatA hai / yahAM para bhI isa prakAra se anupAta kare-yadi sUrya nava so paMdraha maMDaloM meM aThAraha so tIsa ahorAtra meM gamana karatA hai to eka maMDala meM gamana karane meM kitane ahorAtra hote haiM ? isako samajhane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kareM-2 ==2 | isa prakAra do ahorAtra purA labdha hote haiM / aba nakSatra ke viSaya prathamanI rAzithI bhAga kare te e ahArAtra labdha thAya che. ane AThasAcAryAMzInA khAsaTha bhAga zeSa rahe che. te pachI hAMzane ethI apati kare te uparanI rAzi ekatrIsa tathA nIcenI rAzi cArasAkheMtAlIsa (1+4) A rIte cArasAbetAlIsa bhAgAtmaka ekatrIsa bhAga thAya che. 9680+9 915 have sUrya saMbaMdhI zrIgautamasvAbhI prazna pUche che. - ( tA egamega maMDala sUre kaihiM ahoratehi carai) sUrya thoDa thoDa maMDaNabhAM DeTalA ahorAtrImA gabhanare che ? yA pramANe zrIgotamasvAmInA praznane sAMlajIne uttaramA zrIbhagavAn he che . - ( tA dohiM ahoratehiM carai) me ahorAtrathI meDa maMDamAM gamana re che. ahI pazu bhI pramANe anupAta karavA ke--jo sUya navaseApaMdara maDaLeAmAM aDhAraseAtrIsa aheArAtramAM gamana kare te eka maMDaLamAM gamana karavAmAM keTalA aheArAtra thAya ? A samajavA mATe traNa rAzinI sthApanA 42vI. cheda =66 =2 mA rIte me ahorAtra purA dudha thAya che. 1830X1 815 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratisUtre 788 maNDalaM nakSatraM katibhirahorAtrai caratIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha - 'tA dohiM ahorattehiM caras dohiM UNehiM tihiM sattasaddhehiM saehiM rAIdiehiM chettA' tAvat dvAbhyAM ahorAtrAbhyAM carati dvAbhyAmUnAbhyAM tribhiH saptaSaSTaiH zatai rAtrindivaizchitvA / tAvaditi pUrvavat dvAbhyAM bhAgAbhyAM nyUnAbhyAM dvAbhyAmahorAtrAbhyAM carati, tribhiH saptaSaSTesaptaSaSTyadhikaistribhiH zataiH rAtrindivaM chitvA vibhajya ceti / yathAtrApyanupAta:- yadi nakSatrasya maNDalAnAmaSTAdazabhiH zataiH paJcatriMzadadhikaiH SaT triMzacchatAni SaSTyadhikAni rAtridivAnAM labhyante tadaikena maNDalena kiM syAditi rAzitrayasthApanA -: -1835= 1 + = 1 + atrAntyena rAzinA ekaka lakSaNena madhyamo rAzi guNito'pi tathaiva tiSThati, Adyena rAzinA bhaktazceti labdhamekaM rAtrindivaM, zeSAstiSThanti paJcaviMzatyadhikAnyaSTAdazazatAni, 8580x9 BEEO 1825 1825 365 18gu 350 meM bhI gautamasvAmI prazna pUchate haiM - ( tA egamegaM maMDalaM Nakkhatte kahiM aho - ratehiM carai) eka eka maMDala meM nakSatra kitane ahorAtra meM gamana karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - ( tA dohiM ahorasehiM caraha dohiM UNehiM tihiM sattasahiM saehiM rAIdiehiM chettA ) do bhAganyUna do ahorAtra meM nakSatra eka maMDala meM gamana karatA hai / tInaso saTha se ahorAtra kA vibhAga krke| yahAM para bhI isa prakAra anupAta kare kI yadi aThArahaso paiMtIsa maMDaloM meM nakSatra chattIsaso sATha ahorAtra meM gamana kare to eka maMDala meM gamana karane meM kitane ahorAtra hote haiM ? isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kareM -1 = 1805 = 1 + 1835 = 1 +3 yahAM para eka rUpa abhyarAzi se madhya kI rAzi kA guNA kare to usI prakAra rahatA hai, tatpazcAt prathama rAzi se bhAga kare to eka ahorAtra labdha hotA hai, tathA aThAraha so paitIsa bhAgAtmaka aThAraha so paiMtIsa zeSa rahatA hai / tatpa BEEO +9 3650 1825 354 1835 Duve nakSatranA saMbhauMdhabhAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che. ( tA egamegaM maMDala Nakkhate kahi ahoratehiM carai) is me bhaNamAM nakSatra DeMTalA ahorAtramAM gamana 1re che ? AmA zrIgautamasvAmInA praznane sAMlajIne uttarabhAM zrIbhagavAn he che. - ( tA dohi ahoratehi caras dohi UNehiM tihi sattasahi saehi rAIdiehiM chettA) meM lAga nyUna meM mhe|rAtramAM nakSatra eka maMDaLamAM gamana kare che. traNasesaDasaTha aheArAtrane vibhAga karIne ahIMyAM paNa A rIte anupAta karavA ke jo aDhArase pAMtrIsa maMDaLAmAM nakSatra chatrIsase| sAITha herAtrIthI gamana kare te eka maDaLamAM gamana karavA mATe keTalA aheArAtra thAya che? A samajavA mATe traNa rAzinI sthApanA karavI +=}F1+13=I pu ahI ekarUpa aMtima rAzithI madhyarAzinA guNAkAra kare te! paNa eja rIte rahe che, te pachI prathama rAzithI tene bhAga kare teA eka aheArAtra lakhyuM thAya che. tathA aDhAraseApAMtrIsa bhAgA tmaka aDhArase|pAMtrIsa zeSa rahe che. te pachI harAMzane pAMcathI apavita kare te uparanI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TokA sU0 86 paJcadaza prAbhRtam 789 paJcatriMzadadhikASTAdazazatabhAgAnAM, tato harAMzI paJcabhirapavartitau jAta uparitano rAzistrINi zatAni pazcaSaSTayadhikAni, chedarAzi strINizatAni saptaSaSTayadhikAnIti-17 sarvamupapadyate dvAbhyAM saptapaSTayadhikatriMzatabhAgAbhyAM nyUna dvitIyaM rAtrindivamiti athaikasmin yuge candrAdayaH pratyekaM katimaNDalAni carantItyetadviSayanirUpaNArthamAha-'tA jugeNaM caMde kaI maMDalAI carai ?' tAvat yugena candraH kati maNDalAni carati ?, ityevaM gautamena prazne kRte bhagavAnAha-'tA aTucullasIe maMDalasae carai' tAvat aSTaucaturazItAni maNDalazatAni carati / tAbaditi prAgvat ekasmina yuge candraH khalu aSTaucaturazItAni-caturazItyadhi. kAnyaSTIzatAni maNDalAnAM carati / atra yuktirucyate-candraH ekena zatasahasraNa aSTAnavatyAzataiH (109800) pravibhaktasya maNDalasya aSTaSaSTayadhikasaptadazasatasaMkhyAna. (1768) bhAgAn ekena muhartana gacchati / ekasmin yuge ca sarvasaMkhyayA muhartAH catuHpaJcAzat sahasrANi navazatAni (54900) bhavanti / ato'tra saptadazazatAni aSTaSaSTayadhikAni zcAt harAMza ko pAMca se apavartita kare to UparavAlI rAzi tIna so paiMsaTha tathA cheda rAzi tIna so saDasaTha hote haiM / 1+9 isa prakAra sarva pramANa yathokta prakAra se ho jAtA hai| aba eka yuga meM caMdrAdi pratyeka kitane maMDala meM gamana karate haiM-isa viSaya nirUpaNa karane ke liye zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA jugeNaM kai maMDalAI carai) tAvat eka yuga meM caMdra kitane maMDala meM gamana karatA hai? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA aTTa culasIe maMDalasae carai) eka yuga meM caMdra ATha so caurAsI maMDaloM meM gamana karatA hai / yahAM para yukti dikhalAI jAtI hai-caMdra eka lAkha nava hajAra AThaso (109800) bhAga meM vibhakta maMDala kA satrahaso aDasaTha (1768)bhAgoM meM eka muhUrta meM gamana karatA hai| evaM eka yuga meM samagra muhUrtasaMkhyA copana hajAra nava so (54900) hote haiM / ataH yahAM para (1768) satrahaso aDasaTha rAzi traNaso pAMsaTha tathA chedarAzi traNa saDasaDa thAya che 164 A pramANe tamAma pramANu yAta prakArathI thaI jAya che. have eka yugamAM caMdrAdi pratyeka keTalA maMDaLamAM gamana kare che? A viSayanuM ni3555 421 // bhATe zrIgotamasvAmI prazna 42 7.-(tA jugeNa caMde kai maDalAI carai) tAvatuM eka yugamAM caMdra keTalA maMDaLamAM gamana kare che? A rIte zrIgautamasvAmInA praznane sAmajIne uttaramA zrImAn 4 cha.-(tA adUcula pIsa maDalasae carai) me4 yugamAM caMdra ATha corAzI maMDaLamAM gamana kare che? ahIMyAM yukti batAvavAmAM Ave. che.-caMdra eka lAkha navahajAra AThase (109800) bhAgamAM vibhakta thayela maMDaLanA sattara aDasaTha (1768) bhAgamAM eka muhUrtamAM gamana kare che. ane eka yugamAM samagra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 17077200 sUryaprajJaptisUtra (1768), catuHpazcAzatA sahasrairnavabhizca zatai guNyante jAtAH (1768), catuH paJcAzatA sahasra navabhizca zatairguNyante jAtAH 1768 x 54900-97063200 navakoTayaH saptatirlakSA striSaSTiH sahasrANi dve zate / tato'sya rAzerekena zatasahasraNa aSTAnavatyAzate (109800) maNDalAnayanAya bhAgo hiyate-17063200 =884 labdhAnyaSTau zatAni caturazItyadhikAni maNDalAnAmiti / atha sUryaviSayaH praznaH 'tA jugeNaM sUre kai maMDalAI carai ?' tAvat yuge sUryaH kati maNDalAni caratIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA NavapaNNarasamaMDalasae carai' tAvat nava paJcadazamaNDalazatAni carati-paJcadazottarANi navazatAni maNDalAnAM carati 915 / atrApi yuktirucyate-yadi dvAbhyA mahorAtrAbhyAmekaM sUryamaNDalaM labhyate tadA sakalayugabhAviraSTAdazabhihorAtrazate striMzadadhikaiH katimaNDalAni syuriti rAzitrayasthApanA-x==915 atrAntyena rAzinA triMzadako copana hajAra nava so se guNA kare-1768454900=97063200 / to isa prakAra nava karoDa sattara lAkha tirasaTha hajAra evaM do so hote haiM, isakI maMDala saMkhyA lAne ke liye-(109800) eka lAkha nava hajAra AThaso se bhAga kare-10000-884 to isa prakAra ATha so corAsI maMDala ho jAte haiN| ___ aba sUrya viSayaka zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM-(tA jugeNaM sUre kai maMDalAiM carai) he bhagavan ! eka yuga meM sUrya kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA Nava paNNarasa maMDalasae carai) nava so paMdraha maMDaloM 915 / meM gamana karatA hai| yahAM para bhI isa prakAra yukti hotI hai-yadi do ahorAtra meM eka sUrya maMDala labhya hotA hai, to sakala yugavarti aThAraha so tosa ahorAtra se kitane maMDala labdha ho sakate haiM ? isako samajhane ke liye tIna rAzi ko sthA hata saMkhyA cepanahajAranavaso (5400) thAya che. tethI ahIM (1768) sattara aDasaTha nayApanaDanasAthI gue|4|2 423 // 1768+54 800-87093200) shu|12 42vAthI navakaDisitteralAkha tresaThahajAra ane base thAya che. AnI maMDaLa saMkhyA lAvavA mATe (109800 ekalAkha navapujAraAThasothI bhAga kare jethI jalda63deg=884 A rIte AThasozI maMDaLa thaI jAya che. ve sUrya samadhI zrIgItabhasvAmI prazna pUche cha.- (tA jugeNa sUre kai maDalAI ) he bhagavana eka yugamAM sUrya keTalA maMDaLamAM gamana kare che? A pramANe zrIgata bhasvAmInA pUchapAthI uttaramA zrImAvAn 4 cha.-(tA Nava paNgarasamaDalasae carai) navasopaMdara maMDaLa 91pamAM gamana kare che. ahIM paNa A pramANe yukti batAve che-je be ahorAtramAM eka sUryamaMDaLa labhya thAya te saMpUrNa yugavati aDhArasetrIsa ahorAtrathI keTalA maMDaLa labdha thaI zake? A samajavA mATe traNa rAzinI sthApanA karavI. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 86 paJcadazaprAbhRtam dhikASTAdazazatarUpeNa madhyamo rAziraikakarUpo guNita stAvAneva jAtaH sa cAdyena rAzinA dvikakalakSaNena bhakto labdhAni paJcadazottarANi navazatAni 915 / ityupapannaM sarvaM / atha nakSatraviSayaH prazna:-'tA jugeNaM Nakkhatte kai maMDalAiM carai ?' tAvat yuge nakSatra kati maNDalAni caratIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-'tA aTThArasa paNatIse dubhAga maMDala sae carai' tAvadaSTAdaza paJcatriMzatAni dvibhAgamaNDalazatAni carati / tAvaditi pUrvavat paJcatriMzatAni-paJcatriMzadadhikAnyaSTAdazazatAni dvibhAgamaNDalAni-arddhamaNDalAni carati / atra yuktirucyate-nakSatraM kila ekena zatasahasreNa aSTAnavalyAzataiH pravibhaktasya maNDalasya satkAn pazcatriMzadadhikASTAdazazatasaMkhyAna bhAgAn ekena muhUrtena gacchati, yuge ca sarvasaMkhyayA muhUrtAH catuH paJcAzat sahasrANi navazatAni bhavanti / tenAtra catuH paJcAzatAsahara nevabhiH zatairaSTAdazazatAni paJcatriMzadadhikAni guNyante-54900x1835 panA kreN| jaise kI-1+1=3915 yahAM para aThAraha so tosa rUpa aMtima rAzi se eka rUpa madhya kI rAzi kA guNA kare to vaisA hI rahatA hai / usako do rUpa prathama rAzi se vibhakta kare to 915, nava so paMdraha labdha ho jAte haiN| isa prakAra yathokta pramANa ho jAtA hai| ___ aba nakSatra ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA jugeNaM Nakkhatte kai maMDalAiM carai) eka yuga meM nakSatra kitane maMDala meM gamana karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA aTThArasa paNatIse dubhAgamaMDalasae carai) aThAraha so paiMtIsa arddha maMDala meM bhramaNa karatA hai| yahAM para yukti isa prakAra se hai-eka lAkha nava hajAra ATha so se vibhakta maMDala ke aThAraha so paiMtIsa bhAgoM meM eka muhUrta meM gamana karatA hai| eka yuga kI saMpUrNa muhUrtasaMkhyA copana hajAra nava so hote haiM / ataH yahAM para copana hajAra nava so se aThAraha so paiMtIsa ko jemake-1830=183=15 ahIM aDhArasetrIsa rUpa aMtima rAzIthI ekarUpa madhyanI rAzine guNAkAra kare guNAkAra karavAthI eja rIte rahe che. tene be rUpa prathama rAzithI bhAga karavAthI 915 navapaMdara labdha thAya che. A rIte yakta pramANa thaI jAya che. ve nakSatranA samayamA zrIgautamapAbhI prazna pUche che-(tA jugeNa Nakkhatta kai maMDalAI carai) me yugamA nakSatra 32 meM bhI mana 42 cha ? 21 prabhArI zrIgautamasvAmInA praznane samajAna uttaramA zrImAn 49 che. (tA aTThArasapaNatIse dubhAgamaDalasae carai) mArasopAtrIsa 21 mA zrama 42 che. mI yA yukti pramANe che. ekalAkha navahajAra AThasethI vibhakta maMDaLanA aDhAraso pAMtrIsa bhAgamAM ekamuhartamAM gamana kare che. eka muhUrtanI saMpUrNa saMkhyA cepanahajAranavaso thAya che. tethI ahIM cApana hajAranavasathI aDhArase pAMtrIsane guNAkAra kare 5490041835=100741500 guNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre 100741500 54500 =100741500 jAtA dazakoTayaH saptalakSAH ekacatvAriMzat sahasrANi paJcazatAni, arddhamaNDalAni ceha jJAtumiSTAni, ata ekasya zatasahasrasya aSTAnavateva zatAnAmarDe yAni catuH paJcAzata sahasrANi natrazatAni tai rbhAgo hriyate-' - 1835 labdhAni paJcatriMzadadhikAnyaSTAdazazatAnyarddha maNDalAnAmiti / atha samprati sakala prAbhRtamupasaMharati- 'iccesA muhUtagaI rikkhAtimAsa rAIdiya juga maMDala pavimattA sigghagaI vatthu Ahie tibemi' ityeSA muhUrttagatiH RkSAdimAsa rAtrindiva yugamaNDalapravibhaktazIghragativastu AkhyAtamiti bravImi / iti - ityevaM pUrvoditena prakAreNa eSA - pUrvoditA muhUrttagatiH- pratimuhUrtta candrasUrya-nakSatrANAM gatiparimANaM, tathA ca RkSAdimAsAn - nAkSatramAsaM cAndramAsaM sUryamAsaM abhivarddhitamAsazceti svarUpAn, rAtrindivaM - ahorAtrapramANaM, yugaM cAdhikRtya maNDalapravibhaktiHmaNDalapravibhAgo-vaivikyena maNDalasaMkhyAprarUpaNA, tathA zIghragati - zIghragatirUpaM vastu 792 guNA kare - 54900 + 1835 = 100741500 / to isa prakAra dasa karoDa sAta sAta lAkha ikatAlIsa hajAra pAMcaso arddhamaMDala hote haiM / ataH eka lAkha nava hajAra ATha so kA AdhA copana hajAra navaso se bhAga kare to1835 / aThAraha so paiMtIsa ardhamaMDala labdha hote haiM / 100741500 - 54900 aba prAbhRta kA upasaMhAra karate huve kahate haiM - ( icce sA muhuttagaI rikkhAti mAsa rAIdiya jugamaMDalaM pavibhattA sigghagaI vatthu Ahiettibemi) yaha paMdrahaveM prAbhRta meM isa pUrva kathita prakAra se pUrvakathita muhUrta gati arthAt pratyeka muhUrta meM caMdra-sUrya evaM nakSatroM kA gati parimANa tathA nAkSatramAsa, cAMdramAsa sUryamAsa evaM abhivaddhita mAsoM kA ahorAtra pramANa tathA yuga ko adhikRta karake maMDala ke vibhAga arthAt viveka pUrvaka maMDala saMkhyA kI prarUpaNA tathA kAra karavAthI A rIte dasakarADa sAtalAkha ekatAlIsahajAra pAMcaso a maDaLa thAya che. tethI tenA ekalAkha navahajAra AThasAnA ardhAM cApanahajAra navasAthI bhAga karavA. 10071500 =1835 A rIte bhAga karavAthI aDhArase pAMtrIsa ama`DaLa lakhyuM thAya che. ve pravRta upasaMhAra karatAM uDe che.- ( icchesA muhuttagaI rikatimAsara iMdiya jugamaMDala pavibhattA sigdhagaI vatthu Ahirati bemi) A paMharamA prAkRtayAM A pUrva athita prakArathI pUrva kathita mudbhUta gati arthAt dareka muhUrtamAM cadra, sUryAM ane nakSatrAnA gati parimANu tathA nAkSatramAsa, cAMdramAsa sUrya mAsa ane abhivadhita mAsAnu ahArAtra pramANa tathA yugane adhikRta karIne maMDaLanA vibhAga eTaleke vivekapUva ka maDaLa saMkhyAnI prarUpaNA tathA zIghragatirUpa gamana prakAra A padaramA prAkRtamAM pratipAdrita karela che. A zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUyajJaptiprakAzikA TIkA sU0 86 paJcadaza prAbhRtam 793 AkhyAtaM - pratipAditamasmin paJcadaze prAbhRte, ityetad bravImi - kathayAmyahaM / idaM ca bhagavad vacanamataH samyatkvena pUrvoktaM sakalaprAbhRtoktaM vastu zraddheyamityAzayaH / // sU0 86 // iti zrI vizvavikhyAta - jagavallabha-prasiddhavAcaka- paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddha gadyapadyAnaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka- zrI - zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSita - kolhApura rAjaguru - bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara - pUjya zrI - ghAsIlAla - vrativiracitAyAM zrI sUryajJasUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM paJcadazaM prAbhRtaM ca samAptam ||15|| zIghragati rUpa gamana prakAra isa paMdrahaveM prAbhRta meM pratipAdita kiyA hai / aisA maiM kahatA hUM, yaha bhagavAn kA vacana hai, ataH samyak prakAra se pUrvokta saMpUrNa prAbhRta meM kahI huI vastu ko zraddhA pUrvaka grahaNa kareM | sU0 86 // zrIjainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM paMdrahavAM prAbhRta samApta // 15 // pramANe huM kahuM chuM. A rIte zrIbhagavAnuM vacana che. tethI sArI rIte pUkathita saMpUrNa prAmRtamAM kahela vastune zraddhApUrvaka grahaNa karavI. / / sU. 86 // zrI jainAcArya --jainadhama divAkara--pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUryaprAptisUtranI sUrya jJaptiprakAzikA TIkAmAM // hara prAkRta sabhApta // 15 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 5 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 sUryaprajJaptisUtre atha SoDazaM prAbhRtaM prArabhyatetatra jyotsnA lakSaNaviSayamadhikRtya praznottarANyAha-yathA mUlam-tA kahaM te dosiNA lakkhaNe Ahietti vaejA ! tA caMdalesAdI ya dosiNAdIya dosiNAIya caMdalesAdIya ke aTe kiM lakkhaNe ? tA egaTTe egalakkhaNe tA sUralessAdIya Ayavei ya Ayaveiya sUralessAdIya ke aTe kiM lakkhaNe tA egaTe egalakkhaNe tA aMdhagAreiya chAyAiya chAyAti ya aMdhagArei ya ke aTTe kiM lakkhaNe ? tA egaTTe egalakkhaNe ||suu0 87 // solasamaM pAhuDaM samattaM // 16 // chAyA-tAvat kathaM te jyotsnA lakSaNaM AkhyAtamiti vadet ? / tAvat candralezyA iti ca jyotsnA iti ca, jyotsnA iti ca candralezyA iti ca kiM asti kiM lakSaNaM! tAvata sUryalezyA iti ca Atapa iti ca, Atapa iti ca sUryalezyA iti ca kiM asti kiM lakSaNAM tAvat ekasthaM eka lakSaNaM / tAvat andhakAra iti ca chAyA iti ca, chAyA iti ca andhakAra iti ca kiM ekalakSaNaM, tAvat-ekasthaM ekalakSaNaM, iti SoDazaM prAbhRtaM samAptam // iti suu087|| TIkA-paJcadaze prAbhRte sUrya-candra-nakSatrANAM maNDalagativiSayakaM bahuvidhaM vicAraM samyak vivicya samprati 'tA kahaM te dosiNA lakkhaNaM' tAvat kiM jyotsnA lakSaNa, mityetad viSayaM praznottarasUtraM vivakSurAdau praznasUtramAha-'tA kahaM te dosiNA lakkhaNe Ahietti vaejjA ?' tAvat kathaM te jyotsnA lakSaNamAkhyAtamiti vadet ?' tAvaditi prAgvat kathaM solahaveM prAbhRta kA prAraMbhaTIkArtha-paMdrahaveM prAbhRta meM sUrya caMdra graha evaM nakSatroM ke maMDalagati viSayaka aneka prakAra kA vicAra samyak prakAra se vivecita karake aba (kahaM te dosiNA lakkhaNaM) prakAza kA kyA lakSaNa hai ? isa viSaya ko kahane ke hetu se zrI gautamasvAmI prazna sUtra kahate haiM-(tA kahaM te dosiNA lakkhaNe Ahietti vaejjA) he bhagavan ! kisa prakAra se Apane prakAza kA svarUpa pratipAdita kiyA seLamAM prAkRtane prAraMbha TIkArtha-paMdaramA prAbhUtamAM sUrya, caMdra, graha ane nakSatranA maMDaLa gatinA saMbaMdhamAM bhane 2thI qiyAra sArI zata vivethita zane ive-(kahaM te dosiNA lakkhaNa) prAzanu lakSaNa zuM che? A viSayane kahevAnA hetuthI zrIgautamasvAmI prazna sUtra kahe che.-(tA kaha te dosiNA lakkhaNe Ahieti vaejjA) , mApana yA 12thI mAce prAzanu zrIsuryapratisUtra : 2 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 87 SoDazaprAbhRtam 795 kayA rItyA-kena prakAreNa bhagavan ? te-tvayA jyotsnA lakSaNaM-prakAzasvarUpaM AkhyAtaMpratipAditamiti vadet-kathaya bhagavanniti sAmAnyataH praznaM pRSTvApi vivakSitapraSTavyArthaprakAzanAya punarvizeSarUpeNa jijJAsayiSu vizeSapraznaM karoti-'tA caMdalesAdIya dosiNAdIya dosiNAI ya caMdalesAdIya ke aTe kiM lakkhaNe ?' tAvat candralezyA iti ca jyotsnA iti ca, jyotsnA iti ca lezyA iti ca kiM asti kiM lakSaNaM? ||-taavditi pUrvavata candralezyA iti-jyotsnA ityanayoH padayorathavA jyotsnA iti candralezyA ityanayoH padayo eka evArthaH arthabhedoveti praznArthaH, arthAt akSarANAmAnupUrvIbhedena arthabhedo dRSTaH, ekArthoM vA dRSTaH yathA nadI dIna ityanayoH padayorAnupUrvI darzanAdarthabhedo'pi dRzyate, athavA putrasya guru, guroH putra ityanayorapi vAkyayoH kadAcit AnupUrvI bhedadarzanAdarthabhedo'pi pratyakSato dRzyate, ityAzaGkAvazAt candralezyA iti, jyotsnA ityuktyA, athavA jyotsnA iti candralezyA ityuktaM bhaveccettadA anayoH padayo AnupUrvyA anAnupUrtyA vA vyavasthitayoH ko'rthoM bhavet ?, kiM parasparaM bhinnArthapratipAdako'bhinnArthapratipAdako vA hai ? so Apa kahiye isa prakAra sAmAnya se prazna karake vivakSita viSaya ko prakAzita karane ke liye punaH vizeSarUpa se jijJAsA karake prazna karate haiM-(tA caMda lesAdIya dosiNAdIya dosiNAdI ya caMdlesAdI ya ke ahe kiM lakkhaNe) caMdra lezyA-jyotsnA ina donoM pada kA athavA jyotsnA tathA caMdralezyA ina donoM pada kA eka hI artha hotA hai ? arthabheda nahIM hai ? arthAt akSaroM ke AnupUrvI ke bheda se arthabheda hotA hai ? athavA ekArtha hotA hai ? jaise nadI, dIna e do pada kA AnupUrvI hone se arthabhed bhI hotA hai| athavA putra kA guru evaM guru kA putra ina do vAkya kA kadAcit AnupUrvI ke bheda darzana se arthabheda bhI pratyakSa hI dikhatA hai, isa prakAra kI zaMkAvakAza se caMdralezyA jyotsnA hai ? isa yukti se yA jyotsnA caMdra lezyA hotI hai ? isa prakAra ho to ina do padoM kA AnupUrvI se yA anAnupUrvI se vyavasthita rahe huve kA kyA artha svarUpa pratipAdana karela che? te kaho A pramANe sAmAnya rIte prazna karIne vivakSita viSayane prakAzita karavAnA uddezathI pharIthI vizeSa rIte jIjJAsA karIne prazna kare che - (tA caMdalesAdIya dosiNAdIya dosiNAIya caMdalesAdIya ke adve ki lakkhaNe) yadravezyA jyasnA A be pado athavA snA tathA caMdralezyA A be padone ekaja artha thAya che? artha bheda thatuM nathI ? athata akSaranA Anu pUvInabhedathI arthabheda thAya che ? athavA ekAI hoya che? jema nadI, dIna, e be padone Anu pavI hovAthI arthabheda thAya che. athavA putranA gurU ane gurUnA putra A be vAkayane kadAca AnupUvanA bheda darzanathI arthabheda paNa pratyakSaja dekhAya che. A prakAranI zaMkA nI saMbhAvanAthI caMdralezyAe snA che? A yuktithI agara snA caMdralezyA hoya che? A pramANe hoya te A be pAne AnupUvIthI agara anAnupavIthI vyavasthita rahelane zuM artha thAya che ? zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 sUryaprajJaptisUtre bhavet sa ca padArthaH ki lakSaNaH-kiM svarUpo lakSyate ? arthAt tadanyavyavacchedena jJAyate uta abhinnatvena jJAyate ! yena tallakSaNaM asAdhAraNasvarUpaM sAdhAraNasvarUpaM vA kiM lakSaNaMasAdhAraNaM svarUpaM sAdhAraNaM svarUpaM veti gautamena prazne kRte bhagavAnAha-'tA egaDhe egalakkhaNe' tAvat ekasthaM ekalakSaNaM // tAvaditi pUrvavat ekasthaM-ekasvarUpaM-abhinnArthapratipAdakatvaM bhavati, ekalakSaNaM-svarUpabhedepyarthasAmyatvam arthAt candralezyA iti jyotsnA ityanayoH padayoH AnupUrtyA anAnupUrtyA vA vyavasthitayoreka eva-abhinna evArthoMbhavati, ya eva ekasya padasya lezyA rUpasya vAcyo'rthaH sa evAnyasya padasya jyotsnA rUpasyApyoM jJAtavyaH, vedadeva ityanayoH putrasya guru:-guruputra ityanayo rvA svarUpabhede vAcyArthabhedavat jJAtavya ityarthaH, 'egalakkhaNe' iti ekaM-abhinna-asAdhAraNasvarUpaM lakSaNaM yasya sa ekalakSaNaM arthAt yadeva candralezyA ityanena padena vAcyasya asAdhAraNaM hotA hai ? kyA anyonya bhinna artha pratipAdaka hai ? yA abhinnArtha kA pratipAda kA hotA hai ? yaha kisa prakAra hotA hai ? arthAt vaha anyAvaccheda se jAnA jAtA hai ? yA abhinnatvena jAnA jAtA hai ? jisa se asAdhAraNa yA sAdhAraNa jAna sake vaha asAdhAraNa svarUpa yA sAdhAraNa svarUpa hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA egaTTe ega lakkhaNe) eka svarUpa abhinnatva pratipAdaka hotA hai / eka lakSaNa arthAt svarUpa se bhinna hone para bhI artha se samAnatA vAlA hotA hai / arthAt caMdra lezyA evaM jyotsnA ina do padoM kA AnupUrvI se athavA anAnupUrvo se vyavasthita eka rUpa abhinna artha hI hotA hai / jo lezyA pada vAcya kA artha hotA hai vahI dUsarA jyotsnA zabda kA artha hotA hai, veda, deva ina do zabda kA athavA putra kA guru athavA guruputra ina zabdoM kA svarUpa bheda se vAcyArtha ke bheda ke samAna artha bheda samajhanA cAhiye (ega lakkhaNe) eka asAdhAraNa svzuM paraspara bhinna arthane batAvanAra che? athavA abhinArthakanuM pratipAdana karavAvALA che? A zI rIte thAya che? arthAt anyAvacchedathI jANavAmAM Ave che? ke abhinapaNAthI jANI zakAya che? jenAthI asAdhAraNa ke sAdhAraNa jANI zakAya te asAdhAraNa svarUpa agara sAdhAraNa svarUpa che ? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI lagavAn 4 cha.-(tA ega? egalakkhaNe) se s135thI minna 4 chata 5 saya thA samAnatAvALA hoya che. arthAt caMdralezyA ane snA e be padone AnupUvathI athavA anAnupUvIthI vyavasthita ekarUpa abhinna artha ja thAya che. je lezyApadavAne artha thAya che eja bIjA snA zabdano artha thAya che. veda, deva A be zabdono athavA putrane gurU athavA gurUputra A zabdone svarUpabhedathI vAyanA bhedanI jema arthabheda samAna . (egalakkhaNe) ye masAdhA29 2135vANu sakSa renu hAya te 26 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryamiprakAzikA TIkA sU0 87 SoDaza prAbhRtam 727 svarUpaM pratIyate tadeva jyotsnA ityanenApi padena vAcyArthI - bhavati, tathaiva yadeva ca jyoityanena padena vAcyArthI bhavati tadeva candralezyA ityanenApi padena vAcyArthI bhavatIti bhAvaH // atha sUryaviSayakaH praznaH - 'tA sUralessAdIya Ayaveha ya, Ayavei ya sUralessAdIya ke aTThe kiM lakkhaNe / ' tAvat sUryalezyA iti ca Atapa iti ca, Atapa iti ca sUryalezyA iti ca kiM asti kiM lakSaNaM ? tAvaditi prAgvat sUryalezyA iti, Atapa ityanayoH padayostathA Atapa iti sUryalezyA ityanayoH padayorvA AnupUrvyA, anAnupUrvyA vA vyavasthitayoH eka eva - abhinna evArthI bhavati ? bhinnArthI vA bhavatIti gautamena prazne kRte bhagavAnAha - 'tA egaDe ega lakkhaNe' tAvat ekasthaM ekalakSaNaM tAvaditi pUrvavat sUryalezyA Atapa ityanayoH padayo, Atapa-sUryalezyA ityanayoH padayorvA -kramanyasta yoryutkramanyastayorvA eka eva vAcyArthI ati, arthAt sUryalezyA iti padasya yo hi vAcyArthaH rUpa lakSaNa jinakA ho vaha eka lakSaNa vAlA kahA jAtA hai / arthAt jisa prakAra caMdra lezyA isa pada se vAcya kA asAdhAraNa svarUpa pratIta hotA hai / vahI jyotsnA isa pada se vAcyArtha hotA hai, usI prakAra jo jyotsnA isa pada se vAcyArtha hotA hai vahI caMdra lezyA isa pada se bhI vAcyArtha hotA hai isa prakAra kA Azaya spaSTa hotA hai / " aba zrI gautamasvAmI sUrya ke viSaya meM prazna karate haiM - (tA sUralessAdIya Aveiya, AveI saralessAdIya ke aDDe kiM lakkhaNe) sUrya lezyA yaha tathA Atapa ye do pada tathA Atapa evaM sUrya lezyA ye do pada kA AnupUrvI se athavA anAnupUrvI se vyavasthita hone para kyA abhinna hI artha hotA hai ? athavA bhinna artha hotA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane se uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - (tA egaTThe ega lakkhaNe) sUrya lezyA evaM Atapa ye do padoM kA tathA Atapa evaM sUrya lezyA ye do zabda kramanyasta ho yA vyutkramanyasta ho jisa kisI prakAra ho paraMtu eka samAna hI donoM kA artha hotA hai / lakSaNavALA kahevAya che. eTaleke je pramANe cadralezyA A padathI vAcyanuM asAdhAraNu svarUpa jaNAya che. eja yeAnA A padathI vAccA thAya che eja caMdralezyA A pattathI paNa vAcyA thAya che. A pramANenA Azaya spaSTa thAya che. have zrIgautamasvAmI sUryanA saMbaMdhamAM prazna pUche che.- ( vA sUralessAdI Ayaveiya, sUralessAdIya ke a kiM lakkhaNe ) sUryasezyA mAya bhane mAtaya-taDao mA me yaha tathA tayAne sUrya lezyA A be padyane! AnupUrvIthI athavA anAnupUrvI thI vyavasthita heAya tyAre zuM abhi nja athAya che? athavA bhinna atha thAya che ? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaNIne uttaramA zrIbhagavAn uDe che. - ( tA egaTThe egalakkhaNe) sUrya lezyA ane Atapa A be padonA tathA Atapa ane sUyaeNlezyA A be zabda kramathI rAkhela hAya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 sUryaprajJaptis sa eva Atapa iti padasyApi vAcyArthI bhavati, na manAgapi vAcyArthe bhedo'vagantavya iti // athAndhakAraviSayaH praznaH - 'tA aMdhagArezya chAyAi ya, chAyAi, ya aMdhagArei ya, ke aTThe kiM lakkhaNe ?' tAvat andhakAra iti ca chAyA iti ca, chAyA iti ca andhakAra iti ca kiM asti kiM lakSaNaM ? || tAvaditi pUrvavat andhakAra-chAyA ityanayoH, chAyA, andhakAra ityanaata kramoccaritayoH vyutkramoccaritayorvA eka eva vAcyArthaH, bhinnavAcyArthI vA bhavatIti gautamasya prazna stato bhagavAnAha - 'tA egaDe ega lakkhaNe' tAvat ekasthaM eka svarUpaM - abhinArthapratipAdakaM, ekalakSaNaM - abhinnavAcyArthapratipAdakaM, chAyAndhakArayoreka evArthaH, chAyAndhakAra andhakAra chAyeti kramoccAra NevyutkramoccAraNe'pi eka evArtha iti bhAvaH / / sU0 87 // // iti SoDazaM prAbhRtaM samAptam // arthAt sUrya lezyA isa pada kA jo vAcyArtha hotA hai vahI Atapa isa pada kA bhI vAcyArtha hotA hai, svalpa bhI vAcyArtha meM bheda nahIM hotA hai / aba aMdhakAra ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - (tA aMdhagArei chAyAi ya, chAyAiya aMdhagArei ya ke aTUTThe kiM lakkhaNe) aMdhakAra evaM chAyA ina do zabdoM kA evaM chAyA evaM aMdhakAra ina do zabda krama se uccarita ho athavA vyutkrama se uccarita ho eka hI prakAra kA vAcyArtha hotA hai ? yA bhinna prakAra kA vAcyArtha hotA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM- ( tA egaTThe ega lakkhaNe) eka svarUpAtmaka arthAt abhinnArtha pratipAdaka chAyA evaM aMdhakAra kA eka hI artha hotA hai / chAyA evaM aMdhakAra athavA aMdhakAra evaM chAyA isa prakAra krama se uccAraNa kare to bhI eka hI prakAra kA artha hotA hai / // sU0 87 // solahavAM prAbhRta samApta // 16 // ke vyutkramathI rAkhela hoya game te pramANe hoya paraMtu thAya che. arthAt sUyaeN lezyA A padane je vAcyA paNa vAthyA thAya che. gheADe paNa vAcyA mAM bheda thatA have saMdhAranA saMbaMdhabhAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che.- ( tA aMdhagAreiya chAyA chAyA yA me zabda bukamathI uccArela DAya thAya che? A pramANe iya, chAyAiya aMdhagArezya ke aTThe kiM lakkhaNe) aMdhAra bhane chAyA ane aMdhakAra A be zabdo kramathI uccArela hAya ke ekaja prakAranA vAcyA thAya che ? ke judA prakArathI vAcyA zrIgautamasvAbhInA praznane sAMlajIne uttaramA zrIlagavAn he che. - ( tA eTThe ega lakkhaNe ) eka svarUpAtmaka arthAt abhinnAtha pratipAdaka chAyA ane che. chAyA ane aMdhakAra athavA aMdhakAra ane chAyA A pramANe kamathI uccAraNa kare to pArano artha thAya che / sU. 87 / / aMdhakArane ekaja artha thAya soja AmRta sabhApta // 16 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 eka sarakheAja bannenA a thAya che. eja Atapa A padanA nathI. Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 799 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 88 saptaza'prAbhRtam atha saptadazaM prAbhRtaM prArabhyate SoDazaM prAbhRta pratipAdya samprati saptadazaM prAbhRtaM prArabhyate-tava 'cyavanopapAtau vaktavyAvityetad viSayakaM praznottarasUtramAha mUlam-tA kahaM te cayaNovavAyA Ahietti vaejjA ? tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattio paNNattAo, tattha ege evamAhaMsu tA aNusamayameva caMdimasUriyA aNNe cayati aNNe uvavajjaMti ege evamAsu 1, ege puNa evamAhaMsu tA aNumuhuttameva caMdimasUriyA aNNe cayaMti apaNe uvavajjati 2, evaM jaheva jAva, tA ege puNa evamAhaMsu tA aNuosappiNI ussappiNImeva caMdimasUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjati ege evamAsu ? vayaM puNa evaM vayAmo-tA caMdimasUriyA devA mahiDDiA mahAjuiyA mahAbalA mahAjasA mahAsokkhA mahANubhAvA varavatthaMdharA varamalladharA varagaMdhadharA varAbharaNadharA avochitti NayaTThayAe kAle aNNe cayati aNNe uvavajjati ||suu0 88 // sattarasamapAhaDaM samattaM // 17 // ___ chAyA-tAvat kathaM te cyavanopapAtau AkhyAtA viti vadet ?, tatra khaLa imA paJcaviMzatiH pratipattayaH prajJaptAH, tatra eke evamAhuH tAvat anusamayameva candra sUryAH anye cyavante anye utpadyante, eke evamAhuH ?, eke punarevamAhuH-tAvat anumuhUrtameva candrasUryAH anye cyavante, anye utpadyante ? eke evamAhuH 2 // evaM yathA adhastAt tathaiva yAvat tAvata eke punarevamAhuH tAvat anuavasarpiNI utsarpiNImeva candrasUryA anye cyavante anye utpadhante ? eke evamAhuH / vayaM puna evaM vadAmaH tAvat candrasUryA devAH maharcikA mahAdyutayaH mahAbalAH mahAyazasaH mahAsaukhyAH mahAnubhAvAH varastradharA varamAlyadharAH varagandhadharAH varAbharaNadharA avyavacchinnanayArthatayA kAle anye cyavante anye utpadyante // sU0 88 // saptadazaM prAbhRtaM samAptam // satrahavAM prAbhRta prAraMbhasolahaveM prAbhRta kA pratipAdana karake aba satrahavAM prAbhRta kA prAraMbha karate haiM-(tA kahaM te cavaNovavAyA Ahietti) cyavana evaM upapAta ke viSaya meM sattaramA prAbhRtane prAraMbha - soLamAM prAbhUtanuM pratipAdana karIne have sattaramA prAbhUtane prAraMbha kare che.-(tA kahate cayaNovavAyA Ahietti vaejjA) yavana bhane 55AtanA viSayamA zrIgautamasvAmI zrI suryaprati sUtra : 2 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 sUryaprajJaptisUtre ___TIkA-ghoDaze prAbhRte saptAzItitame sUtre jyotsnA-lezyA-Ataya-andhakAra-chAyAnAM parasparamarthasAmyaM samyaka vivicya samprati-saptadaze prAmune (cayavaNovavAe) candrAdInAM cyavanopapAtaviSaye paramatanirAkaraNapUrvakaM svamatasthApanaM ca vivRNoti-'tA kahaM te cayaNovavAyA Ahietti vaejjA ?' tAvat kathaM te cyavanopapAtau AkhyAtau iti vadet / tAvaditi pUrvavat kathaM-kena prakAreNa te-tvayA bhagavan candrAdInAM cyavanopapAtau jyotsnA cayopacayo AkhyAtAviti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznaH tato bhagavAn etadviSaye yAvatyaH pratipattayaH pratipAditAH santi tApatI rUpadarzayati-tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH paJcaviMzatiH pratipattayaH prajJaptAH // tatracandrAdInAM cyavanopapAtaviSayavicAre khalpiti nizcayena imAH-vakSyamANasvarUpAH paJcaviMzati saMkhyakAH pratipattayaH paratIthikAbhyupagamarUpAH prajJaptAH, tadyathA-'tattha ege eva zrIgautamasvAmI prazna sUtra kahate haiM TIkArtha-satAsIveM sUtra meM jyotsnA evaM prakAza tathA lezyA evaM Atapa tathA andhakAra-evaM chAyA ke paraspara ke artha kI samAnatA kA samyaka prakAra se kathana karake aba satrahaveM prAbhRta meM (cayaNovavAe) caMdrAdI ke cyavana evaM upapAta ke viSaya meM paramata nirAkaraNa pUrvaka svamata kA pratiSThApana pUrvaka kathana karate haiM-isameM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kahaM te cayaNovavAyA Ahietti vaejA) he bhagavana Apake mata se caMdrAdI kA cyavana evaM upapAta arthAt jyotsnA kA kSayavRddhi kahA hai ? so khiye| isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna kara isa viSaya meM jitanI pratipattiyAM pratipAdita kI gaI hai unako dikhalAte haiM (tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattio paNNattAo) caMdrAdi ke cyavana evaM upapAta viSayaka vicAraNA meM ye vakSyamANa prakAra kI pacIsa pratipatti arthAt paratIrthikoM kI mAnyatAeM kahI gaI haiM / jo isa prakAra haiM-(tastha ege praznasUtra kahe che. TIkAtha-satyAzImA sUtramAM jyonA ane vezyA tathA AtA ane vezyA tathA aMdhakAra ane chAyAnA parasparanA arthanI samAnatAnuM sArI rIte kathana karIne have A sattaramA prAmRtabhA (cayaNovavAe) yadAhinA 2yayana ane upayAtanA sa bhA 52bhatanA nirAkaraNa pUrvaka ane svamatanA pratiSThAna pUrvaka kathana kare che. AmAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che-(tA kahaM te cayaNovavAyA Ahietti vaejjA) lagavan mApanA bhatathA caMdrAdInu cavana ane upapAta arthAt snAna kSaya vRddhI kahela che, te kahe A pramANe zrIgautamasvAmIne praznane sAMbhaLIne A viSayamAM jeTalI pratipattI pratipAdita 42vAmAM mAveza cha, te matAva cha.-(tattha khalu imAo paNavIsa paDibattio paNNattAo) caMdrAdinA vana ane upayota saMbaMdhI vicAraNAmAM A vakSyamANa prakAranI pacIsa prati zrI suryaprajJapti sUtra: Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 88 saptadazaprAbhRtam 801 mAsu tA aNusamayameva caMdimamariyA aNNe cayaMti aNNe uvajjati ege evamAsu' tatra eke ekamAhuH-tAvat anusamayameva candrasUryAH anye cyavante anye utpadyante, eke evamAhuH ||-ttr--tessaaN paJcaviMzateH paratIthikAnAM madhye eke-prathamAH paratIthikAH evaMvakSyamANaprakArakaM svamatamAhu:-pratipAdayanti-tA iti teSAM prathamaM svaziSyaM prati anekavaktavyopakrame kramopadarzanArthaH, candra sUryoH anusamayameva-pratikSaNameva anye-pUrvotpannA:prathamamAgatAH cyavante-cyavamAnA:-alakSitAH santaH, anye-apUrvA:-navInAH utpadyanteutpadyamAnAH-dRggocarI bhUtAH AkhyAtA iti vadeta, pratikSaNaM pUrvAH pUrvAH vilInAH, apUrvAH apUrvAH dRzyAH bhavantIti svaziSyebhya upadizediti prathamasya matasArAMzaH / atropasaMhAra vAkyaM-eke evamAhuriti |-ath dvitIyasya matamAha-'ege puNa eva mAhaMsu-tA aNumuhuttameva caMdimasUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajnaMti, ege evamAhaMsu' eke evamAhu stAvata evamAhaMsu, tA aNusamayameva caMdima sUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjaMti ege evamAsu) una pacIsa paratIrthikoM meM prathama paratIrthika isa vabhyamANa prakAra se apanA mata pragaTa karatA hai-vaha prathama matAvalambI kahatA hai kI-caMdra sUrya pratyeka kSaNa meM pUrvotpanna arthAt prathama Aye huvA kA cyavana arthAt alakSita hokara navIna svarUpa se utpanna hote huve dRSTigocara hote haiM aisA svaziSyoM ko kheN| kahane kA bhAva yaha hai ki pratikSaNa meM pUrva pUrva ke vilIna hote haiM evaM pazcAta pazcAt vatti dRSTigocara hote haiM aisA svaziSyoM ko upadeza kreN| isa viSaya kA (ege evamAhaMsu) yaha upasaMhAra vAkya hai arthAta prathama matavAlA isa prakAra kahatA hai // 1 // ___aba dUsare matAvalambI ke mata ko kahate haiM-(ege puNa evamAsu-tA aNumuhattameva caMdimasUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjati) dUsarA matavAlA pAti arthAt paratIyinI mAnyatAmA sa cha. 2 mA pramANe cha.-(tattha ege ebamAiMsu tA agusamayameva cAdemasUriyA aNNe cayati aNNe upavajjati ege evamAha su) se pacIsa paratIthikemAM pahelAM paratIrthika A vAkyamANu prakArathI pitAne mata pragaTa kare che. e pahele matAvalaMbI kahe che ke-caMdra sUrya dareka kSaNa mAM pUrvotpanna arthAta pahelAM Avela vana thAya che. eTaleke alakSita thaIne navA varUpe utpanna thatA dRSTigocara thAya che. tema svaziSyone kahevuM kahevAno bhAva e chekedareka kSaNamAM pahelA pahelAnA vilIna thAya che. ane pachI pachInA dRSTigocara thAya che. tema svaziSyone upadeza kare. A viSayanuM (ege evamAsu) se saDA2 vAdhya cha. arthAt prathamamatApasI yA pramANe paataan| bhata vicha. // 1 // ve bhImatAsamInA abhiprAyanu thana 42 cha.-(ege puNa evamAhaMsu-tA aNu muhuttameva caMdimasUriyA aNNe cayati aNNe uvavajjati) mA matapAhI nIya vya! zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 sUryaprajJaptisUtre anumuhUrttameva candrasUryAH anye cyavante anye utpadyante eke evamAhuH || eke - dvitIyAH paratIrthikAH evaM vakSyamANaprakAraM svamataM kathayanti - yathA - candra sUryAH anumuhUrttameva-pratimuhUrttameva parivartanazIlAH arthAt pratikSaNamanye - prathamamAgatA - pUrvotpannA zravante - cyavamAnAHadRzyAH anye - apUrvA H utpadyante utpadyamAnAH samAgacchanti-pratimuhUrtta parivarttamAnAMH candra sUryA samAyAnti, yAnti ceti AkhyAtA iti vadet - svaziSyebhya upadizediti eke evamAhurityupasaMhAravAkyamiti || ' evaM jaheva heTThA taheva jAva' evaM yathaiva adhastAt tathaiva yAvat / / -evaM- pUrvoditena prakAreNa yathA adhastAt prathamoditAnpaSTha prAbhRtokadizA, arthAt SaSThe prAbhRte ojaH saMsthitau cintyamAnAyAM yathA paJcaviMzatiH pratipattayaH paratIrthikAnAM matAntarANi pratipAditAni taivAtrApi pratipattayo vaktavyA iti / kiyantaM vaktavyA iti pratipAdayati svayameva 'tA ege puNa evamAhaMsu - tA aNuosappiNI ussappiNImeva caMdimasUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjaMti, ege evamAhaMsu' tAvat eke punarevamAhustAvat anu nimnokta prakAra se vaha apane mata kA kathana karatA hai vaha kahatA hai ki caMdra evaM sUrya pratimuhUrta meM parivartanazIla hote haiM arthAt pratyeka kSaNa meM pUrvotpannakA cyavana hotA hai arthAt adRzya hote haiM evaM anutpanna utpanna hote haiM - arthAt pratyeka muhUrta meM parivartanazIla caMdra, sUrya Ate jAte rahate haiM, aisA svaziSyoM ko upadeza kareM koI eka arthAt dUsarA matAvalambI isa prakAra apanA mata kahatA hai // 2 // ( evaM jaheva heTThA taheva jAva ) isa pUrvakathita prakAra se jaise prathamotpanna arthAt chaThe prAbhRta meM oja kI saMsthiti kI vicAraNA meM jisa prakAra pacIsa pratipattiyAM yAni anyatIrthikoM ke matAntara kA pratipAdana kiyA hai usI prakAra yahAM para bhI vahI pratipattiyAM kaha leveM / ve pratipattiyAM kahAM taka kahe isake liye svayameva kahate haiM - (tA ege puNa evamAhaMsu tA aNuosappiNI pramANe peAtAnA matanuM kathana kare che. te kahe cheke-caMdra ane sUrya dareka muhUta mAM pira vartanazIla hAya che. arthAt dareka kSaNamAM pUrvAMtpannanuM cyavana thAya che. arthAt adRSya thAya che. ane anuttpanna utpanna thAya che arthAt dareka muhUtamAM parivartanazIla caMdra, sUrya AvatA jatA rahe che. tema svaziSyAne upadeza karavA kAi eka arthAt khIjomatAvalammI A pramANe peAtAnA mata jaNAve che. rA ( evaM jaheba heTThA taheva jAba) mA pUrvauthita asthI ne rIte prathameotpanna arthAt chaThThA prAbhUtamAM ejanI sa`sthitinI vicAraNAmAM je pramANe pacIsa pratipattiye eTaleka anyatIthikAnA matAMtaro kahevAmAM Avela che. eja pramANe ahIyAM paNa e tamAma pratipattiye kahI levI. e pratipattiyA kayAM sudhI kahevI te mATe svayaM sUtrakAra kahe che.( tA ege puNa evamAhaMsu tA aNuosappiNI ussappiNImeva caMdimasUriyA aNNe cayati aNNe zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 88 saptadazaprAbhRtam / avasarpiNIM utsarpiNImeva candrasUryAH anye cyavante anye utpadyante, eke evamAhuH ||-ityevN caramasUtraM vyAkhyA ca sugamaiva / tAzcaivaM bhaNitavyA:-'ege puNa evamAhaMsu tA aNurAiMdiyameva cadimasUriyA aNNe cayati aNNe uvavajjati Ahietti vaejjA ege evamAsu (3) ege puNa evamAhaMsu-tA eva aNupakkhameva caMdimasariyA aNNe cayati aNNe uvavajjaMti Ahietti vaejjA, ege evamAhaMsu (4) / ege puNa evamAhaMsu-tA aNumAsameva caMdimasUriyA aNNe cayati aNNe uvavajjati Ahietti vaejjA, ege evamAsu (5) ege puNa evamAhaMsu-tA aNu uumeva caMdimasUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjati Ahietti vaejjA, ege evamAhaMsu (6) / ege puNa evamAsu-tA aNu ayaNameva (7) tA aNusaMvaccharameva (8) tA aNujugameva (9) tA aNuvAsasayameva (10) tA aNuvAsasahassameva (11) tA aNuvAsasayasahassameva (12) tA aNupuvvameva (13) tA aNupuvvasayameva (14) / tA aNupubasahassameva (15) tA aNupuvvasayasahassameva (16) tA aNupaliovamameva (17) tA aNupaliovamasayameva (18) tA aNupaliovama sahassameva (19) / tA aNupaliovamasayasahassameva (20) tA aNusAgarovamameva (21) / tA aNusAgarovamasayameva (22) tA aNusAgarovamasahassameva (23) tA aNusAgarovamasayasahassameva (24) // chAyAeke punarevamAhustAvat anurAtrindivameva candra sUryAH anye cyavante anye utpadyante ityAkhyAtA iti vadeta, eke evamAhuH (3) eke punarevamAhustAvat anupakSameva candraussappiNI meva caMdimasUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjaMti) koI eka isa prakAra kahatA hai ki anuavasarpiNI utsarpiNI meM caMdra sUrya pUrvotpanna kA cyavana hotA hai evaM navIna hI utpanna hote haiN| isa prakAra antima sUtra paryanta kaha leveM / vyAkhyA sugama hone se vizeSa rUpa se nahIM khte| // 2 // ve pratipattiyAM isa prakAra kahate haiM-(ege puNa evamAsu tA aNurAiMdiya meva caMdimasUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjati Ahietti vaejA ege evmaasu)||3|| koI eka isa prakAra se kahate haiM ki pratyeka ahorAtra meM caMdra sUrya pUrvotpanna kA cyavana hotA hai evaM nUtana utpanna hote haiM (3) (ege puNa evaM mAsu tA evaM aNupakkhameva caMdimasUriyA aNNe cayati aNNe uvavajjati uvavajjati) 4 me zata cha-manusaksapiNI mane asamA yasa pUrvotpannanuM cavana thAya che ane navAja utpanna thAya che. A pramANe aMtima sUtraparyanta kahI levuM. sugama hovAthI vizeSarUpe kahela nathI. ArA ta prAtapattiyo 2 pramANe 4dA che.-(ege puNa evamAsu tA aNurAiMdiyameva caMdimasUriyA aNNe cayati aNNe uvavajjati Ahietti vaejjA ege evamAhaMsu) se A pramANe kahe cheke hareka ahorAtramAM caMdra sUrya pahelA utpanna thayelane nAza thAya che bhane napAnI pADAva thAya che. (3) (ege puNa evamAhesu tA evaM aNupakkhameva ca dima zrI suryaprajJapti sUtra: Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 sUryaprAptisUtre sUryAH anye cyavante anye utpadyante iti AkhyAtA iti vadet (4) / eke punarevamAhustAvat anumAsameva candrasUryA anye cyavante anye utpadyante ityAkhyAtA iti vadet eke evamAhuH (5) / eke punarevamAhuH tAvat anuRtumeva candrasUryAH anye cyavante anye utpadhante ityAkhyAtA iti vadet eke evamAhuH (6) / evaM tAvat anuayanameva (7) / tAvat anusaMvatsarameva (8) / tAvat anuyugameva (9) / tAvat anuvaSezatameva (10) / tAvat anuAhietti vaejjA ege evamAsu) koI eka caturthamatavAdI pratipakSa meM caMdra sUrya pUrvotpanna adRzya hote haiM evaM navIna utpanna hote haiM, koI eka cothA mata vAdI isa prakAra se kahatA hai (4) (ege puNa evamAsu tA aNumAsameva caMdima sUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjati Ahieti vaejA ege evamAsu) koI eka isa prakAra se kahatA hai kI pratyeka mAsa meM sUrya caMdra pUrvotpanna vilIna hote haiM evaM pazcAt varti utpanna hote haiM, koi eka pAMcavAM matavAdI isa prakAra kahatA hai (5) (ege puNa evamAsu aNuuumeva caMdimasUriyA aNNe cayaMti aNNe uvavajjati Ahietti vaenjA ege evamAhaMsu) koI eka isa prakAra kahatA hai kI pratiRtu meM caMdra sUrya pUrvotpanna naSTa hote haiM evaM navIna kA prAdUrbhAva hotA hai aisA svaziSyoM ko kaheM isa prakAra chaThA matAvalaMbI kA kathana hai (6) (ege puNa evamAhaMsu tA aNuayaNameva) koI eka pratyeka ayana meM sUrya caMdra pUrvotpanna kA vinAza evaM navIna kA prAdurbhAva kahate haiM (7) (tA aNusaMvaccharameva) koI anusaMvatsara kahatA hai (8) (tA aNujugameva) koI eka pratyeka yuga kahatA hai (9) (tA aNuvAsasayameva) koI eka pratyeka sau varSa meM kahatA suriyA aNNe cayati aNNe uvavajjati Ahitti vaejjA ege eva mAhaMsu) se yAthA matAvalaMbI hareka pakSamAM caMdra sUrya pUrvotpanna adazya thAya che. ane navAne janma thAya che. dha me yatu bhI 41 pramANe 49 che. (4) (ege puNa evamAhaMsu tA aNumAsa meva caMdimasUriyA aNNe cayati aNNe uvavajjaMti Ahietti vaejjA ege evamAsu) artha eka e rIte kahe chekedareka mAsamAM caMdra, sUrya pUrvotpana vilIna thAya che. ane pazcAt pati utpanna thAya cha. 24 pAyo bhatAramI zata 4 che. (5) (ege puNa evamAsu aNuuu meva caMdimasUriyA aNNe cayati aNNe uvavajjati Ahitti vaejjA ege evamAsu) me 24 pramANe De cha. OM 424 *numA yadra sUrya paDadA utpanna thayelA naSTa thAya che. ane navA prAdurbhAva thAya che. e pramANe ziSyone kahevuM A pramANe ch| matAbhInu thana che. (ege puNa evamAsu tA aNuayaNameva) ase pratye: ayanamA sUrya meM pUrvotya-nano vinAza bhane npaan| prAdurbhAva 49 che. (7) (tA aNusaMvacchara meva) me 124 savatsa2mA 4 cha. (8) (tA aNujuga meva) me 124 yugamA 4 cha. (8) (tA aNuvAsasaya meva) 315 - 424 so vaSa mA 4 cha, (10) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 88 saptadazaprAbhRtam 805 varSasahasrameva (11) / tAvat anuvarSazatasahasrameva (12) / tAvat anupUrvameva (13) / tAvat anupUrvazatameva (14) tAvat anupUrvasahasrameva (15) / tAvat anupUrvazatasahasrameva (16) / tAvat anupalyopamameva (17) / tAvat anupalyopamazatameva (18) / tAvat anupalyopamasahasrameva (19) / tAvat anupalyopamazatasahasrameva (20) / tAvat anusAgaropamameva (21) tAvat anusAgaropamazatameva (22) / tAvat anusAgaropamasahasrameva (23) / tAvata anusAgaropamazatasahasrameva (24) // ityAsAM pratipattInAM chAyAmAtreNeva vyAkhyA apyuhniiyaaH| hai (10) (tA aNuvAsasahassameva) koI eka pratyeka hajAra varSa meM kahatA hai (11) (tA aNuvAsasayasahassameva) koI eka pratyeka lAkha varSa meM kahatA hai (12) (tA aNupuzvameva) koI eka pratyeka pUrva meM kahatA hai (13) (tA aNupuvva sayameva) koI eka so pUrva meM kahatA hai (14) (tA aNupuJca sahassameva) koI eka hajAra pUrva meM kahatA hai (15) (tA aNupuvva sayasahassameva) koI eka pratyeka lAkha pUrva meM kahatA hai (16) (aNupaliovama meva) koI eka pratyeka palyopama meM kahatA hai (17) (tA aNupaliovama sayameva) koI eka sau palyopama meM kahatA hai (18) (tA aNupaliovama sahassameva) koI eka pratyeka hajAra palyopama meM kahatA hai (19) (tA aNupaliovama sayasahassameva) koi eka pratyeka lAkha palyopama meM kahatA hai (20) (tA aNusAgarovama meva) koi eka pratyeka sAgaropama meM kahatA hai (21) (tA aNusAgarovamasayameva) koi eka sau sAgaropama meM kahatA hai (22) (tA aNusAgarovamasahassameva) koI eka hajAra sAgaropama meM kahatA hai (23) (tA aNusAgarovamasayasahassameva) koI eka lAkha sAgaropama kahatA hai (24) ina pratipattiyoM kA artha mAtra se hI (tA aNavAsasahassa meva) ase 424 25 bhA che. (11) (tA aNuvAsasayasahassa meva) meM 424 tAsabhA De che. (12) (tA aNuputva meva) / 424 pUrva bhAMDe che. 113) (tA agupukhasayameva) se pUrva bhAMDe che (14) (tA aNu purasahassa meva) / me 12 pUrvamA 4 cha. (15) (tA aNupuvvasayasahassa meva) 4 424 tAsa pUrvamA 49 che. (16) (agupaliovama meva) 4 4.24 pakSyA5mamA he che. (17) (tA aNupaliovamasatha meva) me so lyApamamA 4 cha. (18) (tA aNupaliovamasahassa meva) 7 me 24 2 varSamA 4 che. (18) (tA aNa paliovamasayasahasta meva) ase 124 sApa pakSyAmamA De che. (tA aNusAgaro vama meva) 4 124 saa||5mmaa cha. (21) (tA aNusAgarovamasaya meva) 35 124 so sAgaropamamA 43 cha. (22) (tA aNusAgarovamasahassa meva) * 624 // 2 sa yamamA 49 cha. (23) (tA aNusAgarovamasayasahassa meva) aura eka dareTha lAkha sAgaropama kahe che. (24) A pratipattiyAnA artha mAtrathIja vyAkhyA zrI suryaprajJapti sUtra 2 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 sUryapraznaptisUtra pRthak vyAkhyayAlam / paJcaviMzatitamapratipattisUtraM tu sAkSAdeva sUtrakRtA samupadarzitaM vyAkhyAtaM ceti paratIthikAnAM pratipattayaH pratipAditAH / kintvetAH sarvA api bhramotpAdakAH mithyArUpAzca tenaitAbhyaH pRthak bhUtaM svakIya mata bhagavAnupadarzayati 'vayaM puNa evaM vayAmo-tA caMdimasUriyA NaM devA mahiDIA mahajjuiyA mahAbalA mahAjasA mahAsokkhA mahANubhAvA varavatthadharA varamalladharA varagaMdhadharA varAbharaNadharA avochittiNayakRtAe kAle aNNe cayaMti aNNe uvavajjati' vayaM punarevaM vadAmastAvat candrasUryAH khalu devAH maharddhikAH, mahAdyutayaH, mahAbalAH, mahAyazasaH, mahAsaukhyAH, mahAnubhAvAH, varavastradharAH varamAlyadharAH, varagandhadharAH varAbharaNadharAH, avyavacchinnanayArthatayA, kAle anye cyavante anye utpadyante |-vyN punarutpanna kevalajJAnAH, evaM-vakSyamANaprakAreNa vadAmaH, tameva prakAramAha-tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaMkAre-candrasUryAH devAH-mahaddhikAH-mahatI RddhiH-vimAnaparivarAdikA yeSAM te mahardikAH bhavantIti zeSaH mahAdyutayaH-mahAdyutiHzarIrAbharaNAzritA-yeSAM te mahAdyutayaH-mahatkrAnti yuktAH, mahAbalA-mahat balaM zArIraH prANo vyAkhyA samajha leveM / pRthaka vyAkhyA sarala hone se nahIM kI hai| paccIsavIM pratipatti kA sUtra svayaM sUtrakArane hI pradarzita kiyA hai evaM vyAkhyAta bhI ho gayA hai| isa prakAra anya matAvalambiyoM ke matAntararUpa pratipattiyAM pratipAdita kI hai| paraMtu ye sabhI bhramotpAdaka evaM mithyA rUpa hai, ataH ina saba se alAvA apanA svakIya siddhAMta ko zrI bhagavAn pradarzita karate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo-tA caMdimasUriyANaM devA mahaDDiyA mahAjuiyA mahAbalA mahAjasA mahAsokkhA mahANubhAvA varavatthadharA varamalladharA, varagaMdhadharA, varAbharaNadharA Avochitti jayadRtAe kAle aNNe cayaMti aNNe uvavajjati) unpanna kevalajJAna saMpana maiM isa viSaya meM isa vakSyamANa prakAra se kahatA hUM vahIM prakAra ko kahate haiM-caMdra sUrya deva mahAna vimAnAdi Rddhi vAle hote haiM, mahAdyuti mAne zarIrAbharaNAdi yukta hote haiN| arthAt mahAn kAntivAle hote haiN| samajavI. sarala hovAthI vizeSa vyAkhyA alaga karelI nathI. pacIsamI pratipattinuM sUtra svayaM sUtrakAreja kahela che. tathA vyAkhyAta paNa karela che. A pramANe anya matAvalaMbInA matAMtararUpa pratipattinuM pratipAdana karela che. paraMtu A saghaLI pratipatti bhramapAdaka ane madhyArUpa che. tethI A badhAthI alaga potAnA siddhAMtane zrIbhagavAna prahazita 42 cha.-(vaya puNa evaM vayAmo tA caMdimasUriyANaM devA mahiD DhiyA mahAjuiyA mahAbalA mahAjasA mahAsokkhA mahANubhAvA varavatthadharA, vara malladharA vara gaMdhadharA, varAbharaNadharA avochittiNayatAe kAle aNNe cayati aNNe avajjati) utpanna thayeda avajJAna yuta huM A viSayamAM A vakSyamANa prakArathI kahuM chuM. te prakAra batAve che. caMdra sUryadeva mahAna vimAnAdi RddhivALA che. mahAghati eTaleke zarIra AbharaNa vigerethI yukta hoya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 88 saptadazaprAbhRtam yeSAM te mahAbalAH / tathA mahAyazayaH-mahat-vistIrNa sarvasminnapijagati vistRtatvAt yazaH -zlAghA yeSAM te mahAyazasaH / tathA mahAsaukhyAH-mahat-bhavanapati vyantarebhyo'ti prabhUtaM tadapekSayA teSAM prazAntavAn saukhyaM yeSAM te mhaasaukhyaaH| mahAnubhAvAH-mahAn anubhAvo vaikriyakaraNAdi / viSayo'cintyaH zaktivizeSo yeSAM te mahAnubhAvAH / varavastradharA:-zobhanAni varANi-dig vibhAvitAni tadanurUpANi vastrANi yeSAM te varavastradharAH / tathA ca vrmaalydhraaH| baragandhadharA-varANi diga vibhAvitAni candratArA saurabhANi dadhaMti ye te varagandharAH / mahAsaukhyAH-mahat bhavanapati vyantarebhyo'ti prabhUtaM tadapekSayA teSAM prazAntatvAt saukhya yeSAM te mahAsaukhyAH, varAbharaNadharA:-zobhanAlaGkArAH avyavacchinnanayArthatayAdravyAstikanayamatena, kAle-vakSyamANapramANa svasvAyurvyavacchede samaye, anye-pUrvotpannAH, cyavante-cyavamAnAH anye-apUrvA-jagat svAbhAvyAt paNmAsAdAgato niyamanaH utpadyantemahAbala-zArIrika evaM mAnasika adhika bala jinakA ho aise hote haiM / mahAyazavAle-saMpUrNa jagata meM vistRta yazavAle hote haiM, tathA mahAsaukhya arthAt bhavanapati vyaMtaradeva se adhika sukha saMpanna, evaM mahAnubhAva-arthAt vaikriya karaNAdi viSayaka aciMtya zakti saMpanna hote haiM / evaM varavastra ko dhAraNa karane vAle arthAt suMdara evaM zreSTha digvibhAvita-dizAoM ko prakAzita kare isa prakAra ke vastra ko dhAraNa karane vAle hote haiN| tathA zreSTha mAlAoM ko dhAraNa karane vAle hote haiM / uttama prakAra ke gaMdha ko dhAraNa karane vAle hote haiN| mahAsukhazAlI mAne bhavanapati vyantara deva se bhI adhika uttama sukhavAle hote haiM / tathA suMdara uttama prakAra ke alaMkAroM ko dhAraNa karanevAle hote haiN| aise ve sUrya caMdra avyavacchinna nayAnusAra arthAt dravyAstika naya ke mata se vakSyamANa prakAra ke apanI apanI Ayu kA kSaya hone para anya arthAt pUrvotpanna cyavita hote haiN| tathA anya mAne nahIM utpanna huve utpanna hote haiM aisA svaziSyoM ko che. arthAt mahAna atyadhika kAMtivALA hoya che. mahAbala zArIrika ane mAnasika adhika baLa jenuM hoya evA hoya che. mahAyazavALA saMpUrNa jagatamAM vistRta yazavALA hoya che. tathA mahA saukhya arthAt bhavanapati vyaMtara devathI vadhAre sukha saMpanna ane mahAnubhAva arthAt vaikriya karaNAdi saMbaMdhI aciMtya zaktithI yukta hoya che. tathA varavastrane dhAraNa karavAvALA hoya che. eTale ke suMdara ane zreSTha digavibhAvita dizAone prakAzita kare tevA vastro dhAraNa karanArA hoya che. tathA uttama mALAone dhAraNa karanArA hoya che uttama prakAranA gaMdhane dhAraNa karavAvALA hoya che. mahA sukhazAlI eTaleke bhavanapati vyaMtara devathI paNa uttama prakAranA sukhavALA hoya che. tathA suMdara uttama prakAranA alaMkArene dhAraNa karavAvALA hoya che. evA te sUrya caMdra avyavacchinna nayAnusAra arthAta dravyAstika nayanAmatathI vakSyamANa prakAranA potapotAnI AyuSyane kSaya thAya tyAre anya zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 sUryaprakSaptisUtre utpadyamAnAH santaH AkhyAtAH pratipAditAH, iti vadeva-vaziSyebhyaH upadizet // ityevaM sarvasammataM kAlavizeSe sthAnavizeSe ca candrAdInAM cyavanopapAtayovizleSaNaM vyAkhyAtamiti mama matamapi dhyeyamiti bhagavad vAkyatvAt zraddheyam iti // sU0 88 // // iti saptadazaM prAbhRtaM samAptam // athASTAdazaM prAbhRtaM prArabhyate tasya cAyamarthAdhikArastatra 'uccatte' candrAdInAmuccatvamiti viSayakaM praznottarasUtramAha mUlam-tA kahaM te uccatte Ahipati vaejjA 1, tattha khallu imAo paNavIsaM paDivattio, tatthege evama hisu-tA egaM joyaNasahassaM sure uDDe uccatteNa divaTThe caMde ege evamAsu 1 / ege puNa ekmAhaMsu-tA do joyaNasahassAI sUre ur3e uccatteNaM aDDAijAI caMde, ege evmghNsu.| ege puNa evamAhaMsu tA tiNi joyaNasahassAi sUre uDDhe uccatteNaM aDDAiM caMde ege evmaahNsu3| ege puNa evamAIsu-tA cattAri joyaNasahassAiM sUre uDDhe uccatteNaM addhapaMcalAiM caMde, ege ekamAhaMsu 4 / ege puNa evamAsu-tA paMca joyaNasahassAi sUre uDUM uccatteNaM addha. chaTThAI caMde ege evamAsu 5 / ege puNa evamAhaMha-tA cha joyaNasahassAiM sUre uDDe uccatteNaM addhasattamAI caMde ege evamAsu 6 / ege puNa evamAhaMsu-tA satta joyAlahastAI sUre ur3e uccanegaM aTThamAiM cade ege evamAhaMsu 7 / ege puNa evamAsulA aTTha joyaNalahassAI sUre upadeza kreN| isa prakAra sarvasammata kAla vizeSa se evaM sthAna vizeSa se caMdrAdi ke cyavana evaM upapAta kA vizleSaNa maiMne jisa prakAra kahA hai vahI merA mata hai aisA samajheM yaha bhagavadavAkya hone se isI prakAra zraddhA kare ||mR0 88 // satrahavAM prAbhRta samApta // 17 // arthAta pUrvotpana evita thAya che. tathA anya eTaleke utpanna na thayelA utpana thAya che. tema svaziSyone kahevuM. A pramANe sarva sammata kAla vizeSathI bane sthAna vizeSathI caMdrAdinA vana ane upapAtanuM vizleSaNa meM je pramANe karela che. eja mAro mata che. tema samajavuM. A bhagavAna kyana pAthI mA pramANe zraddhA 42vI. / / sU. 88 / / sattarabhu prAmRta samAna // 17 // zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 89 aSTAdazaprAbhRtam uDU uccatteNaM addha NavamAI caMde ege evamAsu 8 / ege puNa evamAhaMsu-tA Nava joyaNasahassAiM sUre uDU uccatteNaM addhadasamAI caMde ege evamAsu 9 / ege puNa evamAhaMsu-tA dasa joyaNasahassAiM sUre uDDhe uccatteNaM addhaekArasa caMde ege evamAsu 10 / ege puNa evamAhaMsutA ekArasa joyaNasahassAiM sUre uTTe uccatteNaM achabArasa caMde 11 / ee abhilAveNaM NeyavvaM bArasasUre addhaterasa caMde 12 / terasa sUre addhacodasa caMde 13 / codasa sUre addhapaNNarasa caMde 14 / paNNarasa sUre addhasolasa caMde 15 / solasa sUre adrasattarasa caMde 16 / sattarasa sure addha aTThArasa caMde 17 / aTThArasa sUre addhaegUNavIsaM caMde 18 / egUNavIsaM sUre addhosaM caMde 19 / vIsaM sUre addha ekatrI caMde 20 / ekavIsaM sUre adabAvIsaM caMde 21 / bAvIsaM sUre addhatevIsaM caMde 22 / tevIsaM sUre addhacautrIsaM caMde 23 / caurIsaM sUre addha paNavIsaM caMde 24 / ege evmaasu| ege puNa evamAsu-tA paNazIsaM joyaNasahassAiM sUre uTheM uccatteNaM addha chaThavIsaM caMde ege evamAsu 25 // vayaM puNa evaM vyAmo-tA imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNIjAo bhUmi bhAgAo satta "ui joyaNasae uDu upaittA heTille tArAvimANe cAraM cAi, aTTha joyaNasae uTTe uppAittA sUvimANe cAraM carai, aTTa alIe joyaNasae uDDheM uppaittA caMdavimANe cAraM carai, Nava joyaNasayAI uDUM uittA uvariM tArA vimANe cAraM carai. heTThillAo tAga vimANAo dasa joyaNAI uI uppaittA sUravimANA cAraM carai, Naurti joyaNAiM uDu uppaittA caMdavimAgA cAraM carai, dasottaraM joyaNa sayaM uTheM uppaittA uvarille tArA cAraM cAi, sUravimANAo asIti joyaNAI uDDUM utpaittA caMdavimANe cAraM carai rUve, joyaNasayaM uDDhe uppaittA urille tArA rUve cAraM carai, tA caMdavimANAo NaM vIsaM joyaNAI ur3e uppaittA urille tArA ruve cAraM cAi, evAmeva saputvA zrI suryaprati sUtra : 2 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 sUryaprazaptisUtre vareNaM dasuttarajoyaNasayaM bAhalle tiriyamasaMkhejje joisavisae joisaM cAraM carai Ahietti vaejjA // sU0 89 // ___ chAyA-tAvat kathaM te uccatvaM AkhyAta miti vadet , 'tatra khalu imAH paJcaviMzatiH pratipattayaH prajJaptAH tatra eke evamAhuH-tAvat ekaM yojanasahasraM sUryaH Urdhva uccatvena arddha candraH, eke evamAhuH 1 / eke punarevamAhustAvat dve yojanasahasra sUryaH Urdhva uccatvena arddhatRtIyAni candraH eke evamAhuH 2 / eke punarevamAhustAvat trINi yojanasahasrANi sUrya UvaM uccatvena addha catvAri candraH, eke evamAhuH 3 / eke punarevAmAhustAvat catvAri yojanasahasrANi sUryaH Urva uccatvena arddhapaJcamAni candraH eke evamAhuH 4 / eke punarevamAhustAvat pazcayojanasahasrANi sUryaH Urdhva uccatvena arddhapaSThA candraH eke evamAhuH 5 / eke punarevamAhustAvat paT yojanasahasrANi sUryaH UrdhvaM uccatvena arddhasaptamAni candraH, eke evamAhuH 6 / eke punarevamAhustAvat saptayojanasahasrANi sUryaH urva uccatvena, addha STamAni candraH, eke evamAhuH 7 / eke punarevamAhustAvat aSTau yojanasahasrANi sUryaH urva uccatvena, addhenavamAni candraH, eke evamAhuH 8 // eke punarevamAhustAvat navayojanasahasrANiH sUryaH Urdhvamuccatvena, arddhadazamAni candraH eke evamAhuH 9 // eke punarevamAhustAvat dazayojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena, arddhamekAdazAni candraH, eke evamAhuH 10 // eke punarevamAhustAvat ekAdaza yojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena, arddhadvAdazAni candraH eke evamAhuH 11 // etena abhilApeNa netavyaM dvAdaza yojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena arddhatrayodazAni candraH, eke evamAhuH 12 // eke punarevamAhustAvat trayodazayojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena arddhacaturdazAni candraH, eke evamAhuH 13 // eke punareva mAhustAvat caturdaza yojanasahasrANi sUryaH urdhvamuccatvena, arddhapazcadazAni candraH, eke evamAhuH 14 // eke punarevamAhustAvat paJcadaza yojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena, arddhaSoDazAni candraH, eke evamAhuH 15 // eke punareva mAhustAvat SoDazayojanasahasrANi sUryaH urdhvamuccatvena, arddhasaptadazAni candraH, eke evamAhuH 16 // eke punarevamAhustAvat saptadaza yojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena, arddhamaSTAdazAni candraH eke evamAhuH 17 // eke punarevamAhustAvat aSTAdaza yojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena arddhamekonaviMzAni candraH eke evamAhuH 18 // eke punarevamAhustAvat ekonaviMzati yojana sahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena, arddhaviMzAni candraH eke evamAhuH 19 // eke punarevamAhustAvat viMzati yojanasahasrANi sUryaH Urvamuccatvena arddhamekaviMzatizcandraH eke evamAhuH 20 // eke punarevamAhustAvat ekaviMzatiryojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena, arddha dvAviMzAni candraH eke evamAhuH 21 // eke punarevamAhustAvat dvAviMzatiryojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena, arddhatrayoviMzAni candraH, eke evamAhuH // eke punarevamAhustAvat trayo zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 89 aSTAdaza'prAbhRtam viMzatiryojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatveta, arddhacaturvizAni candraH eke evamAhuH 23 / eke punarevamAhustAvat catuviMzatiyojanasahasrANi sUryaH Urdhvamuccatvena, arddhapaJcaviMzAni candraH, eke evamAhuH 24 / eke punarevamAhustAvat paJcaviMzati yojnshsraanni sUryaH Urdhvamuccatvena, arddha paiviMzAni candraH, eke evamAhuH 25 / vayaM punarevaM vadAmastAvat asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt saptanavati yojanazatAni Urdhva utplutya adhastanaM tArAvimAnaM cAraM carati, aSTau yojanazatAni Urdhvamutplutya sUryavimAnaM cAraM carati, aSTAzItAni yojanazatAni Urdhvamutplutya candravimAnaM cAraM carati, nava yojanazatAni Urdhvamutplutya upari tArAvimAnaM cAraM carati, adhastAt tArAvimAnAt dazayonAni Urdhvamutplutya sUryavimAnaM cAraM carati, navati yojanAni Urdhvamutplutya candravimAnaM cAraM carati, dazottaraM yojanazataM Urdhvamutplutya uparitane tArArUpe cAraM carati, sUryavimAnAta azIti yojanAni Urya utplutya candravimAnaM cAraM carati yojanazataM Urdhvamutplutya uparitane tArA rUpe cAraM carati / tAvat candravimAnAt khalu viMzati yojanAni Urdhvamutplutya uparitane tArA rUpe cAraM carati, eva meva sapUrvApareNa dazottarayojanazataM bAhalyaM tIyek saMkhyeye jyotiSaviSaye jyotiSaM cAraM carati, ityAkhyAtaM iti vadet |suu089| TIkA-saptadaza prAbhRtasyASTAzItitame sUtre candrAdInAM cyavanopapAtau samyaga vivicya sampratyaSTAdazaM prAbhRtaM prArabhyate-tasya cAyamarthAdhikArastatra 'uccatte' uccatvaM candrAdInAM samatalAd bhUbhAgAt UrdhvamuccatvaM yAvat tipradeze vyavasthitatvaM tat svarUpaM svamataM ___ aThArahaveM prAbhRta kA prAraMbhaaba aThArahavAM prAbhRta prAraMbha kiyA jAtA hai-isa prAbhRta meM caMdrAdi ke uccatva viSaya kA pratipAdana kiyA jAtA hai-ataH isa viSaya saMbaMdhI praznottara sUtra kahate haiM-(tA kahaM te uccatte) ityaadi| ___TIkArtha-satrahaveM prAbhRta ke aThAsIveM sUtra meM caMdrAdI ke cyavana evaM upapAta kA samyaka prakAra se vivecana karake aba aThArahavA~ prAbhRta prAraMbha kiyA jAtA hai| isakA adhikAra sUtra isa prakAra hai (uccatte) caMdrAdi ke samatala bhUbhAga se Upara meM uccatva jitane pradeza meM vyavasthita rahatA hai usakA svarUpa svamata aDhAramA prAbhRtano prAraMbha have aDhAramuM prAbhRta prAraMbha karavAmAM Ave che. A prAbhRtamAM caMdrAdinA uccatvanA saMbaMdhamAM pratipAdana karavAmAM Ave che. tethI A viSaya saMbaMdhI praznottara sUtra kahevAmAM yAve che.-(tA kahaM te uccatte) tyAdi. TIkAtha-sattaramA prAbhUtanA aThayAsImA sUtramAM caMdrAdinA vana ane upapAtanuM sArI rIte vivecana karIne have A aDhAramuM prAkRta prAraMbha karavAmAM Ave che. AnuM adhi2 sUtra yA pramANe cha.-- (uccatte) yahinu samatala bhubhAgathI 652nu ucyatva jeTalA pradezamAM vyavasthita rahe tenuM svarUpa svamata paramatathI pratipAdana karavAnA hetuthI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 sUryaprakSaptisUtre paramatApekSayA pratipAdayipuH praznottarasUNANyAha-'tA kahaM te uccatte ahietti varajjA' tAvat kathaM te uccatvamAkhyAtamiti vadet ||-taavditi pUrvavat kathaM-kena prakAreNa te tvayA bhagavan uccatvaM-bhUmerUvaM candrAdInAM uccatvaM-dUratvaM AkhyAtamiti vadeta-kathaya bhagavaniti gautamena prazne kRte bhagavAnetadviSaye yAvatyaH pratipattayaH tAvatI rUpadarzayati krameNa-'tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattio AhiyAti vaejjA' tatra khalu imAH paJcaviMzatiH pratipattayaH AkhyAtA iti vadet ||-ttr-cndraadiinaaN bhUmerUrdhvamuJcatvaviSayavicAre khalviti nizcayena imA-vakSyamANasvarUpAH paJcaviMzati saMkhyakAH prattipattayaH-paratIthikAbhyupagamarUpAH prajJaptA:-pratipAditAH santi, tA evaM pratipattayaH 'tatthege' ityAdinA krameNa darzayati'tatthege evamAhaMsu-tA egaM joyaNasahassaM sUre uDDUM uccatteNaM divaDhe caMde, ege evamAsu' tatra eke evamAhustAvat ekaM yojanasahasraM sUryaH ardhvamuccatvena, dvayarddha candraH, eke evamAhuH / tatra-teSAM paJcaviMzateH paratIthikAnAM madhye eke-prathamAH paratIthikAH evaM tAvadAhuryat ekaM yojanasahasraM sUryo bhUmerUvaM uccatvena vyavasthito'sti, tathA dvayarddha-dvitIyasya addhaM yasmin paramata ke anusAra pratipAdana karane ke hetu se praznottarasUtra kahate haiM-(tA kahaM te uccatte Ahietti vaejA) he bhagavan Apane caMdrAdi kA bhUmi ke Upara meM kitanI UMcAI kahI hai ? so khiye| isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara isa viSaya meM jitanI pratipattiyAM kahI gaI hai usako pradarzita karate haiM-(tattha khala, imAo paNavIsaM paDivattio Ahietti vaejjA) caMdrAdi ke bhUmi se Upara uccatva viSayaka vicAraNA meM ye vakSyamANa svarUpavAlI pacIsa pratipattiyAM paratIthikoM ke matAvalambanarUpa pratipAdita kI gaI hai ve pratipattiyAM (tatthege) ityAdi prakAra se krama se dikhalAte haiM-(tatthege evamAsu tA egaM joyaNasahassaM sUre uI uccattaNa divaI caMde ege evamAhaMsu) ve pacIsa para. tIrthakoM meM pahalA paratIrthika isa prakAra se kahatA hai-bhUmi se Upara eka hajAra yojana sUrya Upara meM vyavasthita rahatA hai| tathA vyargha arthAt dUsarA kA AdhA praznottara sUtra .- (tA kahaM te uccatte Ahietti vaejjA) sAvana mApe yAhinI bhUmithI upara keTalI uMcAI kahela che? te kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne A viSayamAM jeTalI pratipatti kahevAmAM Avela che, tene batAvavAmAM Ave cha.-(tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattoo Ahietti varajjA) yahi bhUbhInI 642 uMcAI saMbaMdhI vicAramAM A vakSyamANa svarUpanI pacIsa pratipatti arthAt paratIthikanA matAMtare pratipAdita karela che te pratipatti (tarthe) ItyAdi prakArathI batAvAmAM Ave che. (tatthege evamAhaMsu tA ega joyaNasahassaM sUre uDDha uccatteNaM divaDhaMca de ege evamAhaMsu) se 52tIthimA pasI 52tIthi mA pramANe 4 cha-bhUminI 52 se hajAra jana sUrya sthita rahe che. tathA dravyartha arthAt bIjAnuM adhuM eTaleke doDha hajAra zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 89 aSTAdaza prAbhRtam 813 tat rddha-sArddhakamiti sarvatraivaM yojyaM, ataH sArDe ca yojanasahasre gate candro bhUmeruparivyavasthito bhavati sarvatra sUtre yojanasaMkhyApadasya sUryAdipadasya ca tulyAdhikAraNatva nirdezo'bhedatvopacArAddazyate, yathA prayAgAt kAzIkSetraM dvAdaza yojanAnItyAdau prayogadarzanAditi, eva manyeSvapi sUtreSu jJAtavya mityatropasaMhAravAkyamAha - eke evamAhuriti // 1 // atha dvitIyasya matanAha - ' ege puNa evamAmu-tA do joyaNasahassAIM sare uDUM uccattenaM aDDAtijaI caMde ege evaM mAtura' eke punarevamAhu stAvat dve yojanasahasre sUrya : Urdhvamuccatvena, arddhatRtIyAni candraH, eke evamAhuH 2 || eke - dvitIyAstIrthAntarIyA stAvat evaM kathayanti yat bhUmerUrdhvaM dve yojanasahastre sUryo vyavasthitaH, arddhatRtIyAni yojana sahasrANi sArddhayojana sahasradvayaM bhUmerumuccatvena candro vyavasthita iti dvitIyAstIrthAntarIyAH kathayanti // evameva zeSANyapi sUtrANi bhAvanIyAni sarvatra ekaikaM mAne DeDha hajAra yojana bhUmi se Upara caMdra vyavasthita rahatA hai| sUtra meM sarvatra yojana saMkhyApada kA tathA sUryAdi pada kA samAnAdhikaraNa hone se abhedopacAra dikhatA hai / jaise kI prayAga se kAzi kSetra bAraha yojana hai, ityAdi meM abhedopacAra kA prayoga dikhatA hai / isI prakAra anya sUtroM meM bhI samajha leveM aba upasaMhAra kahate haiM koI eka isa prakAra se kahatA hai (1) aba dUsarA paratIrthika kA mata kahate haiM - ( ege puNa evamAhaMsu tA do joyaNasahassAI sare uDDa ucca leNaM aDDAtijjAI caMde ege evamAhaMsu ) dUsarA tIrthAntarIya isa prakAra kahatA hai ki bhUmi se Upara do hajAra yojana sUrya vyavasthita hotA hai, tathA aDhAi hajAra yojana bhUmi ke Upara uccatva meM caMdra vyavasthita rahatA hai, isa prakAra dUsarA tIrthika kA abhiprAya hai (2) isI prakAra anya matavAdiyoM ke kathana prakAra ke sUtrabhAvita kara leveM, eka eka hajAra yojana kI vRddhi se sUrya ke viSaya meM evaM sUrya se AdhA hajAra yojana jyAdA ceAjana jamInanA upara caMdra vyavasthita rahe che. sUtramAM badhe yAjana sa`khyA padanu` ane sUryAnlRiyadanu samAnAdhikaraNa heAvAthI abhedocAra jaNAya che. jemake-prayAgathI kAzikSetra khAra ceAjana che. ityAdimAM abheddepacArane prayAga dekhAya che. eja pramANe anya sUtramAM paNa samajI levuM. have upasaMhAra kahe che keI eka A pramANe kahe che. [1] have jIna paratIrthino bhata he che - ( ege puNa eva mAhaMsu tA do joyaNasahassAi sUre ur3aDha uccatte aDDhA tijjAI caMde etramAsu) mIle AI tIrthAntarIya mApramANe kahe cheke-jamInanI upara behunnara cejana sUryAM vyasthita rahe che. tathA aDhIhajAra ceAjana jamInanI upara UMcAIe caMdra vyavasthita rahe che. A rIte khIjA tIrthAntarIyanA mata che. (2) eja pramANe khInna matavAdiyAnA kathana prakAranA sUtre bhAvita karI levA eka eka hajAra ceAjananA vadhArAthI sUrya saMbaMdhI ane sUya'thI pAMcasA yAjana vadhAre upara caMdra zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 sUryaprAptisUtre yojanasahasraM vRddhiH sUrye, sUryAccAyojanasahasramupari candrazcetyavadheyam / (3 / 4 / 5 / 6 / 7 / 8 / 9 / 10 / 11 / ) ityantAnAM matAntarANi evameva vyAkhyeyAni // tataH 'eeNaM abhilAveNaM NetavvaM bArasa sUre addhaterasayaM caMde 2' etenAbhilApena netacyaM dvAdaza sUryaH, addhatrayodazaM candraH ||-eten-puurvprtipaaditkrmenn abhilApena zeSapratipattigatamapi sUtrajAtaM netavyaM-bhAvanIyaM / yathA-trINi yojanasahasrANi bhUmerUpari sUryaH, sAddhatrINi yojanAni candraH 3 // catvAri yojanAni sUryaH, sArddhacatvAri yojanAni candraH 4 // paJca yojanasahasrANi sUryaH, sArddhapazcayojanasahasrANi candraH 5 // SaT yojanasahasrANi sUryaH, sArddha SaT yojanAni candraH 6 / sapta yojanasahasrANi sUryaH sAddha saptayojanasahasrANi candraH 7 // aSTau yojanasahasrANi sUryaH, sASTiau yojanasahasrANi candraH 8 // nava yojanasahasrANi sUryaH, sArddha nava yojanasahasrANi candraH 9 // daza yojanasahasrANi sUryaH sArddha dazayojanAni candraH 10 // ekAdaza yojanAni sUryaH, pAMca so yojana Upara meM caMdra hotA hai isa prakAra samajha leveM, (3 / 4 / 5 / 678 / 9 / 10 / 11) itane paryanta ke matAntara isI prakAra se vyAkhyAta kara leveM / tatpazcAt (eeNaM abhilAveNaM tabdhaM bArasa sUre addhaterasasayaM caMde) ye pUrvapratipAdita krama se abhilApa prakAra se zeSa pratipattiyoM ke viSaya ke sUtra prakAra bhAvita kara leveM / jaise kI-bhUmi ke Upara tIna hajAra yojana sUrya evaM sADe tIna hajAra yojana caMdra isa prakAra tIsare matAvalambI kA kathana hai (3) cAra hajAra yojana Upara meM sUrya evaM sADe cAra hajAra caMdra (4) pAMca hajAra yojana Upara meM sUrya evaM sADe pAMca yojana caMdra (5) cha hajAra yojana sUrya evaM sADe cha hajAra yojana caMdra (6) sAta hajAra yojana sUrya evaM sADe sAta hajAra yojana caMdra (7) ATha hajAra yojana Upara meM sUrya evaM sADe ATha hajAra yojana caMdra (8) nava hajAra yojana sUrya evaM sADe nava hajAra yojana caMdra (9) dasa hajAra yojana hoya che. tema samajavuM (34pa67891011 ATalA paryantanA matAntare Aja pramANe vyAjyAta 43rI te 57ii (eeNa abhilAveNaM Neta barasasUre addhaterasa saya caMde) 2 // pUrva pratizata bhanI manilA5 2thI mAlInI pratipattiyAnA samayamA sUtra prakAra bhAvita karI le jemake-jamInanI upara traNahajAra yojana sUrya ane sADA traNahajAra jana caMdra A pramANe trIjA matAvalaMbInuM kathana che. (3) cArahajAra ejana upara sUrya ane sADAcAra hajAra jana caMdra (4) pAMca hajAra jananI ucAIe sUrya ane sADA pAMcahajAra jana caMdra (5) kahajAra ejananI uMcAIe sUrya ane sADAchahajAra jana caMdra (6) sAtahajAra jananI uMcAIe sUrya ane sADAsAtahajAra jana caMdra (7) AThahajAra jananI uMcAIe sUrya ane sADAAThahajAra jana caMdra (8) navahajAra jananI UMcAIe sUrya ane sADAnava hajAra jana caMdra (9) dasahajAra ejananI zrI suryaprati sUtra : 2 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 815 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 89 aSTAdazaprAbhRtam sArdaikAdazayojanasahasrANi candraH 11 // dvAdaza yojanasahasrANi sUryaH, sArddhadvAdaza yojanAni candraH 12 // trayodaza yojanasahasrANi sUryaH, sArddhatrayodazayojanasahasrANi candraH 13 // caturdaza yojanasahasrANi sUryaH, sArddhacaturdazayojanasahasrANicandraH 14 // paJcadaza yojanasahasrANi sUryaH, sArddhapazcadazayojanasahasrANi candraH 15 // SoDazayojanasahasrANi sUryaH, sArddhaSoDazayojanasahasrANi candraH 16 // saptadazayojanasahasrANi sUryaH, sArdrasaptadazayojanasahasrANi candraH 17 // aSTAdaza yojanasahasrANi sUryaH sArdhaSTAdaza yojanasahasrANi candraH 18 // ekonaviMzati yojanasahasrANi sUryaH sArdukonaviMzati yojnshsraanni candraH 19 // viMzati yojanasahasrANi sUryaH, sArddhaviMzati yojanasahasrANi candraH 20 // ekaviMzati yojanasahasrANi sUryaH, sAkaviMzati yojanAni candraH 21 // dvAviMzati yojanasahasrANi sUryaH, sArddha dvAviMzati yojanasahasrANi sUrya evaM sADe dasa hajAra yojana caMdra (10) gyAraha hajAra yojana sUrya evaM sADe gyAraha hajAra yojana caMdra (11) bAraha hajAra yojana sUrya evaM sADe bAraha hajAra yojana caMdra (12) teraha hajAra yojana sUrya evaM sADe teraha hajAra yojana caMdra (13) caudaha hajAra yojana sUrya evaM sADe caudaha hajAra yojana caMdra (14) paMdraha hajAra yojana sUrya evaM sADe paMdraha hajAra yojana caMdra (15) solaha hajAra yojana sUrya evaM sADe solaha hajAra yojana caMdra (16) satraha hajAra yojana sUrya evaM sADe satraha hajAra yojana caMdra (17) aThAraha hajAra yojana sUrya evaM sADe aThAraha hajAra yojana caMdra (18) unnIsa hajAra yojana sUrya evaM sADe unnIma hajAra yojana caMdra (19) vIsa hajAra yojana sUrya evaM sADe vIsa hajAra yojana caMdra (20) ikkIsa hajAra yojana sUrya evaM sADe ikkIsa hajAra yojana caMdra (21) bAIsa hajAra yojana sUrya evaM sADe bAIsa hajAra yojana caMdra uMcAIe sUrya ane sADAda hajAra jana caMdra (10) agyArahajAra ejananI uMcAIe sUrya ane sADAagIyArahajAra yojana caMdra (11) bArahajAra ejananI uMcAIe sUrya ane sADAbArahajAra jana caMdra (12) terahajAra ejananI uMcAIe sUrya ane sADAterahajAra jana caMdra (13) caudahajAra ejananI uMcAIe sUrya ane sADA ca hajAra janacaMdra (14) paMdarahuja.2 yojanAnI uMcAIe sUrya ane sADApaMdarahajAra yojana dra (15) soLahajAra jAtanI uMcAIe sUrya ane sADAsoLahajAra yejane caMdra (16) sattarahajAra ejananI uMcAI e sUrya ane sADAsattarahajAra yojanacaMdra (17) aDhArahajAra jananI uMcAIe sUrya ane sADA aDhArahajAra yojanacaMdra (18) ogaNIsahajAra jananI uMcAIe sUrya ane sADIo gaNIsahajAra jana caMdra (19) vIsahajAra jana sUrya ane sADAvIsahajAra jana caMdra (20) ekavIsahajAra ejananI uMcAIe sUrya sADIekavIsahujAra ejana caMdra (21) bAvIsahajAra jananI uMcAIe sUrya ane sADIbAvIvIsahajAra janA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816 sUryaprajJaptisUtre " candraH 22 / / trayoviMzati yajanasahasrANi sUryaH sArddha trayoviMzati yajanasahasrANi candraH 23 // caturviMzati yajanasahasrANi sUryaH sArddha caturviMzati yajanasahasrANi candraH 24 // atha paJcaviMzatitamapratipattisUtraM svayameva bhagavAnupadarzayati - ege evamAhaM ege puNa eva - mAhaMsu-tA paNavIsaM joyaNasahassAI sare uDUM uccateNaM addha chanvI caMde, ege evamAhaMsu 25 / / ' eke evamAhuH, eke punarevamAhustAvat paJcaviMzati yajanasahasrANi sUryaH urdhvamuccatvena, arddhaSaDaviMzatizcandraH eke evamAhuH 25 / eke - caturviMzatiparyantAstIrthAntarIyAH, evaM pUrvoditakrameNa ekaikayojana sahasravRddhayA svasvamatAnyAhuH, paJcaviMzatitamA api tIrthAntarIyAstathaivaikayo janasahasravRddhayA svamataM kathayanti bhUmerUrdhvamuccatvena sUryaH paJcaviMzatiryojana sahasrANi - tAvati dUre bhUmerupari vyavasthito bhavati sUrya, candrazca puna: 'addha chabbIsaM' pairdizaterarddha-paDaviMzaterarddhabhAgena sahitA paJcaviMzati sArddhapaMcaviMzati yojana(22) teisa hajAra yojana sUrya evaM sADe teisa hajAra yojana caMdra (23) covIsa hajAra yojana sUrya evaM sADe coIsa hajAra yojana caMdra (24) aba pacIsa matavAdI ke kathana prakAra svayaM bhagavAn kahate haiM (ege evamAhaMsa ege puNa evamAhaMsu-tA paNavIsa joyaNasahassAI sare u uccaNaM addha chabbIsaM caMde, ege evamAhaMsa) koi eka isa prakAra kahatA hai-pacIsa hajAra yojana sUrya Upara meM vyavasthita hotA hai evaM sADe pacIsa hajAra yojana caMdra Upara meM vya vasthita hotA hai isa prakAra koi eka pacIsavAM anyatIrthika kahatA hai (25) kahane kA bhAva yaha hai kI cauvIsa paryanta ke tIrthAntarIya pUrvakathita prakAra se eka eka hajAra yojana kI vRddhi se apane apane mata ko kahA hai, pacIsavAM tIrthAntarIyane bhI usI prakAra se eka hajAra yojana kI vRddhi se apanA mata pragaTa kiyA hai, bhUmi ke Upara meM UMce sUrya pacIsa hajAra yojana dUra bhUmi ke Upara vyavasthita hotA hai, evaM caMdra (addha chabvIsa) chavIsa kA AdhA bhAga - caMdra (22) teAsahajAra se|jananI uMcAie sUrya ane sADItevIsahajAra yeAjana caMdre (23) cAvIsahajAra cAjananI UMcAie sUrya ane sADIcAvIsahajAra yeAjana caMdra (24) have pathIsabhA bhatAvasa jInA uthanAtbha sUtra svayaM bhagavAn che che - ( ege evamAhaMsu ege putra mAsu-tA paNatrIta joyaNasahassAI sUre uDDha uccateNaM addhachabbIsaM cade ege eva ma haMsuA prabhA De he pIsannara yojananI yAdhye sUrya pavasthita rahe che, tathA sADIthI hajAra ceAjananI uMcAI e caMdra vyavasthita hoya che. A pramANe koI eka pacIsame anyatIthiMka kahe che. (25) kahevAnA bhAva e cheke-ceAvIsa sudhInA tIrthAntarIcAe pUCkathita prakArathI eka eka hajAra ceAjananA vadhArAthI pe|tapeAtAne mata darzAvye che. tathA pacIsamA tIrthAntarIe paNa eja pramANe ekahajAra yeAjanA vadhArAthI peAtAne mata jaNAvyeA che. pRthvInI upara uMce sUryAM pacIsahajAra ceAjana dUra vyavasthita thAya che, tathA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryamiprakAzikA TIkA sU0 89 aSTAdaza' prAbhRtam 817 sahasrANi bhUmerupari vyavasthito bhavati candra iti paJcaviMzatiH pratipattayaH pratipAditAH / samprati bhagavAn svamatamupadarzayati - (vayaM puNa evaM vayAmo-tA, imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNIjjAo bhUmibhAgAo sattaNaur3a joyaNasae uDDa upapattA heTThille tArAvimANe cAraM carai' vayaM punarevaM vadAmastAvat asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt saptanavatiyojanazatAni Urdhvamutplutya adhastanaM tArAvimAnaM cAraM carati // vayaM punarutpanna kevalajJAnAH kila evaM vakSyamANena prakAreNa vadAmaH - kathayAmastameva prakAramAha- 'imI se ' asyAH ratnaprabhAyAH-ratnagarbhAyAH - vasundharAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt - adhika samatalAdi zobhAyamAnAt bhUmibhAgAt Urdhva saptayojanazatAni navatAni - navatyadhikAni - navatyadhikAni saptazatAni (790) yojanAni utplutya - bhUmerupari gatvA atrAntare adhastanaM tArAvimAnaM cAraM carati - maNDalagatyA paribhramaNaM pratipadyate tathA asyA eva ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt 'aTU jogaNasae urdU uppaittA sUravimANe cAraM sahita pacIsa hajAra yojana arthAt sADe pacIsa hajAra yojana bhUmi ke Upara vyavasthita hotA hai, isa prakAra pacIsa anya matavAdIyoM kI pratipattiyoM kA pratipAdana kiyA hai / aba bhagavAn apanA mata pradarzita karatA hai - (vayaM puNa evaM vayAmo-tA imose raNabhAga puDhavI bahusamaramaNIjAo bhUmibhAgAo satta ui joyaNasapa uDDa uppaittA Dille tArAvimANe cAraM carai) utpanna kevalajJAnavAle meM isa viSaya meM yaha vakSyamANaprakAra se kahatA hUM - ( imIse) yaha ratnagarbhA vasuMdharA kA adhika samatalavAle bhUmibhAga se zobhAyamAna Upara meM sAtaso navve (790) yojana bhUmi ke Upara meM jAkara vahAM para nIce kA tArA vimAna kA maMDala gati se paribhramaNa karatA hai tathA isI ratnaprabhA pRthvI kA bahusamaramaNIya bhUmi caMdra (aTTa chabbIsa) cha0vIsanA ardhA oTo ardhA bhAga sahita paryAsahantara yojana arthAt sADIpacIsa hajAra cAjana jamInanI upara vyavasthita thAya che. A rIte pacIse anya matAvala khIcenI pratipattinuM pratipAdana karela che. have zrIbhagavAn potAno bhata pradarzita ure che. ( vayaM puNa evaM vayAmo tA imIse gyaNappabhASa puDhatrIe bahu samaramaNIjjAo bhUmibhAgAo satta garai joyanasara ur3aDha utpattA halle tArAmA cAra carai) utpanna jevaNajJAnavANI hu mA viSayamA mA vakSyamANu prArathI uDu chu (imIse) yA ratnagarbhA pRthvInA adhika samatalavANA bhUbhi lAgathI zAbhAyamAna jamInanI uparamAM sAtasonevu (70) yAjana jaIne tyAM nIcenA tArA vimAnanuM maMDaLa gatithI paribhramaNa kare che. tathA A ratnapUrNA pRthvItA bahu sama ramaNIya bhUbhi lAgathI (aTThajoyaNAe uDDha uppaittA sUravimANe cAraM carai upara AIso yeonna uMce jaIne sUryAM vimAna bhramaNa kare che, te pachI A ratnaprabhA pRthvIthI bahu sama zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 sUryaprazaptisUtra carai' Urva aSTau yojanazatAni utplutya-upari gatvA atrAnte sUryavimAnaM cAraM carati-- maNDalagatyA paribhramaNa pratipadyate / tatazca punaH asyA eva ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt Urdhva 'aTTha asIe joyaNasae uDDa uppaittA caMdavimANe cAra carai' aSTo azItAni yojanazatAni Udhvamutplutya candravimAnaM cAra carati ||-assttau zatAni azItAni-azItyadhikAni-azItyadhikAnyaSTau zatAni Urva gatvA atrAntare candravimAnaM cAraM carati-maNDalagatyA paribhramaNaM karoti // tatazca punaH asyA eva ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt Uvakila 'nava joyaNasaya I uI uppaittA uvari tArA vimANe cAraM carai' nava yojanazatAni Urdhvamutplutya upari tArAvimAna cAraM carati ||pripuurnnaani nava yojanazatAni (900) utplutya atrAntare sarvoparitanaM tArAvimAnaM cAraM carati-maNDalagatyA paribhramaNaM pratipAdayati-maNDalagatyA tatra gcchtiityrthH| tatazca'hechillAo tArAvimANAo dasajoyaNAI uppaittA sUravimANA cAraM carai' adhastAt tArAvimAnAt dazayojanAni Urdhvamutplutya sUryavimAnaM cAraM carati ||-ttstaaraavimaanaaddhstaat bhAga se (aTTha joyaNasae ur3e uppaittA saravimANe cAraM carai) Upara meM AThaso yojana Upara jAkara sUrya vimAna bhramaNa karatA hai, tatpazcAt isa ratnaprabhA pRthvI se bahusamaramaNIya bhUmibhAga se Upara (aTTha asIe joyaNasae urdU uppaittA caMdavimANe cAraM carai) AThaso assI yojana Upara meM jAkara caMdra vimAna maMDala gati se paribhramaNa karatA hai / tatpazcAt punaH isI ratnaprabhA pRthvI kA bahusamaramaNIya bhUmibhAga se Upara meM (nava joyaNasayAiM ur3eM uppaittA uvariM tArAvimANe cAraM carati) navaso yojana pUrA Upara meM jAkara sarvoparitana tArAvimAna kA maMDala gati se paribhramaNa karatA hai, arthAt maMDala gati se vahAM gamana karatA hai, tatpazcAt (heDillAo tArAvimANAo dasa joyaNAI uppaittA sUravimANA cAraM carai) tArA vimAna se nIce kevala dasa ramaNIya bhUmi mAga 752 (aTTha asIe joyaNasae uDDha uppa ittA ca davimANe cAra carai) mA sAmesI yona 652 ne yaMdra vimAna bhaja gatithI parizrama 42 che. te pachI mA 2namA pRthvIthI masabha 20Iya bhUmi mAganI 52 (aTThaasIe joyaNasae uDUDhaM uppaittA caMdavimANe cAra carai) mAsAsI yAna 52 144ne yaMdra vimAna maMDaLa gatithI paribhramaNa kare che. te pachI pharIthI A ratnaprabhA pRthvInA bahusama ramaNIya mubhi mAnI 52mA (navajoyaNasayAI uDDhaM uppaittA uvari tArAvimANe cAra carati) nvse| yojanapurA upara jaIne sarvoparitana tArA vimAnanuM maMDaLagatithI paribhramaNa kare che. arthAt bhatithI tyAM gamana 42 che. te pachI (hAdrallAo tArAvimANAo dasa joyaNAI uppaittA sUravimANA cAra carai) taa|| vimAnanA nAya OM yona u52 44ne sUrya vimAna pramANa 42 cha. (NautiM joyaNAI uDDha uppaittA cadA vimANA cAra carai) zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 89 aSTAdazaprAbhRtam kevalaM dazayojanAni Urdhva gatvA atrAntAre sthita sUryavimAnaM-sUryavimAnAzritaM maNDalagatyA cAraM carati / 'Nauti joyaNAI ur3e uppaittA caMdA vimANA cAraM carai' navati yojanAni Urdhva utplutya candravimAnaM cAraM carati // tata eva adhastanAt tArAvimAnAt navatiM yojanAni (90) Urdhvamutplutya atrAntare candravimAnaM cAraM carati // tatazca 'dasottaraM joyaNasayaM uDDa uppaittA uvarille tArArUve cAraM carai' dazottaraM yojanazataM Urdhvamutplutya uparitanaM tArArUpaM cAraM carati ||-tt eva sarvAdhastanAt tArAvimAnAt dazottaraM yojanazataM (110) Urdhvamutplutya atrAntare sarvoparitanaM tArAvimAnaM cAraM carati / 'tA sUravimANAo asIti joyaNAI uDU uppaittA caMdavimANe cAraM carai' tAvat sUryavimAnAta azItiM yojanAni Urdhvamutplutya candravimAnaM cAraM carati / tAvaditi pUrvavata sUryavimAnAdardhva azItiM yojanAni (80) utplutya atrAntare candravimAnaM cAraM carati-maMDalagatyA bhramati / tatazca-'joyaNasayaM uDDa uppaittA uvarille tArArUve cAraM caraI' yojanazatAni Urdhvamutplutya uparitanaM tArA rUpaM cAraM carati / tasmAdeva sUryavimAnAt Urdhva yojanazataM (100) utplutyAtrAntare sarvoparitanaM tArArUpaM jyotizcakraM Azritya cAraM carati ||-'taa caMdavimANAo NaM vIsaM joyaNAI yojana Upara meM jAkara sUryavimAna bhramaNa karatA hai / (Nauti joyaNAI uDUM uppaittA caMdA vimANA cAraM carai) usa tArAvimAna se nIce navve yojana Upara meM jAkara caMdravimAna bhramaNa karatA hai| tatpazcAt (dasottaraM joyaNasayaM uDu uppaittA uvaritale tArAkhve cAraM carai) UsI sarvAdhastana tArA vimAna se ekaso dasa (110) yojana Upara meM jAkara yahAM para sarvoparitana tArAvimAna bhramaNa karatA hai, (tA sUravimANAo asitiM joyaNAI uDUM uppaittA caMdavimANe cAraM carai) sUryavimAna se assI (80) yojana Upara meM jAkara caMdravimAna maMDalagati se bhramaNa karatA hai, tatpazcAt (joyaNasayaM uI uppaittA uparitale tArA sve cAraM carai) usa sUryavimAna se Upara jAkara sarvoparitana tArA rUpa vimAna jyotizcakra ko Azrita karake gamana karatA hai (tA caMdavimANAo NaM vIsaM joyaNAI uDUM uppaittA uvarille tArAkhve cAraM carai) e tArA vimAnanI nIce nevuM yojana upara jaIne caMdra vimAna bhramaNa kare che. te pachI (dottara joyaNasaya uDDha uppaittA ubaritale tArarUve cAra carAi) se savistana taa|| vimAnathI ekadasa (110) yojana upara jaIne tyAM sarvoparitana tArAvimAna bhramaNa 42 cha. (tA sUravimANAo asiti joyaNAI uDDha uppaittA ca davimANe cAra carai) sUryavimAnathI eMzI (80) ejana upara jaIne caMdravimAna bhramaNa kare che. te pachI (joyaNasaya uDDhe upaittA uparitale tArArUve cAra carai) me sUrya vibhAnanI 52 soyona upara jaIne sarvoparitana tArA rUpavimAna jyotizcakane Azrita karIne gamana kare che.-(tA zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 sUryaprAptisUtre uDU uppaittA uvarille tArArUve cAraM carai' tAvat candravimAnAta khala viMzati yojanAni Udhvamutplutya uparitanaM tArArUpaM cAraM carati ||-taavditi pUrvavat tasmAdeva candravimAnA durdhva viMzati yojanAni utplutya atrAntare sarvoparitanaM tArArUpaM jyotizcakraM cAra carati ||-"evaamev sapuvyAvareNaM dasuttarajoyaNasayaM bAhalle tiriyamasaMkhejje jotisavisae jotisaM cAraM gharai Ahietti vaejjA' evAmeva sapUrvApareNa dazottarayojanazatAni bAhalyaM, tiryaga asaMkhyeye jyotirviSaye jyotiSa cAraM carati AkhyAtamiti vadeta // sarva metadupasaMharan kathayati bhagavAn-evameva-pUrvoditena prakAreNa, sapUrvApareNa-saha pUrveNa vartante iti sapUrva-sapUrva ca tata aparaM ca sapUrvAparaM tena pUrvAparamelanena-pUrvAparatayA bAhalyaM-vyAsavistAro dazottarayojanazataM cAraM carati / tathAhi pUrvoditaprakAreNa sarvAdhastanAta tArArUpAta jyotizcakrAta Urdhva dazabhiryojanaiH sUryavimAnaM 10 // tatopyazItyA yojane zcandravimAnaM 80 / tato viMzatyA yojanai sarvoparitanaM tArArUpaM jyotizcakraM 20 ityevaM jyotizcakracArasya kSetravibhAgo'sti, ataH sarveSAM melanena-10+80+20=110 ityevaM usa caMdravimAna se Upara vIsa yojana Upara meM jAkara sarvoparitana tArA rUpa jyotizcakra bhramaNa karatA hai, (evAmeva saputvAvareNaM dasuttarajoyaNasayaM bAhalle tiriyamasaMkhejje jotisavisae jotisaM cAraM carai Ahietti vaejA) isa saba viSaya kA UpasaMhAra karate huve zrIbhagavAn kahate haiM-isa pUrvakathita prakAra se sapUrvApara arthAt pUrvapazcima meM vyAsa vistAra ekaso dasa yojana bhramaNa karatA hai| jaise kI-pUrvakathita prakAra se sarva se nIce ke tArA rUpa jyotizcakra se Upara dasa yojana (10) sUrya vimAna rahatA hai, tadanantara 80 assI yojana caMdra vimAna tadanantara vIsa yojana Upara sarvoparitana tArA rUpa jyotizcakra 20 / isa prakAra jyotizcakra cAra gamana kA kSetravibhAga hotA hai, ataH saba ko milAne se 10-80+20=110 / isa prakAra ekaso dasa yojana pUrvApara kA bAhalya mAne vistAra hotA hai, usa ekaso dasa yojana bAhalya meM caMdavimANAo Na trIsaM joyaNAI uDaDhaM uvarille tArArUve cAra carai) the yadra vimAnanA u52 vIsa yo- 44ne sapiritana t|235 jyotizva bhrama 42 cha - (evAmeva sapuvAvareNa dasuttara joyaNasayaM bAhalle tiriyamasaMkhejje jotisavisae jotisaM cAra carai Ahieti vaejjA) 24 tamAma viSayane 5 DA2 42di zrImAn 4 cha-21 pUrva kathita prakArathI sapUrvApara arthAt pUrva pazcimamAM vyAsa vistAra ekasodasa ejana bhramaNa kare che. jemake pUrvakathita prakArathI sauthI nIcenA tArArUpa tizcakranI upara dasajana 10, sUrya vimAna rahe che, te pachI 80 eMsI jana upara caMdra vimAna te pachI vIsa pejana upara sarvoparitana tArA rUpa tizcaka (20) A pramANe jyoti zva yA2 gamanana kSetravibhAgIya che. tethI madhAne bhagavAthI 10+80+20=110) mA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 89 aSTAdaza prAbhRtam 821 dazottaraM yojanazataM pUrvAparabAhalyaM -vistAro bhavati, tasmin dshottryojnshtbaahlye| punaH kathaMbhUte ityAha-tiryag asaMkhyeye-asaMkhyeyayojana koTikoTipramANe jyotirviSaye manuSvakSetraviSayavAhya jyotizcakraM cAraM carati uktapramANavistRtakSetre jyotizcakraM bhramatIti vadeha-manuSyakSetrAd bahivAraM caran jyotizcakraM punaravasthitaM AkhyAtamiti vadet-sva. ziSyebhya upadizediti bhagavad vAkyatvAcchadbhayA upadeSTavyA iti // sU0 89 // // athAtraivAdhastanadUratvaviSayaM praznottarasUtraM // __mUlam-tA asthi NaM caMdimasUriyANaM devANaM hiTaM pi tArArUvA aNupi tullA vi sa pi tArArUvA aNuM pitullA di umpi pi nArArUvA aNaM pitullA vi ? tA atthi, tA kahaM te caMdimasUriyANaM devANaM hiTThavi tArArUvA api tullA vi samaM pi tArArUvA aNuMpi tullA vi upipi tArArUvA aNuM vi tullA vi?, tA jahA jahA NaM tesiNaM devANaM tavaNiyamavaMbhacegaI ussiyAI avaMti, tahA tahA NaM tesiM devANaM evaM bhavai, ta jahA aNutte vA, tullatte vA, tA evaM khalu caMdimasUriyANaM devANaM hiTuM pi tArAruvA aNupi tullA vi taheva jAva uppi pi tArAruvA aNuM pi tullA vi // 10 90 // kisa prakAra ke bAhalya meM so kahate haiM--asaMkhyeya yojana koTikoTi pramANa vAle jyotizcakra meM manuSya kSetraviSayaka bAtha jyotizcakra meM bhramaNa karatA hai arthAt ukta pramANa vAle vistRta kSetra meM jyonizcakra bhramaNa karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM mAne manuSya kSetra se bAhara bhramaNa karatA jyotizcakra punaH avasthita kahA gayA hai, aisA svaziSyoM ko upadeza kareM isa prakAra bhagavacana hone se zraddhApUrvaka grahaNa kareM isa prakAra svaziSyoM ko kaheM ||suu0 89 // rIte eka dasa jana pUrvAparanuM bAhulya eTaleke vistAra thAya che. e ekasodasa ejana bAhalyamAM kayA prakAranA bAhalyamAM te kahe che-asaMkhyaya jana keTikaTi pramANavALA tizcakamAM manuSyakSetra viSayaka bAhya jAtizakamAM bhramaNa kare che. arthAt ukta pramANa vALA vistRta kSetramAM jayetika bhramaNa kare che. A pramANe svaziSyane kahevuM eTaleke manuSya kSetranI bahAra bhramaNa karatuM nyAtizcakra punaH avasthita kahela che. A rIte svaziSyone upadeza kare A pramANe bhagavadvacana hovAthI zraddhApUrvaka grahaNa karavuM tema svaziSyAne pu. // sU. 88 / / zrI suryaprajJapti sUtra: Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre chAyA - asti khalu candrasUryANAM devAnAM adhastanA api tArArUpA aNavo'pi tulyA api samA api tArArUpA aNavospi tulyA api uparyapi tArArUpA aNavo'pi tulyA api ?, tAvat asti / tAvat kathaM te candrasUryANAM devAnAM aghastanA api tArArUpA aNavospi tulyA api samA api tArArUpA aNavo'pi tulyA api uparyapi tArArUpA aNavospi tulyA api ? tAvat yathA khalu teSAM devAnAM taponiyamabrahmacaryANi ucchritAni bhavanti tathA khalu teSAM devAnAM evaM bhavanti / tadyathA aNutve vA tulyatve vA tAvat evaM khalu candrasUryANAM devAnAM adhastanA api tArArUpA aNavo'pi tulyA api tathaiva yAvat upapi tArArUpA aNavo'pi tulyA api // iti // sU0 90 // 822 TIkA - ekonanavatitame sUtre candrasUryatArANAM bhUmerUrdhvamuccatvaM parasparamantaraM ca samyak aate sampratyasminnavatitame arthAdhikArasUtre candrasUryAdInAM devAnAM aNutve tulyatve pRthutve ca kAraNaM vivRNvan 'tA asthiNa' mityAdinA gautamaH praznayati- 'tA asthi NaM caMdimasUriyANaM devA NaM hiiipa tArArUvA aNuMpi tullA vi samapi tArAkhvA apitullA vi upapi tArArUvA api tullA vi ?" tAvat asti khalu candrasUryANAM devAnAM adhastanApi tArArUpA aNavo'pi tulyA api samA api tArArUpA aNavo'pi tulyA api tArArUpA crats tulyA api samA api tArArUpA aNavo'pi tulyA api uparyapi tArArUpA aNavospi tulyA api ? // - tAvaditi pUrvavat astyetat khalu bhagavan yaduta candrasUryANAM devAnAM - devarUpANAM candrasUryANAM kSetrApekSayA 'hipa' adhastanA api tArArUpavimAnA aba yahAM adhastana dUratva viSayaka praznottara sUtra kahate haiM TIkArtha-navAsI sUtra meM caMdra sUrya evaM tArAoM kA bhUmi ke Upara kA uccatva evaM paraspara ko aMtara kA sucAru rUpa se vivecita karake aba isa ana sUtra meM caMdra evaM sUryAdi devoM ke aNutva meM tulyatva meM pRthutva meM kAraNa ko vivecita karake (tA asthiNaM) ityAdi sUtradvArA zrIgautamasvAmI prazna pUchate haiM - ( tA asthi NaM caMdimasUriyANaM devANaM hiTThipi tArAkhvA aNupi tullA visamaM pi tArAkhvA aNupi tullA vi upipi tArAkhvA aNuMpi tullA vi) he bhagavan ! caMdra sUryadeva kA kSetra kI apekSA se (hiDiMpi) agho bhAga meM have ahIM adhastana dUratna saMbaMdhI praznottara sUtra kahe che. TIkA-nevyAsImA sUtramAM caMdra sUrya ane tArAonu bhUminI uparanuM uccatva ane parasparanA aMtaranuM sArI rIte vivecana karIne have sUryAhi hevAnA AzutvamAM tujhyatvamAM prayutvamAM anu ityAdi sUtra dvArA zrIgautamasvAbhI prazna pUche che.- ( ta ( asthi A nevuMmAsUtramAM caMdra vivezana urIne - ( tA asthi ) ca dimasUriyANaM devANa hiTThipi upapi tArArUtrA agupitullAvi) tavA apitullAva samapi tArArUpA apitu he bhagavan caMdra sUrya devanA kSetranI apekSAthI (hiTThipi) adhobhAgamAM raDesa tArAvibhAnanA deva zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 823 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 90 aSTAdazaprAbhRtam dhiSThAtAro devAH dyutivibhavalezyAdikamapekSya kecit aNavo'pi-laghavo'pi-hInA api bhavanti ? tathA ca kecit tulyA api bhavanti ?, tathA kecit mamA api-candravimAnaiH sUryavimAnaizca kSetrApekSayA samazreNyA api vyavasthitAH ? tathA tArArUpA-tArAvimAnAdhiSThAtAro devAste'pi candrasUryANAM devAnAM dyutivimAdikamapekSya kecit aNavo'pi bhavanti ? kecit tulyA api bhavanti ?, tathA kecit candravimAnAnAM sUryavimAnAnAM ca uparyapi ye vyavasthitAH, tArArUpA:-tArArUpavimAnAdhikaSThAtAro devAste'pi candrasUryANAM devAnAM dyutivibhavalezyAdikamapekSya kecit agavo'pi-laghavo'pi-hInA api bhavanti ?, kecit tulyA api bhavanti ? kecita candravimAnaH sUryavimAnazca kSetrApekSayA samazreNyA api vyavasthitA ? ityevaM gautamena prazne kRte ekenaiva vAkyena bhagavAnuttarayati 'tA atthi' tAvat asti / tAvaditi pUrvavat astyetat sarva-yadetat sarva tvayA pRSTaM sarva tathaivAstIti bhagavato vizeSamapekSya puna gautamaH praznayati-tA kahaM te caMdibhasUriyANaM devANaM hiDaMpi sthita tArA vimAna ke adhiSThAtA deva yuti, vibhavalezyAdi ko lakSya karake koi aNu hote haiM, arthAt laghu hote haiM, tathA koI tulya hote haiM evaM koI caMdra vimAna evaM sUryavimAna kI kSetra kI apekSA se samazreNI se vyavasthita hote haiM ? tathA tArAvimAna ke adhiSThAtA deva bhI caMdra sUrya deva kA yuti vimAnAdiko dekhakara koI aNu-hIna bhI hote haiM, koI tulya bhI hote haiN| tathA koI caMdra vimAnake evaM sUrya vimAna ke Upara meM jo tArArUpa vimAnake adhiSTAtAdeva haiM, ve bhI caMdra sUryAdi devoM ke dyati, vibhava evaM lezyA kI apekSA se koI aNu-hIna bhI hote haiM, koI tulya bhI hote haiM, tathA koI caMdra vimAna evaM sUrya vimAna kI kSetra kI apekSA se samaNi se vyavasthita hote haiM ? isa prakAra zrIgItamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM--(tA asthi) he gautama ! tumane jo pUchA hai vaha saba ghati, vibhava lezyAdine laya karIne koI agu hoya che. eTale ke kaI laghu hoya che. tathA keI tulya hoya che, ane keI caMdra vimAna ane sUrya vimAnanI kSetranI apekSAthI sama zreNIthI vyavasthita hoya che. tathA tArA vimAnanA adhiSThAtA deva paNa caMdra sUrya devanA ghati vimAnAdine joIne keI ANuM--hIna paNa hoya che. keI tulya paNa hoya che. tathA kaI caMdravimAna ane sUryavimAnanI upara je tArAvimAnanA adhiSThAtA deva che, teo paNa caMdra sUryAdi devenI ghati vibhava ane lezyAdinI apekSAthI kaI aNu-hIna paNa hoya che, koI tulya paNa hoya che, tathA koI caMdra vimAna ane sUrya vimAnanA kSetranI apekSAthI samazreNIthI vyavasthita hoya che. yA pramANe zrIgautamasvAbhAnA praznane sAmajIne uttaramA zrIbhagavAn 4 cha.-(tA atthi) ItyAdi he gautama ! tame je prazna pUchela che, te badhuM eja pramANe che. A pramANe zrI bhagavAnanA uttarane sAMbhaLIne vizeSa prakArathI jANavA mATe zrIgautamasvAmI pharIthI prazna zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 sUryaprakSamisUtre tArArUvA aNuMpi tullApi samaMpi tArAkhvA aNuMpi tullA vi upi vi tArArUyA aNuMpi tullAvi ?' tAvat kathaM te candrasUryANAM devAnAM adhastanA api tArArUpA aNavo'pi tulyA api samA api tArArUpA aNavo'pi tulyA api upayapi tArArUpA aNavo'pi tulyA api ||-taavditi pUrvavat kathaM kena prakAreNa te-tvayA bhagavan candrasUryANAM devAnAM kSetrApekSayA adhastanA api tArArUpavimAnAdhiSThAtAro devAH dhutivibhavalezyAdikamapekSya kecit aNavopi-laghavo'pi bhavanti kecit tulyA api bhavanti, tathA kecit candravimAnaiH sUryavimAnaizca kSetrApekSayA samazreNyA api vyavasthitA stArArUpA vimAnAdhiSThAtArodevAH kecit aNavo'pi bhavanti, kecit kecit tulyA api bhavanti, tathA kecit candravimAnAnAM ca upari vyasthitAstArArUpA vimAnAdhiSThAtAro devAste'pi candrasUryANAM devAnAM dyutivibhavAdikamapekSya kecit aNavo'pi bhavanti ? kecita tulyA api bhavantIti kathaya bhagavamiti gautamasya praznAmantaraM bhagavAnAha-'tA jahA NaM tesi NaM devANaM tavaNiyamavaMbhacerAI usI prakAra se hotA hai| isa prakAra zrI bhagavAn kA uttara ko sunakara vizeSa prakAra se jAnane ke uddeza se zrIgautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA kahaM te caMdima sUriyANaM devANaM hiTThapi tArA rUvA aNuM pi tullA vi samaM pi tArArUvA aNuM pi tullA vi upi pi tArAruvA aNuM pi tullA vi) kisa prakAra se he bhagavan ! Apane caMdra sUryAdi devoM ke kSetra kI apekSA se adho bhAga meM tArArUpa vimAna ke adhiSThAtA deva guti vaibhava evaM lezyAdi kI apekSA se koI aNumAne laghu hote haiM koI tulya hote hai, evaM koI caMdra evaM sUrya vimAna se kSetra kI apekSA se samazreNI meM vyavasthita hote haiM aisA kahA hai ? arthAt koI tArA vimAna ke adhiSThAtA deva aNu hote haiM tathA koI tulya hote hai, tathA koI caMdra vimAna evaM sUrya vimAna ke Upara meM vyavasthita tArArUpa vimAna ke adhiSThAtA deva bhI caMdra maharya kI yuti vibhava kI apekSA se koI aNu bhI hote hai ? koI tulya bhI hote haiM ? vaha Apa kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn pache cha,-(tA kahaM te cadimasUriyANa devANa hidvapi tArArUpA aNupi tullAvi samapi tArA rUvA, aNupi, tullApi uppipi tArArUvA api tullAvi) 2 // pramANe mAvan mApa caMdra sUryAdi denA kSetranI apekSAthI nIcenA bhAgamAM paNa tArA rU5 vimAnanA adhiSThAtA deva ghati vibhava ane lezyAdinI apekSAthI kaI aNu eTaleke laghu hoya che. koI tulya hoya che. ane keI caMdra ane sUrya vimAnathI samazreNImAM vyavasthita hoya che. tema kahyuM che. arthAta koI tArA vimAnanA adhiSThAtA deva ANu hoya che. tathA kaI tulya hoya che, tathA kaI caMdra vimAna ane sUrya vimAnanI upara vyavasthita tArA rUpa vimAnanA adhiThAtA deva paNa caMdra sUryanI yuti vibhavanI apekSAthI koI aNu paNa hoya che. koI tavya paNa hoya che? te Apa ka A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne utta zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 90 aSTAdaza N prAbhRtam 825 ussitAI bhavati, tahA tahA NaM tesiM devANaM evaM bhavai' tAvat yathA yathA khalu teSAM devAnAM tapa niyamabrahmacaryANi ucchritAni bhavanti tathA tathA khalu teSAM devAnAM evaM bhavati // - tAvaditi pUrvamiti vAkyAlaMkAre yathA yathA teSAM devAnAM - tArArUpavimAnAdhiSThAtdevavizeSANAM prAgbhave - pUrvasRSTau tapo niyamabrahmacaryANi ucchritAni utkaTAni - adhikAdhikAni bhavanti, tathA tathA teSAM vimAnAdhiSThAtRdevAnAM tasmin tArAvimAnAdhiSThA - tRtve evaM vakSyamANaprakAreNa bhavati / tameva prakAraM kathayati - 'taM jahA - aNutte vA tullate vA' tadyathA aNutve vA - tulyatve vA / / yathA aNutvaM bhavati kasyacid vastunaH, tathA tulyatvaM vA bhavati kasyacit / arthAt yaiH prAgbhave tapo niyamabrahmacaryA svalpasvalpAdirUpeNa samAhutAni - kRtAnItyarthaH, te tArArUpavimAnAdhiSThAtR devabhavaM anuprAptAH santaH candrasUryebhyo devebhyo dyutivibhavalezyAdikamapekSya hInAH bhavanti-adyuti avibhava alezyAdikA: bhavanti / yaistu bhavAntare taponiyamabrahmacaryANi atyutkaTAnyAsevitAni te khalu kahate haiM - ( tA jahA NaM tesi NaM devANaM tavaNiyamabaMbhacerAI ussitAI bhavaMti tahA tahA NaM tesi devANaM evaM bhavai) jisa jisa prakAra unadevoM ke tArArUpa vimAnAdhiSThAtA deva vizeSoM ke pUrvabhava meM tapa niyama evaM brahmacaryAdi adhikAdhika hote haiM, vaisA vaisA una vimAnAdhiSThAtA devoM ke usa tArA vimAna ke adhiSThAtA pane meM isa vakSyamANa nimnokta prakAra se hotA haiusI prakAra kA kathana karate haiM - (taM jahA aNutte vA tullate vA) jisa prakAra kisI vastu kA aNutva hotA hai, usI prakAra koI vastu kA tulyatva bhI hotA hai / arthAt jinoMne pUrvajanma meM tapa niyama brahmacaryAdi svalpa svalparUpa se kiye hai, ve tArA rUpa vimAnAdhiSThAtAdeva devabhavako prApta karake caMdra sUrya deva kI yuti vibhava lezyAdi kI apekSA se hIna hote haiM / tathA jinoMne bhavAMtara meM tapa niyama brahmacaryAdi ati utkaTa pramANa meM Acarita kiye hoM ve tArA rUpa vimAnAdhiSThAtA devatvako prApta karake caMdra sUrya deva ko zruti ramA zrIbhagavAn uhe che.- ( tA jahA NaM tesiNa devANaM tavaniyama bharAI usmitAI bhavati tahA tahANaM tesiM devANa evaM bhavai) ? ? prakAre me hevAnA tArA3ya vibhaanaadhiSThAtA devavizeSAnA pUrvabhavamAM tapa, niyama, ane brahmacaryAdi adhika pramANamAM hoya che, tema tema e vimAnAdhiSThAtA devAnA e tArA vimAnanA adhiSThAtA paNAmAM A vakSyamANu nIce bhagavyA pramANe thAya che. te pramANe athana 4re che. - (taM jahA aNuva tullatte vA) ne bhAI vastunu Aya hoya na pramANe ardhanu tujhyAzu pazu DAya che. arthAt jeoe pUrva janmamAM tapa niyama brahmacaryAdi thADA thoDA pramANamAM karyA hAya e tArA rUpa vimAnAdhiSThAtA deva devabhavane prApta karIne caMdra sUrya devanA vruti vibhava lezyAdinI apekSAthI hIna hoya che. tathA jeoe bhavAMtaramAM tapa niyama ane brahmacaryAdi atyaMta vadhAre pramANamAM Acarela hoya te tArArUpa vimAnAdhiSThAtA deva zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrya praptisUtre tArArUpavimAnAdhiSThAtRrUpadevatvamanuprAptAH santazcandrasUryebhyo devebhyo dyutivibhava lezyAdikamapekSya candrasUryAdibhirdevaiH saha samAnAH bhavanti / dRzyantehi manuSyaloke'pi kecit janmAntaropacita tathAvidha taponiyamabrahmacaryAdyAcaraNenAta puNyaprAgbhArAH rAjatvamaprAptA api rAjJA saha tulyadyutivibhavAdibhiH samAnAhaH bhavantIti darzanAt, na caitat anupapannatvaM pratIyate // ityevaM krameNa gautamaM sambodhya nigamavAkyamupadizati svayameva bhagavAn yathA'tA evaM khalu caMdimariyANaM devANa hidvaMpi tArAkhvA aNuMpi tullA vi taheva jAva upipi tArA rUvA apitullA vi' tAvat evaM khalu candrasUryANAM devAnAM adhastanApi tArA rUpA anarshu dear aftthaiva yAvat uparyapi tArArUpA aNavo'pi tulyA api // tAvaditi pUrvavat khaviti vAkyAlaGkAre, evaM pUrvoditena prakAreNa candrasUryANAM vimAnAdhiSThAtR devAnAM adhastA api tArA rUpAH aNavo'pi - laghavo'pi bhavanti tulyA api bhavanti ( sva - sva karttavya krameNeti) evaM tAvad bhAvanIyaM yAvat upayyapi tArArUpA - tArAvimAnAdhiSThAtAro devAste'pi aNavo'pi bhavanti, tulyA api bhavantIti / // sU0 90 // 826 vibhava leiyAdi kI apekSA se caMdra sUryAdi devoM ke samAna hote haiM / manuSya loka meM dikhatA hai ki koI janmAntara se kiye gaye usa prakAra ke tapo niyama brahmacaryAdi ke AcaraNa ke puNya prabhAva se rAjasva ko prApta na karake bhI rAjA ke samAna ti vibhavAdi se samAna dikhate haiN| yaha isa prakAra anupapanna nahIM hotA hai / isa prakAra krama se zrIgautamasvAmI ko saMbodhita karake bhagavAn svayaM Agama vAkya kahate haiM - ( tA evaM caMdimasUriyANaM devANaM hiTThipi tArArUvA aNuM pitullA vi taheva jAva upi pi tArArUvA aNuM pitullA vi) isa pUrvakathita prakAra se caMdra sUrya ke vimAnAdhiSThAtA devoM ke nIce tArA rUpa vimAna apane apane kRta karma se laghu bhI hote haiM, tulya bhI hote hai / isI prakAra Upara meM bhI tArA vimAnAdhiSThAtA deva bhI aNu bhI hote haiM evaM tulya bhI hote haiM / sU0 90 // devatvane prApta karIne caMdra sUrya devanI yuti vibhava ane lezyAdinI apekSAthI caMdra sUryAdi DhavAnI samAna hoya che. manuSya leAkamAM dekhAya cheke-keAi janmAntaramAM karelA e prakAra nA tapa niyama ane brahmacaryAdinA AcaraNunA puNya prabhAvathI rAjatvane prApta na karIne paNa rAjAnA jevA ghati vilavAtithI sarakhA dekhAya che. A evI rIte anupapanna thatA nathI. A pramANe kamathI gautamasvAmIne sakheAdhita karIne bhagavAn svayaM Agama vAya he che.- ( tA evaM caMdimasUriyANa devANa hiTuMpi tArA rUtrA aNupi tullApi taheva jAva upipi tArArUvA aNu pitullApi) mA pUrva 4thita prArathI caMdra sUryanA vibhAnAdhiSThAtA vAnI nIce tArArUpa vimAna pAtapeAtAnA karela kama thI laghu paNa hAya che, tulya paNa hAya che. eja pramANe upara pazu tArA vimAnAdhiSThAtA deva paNu aNu paNa hoya che, yane tulya bhAga hoya che. // sU. 80 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 91 aSTAdaza prAbhRtam 827 amumevAzayaM punarvisphoTati candrAdInAM parivAragrahANAM nirUpaNArtha praznottarasUtreNa mUlam-tA egamegassa NaM caMdassa devassa kevaiyA gahA parivAro paNNattAo, kevaiyA NakkhattA parivAro paNNattAo, kevaiyA tArA pari vAro paNNattAo, tA egamegassa NaM caMdassa devassa aTThAsItai gahA parivAro paNNattAo, aTThAvIsaM NakkhattA parivAro paNNattAo chAvaTTi sahassAI Nava ceva sayAiM paMcuttarAI (paMcasayarAiM) egasasIparivAro tArAgaNa koDikoDiNaM // 1 parivAro paNNattAo ||suu0 91 // chAyA-tAvat ekaikasya khalu candrasya devasya kiyanto grahAH parivArAH prajJaptAH, kiyanti nakSatrANi parivArAH prajJaptAH, kiyantyastArAH parivArAH prajJaptA ? / tAvat ekaikasya khalu candrasya devasya aSTAzIti grehAH parivArAH prajJaptAH, aSTAviMzati nakSatrANi parivArAH prajJaptA: SaT SaSTisahastrANi nava ca zatAni pazcottarANi, ekazazi parivArAstArAgaNa koTikoTayaH khalu // sU0 91 // -- TIkA-navatitame sUtre candra sUryAdi devAnAmaNutva-pRthutva-samatvAnAM kAraNAni vivicya sampratyasminnekanavatitame sUtre candravimAnAdhiSThAtRdevasya grahAdiparivArAn nirUpayati 'tA egamegassa NaM' ityAdinA' __ 'tA egamegassa NaM caMdassa devassa kevaiyA gahA parivAro paNNatAo, kevaiyA NakkhanA parivAro paNNattAo, kevaiyA tArAparivAro paNNattAo' tAvat-ekaikasya khalu candrasya devasya isI viSaya ko caMdrAdi ke parivAra rUpa gRhoM ke nirUpaNArtha praznottara sUtra se vizeSa spaSTa karate haiN| TIkArtha-navve sUtra meM caMdra sUryAdi devoM ke aNutva, sthUlatva evaM samatva ke kAraNoM ko kaha karake aba isa ikANaveM sUtra meM caMdravimAna ke adhiSThAtA deva ke gRhAdi parivAra kA nirUpaNa karate haiM (tA egamegassa NaM) ityAdi isa viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM ki-(tA egamegassaNaM caMdassa devassa kevaiyA gahaparivAro paNNattAo kevaiyA NakkhattA parivAropaNNattAo Aja viSayamAM caMdrAdinA parivArarUpa grahonA nirUpaNa mATe praznottararUpe vizeSa spaSTatA kare che. TIkArtha--nevuMmAM sUtramAM caMdra sUryAdi denA ANatva, sthUlatva ane samatvanA kAraNenuM kathana karIne have A ekANumAM sUtramAM caMdra vimAnanA adhiSThAtA devanA prakAdi parivAranuM ni3594 42vAmA mAve che.-(tA egamegassa Na) tyAta ___aa viSayamA zrIgItamasvAmI prazna pUche cha-3-(tA egamegassa Na caMdassa devassa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprasU 828 kiyanto grahAH parivArAH prajJaptAH ?, kiyanti nakSatrANi parivArA prajJaptAH 2, kiyantyastArAH parivArAH prajJaptAH / tAvaditi pUrvavat anekeSAM candrANAM madhye ekaikasya candrasya - dRzya - viSayaprAptasya candrasya devasya - devarUpasya candrasya kiyantaH - kati saMkhyakAH grahAH parivArA:parivAratvena samantAt vyAptAH santIti prajJaptAH - pratipAditA stathA ca tasya candradevasya kiyanti nakSatrANi parivArarUpeNa sthitAni evameva tasyaiva candrarUpasya devasya kiyantya stArAca parivAratvena samantAd vyavasthitAH prajJaptA iti gautamasya prazna stato bhagavAnAha - ' tA egamegasaNaM caMdassa devassa aTThAsIti gahA parivAro paNNattAo' tAvat ekaikasya khalu candrasya devasya aSTAzIti grahAH parivArAH prajJaptAH // - tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaMkAreekaikasya - pratyekasya candra rUpasya devasya aSTAzIti - aSTAzIti saMkhyakAH (88) graho - pagrahA grahatvena nirvacanIyAH parivArAH santi / tathA 'aTThAvIsaM NakkhattA parivAro paNNa o' aSTAviMzati nakSatrANi parivArA prajJaptAH / candra rUpasya devasya aSTAviMzati nakSatrANi samantAd vyAptAni parivArarUpeNa sthitAni santi / evaM ca 'chAvadvi sahassAI Navaceva sayAI paMcatarAI, egasasI parivAro tArAgaNakoTikoTI NaM' paT SaSTiH sahasrANi nava caiva zatAni kevaiyA tArA parivAro paNNattAo) aneka caMdroM meM dravyamAna eka eka deva rUpa caMdrakA grahaparivAra kitanI saMkhyAvAlA pratipAdita kiyA hai ? tathA usI caMdra deva kA kitane nakSatra parivArapane se sthita hote haiM / tathA usI caMdra deva kA kitane tArAparivAra samantataH vyApta hokara rahate pratipAdita kiye haiM ? so kahiye ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko suna karake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - (tA egamegassa caMdassa devassa aTThAsIti gahA parivAro paNNattAo) pratyeka caMdra devakA aThAsI (88) grahopagraharUpa parivAra hotA hai| tathA (aTThAvIsa NakkhattA parivAro paNNattAo) caMdra devakA aThAIsa nakSatra parivAra samantataH vyApta hokara parivAra rUpa se sthita rahatA hai / tathA (chAvaTThi sahassAI Navaceva sayAI paMcuttarAI, egasasI parivAro tArAgaNakoTi koTINa) haser Terrari paNNattAo kevaiyA NakkhattA parivAro paNNattAo kevaiyA tArA pari vAro paNNattAo) ne caMdramAM hemAtA heva35 caMdra grahaparivAra aisI saMkhyAvALA pratipAdita karela che? tathA eka caMdranA nakSatra parivAra keTalA hAya che? tathA eka caMdranA tArA parivAra cAre tarapha vyApta thaIne keTalA rahe che tema pratipAdana karyuM che? te kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn che.- ( tA egamegassa caMdassa devassa aTThAsIti gahA parivAro paNNattAo) hare! yaM dradevanA adhyAsI (88) honA paDa3 parivAra hoya che tathA (aTThAvIsa gattA parivAro paNNattAo) caMdradevanA adhyAvIsa nakSatra parivAra samaMtataH vyApta thAne parivAra3ye sthita 2he che. tathA (chAvaTTisahassAI Nava ceva sayAI paMcuttarAI egasasIparivAro tArAgaNa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUyaptiprakAzikA TIkA sU0 92 aSTAdaza prAbhRtam pazcottarANi ekazaziparivAra stArAgaNa koTikoTayaH khalu ||-ekshshiprivaar:-eksy candrasya parivAratvena sthitA paT paSTiH sahasrANi pazcottarANi navazatAni ca (66905) nakSatrANAM tathA ca koTikoTaya stArA gaNAzca ekasyaiva zazinaH parivAratvena samantAda vyAptAH-bhavantItyAzayaH // sU0 91 // mandaraparvatasya kSetravistAraparimANaviSayajJAnArtha praznottarasUtra matropanyasyati mUlam-tA maMdarassa NaM pavyasta kevaiyaM abAdhAe (joisse) cAraM carai ?, tA ekArasa ekavIse joyaNasae abAdhAe joisse cAraM carai tA loaMtAoNaM kevaiyaM abAdhAe joisse pnnnntte| tA ekkArasa ekAre joyaNasae abAdhAe joisse paNatte / sU0 92 // ___ chAyA-tAvat mandarasya khalu parvatasya kiyat-abAdhayA jyotiSa cAraM carati ? / tAvat ekAdaza ekaviMzAni yojanazatAni abAdhayA jyotiSaM cAraM carati / tAvat ekAdaza ekaviMzAni yojanazatAni abAdhayA jyotiSa cAraM carati / tAvat lokAntAt khalu kiyat abAdhayA jyotiSa prajJaptaM ? tAvat ekAdazAni yojanazatAni abAdhayA jyotiSaM prajJaptaM / iti // sU0 92 // TIkA-tAvaditi pUrvavat khalviti vAkyAlaGkAre mandarasya parvatasya jambUdvIpagatasya sakalatiryaglokamadhyavartino mandaraparvatasya kiyat kSetraM abAdhayA-sarvataH kRtvA jyotiSajyotizcakraM cakravAlatayA cAraM carati ?-mandarasya pradakSiNAyAM kiyat kSetraM svAtantryeNa eka caMdra ke parivAra rUpa se chiyAsaTha hajAra navaso pAMca (66905) nakSatra parivAra tathA koTi koTi tArAgaNa samantAt vyApta hokara rahatA hai |suu091|| ___aba zrIgautamasvAmI mandaraparvata kA kSetravistAra kA parimANa viSaya ke jJAnake liye praznottara sUtra kahate haiN|| TIkArtha-jambUdrIpa gata sakalatiryaglokamadhyavarti maMdara parvata kA kitanAkSetra abAdhA se arthAt vinAvyavadhAna jyotiSka cakra ko cakravAla rUpa se paribhramaNa karatA hai ? arthAt maMdara parvata kI pradakSiNA meM kitanA kSetra svatantra koDi koDINa) me yaMdrana parivA2 35 ch|s5312 naksApAMya (16805) nakSatra 521 / 2 tathA keTI keTI tArA gaNa samaMtataH vyApta thaIne rahe che. te sU. 91 | - maMdara parvatanA kSetra vistAranA parimANa saMbaMdhI jJAna mATe praznottarasUtra kahevAmAM mAva cha. TIkArtha-jaMbudvIpagata sakalatirtha gleka madhyavati maMdara parvatanuM keTaluM kSetra abAdhAthI eTaleke vyavadhAna vagara jatizcakane cakravAlapaNAthI paribhramaNa kare che? arthAt maMdara parvatanI pradakSiNAmAM keTaluM kSetra svataMtrapaNathI tikane vyApta kare che? A zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre 830 vyapnoti jyotizcakramiti gautamasya prazna stato bhagavAnAha - 'tA ekkArasa ekavIse joyaNasae abAdhAe joisse cAraM carai' tAvat - ekAdaza ekaviMzAni yojanazatAni abAdhayA jyotiSaM cAraM carati / tAvaditi pUrvavat meroH samantAt ekaviMzAni - ekaviMzatyadhikAni ekAdazazatAni yojanAnAM - ekaviMzatyadhikAnyekAdazayojanazatAni (1921) muktvA tadanantaraM cakrabAlatayA jyotiSaM - jyotizcakraM cAraM carati / / punaranyat pRcchati gautamaH - 'tA loaMtAo NaM kevaiyaM abAdhAe joisse paNNatte ?' tAvat lokAntAt khalu kiyata abAghayA jyotiSaM prajJaptaM ? / tAvaditi pUrvavat lokAntAt arvAk khalviti pAdapUraNe kiyat kSetra abAdhayA - svAtantryeNa kRtvA - apAntarAlaM kRtvA jyotiSaM - jyotizcakraM prajJatam 2, iti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA ekArasa ekAre joyaNasae abAdhAe joisse paNNatte' tAvat ekAdaza ekAdazAni yojanazatAni avAdhayA jyotiSaM prajJaptam - tAvaditi pUrvavat ekAdazAni - ekAdazottarANi ekAdaza yojanazatAni, abAdhayA kRtvA - apAntarAlaM vidhAyasvAtantryamanubhUya jyotizcakraM prajJaptam / / sU0 92 / / rUpa se jyotizcakra ko vyApta karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM (tA ekkArasa ekkavIse joyaNasae abAdhAe joisse cAraM caraha) meru kI cAroM ora gyArahaso ikkIsa yojana (1921) ko choDakara tatpazcAt cakravAla gati se jyotizcakra meM bhramaNa karatA hai / phira se zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - ( tA loaMtAo NaM kevaiyaM abAdhAe joisse paNNatte) lokAnta se pazcAt kitane kSetra ko abAdhA se arthAt svAtantryapane se vinA antara ke jyotizcakra prajJapta kiyA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - (tA ekkArasa ekkAre joyaNasae abAdhAe joisse paNNatte) gyAraha so gyAraha (1111) yojana apAntarAla karake arthAt svAtantrya rUpa se jyotizva pratipAdita kiyA hai || sU0 92 // pramANe zrIgautamasvAbhInA praznane sAMlajIne uttaramA zrIbhagavAn mur3e che. - ( tA ekkArasa ekavIse joyaNasae abAdhAe joisse cAra carai) bheinI yAre mAnu agyArasovIsa (1121) ceAjanane cheDIne te pachI cakravAlagatithI jyeAtikramAM bhramaNu kare che, irIthI zrIgautamasvAbhI prazna pUche che (nA loaMtAo NaM kevaiyaM abAdhayAe johasse naLaze) leAkAntanI pachInA keTalA kSetrane amAdhAthI arthAt svataMtrapaNAthI aMtara vinA cetizcakra prApta karela che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn Ahe . - ( tA ekkArasa ekkAre joyaNasae abAdhAe joisse paNNatte) agyArasI agyAra (1111) ceAjanatuM apAntarAla karIne arthAt svAta Mtrya rUpathI jyAtiScakra prati pAdrita karela che. aa 92 5 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 93 aSTAdaza prAbhRtam jambUdvIpasyAntarbAhye nakSatrANAM sthitiviSayakaM praznottarasUtramAhamUlam - tA jaMbUddIveAM dIve kayare Nakkhate savvantarillaM cAraM carai ?, kare khate bAhirillaM cAraM cagi ?, kayare Nakkhatte savbuvarillaM cAraM carai ?, kayare Nakkhatte saJvahiTThillaM cAraM carai ?, abhIi Nakkhatte satarillaM cAraM caras mUle Nakkhate savvavAhirillaM cAraM caras, sAtI kkhane sarillaM cAraM carai, bharaNI nakSatte savheTThillaM " 831 cAraM carai ||suu0 13 // chAyA - tAvat jambUdvIpe khalu dvIpe katarANi nakSatrANi sarvAbhyantaraM cAraM carati, katarANi nakSatrANi sarvavA cAraM carati, katarANi nakSatrANi sarvopari cAraM carati, katarANi nakSatrANi sarvAdhastAt cAraM carati ? | abhijinnakSatraM sarvAbhyantaraM cAraM carati, mUlaM nakSatraM sarvavAAM cAraM carati, svAti nakSatraM sarvopari cAraM carati, bharaNInakSatraM sarvAdhastAta cAraM carati / - 93| TIkA - dvanavatitame sUtre mandaraparvatasya kSetraphalaparimANaM tatra ca nakSatramaNDalasya bAdhagatinirUpaNaM ca samyak vivicya samprati trinavatitame sUtre jambUdvIpasya antarbAhyAstanoparikSetreSu paribhramaNazIlAnAM nakSatrANAM viSaye praznottarakrameNa nigamasUtramAha 'tA jambUddIveNaM dIve' ityAdi praznasUtraM sugamaM, navaraM kiJcit chAyayaiva suspaSTaM ceti / tato bhagavAn nigamarUpaM svakIyamabhiprAyaM kathayati 'tA abhIyI Nakkhate savvabhitarillaM aba jambUdvIpa ke aMdara evaM bAhara nakSatroM ke sthiti viSayaka praznottara sUtra kahate haiM TIkArtha - birANa sUtra meM maMdara parvata ke kSetraparimANa tathA vahAM nakSatra kA abAdhA gati kA nirUpaNa samyak prakAra se vivecita karake aba tirANaveM sUtra meM jambUdvIpa kA bAhya Abhyantara tathA nIce Upara ke kSetra meM paribhramaNa zIla nakSatroM ke viSaya meM praznottara ke krama se nigamasUtra kahate haiM - (tA jaMbUddIveNa dIve) ityAdi jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM kitane nakSatra sarvAbhyantara maMDala meM have jamUdrIpanI aMdara ane bahAra nakSatrAnI sthiti viSayaka praznottara sUtra kahevAmAM Ave che. TIkA-khANumA sUtramAM madara patanuM kSetraphala parimANu tathA tyAM nakSatranI akhAdhAgatinuM nirUpaNu sArI rIte karIne have A trANumAM sUtramAM ja khUdrIpanA khAhya AbhyaMtara tathA nIce uparanA kSetramAM paribhramaNa zIla nakSatrAnA saMbaMdhamAM praznottaranA kramathI nigama sUtra vAmAM Ave che. ( tA jaMbUddIve NaM dIve) tyAhi maMjUdIya nAmanA dvIpabhAM DeMTalA nakSatra sarvAbhyaMtara maMDaLamAM gamana kare che? keTalA nakSatrA sabAhya maMDaLamAM gamana kare zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre cAraM carai....' ityAdhuttarANyapi sugamAnyeva, arthAt abhijinnakSatra jambUdvIpe sarvAbhyantaraM nakSatramaNDalikAmapekSya cAraM carati / mUla nakSatraM ca sarvavAdyaM nakSatramaNDalikAmapekSya cAraM carati / svAtInakSatraM jambUdvIpe sarvoparitanaM nakSatramaNDalikAmapekSya cAraM carati / tathA ca bharaNInakSatraM jambUdvIpe sarvAdhastAM nakSatramaNDalikAmapekSya cAraM caratIti bhagavadvAkyamidamiti zraddheyamiti / // sU0 93 // atha candravimAnasaMsthAnamAyAmavistAraviSkambhadevatAdi viSayakaM praznottarasUtramAha mUlam-tA caMdavimANeNaM kiM saMThite pANate ?, tA addhakaviTThaga saMThANasaMThite savvaphAliyAmae abbhuggayamUsita pahasite vividhamaNi. rayaNabhatticitte jAva paDirUve, evaM sUravimANe gahavimANe NakkhattavimANe tArA vimANe / tA caMdavimANeNaM kevaiyaM AyAmavikAvaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM kevaiyaM bAhalleNaM paNate tA chappaNNaM eTThibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM aTrAvIsaM egadvibhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte ! tA sUravimANeNaM kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM pucchA ?, tA aDayAlIsaM egaTThibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM riguNaM savisesaM pariraeNaM cauvIsaM egaTThibhAge gamana karate haiM ? kitane nakSatra sarvoparitana maMDala meM gamana karate haiM ? kitane nakSatra sarvAdhastana maMDala meM gamana karate haiM ? isa prazna ke uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA abhIyI Nakkhatte savvabhitarillaM cAraM carai) abhijita nakSatra jaMbUdvIpa ke sarvAbhyantara maMDala meM gamana karatA hai, mUla nakSatra sarvebAya maMDala ko apekSita karake gamana karatA hai, svAtI nakSatra jaMbUdvIpa ke sarvoparitana nakSatra maMDala ko apekSita karake gamana karatA hai, tathA bharaNI nakSatra jaMbUdvIpa ke sarvAdhastana nakSatra maMDala ko apekSita karake gamana karatA hai, isa prakAra yaha bhagavadvacana meM zraddhA karake isa viSaya ko isI prakAra bhAvita kareM ||muu0 93 // che? keTalA nakSatre sarvoparitana maMDaLamAM gamana kare che? keTalA nakSatre sarvadhastana maMDaLamAM gamana 42 cha ? yA praznanA uttama zrIbhagavAn 4 cha.-(tA abhII Nakhatte sabvama tarille cAra carai) 01 nakSatra bhUdIpanA satyata2 mamA mana pare che. mUlanakSatra sarvabAhya maMDaLane apekSita karIne gamana kare che. svAtI nakSatra jabUdvIpanA sarvoparitana nakSatra maMDaLane apekSita karIne gamana kare che. tathA bharaNI nakSatra jaMbudvIpanA sarvadhastana nakSatra maMDaLane apekSita karIne gamana kare che A pramANe A bhagavacanamAM zraddhA rAbhAna yA viSayane sAvita sevA. // sU. 83 // zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 94 aSTAdaza'prAbhRtam __ 833 joyaNaspta bAhalleNaM paNNatte, tA khattavimANe kevaiyaM pucchA ?, tA komaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM addhakosaM bAhalleNaM paNNatta / tA tArAvimANeNaM kevaiyaM pucchA, tA addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pari eNaM paMca dhaNusayAI bAha. lleNaM paNNatte / tA caMdavimANeNaM kai devasAhassIo parivahati ?, solasa devasAhassIo parivahaMti, taM jahA-puracchimeNaM sIha rUvadhArINaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, dAhiNeNaM gayarUvadhArINaM cattAri deva sAhassIo parivahaMti, paccatthimeNaM vasabharUvadhArINaM cattAri devasAhaslIo parivahaMti, uttareNaM turagarUvadhArINaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, evaM sUravimANaM pi| tA gahavimANeNaM kai devasAhassIo parivahati ?, tA aTTha devasAhassIo parivahaMti, taM jahA-puracchimeNaM siharUvadhArINaM devANaM do devasAhassIo parivahati, evaM jAva uttareNaM turagarUvadhArINaM, tA NakkhatavimANeNaM kai devasAhassIo parivahaMti ?, tA cattAri devasAhastIo parivahaMti,taM jahA-puracchimeNaM siMharUvadhArINaM devANaM ekA devasAhassI parivahai, evaM jAva uttareNaM turagarUvadhArINaM devANaM ekA devAsAhassI parivahai, evaM jAva uttareNaM turagarUvadhArINaM devANaM, tA tArA vimANeNaM kai deva sAhassIo parivahati ?, tA do devasAhassIo parivahaMti, taM jahA-puracchimeNaM siMharUvadhArINaM devANaM paMca devasayA parivahaMti, evaM jAbuttareNaM turagarUvadhArINaM / sU0 94 // ___ chAyA-tAvat candravimAnaM khalu kiM saMsthitaM prajJaptaM ?, tAvat arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitaM sarva sphaTikamayaM abhyudgatotsRtaprabhAsitaM vividhamaNiratnacitraM yAvat pratirUpaM evaM sUryavimAnaM grahavimAnaM nakSatravimAnaM tArAvimAnaM / tAvat candravimAnaM khala kiyat AyAmaviSkambha, kiyat parikSepaM, kiyat bAhalyaM prajJaptam / tAvat-SaT paJcAzat ekapaSTibhAgAH yojanasya AyAmaviSkambhaH khalu taM triguNaM savizeSa parirayaH, aSTAviMzati ekaSaSTibhAgAH yojanasya bAhalyena prajJaptaM / tAvat sUryavimAnaM khalu kiyat AyAmaviSkambhaM pRcchA, tAvat aSTAcatvAriMzat ekaSaSTibhAgAH yojanasya AyAmaviSkambhaH, tat triguNaM savizeSa parirayaM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 sUryaprajJaptisUtra caturvizat ekapaSTibhAgAH yojanasya bAhalyena prajJaptaM / tAvat nakSatravimAnaM kiyat pRcchA, tAvat krozaM AyAmaviSkambhaH khalu tat triguNaM savizeSa parirayaM arddhakrozaM bAhalyena prajJaptaM, tAvat tArAvimAnaM khalu kiyat pRcchA, tAvat arddhakroza AyAmaviSkambhaM tat triguNaM savizeSa parirayaM paJcadhanuSazatAni bAhalyena prajJaptAni // tAvat candravimAnaM khalu katidevasahasrANi parivahanti ?, SoDazadevasahasrANi parivahanti, paurastyena siMharUpadhAriNA catvAri devasahasrANi parivahanti dakSiNena gajarUdhAriNA catvAri devasahasrANi parivahanti, pazcAtyena vRSabharUpadhAriNA catvAri devasahasrANi parivahanti uttareNa turaMgarUpadhAriNA catvAridevasahasrANi parivahanti / evaM sUryavimAnamapi / tAvat grahavimAnaM khalu katidevasahasrANi parivahanti ?, tAvata aSTau devasahasrANi parivahanti, tadyathA-paurastyena siMharUpadhAriNA devAnAM dve devasahasra parivahataH, evaM yAvat uttareNa turagarUpadhAriNA / tAvat nakSatravimAnaM khalu kati devasahasrANi parivahanti ?, tAvat catvAri devasahasrANi parivahanti, tadyathA-paurastyena siMharUpadhAriNA devAnAmekaM sAhasraM parivahaMti, evaM yAvat uttareNa turagarUpadhAriNA devAnAM, tAvat tArAvimAnaM khalu kati devasahasrANi parivahanti ?, tAvat dve deva sahasre parivahataH, tadyathA-paurastyena siMha rUpadhAriNA devAnAM paJcazatAni parivahanti evaM yAvat uttareNa turagarUpadhAriNA // sU0 94 // TIkA-trinavatitame sUtre jambUdvIpasyAnta_hyAdi kSetreSu paribhramaNazIlAnAM nakSatrANAM nAmAni nirdizya sampratyasmin caturnavatitame sUtre candra-sUrya-graha-nakSatratArANAM vimAnasaMsthitiM, teSAmAyAmavistAraviSkambhAni vimAnAdhiSThAtRNAM devAnAM saMkhyAzca vivRNvan praznottarasUtrANyAha-'tA caMdavimANeNa' mityAdinA-'tA caMdavimANeNaM kiM saMThite paNNatte' aba caMdra vimAna usakA saMsthAna AyAmavistAra viSkambha tathA devatA saMbaMdhI praznottarasUtra kahate haiM TIkArtha-tirANaveM satra meM jambUdvIpa ke bAhyAbhyantarakSetra meM paribhramaNazIla nakSatroM ke nAma kA nirdezakara ke aba isa corANaveM sUtra meM caMdra sUrya graha, nakSatra evaM tArAoM ke vimAna kI saMsthiti tathA usa kA AyAmaviSkambha vistAra vimAna ke adhiSThAtA deva kI saMkhyA ko pratipAdita karane ke liye praznottara sUtra kahate haiM-(tA caMdavimANeNaM kiM saMThite paNNatte) caMdravimAna kisa have caMdravimAna tenuM saMsthAna tene AyAma vistAra ane vijhaMbha tathA deva saMbaMdhI praznottara sUtra kahevAmAM Ave che TIkAI-trANamAM sUtramAM jabUdvIpanA bAhyAbhyatara kSetramAM paribhramaNa zIla nakSatronA nAmane nirdeza karIne have A cerAmAM sUtramAM caMdra sUrya, graha, nakSatra, ane tArAonA vimAna nI saMsthiti tathA temane AyAma vikaeNbha vistAra vimAnanA adhiSThAtA devanI sadhyAnu pratiNana 421 // bhATa praznottara sUtra vAmAM Ave che.-(tA cadavimANeNa zrI suryaprajJapti sUtra: Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 94 aSTAdaza prAbhRtam 835 tAvat candravimAnaM khalu kiM saMsthAnaM saMsthitaM ?, / tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaMkAre, candraaari fi saMsthAnasaMsthitaM - kimAkAraM candravimAnaM dRSTiviSaya bhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA addhakavidvagasaMThANasaMThite savcaphAliyAmae abhuggayamUsita pahasite vividhamaNirayaNabhatticitte jAva paDirUve' tAvat arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitaM sarva phaTikamayaM abhyudgatotsRtaprabhAsitaM vividhamaNiratnacitraM yAvat pratirUpaM // - tAvaditipUrvavat arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitaM-arddhakapitthaphalasadRzaM uttAnIkRtaM arddhamAtra kapitthaphalaM yathA bhavati tasyeva yat saMsthAnaM tena sadRzaM saMsthitaM arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitaM / atrocyateyadi candravimAnaM uttAnIkRtArddhamAtra kapitthaphalasaMsthAnasadRza, tarhi udayakAle astamanakAle vA yadi yadivA tiryak paribhraman paurNamAsyAM kathaM tadarddhakapitthaphalAkAraM nopalabhyanta ityatrAha - zirasa upari varttamAnaM vartulamupalabhyate, arddhakapitthasyopari rAti dUramupasthApitasyAparabhAgAt adarzanato varculatayA dRzyamAnatvAt (ekasyApi golasya vastuno dRzyapradeza prakAra ke AkAra yukta dRSTigocara hotA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - (tA addhakaviTThaga saMThANasaMThite savva phAliyAmae anbhuggayamUsita pahasite vividhamaNirayaNabhatticitte jAva paDave) ardhakapittha ke phala ke samAna uttAna kiyA gayA ardhamAtra kapittha kA phala jisa prakAra hotA hai usake samAna jo saMsthAna usake samAna AkAra yukta hotA hai yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai-yadi caMdra vimAna Upara kiyA gayA AdhA kapittha phala ke jaise AkAra vAle hai to udaya kAla meM tathA astamana kAla meM athavA tiryaka paribhramaNa pUrNimAsyA meM usa arddha kapittha ke samAna kyoM nahIM dikhatA hai ? isake liye kahate haiM- mastaka ke Upara rahA huvA vartula hotA hai, ardha kapittha ke Upara dUrAtidUra rakhA huvA dUsarA bhAga ke adarzana se vartulAkAra dikhane se aisA hotA hai kAraNa kI eka gola vastu kA dRzya kiM saMThite paNNatte) dra vimAna sevA prahAranA saMsthAnavANu bheTale devA aAranA bhAravAlu dRSTigocara thAya che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn he che.- ( tA addhakaviTThagasaMThANasaMThite savtra phAliyAmae abbhuggaya mUsita pahasite vividha maNirayaNabhatticitte jAva paDirUve ) ardhA DoMhAnA iMjanI samAna yatu usa dhuaMDAnu phaLa jevI rItanu DAya che. tenI samAna je saMsthAna tenA jevA AkAravALu hAya che ahIM A pramANe kahevAmAM Ave che. jo caMdra vimAna catA karela adha kAMThAnA phaLanA jevA AkAranu che, te udayakALamAM ane asta samayamAM tathA tiryak paribhramaNa punamanA divase e ardhA kADAnA jevuM kema dekhAtu nathI ? A samajavA mATe kahe che. mAthAnI upara rahela vartuLAkAra hoya che. ardhA kanthinI upara dvAdri zakhela khIjA bhAganA nahI dekhAvAthI vartulAkAra dekhAvAthI tema thAya che. kAraNake eka geALa vastunA dekhAtA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre spRSTaM sparzarekhAntargataM a'dalpaM bhavatIti niyamAt) ihAIkapitthAkAraM candravimAnaM sAmastyena na pratipattavyaM, kintu tasya candravimAnasya pIThamAtrameva pratipattavyaM, pUrvoktayuktyaiva / tasya pIThasyopari candradevasya jyotizcakrarAjasya prAsAdo bhavati, sa ca prAsAdastathA kathaM ca nApi vyavasthito bhavati yathA pIThena sahabhUyAn vartulAkAro bhavati / sa ca vartulapradezo dUrAbhAvAt ekAntataH samavRttatayA janAnAM dRSTipradeze pratibhAsante, tenAtra na kazcit doSo dRzyeta nacaitat svakIya kalpanAmAtrameva uktaM caitat jina bhadragaNikSamAzramaNena vizeSaNavatyAmAkSepapurassaraM yathA-'addha kavidvAgArA udayatthamaNami kahaM na dIsaMti / sasi sUrANa vimANA tiriyakkhetadviyANaM ca // 1 // ' uttANaddha kaviTThAgAraM pIThaM taduvariM ca pAsAo / vaTTAlekheNa tao samavaDhe dUrabhAvAo // 2 // (ityanayoH bhAvArthabodhako'rthaH prathamataeva pradarzita iti // ) pradeza ko sparza mAne sparza rekhA ke antargata ardha se alpa hotA hai isa niyama se yahAM para kapitthAkAra caMdravimAna samasta rUpa se vizvasanIya nahIM hotA hai, paraMtu usa caMdra maMDala kI pITha mAtra se vizvasanIya hotA hai vaha pUrvokta yukti se siddha hotA hai, usa caMdra vimAna ke Upara jyotizcakrarAja caMdradeva kA prAsAda hotA hai, vaha prAsAda usa prakAra kathaMcit prakAra se vyavasthita hotA hai, kI jaise pITha ke sAtha atyaMta vartulAkAra ho vaha vartula pradeza adhika dUra na hone se ekAntataH samavRtta hone se manuSyoM ke dRSTipatha meM pratibhAsita hotA hai, ataH yahA~ para kucha doSa nahIM dikhatA hai, yaha svakIya kalpanA mAtra se nahIM kahA hai api tu isa prakAra jina bhadragaNi kSamAzramaNane vizeSaNavati meM AkSepa purassara kahA hai, jaise ki addhakaviThThAgArA udayasthamaNami kahaM na dosaMti / sasi sUrANa vimANA tiriyakkhettaTTiyANaM ca // 1 // pradezane sparza eTale sparza rekhAnI aMdara rahela adhAMthI alpa hoya che. A niyamathI ahIMyAM adhakapitthAkAra caMdra vimAna samastarUpe vizvasanIya thatA nathI. paraMtu e caMdra maMDaLanA pAchaLanA bhAga mAtrathI vizvasanIya thAya che. te pUrvokta yuktithI siddha thAya che. e caMdra vimAnanI upara jyotizcakarAja caMdradevane prAsAda hoya che. te prAsAda e rIte kaMthacita prakArathI vyavasthita hoya che. ke jema pachavADA bhAganI sAthe AvaMta vatuM. lAkAra hoya te vartuLa pradeza vadhAre dUra nahevAthI ekAtataH samavRtta hevAthI manuSyanA dRSTimArgamAM pratibhAsita thAya che. tethI ahIM kaMI paNa deSa dekhAto nathI. A kevaLa pitAnI kalpanA mAtrathI kahela nathI paraMtu A pramANe jInabhadragaNi kSamAzramaNe vizeSaNa vatimAM AkSepa purassara kahela che. te A pramANe che. aDDhakavidAgArA udayatthamaNami kaha na dIsaMti / sasi sUrANa vimANA tiriya khettadriyANa ca // 1 // zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 94 aSTAdaza'prAbhRtam 37 -tathA ca sarva sphaTikamayaM-sarva-samasta-niravazeSa sphaTikamaya-sphaTikavizeSamaNimayaMphaTikamaNimayaM vimAnamityarthaH, tathA ca abhyudgatotsataprabhAsitaM-abhyudgatA Abhimukhyena samantAda vinirgatA utsRtA-prabalatayA sarvAsu dikSu prasRtA yA prabhA-dIptistayAsitaM-zuklaM abhyudgatotsRtaprabhAsitaM-maNiprabhayA sarvataHzubhraM, tathA ca vividhamaNiratnacitrita-vividhAH anekaprakArAH maNayaH-candrakAntAdayo maNayaH, ratnAni- karketanAdIni, teSAM bhaktayaH-vicchittivizeSAstAbhizcitraM-aneka rUpavat Azcaryavat vA iti vividhamaNiratnacitraM, evaM prakAreNa vimAnavarNanaM tAvat bhAvanIyaM yAvat darzanIyamasAdhAraNarUpamityantaM nAgacchet / uktaMcAnyatra yathA vimAnavarNana-'vAyuddhaya vijayavejayaMtI paDAgA chattAichattakalie tuMge gagaNatalabhaNulihaMtasihare jAlaMtararayaNapajarUmmIliyavya maNikaNagathUbhiyAge viyasiya sayavatta puMDarIya tilayarayaNacaMdacitte aMtobaTiM ca saNhe tavaNijjavAlagA uttANaddhakaviTThAgAraM pIThaM taduriM ca pAsAo / vaTThAlekheNa tao samavaDhe dara bhAvAo // 2 // ye gAthA kA bhAvArtha bodhaka artha pUrva meM hI kaha diyA gayA hai, tathA vaha vimAna saMpUrNa rUpa se sphaTika vizeSa maNimaya hotA hai, abhyudagata evaM utsRta prabhAsita arthAt Abhimukhya se cAroM ora se nikalatI huI evaM samagra dizA meM prasRta jo prabhA usase zveta arthAt maNi kI prabhAse saba ora zubhra tathA aneka prakAra ke caMdrakAntAdi maNi evaM karketanAdi ratnoM kI racanA se citrita isa prakAra kA vimAna kA varNana vahAM taka bhAvita kareM kI jahAM taka darzanIya asAdhAraNa rUpa kA kathana na AjAya, anyatra bhI vimAna kA varNana isI prakAra kahA hai-(vAyuddhaya vijaya vejayaMtI paDAgA chattAichattakalie tuMge gagaNatala maNulihaMlasihare jAlaMtararayaNapaMjarummIliyabva maNikaNaga thUbhiyAge viyasiya sayavatta puMDarIya tilayarayaNaddhacaMdacitte aMto vaddhiM ca saNhe tavaNija uttANaddhaka vidAgAra pITha taduparica pAsAo / vaTTAlekheNa tao samavaDhe dUra bhAvAo // 2 // A gAthAne bhAvArtha bedhaka artha pahelAM ja kahevAI gayela che. tathA te vimAna saMpUrNa rUpathI sphaTika vizeSa maNi maya hoya che. abhyadata ane utkRta prabhAsita arthAt saMpUrNa paNAthI cAre bAjuthI nIkaLatI ane badhI ja dizAmAM phelAyela je prabhA tenAthI sapheda arthAt maNInI prabhAthI badhI tarapha veta ane aneka prakAranA caMdrakAntAdi maNi katanAdi ratnanI racanAthI citrita A pramANenA vimAnanuM varNana tyAM sudhI bhAvita karavuM ke jyAM sudhI darzanIya asAdhAraNa rUpanuM kathana na Ave bIje paNa vimAnanuM 1 mA pramANe 4ii che.-(vAuchuta vijaya vejayaMtI paDAgA chattoichattakalie tuMge gagaNatalamalihaMtasihare jAlaMtararayaNapajarUmmIliyana maNikaNagathUbhiyAge viyasiya zrI suryaprajJapti sUtra: Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 sUryaprajJaptisUtre patthaDe suhaphAse sassirIyarUve pAsAIe darisaNijje' iti asyArthagamanikA dIpikAtatra vAtoddhRtA-bAyukampitA vijayaH-abhyudayastat saMsUcikA vaijayantyabhidhAnA yA patAkA, athavA vijayA iti vaijayantInA pAvakarNikA ucyante tat pradhAnA vaijayantyaH patAkAstA eva vijayavarjitA vaijayantya, chatrAtichatrANi ca-uparyuparisthitAtapatrANi taiH kalitaM bAtodadhutavijayavaijayantIpatAkA chatrAtichatrakalitaM tuGga-uccaM ataeva gaganatalaM ambaratalamanulikhat-abhilaGghayat zikharaM yasya tat gaganatalAnulikhata zikharaM, tathA jAlAnijAlakAni tAni ca bhavanabhittiSu loke pratItAni tadantareSu viziSTazobhAnimittaM ratnAni yatra tat jAlAntararatnaM (sUtrecAtra prathamaikavacanalopo jJAtavyaH) tathA paJcarAt unmIlitamivabahirnigacchanniva paJcaronmIlitaM, yathAhi-kila kimapi vastu paJjarAt-vaMzAdinirmita pracchAdanavizeSAt bahiSkRtaM-atyantamavinaSTacchAyatvAt zobhate evaM tadapi vimAnamiti bhAvaH vAlugA patthaDe suhaphAse sassirIyasve pAsAIe darisaNijje) isakI artha. yodhikA dIpikA-vAtodadhUta mAne vAyu se kaMpita jisa ko sUcita karanevAlI vaijayantI nAma kI jo patAkA arthAt dhvajA athavA vijayA yaha vaijayantI kI pArzvakarNikA hotI hai vaha jahAM pradhAna ho aisI vaijayantI nAma patAkA vahI vijayavarjita vaijayantI tathA chatrAtichatra arthAt Upara Upara jo chatra usase kalita vAyu se uDatI huI jo vijaya vaijayantI patAkA tathA chatrAtichatrase dRzyamAna uccatvavAlA ataeva AkAzatala ko ullaMdhita karanevAlA zikhara jisakA isa prakAra kI bhavanabhitti meM loka meM prasiddha aise ratnoM ke usake aMtarAla meM vizeSa zobhA ke nimitta khacita hone se ratnoM ke jAla ke samAna (yahAM para sUtra meM prathamA kA eka vacana kA lopa huvA samajheM) tathA paMjara se bAhara nikalatA na ho aisA jaise koI bhI vastu vaMzAdi nirmitapracchA danavizeSa se bAhara nikalatA huvA avinaSTa chAyA ke samAna jisa prakAra se sayavattapuMDarIyatilayarayaNadvaca dacitte aMtobaTiM ca saNhe tavaNija javAlugApatthaDe suhaphAse sassirIyarUve pAsAi ra darisaNije) mAnI ma4i8I bIpi pAtAdhUna ase pavanathI kaMpAyamAna jene sUcita karavAvALI vaijayantI nAmanI je patAkA arthAt dhajA athavA vijayA e vaijayantInI bAjunI kaNikA hoya che te jyAM mukhya hoya evI je vaijayantI nAmanI patAkA teja vijayarahita vaijayaMti tathA chatrAtichatra athata upara upara je chatra tenAthI dekhAtI pavanathI uDatI je vijaya vaijayantI patAkA tathA chatrathI dekhAtI uMcAIvALI eTalA mATeja AkAzatalane oLaMganArUM zikhara jenuM AvA prakAranI bhavanabhitImAM lekamAM prasiddha evA ratno ne tenA aMtarAsAmAM vizeSa zebhAne mATe jaDela hovAthI ratnonI jALa jevuM, ahIM sUtramAM prathamAnA eka vacanane lepa thayo che tema samajavuM, tathA pAMjarathI bahAra nIkaLatA na hoya evA jema kaI paNa vastu vAsa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 94 aSTAdaza prAbhRtam / tathA maNikanakAnAM sambandhinI stUpikA zikharaM yasya tat maNikanakastUpikAkaM, tathA vikasitAni yAni zatapatrANi-puNDarIkANi ca dvArAdau pratikRtitvena sthitAni tilakAzca bhittyAdiSu puNDANi ratnamayAzcArddhacandrAH dvArAgrAdiSu taizcitraM-vikasitazatapatra puNDarIkatilakArddhacandracitraM, tathA antarbahizca zlakSNaM-mamRNaM, tathA tapanIyaM-suvarNavizeSastanmayyAH bAlukAyA:-sikatAyAH prastaTa:-prataro yatra tat tathA, sukhaspaze-zubhasparza vA, sazrIkAni-- sazobhanAni rUpANi-narayugmAdIni yatra tat sazrIkarUpaM, tathA prAsAdIyaM-manaH prasAdahetuH, ataeva darzanIyaM-draSTuM yogyaM, tadarzanena tRpterasambhavAt , tathA prativiziSTaM asAdhAraNaM rUpaM yasya tat tathaitat pratirUpaM vimAnaM saMsthitamiti-'evaM sUravimANe gahavimANe NakhattavimANe' evaM-pUrvoditaprakAravimAnasaMsthAnasaMsthitivadeva-candravimAnavarNanavadeva sUryavimAnaM grahavimAnaM nakSatravimAnaM tArAvimAnamapi varNanIyam , prAyaH sarveSAmapi jyotirvimAnAnAM ekasvazobhita hotA hai, vaisA hI vaha vimAna bhI zobhita hotA hai, tathA maNi evaM kanaka saMbaMdhI stRpikA mAne zikhara jisa kA ho vaha maNi kanaka stRpikA kahA jAtA hai, tathA vikasita jo zatapatra tathA puMDarIka (kamala) dvArAdi meM pratikRti rUpa se rahate haiM, tathA bhityAdi meM ratnamaya arddha caMdra tathA dvArAdi meM vikasita zatapanna puMDarIka tilaka evaM arddha caMdra ke citravAlA tathA bAhara evaM adara zlakSNa tathA tapanIya suvarNa vizeSa se evaM maNimaya vAlukA yukta tathA sukha sparzavAlA zubha sparzavAlA zobhAyamAna nara yugmAdirUpa yukta prasannatAjanaka ataeva darzanIya tathA asAdhAraNa rUpa vAlA vimAna kA AkAra hotA hai, (evaM sUravimANe gahavimANe NakvattavimANe) isa prakAra caMdra ke vimAna ke varNana ke jaise hI sUrya kA vimAna, graha kA vimAna, nakSatra kA vimAna evaM tArA vimAna kA bhI varNana karaleveM, prAyaH, sabhI jyotiSkoM ke vimAna eka vigerenA banAvelA DhAMkaNa vizeSathI bahAra nIkaLatI avinaSTa chAyAnI jema je pramANe zobhe eja pramANe e vimAna paNa zebita thAya che. tathA maNuM ane kanakanI je oNpikA eTaleke zikhara jene heya te maNikanaka skUpikA kahevAya che. tathA khIlela je zatapatra paMDarIka (kamaLa) dvAdimAM pratikRti rUpe rahe che. tathA bhIta vigeremAM ratnamaya ardhacaMdra ane dvArAdimAM khIlelA zatapatro puMDarIke, tilaka ane ardha caMdranA citravALA tathA bahAra ane aMdara zlaphaNa tathA tapanIya suvarNa vizeSathI ane maNimaya vAlukAvALA tathA sukha sparzavALA zubhasparzavALA bhAyamAna nara yugmAdinA rUpavALA prasannatAjanaka matame 4zanIya tathA asAdhA295 35vA vimAnanA 22 DAya che.-(evaM sUravimANe gahavimANe NakkhattavimANe) 2pramANe yaMdranA vimAnanA 1 nanI bharA sUrya nA vibhaanane AkAra hoya che. te ja pramANe gRhavimAna nakSatranA vimAna ane tArA vimAnonuM varNana paNa karI levuM. prAya badhA tiSkonA vimAne eka prakAranA svarUpavALA hoya che. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 840 sUryaprazaptisUtre rUpatvAt uktaM ca samavAyAGge-'kevaiyA NaM bhaMte joisiyAvAsA paNNatA ?, goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNIjjAo bhUmibhAgAo satta nauyAiM joyaNasayAI uI uppaittA dasuttarajoyaNasayavAhalle tiriyamasaMkhejje joisavisae joisiyANaM asaMkhejjA joisiya vimANAvAsA paNNattA, te NaM joisiya vimANAvAsA abbhuggaya samusiya pahasiyA viviha maNirayaNabhitticittA taM ceva jAva pAsAiyA darisaNijjA abhiruvA paDirUvA ?' ityAsAmarthAH pUrva pratipAditA eva // atha vimAnAnAM viSkambhAdiviSayaM pRcchati-'tA caMdavimANe NaM kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte' tAvat candravimAnaM khalu kiyat AyAmaviSkambha, kiyat parikSepaM kiyat bAhalyaM prajJaptam ?, ||-taavditi pUrvavat candravimAnaM kiyat parimANaM AyAmaviSkambha-vistAravyAsakaM-kiyat vyAsAtmakaM candravimAnamityarthaH, tathA kiyat parikSepaM ?-kiyAna paridhizcandraprakAra ke svarUpa vAle hote haiM, samavAyAMga sUtra meM kahA bhI hai-(kevaiyANaM bhaMte joisiyAvAsA paNNattA ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNIjAo bhUmibhAgAo sattanauyAiM joyaNasayAiM urdU uppaittA dasuttarajoyaNasayabAhalle tiriyamasaMkhejje joisavisae joisiyANaM asaMkhejA joi. siyavimANAvAsA paNNattA te NaM joisiyavimANAvAsA abhuggaya samRsiya pahasiyA vivihamaNirayaNabhatticittA taM ceva jAva pAsAiyA darisaNijjA abhirU vA paDirU vA) isa kA artha pUrva meM kathita ho hI gayA hai| ___ aba vimAnoM ke viSkambhAdi viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM(tA caMdavimANe NaM kevaiyaM AyAmavikrobheNaM kevaiyaM parikkheveNaM kevaiyaM bAhalleNaM paNNatte) caMdra kA vimAna kitane pramANa kA AyAma viSkaMbha arthAta kitane vyAsavAlA hai ? tathA usakA parikSepa mAne paridhi kitanA hai ? tathA usa smvaayaaN| sUtramA pacha.-(kevaiyANa bhate joisiyAvAsA paNNattA ? geyamA ! imIse rayaNapabhAe puDha bIe bahusa ramaNIjjAo bhUmibhAgAo satta nauyAI joyaNasayAI uDaDha upaittA dasuttarajoyaNasayabAhalle tiriyamasaMkhejje joisavisae joyasiyAga asaMkhejjA joisiyavimANAvAsA paNattA teNa joisiyavimANAvAsA abbhuggayasamusiya pahasiyA vivihamaNirayaNabhatticittA jAva pAsAiyA darisaNijjA abhirUvA paDirUyA) mAna! matha pahelAM kahevAI gayela che. va vimAnAnA va virenA viSayamA zrIgItabhAbhI prazna pUche che.-(tA cadavimANeNa kevaiyaM AyAmavikkhabheNa kevaiyaM parikkheveNa kevaiyaM bAhalleNa paNNatte) caMdranuM vimAna keTalA pramANunA AyAma virSobha eTaleke keTalA vyAsavALA kahyA che? tathA tene parikSepa eTaleke paridhi keTaluM che ? tathA tenuM kSetraphala keTalA pramANunuM prajJasa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 94 aSTAdazaprAbhRtam vimAnasyeti, evaM ca kiyad bAhalyaM-kiyat kSetraphalAtmakaM ca prajJaptamiti sarva kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA chappaNNaM egaTThibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM aTThAvIsaM egaTThibhAge joyaNassa bAhalle NaM paNNatte' tAvat pazcAzat ekapaSTibhAgAH yojanasya AyAmaviSkambhaH khalu, taM triguNaM savizeSa parirayaH khalu, aSTAviMzatiH ekapaSTibhAgAH yojanasya bAhalyaM khalu prajJaptam ||-taavditi prAguvat candravimAnasya khalu vyAsaH ekaSaSTibhAgAdhikAni paTU pazcAzat yojanAni (56) etat parimito vyAsaH / tathA ayameva vyAsastriguNaH paridhirbhavati (1682) etanmitaH paridhirasti candravimAnasya / evaM cASTAviMzatirekaSaSTibhAgAH yojanasye (282) ti bAhalyavistAramAnaM evameva sarvatrApi viSkambhamAnAn triguNAsannaH paridhirbhavati, paridhivyAsa ghAtaH phalaM bhavati, uktaM cAnyatra-'vikkhaMbhavaggadahaguNakaraNI vaTTassa parirayo hoi' chAyA-viSkambhavargadazaguNakaraNiH vRttasya parirayo bhavati / / arthAt vyAsavargAt kizcinnyUnadazaguNAt padaM paridhi bhavatIti-ityevaM karaNavazAt sarvatra svayamUhanIyam // atha sUryavimAnAzrayaH praznaH kSetraphala kitane pramANa kA prajJapta kiyA hai ? vaha sarva he bhagavan kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahatA hai(tA chappaNNaM egaTTibhAge joyaNassa AyAmavikhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM aTThAvIsaM egahibhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte) caMdravimAnakA vyAsa (56) eka yojana kA ikasaThiyA bhAga adhika chappanabhAga hotA hai| isa byAsa ko tigunA kare to paridhi hotI hai (168 1) caMdravimAna kI itanI paridhi hotI hai / tathA aThAIsa yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA bhAga (282) bAhalyamAne vistAra mAna hotA hai| isI prakAra sarvatra viSkambha mAna se tIna gunA mAna paridhi kA hotA hai| paridhi vyAsa kA ghAta phala hotA hai anyatra kahA bhI hai-vikkhaMbhavagga daha guNa karaNI vassa parirayo hoI) vyAsavarga se kuchanyUna dazagunI paridhi hotI hai| isa karela che? te sarva he bhagavana mane kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI tenA uttaramA zrImAn 49 cha.-(tA chappaNNa egAhibhAge joyaNassa AyAmavikkha meNa tatiguNa savisesa pariraeNa aTThAvIsaM egadvibhAge joyaNassa bAhalleNa paNatte) 'dra vimAnanI vyAsa (56) eka yejananA ekasaDiyA bhAga adhika chappana bhAga jana thAya che. A vyAsane traNa gaNuM kare te paridhi thAya che. (68) caMdra vimAnanI ATalI paridhi thAya che. tathA aThayAvIsa jana ane eka jananA ekasaTha bhAga (28) jeTaluM bAhulya eTaleke vistAra hoya che. A ja pramANe badhe vidhvaMbhanA mApathI traNa gaNuM bhA5 paridhinu thAya che. paridhi vyAsa ghAta 58 thAya che. manyatra 4yuM 55 cha.-vikkhaM bhavaggadahaguNakaraNI vaTTamsa parirayo hoI) vyAsa pAthI 444 nyUna 65 paridhi zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 sUryaprajJaptisUtre 'tA suravimANeNaM kevaI AyAmavivakhaMbheNaM pucchA' tAvat sUryavimAnaM khalu kiyat AyAmaviSkambhaM khalu pRcchA || tAvaditi pUrvavat sUryavimAnasya kiyAn vyAsaH kiyAn paridhiH, kiyat bAhalyaM ceti mama pRcchA - prazneti gautamotistato bhagavAnAha - 'tA aDayAlIsa egahibhAge joyaNassa AyAmavivakhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM caubIsaM egadvibhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte' tAvat aSTAcatvAriMzat ekaSaSTibhAgAH yojanasya AyAmaviSkambhaH khalu taM triguNaM savizeSaM parirayaH khalu caturviMzatiH ekaSaSTibhAgAH yojanasya bAhalya prajJaptaM / aSTAcatvAriMzadyojanAni, ekasya ca yojanasya ekaSaSTibhAgAH (483) iti sUryavimAnasya vyAsaH / savizeSaM kiJcidadhikaM triguNametat paridhirasti, bAhalyaM ca caturviMzatiyojanAni ekasya ca yojanasyaikapaSTibhAgAH (24) iti bAhalyaM ceti // atha nakSatravimAnAzrayaH praznaH - 'tA NakkhattavimANeNaM kevaiyaM pucchA' tAvat nakSatravimAnaM khalu kiyat prakAra karaNavazAt sarvatra svayaM hI samajhaleveM / aba sUrya vimAnake viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna pUchate haiM - ( tA sUra vi mANeNaM kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM pucchA) sUryavimAnakA AyAma evaM viSkaMbha kitanA hotA hai ? usakI paridhi kitanI hotI hai ? evaM usakA bAhalya kitanA hotA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - ( tA aDayAlIsa egadvibhAge joyaNassa AyAmavivakhaMbheNaM tiguNaM savisesaM pariraeNaM caDavIsaM egaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte) aDatAlIsa yojana tathA eka yojanakA ikasaThabhAga (48) sUryavimAna kA vyAsa hotA hai / isakA kucha adhikA tIna gunA paridhikA parimANa hotA hai / tathA isakA bAhalya covIsa yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA bhAga jitanA hotA hai / (24) aba nakSatra vimAna ke viSaya meM gautamasvAmI prazna pUchate haiM - (tA Nakkhatte thAya che. A rIte karaNavazAt badheja svayaM samajI levuM. have sUrya vibhAnanA saMgaMdhabhAM zrIgautamasvAbhI prazna pUche che. (tA sUratrimANe NaM har AyAmavikkha bheNa pucchA) sUrya vimAnano AyAma bhane viNDala DeMTalA thAya che ? yA pramANe zrIgautamasvAbhInA praznane sAMlaNIne uttaramAM zrIbhagavAn De che - (tA aDayAlIsaM egaTTibhAge joyaNassa AyAmavikhameNa tiguNaM savisesaM pariraeNa va egaTTibhAge joyaNassa bAhalleNa paNNatte) aDatAsIsa yojana tathA yojanA mesaha lAga (481) sUrya vimAnanA vyAsa thAya che. AnAthI kaMIka vadhAre traNa gaNuM paridhinuM parimANu thAya che. tathA Anu bAhulya cAvIsa yeAjana tathA eka ceAjananA ekasaThayA bhAga jeTalu hoya che. (24) ve nakSatra vibhAnanA saMdhabhAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che.- ( tA Nakkhatte vimANe zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sayajatiprakAzikA TIkA su0 94 aSTAdaza praamRtm| 83 pRcchA // tAvaditi pUrvavat nakSatravimAnAzrayo mama prazno yat kiyadAyAmaviSkambhaM kiyat paridhikaM kiyat bAhalyaM ceti / tato bhagavAnAha-'tA kosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM addhakosaM bAhalleNaM paNNatte' tAvat krozaH-AyAmaviSkabhaH, taM triguNaM pridhiH| arddhakrozaparimitaM bAhalyaM ceti |-ath tArAvimAnasambandhI prazna:-'tArA vimANeNaM kevaiyaM pucchA' tAvat tArAvimAnaM khalu kiyat viSkambhAdikamiti mama praznastato bhagavAnAha-'tA addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM paMca dhaNusayAI bAhalleNaM paNNatte' tArAvimAnaM khalu addhakozatulyaM vyAghAtmakaM, sAIkrozaparimitapari. dhyAtmakaM paJcazatadhanuSapramANAtmakabAhalyamiti // atra tArAvimAnasya AyAmaviSkambhaparimANaM pratipAditamarddhakrozaparimANamuktaM tadadagavyUtamuccatvaparimANaM krozacaturbhAgaH vimANe NaM kevaiyaM pucchA) he bhagavan nakSatra ke viSaya meM pUchatA hUM kI nakSatra vimAnakA AyAma viSkaMbha kitanA hotA hai ? usakI paridhikA kitanA pramANa hai ? usakA bAhalya kitanA parimANavAlA kahAgayA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA kosaM AyAmavikkhabheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM addhakosaM bAhalleNaM paNNatte) eka kosa AyAmaviSkaMbha se usase tIna gunA paridhise tathA deDha kosa kA bAhyalya se kahA gayA hai| aba zrIgautamasvAmI tArAvimAna ke viSaya meM prazna pUchate haiM-(tArAvimANe NaM kevaiyaM pucchA) tArAvimAnakA viSkambhAdi kitanA kahA gayA hai| isake uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA addhakosaM AyAmavikkhabheNaM taM tiguNaM savisesaM pariraeNaM paMcadhaNusayAI pAhalleNaM paNNatte) tArA vimAnakA AyAmaviSkaMbha kA parimANa AdhA kosa kA kahA hai tathA usase AdhA gavyUta Na kevaiyaM pucchA) he mAvan nakSatrAno samayamA prazna pUchuchu. nakSatrInA vimAnane AyAmavikaeNbha keTaluM hoya che? tenI paridhinuM pramANa keTaluM hoya che? tenuM bAhalya keTalA parimANavALuM hoya che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramA zrIlagavAn 4 cha.-(tA kosaM AyAma vikkha bheNa taMtiguNa savisesaM pariraeNa addhakosaM bAhalleNa paNNatte) me 205 AyAma mithI tanAthI 1 / paridhiyA tathA deDha gAu bAhulyathI kahela che. 2 zrIgautamasvAmI vimAnanA samayamA prazna pUche che.-(tArA vimANeNa' kevaiya pucchA) t||2vimaannaa Kios 32 sa cha ? 24. praznanA uttaramA zrIna vAn 47 cha.-(tA addhakosaM AyAmavikkha bheNa ta tiguNa savisesaM pariraeNa paMca dhaNusayAI bAhalleNa paNNatte) tAsa vibhAnanA mAyAma vibhanu parimA) ardhA // kahela che. tathA adhuM gaLyuta uccatvanuM parimANu kahela che. eka kesane the bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 844 sUryaprAptisUtre tadutkRSTasthitikasya tArAdevasya sambandhino vimAnasyeti jJAtavyaM, yat punarjadhanyasthiti kasya tArAdevasya sambandhi vimAnaM tasya AyAmaviSkambhaparimANaM paJcadhanuH zatAni uccatva parimANamarddhattIyAni dhanu zatAnIti, uktaM ca tatvArthabhASye-aSTA catvAriMzadyojanaikapaSTibhAgAH sUryamaNDalasya viSkambhaH, candramasaH SaT paJcAzat , grahANAmarddhayojanaM gavyataM nakSatrANAM, sarvotkRSTAyAstArAyAH addhakrozo jaghanyAyAH paJcadhanuH zatAni, viSkambhAI bAhalyAJca bhavanti sarve sUryAdayo'tra loke' ityuktapramANadarzanAta sarvamupapannaM bhavatItyavaseyaM / ___ atha candrAdInAM vimAnAnAM vAhanaviSayakAni praznottarasUtrANi kathayati-'tA caMdavimANeNaM kai devasAhassIo parivahati' tAvat candravimAnaM khalu kati devasahasrANi parivahanti ?, tAvaditi pUrvavat candravimAnaM kila kati devasahasrANi parivahanti / kati devatA viziSTAni bAhanAni candravimAnasya santi / iha candrAdInAM vimAnAni tathA jagat-svAparimita uccatvatA parimANa kahA hai eka kosakA caturthabhAga utkRSTa sthiti vAle tArA deva ke vimAna kA hotA hai| tathA jaghanya sthitivAle tArA deva ke vimAna kA AyAmaviSkaMbha parimANa pAMca so dhanuSa kA hotA hai| uccatvakA parimANa aDhAiso dhanuSa kA kahA gayA hai / tatvArthasUtra ke bhASya meM kahA hai(aSTAcatvAriMzadyojanakaSaSThibhAgAH sUryamaMDalasya viSkambhaH caMdramasaH Sada paJcAzat grahANAmardhayojanaM gavyUtaM nakSatrANAM sarvotkRSTAyA stArAyAH arddha kozo jaghanyAyAH paJcadhanuHzatAni / viSkambhAdha bAhalyaM bhavanti, sarve sUryA dayo'traloke) isa pramANAnukUla sarva ho jAtA hai| aba caMdrAdike vimAna ke vAhana viSayaka zrI gautamasvAmI praznottarasUtra kahate haiM (tA caMdavimANeNaM kai devasAhassIo parivahaMti) caMdra vimAnako kitane hajAra deva vahana karate haiM arthAta caMdra vimAna kitane deva viziSTa ke vAhanavAlA kahA gayA hai ? yahAM caMdrAdike vimAna tathAprakAra jagat svabhAva jeTalI utkRSTa sthiti tAdevanA vimAnanI hoya che. tathA jaghanya sthitivALA tArA devanA vimAnane AyAma vikhaMbhanuM parimANa pAMcaso dhanuSanuM hoya che uccatvanuM parimANu maDhIsa dhanuSanu Dara che. tatvArtha sUtrana bhAyamA thu cha,-(aSTAcatvAriMzadyojana kaSaSThibhAgAH sUryamaMDalasya viSkabhaH cadramasaH SaTpaJcAzat grahANAmadha yojana gavyUte nakSatrANAM sarvotkRSTAyAstArAyAH arddhakozo jadhAnyAyAH paJcavanu zatAni viSkambhAdha bAhalyaM bhavanti sarve sUryAdayo'traloke) // 4yanana prabhA pramANe sarva bhajI gaya che. have caMdrAdina vimAnanA vahana saMbaMdhI zrIgautamasvAmI praznottara sUtra kahe che... (tA ca davimANe Na kai devasAhassIo parivahati) dravimAnane 8 12 he pahana kare che? arthAt caMdravimAna keTalA deva vizeSanA vAhanavALA kahela che? ahIM caMdrAdinA vimAna tathA prakAranA jagata svabhAvathI je abhigika deva che. teo kevaLa nirAlaMbaja zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 94 aSTAdaza prAbhRtam 845 bhAvyAta nirAlambAni vahanti ityevaM tiSThante, kevalaM ye AbhiyogikA devAste tathAvidhanAmakammodayavazAt samAnajAtIyAnAM hInajAtIyAnAM vA devAnAM nijasphUrti vizeSa darzanArthamAtmAnaM bahumanyamAnaM bahumanyamAnAH prasAdabhRtaH satata vahanazIleSu vimAneSu adhaHtreat frer kecit siMharUpANi kecit gajarUpANi kecit vRSabharUpANi kecit turagarUpANi kRtvA tAni vimAnAni vahanti, na caitadanupapannaM, tathAhi - yatheha - ko'pi tathAvidhaAbhiyogya nAmakarmopabhogabhAgI dAso'nyeSAM samAnajAtIyAnAM hInajAtIyAnAM vA pUrvaparicitAnAM evamahaM nAyakasyAsya suprasiddhasya sammataH iti nijasphUrti vizeSapradarzanArthaM sarvamapi svocitaM karmma nAyakasamakSaM pramuditaH karoti, tathAbhiyogikA api devAstathAvidhAbhiyogya nAmakarmopabhogabhAjaH samAnajAtIyAnAM hInajAtIyAnAM vA devAnAM anyeSAmeva vayaM samRddha yat sakalalokaprasiddhAnAM candrAdInAM vimAnAni vahAma ityevaM nijasphUrti vizeSase jo Abhiyogika deva hai ve kevala nirAlamba vahana karate haiM / tathAvidhanAma karmodaya ke udayavazAt samAna jAtI vAle yA hIna jAtI vAle deva apanI zaktivizeSa ko dikhalAne ke hetu se apane ko bahumAnate huve satata vahanazIla vimAnake nIce raha kara koI siMha ke rUpa ko dhAraNa karake koI hAthI ke rUpa ko dhAraNa karake koI baila ke rUpa ko dhAraNa karake koI ghoDe ke rUpa ko dhAraNa karake una vimAnoM kA vahana karate haiM, yaha anupapanna nahIM hai jaise kI jisa prakAra yahAM para koI tathAvidha abhiyogya nAmakarmodaya bhoga bhogI anya samAnajAto vAle yA hona jAtI vAle kA yA pUrva paricitakA yA isa prasiddha nAyakakA hama dAsa hai isa prakAra sammata hokara nijasphUrti vizeSako dikhalAne ke hetu se sabhI apane yogya karmanAyaka samakSa AnaMdita hokara karatA hai, usI prakAra Abhiyogika deva bho tathAvidha Abhiyogya nAma karmo dayake bhoga ko bhugane vAle samAna jAto vAle yA hIna jAtI vAle devoM ke vahana kare che. tathAvidhanAmakadiyanA uyathI samAna jAtIvALA athavA hIna hatIvALA deveza pAtAnI zakti vizeSane batAvavA mATe peAtAne adhika mAnIne satata vahanazIla vimAnanI nIce raDIne koi siMhanA rUpane dhAraNa karIne koi hAthInA rUpane dhAraNa karIne koI baLadanA rUpane dhAraNa karIne tathA koi gheADAnA rUpane dhAraNa karIne e vimAnanuM vahana kare che. A ayeAgya nathI jema ahI kAI tathAvidha abhiyAgya nAmakameyanA bhAgane bhAgavIne bIjA sarakhI jAtavALAnu' athavA hIna jAtIvALAnuM athavA pUpira ciMtanA agara A suprasiddha nAyakanA ame dAsa chie A pramANe sammata thaine peAtAnI skRti vizeSa batAvavAnA uddezathI badhA peAtAne cegya karmI nAyakonI sAme AnaMdita thaine kare che. eja pramANe abhicegika deva paNu te prakAranA abhiyAgya nAma kauMdayanA bhAgAne bhAgavavAvALA samAna jAtIvALA ke hIna jAtavALA devAne ke bIjAne ame zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisatre pradarzanArtha AtmAnaM bahumanyamAnAH, uktaprakAreNa candrAdi vimAnAni vahanti, teSAM ca candrAdi vimAnavahanazIlAnAM AbhiyogikadevAnAmime saMkhyAsaMgrAhike jambUdvIpaprajJaptisatke gAthe / -(solasa devasahassA vahaMti caMdesu ceva sUresu / aTeva sahassAI ekkekammI gahavimANe // 1 // cattAri sahassAI Nakkhattammi ya vahaMti ekkekke / do ceva sahassAI tArA rUvekamekkaMmi) // 2 // poDazasahasrANi vahanti candreSu caiva sUryeSu / aSTau ca sahasrANi ekaM nyUna grahavimAnaM // 1 // catvAri sahasrANi nakSatre ca vahanti ekaikaM / dve caiva sahasra tArArUpe ekaike // 2 // etadeva spaSTayati bhagavAna-'solasadeva sAhassIo parivahaMti' SoDaza devasahasrANi parivahanti candravimAnamiti ||-'tN jahA-puracchimeNaM siMharUvadhArINaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, dAhiNeNaM gayarUvadhArINaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, paccatthimeNaM vasabharUbadhArINaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, uttareNaM turagarUvadhArINaM cattAri devasAhassIo parivahaMti' tadyathA-paurastyena siMharUpadhAriNi khalu catvAri devasahasrANi parivahanti, dakSiNena gajarUpadhArINi catvAri devasahasrANi parivahanti, pAzcAtyena vRSabharUpadhArINi catvAri devasahasrANi parivahanti, uttareNa turagarUpadhArINi catvAri devasahasrANi yA anya ko hI hama samRddha hai ataH sakala loka prasiddha caMdrAdI ke vimAnoM ko vahana karate haiM isa prakAra apanI zakti vizeSa ko dikhalAne ke liye apane ko adhika mAnate have ukta prakArase caMdrAdi ke vibhAga kA vahana karate haiN| una caMdrAdike vimAnako vahana karane vAle Abhiyogika devoM kI ye saMkhyA batAne vAlI jambUdvIpaprajJapti meM kahI huI ye do gAthAyeM hai solasa deva sahassA vahaMti caMdesu ceva sUresu / advaiva sahassAi ekekammI gahavimANe // 1 // cattAri sahassAI Nakkhatami ya vahaMti ekkakke / do ceva sahassAI tArArUve kamekaMmi // 2 // sUrya evaM caMdra vimAna ko solaha hajAra deva vahana karate haiN| ATha hajAra samRddha chie tethI salaleka prasiddha caMdrAdinA vimAnone vahana karIe chie A pramANe pitAnI zakti vizeSa batAvavA mATe pitAne vadhAre mAnatA thaIne kahela prakArathI caMdrAdinA vimAnanuM vahana kare che. e caMdrAdinA vimAnane vahana karavAvALA abhigika devenI saMkhyA batAvavAvALI ja bUDhIpa prApti sUtramAM kahevAmAM Avela A nIce pramANenI be gAthAo che. solasa devasahassA vahati ca desu ceva sUresu / ava sahassAi ekekammI gahavimANe // 1 // catAri sahamsAI Nakkhattami ya vahati ikkeke / / do ceva sahassAI tArArUvaika mekkami // 2 // sUrya ane caMdra vimAnane soLahajAra deve vahana kare che. AThahajAramAM eka ochA zrI suryaprati sUtra : 2 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 94 aSTAdaza prAbhRtam 847 parivahantIti sarvasaMgraheNa SoDaza devasahasrANi candravimAnaM vahantIti siddhayati // evaM sUravimANaM pi' evaM sUryavimAnamapi evaM-candravimAnavahanakramavadeva-pUrva-dakSiNa-pazcimottarakrameNa catvAri catvAri devasahasrANi sarvamilitvA SoDazadevasahastrANi sUryavimAnamapi vahanti, sUryavimAnavAhakAnyapi poDaza devasahasrANi santItyavase yAni samprati grahavimAnaM meM eka nyUna graha vimAna ko vahana karatA hai nakSatra vimAna ko cAra hajAra deva vahana karate haiN| tArA vimAna ko do hajAra deva vahana karate haiM / isI ko hI bhagavAn spaSTa karate haiM-(solasa deva sAhassIo parivahaMti) caMdravimAna ko solaha hajAra deva vahana karate haiM, (taM jahA-puracchimeNaM sIharUpadhAriNaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, dAhiNeNaM gayarUvadhAriNaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, pacatthimeNaM vasabhakhvadhArINaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, uttareNaM turagarUvadhAriNaM cattAri devasAhassIo parivahaMti) jo isa prakAra hai-pUrva dizAmeM siMha rUpadhArI cAra hajAra deva vahana karate haiM, dakSiNa dizA meM gajarUpa dhArI cAra hajAra deva vahana karate haiM, vRSabha rUpadhArI cAra hajAra deva pazcima dizA meM vahana karate haiM uttara dizA meM azvarUpadhArI cAra hajAra deva vahana karate haiM, isa prakAra saba kA joDa karane se solaha hajAra deva caMdravimAna ko vahana karate haiM yaha siddha ho jAtA hai| (evaM sUravimANaM vi) caMdravimAna ke vahana kramAnusAra pUrva dakSiNa, pazcima, uttara dizA ke kramase cAra cAra hajAra deva ke kramase saba kA joDa solaha hajAra deva sUrya vimAna ko vahana karate haiM yaha nizcita ho jAtA hai|| aba gRhavimAna ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA ghvideva grahavimAnane vahana che. kare che. nakSatra vimAnane cArahajAra deva vahana kare che tArA vimAnane me 2 hevA vana 42 che. yA viSayane bhagavAn 2508 42 cha.- (solasa deva sAhassIo parivahaMti) 'dra vimAnane sogara ve pAna 42 cha.-(ta jahA-puricchimeNa sIharUvadhAriNa cattAri devasAhassIo parivahati, dAhiNeNaM gayarUvadhAriNa cattAri deva sAhassI pro parivahaMti paccatthimeNa vasabharUvadhAriNaM cattAri devasAhassIo parivahaMti, uttareNa turagarUvadhAriNa cattAri devasAhassIo parivahati) 2 20 pramANe che. pUrva dizAmA siDanA rUpa dhAraNa karIne cArahajAra deve vahana kare che. dakSiNa dizAmAM gajanA rUpa dhAraNa karIne cArahajAra de vahana kare che. vRSabhanA rUpa dhAraNa karIne cAra hajAra de pazcima dizAmAM vahana kare che. uttara dizAmAM azvanArUpa dhAraNa karIne cAra hajAra deve vahana kare che. A rIte badhAne meLavavAthI seLahajAra deve caMdra vimAnanuM vahana kare che. tema siddha thAya che. (evaM sUravimANe vi) vimAnanA zubha prabhArI pUrva, dakSiNa pazcima bhane uttara dizAnA krama pramANe cAra cAra hajAra devanA kamathI badhA maLIne soLahajAra deva sUrya vimAnanuM vahana kare che tema nizcaya thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre pRcchati-'tA gahavimANeNaM kai devasAhassIo parivahaMti' tAvat grahavimAnaM khalu kati devasahasrANi parivahantIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA aTTha devasAhassIo parivahaMti' tAvat aSTau devasahasrANi parivahanti / ityevaM sAmAnyamuttaraM datvApi tat kramaM darzayati-'taM jahA puracchimeNaM siMharUvadhArINaM devANaM do devasAhassIo parivahaMti, evaM jAva uttareNaM turagarUbadhArINaM' tadyathA-paurastyena siMharUpadhAriNI devAnAM dve sahasre parivahataH, evaM yAvat uttareNa turagarUpadhAriNI khalu / arthAt paurastyena siMharUpadhAriNI devAnAM dve sahasre, dakSiNena gajarUpadhAriNI devAnAM dve sahasraM candravimAnaM parivahataH, pAzcAtyena vRSabharUpadhAriNI devAnAM dve sahasre parivahataH, uttareNa ca turagarUpadhAriNI devAnAM dve sahasre candravimAnaM parivahataH, ityevaM aSTau devasahasrANi candravimAnaM parivahantIti sidhyati ||-ath mANeNaM kai deva sAhassIo parivahaMti) grahavimAna ko kitane hajAra deva vana karate haiM ? isa prakAra zrIgotamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA aTTadevasAhassIo parivahaMti) ATha hajAra deva vahana karate haiM, isa prakAra sAmAnya rUpa se uttara dekara usakA krama dikhalAte haiM- jahA puracchimeNaM sIharUvadhAriNaM devANaM do deva sAhassIo parivahaMti, evaM jAva uttareNaM turagarUvadhArINaM) jo isa prakAra hai-pUrva dizA meM siMha ke ko dhAraNa karane vAle do hajAra deva vahana karate haiM usI prakAra yAvat para dizA meM azva ke rUpa ko dhAraNa karane vAle do hajAra deva vahana karateM hai arthAta pUrva dizA meM siMha rUpadhArI do hajAra deva, dakSiNa dizAmeM gaja rUpadhArI do hajAra deva graha vimAna ko vahana kahatA haiM, pazcima dizA meM vRSabha rUpadhArI do hajAra deva vahana karate haiM tathA uttara dizA meM azva rUpadhArI do aveara vimAnanA sabhA zrIgItamasvAmI prazna pUche cha.-(tA gahavimANe Na kara devasAhasIo parivahati) a bhAnane 21 tara he jethe che1 mA pramANe zrIjItabhasvAmInA praznane sAmajIne uttaramA zrIbhagavAn / che.-(tA aTra devasAhassIo parivahati) 282 deve| vana 42 che. yA pramANe sAmAnya zata uttara hIna tanA zubha matAva cha.-(tajahA puracchimeNa sIharUvadhAriNa devANa do devasAhassIo parivahaMti, evaM jAva uttareNa turagarUvadhAriNa) 1 mA prabhAva cha. pUrva dizAmA siMhanA rUpane dhAraNa karIne be hajAra devo vahana kare che. e ja pramANe yAvata uttara dizAmAM azva-ghoDAnA rUpane dhAraNa karIne behajAra deve vahana kare che. arthAt pUrva dizAmAM dharUpa dhArI behajA2 deva tathA dakSiNadizAmAM hAthInA rUpane dhAraNa karanArA behajAra vecaMdra vimAnane vahana kare che. pazcima dizAmAM baLadanA rUpa dhAraNa karanArA be hajAra ve vahana kare che. tathA uttara dizAmAM gheDAnA rUpa dhAraNa karanArA be hajAra deve graha zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 94 aSTAdazaprAbhRtam nakSatra vimAnAzrayaH prazna:-'tANakkhattavimANeNaM kai devasAhassIo parivahati ?' tAvata nakSatravimAnaM khalu kati devasahasrANi parivahanti ? // ityevaM gautamasya praznastato bhagavAnAha -'tA cattAri devasAhassIo parivahaMti' tAvat catvAri deva sahasrANi parivahanti // itthaM sAmAnyamuttaraM datvA punastadeva spaSTayati-taM jahA-puracchimeNaM siMharUvadhArINaM devANaM ekA devasAhassI parivahai, evaM jAva uttareNaM turagarUvadhArINaM devANaM' tadyathA-paurastyena siharUpadhAri khalu devAnAmekaM sahasraM parivahati, evaM yAvat uttareNa turagarUpadhAri devAnAm // arthAt evaM-pUrvoditaprakAreNaiva paurastyena siMharUpadhAri devAnAmekaM sahasraM nakSatravimAnaM vahati, dakSiNena gajarUpadhAri devAnAmekaM sahasra nakSatravimAnaM parivahati, pAzcAtyena vRSabharUpadhAri devAnAmekaM sahasraM parivahati, uttareNa turagarUpadhAri devAnAmekaM sahasraM parihajAra deva grahavimAna ko vahana karate haiM, isa prakAra ATha hajAra deva grahavimAna ko vahana karate haiM yaha siddha hotA hai, __ aba nakSatra vimAna ke viSaya meM prazna karate haiM-(tA NakkhattavimANeNaM kai devasAhassIo parivahaMti) nakSatra vimAna ko kitane hajAra deva vahana karate haiM, isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA cattAri devasAhassIo parivahaMti) nakSatra vimAna ko cAra hajAra deva vahana karate haiN| isa prakAra sAmAnya rUpa se uttara dekara puna: usa ko spaSTa karate haiM-(taM jahA-puracchimeNaM sIharUvadhArINaM devANaM) jo isa prakAra haipUrva dizA meM siMha ke rUpa ko dhAraNa karane vAle eka hajAra deva vahana karate haiM / isI prakAra yAvat uttara dizA meM azvarUpadhArI eka hajAra deva vahana karate haiM / arthAt pUrva kathita prakAra se pUrva dizA meM siMharUpadhArI eka hajAra deva nakSatra vimAna ko vahana karate haiN| dakSiNa dizAmeM gajarUpadhArI eka hajAra vimAnanuM vahana kare che. A rIte AThahajAra deve graha vimAnanuM vahana kare che tema siddha thAya che. ve nakSatra vimAnana samayamA prazna pUche che.-(tA NakkhavattavimANeNa kai deva sAhassIo parivahati) nakSatra vimAnanu DeTA 2 he| 17na 42 cha 1 mA pramANe zrIgautamasvAmI praznane samaNIna uttaramA zrImAvAn 49 ch.-(t| cattAri devasAhassIo parivahati) nakSatra vibhAna yA2712 he 19 42 cha. 2 // pramANe sAmAnya zate utta2 aDAne iza tane vizeSa prAthI 258 42 cha.-(ta jahA puracchimeNa sIharUvadhAriNa devANa) 2 20 pramANe cha. pUrva dizAmA siDanA 3pAne pA295 42vApAra me 12 deve vahana kare che. e ja pramANe yAvata uttara dizAmAM azvarUpane dhAraNa karIne eka hajAra deve vahana kare che. arthAt pUrvakathita prakArathI pUrva dizAmAM siMharUpa dhArI eka hajAra deva nakSatra vimAnanuM vahana kare che. dakSiNa dizAmAM hAthInA rUpane dhAraNa karanArA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 sUryajJaptisUtre vahati, ityevaM sarvamilanena catvAri devasahasrANi nakSatravimAnaM parivahantIti siddhayati // atha samprati tArAvimAnAzrayaH praznaH 'tA tArAvimANe NaM kai devasAhassIo parivahaMti' tAvat tArAvimAnaM khalu kati devasahasrANi parivahantIti gautamasya praznastato bhagavAnAha'tA do devasAhassIo parivahaMti' tAvat dve devasahasre parivahataH, ityevaM sAmAnyamuttaraM datvApi punastadeva spaSTayati-taM jahA-puracchimeNaM siMharUdhArINaM devANaM paMcadevasayA parivahaMti, evaM jAvuttareNaM turagarUvadhAriNaM' tadyathA-paurastyena siMharUpadhArINAM devAnAM pazcazatAni parivahanti, evaM yAvat uttareNa turagarUpadhArINAM / arthAt paurastyena siMharUpadhArINAM devAnAM paJcazatAni tArAvimAnaM parivahanti, dakSiNena gajarUpadhArINAM devAnAM paJcazatAni tArAvimAnaM parivahanti, pazcimena vRSabharUpadhAriNAM devAnAM paJcazatAni tArAdeva nakSatra vimAna ko vahana karate haiN| pazcima dizAmeM vRSabha ke rUpadhArI eka hajAra deva nakSatra vimAna ko vahana karate haiM, tathA uttaradizA meM azva rUpadhArI eka hajAra deva vahana karate haiM, isa prakAra saba kA joDa cAra hajAra deva nakSatra vimAna ko vahana karate haiM yaha siddha hotA hai| ____ aba tArAvimAna ke viSaya meM prazna karate haiM-(tA tArAvimANe NaM kaha devasAhassIo parivahaMti) zrI gautamasvAmI prazna karate haiM kI tArAvimAna ko kitane hajAra deva vahana karate haiM ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA do devasAhassIo parivahati) do hajAra deva vahana karate haiM isa prakAra sAmAnya se kaha kara punaH usako spaSTa karate haiM-(taM jahA puracchimeNaM sIharUbadhArINaM devANaM paMcasayA parivahaMti evaM jAvuttareNaM turagarUvadhArINa) pUrva dizA meM siMha ke rUpa ko dhAraNa karane vAle pAMcaso deva tArA vimAna ko vahana karate haiM dakSiNa dizA meM gjekahajAra de nakSatra vimAnanuM vahana kare che. pazcima dizAmAM baLadarUpa dhArI ekahajAra de nakSatra vimAnanuM vahana kare che tathA uttara dizAmAM azvanA rUpane dhAraNa karIne ekahajAra deve vahana kare che. A rIte badhAne meLavAthI cArahajAra deva nakSatra vimAnanuM vahana 4re cha. te siddha thAya che. 2 tAsa vimAnanA se pAma Ave che.-(tA tAra! vimANeNa kai deva sAhassIo parivahati) zrIgItabhasvAmI prazna pUche cha-tAza vimAnanA 012 deve vahana kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna 4. cha.-(tA do devasAhassIo parivahati) me 12 he pana 42 cha. Azata sAmAnya 12thI utta2 pApIne zIthA tene vizeSa 2508 42 cha.-(ta jahA puracchigeNa sIharUva dhArINa devANa paMcasayA parivahati evaM jAvuttareNa turagarUvadhArI ga) pUrva dizAmA siDanA 3yAne dhAraNa karavAvALA pAMcaso de tArA vimAnanuM vahana kare che. dakSiNa dizAmAM gajanA zrIsuryapratisUtra : 2 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 95 aSTAdaza prAbhRtam vimAnaM parivahanti, uttareNa turagarUpadhAriNAM devAnAM paJcazatAni tArAvimAnaM parivahantItyevaM candrAdInAM vimAnavAhanAni pratipAditAnIti // sU0 94 // ___ atha samprati candrAdInAM madhye zIghragati nirUpaNaviSayakaM praznottarasUtramAha-'tA eesi NaM caMdimityAdi mUlam-tA eesi NaM caMdimasUriyagahagaNaNakkhattatAgarUvANaM kayare kayarehito siMgdhagaI vA maMdagaI ?, tA caMdohito sigghagai sUre sUrehito gahA sigdhagaI gahehitoNakkhattA sigghagaI, Nakkhattehito tArA sigghagai, savappagai caMdA savvasiMgyagai taaraa| tA eesi NaM caMdimasUriyagahagaNa NakkhattatArArUvANaM kayare kayarehito appiDiyA vA!, mahaDDiyA vA tArAhiMto mahiDDiyA NakkhattA Nakkhattehito gahA mahiDiyA gahe. hito sUrA mahiDiyA sUrehito caMdA mahiDDiyA, savvappaDDiyA tArA savamahiDiyA caMdA ||suu0 95 // chAyA-tAvat eteSAM candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpANAM katarebhyaH katarebhyaH zIghragatayo vA mandagatayo vA !, tAvat candrebhyaH sUryAH zIghragatayaH, sUryebhyo grahAH zIghragatayaH, Ahebhyo nakSatrANi zIghragatIni, nakSatrebhyastArArUpAH, zIghragatayaH, sarvAlpagatayazcandrAH sarvazIghragata yastArAH / tAvat eteSAM candra-sUrya-grahagaNa-nakSatra-tArArUpANAM katarebhyaH katarebhyaH alpaddhikA vA mahaddhikA vA. tArAbhyo maharTikAni nakSatrANi nakSatrebhyo mahaddhikAH grahAH, grahebhyaH sUryAH mahaddhikAH, sUryebhyazcandrAH mahaddhikA sarvAlpa RddhayastArA sarvamaharddhayazcandrAH // iti suutr-95|| TIkA-caturnavati tame sUtre candrAdInAM vimAnasaMsthiti-teSAmAyAmAdikaM-vimAnAdhiSThAtAro devAzcetyeteSAM vicAraM kRtvA sampratyasmin pazcanavatitame sUtre candra-sUrya-graharUpadhArI pAMcaso deva tArAvimAna ko vahana karate haiM, pazcima dizA meM vRSabha rUpadhArI pAMcaso deva tArA vimAna ko vahana karate haiM, evaM uttara dizA meM azvarUpadhArI pAMcaso deva tArA vimAna ko vahana karate haiM / isa prakAra candrAdike vimAnoM ke vAhako ko pratipAdita kiyA hai| sU0 94 // ___aba caMdrAdi ke zIghragati kA nirUpaNa karane ke liye praznasUtra kahate haiNrUpane dhAraNa karIne pAMcase deve tArA vimAnanuM vahana kare che. ane uttaradizAmAM ghoDAnArUpane dhAraNa karavAvALA pAMca deve tArA vimAnanuM vahana kare che. A pramANe caMdrAdinA vimAnanA vAhake pratipAdita karela che. mAsU. 94 ve yAnI zI tinu ni354 421mATe praznasUtra 4 cha. (tA erasiNa zrI suryaprati sUtra : 2 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre nakSatratArANAM zIghramandagativiSayakaM, RddhiviSayakaM vicAraM ca vivRNvan-'tA eesi NaM' ityAdinA praznottarasUtramAha-'tA eesi NaM caMdimasariyagahagaNanakkhattatArArUvANaM kayare kayarehito sigdhagaI vA maMdagaI vA' tAvat eteSAM candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpANAM madhye katarebhyaH katarebhyaH zIghragatayo vA mandagatayo vA !, ApekSikagativicAre kebhyaH kebhyaH ke ke zIghragatayaH, ke ke vA mandagataya iti kathaya bhagavaniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA caMdehito sUrA sigdhagaI-sUrehito sigghagaI gahehiMto NakkhattA sigdhagaI Nakkhatte hito tArA sigghagaI, sabappagaI caMdA savvasigdhagaI tArA' (tA eesi NaM caMdima) ityAdi ttiikaarth-cauraann| sUtra meM caMdrAdi ke vimAna kI saMsthiti evaM unakA AyAmAdi tathA vimAna ke adhiSThAtA deva saMbaMdhI vicAraNA karake aba isa paMcANaveM sUtra meM caMdra-sUrya, gRha, nakSatra evaM tArAoM ke zIghramaMda gati viSayaka evaM unakI Rddhi ke viSaya meM vicAra pragaTa karane ke uddezya se (tA eesiNaM) ityAdi praznora sUtra kahate haiM-zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA eesiNaM caMdimasUriyagahaNakkhattatArArUvANaM kayare kayarehiMto sigghagaI vA maMdagaI vA), ye caMdra sUrya, graha, nakSatra tathA tArAoM meM kauna kisa se zIghragamana vAle haiN| kauna kisase mandagati vAle hote haiM arthAt apekSita gati vicAraNA meM kauna kisase zIghragamana vAle haiM / tathA kauna kisase maMda gamanavAleM haiM so he bhagavan ! Apa kahie isa prakAra zrI gotamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA caMdehito sUrA sigghagaI, sarehiMto gahA sigghagaI gahehiMto NakhattA sigghagaI, Nakkhattehito tArA sigghagaI savvappagaI caMdima) tyAhi. TakAI-corANumAM sUtramAM caMdrAdinA vimAnanI saMsthiti ane tenA AyamAdi tathA vimAnanA adhiSThAtAdeva saMbaMdhI vicAraNuM karIne have A paMcANumAM sUtramAM caMdra sUryagraha nakSatra ane tArAonA zIghamaMda gati saMbaMdhI tathA temanI kRddhinA saMbaMdhamAM viyA2 pragaTa 42vAnA uddezathI (tA eesi Na ca dimasUriyagaha NakkhattatArArUvANa kayare kAyarehito sigdhagaI vA maMdagaI vA) 21 dra, sUrya, a nakSatra ane tAzayAmA Ae kenAthI zIdhra gativALA che? koNa konAthI maMda gativALA che? arthAt apekSita gati vicAraNAmAM ke konAthI zIghagamanavALA che, tathA koNa konAthI maMdagamanavALA che? te he bhagavana Apa kaho? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI mAvAn 4 cha.-(tA caMdehito sUrA sigdhagaI sUre hito gahA sigghagaI, gaheMhiMto NakkhattA sigghagaI, Nakkhattehito tArA sigdhagaI, savvAgaI caMdA savva sigghagaI tArA) dIpamA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 95 aSTAdazaprAbhRtam / 853 tAvat candrebhyaH sUryAH zIghragatayaH, sUryebhyo grahAH zIghragatayaH grahebhyo nakSatrANi zIghragatIni, nakSatrebhyastArAH zIghragatayaH ||-taavditi pUrvavata jambUdvIpe candra-sUryagraha-nakSatra-tArANAM sthitinivezavazena candrebhyaH zIghragatayaH sUryAH santi, sUryebhyo'pi zIghragatayo grahAH bhavanti, grahebhyo nakSatrANi zIghragatIni, nakSatrebhyo'pi zIghragataya. stArA ityevaM krameNa kakSAyAH sthiti krameNa sarvAdimasthityA sarvAlpagatayazcandrAH santi, tathA ca sarvAntimasthityA sarvebhyaH zIghragatayastArAH santItyartha ataeva siddhayantIti bhagavataH samuttaravAkyam ||-smprtyetessaamev RddhiviSayakaH prazna:-'tA eesiNaM caMdimasUriya gaha-gaNa-Nakkhatta-tArA rUvANaM kayare kayarehito appiDiyA vA mahiDiyA vA !,' tAvata eteSAM candrasUryagrahagaNanakSatratArArUpANAM katarebhyaH katarebhyaH alparddhikAH vA maharSikAH vA?' tAvaditi pUrvavat eteSAM candrAdInAM madhye katarebhyaH ApekSikakrameNa ke alparddhikAHalpasamRddhayaH ke vA maharddhikAH ?-adhikasamRddhayaH santIti kathaya bhagavaniti gautamasya praznastayo bhagavAnAha-'tA tArAhiMto mahaDDiyA NakkhanA Navakhatte hito mahaDDiyA gahA gahe caMdA savvasigdhagaI tArA) jambUdvIpa meM caMdra, sUrya, graha nakSatra evaM tArAoM ke sthiti nivezavazAt caMdra se sUrya zIghragamana vAlA hotA hai, sUrya se zIghragati vale graha hote haiM, grahoM se nakSatra zIghra gamanavAle haiM evaM nakSatroM se tArAeM zIghragati vAle hote haiN| isa prakAra ke krama se sarva se Adi sthitivAlA caMdra sarva se alpa gativAlA hai| tathA saba se aMtima sthitivAle tArAgaNa saba se zIghragati vAle hote haiN| ____ aba inakI Rddhi ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM-(tA eesi NaM caMdimasUriyagahagaNaNakhatta tArArUvANaM kayare kayarehito appidriyA vA mahiDriyA vA) ina caMdrAdikoM meM ApekSita kramase kauna kisase alpa RddhivAle hai evaM kauna kisase bhahA RddhivAle arthAt adhika samRddhi zAlI hote haiM ? so he bhagavAn mujhe kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara caMdra, sUrya, graha, nakSatra ane tArAonI sthiti vizeSavazAt caMdrathI sUrya zIghagamanavALA hoya che. sUryathI zIdhra gativALA graho hoya che. grahothI nakSatre zIdhra gamanavALA hoya che. ane nakSatrothI tArAo zIdhragativALA hoya che. A prakAranA kramathI sauthI Adi sthitivALo caMdra sauthI a5 gativALe che tathA sauthI aMtima sthitivALA tArA gaNa sauthI sIvra gativALA hoya che. ve tamanI dvanA sabhA zrIgItamayAbhI prazna pUche che-(tA eesiNaM ca dimasUriyagahagaNaNakkhattatArArUvANa kamare kayarehi to appaDDhiyAvA mahiDDhi yAvA) mA yI dimAM apekSita kamathI koNa konAthI alpaddhivALA hoya che? ane koNa kenAthI mahAddhivALA hoya che? athar adhika samRddhizAlI hoya che? te he bhagavana mane kahe zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre hito sUrA mahaDDiyA rehito caMdA mahaDDiyA, savyappaDDiyA tArA savvamahiDDiyA caMdA' tAvat tArAbhyo mahardikAni nakSatrANi, nakSatrebhyo grahAH mahaddhikA, grahebhyaH sUryA maharTikAH, sUryebhyazcandrAH maharddhikAH, sarvAlparTikAstArAH sarvamaharddhikAzcandrAH // tAvat iti pUrvavat samRddhiviSaye khalu utkramasthitayaH santi-yathA sarvebhyo'lpasamRddhivatyastArAH santi-tArA puje sarvAlpardhikAH samRddhayaH santi, tadapekSayA adhika samRddhayo nakSatrasamUheSu, tatopyadhikasamRddhayo grahagaNeSu, tatopyadhikasamRddhayaH sUryeSu tatopyadhikasamRddhayaH, candreSu / etenettha siddhayati yat sarvApekSayA alpa samRddhiyatyastArAH santi, tathA ca sarvAdhika samUddhayazcandrAH santIti svaziSyebhya upadizediti // sU0 95 // atha tArAvimAnAntaraviSayaM nirUpayati / mUlam-tA jaMbuddIveNaM dIve tArArUvassa ya tArArUvassa ya esa NaM kevaie abAdhAe aMtare paNNatte, tA duvihe aMtare paNNatte, taM jahAbAghAtime ya NivAghAtime ya, tattha NaM je se vAghAtime se NaM jahaNaNeNaM doNi bAva? joyaNasae ukkoseNaM bArasa joyaNasahassAI doNi bAyAle joyaNasae tArArUvassa tArAruvassa ya abAdhAe aMtare paNNatte, tattha uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA tArAhiMto mahaDiyA NakkhattA, NakkhattehiMto mahaDDiyA gahA, gahehiMto sUrA mahar3iyA sUrehiMto caMdA mahaDiyA savvappar3iyA tArA savvamahar3iyA caMdA) zrIbhagavAn kahate haiM ki samRddhi ke bAre meM utkrama sthiti hotI hai jaise kI saba se alpa samRddhivAle tArAgaNa hote hai, unase adhika samRddhivAle nakSatra samUha hote haiM, nakSatroM se adhika samRddhicAle grahagaNa hote haiM / unase adhika samRddhivAlA sUrya hotA hai evaM sUrya se adhika samRddhi vAlA caMdra hotA hai| isase yaha siddha hotA hai kI saba se alpa samRddhivAle tArAgaNa hote haiM, evaM saba se adhika samRddhivAlA caMdra hotA hai, aisA svaziSyoM ko upadeza kareM / / sU0 95 // mA prabhArI zrIgautabhasvAmInA praznane sAmAna uttaramA zrImAvAna cha.-(tA tArAhi to mahaDhiyA NakkhattA Nakna tehi to mahaDDhayA gahA, gahe hi to sUrA mahaDhiyA sUrehiM to caMdA mahaDaDhiyA savvapaDhiyA tArA savvamahaDhiyA caMdA) zrIbhagavAn 4 cha / samRddhinA saMbaMdhamAM ulTI sthiti hoya che. jemake sauthI alpa samRddhivALA tArAgaNa hoya che. tenAthI adhika samRddhivALA nakSatra hoya che. nakSatrothI adhika samRddhivALA grahagaNa hoya che. tenAthI vadhAre samRddhizAlI sUrya hoya che. ane sUryathI paNa adhika samRddhizAlI caMdra hoya che. AthI e siddha thAya cheke-sauthI ochI samRddhivALA tArAgaNa hoya che. ane sauthI adhikasamRddhizAlI caMdra hoya che. e pramANe svaziSyane upadeza karo. sU. 5 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 96 aSTAdazaprAbhRtam je se NivAghAtime se jahaNNeNaM paMcadhaNusayAI ukkoseNaM addhajoyaNaM tArArUvassa tArAruvassa ya abAzae aMtare paNNatte ||suu0 96 // chAyA-tAvat jambUdvIpe, khalu dvIpe, tArArUpasya ca tArArUpasya etat khala kiyatyA abAdhayA antaraM prajJaptaM / tAvat dvividhaM antaraM prajJaptaM, tadyathA-vyAghAtimaM ca nirvyAdhAtimaM ca, tatra khalu yat tat vyAghAtimaM tat khalu jaghanyena dve dvASaSThI yojanazate, utkarSeNa dvAdazayojanasahasrANi dve dvAcatvAriMze yojanazate tArArUpasya tArArUpasya ca abAdhayA antaraM prajJaptaM, tatra yat tat nirvyAghAtimaM tat jaghanyena paJcadhanuzatAni utkarSaNa arddhayojanaM tArArUpasya tArArUpasya abAdhayA antaraM prajJaptam ||suu0 96 // TIkA-paJca navatitame sUtre candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpANAM zIghramandagativiSayaka vicAraM vivicya sampratyasmin SaNNavatitame sUtre tArAvimAnAntaraviSayakaM praznottarasUtramAha___ 'tA jaMbuddIve NaM dIve tArArUvassa ya 2 esaNaM kevaie abAdhAe aMtare paNNatte' tAvat jambUdvIpe khalu dvIpe tArArUpasya tArArUpasya ca etat khalu kiyatyA abAdhayA antaraM prajJasam ! // tAvaditi-pUrvavat jambUdvIpamadhye vicaratastArArUpavimAnasya kiyadantaraM nirbAdhaka kiyazca bAdhakamantaraM patatIti kathayabhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA duvihe aba tArA vimAna ke antara kA kathana karate haiM TIkArtha-paMcANaveM sUtra meM caMdra-sUrya-graha-nakSatra evaM tArAoM kI zIghra maMda gati ke viSaya meM vicAra pradarzita kiyA hai| aba isa chiyANNave sUtra meM tArAvimAna ke anantara viSaya saMbaMdhI zrIgautamasvAmI prazna pUchate haiM-(tA jaMbuddIve NaM dIve tArAruvassa ya esa NaM kevaie abAdhAe aMtare paNNatte ?) jaMbUdvIpa meM vicaraNa karate huve tArArUpa vimAna abAdhA se kitanA aMtara meM hotA hai ? tathA bAdhaka arthAta vyavadhAna vAlA aMtara kitanA paDatA hai ? so he bhagavana Apa kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA duvihe aMtare paNNatte, taM jahA vAghAtime ya have tAre vimAnanA anantaranuM kathana karavAmAM Ave che. TIkArtha-paMcANumAM sUtramAM caMdra-sUrya-graha-nakSatra ane tArAonI zIghamaMda gatinA viSayamAM vicAra pradarzita karavAmAM Avela che. have A chanumA sUramAM tArA vimAnanI pachInA viSaya samadhI zrIgautamasvAmI prazna pUche che.-(tA jabuddIveNa dIve tArArUvasa ya esa Na kevaie avAdhAe aMtare paNNatte) dIyamA viyara to 135 vimAna abAdhAthI keTalA aMtarathI hoya che ? tathA bAdhaka vyavadhAna sahitanuM keTaluM aMtara hoya che? te he bhagavana Apa kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn 4 che.-(tA duvihe aMtare paNNatte ta jahA vAghAtime ya nivvAdhAtime ya) taa2|| zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre aMtare paNNatte, taM jahA-bAghAtime ya NiyAghAtime ya' tAvat dvividhaM antaraM prajJaptaM, tadyathA vyAghAtimaM ca nirvyAghAtimaM ca ||-taavditi pUrvavat, tArArUpasya vimAnasyAntaraM dvividha prajJaptaM, tatraikamantaraM vyAghAtimAkhyaM vyAhananaM vyAghAta:-parvatAdiskhalanaM tena nivRttaM yat tat vyAghAtimaM antrmucyte| tathA nirvyaaghaatim-vyaaghaatimaanirgtN-svaabhaavikmityrthH|| atha antaradvayasaMkhyAM pratipAdayati-tattha NaM je se bAghAtime se NaM jahaNNeNaM doSiNacAvaTe joyaNasae ukkoseNaM bArasa jauyaNasahaslAI doNNivAyAle joyaNasae tArArUvassa tArAruvassa ya avAdhAe aMtare paNNatte' tatra khalu yat tat vyAghAtimaM tat khalu jaghanyena dve dvApaSTi yojanazate utkarSaNa dvAdazayojanasahasrANi dve dvAcatvAriMzate yojanazate tArArUpasya tArArUpasya ca abAdhayA antaraM prajJaptam // tatra-antaravicAre khalviti vAkyAlaMkAre yat vyAghAtima-parvatAdiskhalanasahitamantaraM kila tat jaghanyena-alpatareNa dve yojanazate dvANivAghAtimeya) tArArUpa vimAna kA aMtara do prakAra kA kahA hai| parvatAdi se skhalana ko vyAghAta kahate haiM usa prakAra kA vyAghAta jisa meM ho vaha vyAghAtima aMtara kahA jAtA hai tathA dUsarA vyAghAta rahita arthAt svAbhAvika isa prakAra do prakAra kA aMtara kahA hai / aba donoM prakAra ke aMtaroM kI saMkhyA bhedakA pratipAdana karate haiM-(tattha je se vAghAtime se NaM jahaNNe NaM doNi bAvaTe joyaNalae ukkoseNaM bArasa joyaNasahassAI doNNivAyAle joyaNasae tArAruvassa ya abAdhAe aMtare paNNatta) aMtara kI vicAraNA meM jo vyAghAtima arthAt parvatAdi se skhalana vAlA aMtara hai vaha jaghanya se do so bAsaTha 262 / yojana hotA hai| yaha niSadha kUTa kI apekSA se kahA jAnanA caahiye| jaise yahAM para niSadha parvata svabhAva se hI saba se ati UMcA arthAt cAraso yojana kI UMcAI vAlA hai / usake Upara pAMcaso yojana kI 35 vimAnanuM aMtara be prakArathI prajJapta karela che. temAM eka prakAranuM vyAghAtima aMtara kahyuM che. parvata vigerethI paDavuM tene vyAghAta kahe che. e prakArathI vyAghAta jemAM hoya te vyAghAtima aMtara kahevAya che. tathA bIjI vyAghAta vinAnuM arthAt svAbhAvika A rIte be prakAranuM aMtara kahyuM che. bhanne prazna matanI sadhyA lahanu pratipAdana 42 cha. (tA je se vAghAtime se Na jahaNNeNa doNNi bAvaTTe joyaNasae ukkoseNa bArasa joyaNasahassAI donti bAyAle abAdhAe ukkoseNaM bArasa joyaNasahassAI doNNi ya bAyAle joyamasara tArArUtrasta ya abAdhAe aMtare paNNatte) satanI viyAmA vyAdhAtibha arthAt yI 54 // 35 mata24dhanyathI basebAsaTha 222) jananuM hoya che. A nivadha kUTanI apekSAthI kahyuM che tema samajavuM. jema ahIM niSadha parvata svabhAvathIja sauthI ghaNe uMce arthAta bArase jananI uMcAIvALo che. tenI upara pAMcase lejananI uMcAivALA kUTa-zikhara che. e kUTo mULa bhAgamAM pAMca zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 96 aSTAdaza prAbhRtam 857 SaSTI - dvASaSTyadhike - 262 etacca niSadhakUTAdikamapekSya veditavyaM yathAtra svabhAvato niSadhaparvato'tyuccaizcatvAri yojanazatAni tasyopari ca paJca yojanazatoccAni kUTAni tAni ca mUle paJca yojanazatAni AyAmaviSkambhAbhyAM madhye trINi yojanazatAni tasyopari ca pazca saptatyadhikAni arddhatRtIye dve yojanazate, eteSAM coparitanabhAgasamazreNipradeze tathA jagat svabhAvyAta aSTau yojanAni ubhayato'bAdhayA kRtvA tArAvimAnAni paribhramanti, tato jaghanyena vyAghAtimamantaraM dve yojanazate dvASaSTyadhike 262 bhavataH / utkarSatazca dvAdaza yojatsahasrANi dve yojanazate dvAcatvAriMzadadhike (12242) iti bhavati / etacca merUmapekSya veditavyaM tathAhi - merau dazayojana sahasrANi merozrobhayato'vAdhayA ekAdaza yojanazatAni ekaviMzatyadhikAni (1921) / tataH sarvasaMkhyA milanena mUlotAni yojanAni siddhayanti yathA - dvAdazayojanasahasrANi dve ca yojanazate dvAcatvAriMzadadhike (12242) iti / atha nirvyAghAtimamantaraM kathayati - ' tattha je se NicvAghAtime se jahaNeNaM paMca dhanuHsayAI ukkoseNaM addhajoyaNaM tArArUvassa tArAsvasta ya avAdhAe aMtare paNNatte' UMcAI vAlA kUTa - zikhara hai ve kUTa mUla bhAga meM pAMcaso yojana kA AyAmaviSkaMbha vAlA kahA hai / madhya bhAga meM tInaso yojana kA tathA usake Upara meM tInaso satAvana yojana usake Upara ke samazreNI vAle pradeza meM tathAprakAra ke jagat svabhAva se donoM tarapha ATha yojana kA abAdhA se aMtara karake tArA vimAna bhramaNa karatA hai / jaghanya se vyAghAtima aMtara do so bAsaTha (262) yojana kA hotA hai, yaha kathana meru kI apekSA se kahA gayA jAnanA cAhiye, jaise kI meru kI UMcAI dasa hajAra yojana, meru ke donoM tarapha avAdhA se gyArahaso ikkIsa yojana (1121) isa prakAra sarva saMkhyA ko joDane se mUlokta yojana pramANa siddha hotA hai / jaise kI - bAraha hajAra do so bayAlIsa yojana (12242) aba nighAtima aMtara kA kathana karate haiM - (tattha je se NivvAghAtime saiAjananA AyAma viSpabhavALA kahyA che. madhyabhAgamAM traNaso ceAjananA tathA tenI uparanA bhAgamAM traNaso sattAvana ceAjana yathA tenI uparanA samazreNIvALA pradezamAM te rItanA jagatsvabhAvathI anne tarapha ATha yAjana abAdhAthI aMtara karIne tArA vimAna bhramaNa kare che. jaghanyathI vyAdhAtima aMtara khaseAbAsaTha (262) gejananu thAya che. tathA utkRSTathI khAraDujAra khase|betAlIsa yAjana (12242) thAya che. A kathana merUnI apekSAthI kahela che. tema samajavuM. jemake-merUnI uMcAi dasahAra yeAjananI che merUnI banne bAju abAdhAthI agyArasA ekavIsa yAjana thAya che. (1121) A rIte badhI saMkhyAne meLavavAthI mUlamAM kahela yAjana pramANu siddha thAya che. je A rIte khAra hajAra base meMtAlIsa yona (12242) thAya che. have nirvyAdhAtibha aMtara uthana re - (tattha je se NivvAghAtime se jahaNeNa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre tatra yala tat nirvyAghAtimaM tat jaghanyena paJcadhanuH zatAni utkarSaNa arddhayojanaM tArArUpasya tArArUpasya ca abAdhayA antaraM prajJaptam ||-ttr-antrvicaare yat tat nirvyAghAtimamantaraMsvAbhAvikamantaraM tat jaghanyena-utkRSTataratvena kevalaM paJcadhanuH zatAni bhavanti utkarSaNa caatyadhikena ca kevalaM arddhayojanaparimitameva bhavatIti veditavyam / evamatra tArArUpasya vimAnasyAlpamadhikaM cAntaraM pratipAditamityavagantavyamiti ||suu0 96 // agramahiSI viSayakaM praznottarasUtramA:___ mUlam -"tA caMdasta NaM joIsiMdassa joisarapaNo kai aggamahi. sIo paNNattAo / tA cattAri aggama hisIo paNNattAo, taM jahAcaMdappabhA dosiNAbhA accimAlI pabhaMkarA, tattha NaM egamegAe devIe cattAri devI sAhassI pariyAro paNNatto pabhR NaM tato egamegA devI aNNAiM cattAri devI sahassAiM parivAraM viuvittae ! evAmeva sapuvAvareNaM solasadevI sahasptA, settaM tur3ie, tA pabhU NaM caMde joisiMde joisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe sudhammAe tuDieNaM saddhiM dinAI bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae !, tA caMdassa NaM joisiMdassa joisaraNNo caMdavaDiMsae vimANe sabhAe sudhammAe mANavaesu cetiyakhaMbheSu vairAmaesu golabaddasamuggaesu bahave jiNasakathA saNNikkhittA ciTuMti, tao NaM caMdassa joisiMdassa joisaraNNo aNNesiM ca joisiyANaM devANa ya devINaM ya accaNijjAo vaMdaNijjAo pUyase jahaNNeNaM paMca dhanuHsayAI ukkoseNaM addhajoyaNaM tArArUvassa tArAruvassa ya abAdhAe aMtare paNNatte) aMtara ke vicAra meM jo jo niAMghAtima-sthAbhAvika aMtara hotA hai vaha jaghanya se kevala pAMcaso dhanuSa pramANa kA hotA hai| tathA utkRSTa se kevala AdhA yojana parimita hI hotA hai, aisA smjheN| isa prakAra yahAM para tArArUpa vimAna kA alpa evaM adhika aMtara kA prati. pAdana kiyA gayA jAna leveM // sU0 96 // paMca dhaNusayAI ukkoseNa aTThajoyaNa tArArUvassa tArArUvassa abAdhAe aMtare paNNatte) aMtaranI vicAraNAmAM je je nirbAghAtima-svAbhAvika aMtara hoya che. te jaghanyathI kevaLa pAMcaso dhanuSa pramANunuM hoya che. tathA utkRSTathI kevaLa ardhA jana parimita ja heya che. tema samajavuM. A pramANe ahIM tArArUpa vimAnanA alabhya ane adhika aMtaranuM pratipAina 42vAmAM Ave che tabha sabhA.. // sU. 86 / / zrI suryaprajJapti sUtra: Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 97 aSTAdaza prAbhRtam NijAo sakAraNijjAo sammANaNijjAo kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsaNijjAo evaM khalu No pabhU caMde joiside joisarAyA caMda vaDisae vimANe sabhAe suhammAe tuDie NaM saddhiM divvAiM bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae / pabhU NaM caMde joisiMde joisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe sudhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi cauhi sAmANiyasAha. ssihiM cauhiM aggama hisIhi saparivArAhi tihiM parisAhiM sattahiM aNiehiM sattahiM aNiyAhivatIhiM solasahiM AyarakkhadevasAhassIhiM aNNehiM ya bahahiM joisiehiM devehiM devIhi ya saddhiM saMparikhuDemahatA. hataNaTTagIyavAiyatItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAI bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae kevala pariyAraNiDDIe No cevaNaM mehuNavattiyAe / tA sUrassa NaM joisiMdassa joisaraNNo kai aggamahisIo paNNattAo!, tA cattAri aggamahisIo paNNattAo, taM jahAsUrappabhA AtavA accimAlA pamaMkarA, sesaM jahA caMdassa NavaraM sUravaDeMsae vimANe jAva No ceva NaM mehuNavattiyatAe // sU0 97 // chAyA-tAvat candrasya khalu jyotiSendrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH prajJaptAH ?, tAvat catasraH agramahiSyaH prajJaptAH-tadyathA-candraprabhA (1) jyotsnAbhA (2) arcimAlinI (3) prabhAkarA (4) tatra khalu ekaikasyAH devyAH catvAri devIsahasrANi parivAraH prajJaptaH / prabhuH khalu tAbhyaH ekaikAdevI, anyAni catvAri catvAri devIsahasrANi parivAraM vikurvituM evameva sapUrvApareNa SoDazadevI sahasrANi, tadetAvat truTike tAvat prabhuH khalu candro jyotiSendro jyotiSarAjazcandrAvataMse vimAne sabhAyAM sudharmAyAM traTikena sArddha divyAn bhogabhogAn bhuJjAno vihatuH ?, nAyamarthaH samarthaH, tAvat kathaM te na prabhujyotiSendro jyotiSarAjaH, candrAvatase vimANe sabhAyAM sudharmAyAM truTikena sArddha divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharnu ?, tAvat candrasya khalu jyotiSendrasya jyotiSarAjasya candrAvataMse vimAne sabhAyAM sudharmAyAM mANavakesu caityastambheSu vajramayeSu golavRttasamudgakesu bahUni jinazakthIni saMnikSiptAni tiSThanti tAni khalu candrasya jyotiSIndrasya jyotiSarAjasya anyeSAM ca bahanAM jyotiSkANAM devAnAM ca devInAM ca arcanIyAni pUjanIyAni satkaraNIyAni sammAnanIyAni kalyANaM maMgalaM devayaM caityaM paryupAsanIyAni, evaM khalu na prabhuzcandro jyotiSendro jyotiSarAjaH, candrAvataMse vimAne sabhAyAM sudharmAyAM truTikena sArddha divyAna bhogabhogAn bhuJjAno vihartuM / prabhuH khalu candro jyotIndro jyotiSarAjazcandrAvataMse vimAne sabhAyAM sudharmAyAM zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 sUryaprAptisUtre cAndre sihAsane caturbhiH sAmAnikasahazcatusRbhiragramahiSIbhiH saparivArAbhistipTabhiH pariSadabhiH saptabhiranIkaiH saptabhiranIkAdhipatibhiH SoDazabhirAtmarakSakadevasahasrairanyaizca bahubhijyotiSIndai davadevIbhizca sArddha saMparivRto mahatAhatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitavanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno vihAM kevalaM parivAra RddhayarthaM, na caiva khalu maithunavRttitayA / tAvat sUryasya khalu jyotIndrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH prajJaptAH !, tAvat catasra agramahiSyaH prajJaptAH, tadyathA-sUryaprabhA (1) AtapA (2) arcimAlinI (3) prabhAkarA (4) zeSaM yathA candrasya, navaraM sUryAvataMsake vimAne yAvat na caiva khalu maithunavRttitayA ||suu097|| TIkA-paNNavatitame sUtre jambUdvIpe tArAvimAnasya nirvyApAtimasvarUpavyAghAtimasvarUpaM ceti dvividhamantaraM samyak vivicya sampratyasmin saptanavatitame'rthAdhikArasUtre candrAdInAm agramahipI viSayakaM praznottarasUtramAha-'tA caMdasse' tyaadinaa| 'tA caMdassa NaM jotisIMdassa jotisaraNNo kai aggamahisIo paNNatAo' tAvat candrasya khalu jyotiSendrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH prjnyptaaH||1|| tAvaditi prAgvat jyotiSendrasya-jyotiSAM tejaH puJjAnAM nakSatratArArUpANAM madhye Indro'dhikaprakAzarUpo yastasya, tathA jyotiSarAjasya-jyotiSapradhAnasya-jyotiSAdhipatezcandrasya-candrarUpadevasya khalviti nizcayena kati-kiyatyo'yamahiSyaH-paTTarAjJaH prajJaptAH-pratipAditA iti kathaya bhagavaniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA cattAri aggamahisIo paNNattAo, aba agramahiSI ke viSaya meM praznasUtra kahate haiMTIkArtha-chiyANNaveM sUtra meM jaMbUdvIpa meM tArA vimAna kA nirvyAghAtima evaM vyAghAtima isa prakAra donoM prakAra kA aMtara ko samyak prakAra se kaha kara aba isa satANave sUtra meM caMdrAdika ke agramahiSiyoM ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM-(tA caMdassa NaM jotisIMdassa jotisaraNNo kara aggahisIo paNNattAo) jyotiSendra jyotiSkarAja caMdra deva kI kitanI agramahiSoyAM arthAt paTTarANiyAM prajJapta kI gaI hai ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko jAnakara uttara meM zrI bhagavAn kahate have agramahiSInA saMbaMdhamAM praznasUtra kahevAmAM Ave che. TIkArtha-chanumAsUtramAM jaMbudvIpamAM tArA vimAnanuM nircoghatima ane vyAghAtima A rIte banne prakAranA aMtaranuM samyaka prakArathI kathana karIne have A sattANumAM sUtramAM yAhinI samaliviyAnA 22 mA zrIgautamasvAmI prazna pUche che.-(tA ca dassa Na jo tamImsa jotisaraNNo kai aggamaDIsIo paNNattAo) jyotiSa-dra jyoti012|ydr devanI agramahiSIye arthAt paTTarANI keTalI prajJapta karI che? te he bhagavana Apa kahe zrI suryaprajJapti sUtra: Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 97 aSTAdaza prAbhRtam taM jahA caMdappamA dosiNAbhA accimAlI pakarA' tAvat catasro'yamahiSyaH prajJaptAH tadyathA -candraprabhA jyAtsnAbhA arcimAlinI prabhaMkarA / / tAvat-zrUyatAmatrottaraM tAvat candrarUpasya devasya catasro'gramahipyaH santi, tAzcaivaM yathA candraprabhAnAmnI prathamA (1) jyotsnAbhAnAmnI dvitIyA (2) arcimAlinI nAmnI tRtIyA (3) prabhAkarAnAmnI caturthI (4) ityevaM catasra eva agramAhidhyassanti candradevasyeti / athaitAsAM parivArAn vizleSayati-tattha NaM egamegAe devIe cattAri devI sAhassI pariyAro paNatto' tatra khalu ekaikasyAH devyAzcatvAri devIsahasrANi parivAraH prajJaptaH / tatra-agramahiSI viSayavicAre khalviti vAkyAlaGkAre ekaikasyAH paTTarAjJAH devyAH-agramahiSyAH khalu catvAri catvAri devIsahasrANi parivAro bhavatyarthAt ekaikA agramahiSI catuNI candrazatkadevIsahasrANAM paTTarAjJI bhavati, ekaikA ca sA itthaMbhUtA agramahiSI paricAraNAvasare tathAvidhAM jyotiSkarAjacandradevecchAmupalabhyacandradevasyeGgitamanujJAya prabhuranyAni AtmasamAnarUpANi catvAri catvAri devI sahasrANi haiM-(tA cattAri agrahisIo paNNantAo taM jahA caMdappabhA dosiNAbhA aci mAlI pabhaMkarA) caMdra deva kI cAra agramahiSiyAM kaho gaI haiM unake nAma isa prakAra se hai-caMdraprabhA prathama agramahiSI kA nAma hai (1) jyotsnAbhA nAma vAlI dUsarI agramahiSo kaho hai (2) acimAlInI nAma kI tIsarI agramahiSI kahI hai (3) prabhAkarA nAma kI cauthI agramahiSI prajJapta kI hai (4) isa prakAra caMdra deva kI cAra agramahiSIyAM kahI hai| ____aba inake parivAra kA kathaka karate haiM-(tattha NaM egamegAe devIe cattAri devI sAhassI pariyAro paNNatto) agramahiSI saMbaMdhI vicAraNA meM eka eka paharANI kA cAra cAra hajAra devIyoM kA parivAra hotA hai arthAt eka eka agramahiSI cAra2 hajAra deviyoM kI paTTarANI hotI hai| ve eka eka devI agramahiSI kI paricAraNA ke samaya tathAprakAra ke jyotiSkarAja caMdra deva kI icchAnusAra mA pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmAna uttaramA zrImAn 43 cha.-(tA cattAri aggamahisIo paNNattAo, ta jahA-caMdappabhA, dosiNAbhA, accimAlI pabha karA) yadra devanI agramahiSIye cAra kahela che. tenA nAma A pramANe che. caMdraprabhA, pahelI agramahiSInuM nAma (1) bIjI agamahiSInuM nAma snAbhA che (2) trIjI agramahiSInuM nAma aci mAlinI e pramANe che. (3) ane cothI amahiSInuM nAma prabhaMkarA che (4) A pramANe caMdra devanI cAra agramahiSi kahela che. ve temanA parivA2nu thana 42vAmAM Ave che.-(tattha Na egamegAe devIra cattAri devI sAhassI pariyAro paNNatto) amaDiSIya samadhI piyArAmA 24 me paTTarANAnA cAra cAra hajAra deviyeno parivAra hoya che. arthAt eka eka agramahiSI cArahajAra deviyenI paTTarANuM hoya che. te eka eka devI agramahiSinI paricAraNanA samaye te prakA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 sUryapraptisane vikuktuiM-vikurvaNayA zaktyA anyAnyapi tathAbhUtAni AtmasatkarUpANi karta prabhavati prabhurityarthaH, ihAtra siddhAntaprasiddhaH khalu vikurvazabdaH, vikurva iti dhAturasti yasya vikarvaNA iti prayogastena vikurvitu mityuktamasti / ___ etadeva pratipAdayati-'pabhU NaM tAo egamegA devI aNNAI cattAri cattAri devIsahassAI parivAraM viuvittae' prabhuH khalu tAbhyaH ekA devI anyAni catvAri catvAri devIsahasrANi vikuktuiM // catuNoM devI sahasrANAM madhye'pi ekaikA devyapi anyAnyapi catvAri catvAri devI sahasrANi vikurvaNA zaktyA tathAvidhAM kartuM prabhuH-prabhavati, tAsAM madhye ekaikApi devI tathAvidhazaktizAlinI bhavatIti bhAvazcandradeve acintyA shktirstiityrthH|| atha sarvAH samupasaMkhyAyate-'evAmeva sapuvvAvareNaM solasadevI sahassA, settaM tuDie' evameva sapUrvApareNa SoDazadevI sahasrANi, tadetAvat truTike / / evAmeva-pUrvoditabhAvanAprakAreNaiva, sapUrvApareNa-pUrveNa saha sapUrva pUrva ca tadaparaM ca sapUrvAparaM tena sapUrvApareNa-pUrvAparamilaarthAt caMdradeva kA iMgita ko jAnakara apane samAna rUpavAlI anya cAra cAra hajAra deviyoM ko vikuvarNA zakti se vikurvita karane meM samartha hotI hai| yahAM para vikurva zabda siddhAMta prasiddha hai| vikurva yaha dhAtu hai jisa kA vikuvarNA isa prakAra prayoga hotA hai ataH vikurvita karane meM aisA kahA hai| isI viSaya ko vizeSa rUpa se kahate haiM-(pabhUNaM tAo egamegA devI aNNAI cattAri cattAri devIsahassAI parivAraM viuvittae) cAra hajAra deviyoM meM se eka eka devI dUsarI cAra cAra hajAra devI ko apano vikurvaNA zakti se vikurvita kara sakatI hai evaM ve deviyAM bhI tathAvidha zaktizAlI hotI haiM / arthAt caMdra deva meM aparamita zakti hotI hai / aba saba kI saMkhyA batalAte hai-(evAmeva saputvAvareNaM solasa devIsahassA se saM tuDie) isa pUrva kathita prakAra se pUrvApara ko milAne se arthAt saba ko joDane se caMdra deva 2nA tiSkarAja caMdradevanI IcchA pramANe arthAt caMdradevanA iMgitane jANIne pitAnA sarakhArUpavALI bIjI cAracAra hajAra deviyene pitAnI dikurvaNa zaktithI vikavita karavAmAM samartha hoya che. ahI vimurva zabda siddhAMta prasiddha che. vikuvae dhAtu che. jene vikaNA e rIte prayoga thAya che tethI vivita karavAmAM tema kahyuM che. ___mA viSayane vizeSa prAthI 4 cha.-(pabhU Na kAmo egamegA devI aNNAI cattAri cattAri devI sahassAI parivAra viuvittae) yA29042 heviye| thailI meM se haivI pay bIjI cAra cArahajAra deviyene potAnI vidurvaNa zaktithI vivita karI zake che ane te devI paNa te prakAranI zaktivALI hoya che. arthAt caMdradevamAM aparimita zakti DAya che. ve athAnI sadhyA matA cha.-(evAmeva sapubAvareNa solasadevIsahassA settaM tulie) mA pUrva prathita 12thI pUrvA52ne bhagavAthI theTa madhAne 44ii 42vAthI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryazatiprakAzikA TIkA su0 97 aSTAdazaprAbhRtam / nena sarvasaMkalanena bhavanti svAbhAvikAni SoDazadevI sahasrANi candrarUpasya devasya, yathAhi -catasro'mahiSyaH santi ekaikA ca AtmanA saha catuzcaturdevI sahasraparivArA ca, tena sarvasaMkalanayA bhavanti SoDazadevI sahasrANi candradevasya, 'settaM tuDie' iti tadetAvat candradevasya truTikaM-antaHpuraM paripUrNa bhavati arthAt SoDazasahasrAgramahiSIvilasitaM candradevasyAntaHpuramiti sarvasaMkhyAsaMkalanena nizcitamiti / truTikazabdaH siddhAntaprasiddho'ntaHpuravAcakaH, uktaM ca jIvAbhigamacUNauM-'truTikamantaH puramiti / ' athAnya prazna vivRNoti'tA pabhU NaM caMde jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe sudhammAe tuDieNaM saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae' tAvat prabhuH khalu candro jyotiSIndro jyotiSarAjazcandrAvataMse vimAne sudharmAyAM sabhAyAM truTikena sArddha divyAn bhogabhogAn bhuJjamAno vihatam / jyotiSIndraH-jyotipAmIzaH jyotiSarAjaH-jyotiSAmadhipatizcandraH khalu candrAvataMse vimAne-svasthAnasyoryapradezavimAne yA sudharmA nAmnI sabhA vartate tasyAM mudharmAyAM sabhAyAM truTikena-antaH pureNa sAI divyAna-divibhavAn divyAn-alaukikAnakI solaha hajAra deviyAM hotI haiN| jaise kI-cAra agramahiSiyAM hotI hai, una pratyeka kA cAra cAra hajAra deviyoM kA parivAra hotA hai, ataH ina saba ko milAne se caMdra deva kI solaha hajAra deviyoM kA parivAra ho jAtA hai / (se ttaM tuDie) yaha caMdra deva kA ataH pura hai / arthAt solaha hajAra agramahiSiyoM se suzobhita caMdra deva kA aMtaH pura hotA hai isa prakAra sara saMkhyA ko milAne se nizcita hotA hai| truTita zabda siddhAMta prasiddha aMtaH pura vAcaka hai| jIvAbhigama kI cUrNiyA meM kahA bhI hai-(truTikamantaHpuramiti) aba zrI gautamasvAmI anya prazna pUchate haiM-(tA pabhU NaM caMde jotisiMde jotisarAyA caMdavaDiMsae vimANe sabhAe sudhammAe tuDieNaM saddhiM divvAI bhogabhogAI bhujamANe viharittae) jyotiSIndra jyotiSarAja caMdra caMdrAvataMsa vimAna meM arthAt apane sthAna se bhI Upara ke pradeza ke vimAna meM jo sudharmA nAma kI caMdradevanI seLahajAra devi thAya che. jemake-cAra agramahiSiyo hoya che. te darekane cAracAra hajAra deviyane parivAra hoya che tethI e badhAne meLavavAthI caMdradevanI soLa 2 hevAyonI parivAra 25 taya . (settaM tuDie) 2pramANenu yadradevanu mAta:pura cha. arthAta saLahajAra agramahiSithI bhAyamAna caMdradevanuM aMtaHpura hoya che. A pramANe badhi saMkhyA meLavavAthI nizcita thAya che. guTita zabda siddhAMta prasiddha aMtapura vAcaka che. mirAmanI yUmi 57 4yuM che.-truTikamantapuramiti) zrIgItabhAbhI anya prazna pUche che-(tA pabhUNa cadai jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe tuDieNa saddhiM bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae) jyotivIndra tiSarAja caMdra caMdrAvataMsa vimAnamAM arthAt pitAnA sthAnathI paNa uparanA zrI suryaprajJami sUtra: 2 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 sUryaprajJaptisUtre bhogabhogAn bhujyamAno vihatte prabhuH-prabhavituM samartho bhavati kiM candra iti gautamasya praznaH tato bhagavAnAha-'No iNaDhe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH / naitata sambhati loke nAyamarthaH samarthaHlokazA nAyamarthaH upapanno bhavati kevalaM candradeva eva alaukikayA vikurvaNayA zaktyA tathA kattu prabhavitu prabhUrIzo bhavati, ataeva na yukto'yamathe iti bhAvaH / atha punargotamaH praznayati-'tA kahaM te No pabhU jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe sudhammAe tuDieNaM saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae !' tAvat kathaM te na prabhujyotipIndro jyotiSarAjazcandrAvataMse vimAne sabhAyAM sudharmAyAM truTikena sArddha divyAn bhogabhogAn bhuJjamAno viharnu ?,' tAvaditi pUrvavat kathaM-kena hetunA te-tavamatena-nAyamarthaH samartha iti laukikArthaneti, kintu kevalaM jyotiSIndro jyotiSarAjazcandra eva svakIyasthAnasyordhvapradeze vimAne sthitAyAM sudharmAyAM sabhAyAM svakIyAntaHpureNa-truTikana sArddhadivyAn bhogabhogAn bhunAno vihattuM prabhavatItyatra ko hetuH 1,-kiM kAraNamiti gautamasya sabhA hotI hai, usa sudharmA sabhA meM aMtaH purake sAtha divya arthAt alaukika bhogabhogoM ko bhogane meM caMdra samartha hotA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(No iNaDhe sama?) yaha artha samartha nahIM hai / arthAt isa prakAra nahIM hotA hai, loka kI dRSTi meM isaprakAra nahIM hotA hai, kevala caMdra deva hI alaukika vikuvarNA zakti se usa prakAra karane meM samartha hotA hai| ataeva isa prakAra kA yaha kathana yathArtha nahIM hotA hai| zrI gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA kahaM te No pabhU jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAra sudhammAe tuDieNaM saddhiM divvAiM bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae) kipta kAraga se Apa ke mata se yaha artha laukika artha se samartha nahIM hai ? kintu kevala jyotiSIndra jyotiSarAja caMdra hI apane sthAna ke Upara ke pradeza meM vimAna meM raho huI sudharmA sabhA meM apane aMtaH pura ke sAtha divya bhogoM ko bhoga karake vihAra karane meM samartha nahIM pradezanA vimAnamAM je sudharmAnAmanI sabhA hoya che, e sudharmasabhAmAM aMtaHpuranI sAthe divya arthAta alaukika bhega bhegone bheLavavAmAM caMdra samartha hoya che? A pramANe zrIgautmsvaamiinaa pUchavAthI uttaramA zrIbhagavAn cha.-(go iNTe samaTe) / ma parAmara nathI. arthAta A pramANe thatuM nathI kevaLa caMdra devaja alaukika vikurvaNa zaktithI e rIte karavAmAM samartha hoya che. tethI A kathana yathArtha nathI. zrIgautamasvAmI pharIthI pUche che- (tA kaha te No pabhU jotisi de jotisarAyA caMdava Disae vimANe samAe suhammAe tuDieNaM saddhi divvAI bhogabhogAI bhujamANe viharita ) // rathI mApanA bhatathI / ma samarthanathI ? paraMtu kevaLa jyotiSIndra tiSarAja caMdraja pitAnA sthAnathI uparanA pradezanA vimAnamAM rahela sudharmA sabhAmAM pitAnA aMtaHpuranI sAthe divya evA bhege paga zrI suryaprati sUtra : 2 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryazaptiprakAzikA TIkA sU0 97 aSTAdaza prAbhRtam praznastato bhagavAnAha-'tA caMdassa NaM jotisiMdassa jotisaraNNo caMdavaDisae vimANe sabhAe sudhammAe mANavaema cetiyakhaMbhesu vairAmaemu golavaTTasamuggaeSu bahave jiNasakathA saMNikkhittA ciTuMti' tAvat candrasya khalu jyotiSendrasya jyotiSarAjasya candrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM mANavakesu caityastambheSu vajramaeSu golavRtta samudgakesu bahuni jinasakthIni saMnikSiptAni tiSThanti // tAvaditi prAgavat-khalviti vAkyAlaGkAre jyotiSendrasya jotiSkarAjasya candrAvataMsake vimAne sthitAyAM sudharmAkhyAyAM sabhAyAM mANavako nAma caityastambho vartate, tasmiMzca mANavake caityastambhe panamayeSu-vajraprAcuryeSu siktheSu -sikkakeSu-vajramayasthAneSu ye golA:-golAkArAH vRttAH-parivRttAH samudgakAH-vindavasteSu-vinduSu bahUni-saMkhyAtItAni jinasakthIni jinasthAnAni saMkSiptAni-nikSiptAni tiSThanti-vartamAnAni santi / tatra ca-'tAo NaM caMdassa joisiMdassa joisaraNNo aNNesiM ca bahUNaM joisiyANaM devANaM ya devINaM ya accaNijjAo vaMdaNijAo puyaNijjAo sakkAraNijjAo sammANaNijjAo kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsaNijjAo evaM pabhU ho sakatA isa meM kyA kAraNa hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA caMdassa NaM jotisiMdassa jotisaraNNo caMDiMsae vimANe sabhAe suhammAe mANavaesu ceiyakhaMbhesu vairAmaesu golavadRsamuggaesu bahave jiNa sakathA saMNikkhittA ciTThati) jyoti. pendra jyotiSkarAja caMdra kA caMdrAvataMsaka vimAna meM rahI huI sudharmA nAma kI sabhA meM mANavaka nAma kA caityastaMbha rahatA hai / usa mANavaka caityastambha ke vajramaya sike meM arthAt vajramaya sthAna meM jo golAkAra parivRta samudgaka hai una meM saMkhyAtIta jinasakthi arthAt jinasthAna rahe hote haiN| vahAM para (tAo NaM caMdassa joisiMdassa joisaraNNo aNNesiM ca bahaNaM joisiyoNaM devANaM ya devI NaM ya acaNijjAo vaMdaNijAo pUNijjAo, sakAraNijAo sammANaNijAo kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsaNijjAo evaM pabhU bhagavAne vihAra karavAmAM samartha thatuM nathI temAM zuM kAraNa che? A pramANe zrIautama svAmInA praznane sAmAna uttaramA zrIbhagavAn 4 cha-(tA ca dassa NaM jotisi dassa joti saraNNo caMdavaDisae vimANe samAe suhammAe mANavaesu ceiyakhaMbhesu vairAma su golabaTTa samuggaesu bahare jiNasakathA saMnikkhito ciTuMti) jyotiSandra nyaati42|08 yadranA yadrA vataMsaka vimAnamAM rahela sudharmA nAmanI sabhAmAM mANavaka nAmane caitya staMbha rahe che. e mANuvaka cityastaMbhamAM vijayazikAmAM arthAt vAmaya sthAnamAM je goLa AkAranuM vIMTaLAyela samu cha, tabhI saMdhyAtAta nasathi arthAt ntthaan| 27sa DAya che.-(tAo Na caMdassa joisidassa joisaraNNo aNNesi ca bahUNaM joisiyANaM devANaM ya devINaya accaNijjAo vadaNijjAo pUyaNijjAo sakAraNijjAo sammANaNijjAo kallANaM maMgala devaya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 866 sUryazaptisUtre caMde joisiMde joisarAyA caMdavaDiMsae vimANe sabhAe sudhammAe tuDieNaM siddhi dibvAI bhogabhogAI muMjamANe biharittie' nAni khala candrasya jotiSendrasya jyotiSkarAjasya anyeSAM ca bahUnAM jyotiSkANAM devAnAM ca devInAM ca arcanIyAni vandanIyAni pUjanIyAni satkaraNIyAni sammAnanIyAni kalyANaM maMgalaM devayaM caityaM paryupAsanIyAni evaM khalu na prabhuzcandro jyotiSendro jyotiSkarAjaH candrAvataMse vimAne sabhAyAM sudharmAyAM truTikena sAI divyAn bhogabhogAn bhuJjAno vihartam // tAni-jinasakthIni (sUtre strItvanirdezo'sti sa ca prAkRtatvAt kSantavyaH) candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasya tathA cAnyeSAM bahunAsaMkhyAtItAnAM jyotiSkANAM-jyotirdharANAM devAnAM devInAM ca arcanIyAni-puSpAdibhivandanIyAni, vandanIyAni-stotavyAni-viziSTaiH stotraiH stotavyAni, pUjanIyAni-puSpamAlyAdibhiH vandanIyAni, satkaraNIyAni-vastrAbharaNabhUSaNaiH satkaraNIyAni, sammAnanIyAni-AdarapratipattyA jinocitapratipatyA ca samAdarazA sammAnanIyAni, kalyANaMsArvatrikaM sukhahetubhUtaM, maGgalaM-sakaladuritopazamanakAraNa, daivataM-paramadevatAmaya, caityaM-iSTadevatA pratIkaM-paramaprakAzastrarUpasya paramAtmanaH pratIkaM-paramaprakAzasvarUpasya paramAtmanaH pratIkasthAnIyaM, ataevetthaM paryupAsanIyAni-dhyAnadhAraNAdibhiH smaraNIyAni, ityevaM-pUrvocaMde joisiMde joisarAyA caMdavaDiMsae vimANe sabhAe suhammAe tuDieNaM saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittie) ve jinasakthi / (sUtra meM strIliMGga se nirdeza prAkRta hone se kiyA gayA jAne) jyotiSendra jyotiSa rAja caMdra ko tathA anya saMkhyAtIta jyotiSka deva evaM deviyoM ko arcanIya puSpAdi se vaMdanIya stotavya-viziSTa stotra se stuti karane yogya, pUjanIya, pUSpamAlAdi se tathA vaMdanIya, satkAraNIya, vastrAbharaNAdi se, sammAnanIya jinocita samAdara se, kalyANa svarUpa arthAt sArvatrika sukha hetubhUta, maMgala svarUpa arthAt sakala duritoM kA upazama karane meM kAraNa rUpa, daivata,-parama devatAmaya caitya-iSTa devatA pratIka arthAt paramaprakAzaka paramAtmA ke pratIka ke sthAnabhUta ata eva vaha paryupAsanIya arthAt dhyAna dhAraNAdi se smaraNa karane ceiya pajjuvAsaNijjAo evaM pabhU caMde joisiMde joisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe tuDieNaM saddhi divvAiM bhogabhogAI muMjabhANe viharittae) se saThiya (sUtramA sIliMga nirdeza prAkRta hovAthI karela che tema samajavuM) jyotindra tiSarAja caMdrane tathA bIjA saMkhyAtIta tiSka deva ane deviyone arcanIya-puSpAdithI, vaMdanIya sta tavya-vizeSa prakAranA stotrathI stuti karavA gya, pUjanIya puSpamALAdithI tathA vaMdanIya satkAraNIya, vastrAbharaNAdithI, sammAnanIya jInecita AdarabhAvathI, kalyANa svarUpa athatuM sArvatrika sukhanA heturUpa, maMgaLasvarUpa arthAt saghaLA duritenA upazama karavAmAM kAraNarUpa, daivata-paramadevatAmaya, citya ISTa devanuM pratIka arthAt parama prakAzaka paramAtmAnA pratIkanA sthAna zrIsuryapratisUtra : 2 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 97 aSTAdaza prAbhRtam 867 ditena prakAreNa khalvati nizcitaM, prabhuH kartu anyathAkartu samarthaH - sarvazaktimAna - vyApakaH, candraH - candrarUpo devaH, jyotiSendraH jyotiSagaNezaH jyotiSkarAjaH - jyotiSAmadhipatiH, candrAvataMse vimAne - candrasyordhvapradezasthe vimAne, sabhAyAM - pariSadi, sudharmAyAM - devasabhAyAM (syAt sudharmAdevasabhA pIyUSamamRtaM sudhA, ityamaroktiH), truTikena - svakIyAntaH pureNa sArddhasAkaM divyAna - divibhavAn divyAn - alaukikAn bhogabhogAn-svAtmAnandapratipattyartha strotpAditAnevAnandapradAyakAn padArthAn bhuJjAno viharttuM prabhavati, svecchAvazAt sarva karttumIzo bhavati jyotiSkarAjacandradeva iti // 'pabhrUNaM caMde jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe muhammAe caMdaMsi sIhAsAMsi cauhiM sAmANiyamAhassIhiM cauhiM aggamahisIhiM saparivArAhiM tihiM parisAhiM satahiM aNiehiM sattahiM aNiyAhivaihiM solasahiM AyarakkhadevasAhassIhiM aNNehiM ya bahUhiM joisIehiM devehiM devIhiM ya saddhiM saMparivuDe' prabhuH khalu candro jyotiSendro jyotierrordrAvataMse vimAne sabhAyAM sudharmAyAM cAndre siMhAsane caturbhiH sAmAnikasahasrazvatasRbhiragramahiSIbhiH saparivArAbhistisRbhiH pariSadbhiH saptabhiranIkaiH saptabhiranIkAdhipatibhiH yogya isa prakAra pUrva kathita prakAra se karane meM prabhu arthAt kartuM akartuM anyathA kartuM samartha mAne sarva zaktimAn vyApaka caMdra deva jyotiSarAja jyotiSendra caMdra caMdrAvataMsavimAna meM arthAt caMdra ke Urdhva pradeza sthita vimAna meM sudharmA deva sabhA meM (syAt sudharmA deva sabhA pIyUSamabhRtaM sudhA ityamara: ) apane aMtaH pura ke sAtha divya arthAt svargIya bhogabhogoM ko bhoga kara caMdra deva rahane meM samartha hotA hai / (pabhU NaM caMde jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi cauhi~ sAmANiyasAhassIhiM cauhiM aggamahisIhiM saparivArAhiM tihiM parisAhiM sattahiM aNiehiM sattarhi aNiyAfrahiM solasahiM AyarakkhadevasAhassIhiM aNNehiM bahUhiM joisIe hiM devehiM devIhiM ya saddhiM saMpuribuDe ) caMdra kevala parivAra Rddhi se arthAt apanI bhUta ataeva te paryuM`pAsanIya arthAt dhyAna dhAraNAdithI smaraNa karavA ce|gya A rIte pU`kathita prakArathI karavAmAM prabhu arthAt (katuM akatuM anyathA katuM) sama" eTaleke zaktimAna vyApaka caMdra deva jyAtiSarAja cetiSendracaMdra caMdrAvata saka vimAnamAM arthAt yadranI uparanA pradezamAM raDela vimAnabhAM sudharmA devasalAbhAM (syAt sudharmA devasabhA pIyUSamamRtaM sudhA ityamaraH ) potAnA aMtaHpuranI sAthai hivya arthAt svargIya loga logone logavIne yadradeva rahevAne samartha hoya che. (pabhUNa' caMde jotiside jotisarAyA ca davaDiM sa vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhA saNa si cauhiM sAmANiyasAhassIhiM cAhiM agga mahisIhiM saparivArAhi tihiM parisAhiM sattahiM aNiehiM sattahiM aNiyAhivaihiM solasahi Ayarakkhadeva sAhassIhi aNNehiM bahUhiM joisIehiM devehi devIhiMya saddhi saMparivuDe) yaMdra zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 sUryapraptisUle SoDazabhirAtmarakSakadevasaharanyaizca bahubhijyotiSendra devadevIbhizca sArddha saMparivRtaH ||-prbhuH khalu candraH kevalaM paricAraNaddhA-paricAraNasamRddhayA svasamRddhidarzanadRzaiva, arthAt mamaiva ete sarva paricArakAH santi ahantveteSAM prabhuH-svAmI asmi, ityevaM nijasphAti vizeSadarzanAbhiprAyeNaivaitAn svakIyAn parivArAn devAn devIMzca sRjati devazcandro na tu lokabhogavat bhautikAn bhogAn indriyatRptartha bhunakti kintu divyAnalaukikAn bhogabhogAn bhuJjAno viharnu prabhavati prabhuzcandro jyotiSendro jyotiSarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAkhyAyAM cAndre-candrAbhidhAne siMhAsane-rAjyAsane caturbhiH sAmAnikasahasra-devasevakagaNaizcatamRbhiragramahiSIbhiH-paTTarAjJIbhiH saparivArAbhiH-svasvaparivAraiH parivRtAbhistimRbhirabhyantaramadhyamabAhyarUpAbhiH parSadbhiH-pArSadagaNaiH saptabhiranIkaiH-sainikaiH saptabhiranIkAdhipatibhiH-senApatibhiH, poDazabhirAtmasaMrakSakadevasahasrairanyaizca bahubhijyotiSkaiHjyotirgaNadharai verdevIbhizca sArddha saMparivRttaH-samantAd pariveSTitaH-samantAt samalaGkRtaH san-'mahatAhataNaTTagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAitaraveNaM bhogabhogAI suMjamANe viharittae kevalaM pariyAraNiDie No ceva NaM mehaNavattiyAe' mahatAhatanATayasamRddhi dikhAne mAtra se arthAt ye saba parivAra merA hai maiM ina kA svAmI hUM isa prakAra apanI moTAi vizeSa dekhAne mAtra se una apane parivAra vAle deva deviyoM ko utpanna karate haiN| caMdra deva loka bhoga ke samAna bhautika bhogoM ko indriyatRpti ke liye nahIM bhogatA hai| kintu divya aise alaukika bhogabhogoM ko bhukta karake vicaratA hai| jyotiSendra jyotiSarAja caMdra caMdrAvataMsaka vimAna meM sudharmA sabhA meM caMdra saMbaMdhI siMhAsana meM cAra hajAra sAmAnika deva se saparivAra cAra agramahiSIyoM se abhyantara madhya evaM bAhya rUpa tIna pArSadagaNoM se sAta senAoM se sAta anIkAdhipatiyoM se solaha hajAra AtmarakSaka devoM se evaM anya bahuta se jyotiSka deva evaM deviyoM ke sAtha parivRtta hokara (mahatAhataNagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuIgapaDuppavAiyaraveNaM bhogabhogAI bhujamANe viharittae kevalaM paricAraNiDie No ceva NaM mehuNavattiyAe) kevaLa parivAra =ddhithI arthAta pitAnI samRddhi dekhADavA mAtrathI eTaleke A saghaLe parivAra mAre che. huM ane mAlika chuM A rIte potAnI moTAI dekhADavA mAtrathI e pitAne parivAravALA devadeviyAne utpana kare che. caMdradeva lekabheganI jema bhautika bhAgane IndriyatRpti mATe bhagavatA nathI. paraMtu divya evA alaukika bhAgone bhegAvIne vicAre che. jyotindra jyotiSarAja caMdra caMdrAvataMsaka vimAnanI sudharmAsabhAmAM caMdranAmanA siMhAsanamAM cArahajAra sAmAnika devathI tathA saparivAra cAra agramahiSIyethI atyaMtara, madhya, ane bAho evI traNa pariSadAothI sAta sainyathI sAta anIkAdhipatiyathI selahajAra AtmarakSaka devathI tathA anya ghaNA jatiSkadeva ane deviyenI sAthe dharAIna (mahatAhata NaTTagIyavAiyata tItalatAlatuDiyaghaNamuiMga paDuppavAiyaraveNa bhogabhogAI bhuja zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUyajJaptiprakAzikA TIkA sU0 97 aSTAdaza prAbhRtam gItavAditratantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjamANe vihAM kevalaM parivAraRddhayartha na caiva khalu maithunavRttitayA ||-atr mahatAraveNeti yogo'sti, 'Ahayatti'-AkhyAnaka prasiddhAnItivRddhAH, athavA AhatAni-avyAhatA-nirantarANi nATaya gItavAditrANi evaM ca tantrI-vINA, talatAlA:-hastatAlA:-hastadhvanayaH, truTitAni- zeSatUryANi, tathA ca ghana:-dhanAkAra:-gambhIrodhvani sAmarthyAt yo mRdaGgo bhamardalaH, paTunAbhijJena-dakSapuruSeNa pravAdita:-tAlabaddhatalatAle nAhataH, teSAM yo ravaH-samudbhUtaghanazabdastena mahatA raveNetyarthaH prathamena sahayojyaH (sarveSAM padAnAM dvandva samAsatvAt ) atastena tumulazabdena saha divyAn-divibhavAn divyAn-atipradhAnAn-alaukikAn bhogabhogAnbhogArhA ye bhogAH-zabdAdayaH karNendriyatRptikarAstAn bhogabhogAn bhuJjAno vihattuM prabhuritiyogaH, na punarmaithunapratyayaM-maithunanimitta-sAmAnyajanabhogyaM sparzAdisukhabhogaM bhuJjAno vihA~ prabhuriti // ___ atha sUryasambandhi praznasUtramAha-'tA sUrassa NaM joisiMdassa joisaraNNo kaI aggamahisIo paNNattAo' tAvat sUryastha khalu jyotipendrasya jyotiSarAjasya kati agrasahiSyaH yahAM para (mahatAraveNa) isa kA yoga hai (Ahayati) AkhyAnaka prasiddha athavA avyAhata arthAt niraMtara nATaya gItavAdina tathA taMtrI-vINA talatAla-hastadhvanI truTita tathA ghanAkAra gambhIra dhvani arthAt mRdaMga Adi ko paTu-dakSa aise puruSa dvArA bajAye tAlabaddha hasta tAla se tADita unakA jo udabhUta zabda usa prakAra ke mahAn dhvani se yukta (sarva padoM kA rUMda samAsa hotA hai) divyaalaukika bhogane yogya jo bhoga karNendriya tRpti janaka zabdAdi bhogabhogoM ko bhoga kara viharane meM samartha hotA hai / paraMtu maithuna nimitta sAmAnya jana bhogya sparzAdi bhogoM ko bhogane meM samartha nahIM hotA hai| aba sUrya saMbaMdhI prazna sUtra kahate haiM-(tA sUrassa NaM joisiMdassa joisamANe viharittae kevala pariyAraNiDhie, No ceva Na mehuNavittiyAe) maDI (mahatAraveNa) yaane| yo| che. (Ayati) AdhyAna prasiddha athavA 25vyAta arthAt ni2 ta2 nATaya gIta vAjitra tathA taMtrI-vINa talatAla-hastadhvani truTita tathA ghanAkAra gaMbhIra ivani arthAt mRdaMga vigerene paTu-dakSa evA purUSa dvArA vagADela tAlabaddha hastakAlathI tADita tenAthI utpana thayela je zabda te prakAranA mahAna dhvanithI yukata (A badhA padanehaMdasamAsa thAya che) divya alaukika bhogavavA lAyaka je bhoge kaNendriya tRptijanaka zabdAdi bhAga bhegone bhogavIne vicAravAmAM samartha hoya che. paraMtu mithuna nimitta sAmAnyajana bhAgya sparzAdi bhegene bheLavavAmAM samarthathatA nathI. ve sUrya samadhI praznasUtra 4 cha.-(tA sUrassa Na joisiMdarasa joisaraNNo kad zrI suryaprajJapti sUtra: Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 870 sUryaprazasisUtre prajJaptAH ?, // tAvaditi pUrvavat khalviti vAkyAlaGkAre jyotiSendrasya-jyotiSAdhipateH jyotiSarAjasya-tejasAmadhirAjasya sUryasya-prakAzarUpadevasya kati-kiyatyaH agramahiSyaHpaTTarAjJaH prajJaptA:-pratipAditAH santIti kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha'tA cattAri aggamahisIo paNNattAo, taM jahA-sUrappabhA AyavA accimAlA pabhaMkarA' tAvata catasro'yamahiSyaH prajJaptAH, tadyathA-sUryaprabhA AtapA acimAlinI prabhAkarA ||-taavditi pUrvavat jyotiSendrasya jyotiSarAjasya sUryadevasya khalu catasro'gramahiSyaH santi, tAsAM nAmAni yathA sUryaprabhAnAmnI prathamA agramahiSI-paTTarAjJI asti (1) AtapA nAmnI ca dvitIyA paTTarAjJI vartate (2) arcimAlinInAmnI tRtIyAcAsti (3) caturthI ca prabhairAnAmnI vartate (4) / 'sesaM jahA caMdassa' zeSaM yathA candrasya, yathA candrasya catasRNAmagramahiSInA madhye ekaikApyAmahiSI catvAri catvAri devIsahasrANi parivAraM vikuktuiM prabhavati, evaM ca sarvasaMkhyayA SoDazasahasrarAjJiparivAraiH parivRtenAntaHpureNa sArddha candrAraNo kai aggamahisIo paNNattAo) jyotiSAdhipati jyotiSarAja sUrya kI agramahiSiyAM mAne parANiyAM kitanI kahI gaI hai? so he bhagavana kahiye ima prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA cattAri aggamAhisIo paNNattAo, taM jahA-sUrappabhA AyavA, accimAlA, pabhaMkarA) jyotiSendra jyotiSarAja sUrya deva kI cAra agramahiSiyAM kahI hai| unake nAma isa prakAra se hai-sUryaprabhA nAma kI pahalI agramahiSI hai (1) AtapA nAma kI dUsarI paharAnI kahI hai (2) acimAlI nAma kI tIsarI paTTarAnI hai (3) prabhaMkarA nAma kI cauthI agramahiSi kahI hai (4) (sesaM jahA caMdassa) zeSa kathana caMdra ke kathana ke samAna hai jisa prakAra caMdra kI cAra agramahiSiyoM meM eka eka agramahiSI cAra cAra hajAra parivAra ko vikukti karane meM zaktizAlI kahI hai isa prakAra saba milAkara solaha hajAra paTTarAjJi ke parivAra se yukta ataH pura ke sAtha caMdrAvataMsa vimAna meM sudharmA sabhA meM gIta, agamahisIo paNNattA bho) jyotipAdhipati jyoti52|4 sUryanI amAvasyA mett| paTTarANI keTalI kahela che? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane salagIna uttaramA zrIbhagavAn he cha.-(tA catAri agamahisIo paNNattAo ta jahA-sUrappabhA, AyavA accimAlA pabha karA) yatindra nyAtiSa2001 sUrya havanI cAra agramahiSI kahela che. temanA nAme A pramANe che. sUrya prabhA nAmanI pahelI agamahiSI che. (1) AtaparA nAmanI bIjI paTTarANI kahI che (2) acimAlI nAmanI zrI paTTarANI cha. (3) prm| nAmanI yAthI 25amaDipI DI 2. (4) (sesaM jahA caMdassa bAkInuM saghaLuM kathana caMdranA kathana pramANe che. je pramANe caMdranI cAra amahiSiyamAM dareka agramahiSI cAra cAra hajAra parivArane vikRvita karavAmAM zaktivALI kahI che. A pramANe badhI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 97 aSTAdaza prAbhRtam vataMse vimAne sudharmAyAM sabhAyAM gItavAditra-nRtya-nATayagItAdibhirdivyAn bhogabhogAn vikurvaNayA zaktyA yathaiva candro bhunakti tathaiva sUryo'pi jyotiSendro jyotiSarAjo devadevaH pUrvoditaprakAreNaiva sarvAn divyAna bhogabhogAn tathaiva vikurvaNA zaktyA bhoktuM prabhavatItyarthaH, ataevoktaM zeSaM yathA candrasyeti ||-'nnvrN sUravaDeMsae vimANe jAva No ceva NaM mehuNavattiyAe' navaraM sUryAvataMsake vimAne yAvat na caiva khalu maithunavRttitayA ||-nvrN-adhikN tu etadeva yat sarvatra candrasthAne sUrya parivartya sarvANi vizeSaNavAkyAni yojyAni yathAmUryAvataMsake vimAne sudharmAyAM sabhAyAM mANavakeSu caityastambheSu vajramayeSu golavRttasamudgateSu bahUni jinasakthIni saMnikSiptAni tiSThanti tAni khalu sUryasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasya anyeSAM ca bahUnAM jyotiSkANAM devAnAM devInAM caM arcanIyAni vandanIyAni pUjanIyAni satkaraNIyAni sammAnanIyAni kalyANaM maGgalaM devayaM caityaM paryupAsanIyAni evaM vAditra evaM nATaya gItAdi ke sAtha divya bhogabhogoM ko vikurvaNA zakti se jisa prakAra caMdra bhogatA hai, usI prakAra jyotiSendra jyotiSarAja devAdhideva sUrya bhI pUrvakathita prakAra se sabhI divya bhogabhogoM ko vikurvaNA zakti se bhogane meM samartha hotA hai, ata eva aisA kahA hai ki zeSa kathana caMdra ke kathanAnusAra samajha leveM / (NavaraM sUravaDeMsae vimANe jAva No ceva NaM mehaNavattiyAe) vizeSa yahI hai kI yahAM para sarvatra caMdra ke sthAna meM sUrya kahakara sabhI vizeSaNa vAkya yojita karaleveM jaise kI-sUryAvataMsaka vimAna meM sudharmA sabhA meM mANavaka nAma ke caityastaMbha meM vajramaya gola vRtta samudgakoM meM bahu jinasakthi rahI huI hai| ve jyotiSendra jyotiSarAja sUrya ko evaM anya bhI aneka jyotiSka deva deviyoM ko arcanIya, vandanIya, pUjanIya, satkAraNIya sammAnanIya kalyANa svarUpa maMgala svarUpa daivata caitya paryupAsana karane yogya maLIne saLahajAra paTTarANinA parivArathI yukta aMtaHpuranI sAthe caMdrAvatasaka vimAnamAM sudhamAM sabhAmAM gIta, vAditra, ane nATya gItAdinI sAthe divya evA bhogogone vikurvaNuzaktithI je pramANe caMdra bhagave che, eja pramANe tindra tiSarAja devAdhideva sUryapaNa pUrvakathita prakArathI badhAja divya bhega bhegone viyurvaNazaktithI bhegavavAmAM samartha hoya che. eTalA mATeja ema kahyuM che ke bAkInuM kathana caMdranA kathana pramANe samA. (navaraM sUravaDesae vimANe jAva No ceva Na mehuNavattiyAya) vizeSa me ch| mahIyAM badhe caMdranAsthAne sUrya zabdano prayoga karIne badhAja vizeSaNa vAkaye jI levA. jemakesUryavataMsaka vimAnamAM sudhama sabhAmAM mANavaka nAmanA cityastaMbhamAM vAyageLa vRtta samudrukemAM bahujInasakitha rahela che. e jyotindra viSarAja sUryane ane bIjA aneka tiSNadeva devi ne arcanIya, vaMdanIya, pUjanIya, satkAraNIya, sammAnanIya, zrIsuryaprati sUtra : 2 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 sUryapraptisUtre khalu na prabhuH sUryoM jyotiSendro jyotiSarAjaH sUryAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAmantaH pureNa sArddha divyAn bhogabhogAn bhuJjAno vihate prabhuH khalu sUryoM jyotiSendro jyotiSarAjaH sUryAvataMsake vimAne sudharmAyAM sabhAyAM sUryasaMjJake siMhAsane caturmiH sAmAnikasahasrazcatasabhiragramahiSIbhiH saparivArAbhistimRbhiH pariSadbhiH saptabhiranIkaiH saptabhiranIkAdhipatibhiH SoDazabhirAtmarakSakadevasahasrairanyaizca bahubhijyotipendradevairdevI bhizca sAddhaM saMparivRto--mahatAhatanATayagItavAditatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharnu kevalaM parivArasamRddhayarthaM na caiva khalu sAmAnyalokabhogabhuktivRttitayeti kevalaM sUryAdhiSThitodeva eva jyotipendro jyotiSarAjaH sUryaeva svakIyayA vikurvaNayA zaktyA alaukikAn bhogabhogAn bhoktuM prabhavatItyarthaH // ayameva yAvat zabdasya tAtparyArtha iti ||s0 97 // hai| isa prakAra jyotiSendra jyotiSarAja sUrya sUryAvataMsaka vimAna meM sudharmA sabhA meM aMtaH pura ke sAtha divya bhogabhogoM ko bhogatA huvA vihAra karane meM samartha nahIM hotA hai| jyotiSendra jyotiSarAja sUrya sUryAvataMsaka vimAna meM sudharmA sabhA meM sUrya siMhAsana meM cAra hajAra sAmAnika deva cAra saparivAra agramahiSiyoM ke sAtha tIna pariSadA sAta sainya, sAta sainyAdhipati ke sAtha solaha hajAra AtmarakSaka deva aneka jyotiSendra deva deviyoM ke sAtha parivRtta hokara mahAna vAdyamAna gItavAditra taMtri talatAla truTita ghanamRdaGga ke dakSapuruSa ke dvArA vAdita zabda se yukta divya bhogabhogoM ko bhogane meM samartha hotA hai| kevala sUryAdhiSThita deva jyotiSendra jyotiSarAja sUrya hI apanI vikurvaNA zakti se alaukika bhoga bhogoM ko bhogane meM samartha hotA hai| yahI saba yAvat zabda kA tAtparya hai / sU0 97 // kalyANusvarUpa maMgaLa svarUpa daivata, citya, paryuM pAsanA karavA lAyaka che. A pramANe ti pendra tiSarAja sUrya sUryAvartasaka vimAnamAM sudharmA sabhAmAM aMtaHpuranI sAthe divya bhega bhegone bhagavatethako vicaravAne samartha thatuM nathI. jyotindra tiSarAja sUrya sUryAvataMsaka vimAnamAM sudhasabhAmAM sUrya siMhAsanamAM cArahajAra sAmAjika deva ane cAra saparivAra amahiSinI sAthe traNa pariSadA sAta sainya ane sAta sevAdhipationI sAthe soLahajAra AtmarakSaka deva aneka tindra deva deviyenI sAthe gherAIne mahAna vAdyamAna gItavAditra taMtrI talatAla truTita ane ghana mRdaMganA dakSapurUSa dvArA vagADela zabdathI yukta divya bhega bhegene bheLavavAmAM samartha thAya che. kevaLa sUryAdhiSThita deva tindra tiSarAja sUryaja pitAnI vidurvaNa zaktithI alaukika bhagabhegone bheLavavAmAM samartha hAya che. yA tamAma yAvata zahanu tAtparya che. / / sU. 87 / / zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJapti prakAzikA TIkA sU0 98 aSTAdaza prAbhRtam atha jyotiSagaNAnAmekatrasthitiviSayakaM praznottarasUtramAha-yathA mUlam - lA joisiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? jahaNNeNaM abhAgapaliopa ukkoseNaM paliopamaM vAsasyasahassama bhahiyaM, tA joisigINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? tA jahaNaNeNaM aTThabhAgapaliAva ukkoseNaM aDDU paliovamaM paNNAsAe vAsasahassehiM abbhahiyaM, caMdavimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? jahaNaNeNaM bhAgapali opamaM ukkoseNaM pali ovamavAsasaya sahassamabbhahiyaM, tA vimANaM devaNaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ! tA jahaNNeNaM aTTabhAgapaliopamaM ukkoseNaM aTU paliopamaM paNNAsAe vAsasahassehi amahiye, caMdatrimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? jahaNNeNaM bhAga lio ukkoseNaM paliovAsasayasa hastamabbhahiyaM, tA caMdarimANaM devINaM ketraiyaM kAlaM ThiI paNNattA ! jahaNaNeNaM caubbhAgapaliopamaM ukkoseNaM addha palimopamaM, paNNAsAe vAsasahasse hiM amahiyaM, sUravimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? jahaNNeNaM bhAgapaliopamaM ukkoseNaM paliopamaM vAsasahassamambhahiyaM, tA sUravimANeNaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? jahaNaNeNaM cabhAga paliovamaM ukkoseNaM addha paliovamaM paMcahi vAsasahi amahiyaM, tA gahavimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? jahapaNeNaM cauvabhAgapaliovamaM ukkoseNaM paliovamaM, tA, gahavimANeNaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA japaNeNaM caubhAgapaliovamaM ukoseNaM addha paliovamaM, tA NakkhattavimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaMThiI paNNattA ! jahaNNeNaM caubbhAgapalionamaM ukkoseNaM addha palirai, a reattavimANeNaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? jahaNaNeNaM addhabhAgapaliovamaM ukkoseNaM cauvabhAgapalivamaM, tA tArAvimANeNaM devINaM pucchA. jahaNaNeNaM aTThabhAgapaliovamaM ukkoseNaM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 873 Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 sUryaprAptisUtre caubbhAgapaliovama, tA tArAvimANeNaM devANaM pucchA, tA jahaNaNeNaM atttthbhaagpliovmN| iti ||suu0 98 // chAyA-tAvat jyotiSkANAM devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ?, tAvat jaghanyena aSTabhAgapalyopama, utkarSeNa palyopamaM varSazatasahasramabhyadhikaM, tAvat jyotiSkINAM devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ?, tAvat jaghanyena aSTabhAgapalyomaM utkarSeNa arddhapalyopamaM pazcAzatA varSasahasrairabhyadhikaM, tAvat candravimAne khalu devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH, tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa palyopamaM varSazatasahasramabhyadhikaM, tAvat candravimAne khalu devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA !, tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa arddhapalyopamaM pazcAzatA varSasahasrairabhyadhikaM, tAvat sUryavimAne khalu devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ?, tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa palyopamaM varSasahasramabhyadhikam , tAvat sUryavimAne khalu devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ?, tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa arddhapalyopamaM paJcabhirvarSazatairabhyadhikaM, tAvat grahavimAne khalu devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ! jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa palyopamaM, tAvat grahavimAne khalu devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA: ?, tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa arddhapalyopamaM, tAvat nakSatravimAne khala devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ?, tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa arddhapalyopamaM, tAvat nakSatravimAne khalu devInAM kiyantaM sthitiH prajJaptA ?, tAvat jaghanyena aSTabhAgapalyopamaM utkarSeNa catu. rbhAgapalyopama, tAvat tArAvimAne khalu devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ?, tAvat jaghanyena aSTabhAga palyomaM utkarSeNa caturbhAga palyopamaM, tAvata tArAvimAne khalu devInAM pRcchA, tAvat jaghanyena aSTabhAga palyopamaM utkarSeNa sAtireka aSTabhAgapalyopamaM iti ||suu098|| TIkA-saptanavatitame sUtre candrAdInAmagramAhiSIviSayakaM vicAraM candrasUryayostAbhiH sAkaM sva-sva vimAnAvataMse sthitasudharmAkhyasabhAyAH sthitivarNanaM vidhAya sampratyasmin aSTAnavatitame sUtre-candra-sUrya-graha-tArA vimAneSu tattat adhiSThAtRdevAnAM devInAM ca sthiti aba jyotiSka gaNa kA ekatra sthiti viSayaka prazna sUtra kahate haiM TIkArtha-satANa- sUtra meM caMdrAdi ke agramahiSIyAM ke viSaya meM vicAra evaM caMdra sUrya kA unake sAtha apane apane vimAnAvataMsaka meM rahI huI sudharmA sabhA kI sthiti kA varNana karake aba isa aThANaveM sUtra meM caMdra sUrya-grahaevaM tArA vimAna meM una una adhiSThAtA deva deviyoM kA sthiti kAla kA have tiSkagaNanI ekatra sthiti saMbaMdhI prazna sUtra kahe che. TIkAtha-sattANumAM sUtramAM caMdrAdinI agramahiSinA saMbaMdhamAM vicAra tathA sUrya caMdranuM temanI sAthe pita pitAnA vimAnAvartAsakamAM Avela sudhamAM sabhAnI sthitinuM varNana karIne have A adrANumAM sUtramAM caMdra-sUryagraha ane tArA vimAnamAM tene adhiSThAtA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 18 aSTAdaza' prAbhRtam kAlaparimANajJAnaviSayakaM praznottarasUtramAha- 'tA joisiyANaM devANa' mityAdi / 'tA joisiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' tAvat jyotiSkANAM devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ?, // tAvaditi pUrvavat jyotiSkANAM - jyotiH puJjAnAM devAnAM - vikurvaNayA zaktyA sudharmAkhyasabhAyAM samAgatAnAM devAnAM kiyantaM kAlaM yAvat tatra sthiti - bhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA jahaNaNeNaM aTThabhAgapaliyovamaM ukkoseNaM paliyo vAsasyasahassama bhahiyaM' tAvat jaghanyena aSTabhAgapalyopamaM utkarSeNa palyopamaM varSazatasahasramabhyadhikaM // tAvaditi pUrvavat jyotiSkAH devAH devyazca tatsAmAnikAtmarakSakAdayazca ye kecana jyotiSkAH candravimAne candrasya saMbandhinA sUryavimAne sUryasya sambandhinI, evaM graha-nakSatra - tArAvimAneSvapi tat tat sambandhinAM jyotiSkAnAM sthitiH sAmAnyena khalu jaghanyA sthitiH alpatarA sthitiH kila aSTabhAgapalyopamA - ekasya palyAtmakasya kAlasya aSTamAMza parimitA sthiti bhavati, tathA 'ukoseNaM' utkarSeNa - adhikatareNa - adhikAsthitizca palyopamA - palyopamakAlatulyA, tatra ca varSazatasahastrAdhikA - lakSavarSAdhikA palyopamA sthiti bhavatIti sAmAnyamuttaraM zrutvA punarvizeSajJAnArtha sarveSAM pRthak-pRthak zrotukAmo parimANa jJAna viSayaka praznottarasUtra kahate haiM - (tA joisiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) jyotiSka devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI kA prazna sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate hai- (tA jahaNeNaM aTThabhAgapaliovamaM ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassamambhahiyaM ) jyotiSka deva caMdra vimAna meM caMdra saMbandhi evaM sUryavimAna meM sUrya viSayaka prakAra se graha-nakSatra tArA vimAna meM bhI unake unake saMbandhavAle jyotiSka devoM kI sthiti sAmAnya tathA jaghanya sthiti mAne alpa sthiti eka palyopama kAla kA aSTamAMza parimita sthiti hotI hai, tathA (ukkoseNaM) utkarSa se arthAt adhikatA se eka lAkha varSa adhika palyopama kAla kI sthiti kahI gaI hai / isa prakAra sAmAnya prakAra se uttara ko jAnakara punaH vizeSa jAnane ke hetu se evaM hevadveviyAnI sthiti asanu parimANu jJAna viSaya anasUtra vAmAM Ave che.- ( tA joi siyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) jyotiSTha hevonI DeMTalA ajanI sthiti aDDI che ? yA pramANe zrIgautamasvAbhInA pUchavAthI uttaramAM zrIbhagavAn uDe che. - ( tAjaNeNa aTTha bhAgapalioar ukkoseNaM paliotrama vAsasaya sahassamambhahiyaM ) jyotiSNudeva caMdravimAnamAM caMdra sabaMdhI ane sUrya vimAnamAM sUrya saMbaMdhI ane e rIte graha-nakSatra ane tArA vimAnAmAM paNa tenA tenA sabaMdhavALA jaye tiSTha deveAnI sthiti sAmAnya rIte jaghanya sthiti bheTakheDe mapasthiti theopabhAjanA AmA lAga bheTasI sthiti hoya che. tathA (ukko seNaM) utkarSa thI arthAt adhikatAthI eka lAkha varSoM vadhAre eka patyeApama kALanI sthiti kahI che. A pramANe sAmAnya prakAranA uttarane jANIne pharIthI vizeSa jANavAnA hetuthI isa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 875 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 sUryaprazaptisUtre gautamaH punaH pRcchati-'tA joisiNINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA !' tAvat jyotiSkiNAM devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ? / tAvaditi pUrvavat jyotiSkiANAMjyotiH svarUpANAM tat tat vimAnAdhiSThAtrINAM devInAM ca teSu vimAneSu kiyantaM kAlaM yAvat tatra-tatra sthitibhavatIti gautamasya praznastataH sAmAnyamuttaraM prayacchan bhagavAnAha-yathA-'tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliyovamaM ukkoseNaM addhapaliyovamaM paNNAsAe vAsasahasse hiM abbhahiyaM' tAvat jaghanyena aSTabhAgapalyopamaM utkarSeNa arddhapalyopamaM paJcAzatavarSasahasrairabhyadhikaM // tAvaditi pUrvavat tatra tatra tasya tasya vimAnasyAdhiSThAtRNAM devInAM tattadagramahipInAM tatparicArikAnAM sAmAnikAnAmagarakSikAnAM ca sAmAnyena jaghanyena-sarvAlpatayA aSTabhAgapalyopamaM -ekasyApi palyopamakAlasyASTabhAgatulyakAlaparimANaM yAvat , tathAcokaNa-sarvAdhikatayA arddhapalyopamaM kAlaparimANaM yAvat tatra tatra sthitirbhavatIti bhagavataH sAmAnyamuttaraM zrutvA punautamaH pRthak pRcchati-'tA caMdavimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNanA !' sabakI alaga alaga sthiti jAnane ke hetu se zrI gautamasvAmI punaH prazna pUchate haiM-(tA joisiNINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) jyotiSka svarUpA una una vimAnAdhiSThAtrI deviyoM kI una vimAnoM meM kitane kAla paryanta vahAM usa usa vimAnoM meM sthiti hotI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn kahate haiM-(tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliovamaM ukoseNaM addhapaliovamaM paNNAsAe vAsasahassehiM abbhahiyaM) vahAM vahAM usa usa vimAna kI adhiSThAtrI deviyoM kA tathA una una agramahiSiyoM kA unake paricAri kA sAmAnika aGga rakSikAoM kA jaghanyatA se eka palyopama kAla kA AThavAM bhAga tulya kAla hotA hai evaM utkRSTa se arthAt adhikatA se AdhA paliyopama kAla parimANa yAvat vahAM una una vimAnoM meM sthiti rahatI hai| isa prakAra zrIbhagavAn kA sAmAnya prakAra se uttara sunakara punaH zrI gautamasvAmI pRthaka prazna pUchate haiM-(tA caMdvimANe NaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI tathA badhAnI alaga alaga sthiti jANavA mATe zrIgautamasvAmI punaH praznapUche che(taa joisiNINaM devINaM kevaiya' kAla ThiI pattA ) jyoti 2135 // ta te vimAnadhiSThAtrI deviyenI e vimAnamAM keTalA kAla paryAnI tyAM te te vimAnamAM sthiti hoya che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrIbhagavAna kahe cha-(tA jahaNNeNa advabhAgapaliovama ukkoseNa addhapaliovama paNNAsAe vAsasahasse hiM ambhahiya) tyA tyA tate vimAnanI adhiSThAtrI heviyAno tathA tete mamApiyAno tamanA parivArane sAmAnika aMgarakSikAone jaghanyatAthI eka palyopamanA AThamA bhAga tulyakALa hoya che. ane utkRSTathI athata adhikAthI adhapApamakALa parimANa yAvatuM tyAM te te vimAnamAM sthiti hoya che. A pramANe zrIbhagavAnane sAmAnya prakArathI uttara zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 98 aSTAdazaprAmRtam 877 tAvat candravimAne khalu devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJapteti-gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA jahaNNeNaM caubhAgapaliyovama ukkoseNaM paliyovamaM vAsasayasahassamabhahiyaM tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa palyopamaM varSazatasahastramabhyadhikaM // tAvaditi prAgavat sarvolpatayA ekasyApi palyopamakAlasya caturbhAgaparimANakAlaM yAvat tatra sthiti bhavati, tathotkarSeNa--sarvAdhikatayA sthityA ekaM palyopamaM kAlaM varSazatasahasrAdhikaM-lakSavaryAdhikaM palyopamakAlaM yAvat candravimAne candravimAnAdhiSThAtRdevAnAM tatsAmanikAnAmagarakSakAdInAM ca sthiti bhavatIti // 'tA caMdavimANeNaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' tAvat candravimAne khalu devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA / / iti praznasUtraM pUrvavat tato bhagavAnuttarayati 'tA jahaNNeNaM caubhAgapaliyomaM ukkoseNaM addhapaliyovamaM paNNAsAe vAsa. sahassehiM amahiyaM' tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa arddhapalyopamaM pazcAzatavarSapaNNattA) caMdra vimAna meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA jahaNNeNaM ca ubhAgapaliovamaM ukoseNaM paliovamaM vAsasayasahassa mambhahiyaM) jaghanyatA se eka palyopama kAla kA caturbhAga parimANa kAla yAvat sthiti hotI hai| tathA utkRSTa se mAne sarvAdhikapane se eka palyopama kAla kI arthAt eka lAkha varSa se adhika samaya paryanta candravimAna meM caMdra vimAnAdhiSThAtA devoM kI evaM unake sAnAnika aMgarakSakAdi kI sthiti hotI hai / puna: zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA caMdavimANe NaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) caMdra vimAna meM devIyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai? uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA jahaNNe ca ubhAga paliovama ukkoseNaM addhapaliovamaM paNNAsAe vAsasahassehiM abbhahiyaM) jaghanya se palyopama kA sAlakIna thA zrIgotamatvAmI 2 prazna pUche che.- (tA ca davimANeNa devANa vevaiya kAla ThiI paNNattA) ya dravimAnamA vAnI sthiti 20 janI hI cha ? mA pramANe zrIgautamavAbhAna praznane sAmanIne uttaramA zrImAn 4 cha.-(tA jahaNNe Na caUmAgapaliovama ukoseNa paliovama vAsasayasahassa nabhahiya) 245-554AthI se palyopama kALanA cothA bhAga pramANa kALanI yAvat sthiti hoya che. tathA utkRSTathI eTaleke sarvAdhikapaNAthI eka popama kALanI arthAta eka lAkha varSathI kaMIka vadhAre samaya caMdravimAnamAM caMdravimAnadhiSThAtA devenI ane temanA sAmAnika aMgarakSake vigerenI sthiti hAya che. zathI zrIgautamasvAbhI pUche che.-(tA caMdavimANeNa devINa phevaiya kAla ThiI paNNattA) yadravimAna vAnI 386 // 4AnI sthiti 4ii cha ? uttaramA zrImAn 4 cha.-(tA jahaNNeNa ca bhAgapalioNpama ukkoseNaM advapali bhovama paNAsApa vAsa sahassehiM anahiya) 4dhanyathA pkssyaa5mnaayaa| mA bhane 14thI mA5kSya5mathI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptistra sahasrairabhyadhikam / jaghanyena palyopama-, utkarSeNa-palyopama-+50000 varSa / iyantaM kAlaM yAvat / atha sUryavimAnasambandhI praznaH-'tA sUravimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?, / / ' tAvat sUryavimAne khalu devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH, tAvaditi prAgvat tyAkhyA ca sugamA, bhagavAnAha-'tA jahaNNeNaM caubbhAgapaliyovamaM ukkoseNaM paliyovamaM vAsasahassamabhahiyaM tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM utkarSeNa palyopamaM varSasahasramabhyadhikaM // tAvat iti prAgavat salpitayA sthiti-palyopama-1, sarvAdhikatayA sthitiH -palyopama+1000 sahasravarSAdhikaM / atha devInAM sthitiviSayakaH prazna:-'tA sUravimANeNaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA !,' tAvata sUryavimAne khalu devInAM kiyantaM kAlaM yAvat tatra sthiti bhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA jahaNNeNaM caubbhAgapaliyovamaM ukkoseNaM addhapaliyovamaM paMcahiM vAsasaehi abbhahiye tAvat jaghanyena caturbhAgapalyopamaM cothA bhAga evaM utkarSa se AdhA palyopama (50000) se pacAsa hajAra varSa adhika itane kAla se kucha adhika kAla paryanta kI sthiti kahI hai| aba sUrya vimAna viSayaka prazna pUchate haiM-(tA sUravimANe NaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) sUrya vimAna meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA jahaNNe NaM caubhAgapaliovamaM ukkose NaM paliovamaM vAsasahassamabhahiyaM) jaghanya se palyopama kA cauthA bhAga evaM sarvAdhikatA se eka palyopama-evaM eka hajAra varSa se kucha adhika sthiti hotI hai| aba deviyoM kI sthiti ke viSaya meM zrI gautamasvAnI prazna pUchate haiM-(tA sUravimANe NaM devI NaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) sUrya vimAna meM deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA jahaNNe NaM caubhAgapaliovamaM (500000 jeTalA kALathI kaMIka adhikakALa paryanatanI sthiti kahI che. sUrya vimAnanA viSayamA prazna pUche che.-(tA sUra vimANeNa devANa kevaiya kAla ThiI paNNattA) sUrya vibhAnamA hevAnI sthiti sA nI hI cha ? uttaramA zrImAn he cha. (tA jahaNNeNa ca ubhAgapali ovama ukkoseNa paliovamavAsa sahassamamahiya) jaghanyathI pApamane ce bhAga ane sarvAdhikapaNAthI eka popama arthAt ekahajAra varSathI kaMIka vadhAre sthiti hoya che. viyonI sthitinA samayamA zrIgautamasapAbhI prazna pUche che.-(tA sUravimANe na devINa kevaiya kAla ThiI paNNattA) sUrya vimAnamA viyonI sthiti sAnI hI che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe che.-( jahaNNeNa ca uThabhAgapaliovama ukoseNa addhapaliovama paMcahi vAsasaehi abbhahiya) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 98 aSTAdazaprAbhRtam utkarSeNa arddhapalyopama paJcabhirvarSazatairabhyadhikam / tAvaditi pUrvavat sUryavimAnAdhiSThAtRNAM devInAM tatrasthirjaghanyena caturbhAgapalyopamaM bhavati utkarSeNa cArddhapalyopamaM paJcabhirvarSazatairabhyadhikaM ceti / atha grahavimAnasambandhI prazna:-'tA gahavimANe NaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI papaNattA ?,' tAvat grahavimAne khalu kiyantaM kAlaM yAvatadadhiSTAtaNAM devAnAM tatra grahavimAne kila sthitirbhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA jahaNNeNaM caubbhAgapaliyovamaM ukoseNaM palioma' tAvat jaghanyena-sarvAlpatayA caturbhAgapalyomaM hai, utkarSaNAdhikatayA caikapalyopamaM kAlaM yAvat tatra grahavimAne tadhiSThAtRdevAnAM sthitiH prajJapteti / tato devInAM sthiti viSayakaH praznaH 'tA gahavimANe NaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' tAvata grahavimAne khalu devInAM kiyantaM kAlaM yAkta grahavimAne sthitiH prajJapteti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA jahaNaNe NaM caubbhAgapaliyovamaM ukkoseNaM addha paliyovamaM tAvat ukoseNaM addhapaliovamaM paMcahiM vAsasaehiM abbhahiyaM) sUrya vimAnAdhiSThAtrI deviyoM kI sthiti jaghanya se palyopama kA caturtha bhAga kI hotI hai evaM utkarSa se ardha palyopama tathA pAMcaso varSa se kucha adhika kAla kI hotI hai| aba grahavimAna ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM (tA gahavimANe NaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) grahavimana meM devoM kI kitane kAla kI sthiti unake adhiSThAtA devakI kahI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI kA prazna sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM ukkoseNaM paliovama) jaghanya se palyopama kA cauthA bhAga tathA utkarSa se palyopama kAla se kucha adhika kAla kI sthiti usake adhiSThAtA devakI kahI gaI hai| aba deviyoM kI sthiti viSayaka zrIgautamasvAmI prazna pUchate haiM(tA gahavimANeNaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) grahavimAna meM deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA jahaNNeNaM ca ubhAgapaliovamaM sUrya vimAnanI adhiSThAtrI deviyenI sthiti jaghanyathI palyopamanA cothA bhAga jeTalI hoya che. ane utkRSTathI adha patye pama tathA pAMca varSathI kaMI dhAre kALanI hoya che ve vimAnanA samayamA zrIgautamasvAmI prazna pUche che.-(tA gahavimANeNa devANa kevaiya kAla ThiI paNNattA) vimAnamA hevonI sA nI sthiti hI cha ? / prabhArI zrIgautamasvAbhAnA praznane sAmAna uttaramA zrIbhagavAn De cha.-(tA jahaNNeNaM caubhAgapaliovama ukkoseNe addhapaliovama) dhanyathI 58ye 5manA yAthA mATI sthiti hoya che. ane utkRSTathI ardhA palyopama kALa jeTalI sthiti kahela che. have deviyenI sthitinA samayamA zrIgautabhasvAmI prazna pUche che -(tA gahavimANeNa devINa kevaiya kAla ThiI paNNattA) avibhAnamA heviyonI sthiti sA aNanI 4DayAmA bhAvI cha ? bha! zrI suryaprajJapti sUtra: Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 880 sUryaprazaptisUtre jaghanyena caturbhAgapalyopamaM kAlaM yAvat sthitirbhavati, tathA sarvotkRSTatayA arddhapalyopamaM kAlaM yAvat sthitirbhavatIti // atha nakSatravimAnasambandhI prazna:-'tA NakkhattavimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' tAvat nakSatravimAne khalu devAnAM kiyantaM kAlaM yAvat nakSatravimAne sthitirbhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA jahaNNeNaM caubhAga paliyovama ukkoseNaM addhapaliyovama' tAvata jaghanyena caturbhAgapalyopamaM kAlaM yAvat tatra sthiti bhavati, utkarSeNa ca arddhapalyopamaM kAlaM yAvat tatrasthiti bhavatIti // atha nakSatravimAne devInAM sthiti viSayakaH praznaH-'tA NakkhattavimANeNaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' tAvata nakSatravimAne khalu tadadhiSThAtRNAM devInAM tat sakhInAM ca tatra kiyantaM kAlaM yAvata sthitirbhavatIti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliovamaM ukkoseNaM caubbhAgapaliyovamaM' tAvat jaghanyena aSTabhAgapalyopamaM-ekapalyopama-2 kAlaM ukkoseNaM advapaliovamaM) jaghanya se caturtha bhAga palyopama tathA utkarSa se AdhA palyopama kI sthiti hotI hai| ___aba nakSatra vimAna viSayaka prazna pUchate hai-(tA NakkhattavimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) nakSatra vimAna meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM ukkoseNaM advapaliovamaM) jaghanya se palyopama kA caturtha bhAga kI sthiti hotI hai evaM utkRSTa AdhApalyopama kI sthiti kahI hai| aba nakSatravimAna kI deviyoM kI sthiti ko viSaya meM prazna pUchate haiM-(tA NakkhattavimANeNaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA) nakSatra vimAna meM unake adhiSThAtrI deviyoM ko sthiti kitane kAla kI kahI hai ? isa prakAra gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagaprabhArI zrIgItamasvAbhAnA pUchavAthI uttaramA zrImAn 4 cha-(tA jahaNeNa palio vama ukkoseNaM addhapaliovama) "dhanyathA 58ye|5mnaa yAthA mAsI bhane 4 thI ardhapalyopama kALanI sthiti hoya che. nakSatra vimAna saMdhI prazna pUche che.-(tA NakkhattavimANeNa devAgaM kevaiya I paNNatA) nakSatra vimAnamA hevAnI ghaTAnI sthiti hI cha? 20 pramANe zrIgautamasvAbhInA praznane sAMmajIne uttaramA zrImAn 4 cha.-(nA jahaNeNaM caubhAgapaliovama ukkoseNaM addhapaliovama) dhanyathA 58ye|5mnaa yAthA mArekI sthiti hoya che. ane utkRSTathI ardhA palyopama kALa jeTalI sthiti kahela che. nakSatra vimAnanA haviyAnI sthiti (vaye prazna pache che. (tA NakkhattavimANeNaM devINaM kevaDaya kAlaM ThiI paNNattA) nakSatravimAnamA tamAnI apitrI hevAyonI sthiti banI kahI che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 98 aSTAdazaprAbhRtam yAvat tatrasthitirbhavati, tathA utkarSeNa ca caturbhAgapalyopamaM-1 palyopama-4 kAlaM yAvat nakSatravimAne sthitirbhavatIti // atha tArAvimAnasambandhIprazna:-'tA tArAvimANe NaM devANaM kevaiyaM kAlaM pucchA !,' tAvat tArAvimAne khalu tadadhiSThAtRNAM devAnAM pRcchA-kiyantaM kAlaM yAvat tatrasthitiH prajJapteti mama prazna iti gautamoktistato bhagavAnAha-'tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliyovamaM ukkoseNaM caumbhAgapaliovarma' tAvat jaghanyenASTabhAgapalyopamaM kAlaM yAvat utkarSeNa ca caturbhAgapalyopamaM kAlaM yAvat tatrasthiti bhavatIti // atha tatra devInAM sthiAtaviSayakaH prazna:-'tA tArAvimANeNaM devINaM pucchA' tAvat tArAvimAne khalu devInAM pRcchA-tatra kiyantaM kAlaM yAvat devInAM sthitirbhavatIti praznastato bhagavAnAha-'tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliovamaM ukoseNaM sAirega aTThabhAgaliyovamaM tAvat jaghanyena aSTabhAgapalyovAn kahate haiM-(tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliovamaM ukkoseNaM caubhAgapaliovamaM) jaghanya se eka palyopama kA AThavAM bhAga kAla kI sthiti hotI hai tathA utkarSa se eka palyopama kA caturthabhAga kAla ko yAvat nakSatra vimAna ke deviyoM kI sthiti hotI hai| aba tArA vimAna viSayaka prazna pUchate haiM-(tA tArAvimANeNaM devANaM kevaiyaM kAlaM pucchA) tArA vimAna meM unake adhiSThAtA deva kI sthiti kitane kAla kI prajJapta kI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliovama ukkoseNaM caubhAgapaliovama) jaghanya se palyopama kA AThavAM bhAga evaM utkRSTa se palyopama kA caturthAMza bhAga paryanta kAla kI vahAM sthiti rahatI hai| aba vahAM para deviyoM kI sthiti viSaya meM prazna pUchate haiM-(tA tArAvimANeNaM devINaM pucchA) tArAvimAna meM deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliovama ukkoseNaM sAiregaaTThabhAgapalio(tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliovama ukoseNaM ca ubhAgapaliovama) "dhanyathI 58yA5manA AThamA bhAga jeTalA kALanI sthiti hoya che. ane utkarSathI eka pa5manA cothA bhAga jeTalA kALanI yAvat nakSatra vimAnanA devenI sthiti hoya che. have tArA vimAna viSe prazna pUchAmAM Ave cha.-(tA tArAvimANe NaM devANaM kevaiyaM kAlaM pucchA) taa2| vimAnamA tenA adhiSThAtA devanI sthiti keTalAkaLanI prajJapta karela che? A pramANe zrIgautamasvaamiinaa praznAne sAmajIna uttaramA zrImAn 4 cha.-(tA jahaNNeNaM adabhAgapaliovamaM ukkose NaM caubhAgapaliocama) dhanyathI pakSyA5manA mAmA bhAgadI mane thI palyopamanA cothA bhAga paryanta jeTalA kALanI tyAM sthiti rahe che. have tyAM deviyenI sthitinA samayamA prazna pUche cha.-(tA tArAvimANe NaM devI NaM pucchA) 2 // vimAnamA deviyanI sthiti keTalA kALanI kahI che? A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI uttaramAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre pamaM kAlaM yAvat sthitirbhavati, tathA utkarSeNa ca sAtirekASTabhAgapalyopama-kizcidadhikASTabhAgapalyopamaM kAlaM yAvat tatra tArAvimAne sthitirbhavatIti ||suu0 98 // ___ mUlam-eesi Na caMdimasUriyagahaNakkhattatArArUvANaM kayare kayare. hiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? tA caMdA ya sUrA ya ee NaM do vi tullA sbttho| NakkhattA saMkhijjaguNA gahA saMkhi. jjaguNA tArA saMkhijjaguNA. / sUtra 99 // chAyA-tAvat eteSAM candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpANAM katarebhyaH katarebhyo'lpA vA vahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA !, tAvat candrau ca sUyauM ca etau khalu dvAvapi tulyau sarvastokau vA nakSatrANi saMkhyeyaguNAni grahAH saMkhyeyaguNAstArA sNkhyeygunnaaH||iti suu099|| 'aTThArasamaM pAhuDaM samattaM' / aSTAdazaM prAbhRtaM samAptam // TIkA-aSTAnavatitame sUtre candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpANAM vimAnAdhiSThAtRdevAnAM devInAM tatsAmAnikAnAmAtmasaMrakSakAdInAM ca tatra-tatra vimAneSu sthitikAlaparimANavicAraM vivicya sampratyasmin navanavatitame sUtre teSAmeva candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpANAM madhye parasparamApekSikarUpeNa tulyatva-samatvAdhikatvaviSayakaM vicAradarzakaM, praznottarasUtramAha 'tA eesi NaM caMdimasUriyagahaNakkhattatArArUvANaM kayare-kayarehito appA vA bahuyA varma) jaghanya se palyopama ke AThavAM bhAga kI sthiti kahI hai evaM utkarSa kucha adhika palyopama kA AThavAM bhAga jitanI tArA vimAna meM deviyoM kI sthiti kahI gaI hai / sU0 98 // TokArtha-aThANaveM sUtra meM caMdra-sUrya-graha nakSatra evaM tArAoM ke vimAnAdhiSThAtA devadeviyAM tathA unake sAmAnika AtmarakSaka Adi kA usa usa vimAna meM sthitikAla parimANa kI vicAraNA karake aba isa nannANaveM sUtra meM una caMdra-sUrya-graha-nakSatra evaM tArArUpoM ke paraspara kA samAnatA evaM adhikatA viSaya ke vicAra praznottarasUtra dvArA kahate haiM-(tA eesi NaM caMdimazrIlagavAn 4 cha.-(tA jahaNNeNaM aTThabhAgapaliomaM ukkoseNaM sAirega aTThabhAga paliovamaM) jaghanyathI pApamanA AThamAbhAga jeTalI sthiti kahI che ane utkRSTathI kaMIka vadhAre pa pamanA AThamA bhAga jeTalI tArA vimAnamAM deviyanI sthiti kahevAmAM AvI che. te sU-98 TIkArtha--aNumAM sUtramAM caMdra-sUrya, graha nakSatra ane tArAonA vimAnane adhi. SThiAtA deva devi tathA temanA sAmAnika AtmarakSaka vigerenA te te vimAnamAM sthitikALa parimANanI vicAraNA karIne have A navANumAM sUtramAM e caMdra-sUrya-graha nakSatra ane tArA rUpanI parasparanI samAnatA ane adhikatAnA saMbaMdhamAM praznottara sUtra dvArA vinyA2 matAce cha.-(tA eesi NaM caMdimasUriyagahavA NakkhattatArArUpANaM kayarekayare hito zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryaptiprakAzikA TIkA su0 99 aSTAdaza prAbhRtam 883 vA tullA vA visesAhiyA vA' tAvat eteSAM candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpANAM katarebhyaH katarebhyo'lpAni vA bahukAni vA tulyAni vA vizeSAdhikAni vA'-tAvaditi-prAgvat eteSAM -pUrvoditAnAM candrasUryagraha-nakSatra tArArUpANAM madhye parasparavyavasthAvicAre ApekSikatayA vA katarebhyaH katarebhyaH ke vA ke vA alpAH ?, ke vA ke vA bahakA:-adhikAdhikapArivArikAH, adhikatejasvinaH prakAzAdhikAzca ke vA ke vA tulyA-samAH-samAnasthitigatikAH ?, ke vA ke vA vizeSAdhikA:-sthitigatiparimANaprakAzAdau adhikAdhikAntararUpAzceti kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA caMdA ya sUrA ya ee NaM do vi tullA savvatthovA' tAvat-candrAzca sUryAzca ete khalu dve api tulyAH sarvastokAH vA' tAvaditi pUrvavat candrAzca sUryAzca parasparaM tulyA-AkAraprakAraparimANa tejaprakAzaprabhAvapramANAdhikArAdau tulyAH-samAnAH santi, tathA ca sarvastokAH-sarvAlpA:-graha-nakSatra tArArUpebhyo'lpaparimANAzcetyAkhyAtA iti svaziSyebhyaH pratipAdanIya iti // 'evaM ca NakkhattA saMkhijaguNA sUriyagahaNakkhattatArArUvANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) ye pUrva kathita caMdra-sUrya graha-nakSatra evaM tArAoM meM paraspara kI vyavasthA vicAra kI apekSA se kauna kauna kina kina se alpa hote haiM ? kauna kina se adhika parivAravAle, adhika prakAzavAle hote haiM ? tathA kauna kina se samAna sthiti vAle hote haiM ? tathA kauna kisase sthiti gati parimANa prakAza Adi meM adhikAdhika rUpavAle hote haiM ? so he bhagavan Apa kahiye / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA caMdA ya sUrA ya ee NaM do vi tullA savvatthovA) candra evaM sUrya paraspara meM tulya hote haiM arthAt AkAra prakAra, parimANa teja prakAza prabhAva pramANAdhikArAdimeM samAna hote haiM tathA sarva se stoka graha nakSatra tArArUpa se alpa parimANa vAlA kahA hai, aisA svaziSyoM ko pratipAdita karake kheN| tathA (NakkhattA saMkhijaguNA gahA saMkhijjaguNA tArA saMkhijjaguNA) caMdra sUrya appA vA bahuyAvA, tullA vA, visesiyAhiyA vA) 2. paDeTa Desa dra-sUrya-a-nakSatra ane tArAomAM parasparanI vyavasthAnA vicAramAM koNa konI apekSAthI apa hoya che? ke jenAthI adhika parivAravALA adhika prakAzavALA hoya che? tathA koNa konI barabaranI sthitivALA hoya che? tathA keNa kenAthI sthiti gati parimANa prakAza vigeremAM adhikAdhikarUpavALA hoya che ? te he bhagavan Apa kahe A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAmajIna uttaramA zrIbhagavAn 4 cha.-(tA caMdA ya sUrA ya ee NaM do vi tullA savvatthovA) | mane sUrya 52252 tukSya hoya che. arthAt maa||2, 52, paribhAta prakAza, prabhAva pramANAdhikArAdimAM sarakhA hoya che. tathA sauthI ochA graha, nakSatra, tArArUpathI ala5 parimANavALA kahelA che. A pramANe ziSyane pratipAdana karIne kahevuM zrI suryaprati sUtra : 2 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 sUryaprakSaptisUtre gahA saMkhijjaguNA tArA saMkhijjaguNA' nakSatrANi saMkhyeyaguNAni grahAH saMkhyeyaguNAH tArAH saMkhyeyaguNAH // candrasUryApekSayA nakSatrANi saMkhyeyaguNAni arthAt candrasUryo tu sarveSvapi viSayeSu tulyAveva kintu tadapekSayA nakSatrANi saMkhyeyaguNAni-nahi saMkhyAtItAni guNAni -kiyat saMkhyA tulyAnyadhikAni santi nakSatrANi candrasUryApekSayA iti tAtparyArthaH / evaM ca nakSatraguNApekSayA grahAzca saMkhyeyaguNA bhavanti, nakSatrebhyopyadhikaguNAH grahA bhavantItyarthaH / tathA ca grahApekSayA tArAH khalu saMkhyeyaguNAH-kiyat saMkhyAtulyAdhikAH bhavanti, etenetthaM sidhyati yat parasparaM tulyA api candrasUryA:-sarvAlpAH santi, tato'dhikAni nakSatrANi santi, tato'dhikAH grahAH santi, tatopyadhikAstArAzca santi, arthAta sarvAdhikAstArAH sarvAlpAzca candra sUryA iti sarveSAM svarUpAdi viSayako vicAra iti jnyaatvyH||suu0 99 // // iti 18 prAbhRtaM samAptam // kI apekSA se nakSatra saMkhyeya guNavAle kahe haiM, arthAt caMdra sUrya donoM sabhI viSayoM meM tulya hote haiM, unakI apekSA se nakSatra saMkhyeya guNavAle kahe haiM / saMkhyAtIta guNavAle nahIM hote haiM kucha saMkhyA se tulya yA adhika caMdra sUrya kI apekSA se nakSatra hote haiN| tathA nakSatra gaNa kI apekSA se graha saMkhyeya guNa hote haiM, nakSatroM se adhikagune graha hote haiN| tathA graha kI apekSA se tArAye saMkhyeya guNe hote haiM kucha saMkhyA se tulya yA adhika hote haiM / isase yaha siddha hotA hai ki caMdra sUrya paraspara tulya hone para bhI saba se alpa hote haiM / unase adhika nakSatra hote haiM, unase adhika graha hote haiM, grahoM se adhika tArAyeM hote haiM arthAt saba se adhikatAvAle tArAeM hote haiM, tathA saba se alpa caMdra sUrya hote haiN| isa prakAra saba jyotiSka deva saMbaMdhI vicAra pratipAdita kiyA hai ||suu0 99 // aThArahavAM prAbhRta samApta // 18 // tathA (NakkhattA saMkhijjaguNA gahA saMkhijja guNA tArA saMkhijjaguNA) yaMdra-sUrya se panne badhA viSayamAM samAna hoya che. temanI apekSAe nakSatra saMkhyayagaNuM kahyA che. saMkhyAtItagaNa hotA nathI. kaMIka saMkhyA tulya agara adhika caMdra sUryanI apekSAthI nakSatra hoya che. tathA nakSatra gaNanA karatAM saMkheya gaNA hoya che. nakSatrothI graha saMkhyaya gaNA hoya che. tathA grahonA karatAM tArAo saMkhyaya gaNuM hoya che. kaMIka saMkhyAthI tulya agara adhika hoya che. AnAthI e siddha thAya che ke caMdra sUrya parasapara tulya hovA chatAM sauthI alpa che, temanAthI vadhAre nakSatro hoya che. temanA karatAM vadhAre graho hoya che. grahethI vadhArA tArAo hoya che. tathA sauthI ochA caMdra ane sUrya hoya che. A pramANe badhA - ti devanA samayamA viyA2 pratipAhata 428 cha. // sU. 88 // aDhAramuM prAkRta samApta . 18 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % D sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama prAbhRtam atha ekonaviMzatitamaM prAbhRtaM prArabhyanetadevamuktamaSTAdazaM prAbhRtaM sampratyekonaviMzatitamaM prAbhRtaM prArabhyate tasya cAyamAdhikAro yathA-'sUriyA kai ahiyA' kati sUryAH sarvaloke AkhyAtA iti tadviSayakaM praznotarasUtramAha mUlam--"tA kai NaM caMdimasUriyA savvalokeyaM obhAsaMti ujjo eMti tati pasAseMti Ahietti vae jA ! tattha khalu imAo duvAlasapaDivattio paNNatAo, tasthege evamAsu tA ege caMde ege sUre savvaloyaM obhAsai ujjoei tavei pabhAsaH, ege ebamAsu 1 ege puNa evamAhaMsu-tA tiNi caMdA tipiNa sUrA sabaloyaM omAseMti ujjIveMti taveti pabhAti, ege evamAsu 2 hage puNa evamAsu AuTTi caMdA AuDhi sUrA savvaloyA obhAleMti ujoti taveMti pagAsiti, ege evamAhaMsu 3 ege puNNa evamasu-ee Na amilAveNaM NesavvaM sattacaMdA sattasUrA, dasa caMdA dasa sUga, bArasa caMdA bAraha sUrA, bAtAlosa caMdA vAtAlIsaM sUrA, bAvari maMdA bAvantari sUrA, bAtAlIsaM caMdasayaM bAtAlIsaM sUrasaMyaM, zavattaraM caMdasayaM bAvattaraM sUrasa, bAyAlosaM caMdasahassaM bAyAlIsaM sUrasahassaM, va vattaraM caMdasahassaM bAvattaraM sUrasahassaM saraloyaM obhAsaMti ujjorvati taveMti pagAseMti, ege evamAsu // vayaM evaM puNa vayAmo tA ayaNaM jaMbuddIve dove jAra parikkhedeNaM, tA jaMbuddIve dIve kevaiyA caMdA pabhAsisuvA pabhAsiti vA pabhAsissaMti vA ? kevaiyA sUrA tarvisu vA taveMti vA tavissaMti bA, kevaiyA NakhattAjoyaM joiMsu vA joeMli vA joistaMti vA ? kevaDyA gahA cAraM cariMsu vA caraMti vA caristaMti vA, kevaiyA tArAgaNakoDikoDio somaM someMsu vA sobhaMti vA sobhissaMti vA ? tA jaMbuddIve dIve do caMdA pabhAseMsu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA, do sUriza taviMsu taviliMti vA tavisirasaMti vA ? chappaNNaM NakkhattA joyaM joeMsu vA joyaM joeMti vA joyaM joissaMti vA ? bAvattari gahalayaM cAraM cariMsu dA cAraM carati vA cAraM carissaMti vA ? egaM sayasahassaM tettIsaM ca sahassA NasayA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre paNNAsA tArAgaNa koDikoDogaM somaM someMsu vA sobhaM some'ti vA somaM sobhistaMti vA ? (do caMdA do sUrA NakkhattA khalu havaMti chappaNNA bAvattaraM gahasa jaMbuddIve vicAriNaM || 1 || egaM ca saya sahassaM tittIsaM khalu bhave sahassAI | patra ya sayA paNNAsA tArAgaNakoDikoDINaM // 2 // ) tA jaMbuddI NaM dIvaM lavaNe NAmaM samudde vaTTe valayAkAra saMThANasaMTie to samatA parikkhittANaM cihna, tA lavaNegaM samudde kiM samacakkabAlasaMThie visamacakkAlasaMThie ? tA lavaNasamudde samacakravAlasaMThie No sima cakkavAlasaMThie, tA lavaNasamudde kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA ? tA do joyaNasaya sahassAIM cakka vAla vikkhameNaM paNNarasa joyaNasayasahaslAI ekkAsIyaM ca sahassAiM sayaM ca UttAlaM kiMci visesUNaM parikkheveNaM Ahieti vaejjA, tA latraNasamudde kevaI caMdA pabhAseMsu pabhAti pabhAsissaMti vA evaM pucchA jAva kevaiyA utArAgaNa koDikoDIo sarbhisu sobhiti vA sobhisissaMti vA ! tA lavaNeNaM samudde cattAri caMdA pabhAsu vA pabhAsani vA pabhAsissaMti vA cattAri surA tavaIsu vA taveti vA tavisissaMti vA bArasa NatrakhattasyaM joyaM joyaMsu vA joeMti vA joisisaMti vA, tipaNa bAvaNNA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA cAraM caraMti vA cAraM carisissaMsu vA do sayasahassA vA cAraM carati vA cAraM carasissaMsu vA, do sabasahassA sattaTThi ca sahastA Navaya sayA tArAgagakoDikoDoNaM sobhisu vA some'ti sositi vA / paNNarasasaya saharasA ekkAsItaM sattaM caUtAlaM / kiMciviseseNUNo ariant parikkheo // 1 // cattAricetra caMdA cattAri ya sUriyA lavaNatoye / bArasa Nakkhaktasa gahANa tiSNeva bAvaNNA ||2|| docceva sayasahassA sataTThi khalu bhave sahastAI / Natraya sayA lavaNajale tArAgaNakoDikoDI // 3 // tA lavaNasamudaM ghAtaIDa NAnaM dIve 886 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 887 vaDhe valayAkAra saMThie taheva jAva No visamacakkAlasaMThie dhAtaI is jata hasi cakravAlavikakhaMbheNaM kesyaM parikakhetreNaM Ahitti vaejjA ? tA cattAri joyaNasayasahassAiM cakkAlavikkhaMbheNaM ItAlIsaM joyaNasayasahassAiM dasa ya sahassAI Nava ya egaTTe joyaNasae kiMci visesUNe parikveveNaM Ahietti vaejA, dhAtaIsaMDe dIve kevaiyA, caMdA pabhAsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMsu pucchA, taheva dhAtaI saMDeNaM dIve vArasa caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA pabhAsissaMsu vA, bArasa sUriyA tasu vA taveMti vA tavisissaMsu vA, tiSNi chattIsA NakkhattasayA joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMsu vA, egaMchappaNaM mahaggahasahassaM cAraM cariMsu vA caraMti vA carisissaMsu vA adeva sayasahassA tiSNi sahaslAI satta ya sayAI egasasIparivAro taaraagnnkoddikoddiio| sobhaM someMsu vA some'ti vA sobhistissaMsu vA, dhAtaIsaMDaparirao ItAladasuttarA sayasahassA Natraya - sayA egaTThA kiMci viseseNa parihINA ||1|| caukIsaM sasiraviNo NakkhattasayA ya tiSNi chattIsA / egaM caM gahasahassaM chappaNaM ghAtaI saMDe // 2 // ava sayasahassA tiNi sahassAI satta ya sayAI / dhAyaisaMDe devI tArAgaNa koDikoDINaM ||3|| tA ghAtaI saMDeNaM dIvaM kAloyaNe NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva visamacakkavAlasaMThANasaMThie, tA kAloyaNaM samudde kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM kevaiyaM parikveveNaM Ahietti vaejA ? tA kAloyaNeNaM samudde paTTa joyaNasayasaharasAI, cakkavAlavibheNaM paNNatte ekkANauti joyaNasayasahassAiM sattariM ca sahassAI chacca paMcuttare joyaNasae kiMci visesAhie parikakheveNaM Ahietti vaejA, tA kAloyaNeNaM samudde kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA bhAsissaMsu vA pucchAtA kAloyaNe samudde bAyAlIsa caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA pabhAsissaMsu vA, bayAlIsaM sUriyA taveMsu vA taveMti vA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre tavisissaMsuvA, ekAraNa vAyattarA NakkhattasayA joyaM joiMsu vA joeMti vA joissaMsu vA, tiNisahassA chacca chaNNauyA mahaggahasayA cAraM carisu vA caraMti vA carisissaMsu vA, aTThAvIsaM ca sahassAI bArasasayasahassAI Nava ya sayAiM paNNAsA tArAgaNakoDikoDIo sobhaM sobhesu vA sobheti vA sobhisissaMti vA, ekANauIM satarAiM sahassAiM parirayo tassa / ahiyAiM chacca paMcuttarAI kAlodadhivarasta // 1 // bayAlIsaM caMdA bAyAlIsaM ca dikagadittA / kAlodadhimi ee carati saMbaddha lesAgA // 2 // Nakkhatta sahassaM emameva chAvattarayaM sayamaNNaM / chaccasayA chaNNaUyA mahagAhA tiNNi ya sahassA // 3 // aThThAvIsaM kAlodahimi baarmlhssaaii| Navaya sayA paNNAsA tAgagaNakoDikoDINaM // 4 // tA kAloyaNaM samudaM pukkharakhare. NAma dIve vaTTe valayagArasaMThANasaMThie sabao samaMtA saMparikkhittANaM ciTThai tA pukkhasvareNaM dIve ki samacakavAlasaMThie visamacakavAlasaMThie ?, tA samacakavAlasaMThie No visamacakavAlasaMThie, tA pukkhakhareNaM dIve kevaiyaM samacakavAlavikkhaMbheNaM ?, kevaiyaM parikkheveNaM ?, tA solasa joyaNamahasmAi cakkavAlavikkhaMbhegaM egA joyaNakoDI vANauti ca sayasahassA aUNAvaNaM ca sahassAiM aTThacauNaute joyaNasae paDikkheveNaM Ahietti vaejjA, tA pukkharakhare NaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMsu vA pucchA !, taheva tA cottAla caMdasayaM pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMsu vA, cottAlaM sUriyANaM sayaM tavaiMsu vA tati vA tavisissaMsu, cattAri sahassAi battIsaM ca NakkhattA joyaM joeMsu vA joyaM joeMti, vA joisisaMsu vA, bArasasahassAI chaccabAvattarA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA carati vA carisinsaMsu vA, chaNNauti sayasahassAI coyAlIsaM sahassAiM cattAri ya sayAI tArAgaNakoDikoDINaM somaM sobhesu vA sobheti vA sobhisissaMsu vA, (koDI vANauti khalu auNANautiM bhave shssaaii| aTThasayA cauNautA ya parirao pokkhara zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam varasma // 1 // cottAlaM caMdamayaM cottAlaM ceva mUriyANa sayaM / pokkharakharadIvammi ca carati ee pabhAsaMtA // 2 // cattAri sahassAiM chattIsaM ceva huMti NakkhattA / chacca sayA bAvattara mahaggahA bArasasahassA // 3 // chaNNautisayasahassA cottAlIsaM khalu bhave sahassAI / cattAri ya sayA khalu tArAgaNakoDikoDiNaM // 4 // tA pukkhasvarassa NaM dIvassa bahumajjhadesabhAe mANusuttare NAmaM pabbae valayAgArasaMgaNasaMThie je NaM pukkharakharaM dIvaM dudhA vibhavamANe vibhavamANe ciTThai, taM jahA abhitarapukkhaddhaM ca bAhirapukkharaddhaM cAhirapura ca, tA abhitarapukkharaddhe NaM kiM samacakkavAlasaMThie visamacakvAla saMThie, tA samacakavAlasaMThie No visamacakavAlasaMThie, tA abhitarapukkharaddheNaM kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti baejjA, tA aTTha joyaNasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM ekA joyaNa koDI bAyAlIsaM ca sayasahassAiM tIsaM ca sahassAI do auNApaNNe joyaNasae parikkheveNaM Ahietti vaejjA, tA abhitarapukkharaddheNaM kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMsu vA, kevaiyA sUrA taviMsu vA taveMti vA tavisissaMsu vA pucchA ?, bAvattari caMdA pabhAsiMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMsu vA, bAvattari sUriyA tavaiMsu vA taveMti vA tavemissaMsu vA doNNi solA NakvattasahassA joyaM joeMsu vA joeMti vA joyaM joisissaMsuvA, cha mahaggasahassA tiNNi ya battIsA cAraM carakhaM vA caraMti vA carisissaMsu, aDayAlIsasayasahassA bAvIsaM ca sahassA doNNi ya sayA tArAgaNakoDikoDINaM sobhaM sobhiMsu vA sobheti vA sobhisissaMsu vA, tA samayakkhetteNaM kevaiyaM AyAmavikhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA !, tA paNayAlIsaM joyaNasae sahassAI AyAmavikkhaMbheNaM egA joyaNa koDI bAyAlIsaM ca syshssaaii| doNNi ya auNApaNNe joyaNasae parikkheveNaM Ahietti vaejjA, tA samayakhettaNaM kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMsu vA pucchA taheva, zrI suryaprajJapti sUtra 2 Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre tA battIsaM caMdasayaM pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMsu vA, battIsaM sUriyANa sayaM tavaiMsu vA taveMti vA tavisissaMti vA, tiNNi sahassA chacca chaNNautA NakkhattamayA joya joeMsu vA joeMti vA joisissaMsu vA ekkArasasahassA chacca solasamahaggahasayA cAraM camsui vA carati vA carisissaMsu vA aTThAsIti sayasahassAiM cattAlIsaM ca sahassA satta ya sayA tArAgaNakoDikoDINaM sobhaM sobhiMsu vA sobheti vA sormisissaMsu vA aTThava sayasahassA abhitarapukkharassa vikhNbho| paNNatAlasayasahassA mANussakhettassa vikkhaMbho // 1 // koDIbAyAlIsaM sahasrA dusayA ya aunnpnnnnaasaa| mANusakhettapariyo emeva ya pukkharaddhassa ||2|| bAvattari ca caMdA bAvattarimeva dinnkraadittaa| pukkharakharadIvaDDe caraMti ee pabhAseMtA // 3 // tiNNisayA chattIsA chacca sahassA mahagahANaM tu / NakkhattANaM tu bhave solAI duve sahassAI // 4 // aDayAla sayasahassA bAvIsaM khalu bhave shssaaii| doyasayaM pukkharaddhe tArAgaNakoDikoDINaM // 5 // battIsaM caMdasayaM batIsaM ceva sUriyANa saMyaM / sapaNaM mANusaloaM carati ee pbhaaseNtaa||6|| ekArasa ya sahassA chappiyasolA mahaggahANaM tu / chaccasayA chaNNauyA NakkhattA tiNNi ya sahassA / 7 / aTThAsII cattAI sayasahassAI maNusalogaMmi / satta ya sayA aNUNA tArAgaNa koDikoDINaM // 8 // eso tArApiMDo savvasamAseNaM maNu ya loyNbhi| bahiyA puNa tArAo jiNehiM bhaNiyA asakhejjAo // 9 // evaiyaM tAraggaM jaM bhaNiyaM mANusaMmi logaMmi / cAraM kalubuyA puSphasaMThiyaM joisaM carai // 10 // ravisasigaha NakkhattA evaiyA AhiyA maNussaloe / jesiM NAmAgotaM Na pAgatA paNNavehaMti // 11 // chAvaTThi piDagAI caMdA divANa maNuloyaMmi / do caMdA do sUrA ya huMti ekekae piDae // 12 // chAuDhi piDagAiM NakkhanANaM tu mANuyaloyaMmi / chappaNaM NakkhattA huMti ekekae piDae // 1 // chAvaTi piDagAiM mahAgahANaM tu mnnuyloyNmi| chAvattaraM gahasayaM hoi zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonavizatitama prAbhRtam 891 ekekae fuse // 14 // cattAri ya paMttIo caMdAicANa maNuyaloyaMmi / chAvaTThi chAvaTThi ca hoi ekekikiyA paMtI ||15|| chappaNNaM paMtIo NakkhattANaM tu maNuyaloyaMmi / chAvaTThi chAvaTThi havaMti ekke kiyA paMtI // 16 // chAvattaraM gahANaM paMtisayaM havai maNuyaloyaMmi / chAvaTThi chAvaTThi havaiya ekekiyA paMtI ||17|| te rUyaNucaraMtA padAhiNA vattamaMDalA savve / aNavayi yogehiM caMdAsUrA gahagaNAya // 18 // Nakkhatta tAragANaM avaTThiyA maMDalA muNeyavvA / tevi ya padAhiNAvattameva me aNucaraMti ||19|| syaNikara diNakarANaM uddhaM ca aheva saMkamo natthi / maMDala saMkamaNaM puNa savvamaMtaravAhira tirie // 20 // syaNikaradiNakarANaM NakkhattANaM mahaggahANaM cacAraviseseNa bhave suhadukkhavahI maNussANaM ||22|| tersi pavisaMtANaM tAvakkhetaM tu vaDhate NiyayaM te Neva kameNa puNo parihAyati NikkhamaMtANaM ||22 tersi kalaMbuyA pupphasaMThiyA huMti tAvakkhettapahA / aMto ya saMkuDA vAhi vitthaDA caMdasUrANaM // 23 // sU0 100 // chAyA - tAvat kati khalu candra sUryAH sarvalokaM avabhAsayanti udyotayanti tApayanti prabhAsayanti AkhyAtA iti vadet ?, tatra khala imA dvAdaza pratipattayaH prajJaptAH, tatraike evamAhustAvat ekaJcandraH ekaH sUryaH sarvalokamavabhAsayati udyotayati tApayati prabhAsayati eke evamAhuH // 1 // eke punarevamAhustAvat trayazcandrAstrayaH sUryAH sarvalokaM avabhAsayanti udyotayanti tApayanti prabhAsayanti eke evamAhuH || 2 || eke punareva mAhustAvat arddhacaturthAzrandrAH arddhacaturthAH sUryA sarvalokaM avabhAsayanti udyotayanti tApayanti prabhAsayanti, eke evamAhuH ||3|| eke punarevamAhuH, etenAbhilApena netavyaM saptacandrAH saptasUryAH // 4 // dazacandrAH dazasUryAH // 5 // dvAdazacandrA : dvAdazasUryAH || 6 || dvAcatvAriMzaccandrA dvAcatvAriMzat sUryAH ||7|| dvAsaptatizcandrAH dvAsaptatiH sUryAH // 8 // dvAcatvAriMzaccandrazatAni dvAcatvAriMzat sUryazatAni ||9|| dvAsaptatizcandrazatAni dvAsaptatiH sUryazatAni // 10 // dvAcatvAriMzaccandrasahasrANi dvAcatvAriMzat sUryasahasrANi ||11|| dvAsaptatizcandrasahasrANi dvAsaptatiH sUryasahasrANi sarvalokaM avabhAsayanti tApayanti prakAzayanti, eke evamAhu ||12|| vayaM punarevaM vadAmastAvat ayaM jambUdvIpo dvIpo yAvat parikSepeNa, tAvat jambUdvIpadvIpe kiyantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsiSyanti vA ? kiyantaH sUryA atApayan vA tapayanti vA tApayiSyanti vA ?, kiyanti nakSatrANi yogaM ayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA ? kiyanto zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre grahAzvAramacArayan vA caranti vA cAriSyanti vA ? kiyatyastArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA?, tAvat jambUdvIpadvIpe dvau candrau prabhAsitavantau vA prabhAsete vA prabhAsiSye te vA, dvau sUryo tApitavantau vA tApayataH tApayiSyataH, paT paJcAzannakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA / dvAsaptati - grahazatAni cAramacArayan vA caranti vA cariSyanti vA, ekaM zatasahasraM trayoviMzati sahasrANi navazatAni paJcAzat tArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA // ( dvau candrau dvau sUryau nakSatrANi bhavanti SaT paJcAzat / dvAsaptati grahazatAni jambUdvIpe vicaranti // 1 // ekaM ca zatasahasraM triMzat khalu bhavanti sahasrANi / nava ca zatAni paJcAzat tArAgaNa koTikoTinAM ||2||) tAvat jambUdvIpaH khalu dvIpaH lavaNo nAma samudraH vRttaH vRttaH valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati tAvat lavaNaH khalu samudraH kiM samacakravAlasaMsthitaH viSamacakravAlasaMsthitaH ?, tAvat lavaNasamudraH samacakravAlasaMsthitaH na na viSamacakravAlasaMsthitaH, tAvat lavaNasamudraH kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepeNa AkhyAta iti vadet / tAvat dve yojanasahastre cakravAlaviSkambhena paJcadaza yojanazatasahatrANi ekAzItisahasrANi zataM ca Una catvAriMzat kizcit vizeSonaM parikSepeNa AkhyAta iti vadet / tAvat lavaNasamudre kiyantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA ? evaM pRcchA, yAvat kiyatyastArAgaNakoTikoTyaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA ? tAvat lavaNe khalu samudre catvArazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA catvAraH sUryAH atApayan vA tApayanti vA tApayiSyanti vA, dvAdazanakSatrazatAni yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA ? trINi dvApaJcAzat mahAgrahazatAni cAramacArayan vA caranti vA cariSyanti, dve zatasahasre saptaSaSTi ca sahasrANi nava ca zatAni tArAgaNa koTikoTInAM zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA, paJcadaza zatasahasrANi ekAzIti zatAni Una catvAriMzaJca kiJcit vizeSonaH lavaNodadheH parikSepaH // 1 // catvArazcaiva candrAH catvArazca sUryA lavaNatoye / dvAdazanakSatrazatAni grahANAM trayaeva dvApazcAzat ||2|| dve eva zatasahasre saptaSaSTi khalu bhavanti sahasrANi / nava ca zatAni lavaNa jale tArAgaNa koTikoTInAM ||3|| tAvat lavaNasamudre dhAtrI khaNDo nAma dvIpaH vRttaH valayAkArasaMsthitastathaiva yAvat na viSamacakravAlasaMsthitaH, dhAtrIkhaNDe khalu dvIpe kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepeNa AkhyAta iti vadet ? / tAvat catvAri yojanasahasrANi cakravAlaviSkambhena ekacatvAriMzadyojanazatasahasrANi daza ca sahasrANi nava ca ekaSaSTiyojanazatAni kiJcit vizeSonAni parikSepena AkhyAtAni iti vadet, dhAtrikhaNDe dvIpe kiyantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA ?, iti pRcchA, tathaiva dhAtrikhaNDe khalu dvIpe dvAdaza candrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA, dvAdaza sUryAH atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA, trINi SaT triMzAni nakSatrazatAni zrI suryaprajJapti sUtra : 2 892 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonavizatitama'prAbhRtam 893 yogamayuJjan yuJjanti vA yokSyanti vA, ekaM SaT pazcAzat mahAgrahasahasraM cAraM acArayan vA caranti vA cariSyanti vA aSTau zatasahasrANi trINi sahasrANi sapta ca zatAni ekazazi privaarH| tArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA, dhAtrikhaNDaparigyaH ekacatvAriMzat dazonarANi zatasahastrANi, nava ca zatAni, ekapaSTiH kiMcita vizeSeNa parihInA // 1 // caturvizatiH zaziravayaH nakSatrazatAni ca trINi paTtriMzAni / ekaM ca mahAgrahasahasraM SaT paJcAzat dhAtrikhaNDe // 2 // aSTau ca zatasahasrANi trINi sahasrANi sapta ca zatAni / dhAtrikhaNDe dvIpe tArAgaNakoTikoTInAM // 3 // tAvat dhAtrikhaNDe khalu dvIpe kAlayamano nAma samudraH vRttaH valayAkArasasthitaH yAvat na viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH tAvat kAloyanaH khalu samudraH kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepena AkhyAta iti vadet ? tAvat kAloyanaH khalu samudraH aSTayojana sahasrANi cakravAla viSkambhena prajJaptaH, ekanavatiyojanazatasahasrANi saptati ca sahasrANi SaT ca pazcottarANi yojanazatAni kizcit vizeSAdhikAni parikSepeNa AkhyAtAni iti vadeta , tAvat kAloyane khalu samudre kiyanzcandrA prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA ? iti pRcchA, tAvat kAloyane samudre dvAcatvAriMzat candrA prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA, dvAcatvAriMzat sUryAH atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA, ekAdaza dvAsaptati nakSatrazatAni yogaM ayuzcan vA yuJjanti vA yokSyanti vA, trINi sahasrANi paT ca SaNNavati mahAgrahAzcAramacArayan vA caranti vA cariSyanti vA, aSTAviMzatizca sahasrANi dvAdazazatasahasrANi nava ca zatAni paJcAzat tArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA, ekanavati saptati sahasrANi parirayastasya / AkhyAtAni paTU pazcottarANi kAlodadhivarasya // 1 // dvAcatvAriMzaccandrA dvAcatvAriMzacca dinakarAdiSTA / kAlodadhau ete carati smvddhleshyaakaaH||shaa nakSatrasahasramekameva SaT saptati ca zatamanyAni, SaT ca zatAni SaNNavati mahAgrahA trINi sahasrANi // 3 // aSTAviMzati kAlodadhau dvAdaza ca sahasrANi / nava ca zatAni paJcAzat tArAgaNakoTikoTayaH // 4 // tAvat kAloyanaH khalu samudraH puSkaravare nAmadvIpe vRtte valayAkArasaMsthAnasaMsthite sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati, tA puSkaravaraH khalu dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthitaH viSamacakravAlasaMsthitaH ? tAvat samacakravAlasaMsthitaH na viSama cakravAlasaMsthitaH tAvata puSkaravare khalu dvIpe kiyatA samacakravAlaviSkambheNa ? kiyatA parikSepeNa ?, tAvat SoDza yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambhena ekA yojanakoTiH dvAnavati ca zatasahasrANi Una paJcAzacca sahasrANi aSTau caturnavati yojanazatAni parikSepeNa AkhyAtAnIti vadet, tAvat puSkaravare khalu dvIpe kiyAzcandrA prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsayiSyanti vA pRcchA? tathaiva tAvat catuzcatvAriMzat candrazatAni prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA, catuzcatvAriMzat sUryANAM zatamatApayan vA tApayanti vA tApayiSyanti vA, catvAri sahasrANi dvAtriMzacca nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA, zrI suryaprati sUtra : 2 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre dvAdazasahasrANi SaT ca dvAsaptatirmahAgrahazatAni cAramacArayan vA caranti vA cariSyanti vA, SaNNavatizatasahasrANi catuzcatvAriMzatasahasrANi catvAri ca zatAni tArAgaNakoTikoTInAM zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA // ' koTayo dvAnavatiH khalu UnanavatiH khalu bhavanti sahasrANi / aSTau zatAni caturnavatizca parirayaH puSkaravarasya || 1 || catuzcatvAriMzat candrazatAni catuzcatvAriMzaccaiva sUryANAM zataM / puSkaravaradvIpe ca caranti ete prabhAsanti || 2 || catvArisahasrANi paTTa triMzaccaiva bhavanti nakSatrANi / SaT zatAni dvAsaptatirmahAgrahAH dvAdazasahasrANi || 3 || SaT navatizatasahasrANi catuzcatvAriMzat khalu bhavanti sahasrANi / catvAri ca zatAni khalu tArAgaNakoTikoTInAM ||4|| tAvat puSkaravarasya khalu dvIpasya bahumadhyadeza bhAge mAnuSottaro nAma parvataH valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH yasmin khalu puSkavaro dvIpo dvidhA dvidhA vibhajyamANo dvidhA vibhajyamANastiSThati, tadyathA abhyantarapuSkarArddhazca bAhya puSkarArddhazca tAvat abhyantarapuSkarArddhaH khalu kiM samacakravAlasaMsthitaH viSamacakravAlasaMsthitaH ? tAvat samacakravAlasaMsthitaH na viSamacakravAlasaMsthitaH tAvat abhyantara puSkarArddhaH khalu kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepena AkhyAta iti vadet ? tAvat aSTau yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkaMbhena ekA yojanakoTi : dvAcatvAriMzacca zatasahasrANi triMzacca sahasrANi dve UnapaJcAzatayojanazate parikSepeNa AkhyAta iti vadet / tAvat abhyantarapuSkarArddhe khalu kiyantacandrAH prAbhAsana vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA ! kiyantaH sUryAH atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA ? iti pRcchA, tAvat dvAsasatizcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayanti vA, dvAsaptatiH sUryA atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA dve SoDazanakSatrasahastre yogamayuJjan vA yuJjanti vA yakSyanti vA mahAgraha sahasrANi trINi ca dvAtriMzat zatAni cAramacaran vA caranti vA caripyanti vA aSTAcatvAriMzat zatasahasrANi dvAviMzati sahasrANi dve ca zate tArAgaNa koTikoTInAM zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhiSyanti vA / tAvat samayakSetraM khalu kiyatA AyAmaviSkambhena kiyatA parikSeSeNa AkhyAtamiti vadet ? tAvat paJcacatvAriMzat yojana zatasahasrANi AyAmaviSkambhena ekA yojanakoTiH dvAcatvAriMzat ca zatasahasrANi dve ca UnapaJcAzata yojanazate parikSepeNa AkhyAtamiti vadet tAvat samayakSetre khalu kiyantacandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA iti pRcchA tathaiva tAvat dvAtriMzat candrazatAni prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA, dvAtriMzat sUryANAM zatAni atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA, trINi sahasrANi SaT ca paNNavati nakSatrazatAni yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA ekAdaza sahasrANi paT ca poDaza mahAgraha zatAni cAramacArayan vA caranti vA cariSyanti vA aSTAzIti zatasahasrANi catuzcatvAriMzacca sahastrANi sa ca zatAni tArAgaNakoTikoTInAM zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhipyanti vA || 'aSTAveva zatasahasrANi abhyantarapuSkarasya viSkambhaH / paJca catvAriMzat zatasaha zrI suryaprajJapti sUtra : 2 194 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama prAbhRtam srANi manuSyakSetrasya viSkambhaH // 1 // koTiH dvAcatvAriMzat sahasrANi dve zate ca UnapaJcAzat manuSyakSetraparirayaH evameva ca puSkarAIsya // 2 // dvAsaptatizca candrAH dvAsaptatireva dinakarAdiSTAH / puSkaravaradvIpArdai caranti ete prabhAsanti // 3 // trINi zatAni SaT triMzat SaT ca sahasrANi mahAgrahANAM tu bhavanti SoDaza dve sahasre // 4 // aSTAcatvAriMzat zatasahasrANi dvAviMzatiH khalu bhavanti sahasrANi / dve ca zate puSkarArdai tArAgaNa koTikoTInAM // 5 // dvAtriMzat candrazatAni dvAtriMzaccaiva sUryANAM zataM / sakale manuSyaloke caranti ete prabhAsanti // 6 // ekAdaza ca sahasrANi SaT paJcAzat SoDaza mahAgrahANAM tu / SaT ca zatAni SaNNavati nakSatrANi trINi ca sahasrANi // 7 // aSTAzItizcatvAriMzata sahasrANi manuSyaloke / sapta ca zatAni anyUnA tArAgaNakoTikoTInAM // 8 // eSastArA piNDa sarvasamAsena manuSyaloke / bAhyAH punastArAH jinarbhaNitAH asaMkhyAtAH, // 9 // etAvat tArakaM yad bhaNitaM manuSyaloke, cAraM kadambikA puSpasaMsthitaM jyotiSaM crti|||10|| ravi zArIgrahanakSatrANi iyanti AkhyAAkhyAtAni manuSyaloke yeSAM nAma gotrANi na prAkRtAH prajJApayanti // 11 // paT SaSTi piNDAni candrAdityAnAM nakSatrANAM tu manuSyaloke / dvau candrau dvau sUyauM ca bhavata ekaikasmin piNDe // 12 // paT SaSTi piNDAni nakSatrANAM tu manuSyaloke / SaT pazcAzanakSatrANi bhavanti ekaikasmin piNDe // 13 // SaT SaSTiH piNDAni mahAgrahANAM tu manuSyaloke / SaT saptati grahazatAni bhavanti ekaikasmin piNDe // 14 // catasrazca paMktayazcandrAdityAnAM manuSyaloke / SaT SaSTiH SaTpaSTizca bhavanti ekaikasyAM paMktau // 15 // SaT pazcAzat paMktayaH nakSatrANAM tu manuSyaloke / SaT SaSTi SaT paSTizca bhavanti ekaikasyAM paMktau // 16 // SaT saptatigrahANAM paMkti zatAni bhavanti manuSyaloke / SaT SaSTiH SaT SaSTizca bhavanti ca ekaikasyAM paMktau // 17 // te merUmanucarantaH pradakSiNAvartamaNDalAH sarve / anavasthitayogaizcandrAH sUryA grahagaNAzca // 18 // nakSatratArakAnAmavasthitAni maNDalAni jJAtavyAni / tAni ca pradakSiNA vartamevamerumanucaranti // 19 // rajanikara dinakarANAM UrdhvaM ca adhazca saMkramonAsti / maNDalasaMkramaNaM punaH sAbhyantarabAhya tiyA // 20 // rajanikaradinakarANAM nakSatrANAM mahAgrahANAM ca / cAravizeSeNa bhavanti sukhaduHkhavidhayo manuSyANAM // 21 // teSAM praviSatAM tApakSetraM tu varddhate niyataM / tenaiva krameNa punaH parihIyate niSkramamANaH // 22 // teSAM kadambikA puSyasaMsthitAni bhavanti tApakSetrApahAni / antazca saMkucA bAhyAzca vistarA candrasUryANAm ||23||suu0 100 // unnIsavAM prAbhRta kA prAraMbhapUrvakathita prakAra se aThArahavAM prAbhRta kA pratipAdana karake aba unnIsaveM prAbhRta kA prAraMbha kiyA jAtA hai isakA arthAdhikAramUtra isa prakAra se haiM ogaNIsamA prAbhUtane prAraMbha pUrva kathita prakArathI aDhAramAM prAbhRtanuM pratipAdana karIne have ogaNIsamA prAbhRtano bhA20 42vAmAM Ave che. menu adhikAra sUtra mA pramANe che. (sUriyA kai AhiyA) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre TIkA-aSTAdaza prAbhRte candra-sUrya-graha-nakSatra-tArANAmagramahiSI vimAnasthiti-gati tadadhiSThAtRdevAnAM parasparamApekSikarUpeNa tulyatvAdhiSThAtR devAnAM parasparamApekSikarUpeNa tulyatvAdhikatvavicAraviSayakAdi bahuvidhaM vicAraM vivicya samprati ekonaviMzatitamaM prAbhRtaM prArabhyate tatra 'sUriyA kai AhiyA' kati sUryA sarvaloke AkhyAtA ityetad viSayakaM vicAraM prastauti yathA-'tA kai NaM caMdima sarisA sabaloyaM obhAsaMti ujjoeMti taveMti pabhAseMti Ahieni vaejA' tAvat kati khalu candrasUryAH sarvalokaM ava bhAsayanti udyotayanti tapanti prabhAsanti AkhyAtA iti vadet ? tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaGkAre kati-kiyantaH-kiM pramANAzca candrasUryAH sarvalokaM-sarvaloke (saptamyarthe dvitIyA) avabhAsante-avabhAsamAnAstiSThanti, tathA udyotayantastApayanta-prakAzayanta prabhAsayantaH AkhyAtA -pratipAditAH santIti vadet-kathaya bhagavaniti gautamasya praznastato bhagavAn etada viSaye yAvatyaH pratipattayastAvatI rUpadarzayati-tattha khalu imAo duvAlasa paDivattio paNNattAo' (sUriyA kai AhiyA) saba loka meM sUrya kitane kahe haiM ? isa viSaya meM praznottara sUtra kahate haiM___TIkArtha-aThArahaveM prAbhRta meM caMdra-sUrya-graha-nakSatra evaM tArAoM kI agramahiSiyAM, vimAna kI saMsthiti, unake adhiSThAtA devoM ke paraspara kA tulyatva evaM adhikapane kA vicAra viSayaka Adi anekavidha vicAra kA vivecana karake aba unnIsaveM prAbhRta kA prAraMbha kiyA jAtA hai isa meM (sariyA kai AhiyA) isa loka meM sUrya kitane kahe haiM ? isa viSaya saMbaMdhI vicAra pradarzita karate hai (tA kaha NaM caMdimasUriyA savvaloyaM obhAseMti ujjoveti tati pabhAseMti Ahietti vaejjA) he bhagavan kitane evaM kitane pramANa vAle caMdra martha saba loka meM (yahAM para saptamI ke artha meM dvitIyA hui hai) avabhAsita hote haiM? tathA udyotita hote haiM ? arthAt prakAzita evaM prabhAsita hote have pratipAdita hote haiM ? he bhagavan vaha khiye| isa prakAra zrIgautamasvAmI ke badhA lekamAM sUrya keTalA kahyA che? A viSaya saMbaMdhI praznottarasUtra kahevAmAM Ave che. TIkAI-aDhAramAM prAbhRtamAM caMdra-sUrya graha nakSatra ane tArAonI agramahiSi, vimAnanI sthiti tenA adhiSThAtA devAnuM parasparanA tulyapaNuM ane adhikapaNAnA vicAra saMbaMdhI aneka prakAre vicAronuM vivecana karIne have A ogaNIsamuM prAbhUta prAraMbha vAmAM mAve cha. . prAmRtabhA (sUriyA kai AhiyA) mA sabhA sUryA 2 / 1 mA viSaya saMdhI viyA2 prahAzata 42vAmAM Ave che.-(tA ki caMdimasariyA savvaleya obhAsaMti ujjoveMti tati pabhAseMti Ahietti vaejjA) sAvana mAsana keTalA pramANuvALA caMdra-sUrya badhA lekamAM (ahIM saptamInA arthamAM dvitIyA thaI che. avabhAsita thAya che? tathA udyotIta thAya che ? arthAt prakAzita thatA pratipAdita karela che? he bhagavana te kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrIbhagavAna zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama'prAbhRtam tatra khalu imAH dvAdaza pratipattayaH prajJaptAH // tatra sarvalokaviSayakacandrasUryAstitvaviSaye khalu imA:-vakSyamANasvarUpAH dvAdazapratipattayaH-paratIthikAnAM matAni-matAntarANi-paratIthikAbhyupagamarUpAH, tadyathA ('tatthege evamAhaMsu-tA ege caMde ege sUre savvaloyaM obhAsai ujjoei tavei, pabhAsai, ege evamAhaMsu (1)' tatra eke ekmAhustAvat ekazcandraH ekaH sUryaH sarvalokaM ababhAsayati udyotayati tapati prabhAsayati ||-ttr-tessaaN dvAdazAnAM paratIthikAnAM madhye eke-prathamAH paratIthikAH evaM-vakSyamANaprakArakaM svamataM prAhuH pravadanti yat tA iti teSAM paratIthikAnAM prathamaM khalu svaziSyaM prati anekavaktavyapakrameto kramopadarzanArthaH ekaeva candraH sarvalokamavabhAsayati udyotayati-avabhAsayan udyotayan tiSThati, tathA ca ekaeva sUryaH sarvalokaM tApayati prabhAsayati-tApayan prabhAsayana prakAzayan AkhyAta iti vadeta' atraivopasaMhAramAha eke evamAhuriti (1) // tato dvitIyamatamAha-'ege evamAhaMsu-tA tiNNi caMdA tiNNi sUrA savvaloyaM obhAti ujjoti taveti pabhAseMti, ege evamAhaMsu' eke punarevamAhustAvat trayazcandrAH trayaH sUryA sarvalokamavabhAsayanti udyotayanti prazna sunakara bhagavAn isa viSaya saMbaMdhi jitanI anya pratipattIyAM kahI hai ve dikhalAte haiM-(tattha khalu imAo duvAlasapaDivattio paNNattAo) sarva loka viSayaka caMdra sUrya ke astitva ke saMbaMdha meM ye vakSyamANasvarUpa vAlI bAraha pratipattiyAM kahI gaI hai jo isa prakAra hai-(tatthege evamAhaMsu tA ege caMde ege sare savvaloyaM obhAsai ujjoei tavei, pabhAsei ege eva mAhaMsu) una bAraha paratIthikoM meM koi eka pahalA paratIthika isa vakSyamANa prakAra se apanA mata kahatA hai vaha kahatA hai ki caMdra eka hI hai vaha saba loka ko ava. bhAsita karatA hai udyotita karatA hai| tathA eka hI sUrya saba loka ko tApita karatA hai prakAzita karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM kathana kA upasaMhAra karate haiM koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai (1) aba dUsare paratIrthika kA mata ko dikhalAte haiM-(ege evamAsu tA tinni yA viSayamA eil anya bhatavADIyAnI pratiprattiya che te tAve che.-(tattha khalu imAo duvAlasapa Divattio paNNattoo) savA saMdhI dra sUryana astitvanA sabhA // 16yamA 2135Atma4 // 2 pratipattiyo vAma mAvI cha.2 mA prabhArI cha.-(tatthege evamAhaM pu tA ege caMde ege sUre savvaloyaM obhAsai ujoi, tavei, pabhAsei ege evama haMsa) e bAra paratIrthikomAM keI eka pahele paratIrthika A vayamANa prakArathI potAno mata jaNAve che. te kahe che ke caMdra ekaja che, ane te sarva jagatane avabhAsita kare che. udyo. tIta kare che. tathA ekaja sUrya sarvalakane tApita kare che. prakAzita kare che e pramANe svaziSyone kahevuM. kathanane upasaMhAra karatAM kahe che keI eka A pramANe potAno mata jaNAve che. (1) Dave mI paratAya nA bhatane matAve che.-(ege evamAhaMsu tA tinni caMdA tinni sUrA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 sUryaprAptisatre tApayanti prabhAsayanti eke evamAhuH // punareke-dvitIyAH paratIthikAH kathayanti yat sarvaloke trayazcandrAH avabhAsayantaH udyotayantastathA trayaH sUryAstApayantaH prakAzayantazca AkhyAtA iti vadet atropasaMharati-eke evamAhuriti // 2 // 'ege puNa evamAhaMsu tA AuTiM caMdA Auhi sUrA sabaloyaM obhAseMti ujjoti tati egAseMti, ege evamAsu // 3 // ' eke punarevamAhustAvat arddha caturthAzcandrAH arddhacaturthAH sUryA sarvalokamavabhAsayanti udyotayanti tApayanti prakAzayanti, eke eramAhuH (3) // punareke tRtIyA paratIthikAH svamataM kathayanti yat arddhacaturthAzcandrAH-caturthasyArddhana sahitAstrayaH-sAtraya 33 zcandrAH sarvaloke avabhAsayantaH udyotayantastathA sA trayaH 33 sUryAzca sarvaloke tApayantaH prakAzayantaH AkhyAtA iti vadet vAkyamupasaMharati-eke evamAhuriti // 3 // 'ee NaM abhilAveNaM NeyavvaM' etena abhilApena netavyaM yathA caturthAH kathayanti sasacandrAH saptasUryAH sarvaloke'vabhAsayantaH udyotayantastApayantaH prakAzayantastiSThati // 4 // pazcamAH svamataM sthApayanti yat dazacandrAH caMdA tiNi sUrA savvaloyaM obhAseMti ujjoveti taveMti pabhAti ege eva mAsu) ko eka dUsarA paramatavAdI isa prakAra kahatA haiM ki tIna caMdra evaM tIna sUrya samasta jagat ko avabhAsita karate haiM, udyotIta karate haiM tApita karate haiN| prabhAsita karate haiM koI eka isa prakAra kahatA hai (2) (ege puNa evamAhaMsu tA AuTiM caMdA AuTiM sarA savvaloyaM obhAseMti ujjoti, tati pagAseMti ege evamAsu) koI eka tIsarA paratIthika apane mata ko prakAzita karatA havA kahatA hai ki-sADetIna caMdra 33 samasta loka ko avabhAsita karatA hai, udyotIta karatA hai tathA soDatIta 32 sUrya sarva jagatko tApita karatA hai, prakAzita karatA hai, aisA svaziSyoM ko kaheM, vAkya kA upasaMhAra karate have kahate haiM koI eka isa prakAra kahatA hai (3) (eeNaM abhilAveNaM NeyavvaM) isI abhilApa prakAra se kaha leve jaise kI caturtha matavAlA kahatA haiM ki-sAta caMdra evaM sAta sUrya sarva jagat ko avabhAsita karatA hai, udyotIta savvaloyaM obhAseMti, ujjoveti taveMti pabhAseMti ege evamAhaMma) ase mIla matAvAmI A pramANe kahe che. traNa caMdra ane traNa sUrya saghaLA jagatane avabha sita kare che udyotIta kare che, tApita kare che, prabhAsita kare che. koI eka A pramANe kahe che. (2) ( ege puNa evamAhaMsu tA AuTuiM caMdA AuTuiM sUrA sabbaloyaM obhAseMti ujoti taveMti pagAseMti ege evamAsu) se grIna paratIthi potAnA bhatane prozita 42te kahe cheke-sADA traNa caMdra 3 samasta lekane avabhAsita kare che, udyotIta kare che, tathA sADAtraNa 3 sUrya saMpUrNa jagatane tApita kare che. prakAzita kare che. e pramANe sva. ziSyone kahevuM vAkayane upasaMhAra karatAM kahe che. koI eka A pramANe pitAno mata he cha. (3) (ee NaM abhilAveNaM Neyavya) mA prabhAvanA malidA5 prAthI yu. ma. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 100 ekAnaviMzatitamaM prAbhRtam 899 dazasUryAH sarvaloke'vabhAsayantaH udyotayantastApayantaH prakAzayantaH AkhyAtA (5) / SaSTAca svamataM kathayanti yat dvAcatvAriMzaccandrAH dvAcatvAriMzat sUryAH sarvaloke'trabhAsayantaH udyotayantastApayantaH prakAzayantastiSThantIti vadet ( 6 ) || saptamAca paratIrthikAH kathayanti yat dvAsaptatizcandrAH dvAsaptatiH sUryAH sarvaloke'vabhAsayantaH udyotayantastApayantaH prakAzayanto bhavantIti vadet (7) || ahamA pratipAdayanti yat dvAdazacandrAH dvAdaza sUryAca sarvaloke'vabhAsayantaH prakAzayantazca tiSThantIti // 8 // navamAzca kathayanti yat dvAcatvAriMzaccandrazatAni dvAcatvAriMzat sUryazatAni sarvaloke'vabhAsayantaH udyotayantastApayantaH prakAzayantastikaratA hai, tApita karatA hai prakAzita karatA hai aisA svaziSyoM koM kaheM (4) pAMcavAM paratIrthika apanA mata ko siddha karatA huvA kahatA hai ki -dasa caMdra evaM dasa sUrya sarva loka ko avabhAsita karatA hai, udyotIta karatA hai, tApita karatA haiM, prakAzita karate haiM aisA svaziSyoM ko kaheM (5) chaThA matavAdI apanA mata ke viSaya meM kahate haiM ki bayAlIsa caMdra evaM bayAlIsa sUrya samasta loka ko avabhAsita, udyotita, tApita, prakAzita karate huve rahate haiM aisA svaziSyoM ko kaheM (6) sAtavAM paratIrthika kahatA hai kI bahattara caMdra evaM bahatara sUrya samasta loka ko avabhAsita, udyotIta, tApita, prakAzita karate rahate haiM, aisA svaziSyoM ko kahe (7) AThavAM matavAdI kahatA hai kI bAraha caMdra evaM bAraha sUrya samasta loka ko avabhAsita, udyotIta, tApita evaM prakAzita karate haiM aisA svaziSyoM ko kaheM (8) navavAM matAvalambI kahatA hai kI bayAlIsa so caMdra evaM bayAlIsa so sUrya samasta loka ko avabhAsita karate haiM, udyotIta karate haiM - tApita karate haiM evaM prakAzita karate haiM aisA svaziSyoM ceAthe! matavAdI kahe che ke sAta cadra ane sAta sUrya saCjagatane avabhAsita kare che. udyotita kare che. tApita kare che. ane prakAzita kare che te pramANe svaziSyAne kahevuM (4) pAMcame paratIthiMka peAtAnA matanuM samarthAMna karatA kahe cheke=dasacaMdra ane dasasUrya salAkane avabhAsita kare che. udyotIta kare che. tApita kare che. ane prakAzita kare che tema svaziAne kahevuM (5) chaTho matavAdI pAtAnA matanA saMbaMdhamAM kahe cheke betAlIsa caMdra ane metAlIsa sU` saghaLA leAkane udyotIta kare che, tApita ane prakAzita karIne rahe che. tema svaziSyane kaGevu. (6) sAtame parIki kahe cheke-khetera caMdra ane tera sUrya samastalekane avabhAsita, udyotIta tApita ane prakAzita kare che. e pramANe svaziSyAne kahevu. (7) AThame matavAdI kahe cheke khAra caMdra ane khAra sUrya saghaLA lekane avabhAsita udyotIta tApita ane prakAzita kare che. e pramANe svaziSyone kaDevu (8) navame matAvalaMbI kahe cheke-e tAlIsaseA cadra ane kheMtAlIsaseA sUya samasta lekane avabhAsita kare che, udyotIta kare che, tApita kare che ane prakAzita kare che. e zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 sUryapraptisUtre chantIti // 9 // dazamAH punaH pratipAdayanti yat dvAsaptatizcandrazatAni dvAsaptatiH sUryazatAni sarvaloke'vabhAsayantaH udyotayantastApayantaH prakAzayantastiSThantIti // 10 // ekAdazAzca svamataM pratipAdayanti yat dvAcatvAriMzaccandrasahasrANi dvAcatvAriMzat sUryasahasrANi sarvaloke'vabhAsayantaH udyotayantastApayantaH prakAzayantastiSThantIti / / 11 // dvAdazAzca svakIyaM mataM sthApayanti yat dvAsaptatizcandrasahasrANi dvAsaptatiH sUryasahasrANi sarvaloke'vabhAsayantaH udyotayantaH tApayantaH prakAzayantaH AkhyAtA iti vadet / atra vAkyamupasaMharati eke evamAhuriti / / 12 // evamatra sarveSAM matasaMgrahastAvadIdRk prathamamate-ekaikazcandrasUryaH // 1 // dvitIyamate trayastrazcandra sUryAH // 2 // tRtIyasya mate sArddhatrayazcandrasUryAH 33 // 3 // caturthamate saptasaptacandrasUryAH // 4 // paJcamamate dazadazacandrako kaheM (9) dasavAM paratIrthika kA kahanA hai ki-bahattara so caMdra evaM bahattara so sUrya samasta loka ko avabhAsita karate haiM, udyotIta karate haiM tApita karate haiM prakAzita karate haiM aisA svaziSyoM ko kaheM (10) gyArahavAM matAvalaMbI kahatA hai kI bayAlIsa hajAra caMdra evaM bayAlIsa hajAra sUrya samasta loka ko avabhAsita karate haiM, udyotIta karate haiM, tApita karate haiM evaM prakAzita karate haiM (11) bArahavAM paratIrthika apane mata ko sthApita karatA huvA kahatA hai kI bahattara hajAra caMdra evaM bahattara hajAra sUrya samasta loka ko avabhAsita karate haiM, udyotIta karate haiM, tApita karate haiM, evaM prakAzita karate haiM aisA kaheM vAkya kA upasaMhAra karate haiM kI koI eka isa prakAra kahatA hai (12) saba kA matoM kA saMgraha isa prakAra hai-pahale ke mata se caMdra sUrya eka eka hai (1) dUsare ke mata se tIna tIna caMdra sUrya kahA hai (2) tIsare ke mata se sADe tIna sADe tIna caMdra sUrya 33 kahe haiM (3) cauthe ke mata se sAta sAta caMdra pramANe svaziSyone kahevuM. (9) dasame paratIrthika kahe che ke terase caMdra ane terasa sUrya samasta lekane avabhAsita kare che. udyotIta kare che. tApita kare che prakAzita kare che. ema zine kahevuM. (10) agIyArame matAvalakhI kahe che ke beMtAlIsahajAra caMdra ane beMtAlIsahajAra sUrya samasta lokane avabhAsita kare che, udyotIta kare che. tApita kare che. ane prakAzita kare che. (11) bArame paratIrthika pitAnA matanuM samarthana karatAM kahe che ke-baterahajAra caMdra ane berahajAra sUrya samastakane avabhAsita kare che. udyotIta kare che, tApita kare che. ane prakAzita kare che. e pramANe kahevuM. vAkayane upasaMhAra karatAM kahe cheke kaI eka A pramANe kahe che. (12) badhAnA matone saMgraha A pramANe chepahelAnA matathI caMdra ane sUrya eka eka che (1) bIjAnA matathI traNa traNa caMdra sUrya kahyA che. (2) trIjAnA matathI sADAtraNa sADAtraNa 3 caMdra sUrya kAA che. (3) cethAnA matathI sAta sAta caMdra sUrya kahyA che. (4) zrI suryaprajJati sUtraH 2 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarvajJaptiprakAzikA TIkA su0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam sUryAH // 5 // SaSTamate dvAdazacandrasUryA // 6 // saptamamate dvAcatvAriMzat dvAcatvAriMzaccandrasUryA // 7 // aSTamamate dvAsaptatiH dvAsaptati 72, 72 zcandrasUryAH // 8 // navamamate dvAcatvAriMzat dvAcatvAriMzat zatAni (4200-4200) candrasUryANAM // 9 // dazamamate dvAsaptatiH dvAsaptati zatAni (7200 / 7200) candrasUryANAM // 10 // ekAdaza mate dvAcatvArizat dvAcatvAriMzat sahasrANi (4200 / 4200) candrasUryANAM // 11 // dvAdazasyamate dvAsaptatiH dvAsaptati sahasrANi (7200 / 7200) candrasUryANAM sarvaloke'trabhAsayantaH udyotayantastApayantaH prakAzayantaH AkhyAtA iti vadet // 12 // etAH sarvAzca pratipattayo mithyArUpAH asaMgatAzceti bhagavAn svamatamatAbhyaH pRthagrabhUtamevAha-'vayaM puNa evaM vyAmo-tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheveNaM' vayaM punarevaM vadAmastAkdayaM jambUdvIpo dvIpo yAvat parikSepeNa ||-vyN punarutpannakevalajJAnA evaM-vakSyamANaprakArakaM svakIya mataM pratipAdayAmastameva mataM pratipAdayanti sUrya kahe haiM (4) pAMcaveM ke mata se dasa dasa caMdra sUrya kahe haiM (5) chaThe ke mata se bAraha bAraha caMdra sUrya kahe haiM (6) sAtaveM ke mata se bayAlIsa bayAlIsa caMdra sUrya kahe haiM (7) AThaveM ke mata se bahattara bahattara caMdra sUrya kahate haiM (8) navaveM ke mata se bayAlIsa sau bayAlIsa sau 4200 / -4200 / caMdra sUrya (9) dasaveM ke mata se bahattara sau bahattarasI 720817200 / caMdra sUrya (10) gyArahaveM ke mata se bayAlIsa bayAlIsa hajAra 42000 / 42000 / caMdra sUrya (11) bArahaveM ke mata se bahattara hajAra bahattara hajAra 72000 / 72000 / caMdra sUrya samasta loka ko avabhAsita karate haiM, udyotIta karate haiM, tApita karate haiM, evaM prakAzita karate haiM aisA svaziSyoM ko kahe (12) ye sabhI matAntara rUpa pratipattiyAM mithyA rUpa hai evaM asaMgata hai| ataH bhagavAn ina se alAvA apane mata ko dikhalAte haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo tA ayaNNaM jaMbahIve dIve jAva parikkheve NaM) pAMcamAnA matathI dasa dasa caMdra sUrya kahyA che. (5) chaThAnA matathI bAra bAra caMdra sUrya kahyA che. (6) sAtamAnA matathI beMtAlIsa beMtAlIsa caMdra sUrya kahyA che. (7) AThamAnA matathI beMtera tera caMdra sUrya kahyA che. (8) navamAnA matathI beMtAlIsaso beMtAlIsa 42001 42001 caMdra sUrya kahyA che. (9) dasamAnA matathI be-terase terase 720 7200 caMdra sUrya kahyA che. (10) agyAramAnA matathI beMtAlIsa hajAra beMtAlIsa hajAra 420000 2000 caMdra sUrya kahyA che, (11) bAramAnA matathI berahajAra boterahajAra 72000 72000 caMdra sUrya samasta lokane avabhAsita kare che. udyotIta kare che. tApita kare che. ane prakAzita kare che. ema svaziSyane kahevuM. (12) A badhI matAntararUpa pratipatti mithyArUpa che. ane asaMgata che. tethI bhagavAna temanAthI alaga pitAne mata pragaTa kare che. (vayaM puNa evaM vayAmo tA ayaNNaM jaMhove dIve jAva parikkheveNaM) 34-na zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 sUryaprajJaptisUtre 'tA aNNamityAdi, idaM vAkyaM jambudvIpaparaM tacca pUrvavadeva paripUrNa paThanIyaM vyAkhyAtavyaM ca, nAtra tadvAkyavyAkhyAnAvasara iti / saMkSepena jambudvIpaM vyAkhyAya gautamaH pRcchati - 'tA jaMbuddIve dIve kevaiyA caMdA pabhAsisu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA' tAvat jambudvIpe dvIpe kiyantacandrAH prAbhAsan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA / tAvaditi pUrvavat jambudvIpe khalu dvIpe ityAdi sarva gautamasya praznaparaM vAkyaM chAyayaiva suvodhamiti sUryaviSayako gautamasya praznaH 'kevaiyA sUrA taviMsu vA taveti vA tavissaMti vA ?" kiyantaH sUryAH atApayan vA tApayanti vA tApayiSyanti vA ? || idamapi chAyayaiva subodhamiti // atha nakSatraviSayakaH praznaH - ' kevaiyA gakkhattA joye joIsu vA joti vA joissaMti vA ' kiyanti nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA ?' idamapi chAyayaiva subodhaM / utpanna kevalajJAnI aise meM isa viSaya meM isa vakSyamANa prakAra se merA mata kA pratipAdana karatA hUM jo isa prakAra hai- (agraNNaM) ityAdi yaha vAkya jambUdvIpa paraka kahA hai usako pUrvavad paripUrNa rIti se kahakara vyAkhyAta kara leveM / yahAM para usa vAkya kI vyAkhyA karane kA prasaMga nahI hai / saMkSepa se jaMbUdvIpa ko kahakara zrI gautamasvAmI pUchate haiM (tA jaMbUddIve dIve kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA ) jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM kitane candra prabhAsita huve haiM? kitane caMdra prabhAsita hote haiM ? evaM kitane caMdra prabhAsita hoMge ? zrI gautamasvAmI kA prazna vAkya chAyA se hI spaSTa ho jAtA hai / aba sUrya viSayaka zrIgautamasvAmI prazna pUchate haiM - (kevaiyA sUrA tarvisu vA tati vA vissaMti vA ) kitane sUrya tApita huve hai ? vartamAna meM tApita hote haiM ? evaM bhaviSya meM tApita kareMge ? aba nakSatra viSayaka prazna pUchate haiM / (kevaiyA NakkhatA joyaM joIsu vA joeMti vA, joissaMti vA ) kinane nakSatrane yoga kiyA jJAnI evA huM A viSayamAM A vakSyamANu prakArathI mArA matanuM pratipAdana karU chu. je yA pramANe che. (ayaNNaM) ityAdi bhAvAjya dvIpa saMbaMdhI uDe che. tene pUrvanI jema pUrepurI rIte kahIne vyAkhyAta karI samajI levu'. ahIM' e vAkyanI vyAkhyA karavAnA prasaMga nathI. saMkSepatrI dvIpano use urIne zrIgautamasvAbhI pUche che. (tA jaMbUddove dIve yA caMdA mAsi vApabhAsiti vA parAsissaMti vA 4 yUdrIya jAmanA dvIpamA DeTA caMdro prabhAsita thayA che? keTalA caMdra prabhAsita thAya che ane keTalA cadro prabhAsita thaze ? zrIgautamasvAmInuM praznavAkaya chAyAthIja spaSTa thaI jAya che. have zrIgau bhisvAmI sUryanA saMdhiyAM prazna pUche che. - (kevaiyA sUrA tatriMmuvA taveti vA, vistavA) DeTA sUryo tApita thayA che, vartamAnamA tApita thAya che telaviNyamAM tApita thaze ? Duve nakSatra viSayabhAM prazna pUche che.- ( ke baiyA NakkhatA joyeM jogati vA josuvA, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama prAbhRtam 903 atha-grahaviSayakaH-prazna:-'kevaiyA gahA cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA ?' kiyanto grahAzcAramacArayan vA cArayanti vA cArayiSyanti vA ? / idamapi chAyayaiva subodhamiti / atha tArAviSayakaH prazna:- kevaiyA tArAgaNakoDikoDio sobhaM sobhesu vA sobhaMti vA sobhissaMti vA ?' kiyatyastArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhipyanti vA ? // ityevaM candra-sUye-nakSatragraha-tArAgaNa koTikoTInAM viSayakAn gautamasya praznAn zrutvA sarveSAmuttarANi pRthaka pRthak prayacchati bhagavAn-'tA jaMbuddIve dIve do caMdA pabhAseMsu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA' tAvat jambudvIpe khalu dvIpe dvau candrau prabhAsitavantau vA prabhAsete vA prabhAsiSyete vA // atra dravyAstinamatena sakalakAlamevaM vidhAyA eva jagat sthiteH sadbhAvAt // atha sUryaviSayakamuttaraM yathA-'do sUriyA tabaiMsu vA taveMti vA tavissaMti vA' dvau sUyau~ tApitavantau vA tApayataH vA tApayiSyataH vA / atrApi dravyAhaiM ? karate haiM ? evaM kareMge ? aba graha viSaya prazna karate haiM (kevaiyA gahA cAraM cariMsu vA, caraMti vA carissaMti vA) kinane grahoMne saMcaraNa kiyA hai ? karate haiM ? evaM saMcaraNa kareMge? aba tArAoM ke viSaya meM prazna karate haiM-(kevaiyA tArAgaNa koDi koDIo sobhesu vA sobhaMti vA sobhissaMti vA) kitane tArAgaNa koTi koTI ne zobhA kI hai ? zobhA karate haiM ? evaM zobhA kareMge? isa prakAra caMdra, sUrya, graha, evaM tArAgaNa koTi koTi ke viSaya meM zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara, zrIbhagavAn sabakA alaga alaga uttara dete haiM-(tA jaMbaddIve dIve do caMdA mAsu vA pabhAsaMti vA pabhAsissaMti vA) jaMbuddhIpa nAma ke dvIpa meM do candrone prakAza diyA hai, prakAza dete haiM evaM prakAza deNge| yahAM para dravyAstika mata se sakalakAla isI prakAra kI jagat sthiti kA sadbhAva rahane se aisA kahA hai| aba sUrya viSaka prazna kA uttara karate haiM-(do sUriyA joissati vA) mA nakSatrANe yo| yo ta ? 42 cha bhane 42se, ve aDAna samayamA prazna pUche cha-(kevaiyA gahA cAra carisuvA, carativA, carissaMtitrA) 21 aDAse saya 4yu cha, 42 cha, bhane 42 1 3 tArAmAnA samayamA prazna pUche che.-(kevaiyA tArAgaNa keDikoDIo sobhe su vA, sobhati vA, sobhissati vA) 324! ta!Jal keTIe zabhA karI hatI? zebhA kare che ? ane zebhA karaze ? A pramANe caMdra-sUryanakSatra ane tArAgaNa kaTikoTinA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrIbhaga vAn madhAne 258 // 25 utta2 mAghe cha.- (tA jaMbuddIve dIve docadA pabhAse su vA, pabhAsati vA, pabhAsissati vA) dIpa nAmanA dIpamA yo praza 4 te! prakAza kare che ane prakAza karaze ahI dravyAstika nA matathI sakaLakALa A pramANenI jaganI sthitine sabhAva rahevAthI tema kahela che. Dave zrIbhagavAna sUrya saMdhI praznAne utta2 mA cha.-(do sUriyA tabaiMsu vA, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 sUryaprAptisUtre stikamatena sakalakAlamevaM vidhAyA eva jagat sthiteH sadbhAvAt // atha nakSatraviSayakamuttaraM-'chappaNaM NakkhattA joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vA' paT paJcAzat nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA // sarvakAlamekaiva sthitiH atra yutirucyate -yatohi ekaikasya zazino'STAviMzati nakSatrANi privaaro'sti-|| jambudvIpe ca dvau candrau tena 28+28-56 SaT paJcAzanakSatrANi jambudvIpe candrasUryAbhyAM saha yogaM yuktabanti vA yuJjanti vA yokSyanti vA iti / evameva ekaikasya candrasya aSTAzIti grahAH parivArastena candradvayasya milanena sarvasaMkhyA 88 + 88=176 paTU saptatyadhikaM grahazataM bhavati, pratipAdayati ca tathaiva 'chAvattarigahasayaM cAra cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA pada saptatigrahazatAni cAramacArayan vA cArayanti cArayiSyanti vA jambudvIpe // atha tArA viSayakatavaiMsu vA taveti vA, tavissaMti vA) do sUrya ne tApita kiyA hai, tApita karate haiM evaM tApita kreNge| yahAM para bhI dravyAstika mata se sakalakAla jagat ki sthiti kA sadbhAva hone se aisA kahA hai| aba nakSatra viSayaka uttara kahate haiM(chappaNNaM NavattA joyaM joeMsu vA joeMti vA, joissaMti vA) chappana nakSatrane yoga kiyA hai, yoga karate haiM evaM yoga kreNge| sadAkAla eka hI sthiti hotI hai| yahAM isa viSaya meM yukti dikhalAte haiM-eka eka caMdra kA aTThAisa aTThAIsa nakSatra parivAra hotA hai / jambUdvIpa meM do candra hote haiM ataH 28+ 28=56 chappana nakSatra jambUdvIpa meM caMdra evaM sUrya ke sAtha yoga kiyA hai, yoga karate haiM evaM yoga kreNge| isI prakAra eka caMdra kA aThAsI 88 graha parivAra hotA hai ataH do candra ko milAne se saba saMkhyA 88+88176 ekaso chihattara graha parivAra pratipAdita hote haiM / vahI kahate haiM-(chAvattari gahasayaM cAraM cariMsu vA, caraMti vA, carissaMti vA) ekaso chihattara graha cAra karate the. taveti vA, tavisati vA) me sUyethe tApita 4. cha. tA4i1 42 cha bhane tApita 42ze. ahIM paNa dravyAstika matathI sakaLakALa jaganI sthitine sadbhAva hovAthI e pramANe Bhya che. ve nakSatranA samayamA uttara 49.-(chappaNNa NakkhattA joya jo suvA, jo ti vA, joimsati vA) 75- nakSatrAye ye ye to ye 42 cha. bhane yo karaze. sadA kALa ekaja rithati rahe che. ahIM A viSayamAM yukti batAve che. ekaeka caMdrane aThayAvIsa aThyAvIsa nakSatra parivAra hoya che. jaMbudvIpamAM be caMdro che tethI 28+128=56 chappana nakSatroe jabUdvIpamAM sUrya ane caMdranI sAthe yoga karyo hato, yega kare ane yoga che karaze eja pramANe eka caMdrano aThayAsI 88 grahaparivAra hoya che. tethI be caMdrone meLavavAthI badhI saMkhyA 88588 =176 meso ch|tr parivAra pratipAhita thAya che. 204 4 cha.-(chAvattari gahasaya cAra carisuvA, carati vA, carissati vA) yesochAMta2 aso yA2 42t| utA, yA2 12 zrI suryaprajJapti sUtra: Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam muttaraM-'ega sayasahassaM tettIsaM ca sahassA Nava ya sayA paNNAsA tArAgaNakoDikoDINaM sobhaM sobhesu vA sobheti vA sobhissaMti vA' ekaM zatasahasraM trayastriMzat sahasrANi navazatAni paJcAzaca (133950) ekaM lakSa trayastriMzat sahasrANi pazcAzaduttarANi navazatAni tArAgaNakoTikoTInAM zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhayiSyanti veti / atra yuktiyathA ekaikasya candrasya tArAparivAraH khalu koTikoTInAM SaTSaSTiH sahasrANi navazatAni paJcasaptatyadhi. kAni (66000+900+75=66975) jambudvIpe ca dvau candrau tenAtroktaM tArAparimANaM dvAbhyAM guNitaM yathoktaparimANaM bhavet 6697542=133950 ataupapadyate ekaM lakSaM trayastriMzat sahasrANi pazcAzadadhikAni navazatAni tArAgaNakoTikoTayaH khalu zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA shobhissyntiveti-|| atha samprati vineyajanAnugrahAya yathokta jambUdvIpagatacandrAdi saMkhyA saMgrAhike dve gAthe Aha-'do caMdA do sUrA NakkhattA khalu havaMti chappaNNA / cAra karate haiM evaM cAra kreNge| aba tArAoM ke viSaya meM uttara karate haiM-(egaM sayasahassaM ca sahassA NavasayA paNNAsA tArAgaNakoDikoDINaM sobhaM sobhesu vA sobheti vA sobhissaMti vA) eka lAkha tettIsa hajAra navaso pacAsa (133 950) tArA gaNa koTi koTi zobhA karate the, zobhA karate haiM evaM zobhA kreNge| yahAM para yukti isa prakAra se hai-eka eka caMdra deva kA tArAparivAra koTikoTI meM chiyAsaTha hajAra navaso pacahattara (66000 +900+75)= (66975) jaMbUdvIpa meM do caMdra hai, ataH yahAM kahA huvA tArA parimANa dugunA karane se yathokta prakAra kA parimANa ho jAtA hai 66975+2=133950 / isa prakAra eka lAkha tetIsa hajAra navaso pacAsa tArAgaNa koTikoTI zobhA karate the, zobhA karate haiM evaM zobhA kreNge| ___ aba yahAM para ziSya janAnugraha ke liye jambUdvIpa gata caMdrAdi kI yathokta saMkhyA batAne vAlI do saMgrAhikA gAthA kahate haiMcha, gane yA2 42ze, ve tArAyAnA sa bhA uttara 545 cha.-(paga sayasahassa tettosaMca sahassa Nava ya sayA paNNAsA tArAgaNakoDikoDI somaM sobhe su vA, sobheti vA, sobhissati vA) se soma tetrIsaDaM2 naksapiyAsa (133850) tArA gaNakoTI koTI zelA karatA hatA, bhA kare che, ane zobhA karaze. ahIyAM yukti A pramANe che eka eka caMdradevane tArA parivAra keTiTimAM chAsaThahajAra navase paMcotera thAya che (66975) jaMbudvI pamAM be caMdra che, tethI ahIM kahela tArAonuM parimANa bamaNu karavAthI yukta prakAranuM parimANu thaI jAya che 66975+2=133950) A pramANe eka lAkha tetrIsahajAra navaso pacAsa tArAgaNa koTi koTi zebhA karatA hatA, zebhA kare che ane zobhA karaze, have ahIM ziSyajanAnugraha mATe jaMbudvIpamAM Avela caMdrAdinI yazaikta saMkhyA batAvavAvALI be saMgrAhikAgAthA kahe che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre 906 bAvataraM gaharAya jaMbuddIve vicArINaM // 1 // egaM ca sayasahassaM tittIsaM ca khalu bhave sahassAI / vaya sayA paNNAsA tArAgaNakoDikoDI // 2 // ' dvau candrau dvau sUryo nakSatrANi khalu bhavanti SaT paJcAzat / dvAsaptati grahazatAni jambudvIpe vicaraMti // 1 // ekaM ca zatasahasraM trayastriMzat khalu bhavanti sahasrANi / nava ca zatAni paJcAzat tArAgaNa koTikoTInAM // 2 // kevalaM chAyayaiveme subodhe na kimapyadhike // kintu vicAraNamityatra Namiti vAkyAlaMkAre tenAtra viyArIti vibhakti pariNAmena candrAdibhiH saha sAmAnAdhikaraNyena yojitamiti // atha lavaNasamudrasvarUpaM kathayati - 'tA jaMbuddIve NaM dIpe lavaNe NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savva samatA saMparikkhittA NaM ciTTai' tAvat jambudvIpe khalu dvIpe lavaNo nAma samadro vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt samparikSipya tiSThati // tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaMkAre jambUdvIpamadhye khalu lavaNanAmA samudro vRttAkAro balayAkArazca sarvataH samantAt - sarvAsu dikSuvidikSu ca saMparikSipya - veSTayitvA tiSThati / ityevamukte do caMdA do sUrA NakkhattA khalu havaMti chappaNNA / bAvattaraM gahasayaM jaMbuddIve vicAraNaM // 1 // egaM ca sayasahassaM tittIsaM ca khalu bhave sahassAI / Navaya sayA paNNAsA tArAgaNa koDikoDI NaM // 2 // do caMdra do sUrya tathA nakSatra chappana hote haiM, graha ekaso bahattara jaMbUdvIpa meM vicarate haiM / tathA koTikoTi tArAgaNa eka lAkha tetIsa hajAra navaso pacAsa hote haiM / aba lavaNa samudra ke viSaya meM kathana karate haiM- ( tA jaMbUddIve NaM dIve lavaNe NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saMThANasaMThie savao samatA saMparikkhittANaM cigs) jaMbUdvIpa meM lavaNa nAma kA samudra vRttavalayAkAra sabhI dizA evaM vidizAoM ko veSTita karake rahatA hai, isa prakAra zrI bhagavAn kA kathana sunakara do caMdA do sUrA, NakkhattA khalu havati chapaNNA / bAvattaraM gahasayaM jaMburIve vicArIgo NaM // 1 // egaMca sayasahassa', tittIsa ca khalu bhave sahassAI / vaya sayA paNNAsA tArAgaNa koDikoDI // 2 // e caMdro ane e sUrNAM tathA chappana nakSatrA hoya che tathA graheA ekasAbe tera jakhUdvIpamAM vicare che, tathA kArTikeTi tArAgaNu eka lAkha tetrIsahajAra navaseApacAsa hoya che, uve savAzusabhudranA saMbaMdhamA una are he - (tA jaMbuddIveNaM dIve lavage NAma samude baDhe valayAgArasaM ThANasaM Thie savvao samatA saMparikkhittANaM viTThai) 4 dvIpamA satranAmano samudra vRtta valayAkAra badhI dizAo ane vidizAone vITaLAine rahe che, A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaM prAbhRtam bhagavata bhagavAn gautamaH praznayati- 'tA lavaNeNaM samudde kiM samacakavAlasaMThie visamacakkavAlasaMThie ?" tAvat lavaNaH khalu samudraH kiM samacakravAlasaMsthitaH viSamacakravAlasaMsthitaH ? || tAvaditi prAgvat Namiti vAkyAlaMkAre anyat sarva gautamasya praznavAkyaM subodhameveti / tato bhagavAnAha - 'tA lavaNasamudde samacakravAlasaMThie No visamacakavAlasaMThie' tAvat lavaNasamudraH samacakravAlasaMsthitaH - cakravAlAkArasaMsthAnasaMsthitaH, na hi khalu viSamacakravAlAkArasaMsthAnasaMsthita iti bhagavata uttaraM zrutvAnyat praznayati gautamaH - 'tA lavaNasamudde kevaiyaM cakka - vAlavivakhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA ?" tAvat lavaNaH samudraH kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepeNa AkhyAta iti vadet ? / tAvaditi pUrvavat sarvamapi praznavAkyaM sugama, viSkambho vyAsaH, parikSepaH paridhiriti lavaNasamudrasya kiyAn vyAsaH kiyAn paridhizveti gautamasya praznastato bhagavAnAha - 'tA do joyaNasayasahassAI cakkavAlazrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM - ( tA lavaNe NaM samudde kiM samacakkavAlasaMThie visamacakkavAlasaMThie) lavaNasamudra kyA samacakravAla se saMsthita hai ? yA viSama cakravAla saMsthita hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA lavaNasamudde samacakkavAlasaMThie No visamacakkavAlasaMThie) lavaNa samudra samacakravAla saMsthita arthAt cakravAla ke AkAra ke jaise saMsthAna se saMsthita hai, viSama cakravAlasaMsthita nahIM hotA hai / isa prakAra zrI bhagavAn kA uttara sunakara zrI gautamasvAmI punaH pUchate hai - ( tA lavaNasamudde kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheve NaM Ahietti vaejA) lavaNa samudra cakravAla viSkambha se kitanA parimANa vAlA kahA hai ? tathA usakI paridhI kA pramANa kitanA hotA hai ? arthAt lavaNa samudra kA vyAsa kitanA hai evaM usakI paridhi kitanI hotI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - (tA do 987 zrIbhagavAnanu uthana sAMlajIne zrIgautamasvAmI prazna pUche che - (tA lavaNe NaM samudde kiM samacakkavAsa Thie) savagu samudrathI zuM samayasvAsathI saMsthita che ? athavA viSabha cakravAla saMsthitithI sasthita che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn uhe che-(tA lavaNasamudde samacakkavAlasa Thie No visamacakkavAlasa Thie) savalu. samudra samacakravAlathI saMsthita cakravAlanA AkAranA jevA saMsthAnavALA che viSama cakravAla saMsthita hAte| nathI A pramANe zrIbhagavAnanA uttara sAMbhaLIne zrIgautamasvAmI punaH pUche che - ( tA lavaNasamudde kevaiyaM cakkavAla vikkhabheNa kevaiyaM parikkheveNa Ahitti vaejjA) savaNu samudra thavAsa viSNulathI DeMTalA paribhAvANI aDesa che ? arthAt savaNu samudranA vyAsa keTaleA che? evaM tenI paridhI keTalI hAya che? A pramANe zrIgautamasvaamiinaa praznane sAMgIne uttaramA zrIbhagavAn ahe che - ( tA do joyaNasahasvAI cakkAla sa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 sUryaprazaptisUtre vikkhaMbheNaM paNNarasajoyaNasayasahassAI ekkAsIyaM ca sahassAI sayaM ca UtAlaM kiMcivisesUNaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA' tAvat dve yojanazatasahase cakravAlaviSkambhenapaJcadaza yojanazatasahasrANi ekAzI tizca sahasrANi zataM ca UnacatvAriMzat kizcit vizeSona parikSepeNa AkhyAta iti vadet // tAvaditi pUrvavat dve yojanazatasahasra-dve lakSe (200000) cakravAlaviSkambhena-vyAsena, tathA paJcadaza yojanazatasahasrANi (1500000) paJcadaza lakSANi, ekAzItiH sahasrANi (81000) zatamekonacatvAriMzadadhikaM (139) kiJcida vizeSona parikSepeNa-paridhinA AkhyAtaH arthAt (1581139) etAvAn paridhizceti // atra yuktirucyate-lavaNasamudre ekato'pi dve yojanazatasahasra cakravAlaviSkambho'sti tathA aparato'pi dve yojanazatasahasra cakravAlaviSkambho'sti, madhye ca jambudvIpo yojanazatasahasramiti sarvasaMkhyAyogena=(200000+200000+100000-500000) paJcaviMzatirdaza ca zUnyAni, dazabhirguNyante jAtAnyekAdaza zUnyAni-paJcaviMzatiH kharvAjoyaNasahassAI cakkavAlavikkhaMbhe NaM paNNarasa joyaNasayasahassAI ekkAsIyaM ca sahassAI sayaM caUtAlaM kiMcivisesUNaM parikkheveNaM Ahietti vaenA) do lAkha yojana (200000) cakravAla viSkaMbha se arthAt itanA usa kA vyAsa mAna hai / (1500000) paMdraha lAkha ikyAsI hajAra (81000) eka so uncAlIsa (139) se kucha vizeSa nyUna paridhivAlA kahA hai| arthAt (1581139) itanI usakI paridhi hotI hai, yahAM para yukti isa prakAra se hailavaNa samudra meM eka tarapha do lAkha yojana kA cakravAla viSkaMbha hai tathA dUsarI ora bhI do lAkha yojana kA cakravAla viSkaMbha hotA hai madhya meM jambUdvIpa eka lAkha yojana kA hai saba ko milAne se (200000+200000+100000 =500000) pacIsa evaM dasa zUnya ko dasa se guNA kare to gyAraha zUnya hoto hai-arthAt pacIsa kharva 2500000000000 / isa saMkhyA kA vargamUla vikkha bheNa paNNarasajoyaNasayasahassAI ekkAsIya ca sahassAI sayaM caUtAla kiMcivisesUrNa parikkheveNaM Ahietti vaejjA) medA yona (200000) analqetthI arthAt ATaluM tenuM vyAsamAna che, (1500000) paMdaralAkha ekAzIhajAra (81000) ekaso ogaNacALIsa (13)thI kaMIka vizeSa nyUna paridhivALe kahela che. arthAt (1581139) ATalA pramANavALI tenI paridhI hoya che ahIyAM yukti A pramANe che-lavaNa samudramAM eka tarapha be lAkha ejanane cakavAla vijhaMbha che, tathA bIjI tarapha paNa be lAkha ejanane cakravAlaviSkabha che madhyamAM jaMbudvIpa ekalAkha jana che, badhAne meLavavAthI (200000+200000+100000=500080 payAsa mane isa zUnyano zUnya thAya cha, arthAt 5yAsa parva (2500000000000) 2 // sadhyAnu kA bhUNa 421bhATe sabhI525 38 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama prAbhRtam 909 2500000000000 etasya rAzevargamUlAnayena Asanna phalagrahaNaprakAreNa labdhAni - 1581138 pUrNAGkAni paJcadaza lakSANi ekAzItiH sahasrANi zatamekamaSTAtriMzadadhikamiti, zeSamuddharati paviMzatirlakSAzcaturviMzatiH sahasrANi paTpaJcAzadadhikAni navazatAni chedarAzirekatriMzallakSA dvASaSTiH sahasrANi paT saptatyadhike dve zate ceti / atraitadapekSayA yojanamekaM kiJcidUnaM labhyate / ataevoktaM- 'sayaM caUyAlaM kiJci visesUNamiti // 1 atha lavaNasamudre candra-sUryAdInAM saMkhyAviSayakaH praznaH - 'tA lavaNeNaM samudde kevaiyaM caMdrA pabhAsu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA ? evaM pucchA, jAva kevaIyA utArAgaNaafrasia so vA somaMti vA sobhissaMti vA tAvat lavaNe khalu samudre kiyantacandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prasAsayiSyanti vA ? evaM pRcchA, yAvat kityastArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhayiSyanti vA / arthAt madhyavarttinaH praznAH khalvevaM yathA-lavaNasamudre kiyantaH sUryAH AtApayan vA tApayanti vA tApayiSyanti karane ke liye samIpastha phala grahaNa prakAra se 1581138 / isa prakAra pUrNAGka paMdraha lAkha ekyAsI hajAra ekaso aDatIsa labdha hote haiM, tathA 1162276 chAisa lAkha covIsa hajAra navaso chappana tathA cheda rAzi ikatIsa lAkha bAsaTha hajAra dose chihattara zeSa bacatA hai / yahAM para isa kI apekSA se kucha nyUna eka yojana kahA hai ataeva kahA hai - ( sayaM caUyAlaM kiMcivisesUNamiti) 2624556 aba lavaNa samudra meM caMdra-sUrya Adi kI saMkhyA ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM - (tA lavaNeNaM samudde kevaiyaM caMdA pabhAseMsu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA evaM pucchA, jAva kevaiyA u tArAgaNakoDikoDIo sobhie vA sobhati vA, sobhissaMti vA) lavaNa samudra meM kitane caMdra prabhAsita hote the ? kitane prabhAsita hote haiM ? evaM kitane prabhAsi hoMge ? isa prakAra prazna hai yAvat kitane tArAgaNa koTikoTi zobhA karate the ? yA zobhA karate haiM athavA zobhA kareMge ? arthAt madhyavarti isa prakAra prazna hote haiM jaise 2624956 3962276 OM grahaNa prakArathI (1581138) A rIte pUrNAMka padaralAkha ekAzIhAra ekasesa ADatrIsa labdha thAya che tathA 2624956 chavvIsalAkha cAvIsahajAra navasechappana tathA haidarAzI 3162216 ekatrIsa lAkha khAsahajAra khasechetera zeSa rahe che. ahIM AnI apekSAthI nyUna kheDa yojana aDesa che, cheDe - (sUrya canyAla kiMci visema iti) have lavaNa samudramAM caMdra-sUrya AdinI saMkhyAnA sama MdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che.- ( tA lavaNe NaM samudde kevaiyaM caMdA pabhAsesu vA pabhAsiti vA, pamAsissaMti vA, evaM pucchA jAva kevaiyA utArAgaNa koDikoDIo sobhisu vA sobhati vA, sobhistaMti vA ) lavaNu samudramAM keTalA caMdro prabhAsita thatA hatA keTalA caMdro prabhApita thAya che ane keTalA caMdro prabhAsita thaze ? A pramANe prazna che. yAvat keTalA tArAgaNu keTa keTa zeAbhA karatA hatA? zeAbhA kare che? ane ze|bhA karaze ? arthAt madhyavati A pramANe prazna thAya che. jemake-lavaNa samudramAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre vA ? kiyanto grahAzcAramacArayan vA cArayanti vA cArayiSyanti vA ?, kiyanti nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA ?, kiyatyastArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhayiSyanti vA ?, ityevaM candra-sUrya-graha-nakSatra-tArA viSayakAn gautamasya praznAn zrutvA sarveSAM pRthaguttarANi prayacchati bhagavAn yathA 'lavaNeNaM samudde cattAri caMdA pabhAseMsu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA' tAvat lavaNe khalu samudre catvArazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA, vyAkhyayAlam / 'catAri sUriyA tavisu vA taveMti vA tavissaMti vA' catvAraH sUryAH AtApayanti vA tapanti vA tApayiSyanti vA // tathA 'bArasa NakkhattasayaM joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vA' dvAdaza nakSatrazataM yogamayuJjan vA yunanti vA yokSyanti vA / atra dvAdazanakSatraM zataM-dvAdazottaraM nakSatrANAM zata 112 mitijJeyaM, yatohi ekasya candrasyASTAviMzati nakSatrANItyaSTAviMzati nakSANi catu. kI lavaNa samudra meM kitane sUrya tApita hote the ? tApita hote hai evaM tApita hoMge? kitane graha gati karate the, gati karate haiM evaM gati kareMge? kitane nakSatra yoga karate the yoga karate haiM evaM yoga kareMge? kitane tArAgaNa koTikoTi zobhA karate the zobhA karate haiM ? evaM zobhA kareMge? isa prakAra caMdra-sUryagraha-nakSatra evaM tArA viSayaka gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn saba kA pRthaka pRthaka uttara dete haiM-(lavaNe NaM samudde cattAri caMdA pabhAseMsu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA) lavaNa samudra meM cAra caMdra prabhAsita hote the prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoNgeN| (cattAri sUriyA tarvisu vA tarviti vA vissaMti vA) cAra sUrya tApita karate the tApita karate haiM evaM tApita kreNge| (bArasa NakkhattasayaM joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vA) bAraha so nakSatra yoga karate the, yoga karate haiM, evaM yoga kreNge| yahAM para dvAdaza nakSatrazata kahane se ekaso bAraha nakSatra aisA samajheM / kAraNa kI eka keTalA sUryo tApita thatA hatA? tApita thAya che. ane tApita thaze. keTalA graho gati karatA hatA gati kare che ane gati karaze? keTalA nakSatro vega karatA hatA kega kare che ane yoga karaze keTalA tArAgaNa koTi koTi zebhA karatA hatA, zabhA kare che, ane zobhA karaze? A pramANe caMdra sUryagraha-nakSatra ane tArAonA saMbaMdhamAM zrIgautamasvaabhaanaa praznane sAmanIne zrIbhagavAn mdhaane| Al mA utta2 4 cha.-(lavaNe Na samudde cattAri cadA pabhAse su vA pabhAsiti vA pabhAsissaMti vA) va samudramA yA2 yadro pramAsita yatA utA, prabhAsita thAya cha bhane prabhAsita thaze (cattAri sUriyA tavisu vA taviti vA tavisati vA) yA2 sUryo tApita 42 // tA, tApita 42 che. ane tApita 42). (bArasa Navattasaya joya joeMsu vA, joti vA, joissati vA) pArasI nakSatrA 21 42tA utA, yo|| 4re cha, bhane yo 42) maDI dvAdaza nakSatra zata pAthI mesomAra zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 911 sUryajJapti prakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama prAbhRtam mirguNyante-2844=112 nakSatrANItyupapadyate dvAdazonaraM nakSatrANAM zatamiti // tata 'tiNNi bApaNNA-mahaggahasayA cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA' trINI dvApaJcAzatAni mahAgrahazatAni-dvApazcAzadadhikAni trINizatAni 352 mahAgrahANAM zatAni cAramacArayana vA caranti vA cArayiSyanti vA, yatohi lavaNasamudre aSTAzItirmahAgrahAH ekasya zazina parivAra stenASTAzI tizcaturbhiguNyante-8844352 ityupapadyante dvApazcAzadadhikAnitrINizatAni mahAgrahANAM bhavantIti / 'do sayasahassA sahi ca sahassA Nava ya sayA tArAgaNa koDikoDINaM sobhaM sobhemu vA sobheti vA sobhissaMti vA' dvezatasahasre saptaSaSTizca sahasrANi nava ca zatAni (267900) tArAgaNakoTikoTinAM zobhAmazobhayanti vA zobhanti vA zobhayiSyanti vA ||-lvnnspudre tArAgaNakoTikoTinAM SaT paSTiH sahasrANi navazatAni pazcasaptatyadhikAni bhavanti (66975) teneyaM saMkhyA caturbhirguNyante 66975 x4267900 iti yathoktamupapadyate // atha lavaNasamudrasya parikSepAdikaM timabhi candra kA aThAIsa nakSatra hote haiM / inako cAra gunA karane se 28+4=112 ekaso bAraha nakSatra hote haiM, (tiNi bAvaNNA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA) tInaso bAvana mahAgraha cAra karate the cAra karate haiM evaM cAra kareMge / lavaNa samudra meM aThAsI mahAgraha eka caMdra kA parivAra rUpa se kahA hai, ataH aThAsI ko cAra se guNA kare 8844352 isa prakAra tInaso bAvana ho jAte haiM, (do sayasahassA sattahi ca sahassA Nava ya sayA tArAgaNa koDikoDI NaM somaM sobhepnu vA sobheti vA sobhissaMti vA) do lAkha saDasaTha hajAra navaso (267900) tArAgaNa koTikoTi zobhA karate the, zobhA karate haiM evaM zobhA kareMge / lavaNa samudra meM koTikoTi tArAgaNa chiyAsaTha hajAra navaso pacahattara hote haiM ataH isa saMkhyA ko cAra se guNA kre-6697544267900| isa prakAra do lAkha sarasaTha hajAra navaso nakSatro ema samajavuM kAraNake eka caMdranA aThayAvIsa nakSatra hoya che. tene cAra gaNuM 42vAthI 28+4=112 mesothAra nakSatrI taya che. (tiNNi bAvaNNA mahamgahasayA cAra carisuvA carati vA, carissaMti vA) zusana mahAyaDa yA2 12 hutA yA2 42 che, ane cAra karaze. lavaNa samudramAM aThayAsI mahAgraha, eka caMdranA parivAra rUpe kahela he. tethI ma4yAzIne yArathI gushuss| 88+4=352 21 rIte sAmAna thAya che.-(do sayasahassA sattaddhiM ca sahassA NavayasayA tArAgaNa koDikoDINa somaM sobhe su vA, sobhe. ti vA sobhissaMti vA) me 15 sa744 2 nse| (267800) tArA koTa zebhA karatA hatA, bhA kare che, ane zabhA karaze. lavaNa samudramAM kaTikaTi tArAgaNa chAsaThahajAra navase paMcotera thAya che. tethI A saMkhyAne cArathI guNAkAra kare 66975 -4217800 / mArIte sAya sasa5312 nase. yAta pramANu 24 laya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 sUryaprajJaptisatre thA bhinirUpayati 'paNNarasa sayasahassA ekAsItaM ca sayaM cottAlaM / kiMci visese pUNo lapaNodadhiNo parivakhevo // 1 // cattAri ceva caMdA cattAri ya sUriyA lavaNatoye / bArasa NakkhattasayaM gahANa tiNNeva bAvaNNA // 2 // docceva sayasahassA sattarhi khalu bhave shssaaii| Nava ya sayA lavaNajale tArAgaNa koDikoDINaM // 3 // paJcadaza zatasahasrANi ekAzItiH zataM conacatvAriMzat / kiMcid vizeSono lavaNodaghnaH parikSepaH / / 1 / / catvArazcaiva candrAzcatvArazcaiva sUryAH lvnntoye| dvAdaza nakSatrazataM grahANAM trINyeva dvApaJcAzat // 2 // dve eva zatasahasre saptapaSTiH khalu bhavanti sahasrANi / nava ca zatAni labaNajale tArAgaNakoTikoTInAm // 3 // pUrvoktAnAmeva padArthAnAM saMgrAhikA imAH gAthA nAdhikamatra kiJcita, saMgrahazcetthaM-yathA lavaNasamudre candra sUryAzcatvAra zcatvAraH-4 // nakSatrANi-112 / grahAH-352 tArAgaNAzca267900 dvelakSe saptaSaSTiH sahasrANi navazatAni cetyeteSAM prakAzarUpANAM candra-sUrya-grahanakSatra-tArArUpANAmupapattayaH prAgevoktAH kevalamatra parikSepaH-paridhistatra ca paridhi gaNitayathokta pramANa ho jAtA hai| aba lavaNa samudra kA parikSepAdi tIna gAthA dvArA nirUpita karate hai(paNNarasasayasahassA) ityAdi pUrvokta kathana ko hI saMgraha karane vAlI yaha gAthAeM hai, adhika kucha nahIM kahA hai| pUrvokta saMgraha isa prakAra se hai-lavaNa samudra meM 4-4-cAra cAra candra sUrya hote haiM, tathA nakSatra ekaso bAraha hai 112 / grahagaNa tInaso bAvana 352 hote haiN| evaM tArAgaNa 267900 do lAkha sarasaTha hajAra navaso hote haiM / ina prakAza rUpa jyotiSka deva candra-sUrya-graha-nakSatra evaM tArArUpa kI upapatti pahale hI kaha dI gaI hai, yahAM para kevala parikSepa-paridhi kA hI kathana karanA have lavaNa samudranA parikSepAdinuM traNa gAthA dvArA nirUpaNa karavAmAM Ave che. (paNNarasasayasahassA) tyA pUrvAta 4thanane sAhIta 42vANI 2 // ||thaa- che. temAM vizeSa kaMIja kahela nathI pUrvokta saMgraha A pramANe che-lavaNa samudramAM 4-4 cAra cAra caMdra sUrya hoya che. tathA nakSatro eka bAra 112aa hoya che. graho traNasebAvana (352) thAya che. mane tA11 (267800) ye 14 sa tarane naso thAya che. // prakAzarUpa tika deva caMdra-sUryagraha nakSatra ane tArA rUpanI upapatti pahelAM ja kahevAmAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama prAbhRtam 913 paribhAvanA itthaM karaNIyA-yathA jambudvIpasya viSkambho yojanalakSaM-100000 tathA ca lavaNasyobhayato dve dve yojanalakSe milite iti tAzcatasro lakSAH ythaa-vyaasmaane-100000+100000-200000| tathobhayato dve dve lakSe-20000 tena 200000+ 200000-400000-evaM ca dhAtakIkhaNDasyobhayatazcatasrazcatasro lakSA ityaSTI lakSAstenaiteSAM yogena 400000+400000+400000=1200000 madhyavartinazcakalakSastena sarvasaMkhyayA jAtAstrayodaza lakSANi 1300000 ato'sya rAzervargoM jAtaH 1690000000000 ekakaH SaTkaH navakaH zUnyAni ca daza, bhUyopye te dazabhirguNitAstadA jAtAnyekAdaza zUnyAni 16900000000000 eteSAmAsanamUlAnayanena labdhAni 4110961 ekacatvAriMzat lakSANi dazasahasrANi navazatAni ekapaSTayadhikAni / nakSatrAdi haiN| paridhi kI gaNitaparibhAvanA isa prakAra karanI cAhiye-jaise kI jaMbUdvIpa kA viSkaMbha eka lAgya yojana 100000 / tathA lavaNasamudra kI donoM ora do do lAkha yojana milate haiM, isa prakAra ve cAra lAkha yojana hote haiN| jisa prakAra vyAsamAna-100000+100000=200000, tathA donoM ora do do lAkha yojana 200000 / ataH 200000+ 200000-400000 / isa prakAra dhAtakI khaMDa ke donoM pArzva meM cAra cAra lAkha hote haiM, isa prakAra ATha lAgya hote haiM inako milAne se 400000+400000+400000=1200000 / tathA madhya kA eka lAkha hote haiM ataH saba ko joDane se teraha lAkha hote haiM 1300000 / isa saMkhyA kA varga eka, cha, nava tathA daza zunya 1690000000000 / phira se inako dasa se guNA kare to gyAraha zUnya hote haiM 16900000000000 / inakA Asanna mUla karane se ikatAlIsa lAkha dasa hajAra navaso ikasaTha hote haiN| nakSatrAdi parimANa bhI aThAIma Adi saMkhyA ko bAraha se AvI gayela che. ahIM kevaLa tenA parikSepa-paridhinuM ja kathana karavAnuM che. paridhinI gaNita paribhAvanA A pramANe karavI joIe. jambudvIpano viSkabha eka lAkha jana 100000ii tathA lavaNa samudranI bane tarapha babe lAkha yojana maLe che. A rIte cAra sAtha yozana thAya che. he pramANe vyAsamAna 100000+10000 =200000 / tathA bhanne ta23 madhye sApa yona 200000 tethI 20000 +200000-4000001 2 rIte dhAtakIkhaMDanI cAracAra lAkhanI paridhI thAya che e rIte ATha lAkha thAya che. tene meLavavAthI 400000+400000+400000=1200000 / tathA madhyanA me sA thAya che. tathA badhAne meLavavAthI tera lAkha thAya che. 1300000 A saMkhyAno varga eka cha, nava ane dasa zUnya 16900000000001 A saMkhyAne dasathI guNAkAra karavo te agyAra zUnya Ave che. 16900000000000aa Ane AsA mULa karavAthI ekatAlIsa lAkha dasahajAra navase esaDa thAya che nakSatrAdinuM parimANa paNa aThayAvIsa Adi saMkhyAne bArathI zrI suryaprati sUtra : 2 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisatre parimANamapi aSTAviMzatyAdi saMkhyAni nakSatrAdIni dvAdazabhirguNayitvA tAni tAni ca saMkhyAparimANAni pRthaka pRthak samAnetavyAnIti / / ___ atha lavaNasamudre dhAtakIkhaNDasya svarUpaM kathayati-'tA lavaNasamudaM dhAtaIsaMDe NAmaM dIve caTTe valayAgArasaMThie taheva jAva No visamacakavAlasaMThie' tAvat lavaNasamudre dhAtakIkhaNDanAmadvIpaH vRttaH-vattalAkAraH valayAkArasaMsthitaH tathaiva yAvat no viSamacakravAlasaMsthitaH, ityetat sarva pUrvoktavadeva jJAtavyaM kimatra punarlekhena granthagauravAcceti // athAtraiva punarapi praznayati-'dhAtaIsaMDeNaM dIve kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejA ?' dhAtakIkhaNDe khalu dvIpe kiyatA cakravAlaviSkambhena-vyAsena, kiyatA ca parikSepena-paridhinA ceti AkhyAtamiti vadet kathaya bhagavaniti gautamasya praznastato yathArthadarzI bhagavAnAha-'tA cattAri joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM, itAlIsaM joyaNasayaguNita karake usa usa prakAra kA saMkhyA parimANa pRthaka pRthak samajha leveM / aba lavaNasamudra meM dhAtakI khaMDa kA kathana karate haiM-(tA lavaNasamuI dhAyaIsaMDe NAmaM dIve baDhe valayAgArasaMThie taheva jAva No visamacakkavAlasaMThie' lavaNasamudra meM dhAtakI khaMDa nAma kA dvIpa valayAkAra se hotA hai tathA samacakravAlasaMsthita hotA hai tathA yAvat viSamacakravAlasaMsthita nahIM hotA hai, yaha sabhI kathana pUrva ke jaisA hI hai| yahAM para prantha gauravabhaya se punaH nahIM kahate haiN| zrIgautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(dhAyaIsaMDeNaM dIve kevaiyaM cakavAlavikhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahi etti vaejjA) he bhagavan dhAtakI khaMDadvIpa cakravAlaviSkaMbha arthAt vyAsamAna se kitanA hai ? evaM parikSepa arthAt usa kI paridhi kitanI kahI gaI hai ? so kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn kahate hai-(tA cattAri joyaNasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM IkatAlIsaM joyaNasayasahassAI Navaya guNAkAra karIne te te prakAranuM saMkhyA parimANa pRthaka pRthaka samajavuM. ay samudramA yAtInu thana 42vAmAM Ave che.-(tA lavaNasamudaM dhAyaI saMDe NAma dIve vaTTe valayAgArasaMThie taheva jAva No visamacakkavAlasaMThie) savAra samudramA dhAtakI khaMDa nAmane dvIpa valayAkArathI Avela che. tathA te samAcakavAla saMsthita hete nathI. A saghaLuM kathana pUrvakathana pramANe ja che. ahIM grantha gaurava bhayathI pharI kahela nathI. zrIgautamaspAbhI izathI pUche cha.-(dhAyaIsaMDe NaM dIve kevaiyaM cakavAla vikkhaMbhe Na kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA) bhagavana pAtI dI5 yapAsa vibha arthAt vyAsamAnathI keTalo che? ane tenI paridhI keTalA pramANunI che? te kahe A prabhArI zrIgotamasvAmInA praznane samaNIne zrIbhagavAn 4 cha.-(tA cattAri joyaNasahassAI cakavAlavikkha bheNaM ItAlIsaM joyaNasayasahassAI Nava ya egaTe joyaNasae kiMcivisesUNe zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 915 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama'prAbhRtam sahassAiM dasa ya sahassAI Nava ya ekaTe joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM Ahietti vaejjA' tAvat catvAri yojanazatasahasrANi 400000 cakravAlaviSkambhena-vyAsena, tathA ca ekacatvAriMzadyojanazatasahasrANi 4100000 daza ca sahasrANi 10000, navazatAni ekaSaSTayadhikAni 961 sarvasaMkhyayA pUrvoktAnyeva 4110961 yojanAni dhAtakI khaNDasya parikSepaH-paridhirityarthaH // athAtraiva candrasUryAdi viSayakaH praznaH-'dhAtaIsaMDe dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA pabhAsissaMti vA pucchA' dhAtakIkhaNDe dvIpe kiyanta zcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vAprabhAsayiSyanti vA, iti pRcchA ? arthAt tasminneva dhAtakIkhaNDe dvope kiyantaH sUryAH atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA ?, tathA kiyanti nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA ?, evaM kiyanto grahAzcAramacArayan vA caranti vA cArayiSyanti vA ?, tathA ca kiyatya stArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA egaTTe joyaNasae kiMcivisesUNe, parikkheveNaM Ahietti vaejA) cAra lAkha 400000 / yojana cakravAla viSkaMbha se arthAt usakA vyAsamAna cAra lAkha yojana kA hai / tathA ikatAlIsa lAkha 4100000 / dasa hajAra 10000 / navaso ikasaTha 961 / saba kA joDa pUrva kathanAnusAra 4110961 / ikatAlIsa lAkha dasa hajAra navaso ikasaTha yojana dhAtakI khaMDa kI paridhi kA ho jAtA hai| aba yahAM para caMdra sUrya viSaya meM prazna karate haiM-(dhAyaIsaMDe dIve kevaDayA caMdA pabhAseMsu vA pabhAsaMti vA pabhAsissaMti vA pucchA) dhAtakI khaMDa dvIpa ko kitane caMdra prabhAsita karate the prabhAsita karate haiM, evaM prabhAsita kareMge? isa prakAra prazna hai, arthAt usa dhAtakI khaNDadvIpa meM kitane sUrya tApita karate the tApita karate haiM evaM tApita kareMge? tathA kitane nakSatra yoga prApta karate the yoga karate haiM ? evaM yoga kareMge, evaM kitane graha cAra carate the, cAra carate haiM parikkheveNa Ahietti vaejjA) yArAma 400000 / yo yasa vimathI arthAt vyAsamAnathI cAra lAkha jana che. tathA ektAlIsa lAkha 4100000 dasa hajAra 10000) navase ekasaTha 661 badhAne meLa vavAthI pUrvakathanAnusAra 4110 961 ektAlIsa lAkha dasahajAra navaso ekasaTha jana dhAtakI khaMDanI paridhi hoya che. ve mI yaMdra sUrya nA samayamA prazna pUchAmA mAve che.(dhAyaIsaMDe dIve kevaiyA caMdA pabhAse su vA pabhAsaMti vA, pabhAsissaMti vA pucchA) dhAtaDI , dIpabhA sA caMdro prabhAsita thatA hatA keTalA caMdro pramANita thAya che ? ane pramAsita thaze? A pramANe prazna che arthAt e dhAtakIkhaMDa dvIpane keTalA sUryo tApita karatA hatA? tApita kare che? ane tApita karaze? tathA keTalA nakSatra vega prApta karatA hatA?ga prApta kare che ane yoga prApta karaze? ane keTalA graho cAra caratA hatA, cAra care che. ane cAra caraze? tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre zobhayanti vA zobhiSyanti vA ?, iti paJcapraznAH gautamasya, eteSAM pRthaguttarANi prayacchan bhagavAnAha-'taheva dhAtaIsaMDe NaM dIve bArasa caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA' tathaiva dhAtakIkhaNDe dvIpe dvAdazacandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA // evaM ca 'vArasa sUriyA taveMsu vA tati vA tavissaMti vA' dvAdaza sUryAH atapan vA tapanti vA tApatsyanti vA / / evaM ca 'tiNNi chattIsA NakkhattasayA joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vAM' trINi SaT triMzAni-SaT triMzadadhikAni trINi nakSatrANAM zatAni 336% 28x12 / SaT triMzadadhikAnyeva trINi zatAni nakSatrANAM dhAtakIkhaNDadvIpe yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA // evaM ca 'egaM chappaNNaM mahaggahasahassaM cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA' eka SaT pazcAzat mahAgrahasahasra-SaTU pazcAzadadhikamekaM sahasraM mahAgrahANAM-1056-88412 etAvanto mahAgrahAzcAramacaran vA caranti vA cariSyanti vA // evaM 'aTeva sayasahassA tiNi sahassAI satta ya sayAI ega sasI parivAro' aSTau zatasahaevaM cAra creNge| tathA kitane tArAgaNa koTikoTi zobhA karate the, zobhA karate haiM evaM zobhA kreNge| isa prakAra zrIgautamasvAmIne pAMca prazna kiye haiN| isa kA pRthaka pRthaka uttara dete huve zrIbhagavAn kahate haiM-tiheva dhAtaIsaMDeNaM dIve bArasa caMdA pabhAseMsu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA) dhAtakI khaMDa dvIpa meM bAraha caMdra prabhAsita hote the, prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoMge / evaM (vArasa sUriyA taveMsu vA taveMti vA, tavissaMti vA) bAraha sUrya tapate the, tapate haiM evaM tapeMge tathA (tiNi chattIsA NakkhattasayA joyaM joeMsu vA, joeMti vA joissaMti vA) tInaso chattIsa nakSatra 336-28+12 dhAtakI khaMDa dvIpa meM yoga karate the yoga karate haiM evaM yoga kareMge evaM (egaM chappaNNaM mahaggahasahassaM cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA) eka hajAra chappana mahAgraha 1056% 88+12 / cAra carate the, cAra carate haiM evaM cAra careMge / isI prakAra (aTeva keTalA tArAgaNa kaTikaTi zabhA karatA hatA zebhA kare che? ane zebhA karaze ? A pramANe zrIgautamasvAmIe pAMca prazno pUchayA che. tene alaga alaga uttara zrIbhagavAna 4 cha.-(taheva dhAtaIsaMDegaM dIve bArasacadA pabhAse su vA, pabhAse ti vA pabhAsissaMti vA) dhAtakIkhaMDa dvIpamAM bAra caMdra prabhAsita thatA hatA. prabhAsita thAya che ane prabhAsita thaze. tathA (bArasasUriyA tave su vA taveM ti vA tavissaMti vA) // 2 sUryA tapatapa tapa tape cha bhane tapaza. (tiNNi chattIsA NakkhattasayA joyaM joesu vA joeMti vA joissaMti vA) traNase chatrIsa 336 nakSatre dhAtakI khaMDa dvIpamAM ega karatA hatA, ega kare che, ane yo 42 (ega chappaNNaM mahagAhasahassa cAra carisuvA, carAMti vA, carissati vA) me hajAra chappana mahAgrahe cAra karatA hatA, cAra kare che. ane cAra karaze. eja pramANe (ava sayasahassA tiNi sahassAI satta ya sayAI egasasIparivAro) 8 14 zrIsaDatara zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suryajJaptiprakAzikA TIkA su0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam srANi trINi sahasrANi sapta ca zatAni eka zaziparivAraH // 830700 iti / tathA ca 'tArAgaNa koDikoDio sobhaM sobhesu vA sobheti vA sobhissaMti' tArAgaNa koTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhiSyanti vA / athaitAneva tisRbhirgAthAbhiH parivahayati dhAtaIsaMDaparirao ItAla dasuttarA syshssaa| Nava ya sayA egaTThA kiMci vise seNa parihINA // 1 // cauvIsaM sasiraviNo NakkhattasayA ya tiNi chattIsA / egaM ca gahasahassaM chappaNaM dhAtaI saMDe // 2 // aTeva sayasahassA tiSNi sahassAI satta ya sayAI / dhAtaI dIve tAgagaNa koDikoDINaM // 3 // dhAtakikhaNDaparirayaH ekacatvAriMzat dazottarANi zatasahasrANi / nava ca zatAni ekaSaSTiH kiJcit vizeSena parihInAni // 1 // caturvizatiH zaziravayoH nakSatrazatAni ca trINi SaTa triMzat / ekaM ca grahasahasraM SaT paJcAzat dhAtakI khaNDe // 2 // aSTau ca zatasahasrANi trINi sahasrANi sapta ca zatAni / dhAtakIkhaNDe dvIpe tArAgaNa koTikoTInAm // 3 // sayasahassA tiNNi sahassAI satta ya sayAI ega sasI parivAro) ATha lAkha tIna hajAra sAtaso 830700 / itanA eka caMdra kA parivAra hotA hai (tArA. gaNa koDikoDio sobhaM sobhesu vA, sobheti vA, sobhissaMti vA) tArA. gaNa koTikoTi zobhA karate the, zobhA karate hai evaM zobhA kareMge, aba isI viSaya ko tIna gAthA dvArA spaSTa karate haiM-(dhAyaisaMDa parirao) ityAdi dhAtakI khaMDa kA pariraya-paridhi ikatAlIsa lAkha dasa hajAra navaso ikasaTha yojana se kucha vizeSAdhika hotA hai // 1 // __dhAtakI khaMDa meM covIsa caMdra sUrya kA parivAra yukta hote haiM tathA nakSatra tInaso chattIsa hote haiM evaM mahAgraha eka hajAra chappana hote haiM // 2 // dhAtakI khaMDa meM koTi koTi tArAgaNa ATha lAkha tIsa hajAra sAtaso sAtasA 830700 / 4 yadano parivAra DAya cha.-(tArAgaNakoDi koDIo sobha somasu vA, sobhati vA, sobhissaMti vA) an goTiTizAmA 42tA ta! NA 72 cha bhane zAmA 42ze. Dave 24 viSayane 45 // 6 // 2 // 2508 42 che.-(dhAyaIsaMDaparirao) tyAdi. dhAtakIkhaMDa paricaya-paridhi ekatAlIsa lAkha dasahajAra navase ekasaTha ejanathI kaMIka vizeSAdhika che. 1. dhAtakI khaMDamAM covIsa caMdra sUrya parivArayukta hoya che. tathA nakSatra trase chatrIsa hoya che. ane mahAgraho behajArane chappana hoya che. (2) dhAtakI khaMDamAM kaTikoTi tArAgaNa AThalAkha trIsahajAra sAtaso hoya che. A saghaLuM kathana zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 918 sUryaprajJaptisUtre etAsAM gAthAnAM vyAkhyA vyAkhyAtA eveti // atha kAlayavaNasamudrasambandhi uttaraM'tA dhAtaIsaMDe dIve kAloyaNe NAmaM samudde vaTTavalayAgArasaMThANasaMThie jAva No visamA cakkavAlasaMThANasaMThie' tAvat dhAtakIkhaNDe dvIpe kAlodana nAma samudro vRttaH valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH yAvata-kiyAna pradezaH no viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthita iti bhagavataH uttaraM zrutvA gautamaH praznayati-'tA kAloyaNeNaM samudde kevaiya cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA ?' tAvat kAlodazaH khalu samudraH kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepeNa Akhyata iti vadeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA kAloyaNe NaM samudde aTTha joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM paNNatte, ekkANautiM joyaNasayahassAI sattariM ca sahassAI chacca paMcuttare joyaNasae kiMci visesAhote haiN| yaha saba kathana pahale kathita ho hI gayA hai| __ aba kAlodadhi samudra viSaya kathana karate haiM-'tA dhAyaI saMDe dIve kAloyaNe NAmaM samudde vaha valayAgArasaMThANasaMThie jAva No visamacakavAlasaMThANa saMThie) dhAtakIkhaMDa dvIpa meM kAlodadhi nAma kA samudra vRttavalayAkAra saMsthAna se saMsthita yAvat samacakravAla saMsthAnasaMsthita hotA hai, viSama cakravAla saMsthAnasaMsthita nahIM hotA hai| isa prakAra zrI bhagavAn kA kathana ko sunakara zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kAloyaNe NaM samudde kevaiyaM cakkavAlavikhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA) he bhagavan kAlodadhi samudra kitane cakravAla viSkaMbha se tathA kitanI paridhivAlA kahA hai ? so kahiye ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA kAloyaNeNaM samudde aTThajoyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM paNNatte ekANauti joyaNasayasahassAI sattariM ca sahassAI chacca paMcuttare pahelA kahevAI gayela che. ve sodhi samudranA saMdhamA 4aa bhAve .-(tA dhAyaIsaMDe dIve kAloyaNe NAma samude vaTTe valayAgArasaMThANasaMThira jAva No visamacakavAlasaMThANasaMThira) dhAtahI dvIpamAM kAledadhi nAmane samudra vRttavalayAkAra saMsthAnathI saMsthita yAvat samacakravAla saMrathAnathI saMsthita hoya che. viSamacakravAla saMsthAnathI saMsthita hete nathI. A pramANe zrIbhagavAna 4thana somaNIna. zrIgautamasthAbhI prazna pUche che-(tA kAloyaNe Na samudde kevaiyaM cakavAlavikkha bheNa kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA) bhagavan sAhadhi samudra cakravAla vidhvaMbhathI keTalA parimANavALa tathA te keTalI paridhivALe kahela che? te kahe mA pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmanIne uttaramA zrImAn 4 che-(tA kAloya. NeNaM samure adujoyaNasaharasAI cakkaghAlavikkha bhega paNNatte ekkANauti joyaNasayasahassAI sattariMca sahassAiM chacca paMcuttare joyaNasara kiMcivisesAhie parikkheteNa Ahietti vaejjA) zrI suryaprati sUtra : 2 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam hie parikkheveNaM Ahietti vaejjA' tAvat kAlodanaH khalu samudraH aSTau yojanazatasahasrANi -aSTau lakSANi (800000) cakravAlaviSkambhena prajJaptaH, tathA ekanavati yojanazatasahasrANi -(9100000) saptatizca sahasrANi (70000) SaT ca paJcottarANi yojanazatAni-paJcottarANi SaTzatAni yojanAnAM (605) kiMcit vizeSAdhikena 9170605 etat tulyena kiJcinyUnAdhikena parikSepeNa-paridhinA AkhyAta iti vadet , atra parikSepagaNitabhAvanA itthaM vartate-kAlodanasamudrasya ekato'pi cakravAlatayA viSkambho'STau yojanalakSAH aparato'pIti SoDazalakSAH bhavanti, tathA dhAtakIkhaNDasya ekato'pi catasro lakSA aprto'piiti-assttaulkssaaH| lavaNasamudrasya ekato'pi dve lakSe aparato'pIti catasro lakSA, evaM ca ekA lakSA jambUdvIpasyeti sarvasaMkhyayA ekonatriMzallakSAH-2900000 eteSAM vargakaraNena (841joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM Ahietti vaejA) kAlodadhi samudra ATha lAkha yojana (80000) kA cakravAla viSkaMbha vAlA prajJapta kiyA hai, tathA ikkANaveM lAkha 9100000 / sattara hajAra 70000 / chaso pAMca 605 / yojana se kucha vizeSAdhika 9170605 / isa se kucha nyUnAdhika paridhi vAlA kahA hai aisA svaziSyoM ko kheN| yahAM para parikSepa kI gaNittabhAvanA isa prakAra se hotI hai-kAlodadhi samudra eka tarapha cakravAla viSkambha se ATha lAkha yojana hai tathA dUsarI tarapha bhI ATha lAkha yojana kA hai isa prakAra solaha lAkha yojana kA viSkaMbha hotA haiN| tathA dhAtakI khaMDa kA eka tarapha kA cakravAla viSkaMbha cAra lAkha yojana kA hai, evaM dUsarI tarapha kA bhI itanA hI hai ataH, ATha lAkha yojana kA viSkaMbha hotA hai| lavaNa samudra kA eka bAju kA do lAkha evaM dUsarI ora kA bhI do lAkha milakara cAra lAkha yojana kA hotA hai| tathA ekalAkha yojana jaMbUdvIpa kA hotA hai / isa prakAra ye saba ko milAne se untIsa lAkha 2900000 / yojana hote haiN| isa kA varga karane sekAledadhi samudra AThalAkha jana 80000 nA cakavAla viSkrabhavAle prajJapta karela che. tathA eka lAkha 910000 sitterahajAra 70000 chaso pAMca 60 pAyejanathI kaMIka vadhAre 9170605 AnAthI kaMIka vattAochI paridhivALe karela che. e pramANe svaziSyone kahevuM. ahIM pakSeipanI gaNita bhAvanA A pramANe thAya che-kAle dadhisamudra eka tarapha cakavAla vidhvaMbhathI AThalAkha ejanano che. tathA bIjI tarapha paNa AThalAkha janane che. A rIte meLalAkha ejanane viSaMbha thAya che. tathA dhAtakI khaMDanI eka tarapha cakravAlavijhaMbha cAralAkha ejanano che. ane bIjI taraphane paNa eTaluM ja che. tethI AThalAkha janane viSaMbha thAya che. lavaNa samudranI eka bAjune belAkha ane bIjI bAjunA lAkha maLIne cAlAkha janane thAya che. tathA ekalAkha jana jaMbudvIpane hoya che. A rIte A badhAne meLavavAthI ogaNavIsalAkha 2900000 ejana thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 sUryaprazaptisUtre 0000000000) jAto'STAcatuSkaH ekakazUnyAni ca daza, tato (vyAsavargAdazaguNAt padaM bhUparidhirbhave) dityuktyA dazabhizca guNanenaikAdaza zUnyAni jAtAni (841000000. 00000) eteSAmAsanamUlAnayanena labdhaM yathoktaM paridhiparimANaM-9170605 ekanavatilakSAH saptatiH sahasrANi SaTzatAni pazcottarANi / mUlAnayane (3933975) iti zeSo'vatiSThate ekonacatvAriMzallakSAstrayastriMzat sahasA navazatAni paJcasaptatyuttarANIti, tenoktaM-kizcit vizeSAdhikeneti // athAtra candrasUryaviSayakaH praznaH 'tA kAloyaNe NaM samudde kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA' tAvat kAlodane khalu samudre kiyanta zcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsayiSyanti vA ? iti pRcchA-mama paznaHarthAta kiyantaH sUryAzca tatra kAlodane samudre atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA ? tathA kiyanti nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA ?' evaM ca kiyanto (8410000000000) isa prakAra AThaso ikatAlIsa tathA dasa zUnya tadanantara (vyAsa vargAddazaguNAt padaM paridhi bhavet) isa kathanAnusAra dasa se guNA kare to gyAraha zunya hote haiM (84100000000000) inakA Asanna mUla se yathokta paridhi kA prmaann-2170605| ikkIsa lAkha sittara hajAra chahaso pAMca ho jAtA hai / mUlAnayana meM (3933975) unacAlIsa lAkha tetIsa hajAra navaso pacahattara zeSa rahatA hai / ataH kahA hai kiMcit vishessaadhik| ____ ava kAlodadhi samudra meM candra sUrya viSayaka prazna karate haiM-(tA kAloyaNe vaM samudde kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA) kAlodadhi samudra meM kitane caMdra prakAzita huve the, prakAzita hote haiM evaM prakAzita hoMge? isa viSaya meM merA prazna hai, arthAt kitane sUrya usa kAloda samudra meM tApita huve the tApita hote haiM evaM tApita hoMge? tathA kitane nakSatrane vahAM Ano varga karavAthI 84100000000001 A rIte AThase ekatAlIsa ane dasa zUnya mA cha. a pachI (vyAsavargAddazaguNAn padaM paridhivet ) 21 // 4thana pramANe sathI tne| guNAkAra kare te agyAra zUnya thAya che. 8410000000000 AnuM Asana mULathI ya kta paridhinuM pramANa=217060pA eka lAkha sitterahajAra chaso pAMca thaI jAya che. mUlAyanamAM (333975) ogaNacAlIsa lAkha tetrIsahajAra navapaMcetera zeSa rahe che. tethI kahyuM che ke kaMIka vizeSAdhika ye sodhi samudramA yadra sUrya saMdhI prazna pUchavAmAM Ave cha.-(tA kAloyaNe Na samuhe kevaiyA caMdA pabhAse suvA, pabhAse ti vA, pabhAsissaMti vA) sAthi samudramA sA caMdra prakAza ApatA hatA? prakAza Ape che, ane prakAza Apaze ? A saMbaMdhamAM mAro prazna che. arthAta keTalA sUryo kAleda samudramAM tApita thatA hatA? tApita thAya che ane tApita thaze? tathA keTalA nakSatrae tyAM ega karyo hato, yoga kare che, ane vega karaze? zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryazaptiprakAzikA TIkA sa0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam 921 grahAcAramacArayan vA caranti vA cariSyanti vA ? tathA kiyatyastArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA ?, ityevaM gautamasya paJca praznAn zrutvA yathAkrameNa bhagavAnuttarayati-'tA kAloyaNe samudde vAyAlIsaM caMdA pabhAseMmu vA pabhAseMti pabhAsissaMti' tAvat kAlodane samudre dvAcatvAriMzat candrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA sarvakAle ekarUpa eveti // evameva-'vAyAlIsaM suriyA taveMsu vA taveMti vA tavissaMti vA' dvAcatvAriMzat sUryAH atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA / evaM ca 'ekkArasa chAvattaraNakkhattasayA joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vA' ekadaza Sada saptatiH nakSatrazatAni-ekadazazAni-paT saptatini nakSatrANAM khalu kAlodane samudre yogamayuJjan vA yukSanti vA yokSyanti vA / ekasya candrasyASTAviMzati nakSatrANi parivArastenASTAviMzati catvAriMzatA guNyante 284 42=1176 iti yathokta mupapadyate / / 'tiNNiyoga kiyA thA, yoga karate haiM evaM yoga kareMge? tathA kitane grahoMne vahAM cAra kiyA thA, cAra karate haiM, evaM cAra kareMge ? tathA kitane tArAgaNa koTikoTi ne yahAM zobhA kIthi, zobhA karate haiM evaM zobhA kareMge ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke pAMca praznoM ko sunakara zrI bhagavAn yathAkrama se isa kA uttara kahate haiM--(tA kAloyaNe samudde bAyAlIsaM caMdA pabhAseMsuvA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti) kAlodadhi samudra meM bayAlIsa caMdra ne prakAza kiyA hai, prakAza karate haiM evaM prakAza kreNge| sarva kAla ekarUpa hI rahatA hai| tathA (bAyAlIsaM sUriyA tavelu vA taveMti vA tavissaMti vA) bAcAlIsa sUrya vahAM AtApita huve the tApita hote haiM evaM tApita hoNge| tathA (ekArasa chAvattaraM NakkhattasayA joyaM joeMsu vA joeMti vA, joissaMti vA) gyArahaso chihattara nakSatra ne kAlodadhi samudra meM yoga kiyA thA yoga karate haiM evaM yoga kreNge| eka caMdra kA nakSatra parivAra aThAIsa hotA hai, ataH aThAisa ko bayAlIsa se guNA kare tathA keTalA graho tyAM gamana karatA hatA? gamana kare che ane gamana karaze? tathA keTalA tArAgaNa keTiTIe tyAM zabhA karatA hatA kare che ane zebhA karaze? A pramANe zrIgautamasvAmInA pAMya praznAne sAmAna zrIbhagavAn bhAnusAra tenI mA 2RAL uttara mAcha-(to kAloyaNe samudde bAyAlIsacadA pabhAse suvA, pabhAse ti vA, pabhAsissati vA) vi samudramA meM tAlIsa caMdroe prakAza karyo hato, prakAza kare che ane prakAza karaze. sarvakALa eka rUpa ja rahe che. tathA (bAyAlIsaM sUriyA taveM suvA, taveti vA tavissaMti vA) tAlIsa sUryA tyA mAtApita thayA utA tApita thAya cha bhane tApita thaze. tathA (ekkArasachAvattaraNakkhattasayA joya joeMsuvA, joeMti vA, joissaMti vA) ayAsochAMta2 nakSatrAye 4.vadhi samudramA ciga karyo hate ega kare che ane ega karaze. eka caMdrane nakSatra parivAra aThayAvIsa hoya che. tethI aThyAvIsa beMtAlIsathI guNAkAra kare 28+4=1176 A rIte zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 sUryaprazaptisUtre sahassA chacca chaNNuyA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA' trINisahasANi SaT ca SaNNavatAni-paNNavatyadhikAni SaTzatAni mahAgrahANAM-3696 cAramAcArayan vA caranti vA cArayiSyanti vA 'aTThAvIsaM sayasahassAiM bArasasahassAI paNNAsA tArAgaNa koDikoDIo sobhaM sImeMsu vA sobheti vA sobhisaMti vA' aSTAviMzatiH sahasrANi-aSTAviMzatirlakSAH, dvAdazasahasrANi, navazatAni pazcAzadadhikAni 2812950 etAvatya stArAgaNa koTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhayiSyanti vA / iyamapi saMkhyA ekazazina stArAgaNaparivAre dvAcatvAriMzatA guNanena samutpadyet // athaitAneva catasRbhi thAbhiH parivRhayati-'ekANauIsayarAiM sahassAI parirao tassa / ahiyAI chacca paMcuttarAI kAlodadhivarassa / / 1 / / bAyAlIsaM caMdA vAyAlIsaM ca diNakarA dittA / kAlodadhimi ee caraMti, saMbaddhalessAgA // 2 // NavakhattasahassaM egameva chAvataraM ca sayamaNaM / chacca sayAchaNNauyA mahaggahA tiNi ya sahassA // 3 // aTThAvIsaM kAlodahimi bArasayasahassAI / 28+42=1176 isa prakAra gyArahaso chihattara yathokta saMkhyA ho jAtI hai, (tinni sahassA chacca chaNNuyA mahaggahasayA cAraM cariMsuvA, caraMti vA, carissaMti vA) tIna hajAra chaso chiyANaveM 3696 / mahAgraha ne cAra kiyA thA cAra karate haiM evaM cAra kreNge| (aTThAvIsaM sayasahassAI bArasa sahassAiM paNNAsA tArA. gaNa koDikoDIo sobhaM sobhesu vA sobheti vA sobhissaMti vA) aThAIsa lAkha bAraha hajAra navaso pacAsa 2812950 / itane tArAgaNa koTikoTi ne zobhA kIthI zobhA karate haiM evaM zobhA kareMge yaha saMkhyA bhI eka caMdra kA parivAra rUpa hai, isa ko bayAlIsa se guNA karane se yathokta prakAra kI saMkhyA ho jAtI hai| ___aba inako hI cAra gathA dvArA kahate haiM-(ekkANauI saya rAiM) ityAdi ina gAthAeM mUla kathanAnusAra hI hai, ataH inakA artha pUrvakathanAnusAra hI samajha leveN| bhayArasochate2 yathAta saMdhyA nya che.-(tinni sahassA chacca chaNNuyA mahaggahasayA cAra cariMsu vA, carati vA, carissaMti vA) M2 se| chantu 3681 // bhdd| akhAye saMya255 7yu tu. 527] 32 cha, bhane saMya265 4222. (aTThAvIsa sayasahassAI bArasa sahassAI paNNAsA tArAgaNakouikoDIo sobha sobhesu vA, sobhe ti vA, sobhirasati vA) aThayAvIsa lAkha bArahajAra navaso pacAsa 281295vA ATalA kaTikaTi tArA gaNoe zobhA karI hatI zobhA kare che ane zabhA karaze, A saMkhyA paNa eka caMdranA parivAra rUpa che. Ane beMtAlIsathI guNAkAra karavAthI yukta prakAranI saMkhyA thaI jAya che. ve mAne yAra thaa| dvaa2|| 4 cha.-(ikkANauisayarAI) tyAhi // ||thaa| mULanA kathana pramANe ja che. tethI Ane artha pahelAM kahyA pramANe samajI le, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 923 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama'prAbhRtam Navaya sayA paNNAsA tArAgaNa koDikoDINaM // 4 // ' chAyA-ekanavatizatasahasrANi (9100000) parirayastasya / adhikAni SaT ca pazcottarANi kAlodadhivarasya // 1 // dvAcatvAriMzacandrAH dvAcatvAriMzacca dinakarAH sthitaaH| kAlodadhau ete caraMti saMbaddhalezyAkAH // 2 // nakSatrasahasramekameva SaT saptatizca zatamanyat / SaT ca zatAni SaNNavatirmahAgrahAstrINi ca sahasrANi // 3 // aSTAviMzatiH kAlodadhau dvAdaza ca sahasrANi / nava ca zatAni paJcAzata tArAgaNakoTikoTInAm // 4 // etAH gAthAH mUlAnuvAdinya eva tenaitAsAM pRthak vyAkhyAnenAlam // atha kAlo. dadhisamudre puSkaravaradvIpaM kathayati-'tA kAloyaNe samudde pukkharavare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThANasaMThie savao samaMtA saMparikkhittANaM ciTThai' tAvat kAlodadhe samudre puSkaravaro nAmadvIpo vRttaH valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya khalu tiSThati // athAsmin viSaye gautamaH pRcchati-'tA pukkharavareNaM dIve kiM samacakavAlasaMThie visamacakka. vAlasaMThie ?' tAvat puSkaravaraH khalu dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthino vA viSamacakravAlasaMsthita iti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA samacakavAlasaMThie No visamacakavAlasaMThie' tAvat samacakravAlasaMsthitaH no viSamacakravAlasaMsthita iti // athAsya samacakravAla aba kAlodadhi samudra meM puSkaravara dvIpa kA kathana karate haiM-(tA kAloyaNaM samudde pukkharavare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhitA NaM ciTThai) kAlodadhi samudra meM puSkaravara nAma kA dvIpa vRttavalayAkAra saMsthAna se yukta hokara cAroM ora veSTita hokara rahatA hai / puSkaravara dvIpa ke viSaya meM zrIbhagavAn kA kathana sunakara isa viSaya meM zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(pukkharavareNaM dIve kiM samacakavAla saMThie visamasaMThANasaMThie) puSkara varadvIpa kyA samakravAla saMsthAnavAlA hai ? yA viSama cakravAla saMsthita hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA samacakkavAlasaMThie No visamacakkavAlasaMThie) puSkaravara dvIpa ve sodhi samudramA 504212 dIpanu 4thana 42vAmA mA che. (tA kAloyaNa samude pukkharavare NAma dIve vaTTe valayAgArasaM ThANasaM Thie sabao samatA saMparikkhittANa ciTui) all samudramA 54212 nAmanodI5 vRtta yA12 saMsthAnathI yuta tha ne cAre tarapha vIMTaLAIne rahe che. puSkaravara nAmane dvIpavRtta valayAkAra saMsthAnathI yukta thaIne cAre tarapha veSTita thaIne rahe che. puSkaravara dvIpanA saMbaMdhamAM zrIbhagavAnanuM kathana sAMbhajiine. zrIgautamasvAmI pUche che.- (pukkharavareNa dIve kisama cakkavAlasaThira visamacakkavAla saMThie) 504212vI5 zu samayAsa sasthAna yA cha ? viSabhayapAsa saMsthAnabANA che? A pramANe zrIgautamavAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe che.-(tA samacakkabAlasaMThie No visamavakkavAlasaMThie) 4212vI5 samaya sasthita DAya zrI suryaprajJapti sUtra: Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 sUryaprazati sUtre kSetrasya vyAsamAnaM pRcchati - 'tA pukkharavareNaM dIve kevaiyaM samacakkavAlavivakhaMbheNaM !" tAvat puSkaravaraH khalu dvIpaH kiyatA samacakravAlaviSkambhena ? - kiyAn vyAsaH samacakravAlakSetrasyeti gautamasya praznastataH punarapi parikSepaM ca pRcchati - 'kevaiyaM parikkheveNaM ?,' kiyatA parikSepeNa ?, -kiyAM paridhirityapi kathanIya iti / tato bhagavAnAha - 'tA solasajoyaNasahassAI cakkavAla vikkhaMbheNaM, egA joyaNakoDI bANaurti ca sayasahassAI auNApaNNaM ca sahassAI aha caraNaute joyaNasae parikkheveNaM Ahieti vaejjA' tAvat SoDaza yojanasahasrANi (16000) cakravAlaviSkambhena - cakravAlakSetrasya vyAsaH khalu SoDaza yojana sahasrANItyarthaH / tathA ca paridhiH ekA yojanakoTi : dvAnavatizca zatasahasrANi -dvAnavatilakSAH yojanAnAM, Una paJcAzat sahasrANi aSTAnavati yajanazatAni - (192490000) etAvatA parikSepeNa - paridhinA puSkaravaro nAma dvIpaH AkhyAta iti vadet || samacakravAlasaMsthita hotA hai, viSamacakravAlasaMsthita nahIM hotA hai / aba isakA samacakravAla kSetra kA vyAsa mAna ke viSaya meM pUchate haiM - (tA pukkharavareNaM dIve kevaiyaM samacakkavAlavikkhaMbheNa) puSkaravara dvIpa kitanA cakra - vAla viSkaMbha se arthAt cakravAla kSetra kA vyAsa mAna kitanA hotA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI prazna karake punaH parikSepa ke viSaya meM pUchate haiM(kevaiyaM parikkheveNaM) isa kA parikSepa arthAt paridhi kitanI hotI hai ? isa prakAra prazna sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM- (tA solasa joyaNa sahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI bANautiM ca saya sahassAI aNApaNaM ca sahassAiM aTThacaraNaute joyaNasae parikkheveNaM Ahietti ejA) solaha hajAra yojana (16000) cakravAla viSkaMbha se kahA hai arthAt cakravAla kSetra kA vyAsa mAna solaha hajAra yojana kA hotA hai / tathA usakI paridhi eka karoDa birANave lAkha unacAsa hajAra yojana itanA pramANa kI che. viSama cakravAla sasthita hateA nathI, have AnA samacakravAla kSetranA vyAsamAnanA saMdhabhAM prazna pUche che.- ( tA putrakharavareNa dIve ketraiye samacakavAla vikkha bhaNa) puS5212dvIpa keTalA cakravAla vidhyuMbhathI kahela che? arthAt cakravAla kSetranuM byAsamAna keTaluM thAya che? A pramANe zrIgautamasvAmIe prazna pUchIne pharIthI parikSepanA sabaMdhamAM prazna pUche che.(keviyN parikkheNa) Ano parikSeSa arthAt paridhi DeMTalI hoya he ? yA prabhAnA praznane sAMlajIne uttaramAM zrIbhagavAn uDe che.- ( tA sAlasa joyaNasahassAI cakkavAlavikkha bheNa egA joyaNa koDI bANauti ca sahassAI auNApaNNaMca sahassAI aTu caugaute joyaNasae parikkheve Ahietti bajjA) soNaDalara yojana (16000) pAsa viSNulathI uDela che. arthAt cakravAla kSetranuM byAsamAna seALahajAra cAjananuM thAya che. tathA tenI paridhi eka karoDa khAlAkha ogaNapacAsahajAra yojana ATalA pramANanI paridhivALA puSkaravara zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ 995 sUryazaniprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam paridhigaNitasya bhAvanAtvitthaM puSkaravaradvIpasya pUrvataH SoDazalakSAH, aparato'pi SoDazalakSA iti dvAtriMzallakSA (32), kAlodadheH pUrvato'STau aparato'pyaSTAviti SoDaza (16) lakSAH / dhAtakIkhaNDasya ekato'pi catasro lakSAH aparato'pi catasra ityaSTau (8) lakSAH / lavaNasamudre ekato'pi dve lakSe'parato'pi dve lakSe iti catasro (4) lakSAH / tathA jambUdvIpo lakSamiti sarvasaMkhyA saMkalanena-32+16+6+4+1%61 lakSA:-6100000 jAtAH ekapaSTilakSAH vyAsastato (vyAsavargAt dazaguNA) dityAdiniyamenAsya rAzervagargoM vidhIyate-37210000000000 / jAtAni dazazUnyAdhikAni ekaviMzatyadhika saptatriMzacchatAni, punazcayaM saMkhyA dazabhirguNitA satyekAdaza zUnyAni bhavanti tatazcaiteSAmAsanavargamUlAnayanena labdhaM bhavati yathoktaM paridhipramANa mityupapadyata iti // paridhivAlA puSkaravara nAma kA dvIpa kahA hai aisA svaziSyoM ko kahe, paridhi gaNita kI bhAvanA isa prakAra se hotI hai-puSkara dvIpa ke pUrva bhAga meM solaha lAkha yojana hotA hai evaM pazcima meM bhI utanA hI hotA hai| ataH isa prakAra battIsa lAkha yojana huve, kAlodadhi samudra ke pUrva pazcima bhAga meM ATha ATha lAkha yojana hote hai vaha solaha lAkha (16) tathA dhAtakI khaNDa ke eka tarapha cAra lAkha evaM dUsarI ora bhI cAra lAkha isa prakAra ATha lAkha lavaNa samudra ke donoM tarapha do do lAkha isa prakAra cAra lAkha tathA jaMbUdvIpa kA eka lAkha yojana isa prakAra saba ko milAne se-32+16+844-161 lAkha 6100000 / ikasaTha lAkha yojana kA vyAsamAna huvaa| tatpazcAt (vyAsavarga se dasa gunA) ityAdi niyama se isarAzi kA varga kiyA jAtA hai-372100000. 00000 / isa prakAra daza zUnyAdhika saiMtIsa so ikkIsa hote haiM, punaH isa saMkhyA ko isa se guNA kare to gyAraha zUnya hote haiN| pazcAt isa kA Asanna nAmane dvIpa kahyo che. A pramANe ziSyane kahevuM. paridhi gaNitanI bhAvanA A pramANe thAya che. puSkaradvIpanA pUrva bhAgamAM saLalAkha ceAjana thAya che. ane pazcimamAM paNa eTalo ja hoya che. tethI A rIte (32) batrIsa lAkha jana thAya che. kAledadhi samudranA pUrva pazcima bhAgamAM ATha AThalAkha jana thAya che. tethI seLalAkha (16) tathA dhAtakIkhaMDane eka tarapha cAra lAkha ane bIjI tarapha paNa cAra lAkha A rIte AThalAkha lavaNa samudranI baMne tarapha babbe lAkha e rIteja cAra lAkha tathA jabUdvIpanA mesA yAna mA rIte adhAne bhegavAthI 32+16+4+4+1%D1 saya 6100000 ekasaThalAkha jananuM vyAsamAna thAya che. te pachI (vyAsa vargathI dasagaNu) ItyAdi niyamathI A saMkhyAne varga karavAmAM Ave che. 37210000000000. A rIte dasa zUnya adhika sADatrIsase ekavIsa thAya che. pharIthI A saMkhyAne dasathI guNAkAra kare te agyAra zUnya thAya che te pachI AnuM Asana vargamULa karavAthI paridhinuM yathAkta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre atha candrasUryAdi viSayakaH prazna:-'tA pukkharavareNaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA pucchA ?' tAvat puSkaravare khalu dvIpe kiyantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA ? iti pRcchA-mama praznaH, arthAta kiyantaH sUryAzca atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA ? / kiyanti nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA / kiyanto grahAzcAramacArayan vA caranti vA cArayiSyanti ?, / kiyatyastArA gaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhayiSyanti vA ? / ityevaM paJcAnAM praznAnAM yathAkrameNa samuttaraM prayacchati bhagavAn-'taheva tA cottAlacaMdasayaM pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA' tathaiva-pUrvoktavadeva, tAvat catuzcatvAriMzaccandrazatAni-4400 etAvantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA iti // 'cottAlaM sariyANaM vargamUla karane se yathokta paridhi kA pramANa mila jAtA hai| ___ aba caMdra sUryAdi saMbaMdhI prazna pUchate haiM-(tA pukkharavareNaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA pucchA) puSkaravara dvIpa meM kitane caMdra prabhAsita hote the, prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoMge isa prakAra kA merA prazna hai tathA kitane sUrya tApita have the, tApita hote haiM, evaM tApita hoMge? / evaM ca kitane nakSatragaNa yoga ko prApta huve the? yoga prApta karate haiM ? evaM yoga prApta kareMge? isI prakAra kitane graha ne vahAM cAra kiyA thA? cAra karate haiM ? evaM cAra kareMge ? kitane tArAgaNa koTikoTine zobhA kI thii| zobhA karate haiN| evaM zobhA kareMge ? / pAMco prazna kA zrI bhagavAn kramAnusAra uttara kahate haiM-(taheva tA cottAlacaMdasayaM pabhAseMsu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA) pUrva kathanAnusAra hI cuMvAlIsa so 4400 / caMdra prabhAsita have the, prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoNge| (cottAlaM pramANa maLI Ave che. ve yaMdra sUryAhinA samayamA prazna pUchAmA Ave cha.-(tA pukkharavareNa dIve kevaiyA caMdA pabhAse su vA pabhAse ti vA, pabhAsirasaMti vA pucchoM) yuH4212vIpama uTasAya prabhAsita thatA hatA, prabhAsita thAya che, ane pramAsita thaze? A rIte mAre prazna che. tathA keTalA sUryo tApita thayA hatA, tApita thAya che. ane tApita thaze ? tathA keTalA nakSatragaNe yoga prApta karyo hato, pega prApta kare che ane ega prApta karaze? eja pramANe keTalA grahoe tyAM cAra karyo che? cAra kare che, ane cAra karaze? keTalA tAga gaNa keTakeTie zabhA karI hatI? zabhA kare che ane zebhA karaze? A pAMce praznane zrIbhagavAn ma pramANe utta243 cha.-(taheva tA cottAlaca dasayaM pabhAse su vA, pabhAse ti vA, pabhAsissati vA) paDeTA hA pramANe yubhAlIsasa 4400 / yadro prabhAsita thayA tA, pramAsita thAya cha, bhane pramAsita thaze ? (cottAla sUriyANa sayaM taviMsuvA, taveMti vA, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 927 sarvisu cAtaveMti vA tavisissaMti vA' catvAriMzat sUryANAM zatAni - 4400 atApayan panti vA tApayiSyanti vA / ' cattAri sahassAI battIsaM ca NavakhattA joyaM joeMsu vA joti vA joisissaMti' catvAri sahasrANi dvAtriMzacca - dvAtriMzadadhikAni catvAri sahasrANi nakSatrANAM yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA || 'bArasa sahassAI chacca bAvatarA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA caranti vA carisissaMti vA' dvAdazasahasrANi SaT ca dvAsaptati mahAgraha zatAni cAramacArayan vA caranti vA cArayiSyantiveti ?, 'chaNNauti sayasahassAI coyAlIsaM sahassAI cattAriya sayAI tArAgaNakoDikoDINaM somaM some'su vA some'ti vA sobhissaMti vA' SaNNavati zatasahasrANi catuzcatvAriMzat sahasrANi catvAri ca zatAni - 9644400 tArAgaNa koTikoTInAM zobhAmazobhayana vA zobhayanti vA zobhiSyanti vA // athaitAneva catasRbhirgAthAbhirekatropayati 'koDIbANauti khalu auNANautiM bhave sahassAI / asayA aNautA ya parirao pokkharavarassa // 1 // sUriyANaM sayaM taviMsu vA taveti vA, tavissaMti vA ) cuMvAlIsa so 4400 / sUrya tApita huve the tApita hote haiM evaM nApita hoNge| (cattAri sahassAI battIsaM ca NakkhattA joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vA ) cAra hajAra battIsa nakSatroM ne yoga kiyA thA yoga karate haiM evaM yoga kareMge / (bArasa sahassAI chacca bAvantarA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA) bAraha hajAra chaso bahattara mahAgraha ne cAra kiyA thA cAra karate haiM evaM cAra kreNge| (chaNNauti sayasahassAI coyAlIsaM sahassAI cattAri ya sayAI tArAgaNa koDikoDINaM sobhaM sobhaiMsu vA some'ti vA) chiyANave lAkha cumAlIsa hajAra cAraso tArAgaNa koTikoTikoTine zobhA kIthI, zobhA karate haiM, evaM zobhA kareMge / aba ina saba kI cAra saMgraha gAthA kahate haiM- (koDIbANauti khalu) tastivA) bhAvI sse| 4400 / sUryo tApita thayA hunA tApita thAya che bhane tApita thaze. - ( cattAri sarassAI battIsaMca NamkhattA jogaM jo raMsu vA joraMti vA, joiti vA thArabhara atrIsa nakSatra yoga to yoga re che, bhane yoga 42. (bArasa sahassAI chattA bAvattarA mahaggahasayA cAra cariMsu vA careti vA, carissati vA) mAraDulara chasomAtera bhaDA ho yAra to yAra ure che bhane yara 42. - ( chaSNautiM sayasahassAI coyAlIsa sahamsAI cattAriya sayAi tArAgaNako DIkoDoNa sobha sobhe suvA sorbheti vA, sobhissati vA ) channulAkha cuMmAthrIsahajAra cArase tArAgaNu keDiTakeTie zeAbhA karI hatI, zeAbhA kare che ane zAlA karaze. have mA adhAnI yAra saMgraha gAthA De . - ( koDI bANa utikhalu) tyAhi mAnA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprAptisUtre cottAlaM caMdasayaM cottAlaM ceva sUriyANasaMyaM / pokkharavaradIvammi ca caraMti ee pabhAsaMtA // 2 // cattAri sahassAI chattIsaM ceva hu~ti gkkhtaa|| chacca sayA bAvattara mahaggahA bArasasahassA // 3 // chaNNauti sayasahassA cottAlIsa khalu bhave shssaaii| cattAri ya sayA khalu tarAgaNakoDikoDINaM // 4 // chAyA-koTinitiH khalu unanavati bhavanti sahasrANi / aSTauzatAni Unanavatizca parirayaH puSkaravarasya // 1 // catuzcatvAriMzaccandrazatAni catuzcatvAriMzaccaiva sUryANAM zatAni // 2 // catvAri sahasrANi SaT triMzatAni caiva bhavanti nakSatrANi / SaT ca zatAni dvAsaptatirmahA grahAH dvAdazasahasrANi // 3 // paNNavati zatasahasrANi catuzcatvAriMzat khalu bhavanti sahasrANi / catvAri ca zatAni tarAgaNakoTikoTInAM // 4 // AsAM vyAkhyA mRloktavyAkhyayaiva paripUrNA aGkA api samutpAditA eveti / atha puSkara kSetraM varNayati-tA pukkharavarassa NaM dIvassa bahumajjhadesabhAe mANusuttare NAmaM pavvae balayAgArasaMThANasaMThie-je NaM purakharabaraM dI dhAvibhayamANe viSayamANe ciTaI' tAvat puSkaravarasya dvIpasya bahumadhya dezamAge mAnuSottaro nAma parvataH va layAkArasaMsthAnasaMsthitaH (yena) yaH khalu puSkaravaraM dvIpaM dvidhA vibhajamAno vibhajamAnastiSThati // tAvaditi pUrvavat puSkaravarasya dvIpasya bahumadhya dezabhAgebahUnAM dezAnAM madhyabhAge sthita mAnuSottaro nAma parvataH prajJapto'sti / sa ca vRttAkAra vRttaM ityAdi isakA artha mUlokta prakAra se kathita prakAra kA hI hai evaM vahAM para paripUrNa akotpAdana ke sAtha isa ke pahale hI ukta kara hI diyA hai ataH sujJa jana vahAM se samajha leveM grantha vistAra bhaya se use phira se nahIM kahate haiN| aba puSkara kSetra kA varNana karate haiM-(tA purakharavarassa NaM dIvassa baha majjhadesabhAe mANusuttare NAmaM pacae valayAgArasaMThANa saMThie je NaM pukkharavaraM dIvaM dudhA vibhajamANe vibhajamANe ciTThai) puSkaravaradvIpa ke bahu madhya deza bhAga meM mAnuSottara nAma kA parvata valayAkAra saMsthAna se rahA huvA hai| ataH yaha puSkaravara dropa do bhAga meM vibhakta hokara rahA hai| kisa nAma se do bhAga artha mULanA kathana anusAra kahela che. ane tyAM paripUrNa aMketpAdana sAthe Ane pahelAM ja kahIja dIdhela che. tethI sujJa jIjJAsuoe tyAMthI samajI levuM. grantha vistAra bhayathI ahI pharI kahela nathI. ve pu42 kSetra na 421AmA mA che.-(tA pukharavarassa Na dIvassa bahumajjadesabhAe mANusuttare NAma pavvara valayAgArasaThie jeNa pukkharavaraM dIvaM dughA vibhajamANe vibhajamANe ciTThai) Y4212vIpanI pahuM bhaya dezAma bhAnuSotta2 nAbhana ta . yAra saMsthAnathI rahela che. tethI A puSkaravaradvIpa be bhAgamAM vaheMcAIne rahela che. kayA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam ca madhyapUrNamapi bhavati yathA kaumudIkSaNe zazAGkamaNDalaM atastadrUpatA vyavacchedArthamAha-valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH, yaH puSkaravaradvIpaM dvidhA - sarvAsu dikSu vidikSu ca vibhajamAno vibhajamAnastiSThati, kenollekhena dvidhA vibhajamAnastiSThati ataAha- 'taM jahA - abhitarapukkharaddhaM ca vAhirapuvakharaddhaM ca tadyathA AbhyantarapuSkarArddha ca bAdhaM puSkarArddha ca / AbhyantarabAhyarUpeNa dvidhA vibhakta ityarthaH, atra ca zabdaH samuccayajJApakaH, atraitaduktaMbhagavAna mAnuSottarAt parvatAt arvAk yat puSkarArddha varttate tat Abhyantara puSkarArddhapadenocyate, tathA ca yat punastasmAnmAnuSottarAt parvatAt pazcime digvibhAge puSkarArddha varttate tadvAhya puSkarArddhapadena vyavahriyate // atha puSkarArddhadvaye viSkambhAdi parimANaM AkAraM ca pRcchati gautamaH - 'tA ambhitarapukkhavaddhe NaM kiM samacakravAlasaMThie kiM visamacakavAlasaMThie ?" tAvat abhyantarapuSkarArddha kiM samacakravAlasaMsthitaM kiM viSamacakravAlasaMsthitakarake rahatA hai so kahate haiM - ( taM jahA - abhitarapukkharaddhaM ca bAhirapukkharaddhaM ca) abhyantara evaM bAhya isa prakAra ke do bhAga se vibhakta honA hai, ataH AbhyaMtara puSkarArdha evaM bAhyapuSkarArddha isa prakAra kahA jAtA hai, yahAM para ca zabda samuccayArthaka hai / ataH yahAM isa prakAra kahA jatA hai- mAnuSottara parvata se pUrva meM jo puSkarArdha hai vaha Abhyantara puSkarArdha pada se kahA jAtA hai, tathA punaH vaha mAnuSottara parvata se pazcima dizA meM jo puSkarArddha hai usakA bAhyapuSkarArdha pada se vyavahAra hotA hai / aba dA puSkarArdha kA AkAra usakA viSkaMbhAdi parimANa ke viSaya meM zrI gautasvAmI prazna karate haiM - ( tA abhitarapusvaraddhe NaM kiM samacakkavAlasaMThie ki visamacakavAlasaMThie) abhyantara puSkarArddha dvIpa kyA samacakravAla viSkaMbha se sthita hai ? athavA viSama cakravAla se saMsthita hai / isa prakAra zrI gautamasvAmI kA prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA nAbhazrI melAga urIne rahesa che ? te aDDe che. (taM jahA abhinaMtara pukkharuddha ca bAhira pukkharaca asyaMAMtara ane mAhya A rItanA bhAgathI vahecAyela che. tethI abhyaMtara puSkarA ane bAhya puSkarA A pramANe kahevAmAM Ave che. ahIMyAM 'ca'zabda samucca cAka che. tethI ahI A pramANe kahevAmAM Ave che. mAnuSAntara paryaMtanA pUrva bhAgamAM je puSkarA che te abhyaMtara puSkarA padmathI kahevAya che. tathA mAnuSeAttara patanI pazcima dizAmAM puSkarAya che tenA bAhya puSkarAdha pattuthI vyavahAra thAya che. have e puSkarAnA AkAra tenA viSThabhAdi pazcimANunA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che.- ( abbhiM tarapukkharadveNaM kiM samacakAlasaMThie kiM visamacakAlasaMThie) abhyaMtara puSkarA dvIpa zuM samacakravAla viSNubhathI rahela che ? athavA viSamacakravAlathI saMsthita che ? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe zrI suryaprajJapti sUtra : 2 929 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 sUryaprAptisUtre miti gautamasya prazna stato bhagavAnAha-(tA samacakavAlasaMThie No visamacakAlasaMThie' tAvat samacakravAlasaMsthitaH na viSamacakravAlasaMsthitaH // punagautamaH pRcchati-'tA abhitaraM pukkharaddheNaM kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA ?' tAvat abhyantarapuSkarAddhaM khalu kiyatA cakravAlaviSkaM bhena kiyatA ca parikSepeNa-paridhinA AkhyAtamiti vadet / bhagavAn kathayati-'aTu joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM ekA joyaNa koDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI tIsaM ca sahassAI do auNApaNNe joyaNasae parikkheveNaM Ahieti vaejjA' tAvat aSTau yojanazatasahasrANi800000 aSTau lakSAH, cakravAlaviSkambhena-cakracAlavyAsena, tathA ekA yojanakoTiH dvAcatvAriMzaca zatasahasrANi triMzaccasahasrANi dve unapaJcAzate yojanazate-ekona paJcAzadadhike dve yojanazate arthAt 14230249 etAvAn puSkaramaradvIpasya paridhiH khalu AkhyAta iti vadet-sva ziSyebhyaH samupadizet / atra paridhigaNitaparibhAvanA tu bahudhA paribhAvitava / samacakavAlasaMThie No visamacakkavAlasaMThie) samacakravAla se saMsthita hai viSamacakravAla se saMsthita nahIM hai| zrI gautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA abhitarapukkharaddhe NaM kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA) AbhyaMtara puSkarAddha cakracAlaviSkaMbha se kitanA pramANa vAlA kahA hai ? evaM usakI paridhi kitanI kahI hai ? so kahie ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(aTThajoyaNa sayasahassAI cakacAlavivabheNaM ekA joyaNakoTI bAyAlIsaM ca sayasaha ssAI do auNApaNNe joyaNasae parikkhevegaM Ahietti vaejA) ATha lAkha yojana 800000 / cakravAla viSkaMbha se arthAt vyAsa se tathA eka karoDa bayAlIsa lAkha tIsa hajAra doso uncAsa 14230249 / itanA pramANa kI puSkaravara dvIpa kI paridhi kahI hai aisA svaziSyoM ko kheN| cha.-(tA samacakanAlasaThie No visamacakkaghAlasaThira) samaya pAsI sasthita cha. viSama yAthI sasthita nathI. zrIgautamasvAmI zathI pUche cha-(nA abhitarapukharaddheNa kevaiya cakka vAlavikkha bheNa kevaiyaM parikkhetreNa Ahiratti vaeujA) satyata2 42 / 5 cakravAla vidhvaMbhathI jeTalA pramANane kahela che ane tenI paridhi keTalI kahI che? te kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe che.(adujoynn sayasahassAI cakkavAlavikkha bheNa ekA joyaNakoDI bAyAlIsaca sayasahassAI do auNApaNNe joyaNasae parikkheveNa Ahietti vaejjA) 245sA yona 800000! cakravAla viEbhathI arthAt vyAsathI tathA eka karoDa beMtAlIsa lAkha trIsa hajAra base ogaNapacAsa 14230249 ATalA pramANanI puSkaravAra dvIpanI paridhI kahI che tema ziSyane kahevuM. zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 931 atha samprati puSkaraardvIpe candrasUryasaMkhyA viSayakaH praznaH / ' tA abhitarapukkharade NaM kevaiyA caMdA bhAsu vA pabhAseti vA pabhAsissaMti vA ! kevaiyA sUrA tarvisu vA taveMti vAtavissaMti vA !, pucchA' tAvat abhyantarapuSkarArde khalu kiyantacandrAH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsayiSyanti vA !, tathA kiyantaH sUryAH atApayan vA tapanti vA tApayiyanti vA !, iti pRcchA-mama praznaH, arthAt kiyanti nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yakSyanti vA !, kiyanto grahAcAramacArayana vA caranti vA cArayiSyanti vA !, kiyatyastA gaNakoTikoTaH zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhiSyanti vA ?, iti paJcAnAM praznAnAM yathAkrameNa bhagavAnuttaraM prayacchati - ' bAbattariM caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA, bAvataraM sUriyA tavasu vA taveMti vA tavissaMti vA' dvAsaptatizcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsayiSyanti vA / tathA dvAsaptatiH sUryAH atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti yahAM paridhi kI gaNitaparibhAvanA bahudhA bhAvita ki hai hI / aba puSkaravara dvIpa meM caMdra sUrya kI saMkhyA viSayaka prazna pUchate haiM - (tA abhitarapukkharadveNaM kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA, pabhAti vA, pabhAsissaMti vA, kevaiyA sUrA taviMsu vA taveMti vA, tavissaMti vA pucchA) abhyantara puSkarArddha dvIpa meM kitane caMdra ne prakAza kiyA hai ? karate hai evaM prakAza kareMge ? tathA kitane sUrya AtApita hote the, tApita hote haiM, evaM tApita hoMge isa prakAra merA prazna hai tathA kitane nakSatra ne yoga kiyA hai ? yoga karate haiM ? evaM yoga kareMge ? evaM ca kitane grahoM ne cAra kiyA thA, cAra karate haiM evaM cAra kareMge ? tathA kitane tArAgaNa koTikoTi ne zobhA kI thI ? zobhA karate hai, tathA zobhA kareMge? isa prakAra ye pAMcoM prazna kA zrI bhagavAn kramAnusAra uttara dete haiM - (bAvattaraM caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA, pabhAsissaMti vA, bAvantariM sUriyA, tavasu vA taveMti vA, tavissaMti vA) bahattara caMdra prabhA ahIM paridhinI gaNita bhAvanA mahudhA bhAvita karela che. have puSkaravara dvIpamAM caMdrasUryanI sadhyA viSe prazna pUche che. - ( tA abbhitarapuvakharaddheNaM kevaiyA caMdA pabhAsesu vA pabhAseti vA pabhAsissati vA kevaiyA sUrA taviMsuvA, taveMti vA tavissa Mti vA pucchA) abhyantara puSparArthadvIpamA DeTA caMdro prakAza ye hato ? are che ? ane prakAza karaze? tathA keTalA sUryAM AtApita thatA hatA, tApita thAya che ane tApita thaze ? A pramANe mAro prazna che. tathA keTalA nakSatrAe cega karyAM hatA ? cega kare che ane ceAga karaze? tathA keTalA graheAe cAra karyAM hatA cAra kare che, ane cAra karaze ? tathA keTalA tArAgaNu korTikeTie zeAbhA karI hatI? zeAbhA kare che, ane zeAbhA karaze ? yA prabhAonA A pAMye praznInA zrIbhagavAn ubha pramANe uttara Aye che. - (bAbata riMca caMdA bhAse su vA bhAseti vA parmAsissaMti vA, bAvattariM sUriyA tavaIsu vA taveti vA tavisAMti vA ) zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 932 sUryaprajJaptisUtre vA / 'doNNi solA NakkhattasahassA joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vA dve SoDazanakSatrasahasra-SoDazAdhike dve sahasra 2016 / nakSatrANAM yogamayujan vA yuJjanti vA yokSyanti vA // ekasya zazino nakSatrANAmaSTAviMzatiH parivAra stenASTAviMzati dvAsaptatyA guNyante 28472=2016 ityupapadyate nakSatrANAM saMkhyeti / 'cha mahaggahasahassA tigNi ya chattIsA cAraM careMsu vA caraMti vA carisissaMti vA' SaT mahAgrahasahasrANi trINi ca SaT triMzAni cAramacArayan vA caranti vA cArayiSyanti vA / SaT sahasrANi trINi zatAni SaT triMzAni -paTa triMzadadhikAni trINi zatAni (6336)-884726336 mhaagrhaannaamityrthH|| 'aDayAlIsasayasahassA bAvIsaM ca sahassA doNNi ya sayA tArAgaNakoDikoDINaM sobhasomeMsu vA sobheti vA sobhissaMti vA' aSTAcatvAriMzat zatasahasrANi (4800000) lakSA, dvAviMzatizca sahasrANi (22000) dve ca zate (200) arthAt (4822200) etAvatya sita hote the, prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoMge, tathA bahattara sUrya tApita hote the tApita hote haiM evaM tApita hoNge| (doNi solA kkhattasahassA joyaM jomsu vA, joeMti vA, joissaMti vA) do hajAra solaha 2016 / nakSatroM ne yoga kiyA thA, yoga karate haiM evaM yoga kreNge| eka caMdra kA aThAIsa nakSatra parivAra hotA hai, ataH aThAIsa ko bahattara se guNA kare to 28+72= 2016 isa prakAra do hajAra solaha nakSatroM kI saMkhyA ho jAtI hai|-(ch mahaggahasahassA tiNi ya chattIsA cAraM careMsu bA caraMti vA carissaMti vA) cha hajAra tInaso chattIsa (6336) mahAgrahoM ne cAra kiyA haiM cAra karate haiM evaM cAra kareMge 88+72=6336 / isa prakAra cha hajAra tInaso chattIsa mahAgraha hote haiN| (aDayAlIsasayasahassA bAvIsaM ca sahassA doSiNa ya sayA tArAgaNa koDikoDINaM sobhaM sobhesu vA sobheti vA sobhissaMti vA) aDatAlIsa lAkha 4800000 / vAIsa hajAra (22000) doso (200) arthAt (4822200) botera caMdro prabhAsita thatA hatA prabhAsita thAya che ane pramANita thaze. tathA tera sUrya tapatA tAtapecha bhane ta5. (doNNi solA NakkhattasahassA joyaMjoeMsu vA jora ti vA joissaMti vA behajAra soLa 2016 nakSatrae ga karyo ha ga kare che ane ega karaze. eka caMdrane aThayAvIsa nakSatra parivAra hoya che. tethI aThayAvIsane terathI guNAkAra kare te 282 2016 mA zata meDanesoya nakSatrAnI sadhyA 25 naya che. (cha mahagahasahassA tiNNi ya chattIsA cAra caresuvA, carati vA, carissaMti vA) 72 ashuse| chatrIsa (6336) mahAgrahae cAra karyo hate cAra kare che ane cAra karaze. 88+7=6336 A rIte 712 zusAchatrIsa mhaa| thAya che. (aDayAlIsasayasahassA bAvIsaca sahassA do Niya sayA tArAgaNa koDikoDINa sobha sobhe su vA, sobheti vA, sobhisaMti vA) matA sIsA5 4800000 / mAvIsa012 (22000) ase. (2001 arthAt (4822200) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam stArAgaNakoTikoTInAM zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhayiSyanti vA / atha samprati manuSyakSetravaktavyatAM prastauti-'tA mANusakkhette NaM kevaiyaM AyAmavikkaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejA ?' tAvat manuSyakSetraM khalu kiyatA AyAmaviSkambhena kiyatA ca parikSepena-paridhinA AkhyAtamiti vadet // tato bhagavAnAha-(tA paNayAlIsaM joyaNasayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, ekA joyaNa koDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI doNi ya auNApaNNe joyaNasae parikkheveNaM Ahietti vejjaa|' tAvat paJcacatvAriMzat yojanazatasahasrANi (4500000) AyAmaviSkambhena-vyAsena bhAvyaM manuSyakSetrasya, tathA ca ekA yojana koTi:-(10000000) dvAcatvAriMzaca zatasahasrANi (4200000) lakSAH, dve ca UnapazcAzata-ekona pazcAzadadhike dvezate ca (249) ekatra yoge (14200249) parikSepena-paridhinA AkhyAtamiti vadet-kathayet / atra paridhiparimANabhAvanAtvitthaM-mAnuSa itanA pramANa kA tArAgaNa koTikoTi zobhA karate the, zobhA karate hai evaM zobhA kreNge| __ aba manuSya kSetra kI vaktavyatA kA kathana karate hai-(tA mANusakkhette NaM kevaiyaM AyAmavikkhabheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA) manuSya kSetra kitanA AyAmaviSkaMbhavAlA evaM kitane parikSepavAlA arthAt kitanI paridhivAlA kahA gayA hai ? so kahiye? isa prazna ke uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA paNayAlIsaM joyaNasayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, ekkA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sahassAiM doNNi ya auNApaNNe joyaNasae parikkheveNaM Ahietti vaejjA) paiMtAlIsa lAkha 4500000 / yojana AyAma viSkaMbha se arthAt itanA vyAsamAna manuSyakSetra kA hotA hai tathA ekakaroDa yojana (10000000) bayAlIsa lAkha (4200000) do so unapacAsa (249) ekatra karane se (14200249) itanA pramANa paridhivAlA kahA hai aisA svaziSyoM ko kheN| ATalAnA tArAgaNa kaTikeTi zobhA karatA hatA zobhA kare che ane zobhA karaze. huve manuSyakSetrana viSayamA 4thana 42vAmAM Ave che. (tA maNusakkhetteNa kevaiya AyAmavikkha bheNa kevaiyaM parikkhevaNa Ahietti vaenA) manuSyatra vA sAyAma vidhvaMbhavALuM ane keTalA parikSepavALuM arthAt keTalI paridhivALuM kahela che? te kaho A prazna uttaramA zrImAn 4 cha.-(tA paNayAlIsaM joyagasayasahassAI AyAmavikkha bheNa ekA joyaNa koDI bAyAlIsaca sahastAI doNi ya augApaNe joyaNasae parikkheveNa Ahietti vaejjA) pistAlIsA 4500000 / yo mAyAma vijayI arthAt mAyA vyAsamAna manuSya kSetranuM hoya che. tathA eka karoDa jana 10 000000aa beMtAlIsa sA (42000 005 masAyA5yAsa (245) me thI (14200248 // 2 pramANanI paridhIvALuM kahela che. e rIte ziSyone kahevuM. ahI paridhi parimANanI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 934 sUryaprAptisUtre kSetrasyAyamaviSkambhaparimANaM khalu pazcacatvAriMzallakSAH (4500000) atra ekAlakSA jambUdvIpe, tatazca lavaNasamudre ekato'pi dve lakSe aparato'pi-dve lakSe iti catasrolakSAH (400000) dhAtakIkhaNDe ekato'pi catasro lakSAH, aparato'pi catasro lakSA ityaSTau lakSA: (800000) tathA kAlodadhisamudre ekato'pi aSTau lakSAH aparatopyaSTau lakSAH iti SoDazalakSAH (1600000) / tathA abhyantarapuSkarAI ekato'pyaSTau lakSAH aparato'pyaSTI lakSA iti SoDazalakSAH-(1600000) sarvAsAM saMkhyAnAM saMkalanena paJca catvAriMzallakSA: viSkambho manuSyakSetrasyeti / tatazca (vyAsavargo'dazaguNAH padaM bhUparidhi bhavet) ityasya sadRzena (vikkhaMbhavaggadahaguNe....) ityAdinA karaNoktaniyamena paridhigaNitaparibhAvanA svataeva samutpannA syAt / yathaiva pUrvamanekadhA paribhAvitA tathaivAtrApi paribhAvanIyeti // yahAM paridhi parimANa kI bhAvanA isa prakAra se hai-mAnuSakSetra kA AyAma viSkaMbha kA parimANa paiMtAlIsa lAkha yojana (4500000) kA hai| yahAM para eka lAkha jaMbUdvIpa kA, tatpazcAm lavaNasamudra kA pUrva meM bhI do lAkha evaM pazcima meM bhI do lAkha isa prakAra cAra lAkha (400000) dhAtakI khaMDa kA donoM tarapha kA cAra cAra lAkha isa prakAra ATha lAkha (800000) tathAkAlodadhi samudra kA donoM bAju kA pUrva pazcima meM ATha ATha milakara solaha lAkha 1600000) tathA abhyantarapuSkarAI pUrva pazcima kA ATha ATha lAkha milakara solaha lAkha (1600000) ina sabhI saMkhyA ko milAne se paiMtAlIsa lAkha kA viSkaMbha mAnuSakSetra kA hotA hai| tatpazcAt (vyAsa vargo'dazaguNAH padaMbhU paridhirbhavet) isa kathana ke samAna (vikkhaMbhavaggadahaguNe000) ityAdi se karaNa gAthA meM kahe gaye niyama se paridhi kI gaNita bhAvanA svataMtra hI ho jAtI hai| jisa prakAra pahale aneka prakAra se bhAvita kiyA hai aisA hI yahAM para bhAvita karaleveM / bhAvane A rIte che. mAnuSakSetranA AyAma viSkabhanuM parimANa pistAlIsa lAkha (4500000 ejananuM che. ahIM eka lAkha jaMbudvIpanuM te pachI lavaNasamudranuM pUrvanuM belAkha ane pazcimanuM belAkha A rIte cAra lAkha (40000thA dhAtakIkhaMDanI bane taraphanA cAra cAra lAkha A rIte ATha lAkha tathA kAledadhi samudranA pUrva pazcima bane bAjunA meLavAthI seLalAkha 1600000) tathA atyaMtara puSkarAI pUrva pazcimanA ATha AThalAkha meLavavAthI soLalAkha (1600000ii A badhI saMkhyAne meLavavAthI pistAlIsa sAmane fast bhaanusskssetrne| thAya che. te pachI (vyAsavargo'dazaguNA padaM bhU paridhi bhaveta) 20 4thana pramANe (vikkha bhavaggadahaguNenA) tyA 427 // i Hit prabhArInA niyamathI paridhinI gaNita bhAvanA svataMtra ja thaI jAya che je pramANe pahelA aneka prakArathI bhAvita karela che teja pramANe ahIM bhAvita karI levuM. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazamiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 935 atha candrasUryAdi saMkhyAjJAnaviSayakaH praznaH 'tA mANusakakhette NaM kevaiyA caMdA pabhAseMsu vApabhAti vA pabhAsissaMti vA ?, pucchA' tAvat manuSyakSetre khalu kiyantacandrAH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsayiSyanti vA iti pRcchA-mama praznaH, arthAt kiyantaH sUryAH atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA ? / kiyanti nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vAyokSyanti vA?, kiyanto mahAgrahAcAramavArayan vA caranti vA cArayiSyanti vA ? / ityevaM paJcAnAmapi praznAnAM yathAkrameNa samuttaraM prayacchati bhagavAn - 'taheva tA battIsaM caMdasayaM pabhAsu vA pabhAseti vA pabhAsissaMti vA, battIsaM sUriyANaM sayaM tavaIMsu vA taveMti vA vissaMti vA tathaivA - pUrvapratipAditakrameNaiva tAvat dvAtriMzat candrazatAni (132) prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsayiSyanti vA, tathA ca dvAtriMzat sUryANAM zatAni 132 atApayan vA tapanti vA tApayiSyanti vA // 'tiSNisahassA chacca chaNNautA NakkhattasayA aba caMdra sUrya kI saMkhyAjJAnaviSayaka zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM(tA mAnusakhettaNaM kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA, pabhAti vA, pabhAsissaMti vA pucchA) manuSyakSetra meM kItane caMdra prabhAsita hote the ? prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoMge? isa prakAra merA prazna hai tathA kitane sUrya tApita hote the tApita hote haiM evaM tApita hoMge ? tathA kitane nakSatra ne yoga kiyA thA yoga karate hai, evaM yoga kareMge ? tathA kitane mahAgrahoM cAra karate the cAra karate haiM evaM cAra kareMge ye pAMcoM praznoM kA kramAnusAra zrI bhagavAn uttara dete haiM(tadeva tA battIsaM caMdasayaM pabhAseMsu vA pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA, battIsaM sUriyANaM sayaM tacaIsu vA taveti vA tavissaMti vA) pUrva pratipAdita kramAnusAra ekaso battIsa caMdra prabhAsita hote the prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoge | tathA ekaso battIsa sUrya tApita hote the tApita hote haiM evaM tApita hoMge / (tiSNisahassA chacca chaSNauttA Nakkhatta have caMdra sUrya'nI saMkhyAnuM jJAna thavA te saMbadhamAM zrIgautamasvAmI prazna pUche che - ( tA mANusakhette kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA pabhAseti vA, pabhAsissaMti vA, pucchA) manuSyakSetramAM keTalA cadro prabhAsita thatA hatA ? prabhAsita thAya che, ane prabhAsita thaze ? A pramANe mAro prazna che. tathA keTalA sUrNAM tapatA hatA, tape che ane tapaze ? tathA keTalA nakSatrAe cega karyAM hatA ? yAga kare che ane cega karaze ? tathA keTalA mahAgrahe cAra karatA hatA, cAra kare che ane cAra karaze? A pAMce praznonA zrIbhagavAn kramAnusaar uttara he che- ( taheva tA batIMsa ca dasayaM pAsesu vA pabhA seti vA, pabhAsissa tivA) pUrva pratipAdita krama pramANe ekasAkhatrIsa caMdra prabhAsita thatA hatA, prabhAsita thAya che ramane alAsita thaze ? mesomatrIsa sUrya tapanA hutA, tathe che bhane tapaze ? (tiNi sahassA chacca chaNNautA NakkhattasayA joyaM joeMsu vA joti vA, joissati vA ) zu zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 936 sUryaprazaptisUtre joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vA' trINisahasrANi SaT ca paNNavatAni nakSatrazatAniSaNNavatyadhikAni paT zatAni nakSatrANAM yogamayujan vA yuJjanti vA yokSyanti vA // 'ekkArasa sahassA chaccasolasa mahaggahasayA cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA' ekAdazasahasrANi SaT ca SoDaza mahAgrahazatAni-poDazottarANi SaT zatAni mahAgrahANAM (11616) cAramacArayan vA caranti vA cArayiSyanti vA / / nakSatragrahayoH saMkhyotpAdanaM tu itthaM ekasya candramasaH sUryasya vA aSTAviMzati nakSatrANi parivAra stena dvAtriMzadadhikaM zataM aSTAviMzatyA guNanIyAni-1324283696, ityupapadyate nakSatrANAM saMkhyAH / tathA ca aSTAzItigrahAH ekasya zazinaH parivAra stena dvAtriMzadadhikaM zataM aSTAzItyA guNyate-132 x88=11616 iti grahANAM saMkhyA samutpadyante // 'aTThAsIti sayasahassAI cattAlIsaM ca sahassA satta ya sayA tArAgaNakoDikoDINaM somaM someMsu vA sobheti vA sobhissaMti vA' sayA joyaM joeMsu vA joeMti vA joissaMti vA) tIna hajAra chaso chiyANaveM nakSatra yoga karate the, yoga karate haiM evaM yoga kareMge ? (ekkArasasahassA chacca molasamahaggahasayA cAraM carisuvA, carati vA carissati vA) gyAraha hajAra chaso solaha mahAgraha (11616) cAra karate the, cAra karate haiM evaM cAra kreNge| nakSatra evaM grahoM kI saMkhyA jAnane ke liye eka caMdra kA athavA sUrya kA aThAIsa nakSatra parivAra hotA hai ata: ekaso battIsa ko aThAIsa se guNA kare 132-28-3696 tIna hajAra chaso chiyANave nakSatra saMkhyA ho jAte haiN| tathA graha aThAsI eka caMdra kA parivAra rUpa hote hai, ataH ekaso battIsa ko aThAsI se guNA kare 132488%11616 / gyAraha hajAra chaso solaha ho jAte haiN| isa prakAra grahoM kI saMkhyA jAnI jAtI hai, (aTThAsIti sayasahassAI cattAlIsaM ca sahassA sattaya sayA tArAgaNakoDikoDINaM sobhaM sobhe vA mobheti vA sobhissaMti vA) aThAsI lAkha cAlIsa hajAra sAtaso (8840 2 chasochannu nakSatra yA 42tA hutA, yo| cha bhane yo 42.-(ekkArasa sahassA chacca solasa mahagaisa pA cAra cassuivA carati vA, caritsati vA) 49041 M2 sosA (11dAdA mahAgraho ca 2 karatA hatA, cAra kare che ane cAra karaze. nakSetre ane grahonI saMkhyA jANavA mATe eka caMdrane ke eka sUryane aThayAvIsa nakSatrone parivAra hoya che tethI eka batrIsane aDayAvIsathI guNAkAra kara. 132+28=368dA traNahajAra chaso chanunI nakSatra saMkhyA thaI jAya che. tathA eka caMdranA parivArarUpa graha aThayAsI hoya che tethI eka batrIsane aDayAsI thI guNAkAra kare 132+88=11616 jethI agI. yA212 sAsa tha ya che. // pramANe aDAnI sadhyA attell che.-(aTThAsIti sayasahassAIcattAlIsa ca sahassA satta ya savA tArAgaNa koDikoDI Na sobhasobhe su vA sobhati vA, sobhissaMti vA) 14yAzIrA yAdIsArane sAtase. (8840700) tArA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam 937 aSTAzItiH zatasahasrANi catvAriMzat sahasrANi sapta ca zatAni (8840700) etAvatyastArAgaNakoTikoTInAM zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhayiSyanti vA // atrApi tArAgaNaparivArasaMkhyA dvAtriMzadadhikazatena guNanIyA tadetthaM syAditi // itaH prabhRti sUtroktAn sarvAnapi viSayAn trayoviMzati gAthAbhiH sUtrayatyAcArya:-'aTeva sayasahassA abhitarapukkharassa vikkhNbho| paNayAlasayasahassA mANusakkhettassa vikkhaMbho // 1 // ' aSTau zatasahasrANi (800000) abhyantarapuSkarasya viSkambho vyAsastathA paJcacatvAriMzat zatasahasrANi / 450000) manuSyakSetrasya viSkambho vyAsa ityevaM gAthA pUrvArddhana abhyantarapuSkarArddhasya viSkambhaparimANaM prtipaaditN| tathA uttarArddhana mAnuSakSetrasya vyAsaparimANamuktamiti // 1 // 'koDIbAyAlIsaM sahassA dusayA ya aunnpnnnnaasaa| 700) tArAgaNa koTikoTi zobhA karate the zobhA karate haiM evaM zobhA kreNge| yahAM para bhI tArAgaNa parivAra kI saMkhyA ekaso battIsa se guNA kare to isa prakAra kI saMkhyA nikala AtI hai| __ yahAM sUtra meM kahe have sabhI viSayoM ko teIsa gAthAoM se AcArya kahate haiM-(aTTeya sayasahassA abhitarapukkharassa vikkhNbho| paNayAlasayasahassA mANusakhettassa vizvaMbho // 1 // ATha lAkha yojana (800000) Abhyantara puSkarAdha kA viSkambha-vyAsamAna hotA hai tathA manuSyakSetra kA viSkaMbha paiMtAlIsa lAkha (4500000) yojana kA hotA hai| gAthA kA pUrvAdha se abhyantara puSkarAdha kA viSkaMbha parimANa kA pratipAdana kiyA hai tathA uttarArdha se mAnuSakSetra kA vyAsa parimANa kahA gayA hai // 1 // 'koDI bAyAlIsaM sahassA dusaya aunnpnnnnaasaa| maNusakhettaparirao emeva ya pukkharaddhassa // 2 // koTikoTi zobhA karatA hatA, zabhA kare che, ane zobhA karaze? ahIM paNa tArAgaNa parivAranI saMkhyAne ekabatrIsathI guNAkAra kare to A pramANenI saMkhyA thaI jAya che. ahIM sUtramAM kahelA tamAma viSayone tevIsa gAthAo dvArA AcArya kahe che. adveva saya sahassA, abhitarapukkharassa vikkha mo| paNayAlasayasahassA, mANusakhettassa vikkha mo // 1 // ATha lAkha jana (800000ne AdhaMtara puSkarAne vidhvaMbha-vyAsamAna thAya che. tathA manuSya kSetrane viSThabha pistAlIsa lAkha (4500000 ejanano thAya che. gAthAnA pUrvArdhathI Abhyantara puSkarArthanA viSkabhanA parimANunuM pratipAdana karela che. tathA uttarArdhathI mAnuSakSetranuM vyAsa parimANu kahela che. 1 koDIbAyAlIsaM sahassA, dusayAya auNapaNNAsA / mANusakhettaparirao emeva pukkharaddhassa // 2 // zrI suryaprajJapti sUtra 2 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 938 sUryapravaptisUtre mANusakkhetta parirao evameva ya pukkharaddhassa // 2 // ' koTiH dvAcatvAriMzaccha tasahasrANi dvezate ca UnapazcAzat / manuSyakSetraparirava evameva puSkarArddhasya // arthAt koTi:-ekA yojana koTiH dvAcatvAriMzat dvAcatvAriMzacchatasahasrAdhikA, triMzat sahasrANi, dvezate ekonapazcAzat adhike-24230249 etAvat pramANo mAnuSakSetrasya parirayo bhavati, eSaHetAvat pramANa eva puSkarArddhasyApi parirayo jJeya iti // 2 // 'bAvattari ca caMdA bAvattari meva diNakarA dittA ? / pukkharavaradIvaddhe caraMti ee pabhAseMtA // 3 // 'dvAsaptatizcandrAH dvAsaptatireva dinakarA diSTA / puSkaravaradvIpArdai caraMti ete prabhAsanti / atra diSTA-upadiSTAkathitA ityrthH| tathA puSkaravaradvIpADhe ityanena abhyantara puSkarArddhagatacandrasUryayoH saMkhyAH jJAtavyAH // iti // 3 // 'tiNNisayA chattIsA chacca sahassA mahaggahANaM tu / NakkhattANaM tu bhave solAI duve sahassAI // 4 // ' trINizatAni SaT triMzadadhikAni trINizatAni tathA ca SaT sahasrANi-6336-88472-6336 etAvanto mahAgrahANAM tu abhya eka karoDa bayAlIsa lAkha tIsa hajAra doso unacAsa se kucha adhika (14230249) itanA pramANa kA mAnuSakSetra kA pariraya-paridhi hotI hai| itanA hI pramANa kA abhyantara puSkarAI kA bhI pariratha hotA hai // 2 // 'pAvattariM ca caMdA bAvattarimeva diNakarA dittA / pukkharavaradIvaddhe caraMti ee pabhAseMtA // 3 // baharattara caMdra evaM bahattara sUrya kahe haiM, abhyantara puSkarAI meM ye caMdra sUrya vicaraNa karate huve prakAzita hote hai // 3 // __ 'tiNi sayA chattIsA, chacca sahassA mahaggahANaM tu / NakkhattANaM tu bhave, solAI duve sahassAI // 4 // cha hajAra tInaso chattIsa 6336888+72=6336 Abhyantara puSkarAdha * eka karoDa beMtAlIsa lAkha trIsa hajAra basaogaNapacAsathI kaMIka vadhAre (142 30248) mA prbhaane| bhaanusskssetrne| 5.22ya-52dhi thAya che. bhane bheTamA prabhAvanA Abhyantara pukarAne paNa pariraya thAya che. rA. bAvattariMca cadA bAvattari meva diNakarAdittA / pukkharavaradIvaddhe, carati ee pabhAsetA // 3 // boMtera caMdra ane tera sUrya kahyA che, A caMdra sUryo atyaMtara puSkarArdhamAM vicaraNa karatA thakA prakAzita thAya che. kA (tiNNisayA chattIsA, chacca sahassA mahamgahANatu / NakhattANa tu bhave, seolAI duve sahassAiM // 4 // 49012 sAchatrIsa 131488+72-636 mAkyata2 42||dhmaa mAsA mahAgrahae cAra karyo hato cAra kare che, ane cAra karaze. tathA behajAroLa 2016 zrI suryaprajJapti sUtra: Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama'prAbhRtam ntarapuSkarAH cAramacaran vA caranti vA cArayiSyanti vA / nakSatrANAM tu bhavanti zoDazAni dvesahasra ca-zoDazottare dvesahasra-28472=2016 iyantinakSatrANi amyantapuSkarArddha yogayunnan vA yuJjanti vA yokSyanti vA // 4 // 'aDayAlasayasahassA bAvIsaM khalu bhave shssaaii| do ya sayapukkharaddhe tArAgaNakoDikoDINaM // 5 // ' aSTA catvAriMzat zatasahasrANi dvAviMzatiH khalu bhavanti sahasrANi dve ca zate-4822200, etAvatyastArAgaNakoTikoTInAM zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhayiSyanti vA / atraikasya candramasastArAgaNa koTikoTInAM SaT paSTiH sahasrANi navazatAni paJcasaptatyadhikAni 66975 parivArastena etAvatyaH saMkhyA dvAsaptatyA guNyante-66975-72=4822200 iti yathoktamupapadyate // 5 // atha manuSyalokagatAnAM sUryAdInAM saMkhyAM pratipAdayanAha-'battIsaM caMda sayaM battIsaM ceva sUriyANasayaM / sayalaM mANusaloyaM caraMti ee pabhAseMtA // 6 // dvAtriMzata meM itane mahAgraha ne cAra kiyA thA, karate haiM evaM kareMge tathA do hajAra solaha 2016 nakSatroM ne Abhyantara puSkarArdha meM yoga kiyA thA yoga karate haiM evaM yoga kareMge / 28472=2016 // 4 // aDayAlasayasahassA bAvIsaM khalu bhave shssaaii| dou sUre pukkharaddhe tArAgaNa koDikoDINaM // 5 // ___ aDatAlIsa lAkha bAIsa hajAra doso-4822200| tArAgaNa koTikoTI ne zobhA kI thI, zobhA karate haiM, zobhA kreNge| yahAM para eka candramA kA koTikoTI meM chiyAsaTha hajAra navaso pacahattara 66975 tArAgaNa kA parivAra hotA hai ataH ina saMkhyA ko bahattara se guNA karane se 669754324822200 / pUrva kathita saMkhyA ho jAtI hai // 5 // aba manuSyaloka gata sUryAdi kI saMkhyA kA pratipAdana karate haiM 'battIsaM caMdasayaM, battIsaM ceva sUriyANa sayaM / sayalaM mANusaloyaM caraMti ee pabhAseMtA // 6 // nakSatroe atyaMtara puSkarArdhamAM yoga karyo hato kega kare che ane vega karaze. 28272 2016 // 4 // aDayAlasayasahassA, bAvIsaM khalu bhave sahassAI / dousae pukkharaddhe, tArAgaNa koDikoDINaM / / 5 / / aDatAlIsalAkha bAvIsahajAra basa 4822200) tArAgaNa kaTikeTIe zebhA karI hatI zobhA kare che ane zebhA karaze. ahIM eka caMdramAne kaTikoTamAM chAsaTha hajAranavase paMcetera 66975 tArAgaNa pazviAra hoya che. tethI A saMkhyA ne terathI guNAkAra karavAthI 66975+32=4822200 pUrvakathita saMkhyA thaI jAya che. paNa have manuSyalekamAM Avela sUryAdinI saMkhyAnuM pratipAdana kare che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 940 sUryaprajJaptisUtre 1 candrazataM dvAtriMzaccaiva sUryANAM zataM / sakalaM manuSyalokaM caranti ete prabhAsanti / dvAtriMzadadhikaM zataM 932 candrasUryANAM sakalaM manuSyalokaM prakAzayantItyarthaH || 6 || 'ekkArasayasahassA chappiya solA mahaggahANaM tu / chacca sayA chaNNauyA NakkhattA tiSNi ya sahassA // 7 // ekAdaza sahasrANi SaDapi ca SoDazamahAgrahANAM tu / SaT ca zatAni SaNNavatAni trINi sahasrANi ||7|| arthAt ekAdaza sahasrANi SaT zatAni SoDazottarANi 11616=132 x88=11616 etAvanto mahAgrahAH sakale'pi manuSyaloke cAramacArayan vA caranti vA cArayiSyanti vA / tathA ca trINi sahasrANi SaT zatAni SaNNavatyadhikAni nakSatrANAM kila 132 x 3696 iyanti nakSatrANi sakale'pi manuSyaloke yogamayuJjan vA yuJjanti vAyokSyanti vA ityarthaH || 7 || 'aTThAsI cattAI saya sahassAI maNuyalogaMmi / satta ya sayA aNUNA tArAgaNakoDikoDINaM ||8|| aSTAzItizcatvAri zatasahasrANi manuSyaloke / saptazatAni anyUnAni tArAgaNa koTikoTInAM // 8 // aSTAzItiH zatasahasrANi catvAriMzad ekaso battIsa caMdra 132 evaM ekaso battIsa 132 sUrya saMpUrNa manuSyaloka ko prakAzita karate huve vicaraNa karate haiM // 6 // 'ekkArasa sayasahassA chappiya solA mahaggahANaM tu / chacca sayA chaNNauyA NakkhattA tiSNi ya sahassA ||7|| gyAraha hajAra chaso solaha mahAgraha samagra manuSyaloka meM cAra karate the cAra karate haiM evaM cAra kareMge / 132488 = 11616 tathA tIna hajAra chaso chiyANNave se kucha adhika nakSatra saMpUrNa manuSyaloka meM yoga karate the, yoga karate haiM evaM yoga kareMge -132x28 = 3696 // // 7 // aTThAsII cattAI sayasahassAI maNuyalogaMmi / sattayasayA aNUNA tArAgaNa koDikoDINaM // 8 // battIsaM caMdasaya, battIsa cetra sUriyANa sayaM / sayala maNusaloyaM carati ee pabhAseMtA // 6 // ekase khatrIsa cadro 132 ane ekase 132 khatrIsa sUryAM saMpUrNa manuSyalAkane prakAzita urIne viyara 42 che. ||6|| ekkAra sasayasahassA, chappiya solA mahaggahANaM tu / chaccasayA chaNNauyA, NakkhattA tiSNi ya saharasA ||7|| agyArahajAra chasosALa mahAgrahA samagra manuSyaleAkamAM cAra karatA hatA, cAra kare che ane cAra karaze 132+88=11616 tathA traNahajAra chaseAchannuthI kAMIka vadhAre nakSatra manuSya lAkamAM yAga karatA hatA, yAga kare che ane yAga karaze. II | aTThAsI cattAI saya sahassAIM maNuyalogammi / satya sayA aNUNA tArAgaNa koDikoDINa // 8 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama prAbhRtam 941 sahasrANi saptazatAni anyUnAni - pUrNAni saptazatAni ceti 8840700 = 66975 x 132 =8840700 etAvatyastArAgaNa koTikoTInAM sakale'pi manuSyaloke zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhayiSyanti vA // 8 // atha samprati sakalamanuSyalokagatatArAgaNasyaiva upasaMhAramAha - 'eso tArApiMDo savvasamAseNa maNuyaloyaMmi / bahittA puNa tArAo jiNehiM bhaNiyA asaMkhejjAo || 9 ||' eSa tArApiNDaH sarvasamAsena manuSyaloke / bAhyAH punastArAH jinairbhaNitAH asaMkhyeyAH || 9 || arthAt epa - anantarokta gAthA pratipAdita saMkhyAkastArAdiNDaH sarva saMkhyayA manuSyaloke AkhyAta iti yAvat / manuSyalokAdbahiH punaryAstArAstAH jinaiH - sarvajJaH tIrthaGkaraiH bhaNitAH asaMkhyAtA santi / dvIpasamudrANAmasaMkhyAtatvAt / pratidvIpaM pratisamudraM ca yathAyogaM saMkhyeyAnAM asaMkhyeyAnAM ca tArANAM sadbhAvAt iti / ||9|| 'evaiyaM tAragaM jaM bhaNiyaM mANusaMmi logaMmi / cAraM kalaMbuyA pupphasaMThitaM jotisaM carai ||10||' etAvat tArakaM yadbhaNitaM manuSyaloke / cAraM kadambikA puSpasaMsthitaM jyotiSaM aThAsI lAkha cAlIsa hajAra sAtaso 8840700 / 266905 +132= 8840700 / itane koTikoTi tArAgaNa samagra manuSyaloka meM zobhA karate the, zobhA karate haiM, evaM zobhA kareMge // 88 // aba sampUrNa manuSyaloka gata tArAgaNa kA upasaMhAra kahate haiMeso tArApiMDo savva samAseNa maNuyaloyaMmi / bahitA puNa tArAo, jiNehiM bhaNiyA asaMkhejAo // 9 // yaha pUrva kathita gAthA dvArA pratipAdita saMkhyAtmaka tArAgaNa sarva saMkhyA se manuSyaloka meM kahe haiM, manuSyaloka se bAra jo tArAeM haiM ve sarvajJa jina bhagavAnane asaMkhyAta kahe haiM, kAraNa kI dvIpa samudra asaMkhyAta hone se aisA kahA hai / pratidvIpa meM evaM prati samudra meM yathAyoga se asaMkhyeya tArAgaNa kA sadbhAva rahatA hai // 9 // aThayAzIlAkha cAlIsahajAra sAtaseA 8840700-66975132=8840700aa ATalA koTikoTi tArAgaNeA saMpUrNa manuSya lekamAM zobhA karatA hatA, zobhA kare che, ane zolA 52ze. // 8 // have sapUrNa manuSya leAkamAM rahela tAragaNe saMbaMdhI upasa'hAra kare che. eso tArA piMDo samAseNa maNuya loyaMmi / bahittA puNa tArAo, jiNehiM bhaNiyA asaMkhejjAo ||9|| A pahelAM kahela gAthA dvArA pratipAdana karela saMkhyAvALA tArAgaNe! badhA manuSya leAkamAM kahela che. manuSyaleAkanI bahAra je tArAo che te sajJajIna bhagavAne asaMkhyAta kahyA che. kAraNake-dvIpe| ane samudro asaMkhyAta heAvAthI tema kahela che. dareka dvIpamAM ane dareka samudramAM yathAyeAgathI sadhyeya ane asa Mkhyeya tArAgaNunA sadbhAva rahe che. IIII zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 942 sUryaprajJaptisUtre carati // 10 // etAvat saMkhyAkaM tArAparimANaM yadanantaraM pratipAditaM manuSyaloke tat jyo. tiSkaM-jyotiSkadevavimAnarUpaM kadambapuSpasaMsthitaM-kadambapuSpavat sarvato vistIrNakiJjalkavyAptaM, adhaH saMkucitaM upari vistIrNa uttAnIkRta arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitamityarthaH / evamAkAraviziSTaM jyotiSkaM cAraM carati-cAraM pratipadyate, tathA jagat svAbhAvyAt / tArAgrahaNaM copalakSaNaM tena sUryAdayo'pi yathokta saMkhyAkAH manuSyaloke tathA jagatsvAbhAvyAt cAraM pratipadyante; iti jJeyam // 10 // ___atha samprati tad gatemevopasaMhAramAha-ravisasi gahaNakkhattA evaiyA AhiyA maNuyaloe / jesiM NAmA gotaM Na pAgayA paNNavehiMti // 11 // ' ravizazi grahanakSatrANi iyanti AkhyAtAni manuSyaloke / yeSAM nAmagotrANi na prAkRtAH prajJApayiSyanti // 11 // arthAt evaiyaM tAraggaM jaM bhaNiyaM mANusaMmi logaMmi / cAraM kalaMbayApuppha saMThitaM jotisaM carai // 10 // manuSyaloka meM itano saMkhyA vAlA tArA parimANa jo pUrva meM pratipAdita kiyA hai, vaha jyotiSkadeva ke vimAna rUpa kadamba ke puSpa samAna saba ora vistRta kiMjalka se vyApta adho bhAga meM saMkucita upara meM vistRta UMcA kiyA huvA ardha kapittha ke jaise AkAravAlA hotA hai| isa prakAra ke AkAra yukta hokara usa prakAra ke jagat svabhAva se jyotiSka meM cAra karate haiM, yahAM tArAgrahaNa upalakSaNa hai ataH yathokta saMkhyAvAle sUryAdi bhI manuSyaloka meM tathA jagat svabhAva se cAra karate haiM aisA samajheM // 10 // aba unakI gati kA upasaMhAra karate huve kahate haiM ravisasigahaNakkhattA evaiyA AhiyA maNuyaloe / jesiNAmAgota Na pAgayA paNNavehiti // 11 // evaiyaM tAraggaM jabhaNiya mANusa mi loya mi / cAra kala buyA pupphasaMThita jotisa carai // 10 // manuSyalekamAM ATalI saMkhyAnuM tArAonuM parimANa je pahelAM pratipAdana karyuM che. te tiSka devanA vimAnarUpa kadaMbanA puSpasamAna badhIja tarapha vistAravALuM kiMjalkathI vyApta nIce saMkucita upara vistAra yukta uMcu karela ardhA kapittha phaLanA jevA AkAra vALuM hoya che. A prakAranA AkAra yukta thaIne tevA prakAranA jagat svabhAvathI jyotiSkamAM cAra kare che. ahIM tArAonuM grahaNa upalakSaNa che. tethI yukta saMkhyAvALA sUryAdi paNa manuSya lekamAM tevA prakAranA jaganA svabhAvathI cAra kare che tema samajavuM. ll10 have temanI gatine upasaMhAra karatAM kahe che. 1 ravisasigahaNakkhattA, evaiyA AhiyA maNuyaloe / jesiM NAmA gottaM Na pAgayA paNNavehiti // 11 // zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam 943 ravizazi grahanakSatrANItyupalakSaNametat tArakANi ca etAvanti-etAvat saMkhyakAni AkhyAtAni sarvajJestIrthaGkarairmanuSyaloke, yeSAM kimityAha-yeSAM-candrasUryagrahanakSatratArArUpANAM jyotiSkAnAM yathoktasaMkhyAnAma sakalamanuSyalokabhAvinAM pratyekaM nAmagotrANi, ihAnvarthamuktaM, yathA nAma-svasvasiddhAntaparibhASayA vihitaM nAma-nAmagotramityucyate, tenAyamarthaH samAyAti nAmagotrANi-anvartha yuktAni nAmAni, athavA nAmAni ca gotrANi ca nAmagotrANi ityarthaH / prAkRtAH-anatizayinaH puruSAH na kadAcanApi prajJApayiSyanti, kevalaM yadAtadAvAsa sarvajJA eva jAnantItyarthaH, idamapi sUryAdi saMkhyAnaM prAkRtapuruSA prameyaM sarvajJopadiSTamiti samyak zraddheyamiti // 11 // 'chAvaDhi piDagAI caMdAdiccANa maNuloyaMmi / do caMdA do sUrA ya huti ekkekae piDae // 12 // ' paTU SaSTipiTakAni (piNDAni) candrAdityAnAM manuSyaloke / dvau candrau dvau sUryoM ca bhavata ekaikasmin piNDe // 12 // iha dvau candrau dvau sUyau~ caikaM piTakamucyate, itthaM bhUtAni candrAdityAnAM piTakAni-piNDAni SaT SaSTirbhavanti sUrya, caMdra, graha evaM nakSatra evaM tArAgaNa manuSyaloka meM sarvajJane itane kahe haiM, yathokta saMkhyAvAle jina caMdra, sUrya, graha, nakSatra, tArAoM kA sakala manuSya loka bhAvi nAma evaM gotra yathAyogya svasva siddhAMta paribhASA se yukta kahA huvA nAma gotra kahA jAtA haiN| ataH aisA kahA jAtA hai-anvartha nAma athavA nAma evaM gotra / prAkRta mAne anatizAyi puruSa ve kadApi prajJApana nahIM karate haiN| yaha sUryAdi saMkhyAtmaka kathana prAkRta puruSa dvArA mAne aprameya sarvajJa dvArA upadiSTa hone se samyaka zraddheya haiM // 11 // chAvalui piDagAI caMdAdicchANa maNuyaloyaMmi / do caMdA do sUrA ya haMti ekkekara piDae // 12 // yahAM do caMdra evaM do sUrya kA eka piTaka kahA jAtA hai, isa prakAra ke caMdra sUrya kA sakala manuSyaloka meM chiyAsaTha piTaka hote haiM, kAraNa kI manuSya sUrya-caMdra-graha-nakSatra bhane ta manu5 sabhA meTA prabhAnA sa sAvAne kahyA che yakta saMkhyAvALA je caMdra-sUrya-graha, nakSatra ane tArAonA sakala manuSya lokabhAvI nAme ane gotra yathAgya siddhAMta paribhASAthI yukta kahela nAma gotra kahevAya che tethI tema kahevA mAM Ave che. anyarthanAma athavA nAma ane getra prAkRta eTaleke anatizAyi purUSa teo koI vakhata prajJApana karatA nathI. A sUryAdinI saMkhyAvALuM kathana prAkRta purUSa dvArA eTaleke aprameya sarvajJa dvArA upadezAmela che. tethI samyapha dheya kahela che. 11 chAvardvi piDagAI, caMdAdiccANa maNuyaloyAmi / do caMdA do sUrA ya huti ekek| piDae // 12 // ahIM be caMdra ane be sUryonuM eka piTaka kahevAya che. A pramANenA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJatisUtre 944 sakale manuSyaloke / yatohi manuSyaloke dvAtriMzadadhikaM zataM candrAstAvanta eva sUryAceti ari dvAbhyAM candrasUryAbhyAmekaM piTakaM bhavati tena dvAtriMzadadhikaM zataM dvAbhyAM vibhajyate132 /2=66 ityupapadyate candrasUryasya yat piTakaparimANaM / athAtra kiM pramANaM piTaka miti jijJAsAyAM uttarArddhena svayameva kathayati - ekaikasminnapi piTake dvau candrau dvau sUryau bhavataH / atraitaduktaM bhavati - dvau candrau dvau sUryo cetyetAvat pramANaM ekaikaM candrAdityAnAM piTakamiti, evaM pramANaM ca piTakaM jambudvIpe ekameva, yatohi jambudvIpe dvayoreva candrayoH dvayoreva ca sUryayoH sadbhAvAt / tathA dve piTake lavaNasamudre bhavataH, yatohi tatra catuNIM candrANAM caturNI sUryANAM ca sadbhAvAt / evaM paT piTakAni dhAtakI khaNDe bhavanti, yatohi tatra dvAdazacandrAH dvAdaza ca sUryAzceti / tathA ekaviMzatiH piTakAni kAlodadhau santi yatohi tatra dvAcatvAriMzat candrAstAvanta eva sUryAceti / evaM SaT triMzat piTakAni abhyantaraloka meM ekaso battIsa caMdra evaM ekaso battIsa sUrya hote haiM do do caMdra sUrya kA eka piTaka hotA hai, ataH ekaso battIsa kA do se bhAga kare 132/2= 66 isa prakAra caMdra sUrya kA piTaka parimANa chiyAsaTha hotA hai / aba piTaka kitanA pramANavAlA kahA hai ? isa prakAra kI jijJAsA nivRtyartha uttarArdha meM svayaM kahA hai ekaeka piTaka meM do caMdra evaM do sUrya kahe haiN| yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai do caMdra evaM do sUrya itanA pramANa ekaeka candra sUrya kA piTaka kA hotA hai / isa prakAra kA piTaka jaMbUdvIpa meM eka hI hai / kAraNa kI jambUdvIpa meM do hI caMdra evaM do hI sUrya kA sadbhAva rahatA hai, tathA lavaNa samudra meM do piTaka hote haiM, kAraNa kI vahAM cAra caMdra evaM cAra sUrya kA sadbhAva rahatA hai / tathA dhAtakIkhaMDa meM che piTaka hote haiM kAraNa kI vahAM para bAraha caMdra evaM bAraha sUrya kA sadbhAva hotA hai / tathA kAlodadhi samudra meM ikkIsa piTaka hote hai kAraNa kI vahAM bAyAlIsa caMdra evaM bAyAlIsa sUrya hote haiM / chAsaTha piTake caMdra sUryAMnA saMpUrNa manuSyaleAkamAM hoya che, kAraNake bhnussylekamAM ekase batrIsa cadro ane ekasesa khatrIsa sUryAM hoya che. babbe caMdra ane sUryAMnu eka piTaka thAya che. tethI ekase batrIsane methI bhAga karavA 132+2-66 te A pramANe chAsa* saMkhyAvALuM caMdrasUryanA TakanuM parimANu thaI jAya che. have piTakanuM keTaluM pramANa hAya che? A rItanI jIjJAsA nivRtti mATe uttarAmAM svayameva kahyuM che. eka eka piTakamAM e caMdro ane sUryAM kahyA che. ahIM A pramANe kahevAmAM Ave che. e caMdra ane e sUryAM ATaluM pramANa eka eka cadra sUryaMnA piTakanu thAya che. A rItanA piTaka jamUdrIpamAM ekaja che. kAraNake ja zrRdvIpamAM eja caMdra ane eja sUryaMnA sadbhAva rahe che tathA lavaNa samudramAM be piTakA hoya che, kAraNaketyAM cAra caMdro ane cAra sUryAMnA sadbhAva rahe che. tathA dhAtakIkhaDamAM cha piTaka hAya che. krANuke tyAM bhAgaLa kAleAdadhi samudramAM ekavIsa piTako hoya che. kAraNake tyAM betAlIsa zrI suryaprApti sUtra : 2 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaM prAvRtam 945 puSkarArddha santi, yatohi tatra dvAsaptatizcandrAH dvAsaptatizca sUryA iti / ityevaM sarvAsAM saMkhyAnAmekatra yogena bhavanti piTakAni SaT paSTi saMkhyakAni candrAdityAnAmiti ||12|| ar reafucare pratipAdayannAha - 'chAvahiM piDagAI NakkhattANaM tu maNuyaloyaMmi / aroti rail ti ekkekae piDae ||13|| SaT SaSTiH piTakAni nakSatrANAM tu manuSyaloke / SaTpaJcAzat nakSatrANi bhavanti ekaikasmin piTake ||13|| sarvasminnapi manuSyaloke sarvasaMkhyA nakSatrANAM piTakAni bhavanti SaT SaSTiH, nakSatrapiTakaparimANaM ca zazidvayasambandhi nakSatra saMkhyAparimANaM, tathAcAha-ekaikasmin piTake nakSatrANi bhavanti SaT pazcAzata saMkhyakAni, atraitaduktaM bhavati - pad paJcAzanakSatrasaMkhyAka mekaikaM nakSatrapiTakaM, atrApi SaT paSTisaMkhyA bhAvanA yathA - eka - ekaM nakSatrapiTakaM jambudvIpe dve / lavaNasamudre SaT / dhAtakIkhaNDe ekaviMzatiH / kAlodadhau paTTa triMzat abhyantara puSkarArddhe caikakamiti sarva saMkhyayA tathA abhyaMtara puSkarArdha meM chattIsa piTaka hote haiM, kAraNa kI vahAM para bahattara caMdra evaM bahattara sUrya hote haiM / isa prakAra saba saMkhyA ko milAne se caMdra sUrya kA chiyAsaTha piTaka ho jAte haiM ||12|| aba nakSatroM ke pika kA pratipAdana karate huve kahate haiMraf fusgAI NakkhattANaM tu maNuyaloyaMmi / chappaNNaM NakkhattA huMti ekkeka piDae // 13 // saMpUrNa manuSya loka meM sarva saMkhyA se nakSatroM kA piTaka chiyAsaTha hote | nakSatra ke piTaka kA parimANa do caMdra kA nakSatra saMkhyA kA parimANa tulya hotA hai| eka eka piTaka meM chappana nakSatra hote haiM, yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai - chappana nakSatra samUha kA eka nakSatra piTaka hotA hai / yahAM para bhI chiyAsaTha saMkhyA kI bhAvanA isa prakAra se hai-eka eka nakSatra piTaka jaMbUdvIpa cadro ane betAlIsa sUryAM heAya che. tathA abhyaMtara puSkarAdha mAM chatrIsa piTakA hAya che. kAraNake tyAM khetara cadro ane khetara sUryAM haiAya che. A rIte badhI saMkhyAne meLavvaathii caMdra sUryanA chAsaha piTaDao yaha laya che ||12|| have natrAnA TikAnuM pratipAdana karatAM kahe che charaff piDagAI kattANaM lobhi / chappaNaM NakkhattA huMti ekkekara piDae // 13 // saMpUrNa manuSyaleAkamAM kula sakhyAthI nakSatrAnA piTakeA chAsaDa thAya che. nakSatrAnA piTakAnuM parimANu e caMdranI nakSatra saMkhyAnA pramANu barAbara hoya che. eka eka piTakamAM chappana nakSatrA heAya che. ahI. A pramANe kahevAmAM Ave che. chappana nakSatra samUhanu eka nakSatra piTaka hoya che. ahI chAsaTha saMkhyAnI bhASanA A pramANe thAya che. eka zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 946 sUryaprajJaptisUtre SaT SaSTiH piTakAni nakSatrANAM bhavanti manuSyaloke // iti ||13|| 'chAvadvipiDagAI mahAgANaM tu maNuyalomi / chAvattaraM gahasayaM hoi ekkekara piDae ||14|| ' SaT SaSTiH piTakAni mahAgrahANaM tu manuSyaloke / SaT saptati grahazataM bhavati ekaikasmin piTake || 14 || sarvasmina manuSyaloke mahAgrahANAmapi sarvasaMkhyayA SaT SaSTiH piTakAni bhavanti, grahapiTaka pramANaM ca zazidvaya sambandhi grahasaMkhyA parimANaM jJeyaM, tathA cAha- gAthottarArddhena-ekaikasmin graha piTake SaTsaptatyadhikaM grahazataM bhavati - saptatyadhikagrahazata parimANamekaikaM grahapiTaka mityarthaH / SaT SaSTisaMkhyA bhAvanA cAtra pUrva pratipAdita vadeva karaNIyeti || 14 || 'cattAri ya patIo caMdAiccANa maNuyaloyammi / chAvaDiM chAtrahiM ca hoi ekikkiyA paMtI ||15||' catasratha paMktacandrAdityAnAM manuSyaloke / SaT SaSTi SaTSaSTizca bhavati ekaikA paMktiH / / 15 / / iha manuyaloke candrAdityAnAM catasraH paGkayo bhavanti, tadyathA - dve paMkticandrANaM dve ca paMktisUryANAmeM do hotA hai / lavaNasamudra meM cha, dhAtakIkhaMDa meM ikkIsa, kAlodadhI meM chattIsa, abhyantara puSkarArdha meM eka isa prakAra sarvasaMkhyA joDane se manuSya loka meM nakSatroM ke chiyAsaTha piTaka ho jAte haiM ||13|| chAvaTThi piDagAI mahAgahANaM tu maNuyaloyaMmi / chAvantaraM gahasayaM hoi ekhey fpaDae || 14 || saMpUrNa manuSya loka meM mahAgrahoM kA bhI sarva saMkhyA se chiyAsaTha piTaka hote haiM / graha kA piTaka parimANa do caMdra kI graha saMkhyA ke parimANa jitanA hotA hai, vahI gAthA ke uttarArdha meM kahA hai ki eka eka graha piTaka meM ekaso chihattara graha hote haiM / chiyAsaTha saMkhyA kI bhAvanA yahAM para pUrva kathanAnusAra kara leveM // 14 // cattAri ya paMtIo caMdAiccANa maNugaloyammi / chAvaTThi chAvaTThi na hoi ekaikiyA paMtI // 15 // eka nakSatra piTaka ja khUdvIpamAM, lavaNu samudramAM be hoya che. cha, dhAtakI khaMDamAM, ekavIsa, kAledadhimAM, chatrIsa, AbhyantarapuSkarAmAM A pramANe badhI saMkhyA meLavavAthI manuSyaleAkamAM nakSatrAnA chAsaTha paTakA thaI jAya che. / / 13 / / chAvaTThi piDagAI mahAgahANaM tu maNuyaloyaMmi / chAvattara gahasyaM hoi ekkekara piDae ||14|| saMpUrNa manuSyalekamAM chAsaTha paTakA mahAgraDAnA hAya che. grahanA piTakanu paramANu e caMdranI grahasa`khyAnA parimANu jeTalu heAya che. eja gAthAnA uttarArdhomAM kahyuM chekeeka graha piTakamAM ekaso cheAMtera grahA haiAya che. chAsaTha sakhyAnI bhAvanA ahI` pUrva kathanAnusaar rI sevI // 14 // cattAriya paMtIo caMdAiccANamaNuyaloyammi | chATTha chAvaTThi ca hoI, ekke kiyA paMtI // 15 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 947 miti catasraH paMkayo bhavanti, ekaikA ca paMktirbhavati SaTSaSTiH-SaTSaSTisUryAdi saMkhyA / etad bhAvanA caivaM yathA-ekaH kila sUryo jambudvIpe merordakSiNabhAge cAraM caran varttate, ekazcottarabhAge cAraM caran bhavati / ekazcandramA meroH pUrvabhAge, eko'parabhAge ca cAraM caran vartate, tatra yahi kila merordakSiNabhAge sUryazcAraM caran varttate tat samazreNi vyavasthitau dvau sUryo dakSiNabhAge bhavataH / SaT dhAtakIkhaNDe / ekaviMzatiH kAlodadhau SaT triMzat abhyantara puSkarA ityasyAM sUrya SaTSaSTiH sUryAH bhavanti, yo'pi ca meroruttarabhAge sUryo vyavasthitavAraM carati - cAraM caran varttate asyApi samazreNyA vyavasthitau dvau sUryAvuttarabhAge lavaNasamudre bhavataH / dhAtakIkhaNDe paT, kAlodadhau ekaviMzatiH, abhyantara puSkarArddhe ca SaT triMzaditi, ityasyAmapi paGktau sarvasaMkhyayA SaT SaSTiH bhavanti / tathA ca yohi meroH kilapUrvabhAge cAraM caran varttate- candramAstat samazreNi vyavasthitau dvau candrau pUrvabhAge eva bhavato lavaNasamudre / dhAtakIkhaNDe paT / kAlodadhau ekaviMzatiH / abhyantarapuSkarArddhe SaTtriMzat / ityasyAM candrapaktau sarvasaMkhyayA SaT SaSTizvandramaso bhavanti / evaM yohi khalu candro merora manuSya loka meM caMdra sUrya kI cAra paMkti hotI hai / jo isa prakAra hai- do paMkti caMdra kI tathA do paMkti sUrya kI hotI hai / isa prakAra cAra paMkti kahI hai / eka eka paMkti meM chiyAsaTha chiyAsaTha caMdra sUrya hote haiM, isakI bhAvanA isa prakAra hai- eka sUrya jaMbUdvIpa meM merU ke dakSiNa bhAga meM cAra karatA hai, tathA eka uttara bhAga meM cAra karatA hai / eka caMdra merU ke pUrva bhAga meM saMcaraNa karatA hai, tathA eka pazcima meM saMcaraNa karatA hai usameM jo sUrya merU ke dakSiNabhAga meM saMcaraNa karatA hai, usakI samazreNI meM vyavasthita do sUrya dakSiNa bhAga meM hote haiM / cha ghAtakI khaMDa meM, ikkIsa kAlodadhi meM chattIsa abhyantara puSkarArdha meM isa prakAra saba ko joDane se chiyAsaTha ho jAte haiN| tathA jo caMdra merU ke pUrva bhAga meM cAra karatA hai, usakI samazreNI meM do candra pUrva bhAga meM hI lavaNasamudra meM hotA hai, dhAtakI khaMDa meM cha, tathA kAlodadhi meM ikkIsa evaM manuSyaleAkamAM caMdra sUryanI cAra pakti thAya che. je A pramANe che. e paMkti ca'dranI tathA be paMkti sUryanI heAya che. A rIte cAra paMkti kahela che. eka eka pa`ktimAM chAsaTha chAsaTha caMdra sUrya heAya che. AnI bhAvanA A pramANe che. eka sUrya ja budvIpamAM merUnI dakSiNa bhAgamAM cAra kare che. tathA eka uttara bhAgamAM cAra kare che. eka caMdra merUnA pUrva bhAgamAM saMcaraNa kare che, tathA eka pazcimamAM sa'caraNa kare che. temAM je sU merUnA dakSiNabhAgamAM saMcaz kare che, tenI samazreNImAM vyavasthita be sUryAM dakSiNa bhAgamAM heAya che, cha dhAtakIkha'DamAM, ekavIsa kAle dadhimAM, chatrIsa abhyaMtara puSkarA mAM e rIte badhAne meLavavAthI chAsaTha thaI jAya che. tathA je caMdra merUnA pUrva bhAgamAM cAra kare che. tenI samazreNImAM be cadropU bhAgamAMja lavaNu samudramAM hoya che, dhAtakIkhaMDamAM cha, tathA kAleAdhImAM ekavIsa ane zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 sUryaprakSaptisUtre parabhAge bhavati tanmUlAyamapi paGktau SaT SaSTicandramaso veditavyAH iti bhAvanAjJeyA // 15 // 'chapaNaM paMtio kkhatANaM tu maNuyaloyaMmi / chAvaTThi chAvaTThi havaMti ekke kiyA paMtI // // 16 // SaTpaJcAzat paMktayo nakSatrANAM tu manuSyaloke / SaT SaSTi SaTU SaSTi bhavanti ekaikasya paM // 16 // iha manuSyaloke sarvasaMkhyayA SaTpaJcAzat paMktayo bhavanti nakSatrA - NAm / ekaikA ca paMktirbhavati SaT SaSTiH SaT SaSTirnakSatrapramANA ityarthaH / tathAhi-asminakila jambUdvIpe dakSiNato'rdhabhAge ekasya candramasaH parivArabhUtAni abhijidAdInyaSTAvizatinakSatrANi krameNa vyavasthitAni cAraM caranti, uttarato'rddhabhAge dvitIyasya candramasaH parivArabhUtAni abhidAdInyaSTAviMzati nakSatrANi krameNa vyavasthitAni cAraM caranti, tatra dakSiNato'rddhabhAge yadabhijinnakSatraM tat samazreNi vyavasthite dve abhijinakSatre lavaNasamudre bhavataH / ghAtakI khaNDe ca SaT kAlodadhau ekaviMzatiH abhyantarapuSkarArddhe SaT triMzat, abhyaMtara puSkarArdha meM chattIsa, isa prakAra caMdra paMkti meM sarva saMkhyA kA joDa chiyAsaTha caMdra ho jAte haiN| tathA jo caMdra merU ke pazcima bhAga meM hai usake sAtha chiyAsaTha caMdra paMkti samajhanA cAhiye ||15|| chappaNNaM paMtio NakkhattANaM tu maNuyaloyaMmi / chAvahiM chAvaTThi havaMti ekkekkiyA paMtI // 16 // isa manuSya loka meM kula milakara chappana nakSatroM kI paMktiyAM kahIM haiN| eka eka paMkti meM chiyAsaTha chiyAsaTha nakSatra hote haiM / jaise kI isa jambUdvIpa ke dakSiNArdha bhAga meM eka caMdra kA parivArarUpa abhijidAdi aThAIsa nakSatra krama se vyavasthita hokara saMcaraNa karate haiM, uttarArdhabhAga meM dUsare caMdra kA parivArabhUta abhijidAdi aThAIsa nakSatra krama se vyavasthita hokara saMcaraNa karate haiM, usameM dakSiNa ke ardhabhAga meM jo abhijit nakSatra hai, usakI samazreNI meM vyavasthita do abhijit nakSatra lavaNasamudra meM hotA hai| dhAtakIkhaMDa meM cha, kAlodadhi abhyaMtara puSkarA mAM chatrIsa A rIte caMdra paktimAM badhI saMkhyAnA saravALe chAsaTha caMdra thaI jAya che. tathA je caMdra merUnI pazcima bhAgamAM che, tenI sAthe chAsaTha caMdra paMDita samala sevI // 15 // chappaNNaM paMtio NakkhattANaM tu maNuyaloyaMmi / chAvaTThi chAvaTThi havaMti ekkekkiyA paMtI ||16|| chAsaTha A manuSyaleAkamAM badhAmaLIne chappana nakSatrAnI paMktiyeA hoya che, ekaeka paMktimAM chAsaThe nakSatrA hoya che. jemake-A ja khUdvIpanA dakSiNAdha bhAgamAM eka caMdranA parivArarUpa abhiSTadAdi aThayAvIsa nakSatra kramathI vyavasthita thaIne saMcaraNa kare che. temAM dakSiNanA ardhA bhAgamAM je abhijIta nakSatra che, tenI samazreNImAM vyavasthita be abhijIt nakSatra lavaNusamudramAM hoya che. dhAtakIkhaMDamAM cha, kAleAdadhimAM ekavIsa abhyantara puSkarA mAM zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitama'prAbhRtam 949 ityevaM sarvasaMkhyayA paT SaSTirabhijinnakSatrANi paMktyA vyavasthitAni bhavanti, evaM zravaNAdInyapi dakSiNato'rddhabhAge paMktyA vyasthitAni SaT SaSTi saMkhyakAni svayameva bhAvanIyAni / uttarato'pyarddhabhAge yadabhijinakSatraM bhavati tat samazreNyAM vyavasthite uttarabhAge dve abhinnakSatre lavaNasamudre bhavataH, dhAtakIkhaNDe Sada, kAlodadhau ekaviMzatiH abhyantara puSkarArddha SaT triMzat / evameva zravaNAdi paMktayo'pi pratyekaM SaTa SaSTi saMkhyakA bhAvanIyA veditavyAzca bhavanti sarvasaMkhyayA SaT paJcAzanakSatrANAM paMktayo bhavanti / ekaikA ca paMktiH SaT SaSTi saMkhyeti // 16 // 'chAvattaraM gahANaM paMti sayaM havai maNuyaloyaMmi / chAvahiM chAvaDiM havai ya ekkekiyA paMtI // 17 // SaT saptatirgrahANAM paMktizataM bhavati manuSyaloke / SaT SaSTiH SaT SaSTi bhavati ca ekaikA paMktiH // 17 // grahANAM-aGgAraka meM ikkIsa, abhyantara puSkarAdha meM chattIsa, isa prakAra saba saMkhyA ko milAne se chiyAsaTha abhijit nakSatra paMkti meM vyavasthita hote haiN| isI prakAra dakSiNArdha bhAga meM zravaNAdi nakSatra paMkti meM vyavasthita rUpa se chiyAsaTha saMkhyA svayaM bhAvita kara leveM, uttarArdha bhAga meM abhijit nakSatra hotA hai, usakI sama. zreNI meM vyavasthita uttarabhAga meM hI do abhijit nakSatra lavaNasamudra meM hote haiM, tathA dhAtakI khaMDa meM chaha evaM kAlodadhi meM ikkIsa tathA abhyantara puSkarArdha meM chattIsa hote haiN| isI prakAra zravaNAdi nakSatra kI paMktiyAM bhI pratyeka kI chiyAsaTha saMkhyAtmaka hotI hai / sabako milAne se chappana nakSatroM kI paMkti hotI hai| eka eka paMkti meM chiyAsaTha chiyAsaTha saMkhyA hotI hai // 16 // chAvattaraM gahANaM paMtisayaM havai mnnuyloyNmi| __ chAvahiM chAvaDiM havai ya ekekkiyA paMtI // 17 // manuSyaloka meM aMgArakAdi grahoM kA sarva saMkhyA se cha so sittera paMkti chatrIsa A pramANe badhI saMkhyA meLavavAthI chAsaTha abhijIta nakSatra paMktimAM vyavasthita thAya che. e ja pramANe dakSiNa bhAgamAM zravaNAdi nakSatra paMktimAM vyavasthita rUpathI chAsaTha svayaM sAvita karI levA. uttarArdhabhAgamAM abhijItu nakSatra hoya che. tenI samazreNImAM vyavasthita uttara bhAgamAMja be abhijIt nakSatro lavaNa samudramAM hoya che. tathA dhAtakIkhaMDamAM che, ane kAledadhi samudramAM ekavIsa ane atyaMtara puSkarArdhamAM chatrIsa hoya che. eja pramANe zravaNAdi nakSatranI paMkti paNa darekanI chAsaTha saMkhyAvALI thAya che, badhI saMkhyAne meLavavAthI nakSatranI chappana paMkti thAya che. eka eka paMktimAM chAsaTha chAsaTha sadhyA DAya che. // 16 // chAvattara gahANa patisayaM havai maNuyaloyAmi / chAvaDhi chAvardvi havaiya ekekkiyA pato // 19 // manuSpakamAM aMgArakAdi grahonI kula saMkhyAthI chasesittera paMkti hoya che. zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 950 sUryaprazaptisatre prabhRtInAM sarvasaMkhyayA manuSyaloke SaT saptatyadhikaM paMktizataM bhavati, ekaikA ca pakti rbhavati SaT SaSTiH-SaT SaSTigraha saMkhyA tulyA // atrApItthaM bhAvanA veditavyA-iha jambudvIpe khalu dakSiNato'rddhabhAge ekasya candramasaH parivArabhUtA aGgArakaprabhRtayo'STAzIti grahAH santi, uttarato'ddhabhAge'pi dvitIyasya candramasaH parivArabhUtAH aMgAraka prabhRtayaeva aSTAzItigrahAH / tatra ca dakSito'rddhabhAge yohi aGgArakanAmagrahastat samazreNi vyavasthitau dvau aGgArako, punardakSiNabhAge eva dvAvaGgArako lavaNasamudre bhavataH, dhAtakIkhaNDe ca SaT, kAlodadhAvekaviMzatiH, abhyantara puSkarA ca SaT triMzat ityevaM SaT SaSTi bhavanti, evaM zeSA api saptAzIti grahAH paMktyA vyavasthitAH pratyekaM SaT SaSTirbeditavyAH, evamuttarato'pyarddhabhAge aGgAraka prabhRtInAM aSTAzItehANAM paMktayaH pratyekaM SaT SaSTisaMkhyakAH bhAvanIyAH ityevaM bhavati kila sarvasaMkhyayA grahANAM SaT saptataM paMktizataM ekaikA ca paMktiH SaT SaSTi saMkhyAkAhotI hai / eka eka paMkti meM chiyAsaTha chiyAsaTha graha hote haiN| yahAM para isa prakAra kI bhAvanA karanI cAhiye-isa jaMbUdvIpa meM dakSiNArdha bhAga meM eka caMdra kA parivAra bhUta aMgArakAdi aThAsI graha hote haiN| uttarArdha bhAga meM bhI dUsare caMdra ke parivArabhUta aMgArakAdi aThAsI graha hote haiN| usameM dakSiNArdha bhAga meM jo aMgAraka nAma kA graha hai usakI samazreNI se vyavasthita do aMgAraka hote haiN| punaH dakSiNabhAga meM bhI do aMgAraka lavaNasamudra meM hote haiM, dhAtakI khaMDa meM cha, kAlodadhi meM ikkIsa, tathA abhyantara puSkarAdha meM chattIsa isa prakAra chiyAsaTha ho jAte haiM, isI prakAra zeSa sattAsI graha bhI paMkti meM vyavasthita hote haiM, pratyeka paMkti meM chiyAsaTha chiyAsaTha graha hote haiM aisA samajha leveN| isI prakAra uttarArdha bhAga meM bhI aMgAraka Adi aThAsI grahoM kI paMktiyAM samajhanI cAhiye evaM pratyeka meM chiyAsaTha saMkhyAtmaka bhAvita kara leveN| eka eka paMktimAM chAsaTha chAsaTha graha hoya che. ahI A pramANenI bhAvanA karavI. A jaMbUdvIpamAM dakSiNArdha bhAgamAM eka caMdranA parivArabhUta aMgArakAdi aThayAzI grahe hoya che. uttarArdha bhAgamAM paNa bIjA caMdranA parivArabhUta aMgAraka vigere aDayAzI graho hoya che. temAM dakSiNArdha bhAgamAM je aMgAraka nAmane graha che, tenI samazreNImAM vyavasthita be aMgAraka hoya che. ane dakSiNabhAgamAM ja be aMgAraka lavaNa samudramAM hoya che. dhAtakI khaMDamAM cha, kAledadhimAM ekavIsa ane abhyantara puSkarArdhamAM chatrIsa A rIte chAsaTha thaI jAya che. e ja pramANe bAkInA satyAsI graha paNa paMktimAM vyavasthita hoya che. dareka paMktimAM chAsaTha chAsaTha graha hoya che. tema samajavuM. e ja pramANe uttarArdhabhAgamAM paNa aMgAraka vigere aThayAzI grahanI paMkti jANavI ane dareka paMktimAM chAsaThathI bhAvita karI levI A pramANe grahonI badhI maLIne sittera paMkti hoya che. ane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 951 ceti // 17 // ' te meruyaNucaraMtA padAhiNAvattamaMDalA savve / aNavadviya jogehiM caMdA sUrA gagaNA ya || 18 || ' te merumanucaraMta: pradakSiNAH AvarttamaNDalA sarve: / anavasthita yogecandrAH sUryAH grahagaNAva || 18|| te - manuSyalokavarttinaH sarvecandrA sarve sUryAH sarve grahagaNAzca anavasthitaiH - kramavihInaiH - yathAyogamanyairanyairnakSatraiH saha yogairupalakSitAH (prayAhiNA vattamaMDalA) prakarSeNa sarvAsu dikSu vidikSu ca paribhramatAM candra-sUrya-graha-nakSatra - tArArUpANAM dakSiNa evamevati yasminnAvarttane - maNDalaparibhramaNarUpe sa pradakSiNaH, pradakSiNaH AvarttI ye maNDalAnAM tAni tathA pradakSiNAvarttAni maNDalAni yeSAM te tathA, merUmanulakSI kRtya caranti etenaitaduktaM bhavati - sUrya-candra-graha-nakSatra tArArUpAdayaH sarve'pi manuSyalokavarttinaH prakAzapuH pradakSiNAvartta maNDalagatyA paribhramantIti / iha candrAditya grahAdInAM maNDalAni isa prakAra grahoM kI saba milakara chaso sittera paMktiyAM hotI haiM / eka eka paMkti chiyAsaTha chiyAsaTha saMkhyA vAlI hotI haiM // 17 // te mekhyaNucaraMtA, padAhiNAvattamaMDalA savve / aNavaTThiyajogehiM caMdA sUrA gahagaNA ya // 18 // manuSyalokavarti ve sabhI caMdra evaM sabhI sUrya tathA sabhI grahagaNa anavasthita arthAt kramarahita - yathAyoga se anya nakSatra ke sAtha yoga karate huve rahate haiM / (payAhiNAvatta maMDalA) prakarSa se sabhI dizA evaM vidizA meM paribhramaNa karate huve caMdra-sUrya graha-nakSatra - tArA rUpoM kI dakSiNa dizAmeM hI meruparvata hotA hai / jisa maMDala paribhramaNa meM jisa maMDala kA pradakSiNa Avarta ho ve pradakSiNAvarta maMDala kahe jAte haiM / ye meru ko lakSa karake paribhramaNa karate haiM ataH isa prakAra kahA jAtA hai ki-sUrya-caMdra, graha, nakSatra, tArArUpa Adi sabhI manuSyalokavarti prakAzapuMja pradakSiNAvarta maMDalagati se paribhramaNa karate haiM / yahAM para caMdra-sUrya evaM grahAdi ke maMDala anavasthita hote haiM / yathA yoga 3 paMDitamAM chAsaha saMkhyA hoya che. // 17 // te meru aNucaratA, padAhiNAvatta maMDalA savve | aNavaTTiyA jogehi, caMdA sUrA gahagaNA ya // 18 // manuSyaleAkati e badhAja cadro ane badhA sUryAM ane badhA grahavANu anavasthita eTaleke kramarahita yathAyeAgathI bIjA nakSatrenI sAthe cega karIne raDe che. (payAhiNAta maMDalA) pradurSathI adhI dizAo bhane vihizAyAmAM paribhramaratAM cNdrsUrya-graha-nakSatra ane tArAonI dakSiNadizAmAMja merU paryaMta hAya che, je maMDaLa pari bhramaNamAM je maMDaLanu dakSiNu Avata hAya e pradakSiNAvarta maMDaLa kahevAya che. e merUne lakSya karIne paribhramaNa kare che. tethI Ama kahevAya cheke sUrya-caMdra-graha-nakSatrA ane tArA rUpe vigere badhA manuSyaleAkavati prakAzapuMja pradakSiNAvartI maMDaLagatithI paribhramaNa kare che, ahIM caMdra-sUrya-ane grahAdinA ma`DaLe! anavasthita hoya che. yathAyeAga khIjA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrya pratistra anavasthitAni bhavanti-yathA yogamanyasmin-anyasmin maNDale teSAM teSAM saJcAritvAt , nakSatra tArANAM tu maNDalAnyavasthitAnyeva // 18 // tathAcAha-'gakkhatta tArANaM avaTThiyA maMDalA muNeyavvA / te'viya payAhiNAvattamevamerU aNucaraMti // 19 // ' nakSatratArakAnAM anavarithatAni maNDalAni jJAtavyAni / tAnyapi ca pradakSiNAvartameva merUmanucaranti // 19 // nakSatrANAM tArakAnAM ca maNDalAni anavasthitAni jJAtavyAni, atraitaduktaM bhavati-akAlaM pratiniyatamekaikaM nakSatrANAM tArakAnAM ca pratyeka maNDalamiti / naceta tadetthamavasthitamaNDalatvoktAvevamAzaGkanIyaM, yathA eteSAM gatireva na sambhavati, yathottarArddhana svayameva pratipAdayati-te'viya' tAnyapi-nakSatrANi tArakANi ca, / atra sUtre puMstvanirdezaH prAkRtatvAt / pradakSiNAvartameva, idaM kriyAvizeSaNaM merumanulakSIkRtya caranti, etacca mehaM lakSI kRtya pradakSiNAvarta teSAM caraNaM pratyakSata evopalakSyate iti saMvAdi // 19 // 'rayaNikaradiNaanya anya maMDala meM usa usa maMDala meM saMcaraNa karane se / nakSatra evaM tArAoM kA maMDala avasthita hote haiM // 18 // 'Nakkhatta tAragANaM avaTiyA maMDalAmuNeyavvA / te'viya payAhiNAvattameva melaM aNucaraMti // 19 // nakSatra evaM tArAoM kA maMDala anavasthita hote haiN| yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai-akAla pratiniyata eka eka nakSatra evaM tArAoM kA pratyeka kA maMDala hotA haiM / isase isa prakAra kA avasthita maMDalapane se nahIM kahe haiM isa prakAra kI zaMkA nahIM karanI cAhiye / kAraNa kI inakI gatI hI saMbhavita nahIM hotI hai ataH uttarArdha meM svayaMhi pratipAdita karate haiM-ve nakSatra tArAeM (yahAM para sUtra meM prAkRta hone se puMliMga se nirdeza kiyA hai) pradakSiNAvarta hI hote haiM, yaha kriyA vizeSaNa hai| meru ko lakSa karake vicaraNa karate haiM yaha meru ko lakSa karake pradakSiNAvarta unakA saMcaraNa pratyakSa se hI dRSTigocara hotA hai // 12 // bIjA maMDaLamAM te maMDaLamAM saMcaraNa karavAthI nakSatra ane tArAonA maMDaLo avasthita hAya che. // 18 // NakkhattatAragANa, avadriyA maMDalA munneyvaa| te'viya payAhiNAbattameva meru aNucarati / / 19 / / nakSatra ane tArAonA maMDaLa anavasthita hoya che. ahIM A pramANe kahevAmAM Ave che. akALa pratiniyata eka eka nakSatra ane tArAonuM maMDaLa hoya che. tethI A rIte avarathata maMDaLapaNAthI kahyA nathI. A rIte zaMkA karavI nahIM. kAraNake temanI gatI noja saMbhava nathI, tethI uttarArdhamAM svayameva pratipAdita kare che ke-e nakSatra ane tArAo (ahIM sUtramAM prAkRta hevAthI peliMgathI nirdeza karela che) pradakSiNAvarta ja hoya che. A kriyAvizeSaNa che. merUne lakSya karIne vicaraNa kare che. A merUne lakSa karIne pradakSiNAvarta teonuM saMcaraNa pratyakSathIja daSTigocara thAya che. 1lA. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam karANaM uddhaM ca aheva saMkamo natthi / maMDalasaMkamaNaM puNasabhaMtarabAhiraMtirie // 20 // rajanIkaradinakarANAM Urdhvamadhazcaiva saMkramo nAsti / maNDalasaMkramaNaM punaH sAbbhyantaraM bAhyaM tIryaka // 20 // rajanikaradinakarANAM-candrAdityAnAM Urdhva adhazva-saMkramaNaM-gamanaM nAsti-na bhavatItyarthaH, svasvamaNDalasImAmanulakSIkRtyaiva candrasUyau~ bhramataH na kadAcidapi tau maNDalAd bahirnigatya bhramata ityarthaH tathA jagat svAbhAvyAt / tiryak punarmaNDaleSu saMkramaNaM bhavati, kiM viziSTaM ca tat saMkramaNamityata Aha-sAbhyantarabAhya-abhyantaraM ca bAhyaM ca abhyantarabAhyaM sahAbhyantarabAhyena vartate iti sAbhyantarabAhya, atraitaduktaM bhavati-sarvAbhyantarAnmaNDalAt parataH tAvanmaNDaleSu saMkramaNaM yAvat sarvabAhya maNDalaM sarvabAhyAca maNDalAt arvAka tAvanmaNDaleSu saMkramaNaM yAvat sarvAbhyantaramiti // 20 // 'rayaNikaradiNakarANaM NakkhattANaM mahaggahANaM c| cAraviseseNa bhave suhadukkhavihI maNussANaM // 21 // ' rajanikaradinakarANAM nakSatrANAM rayaNiyaradiNayarANaM uddhaM ca aheva saMkamo ntthi| maMDalasaMkamaNaM puNa sambhaMtaraM bAhiraMtirie // 20 // caMdra sUrya kA Upara nIce kA gamana nahIM hotA hai| apanI apakI sImA ko lakSya karake hI sUrya caMdrabhramaNa karate haiN| ve maMDala se bAhara nikalakara kadApi bhramaNa nahIM karate / kAraNa usa prakAra kA jagatsvabhAva hotA hai| maMDala meM tiryaka saMkramaNa hotA hai, vaha saMkramaNa kisa prakAra kA hotA hai? isa ke liye kahate haiM-sAbhyantara bAhya mAne Abhyantara bAhya sahita saMkramaNa hotA hai| yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai-sarvAbhyantara maMDala se parake maMDala meM saMkramaNa yAvat sarvabAhya maMDala paryanta hotA hai tathA sarvabAhya maMDala se pUrva meM usa usa maMDala meM saMkramaNa sarvAbhyaMtara maMDala paryanta hotA hai // 20 // rayaNiyaradiNayarANaM, NakvattANaM mahaggahANaM ca / cAraviseseNa bhave suhadukkhavihI maNussANaM / 21 // rayaNiyaraviNayarANa uddhaca aheva saMkramo Nasthi / maDalasaMkamaNa puNa, acbhatara bAhira tirie // 20 // caMdra sUryanuM upara nIcenuM gamana thatuM nathI. potapotAnI sImAne lakSa karIne ja sUrya caMdra bhramaNa kare che. te maMDaLanI bahAra nIkaLIne kadApi bhramaNa karatA nathI. kAraNa e rItane jagasvabhAva hoya che. maMDaLamAM tirthaka saMkramaNa thAya che. e saMkramaNa kevI rItanuM thAya che? e mATe kahevAmAM Ave che. sAbhyantara bAhya eTaleke AtyaMtara bAhya sahita saMkramaNa thAya che. ahIM A pramANe kahevAmAM Ave che. sarvAtyaMtara maMDaLamAM saMkramaNa yAvat sarvabAhya sudhI thAya che. tathA sarvabAhya maMDaLathI pUrvamAM tene maMDaLamAM saMkamaNa sarvAtyaMtara maMDaLa paryakta thAya che. paramA rayaNiyaradiNayarANa NavattANa mahAgahANa ca / cAraviseseNa bhave suhadukkhalihI maNurasANa // 21 // zrI suryaprati sUtra : 2 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 954 sUryaprAptisUtre mahAgrahANAM ca / cAravizeSeNa bhavanti sukhaduHkhavidhayo manuSyANAM // 21 // rajanikaradinakarANAM-candrAdityAnAM nakSatrANAM ca mahAgrahANAM ca cAravizeSeNa-tena tena cAreNa manuSyANAM sukhaduHkhavidhayo bhavanti, tathAhi-manuSyANAM sadA dvividhAni karmANi bhavanti, tAni ca-zubhavedyAni azubhavedyAni ca, sAmAnyataH kammaNAM vipAkahetavazca pazca santi, tadyathA-dravyaM kSetra kAlo bhAvo bhavazca, uktaM cAnyatra-'udayakkhao khamobasamA jaM ca kamnuNo bhaNiyA, davvaM ca khettaM kAlaM bhavaM ca bhAvaM ca saMpappa // 1 // chAyA-udayakSayakSayopazamopazamA ye ca karmaNo bhaNitA / dravyaM ca kSetraM kAlazca bhavaM ca bhAvaM ca samprApya // 1 // zubha karmaNAM prAyaH zubhavedyAnAM karmaNAM zubhadravyakSetrAdi sAmagrI vipAkahetu. azubhavedyAnAM azubhadravyakSetrAdi sAmagrI, tena yadA yeSAM janmanakSatrAdi virodhI candrasUryAdInAM cAro bhavati tadA teSAM prAyo yAni azubhavedyAni karmANi tAni tAM tAM tathAvidhAM vipAkasAmagrI avApyavipAka mAyAnti / vipAkamAgatAni ca zarIrarogotpAdanena dhanahAnikaraNato vA priyavina. caMdra sUrya kA tathA nakSatra evaM mahAgrahoM kA cAra vizeSa se arthAt gati vizeSa se manuSyoM ke sukha duHkha prakAra hote haiM jaise ko-manuSyoM ke sadA do prakAra ke karma hote haiM ve karma zubha vedya evaM azubha vedya hote haiN| sAmAnya se karmoM kA vipAka ke kAraNa pAMca prakAra kA hote haiM jo isa prakAra se haiM-dravya, kSetra kAla, bhAva, evaM bhava anyatra kahA bhI hai udayakkhamo samovasamA jaMca kammuNo bhnniyaa| davvaM ca khettaM kAlaM bhAvaM ca bhavaM ca saMpappe // 1 // prAyaH zubhakarma kA mAne zubha vedyakarma kA zubha dravyakSetrAdi sAmagrI vipAka kA kAraNa hotA hai| evaM azubha vedyakarma kA azubha dravyakSetra Adi sAmagrI hotI hai| ataH jaba jina ke janma nakSatrAdi virodhI caMdra sUryAdi kI gati hotI hai taba unake prAyaH jo azubha vedyakarma hote haiM ve usa uma prakAra caMdra sUryane tathA nakSatra ane mahAgrahonA cAra vizepathI arthAt gati vizeSathI manuSyanA sukhaduHkha prakAra thAya che. jemake-manuSyanA sadA be prakAranA karyo hoya che. e karmo zubhavedya ane azubha hoya che. sAmAnya paNAthI karmonA vipAkane laIne pAMca prakAranA hoya che. je A pramANe che. dravya-kSetra-kALa-bhAva ane bhava anyatra kahyuM paNa che. dayakkhamovasamA jaca kammuNo bhaNiyA / davyaca khetaM kAla bhavaMca bhAvaMca saMpappa // 1 // prAyaH zubha karmanA eTaleke zubhavedya karmanA zubhadagya kSetrAdi sAmagrI vipAkanuM kAraNa hoya che. ane azubhavedya karmanA azubha dravyakSetra vigere sAmagrI hoya che. tethI jyAre jemanA janmanakSatrAdi virodhI caMdra sUryAdinI gati hoya che, tyAre temanA prAyaH je azubhavedya karmo hoya che te e e prakAranI vipAka sAmagrIne prApta karIne vipAkamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suziptiprakAzikA TIkA su0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam yogajanena vA kalahasampAdanato vA duHkhamutpAdayanti / yadA ca yeSAM janmanakSatrAdyanukUlazcandrAdInAM cArastadA teSAM prAyo yAni zubhavedyAni karmANi tAni tAM tAM tathAvidhAM vipAkasAmagrImadhigamya vipAkaM pratipadyante, prapannavipAkAni ca tAni zarIranirogatA sampAdanato dhanavRddhikaraNa vA ropazamanataH priyasamprayogasampAdanato vA yadi vA prArabdhAbhISTaprayojananiSpatikaraNataH sukhamupajanayanti, ataeva mahIyAMso mahAtmAnaH paramavivekino'lpamapi prayojanaM zubhatithinakSatrAdau Arabhante, na tu yathAkathaMcana ataeva jinAnAmapyAjJA prabAjanAdikamadhikRtya itthamavatiSTa yathA zubhakSetre zubhAM dizamabhimukhIkRtya zubhetithinakSatramuhUrtAdau prabrAjana vratAropaNAdi kartavyaM, nAnyathA, tathAcoktaM paJcavastuke-'esA kI vipAka sAmagrI ko prApta karake vipAka meM Ate haiN| vipAka meM Akara ve zArIrika roga ko utpanna karake yA dhanAdi kI hAnI upasthita karake athavA priyajana kA viyoga karake agara kalaha karAkara duHkha utpanna karate haiN| jaba unake janma nakSatrAdi meM caMdra sUrya kA cAra anukUla hotA haiM, taba prAyaH jo zubha vedyakarma hote haiM ve usa usa prakAra kI vipAka sAmagrI ko prApta karake vipAka ko utpanna karatA hai, ve vipAka ko prApta hokara zarIra kI nirogitA karake yA dhanAdi kI vRddhi karake yA kalahazAMti karAkara priyajana kA mela karAkara yA prArabbha yoga se abhiSTa prApta karAkara sukha utpanna karate haiN| ataeva baDe mahAtmA yA vivekI jana alpa prayojana vAlA kArya bhI zubha tithi nakSatrAdi meM Arambha karate haiN| jisa kisIprakAra nahIM prAraMbha karate haiM, ataeva jinakI alpa pravrajanAdi ko adhikRta karake isa prakAra zubha kSetra meM zubha dizA ko lakSya karake zubha tithi nakSatra muhUrtAdi meM pravrAjana vratAropaNAdi karanA cAhiye / anya prakAra se nahIM karanA cAhiye / paMca vastuka meM kahA bhI haiNAve che. vipAkamAM AvIne te zarIramAM rogo utpanna karIne agara dhanAdinI hAnI upasthita karIne agara priyajanane viyAga karIne agara kalaha karIne duHkha utpanna kare che. jyAre temanA janma nakSatrAdimAM caMdra sUryanI gati anukULa thAya che, tyAre prAyaH zubhavedya karma hoya che. te e e prakAranI vipAka sAmagrIne prApta karIne vipAkane utpanna kare che. te vipAkane prApta karIne zarIranI nirogatA karIne dhanAdino vadhAro karIne athavA kaMkAsanI zAMtI karAvIne priyajanane meLa karAvIne agara prArabdha vegathI abhISTa prApta karAvIne sukha utpana kare che. tethI ja miTA mahAtmAo ke vivekI manuSya alpa prajanavALuM kArya paNa zumatithi nakSatrAdimAM AraMbha kare che. jema tema AraMbha karatA nathI tethIja jInanI a5 pravrajanAdine uddezIne A rIte zubha kSetramAM zubhadizAne lakSa karIne zubha tithi nakSatra muhUrtamAM pravajana vatAre paNa vigere karavA joIe anya rIte karavA na joIe paMcavastakamAM kahyuM paNa che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 956 sUryaprajJaptisUtre jiNANamANA khittAIyA ya kammuNo bhnniyaa| udayAi kAraNaM jaM tamhA sabattha jaiyavvaM // 1 // ' chAyA-eSA jinAnAmAjJA kSetrAdikAzca karmaNo bhaNitAH / udayAdi kAraNaM yat tasmAt sarvatra jetanyaM // 1 // asyA akSaragamanikA yathA-eSA jinAnAmAjJA zubhakSetre zubhAMdizamabhimukhIkRtya zubhe tithinakSatramuhUrtAdau prabrAjanavatAropaNAdi kartavyaM, nAnyathA / api ca kSetrAdayo'pi karmaNAmudayAdi kAraNaM bhagavadbhiruktAH, tato'zubhadravyakSetrAdi sAmagrI prApya kadAcidazubhavedyAni karmANi vipAkaM gatvA udayamAsAdayeyuH, tadudaye ca gRhItavratabhaGgAdi doSaprasaMgaH, zubhadravyakSetrAdi sAmagrayAM tu prAyo na azubhakAmevipAkasambhava iti nirvighnaM sAmAyikaparipAlanAdi, tasmAt avazyaM chadmasthena sarvatra zubhakSetrAdau yatitavyaM / ye tu bhagavanto'tizayinaste atizayabalAdeva savinaM nirvighnaM vA samyaka esA jiNANamANA khittAIyA ya kammuNo bhnniyaa| udayAi kAraNaM jaM tamhA savvattha jaiyatvaM // 1 // isakI akSara gamanikA isa prakAra se haiM-jina bhagavAna kI isa prakAra kI AjJA hai kI zubhakSetra meM zubhadizA meM abhimukha karake zubhatithi nakSatra muhUrtAdi meM pravrajana vratAropaNAdi karanA cAhiye, anyathA nahIM karanA cAhiye, tathA kSetrAdi bhI karma ke udaya kA kAraNa bhagavAnane kahA hai / ataH azubha dravya kSetrAdi sAmagrI ko prApta karake kadAcit azubha vedya karma vipAka meM Akara udaya prApta karatA hai, usake udya meM gRha meM vrata bhaMgAdi doSa kA prasaMga A jAtA hai / zubha dravya kSetrAdi sAmagrI meM prAyaH azubha karma kA vipAka kA saMbhava nahIM hotA hai ataH nirvighnatA pUrvaka sAmAyika paripAlanAdi hotA hai| ataH chadmasthoM ne avazya hI sarvatra zubhakSetrAdi meM kAryAraMbhAdi karane meM prayatnazIla rahanA cAhiye, jo bhagavanta atizayi zaktizAlI hote haiM ve atizaya ke bala se hI sarva vighnoM ko nirvighna yA samyaka prakAra se ho jAtA esA jiNANamANA khittAIyAya kammuNo bhaNiyA / udayAha kAraNa ja tamhA savvattha jaiyaba // 1 // AnI akSara gamanikA A pramANe che. ane bhagavAnanI A rItanI AjJA che kezabhakSetramAM zubhadizAmAM abhimukha karIne zubhatithi, nakSatra muhUrnAdimAM pravajana ghatAropaNAdi karavuM joIe bIjI rIte karavuM na joIe. tathA kSetrAdipaNu kamane udayanA kAraNarUpa bhagavAne kahela che. tethI azubha dravya kSetrAdi sAmagrIne prApta karIne kadAca azubhavedya karma vipAkamAM AvIne udaya prApta kare che. tenA udayamAM gharamAM vratabhaMgAdi doSane prasaMga AvI jAya che. zubha dravya kSetrAdi sAmagrImAM prAyaH azubha karmanA vipAkane saMbhava hete nathI. tethI nirvighatAthI sAmAyika paripAlanAdi thAya che tethI chaghae avazyaja badhe ja zabhakSetrAdimA kAryAraMbhAdi karavAmAM prayatnazIla rahevuM joIe je bhagavAn atizayita zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaprAbhRtam 957 adhigacchanti, tena zubhatithi muhUrtAdikamapekSante iti na tanmArgAnusaraNaM chadmasthAnAM nyAyyaM bhavati, tena ye paramapnuni paryupAsita pravacanaviDambakAH aparimalima-jinazAzanopaniSad bhUtazAstrA guruparamparAyAnaniravadya vizadakAlocitasAmAcArI pratipanthinaH svamati kalpita sAmAcArIkA abhidadhati, yathA na pravAjanAdiSu zubhatithi nakSatrAdi nirIkSaNaM karttavyaM, na khalu bhagavAn jagat svAmI prajAjanAyopasthiteSu zubhatithyAdi nirIkSaNaM kRtavAnIti, te apAstA dravyA // iti // 21 // 'tesi pavisaMtANaM tAvakkhettaM tu baDae NiyayaM / teNeva kameNa puNo parihAyati NikkhamaMtANaM // 22 // ' teSAM pravizatAM tApakSetraM tu varddhate niyataM / tenaiva krameNa punaH parihIyate niSkramatAM // 22 // teSAM-sUryacandrANAM sarvabAhyAnmaNDalAn abhyantaraM maNDalaM pravizatAM tApakSetraM pratidivase zanaiH zanaiH krameNa niyamAtatikramamanusRtya niyamataH hai / ataH zubhatithi muhUrtAdi kI apekSA nahIM karate haiM, ataH unake mArga kA anukaraNa karanA chadmasthoM ke liye nyAyya nahIM hotA, isase jo paramamuni paryupAsita pravacana kI viDaMbanA karane vAle hote haiM tathA jinazAsana ke upaniSadarUpa zAstra evaM guru paraMparAnukUla kArya nahIM karate jo pratipanthi hote haiM jisase apanI mati se kalpita sAmAcArI Adi karate haiM evaM pravrAjanAdi meM zubha tithi nakSatrAdikA nirIkSaNa nahIM karate evaM jagat svAmI bhagavAna ne pravrAjana samaya meM zubha tithi Adi nahI dekhA hai aisA kahate hai, ve dravya se apAsta kahe jAte haiM // 21 // tesiM pavisaMtANaM tAvakkhettaM tu vaDae NiyayaM / teNeva kameNa puNo parihAyati NikkhamaMtANaM // 22 // sUrya caMdra kA sarvabAhya maMDala se abhyaMtara maMDala meM praveza ke samaya tApakSetra pratidivasa dhIre dhIre niyama se AyAma se baDhatA hai / tathA jisa prakAra zaktizALI hoya che, teo atizayanA baLathI ja sarvavinine nivina eTaleke sArI rIte thaI jAya che. tethI zubhatithi muhUrtAdinI apekSA karatA nathI. tethI temanA mArganuM anukaraNa karavuM chAne mATe nyAcya hetuM nathI tethI jee parama muni paryapAsita pravacananI viDaMbanA karanArA heya che, tathA jInazAsanane upaniSadurUpa zAstra ane gurU paraMpara, anukuLa kArya karatA nathI, jeo vipathe gamana karanArA hoya che tethI svabuddhithI kalpita sAmAcArI vigere kare che tathA pravAjanAdimAM zubhatithi nakSatrAdinuM nirIkSaNa karatA nathI tathA jagasvAmI bhagavAne pravAjana samayamAM zubha tithi vigere joyA nathI. teo dravyathI apAsta kahevAya che. jenA tesi pavisaMtANa tAvaGkavettaM tu vaDUDha5 NiyayaM / taNe ra kamega puNo parihAyati Nikhama tANa // 22 // sUrya caMdranA sarvabAhya maMDaLathI atyaMtara maMDaLamAM pravezanA samaye tApakSetra zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 958 sUryaprajJaptisUtre -AyAmato varddhate / yena ca krameNa paribarddha te tenaiva krameNa yadA sarvAbhyantarAnmaNDalAt vahiH niSkramatAM teSAmeva sUryacandrANAM tApakSetraM punaH parihIyate / tathAhi-sarvabAhyamaNDale cAra caratAM sUryacandrANAM pratyekaM jambudvIpacakravAlasya dazadhA pravibhaktasya dvau dvau bhAgau tApakSetra, tatazca sUryasyAbhyantaraM pravizataH pratimaNDalaM SaSTayadhikaSatriMzacchata pravibhaktasya dvau-dvau bhAgo tApakSetrasya vartate / candramasastu maNDaleSu pratyekaM paurNamAsI sambhave krameNa pratimaNDalaM SaDviMzatiH SaD viMzatirbhAgAH saptaviMzatitamasya ca ekaH saptabhAga iti krameNa varddhate / evaM ca krameNa pratimaNDalamabhivRddhau yadA sarvAbhyantare maNDale cAraM caratastadA pratyekaM jambudvIpacakravAlasya trayaH paripUrNAH dazabhAgAstApakSetraM-prakAzakSetraM tataH punarapi sarvAbhyantarAnmaNDalAta bahiniSkramamANe sUryasya pratimaNDalaM SaSTayadhika SaT triMzacchatapravibhaktasya jambudvIpacakravAlasya dvau-dvo bhAgau krameNa tApakSetra parihIyate / candramasastu maNDaleSu pratyekaM paurNamAsI ke krama se baDhatA hai, usI krama se jaba sarvAbhyaMtaramaMDala se bAhara nikalate samaya unhI sUrya candra kA tApakSetra hIna hotA hai / jaise kI sarva bAghamaMDala meM cAra karate huve sUrya caMdra kA jaMbUDhIpa ke daza prakAra se vibhakta pratyeka cakravAla kA do do bhAga ko tApakSetra tadanantara sUrya kA abhyantara maMDala meM praveza karate samaya chattIsa so chiyAsaTha se vibhakta pratimaMDala kA do do bhAga tApakSetra kA baDhatA hai| candramA ke maMDala meM pratyeka pUrNimA ke saMbhava meM krama se pratimaMDala meM chAIsa chAIsa bhAga tathA satAIsaveM bhAga kA eka sAta bhAga isa prakAra ke krama se bar3hate haiN| isa prakAra ke krama se pratimaMDala kI vRddhi se jaba sAbhyaMtara maMDala meM cAra karate haiM, taba pratyeka jaddhIpa cakravAla kA tIna paripUrNa tathA dasa bhAga, prakAza kSetra ko phira se sarvAbhyantara maMDala se bAhara nikalate samaya sUrya kA pratimaMDala meM chattisa so chiyAsaTha bhAga meM vibhakta dararoja dhIre dhIre niyamathI AyAmathI vadhe che. tathA je prakAranA kramathI vadhe che, eja kamathI sUrya caMdranA sarvAtyaMtara maMDaLathI bahAra nIkaLavAne samaye eja sUrya caMdranuM tApakSetra jUna thAya che. jemake-sarva bAhyamaMDaLamAM cAra karatA sUrya caMdranA jaMbudvIpanA dasa prakArathI vaheMcAyela dareka cakravAlanA babbe bhAgene tApakSetra tathA te pachI sUryanA abhya. tara maMDaLamAM praveza karatI vakhate chatrIsa chAsaDathI vibhakta thayela dareka maMDaLanA babbe bhAgo tApakSetranA vadhe che. caMdramAnA maMDaLamAM dareka pUrNimAnA samayamAM kramathI dareka maMDaLamAM chavvIsiyA chAsI bhAga tathA satyAvIsamA bhAganA eka sAtabhAga A prakAranA kramathI vadhe che. A rItanA kamathI dareka maMDaLanI vRddhithI jyAre satyaMtara maMDaLamAM cAra kare che, tyAre dareka jaMbudvIpanA cakravAlanA traNa purepurA tathA dasabhAga jeTalA prakAza kSetrane pharIthI sarvAtyaMtara maMDaLanI bahAra nIkaLatI vakhate sUryanA dareka maMDaLamAM chatrIsaso. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 100 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 959 sambhave krameNa pratimaNDalaM SaD viMzatirbhAgAH saptaviMzatitamasya ca bhAgasya ekaH saptabhAga ityevaM tApakSesya parivarddhana - hAsakramo jJeyaH ||22|| 'tesiM kalaMbuyApupphasaMThiyA huMti tApakttapahA / aMtoya saMkuDA vAhiM vitthaDA caMdasUrANaM ||23|| teSAM kalambukA puSpasaMsthitA bhavanti tApakSetrapathAH / antazca saMkucitAH vahi vistRtAcandrasUryANAM ||22|| teSAM - candrasUryAdInAM tApakSetrapathAH - tApakSetrasya varddhanahAsakramamArgAH / kalambukA puSphasaMsthitA - nAlikA puSpAkArAH bhavanti / etadevavyAcaSTate-a - antaH saMkucitA - meru dizi kalikAkArA, bahirvistRtA - lavaNa samudradizi puSpitAkArA, evameva caturthaprAbhRte varNitavizeSaNairyuktA saMsthAnasaMsthitirbhAvanIyAH, kimatrabhUyo bhAvanayA granthagauraveNeti ||23|| sU0 100 // jambUdvIpa ke cakravAla kA do do bhAga ke krama se tApakSetra hIna hotA jAtA hai / caMdramA ke maMDala meM pratyeka pUrNimA ke saMbhava meM krama se pratyeka maMDala kA chAIsa bhAga tathA satAisaveM bhAga kA eka sAtavAM bhAga baDhanA hai| isa prakAra tApakSetra kI vRddhi evaM hAnI hotI hai aisA jAne ||22|| tesiM kalaMyA puSkasaMThiyA huti tApakkhettapahA / atoya saMkuDA bAhiM vitthaDA caMdasUrANaM ||23|| caMdra sUrya kA tApakSetra kA vRddhi evaM hAsana kramamArga hotA hai / yaha kalambU kA puSpa ke AkAra kA arthAt nAlikA puSpa ke AkAra kA hotA hai, yahI kahate hai - aMtaH saMkucita - merU kI dizA meM kali ke AkAra kA tathA bAhara lavaNasamudra kI dizA meM puruSa ke AkAra ke samAna isI prakAra cauthe prAbhRta meM kahe gaye vizeSaNoM se yukta saMsthAna kI sthiti bhAvita kara leveM / yahAM para phira se bhAvanA likhane se grantha gaurava bar3ha jAne ke bhaya se nahIM kahate | ||23|| / / sU0 100 // chAsaTha bhAgAmAM vaheMcAyela jAMbudrIpanA cakravAlanA khae bhAganA kramathI tApakSetra nyUna thatu jAya che. caMdramAnA maMDaLamAM dareka pUrNimAnA sabhavamAM kramathI dareka maDaLanA chavvIsa bhAge| tathA satyAvIsamA bhAganA eka sAtamA bhAga jeTaluM vadhe che. A rIte tApakSetrane tadhAro bhane nyUnatA thAya che |22|| sikalaM buyA puSkasaMThiyA huti tAvakkhettapahA | atoya saMkuDA bAhiM vitthaDA caMdasUrANa ||23|| caMdra sUryanA tApakSetranA vadhaghaTane kramamArga A rIte heya che. kasabunA puSpanA AkAranA eTaleke nAlikAnA puSpa sarakhA AkAranA heAya che. eja kaDe che. aMdara saMkucita merUnI dizAmAM kaLInA AkAra jeve! tathA bahAra lavaNu samudranI dizAmAM puSpanA AkAra jevA eja pramANe cethA prAkRtamAM kahelA vizeSaNAvALA sthAnananI sthiti samajI levI, ar3I cuna: te lAvanA saNavAthI granthagaurava vadhavAnA ayathI te uDesa nathI. 23 / / sU. 100 // zrI suryaprApti sUtraH 2 Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 960 sUrya prajJaptisatre samprati candramasamadhikRtya tasya kSayavRddhayAdikAraNAnugata vimAnadevatAdi viSayaka praznottara sUtramAha mUlam-keNaM veDDai caMdo ! parihANI keNa huMti caMdasta ! / kAlo vA joNho vA keNA'NubhAve Na caMdamsa / // 24 // kiNhaM rAhuvimANaM NiccaM caMdeNa hoi avirahiyaM / caturaMgulama saMttaM hiccA caMdassa taM carai // 25 // bAvaTTi bAvaDhei divase divase tu suka rakkhastra / jaM parivaDDai caMdo khavei taM ceva kAleNaM // 26 // paNNarasai bhAge Na caMdaM paNNarasameva taM varai / paNNarasai bhAgeNa ya puNo vi taM ceva vakamai / 27 // evaM vaDDai caMdo parihANI evaM hoi caMdassa / kAlo vA juNho vA ekA'NubhAveNa caMdassa / // 28 // aMto maNussakkhette havaMti cArA va gAtu ubavaNNA / paMcavihA joisiyA caMdA sUrA gahagaNAya // 29 // teNa paraM je sesA caMdAdicca gahatArA NakkhattA / Nasthi gaI ki cAro avaTThiyA te muNeya. aa||30|| evaM jaMbuddIve duguNA lavaNe ca uguNA huMti lAvaNagA ya tiguNiyA sasisUrA dhAyaisaMDe // 31 // do caMdA iha dIve cattAri ya sAyare lavaNatoe / dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdA ya sUrA ya // 36 // dhAyaisaMDappabhitisu uddiTThA tiguNiyA bhave caMdA / Adilla caMdasahiyA aNaMtarANaMtare khette // 33 // rikkhagAhatAraggaM dIvasamudde jahicchasi jAuM / tassa sIhi tanguNiya rikkhaggaha tAragaggaMtu / 34|| bahitA tu mANusaNagasta caMdasUrANavaTThiyA jonnhaa| caMdA abhIyI juttA sUrA puNa haMti pumsehiM / 35 // caMdA to sUrasta ya sUrA caMdasta aMtaraM hoi / paNNAsasahaslAiM tu joyaNANaM aNUNAI // 36 / sUrasta ya sUrassa ya satiNo ya sasiNo ya aMtaraM hoi bAhiM tu mANusa nagasta joyaNANaM sayasahassaM // 37 // sUratariyA caMdA caMdatariyA ya diNayarA dittA / cittaMtaralesAgA suhalesA maMdalesA ya // 38 // aTThAsIti ca gahA aTThA. vIsaM ca huMti NakkhattA / egasato parivAro etto tArA NavocchAmi ||39||chaartttthi sahassAI Nava ceva sayAiM paMca sayAI / egasasI parivAro zrIsuryapratisUtra : 2 Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA su0 101 ekonaviMzatitama prAbhRtam tArAgakoDAkoDINaM // 40 // aMtomaNussakkhette je caMdimasUriyA gahagaNaNakkhattatArArUvA teNaM devA ki uDDovavaSNagA kappovavaNNagA vimA. NovabaNNagA cArovakSaNNagA cArAdvatIyA gairaiyA gismaavnnnngaa?| tA teNaM devA No uDDovavANagA No kappovavaNagA vimANocavaNNagA cArovaNNagA No cAradvitIyA gairaiyA gaisamAvaNNagA | uDDamuhakalaMbuA pupphasaMThANasaMThitehiM joyaNasAhassiehi tAvakkhettehiM sAhassiehiM bAhirAhiM ya veubviyAhiM parisAhiM mahatAhataNagIyavAiya taMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiraveNaM mahatA udvisIhaNAdakalakalaraveNaM acche paccatarAyaM padAhiNA vattamaMDala cAraM melaM aNupariyamuti. tA tesiM NaM devAgaM jAdheiMde cayati se kathamidANI pakareMti ? tA cattAri paMcasAmANiyadevA taM ThANaM uvasaMpajittANaM viharati jAva aNNe ittha iMde uvaNNo bhavai, tA iMdaThANeNaM kevaieNaM kAleNaM virahiyaM paNNatta / , tA jahANeNa ikkaM samayaM ukkoseNaM chammAse. tAvahitANaM mANussakkhettassa je caMdimasUriya gaha jAva tArArUvA teNaM devA kiM uDDhovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovaNNagA, cAradvitIyA gai. raiyA gaisamAvaNNagA , tA teNaM devA No uTTovavaNNagA No kappovavaNNagA vimANocavaNNagA jo cArovavaNNagA cAradviiyA No gaigiyA ko gaisamAvaNNagA pakkigasaMThANasaM ThaehiM joyaNasayasAhassiehiM nAvakkhettehiM sayasAhassiyAhiM bAhirAhiM veuniyAhiM parisAhi mahatAhata NaTagIyavAi ya jAva raveNaM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharai, suhalessA maMdalessA maMdAyavalessA cittaMtaralessA aNNagoNNa samo. gADhAhi leslAhiM kUDAiva ThANaTThiyA te pademe savvato samaMtA obhA saMti ujjIveMli taveMti pabhAseMti / tA tesi NaM devANaM jAhe ide cayai se kahamidANiM pakareMti ?, tA jAva cattAri paMca sAmANiya devA taM ThANaM taheva jAva chammAse ||suu0 101 // zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 962 sUryaprajJaptisUtre ___ chAyA-kena varddhate candraH ? parihAniH kena bhavati candrasya !, kRSNo vA jyotsno vA kenAnubhAvena candrasya ? // 24 // kRSNaM rAhu vimAnaM nityaM candreNa bhavati avirahitaM // caturaGgulamasaMprAptamadhazcandrasya taccarati // 25 // dvApaSTi dvaSaSTirdivastu zuklapakSasya / yathA parivarddhate candraH kSapayati tathaiva kRSNena // 26 // paJcadazabhirbhAgena yazcandraM paJcadazameva taM vRNoti / paJcadazata mena bhAgena yaH punarapi taM tathaivApakramati // 27 // evaM varddhate ca candraH parihAnirevabhavati candrasya / kRSNo vA jyotsno vA evamanubhAvena candrasya // 28 // antamanuSyakSetre bhavanti cAropagAstu upapannAH / paJcavidhA jyotiSikAzcandrAH sUryAH grahagaNAzca / / 29 // tasmAt paraM yAni zeSAni candrAdityagrahatArAnakSatrANi / nAsti gatirnApi cAro'vasthitAste jJAtavyAH // 30 // evaM jambudvIpe dviguNAH lavaNe catuguNAH bhavanti / lAvaNikA ye triguNitAH zazi sUryA dhAtakIkhaNDe // 31 // dvau candrau iha dvIpe catvArazca sAgare lavaNatoye / dhAtakIkhaNDe dvIpe dvAdaza candrAzca sUryAzca // 32 // dhAtakikhaNDaprabhRtiSu uddiSTAstri guNitAH bhavanti cndraaH| AdityacandrasahitA anantarAnantarakSetre // 33 // RkSagrahatArakaM dvIpasamudre yadIcchasi jJAtuM / tat zazibhistad guNitaM RkSagrahatArakaM tu // 34 // bahistAtu manuSya nagasya candrasUryANAmavasthitA jyotsnA candra abhijit yuktA sUryAH punarbhavanti puSye hiM // 35|| candrAt sUryasya ca sUryAt candrasya antaraM bhavati / pazcAzat sahasrANi tu yojanAnAM anyUnAni // 36 // sUryasya ca sUryasya ca zazinazca zazinazca antaraM bhavati / bAhyaM tu manuSyanagasya yojanAnAM zatasahasraM // 37 // sUryAntaritAzcandrA candrAntaritAzca dinakarAdiSTAH / citrAntaralezyAkAH subhralezyAmandalezyA ca // 38 // aSTAzItizca grahAH aSTAviMzatizca bhavanti nakSatrANi / ekazaziparivAra itastArANAM pravakSyAmi // 39 // paTkSaSTiH sahasrANi nava caitra zatAni pazcasahitAni / ekazazi parivArastArAgaNa koTikoTInAM // 40 // antamunuSyakSetre ye candrasUryAH grahagaNatArAsteSAM devA kiM UopapannakAH kalpopatrakAH vimAnopapatrakAH cAropapannakAH cArasthitikAH gatiratikAH gatisamApanakA ? / tAvat te khalu devA na UdhvopapannakA na kalpopapanakA vimAnopapatrakAH cAropapannakA na cArasthitikAH gatiratikAH gatisamApanakAH, UrdhvamukhakalumbikApuSpasaMsthAnasaMsthitai yojnshrestaapkssetraiH sahasrairbAdai vikriyAbhiH pariSadbhiH mahatAhatanRtyagItavAditratantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa mahatA utkRSTasiMhanAdakalaraveNa svacchaM parvatarAja padAtinAvarttamaNDalacAraM meruM anuparyaTanti, / tAvat teSAM khalu devAnAM yo'dhaH induzcarati sa kathamidAnI prakaroti ? / tAvat catvAraH paJca sAmAnikadevAstaM sthAnaM upasaMpadya khalu viharanti yAvat anyaH itthaM indu upapano bhavati, tAvat industhAne khalu kiyatA kAlena virahitaM prajJaptam / tAva jaghanyena ekaH samayaH utkarSeNa SaNmAsAH / tAvat bAhyAH khalu manuSyakSetrasya ye candrasUryagrahAH yAvat tArArUpAste khalu devAH kiM UrbopapannakAH kalpopanakAH, vimAnopapannakAH cArasthitikAH gatiratitAH gatisamApanakAH ? / tAvat te khalu devAH na UopapannakAH na zrI suryaprati sUtra : 2 Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitama'prAbhRtam kalpopapannakAH vimAnopapannakAH na cAropapannakAH cArasthitikAH na gatiratitAH na gatisamApanakAH prAkRtikasaMsthAnasaMsthitaiH yojanazatasahasrestApakSetraH zatasahasrairbAdha vikriyAbhiH pariSadbhiH mahatAhatanRtyagItavAditra yAvadraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharanti // zubhralezyA mandalezyA mandAyAvalezyA citrAntaralezyA anyo'nya samupagADhAbhi lezyAbhiH kUTa iva sthAnasthitAste pradezAH sarvataH samantAt avabhAsante udyotante tapanti prabhAsanti / tAvat teSAM khalu devAnAM yohi candrazcarati sakathamidAnI prakaroti ? / tAvat yAvat catvAraH paJca sAmAnikadevAstat sthAnaM tathaiva yAvat SaNmAsAH // iti sU0 101 // TIkA-zatatame sUtre vividhadvIpasamudreSu candrasUrya grahanakSatratArakANaM saMkhyAviSayaM vicAra vinimayaM vivicya samprati candramasamadhikRtya vividhaviSayavicAramAzritya gautamaH praznayati-'ke NaM vaDai caMdo !, parihANI keNa haMti caMdassa / kAlI vA joNho vA keNA'NubhAveNa caMdassa // 24 // ' kena varddhate candraH parihAniH kena bhavati candrasya / kRSNo vA jyo sno vA kenAnubhAvena candrasya ||24||-ken-ken prakAreNa candraH zuklapakSe varddhate ? kena vA kAraNena candrasya kRSNapakSe parihAniH-kSayo bhavati ?, kena vA anubhAvena prabhAvena candra___ aba candramA ko adhikRta karake usakI kSaya vRddhayAdi ke kAraNarUpa vimAna devatA viSayaka praznasUtra kahate haiM-(keNaM vai caMdo) ityAdi / TIkArtha-sauveM sUtra meM aneka prakAra ke dvIpa samudroM meM caMdra-sUrya, graha, nakSatra evaM tArAoM kI saMkhyA viSayaka vicAra vinimaya karake aba candramA ko adhikRta karake vividha prakAra ke vicAroM ko lekara zrI gautamasvAmI prazna karate haiM keNaM vaDrai caMdo, parihANI keNa hu~ti caMdassa / kAlo vA joNho vA, keNANubhAveNa caMdassa // 24 // kisa prakAra se candra zuklapakSa meM baDhatA hai, ? tathA kisa kAraNa se caMdra kA kRSNapakSa meM kSaya hotA hai ? tathA kisa kAraNavazAt caMdra kA eka pakSa kRSNa have caMdramAne adhikRta karIne tenI kSayavRddhi AdinA kAraNarUpa vimAnanA devatA samAdhI prazna sUtra vAmAM Ave che. keNa vaDDhaI caMdo tyA TIkArtha-semA sUtramAM aneka prakAranA dvIpasamudramAM caMdra-sUrya-graha nakSatra ane tArAonI saMkhyAnA saMbaMdhamAM vicAra vinimaya karIne have caMdramAne adhikRta karIne vividha prakAranA vicArane laIne zrIgautamasvAmI prazna pUche che. keNa vaDDhai cado, parihANI huti cadassa / __ kAlo vA joNhA vA, keNANubhAveNa ca dassa // 24 // zukala pakSamAM caMdra kevI rIte vadhe che? tathA kayA kAraNathI caMdrano kRSNapakSamAM kSaya thAya che? tathA kayA kAraNathI caMdrane eka pakSa kRSNa ane eka pakSa zukala hoya che? zrI suryaprajJapti sUtra: Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 964 sUryaprajJapti syaikaH pakSaH kRSNo bhavati !, ekaca pakSI jyotsnaH - zuklo bhavatIti sarvaM pratibodhaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha - ' kinheM rAhuvimANaM NiccaM caMdeNa hoi avirahitaM / caturaMgula saMpattaM hicyA caMdassa taM carai ||25|| ' kaSNaM rAhuvimAnaM nItyaM candreNa bhavati avirahitaM / caturaGgulamasaMprAptaM hitvA candrasya taccarati ||25|| sampAtarUpazracchAyArUpo vA kRSNo rAhuH kathyate sa ca rAhurdvividho bhavati tathA parvarAhurnitya rAhuzreti, tatra sa eva parvarAhurucyate yaH khalu kadAcit kadAcideva paurNAnte samAgatya nijavimAnena candravimAnamantaritaM karoti, itthameva amAnte ca sUryavimAnamantaritaM karoti - AcchAdayati- Antarite ca kRte candragrahaNaM sUryagrahaNaM vA jAtamitiloke prasiddhirjAyate, iha zuklakRSNAdi vicAre kiM sa rAhurna gRhyate, yohi nityo rAhustasya vimAnaM kRSNaM bhavati tathaiva jagat svAbhAvyAt tacca vimAnaM nityaM candreNa saha sarvakAlamavirahitaM bhavati tathA hotA hai ? tathA eka pakSa zukla hotA hai ? he bhagavan yaha saba viSaya kA Apa pratibodha kareM / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM 'hiM rAhu vimANaM NiccaM caMdeNa hoi avirahitaM, caturaMgulamasaMpattaM hicA caMdassa taM caraha' // 25 // sampAtarUpa yA chAyArUpa kRSNa varNavAlA rAhu hotA hai, vaha rAhu do prakAra kA hotA hai, eka parva rAhu evaM dUsarA nitya rAhu, parva rAhu vaha kahA jAtA hai ki kadAcit pUrNimA ke anta meM Akara apane vimAna se caMdra vimAna ko aMtarita karatA hai, isI prakAra amAsa ke anta meM sUrya ke vimAna ko aMtarita karatA hai| arthAt AcchAdita karatA hai| aMtarita karane se caMdragrahaNa yA sUryagrahaNa huvA isa prakAra loka meM prasiddhi hotI hai| yahAM zuklapakSa kRSNapakSa ke vicAra meM kyA vaha rAhu nahI liyA jAtA hai, ki jo nitya rAhu kRSNa vimAnavAlA hai? he bhagavAna! A tamAma viSayanA Apa pratiSedha karo. A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAn kahe che. kior rAhu vimANaM Nicca ca deNa hoi avirahiya / caturaM gulamasaMpataM, hiccA caMdassa taM carai // 25 // sa'pAtarUpa agara chAyArUpa kRSNavarNavALA rAhu hAya che, te rAhu e prakAranA hAya che. eka pa rAhu ane bIje nityarAhu parAhu e kahevAya cheke-kadAcita pUrNimAnA aMtamAM AvIne peAtAnA vimAnathI caMdra vimAnane DhAMkI de che, DhAMkI devAthI cadragrahaNa athavA sUryagrahaNa thayuM tema leAkamAM prasiddhi thAya che. ahIM zukala pakSa ane kRSNapakSanI vicAraNAmAM eja rAhu levAya che, ke je nityarADu kRSNa vimAnavALA hAya che. kAraNa te prakAranA jagatsvabhAva hoya che. tathA te vimAna nitya caMdranI sAthe tevA tavALu zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3293D sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitama prAbhRtam 965 caturaGgulena-caturbhiragulairaprApta-tattulyamantaritaM sat candravimAnasya adhastAt cAraM carati taccaivaM carat zuklapakSe zanaiH zanaiH antaritaM sat candramasaM prakaTI karoti, kRSNapakSe ca zanaiH zanaistameva candramasamAvRNoti, ityevaM zuklakRSNasya kAraNaM sAmAnyataH pratipAdya punavizleSayati-'bAvaDiM bAvaSTiM divase divase tu sukkapakkhassa / jaM parivaDai caMdo khavei taM ceva kAleNaM // 26 // ' dvApaSTi SiSTi divase divase tu zuklapakSasya / yathA parivarddhate candrakSapayati tathA caiva kAlena // 26 // iha dvASaSTibhAgIkRtasya candravimAnasya dvau bhAgau uparitanau apAkRtya zeSasya vimAnabhAgasya pazcadazabhirbhAge hRte sati ye catvAro bhAgAH labhyante te dvApaSTizabdenocyante, avayave samudAyopacArAt / etacca vyAkhyAnaM jIvAbhigamacUAdi darzanataH kRtaM na punaH svavicAra dRzA, tathAhi asyA eva gAthAyAH vyAkhyAne jIvAtathAprakAra jagat svabhAva hone se tathA vaha vimAna nitya caMdra ke sAtha sarva kAla avirahita rahatA hai, tathA caturaMgula se aprApta usake samAna aMtaravAlA hokara caMdravimAna ke nIce gamana karatA hai| isa prakAra saMcaraNa karatA huvA, zuklapakSa meM dhIre dhIre aMtara rahita hokara caMdramA ko pragaTa karatA hai, tathA kRSNapakSa meM dhIre dhIre usI caMdra ko AcchAdita karatA hai / isa prakAra zukla. pakSa evaM kRSNapakSa kA kAraNa kA sAmAnya rUpa se pratipAdana karake phira se spaSTa karate haiM // 25 // bAvahi bAvaDhi divase divase tu sukkapakkhassa / jaM parivaDai caMdo khavei taM ceva kAleNaM // 26 // bAsaTha bhAga kiye gaye candravimAna kA Upara ke do bhAga ko choDakara zeSavimAna ke bhAga kA paMdraha se bhAga karane para jo cAra bhAga prApta hotA hai ve avayava meM samudAya ke upacAra se bAsaTha zabda se kahA jAtA hai, isa kI vyAkhyA jIvAbhigama kI cUrNikA Adi ko dekha ke kiyA hai, apane vicAra sarvakALa avirahitapaNAthI rahe che. tathA caturaMgula arthAt cAra AMgaLathI prApta na thAya tevA aMtaravALuM thaIne caMdravimAnanI nIce gamana kare che. A rIte saMcaraNa karatAM karatAM zukalapakSamAM dhIre dhIre aMtara vinAnuM thaIne caMdramAne pragaTa kare che. tathA kRSNapakSamAM dhIre dhIre eja caMdrane DhAMke che. A pramANe zuka pakSa ane kRSNa pakSanA sAmAnya rIte kAraNanuM pratipAdana karIne pharIthI tene spaSTa kare che. | 25 bAvardvi bAvardvi divase divase tu sukkapakkhassa / ja paribaDhai caMdo khavei taceva kAleNa // 26 // bAsaThamAga karavAmAM Avela caMdra vimAnanI uparanA be bhAgane choDIne bAkInA vimAnanA bhAganA paMdarathI bhAga karavAthI je cAra bhAga prApta thAya che te avayavamAM samudAyanA upacArathI bAsaTha zabdathI kahevAya che. AnI vyAkhyA jIvAbhigamanI cUrNikA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 966 sUryaprazaptisUtre bhigamacUrNI likhitaM yathA-'candravimAnaM dvApaSTibhAgI kriyate, tataH paJcadazabhirbhAgo hiyate tatra catvAro bhAgAH dvASaSTibhAgAnAM paJcadaza bhAgena labhyante zeSau dvau bhAgau etAvad dine dine zuklapakSasya rAhuNA mucyate' ityAdi....evaM ca sati yat samavAyAGgasUtre zuklapakSasya divase divase candro dvApaSTibhAgaH parivarddhate tadapyevameva vyAkhyeyaM, sampradAyavazAddhisUtraM vyAkhyeyaM bhavati na khalu svastramanIpayA sampradAyazca kila yathokta svarUpa eveti / tatra zuklapakSasya divase yat-yasmAt kAraNAt candro dvASaSTiM dvApaSTiM bhAgAn-dvASaSTibhAgasatkAn caturazcaturo bhAgAn yAvat parivarddhateti kAlena-kRSNena-kRSNapakSena punardivase divase-pratidine tAneva dvApaSTibhAgasatkAn caturazcaturo bhAgAn kSapayati-parihApayati // 26 // atha punaretadeva vyAcaSTate-'paNNarasa bhAgega ya caMdaM paNNarasameva taM varai / paNNarasai bhAgeNa ya puNo vitaM ceva pakkamai // 27 // ' paJcadaza bhAgena ca candraM paJcadazameva taM vRNoti / paJcadaze mAtra se nahIM kahA hai / tathA isI gAthA ke vyAkhyAna meM jIvAbhigama kI cUrNikA meM likhA hai ki 'caMdravimAna kA bAsaTha bhAga kare tadanantara paMdraha se bhAga kare to bAsaThiyA bhAga kA paMdraha bhAga labdha hotA hai, evaM do bhAga zeSa bacatA hai| zuklapakSa ke itanA dita rAhu kA kahA jAtA hai| ityAdi.... isa prakAra jo samavAyAGga sUtra meM zuklapakSa meM prati divasa candra bAsaThiyA bhAga baDhatA hai, aisA kahA hai usako bhI usI prakAra vyAkhyAta kareM sampradAyAnusAra sUtra kI vyAkhyA kI jAtI hai| apanI buddhi ke anukUla vyAkhyA nahIM hotI hai| yaha saMpradAya yathokta prakAra se hI hai| zukla pakSa ke dina meM jisa kAraNa se caMdra bAsaThiyA cAra bhAga jitanA baDhatA hai| kRSNa pakSa meM pratidina meM usI bAsaThiyA cAra bhAga kA kSaya karatA hai // 26 // phira se isI ko vizeSa spaSTa karate haiM vigerene joIne karela che. pitAnA vicAramAtrathI kahela nathI. tathA Aja gAthAnA vyAkhyAnamAM jIvAbhigamanI cUrNikAmAM lakhyuM che ke-caMdravimAnanA bAsaTha bhAga karavA te pachI paMdarathI bhAga kare te bAsaThiyA bhAganA paMdara bhAga labdha thAya che. ane be bhAge zeSa vadhe che. zukala pakSanA ATalA divasa rAhunA kahevAya che. ItyAdi A pramANe je samavAyAMga sUtramAM zuklapakSanA dareka divase caMdra bAsaDiyA bhAga vadhe che. tema kahyuM che tene paNa eja pramANe vyAkhyAta karI levuM. saMpradAyAnusAra sUranI vyAkhyA karavAmAM Ave che. pitAnI buddhine anukULa thAya te rIte vyAkhyA thaI zakatI nathI. ahIM saMpradAya yakta prakArathIja che. zukalapakSanA divasamAM ja kAraNathI caMdra bAsaThiyA cAra bhAga jeTaluM vadhe che. e ja kAraNathI kRSNa pakSamAM pratidivasa eja bAsaDiyA cAra bhAgane kSaya kare che. pAradA pharIthI Aja viSayane vizeSa spaSTa kare che. zrI suryaprajJami sUtraH 2 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TokA sU0 101 ekonaviMzatitama prAbhRtam bhAgena ca punarapi taM caiva prakrAmati // 27 // kRSNapakSe pratipadivasaM rAhavimAnaM svakIyena pazcadazena candravimAnaM paJcadazameva bhAgaM prANoti-AcchAdayati, zuklapakSe tu punastamevabhAga-paJcadazabhAgaM pratidivasaM AtmIyena paJcadazabhAge na vyatikrAmati-muzcati-prakAzanAya tyajati, atraitaduktaM bhavati-kRSNapakSe pratipad Arabhya svakIyena paJcadazabhAgena pratidivasa mekaikaM paJcadazabhAgaM uparitanabhAgAd Arabhya tenaiva krameNa pratidivasamekaikaM paJcadazabhAgaM samujvalayati-prakaTIkaroti tad bhAgatyAgenetyarthaH, tena jagati candramaNDalasya vRddhihAnI pratibhAsete / svarUpa tastucandramaNDalaM yathAsthitameva bhavati // 27 // etadevAha-evaM vaDA caMdo parihANI eva hoi caMdassa / kAlo vA juNho tA eva'NubhAveNa caMdassa // 28 // evaM 'paNNarasa bhAgeNa ya caMdaM paNNarasameva taM vri| paNNarasaha bhAgeNa ya puNNo vi taM ceva pakkamai // 27 // __ kRSNa pakSa meM pratidivasa rAhu vimAna apanA paMdrahaveM bhAga se caMdra vimAna kA paMdrahaveM bhAga ko AcchAdita karatA hai / evaM zukla pakSa meM usI paMdrahaveM bhAga ko apane paMdrahaveM bhAga se prakAza ke liye choDatA hai| yahAM isa prakAra kahA jAtA hai-kRSNa pakSa meM pratipadA se AraMbha karake apane paMdrahaveM bhAga se pratidina eka eka paMdrahavAM bhAga Upara ke bhAga se Arambha kara ke AcchAdita karatA hai| evaM zuklapakSa meM pratipadA se Arambha kara ke usI krama se pratidivasa eka eka paMdrahavAM bhAga ko pragaTa karatA hai| vAstavikatA se to caMdra maMDala yathAvasthita hI rahatA hai // 27 // yahI kahate haiM 'evaM vaDui caMdo parihANI evahoi caMdassa / kAlo vA, juNho vA, evA'NubhAveNa hoI caMdassa // 28 // paNNarasa bhAgeNa ya ca da eNNarasameva ta carai / paNNarasa bhAgeNa ya pugovi taceva pakkamai / kRSNapakSamAM dararoja Du vimAna potAnA paMdara bhAgethI caMdra vimAnanA paMdaramA bhAgane DhAMkI de che. ane zukalapakSamAM eja paMdaramA bhAgane pitAnA paMdaramA bhAgathI prakAza mATe khullo kare che. ahIM A rIte kahevAmAM Ave che. kRpakSamAM ekamathI AraMbha karIne pitAne paMdaramAM bhAgathI dararoja eka eka paMdarame bhAga uparanA bhAgathI AraMbha karIne DhAMkI de che. ane zukala pakSamAM ekamathI AraMbhIne eja kamathI dararoja eka eka paMdaramA bhAgane pragaTa kare che. vAstavika paNathI te caMdramaMDaLa yathAvasthitaja rahe che. sArA eja pharIthI kahe che. evaM vaDDhai caMdo parihANI eva hoi cadassa / kAlo vA juNho vA, evA'NubhAveNa hoI caMdussa // 28 // zrI suryaprati sUtra : 2 Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96. sUryaprajJaptisUtre varddhate candraH parihAnireva bhavati candrasya / kRSNo vA jyotsno vA evamanubhAvena candrasya // 28 // evaM-pUrvoditena prakAreNa rAhuvimAnena pratidivasaMkrameNa anAvaraNa kAraNato varddhatevarddhamAnaH san pratibhAsate candraH evameva rAhuvimAnena pratidivasaM krameNa AvaraNakAraNataH pratihAniH-pratihAni pratibhAso bhavati candrasya viSaye, etenaiva anubhAvena-anenaiva kAraNena ekaH pakSaH kAlaH-kRSNo bhavati, yatra candrasya parihAniH pratibhAsate sa eva kRSNapakSaH, ekastu pakSe jyotsnAH -zuklo bhavati, yatra candraviSaye vRddhiH pratibhAsate iti // 28 // 'aMto maNussakkhette havaMti cArovagAtu uvavaNNA, paMcaviha jotisiyA caMdA marA gahagaNA ya // 29 // ' antarmanuSyakSetre bhavanti cAropagAstu upapannAH / paJcavidhAH jyotiSikAzcandrAH sUryAH grahagaNAzca // 29 // antaH-madhye manuSyakSetrasya paJcavidhAH jyotiSkAH santi, tadyathA -candrAH sUryAH grahagaNAzca atra cakArAt nakSatrANi tArakAzca bhavanti, cAropagA-cArayuktAHsaJcaraNazIlA bhavantItyarthaH / / 'teNa paraM je sesA caMdAdicca gahatAraNakkhattA / NatthigaI ___ yaha pUrvakathita prakAra se rAhu vimAna ke pratidivasa saMkramaNa se anAvaraNa ke kAraNa se baDhatA huvA candra pratibhAsita hotA hai| isI prakAra rAhuvimAna pratidivasa krama se AvaraNa ke kAraNa se pratihAni kA pratibhAsa hotA hai / caMdra ke viSaya meM isI kAraNa se eka pakSa meM kRSNa hotA hai, jisa meM caMdra ko hAni kA pratibhAsa hotA hai, usI ko kRSNapakSa kahA jAtA hai, eka pakSa meM zakla hotA hai jisa meM caMdra kI vRddhi pratibhAsita hotI hai / // 28 // aMto maNussakkhette havaMti cArovagA tu uvvnnnnaa| paMcaviha jotisiyA, caMdA sUrA gahagaNAya // 29 // manuSya kSetra meM pAMca prakAra ke jyotiSkadeva hote haiM, jo isa prakAra haiMcaMdra sUrya, graha-nakSatra evaM tArAeM ye pAMco cArovaga arthAt saMcaraNa zIla hote haiM // 29 // [ A pUrvakathita prakArathI rAhuvimAnanA dararoja saMkamaNuthI anAvaraNanA kAraNathI caMdra dararoja vadhate pratibhAsita thAya che. e ja pramANe rAhuvimAnathI dararoja kramapUrvaka AvaraNa thavAnA kAraNuthI hAnIne pratibhAsa thAya che. caMdranA saMbaMdhamAM Aja kAraNathI eka pakSamAM kRSNa aMdhakAra hoya che jethI caMdranI hAnIne pratibhAsa thAya che. ene ja kupakSa kahevAya che, eka pakSamAM zukala hoya che. jemAM caMdra vadhate pratibhAsita thAya che. // 28 // aMto maNussakkhette havaM ti cArovagAtu ubavaNNA / paMcaviha jotisiyA, caMdAsUrA gahagaNA ya // 29 // manuSyakSetramAM pAMca prakAranA tika hoya che, je A pramANe che. caMdra-sUrya-graha nakSatra ane tArAo A pAMce cArevaLa arthAt saMcaraNazIla hoya che. mArA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 101 pakonaviMzatitamaprAbhRtam NavicAro avaTiyA te muNeyavvA // 30 // ' tasmAt paraM yAni zeSAgi candrAdityagrahatAranakSatrANi / nAsti gatiH nApi cAro'vasthitAni tAni jJAtavyAni // 30 // atra 'teNa' miti prAkRtatvAt paJcamyarthe tRtIyA, ataeva tasmAt-manuSyakSetrAt paraM-bahiH yAni zeSANi-abaziSTAni candrAdityagrahatArAnakSatrANi-candrAdityagrahatArAnakSatrANAM vimAnAni, atra sUtre puMstvanirdezaH prAkRtatvAt / teSAM nAsti gatiH-tasmAt sthAnAnacalanamityarthaH nApi cAra:-na te maNDalagatyA paribhramanti, kintu, tAni-candrAdityagrahatArAnakSatrANi avasthitAnyeva jJAtavyAnIti // 30 // 'evaM jaMbuddIve duguNA lavaNe caugguNA hu~ti / lAvaNagA ya tiguNiyAsasisUrA dhAyaisaMDe // 31 // ' evaM jambudvIpe dviguNA lavaNe caturguNA bhavanti / lAvaNakAzca triguNitAH zazi sUryA dhAtakIkhaNDe // 31 // evaM jambudvIpe dviguNe levaNe caturgaNAH bhavanti / lAvaNakAzca triguNitAH zazisUryA dhAtakIkhaNDe // 31 // evaM-pUrvoditena prakAreNa yau zazisUryo prajJaptau tau dviguNitau arthAt yau ekaiko candrasUyauM tau dviguNitau santau jambudvIpe 'teNa paraM je sesA caMdAdicca ghtaarnnkkhttaa| natthi gaI Na vicAro avaTThiyA te muNeyavvA // 30 // 'teNa' yaha pada prAkRta hone se paMcamI ke artha meM tRtIyA huvA hai / ataH isa manuSya kSetra se para mAne bAhara jo zeSa caMdra-sUrya-graha-nakSatra evaM tArAoM ke vimAnoM (yahAM prAkRta hone se sUtra meM pulliga se nirdeza kiyA hai) kI gatI nahIM hotI hai| evaM ve maMDala gati se paribhramaNa nahIM karate haiN| paraMtu ve caMdrasUrya-graha-nakSatra evaM tArAeM avasthita hI avasthita rahate haiM aisA samajheM // 30 // evaM jaMbuddIve duguNA lavaNe cauraguNA huMti / lAvaNagA ya tiguNiyA sasisUrA dhAyaisaMDe // 31 // isa pUrvakathina prakAra se jo caMdra sUrya do do prajJapta kiye haiM, ve dviguNita arthAt jo eka eka caMdra sUrya hai, ve jaMbUdvIpa meM dugune hote haiN| vahI caMdra sUrya seNa paraM. je sesA cadAdicca gahatAraNakkhattA / natthi gaha na vi cAro avadviyA te muNeyavvA // 30 // (teT) A pada prAkRta hovAthI paMcamInA arthamA tRtIyA thayela che. tethI A manuSya kSetrathI para eTaleke bahAra je bAkInA caMdra-sUryo graha-nakSatra ane tArAonA vimAna (ahIM prAkRta hovAthI sUtramAM puliMgathI nirdeza karela che) nI gati thatI nathI, ane teo maMDaLa gatithI paribhramaNa karatA nathI. paraMtu e caMdra-sUrya graha-nakSatra ane taaraa| mapasthita // 29 che. tema sabhA // 30 // evaM jaMbuddIve duguNA, lavaNe cauraguNA huti / lAvaNagA ya tiguNiyA, sasisUrA dhAyaisaMDe // 1 // A pUrvakathita prakArathI je caMdra sUrya babbe prajJapta karelA che, te bamaNu arthAta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 970 sUryaprAptisane bhavataH jambudvIpe dvau candramasau hau sUyau~ ca bhavataH, tAveva candrasUyauM caturguNau tadA lavaNasamudre bhavanti arthAt lavaNasamudre catvArazcandrAzcatvAraH sUryAzca bhavantIti bhAvaH / evaM lAvaNikA:-lavaNasamudrabhavAH catvArazcatvAraH zazisUryAtriguNitAstadA dhAtakIkhaNDe bhavanti, arthAt dhAtakIkhaNDe dvAdazacandrAH dvAdazasUryAzca bhavantIti bhAvaH // 31 // 'do caMdA iha dIve cattAri ya sAyare lavaNatoe / dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdA ya sUrA ya // 32 // ' dvau candrau iha dvIpe catvArazca sAgare lavaNatoye / dhAtakIkhaNDe dvIpe dvAdaza candrAzca sUryAzca // 32 // gAtheyaM ekatriMzad gAthoktameva samAharati nAnyat kizcit vizeSaH // 32 // 'dhAtaisaMDappabhitisu uhiTThA tiguNiyA bhave caMdA / Adilla caMdasahiyA aNaMtarANaMtare khette // 33 // ' dhAtakikhaNDaprabhRtiSu uddiSTAstriguNitAH bhavanti candrAH, AdityacandrasahitA anantarAnantarekSetre // 33 // dhAtakIkhaNDaH prabhRtiH-AdiryeSAM te dhAtakIkhaNDaprabhRtayasteSu dhAtakIkhaNDaprabhRlavaNa samudra meM cAra guNe hote haiM / arthAt lavaNa samudra meM cAra caMdra evaM cAra sUrya hote haiN| usI prakAra lavaNa samudra meM hone vAle cAra cAra caMdra sUrya tigunA kare to dhAtakI khaMDa meM hote haiM arthAt dhAtakI khaMDa meM bAraha bAraha caMdra sUrya hote haiM // 31 // do caMdA iha dIve cattAri ya sAyare lvnntoe| dhAyaIsaMDe dIve bArasa caMdA ya sUrA ya // 32 // yaha gAthA ikatIsavIM gAthA meM kahe huve viSaya ko hI pratipAdita karatI hai, isase kucha vizeSa kathana nahIM hai // 32 // dhAyai saMDappabhitisu u TThiA tiguNiyA bhave caMdA / AdillacaMdasahiyA, aNaMtarANaMtarekkhette // 33 // dhAtakI khaMDAdi dvIpoM evaM samudroM meM, jo jo bAraha candra sUrya pratipAdita je eka eka caMdra sUrya che, te jaMbudviIpamAM bamaNuM thAya che. eja caMdra sUrya lavaNa samudramAM cAragaNuM thAya che. arthAt lavaNa samudramAM cAra caMdro ane 2 2 sUryo hoya che. e pramANe lavaNa samudramAM thanArA cAra cAra caMdra sUryane traNagaNA kare che te pramANe dhAtakIkhaMDamAM thAya che. arthAt dhAtakIkhaMDamAM bAra bAra caMdrasUrya hoya che. 31 do caMdA iha dIve cattAri ya sAyare lavaNatoe / dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdA ya sUrA ya // 32 // A gAthA ekatrIsamI gAthAmAM kahela viSayanuM ja pratipAdana kare che. tethI vizeSa kaMIja kathana nathI. 32 dhAyai saMDappabhiisu uhiTThA tiguNiyA bhave cadA / Adilla caMdasahiyA aNaM tarANatarekkhette // 33 // dhAtakIkhaMDAdidvIpamAM ane samudramAM je bAra bAra caMdra sUrya pratipAdita karela che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 971 tiSu dvIpeSu samudreSu ca ye uddiSTAH pratipAditAcandrAH sUryAzca dvAdazaprabhRtayastai triguNitAH santastadanyadvIpasamudreSu bhaveyuH / na kevalaM candrasUryA eva grahanakSatratArArUpA api triguNitA eva bhavantIti jJeyAH, etadeva vyAcaSTate AdiSTa candrasahitA - uddiSTacandra yuktAd dvIpAt samudrAdvA prAk jambudvIpamAdiM kRtvA ye prAkkatanAzcandrAste AdimacandrAstairAdimacandrairupalakSaNametat AdimasUryaizca sahitAH yAvanto bhavanti etAvat pramANAH anantare anantare kAlodadhau bhavanti / tatra dhAtakIkhaNDe dvIpe uddiSTAzcandrAH dvAdaza te triguNitAH kriyante cettadA paT triMzada bhavanti 1243 = 36 | AdimacandrAH SaT tadyathA - dvau candrau jambudvIpe catvAro lavaNasamudre, etairAdimaicandraiH sahitAH 36 + 6 = 42 dvAcatvAriMzad bhavanti / etAvantacandrAH kAlodadhau samudre bhavanti / eSa eva karaNavidhiH sUryANAmapi jJAtavyaH, tena tatra sUryA api tAvanta eva (42) dvAcatvAriMzadeva veditavyAH / tathA kAlodasamudre dvAcatvAriMzacandrAH uddiSTAH te triguNAstadA 42 X 3 = 126 jAtaM SaDaviMzatyadhikaM kiye haiM usase tigunA anya dvIpa samudro meM hote haiM / kevala caMdra sUrya hI nahIM apitu graha-nakSatra evaM tArA rUpa bhI tigune hote haiM aisA samajha leveM / yahI kahateM haiM- uddiSTa caMdra yukta dvIpa se yA samudra se pahale jambUdvIpa ko prathama karake jo pahale ke candra hai ve Adima candra kahe jAte haiM, una Adima candra se yaha candra pada upalakSaNa hai ataH Adima sUrya sahita jitane hoM, utane pramANa anantara anantara kAlodadhi meM hote haiM / tatpazcAt dhAtakIkhaMDadvIpa meM uddiSTha candra bAraha hoteM haiM, unako tigunA kare to chattIsa hote haiM 12 + 3=36 / Adi ke candra cha hote haiM, jo isa prakAra do candra jaMbUdvIpa meM, evaM cAra lavaNa samudra meM, ina Adi caMdra sahita 36+6= 42 bayAlIsa candra hote haiM / yahI karaNa vidhi sUrya ke saMbaMdha meM samajhanI cAhiye / ataH vahAM para sUrya bhI utane hI (42) bayAlIsa hI hote haiM / tathA kAloda samudra meM bayAlIya candra kahe gaye tenAthI traNagaNA khIjA dvIpa samudromAM hoya che. kevaLa caMdra sUryaMja nahI paraMtu graheAnakSatrA ane tArArUpe! paNa traNa gaNA hoya che. tema samajavu, eja kahe che. uddezelA caMdravALA dvIpathI ke samudrathI pahelAM ja khUddIpane prathama karIne je pahelAnA caMdra che, te Adima caMdra kahevAya che. e Adima cadrathI A caMdrapada upalakSaNa che tethI Adima sUrya sahita jeTalA hAya eTalA pramANanA anaMtara anaMtara kAleAdhimAM hAya che. te pachI dhAtakIkha'DadvIpamAM uSTicadra khAra hoya che. tene traNagaNA kare te chatrIsa thAya che. 12+3=36 pahelAMnA e caMdra hAya che te A pramANe che. e caMdra ja budvIpamAM ane cAra lavaNa satyadramAM A AdinA caMdrasahita 36+6=42 betAlIsa cadro thAya che. Aja karaNa vidhi sUnA sabaMdhamAM samajavI joI e. tethI tyAM sUryAM paNa eTalAja (42) beMtAlIsaja heAya che. tathA kAleAda samudramAM khetAlIsacaMdra kahyA che. tene traNa gaNA kare zrI suryaprajJapti sUtra : 2 - Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 972 sUryaprajJaptisUtre zataM / tatazcAdimacandrA aSTAdaza-tadyathA-au jambudvIpe catvAro lavaNasamudre, dvAdaza dhAtakIkhaNDe-2+4+12=18 etairAdimacandraiH sahitaM paiviMzatyadhikaM zataM 126+18= 144 jAtaM catuzcatvAriMzadadhikaM zataM, etAvantazcandrAH puSkaradvIpe bhavanti, sUryA api etAvantaeva / evaM sarveSvapi dvIpasamudreSu etat karaNavazAn candrasUryA saMkhyA pratipattavyA // 33 // samprati pratidvIpaM pratisamudraM grahanakSatratArAparijJAnopAyamAha-'rikkhaggahatAraggaha tAraggaM dIvasamuddo jahicchasI NAuM / tassasIhiM tagguNiyaM rikkhaggahatAragaggaM tu // 34 // RkSagraha tArakaM dvIpasamudre yadIcchasi jJAtuM / tat zazibhistadguNitaM RkSagrahatArakaM tu // 34 / atrAgrazabdaH pariNAmavAcI, tena yasmina dvIpe samudre vA nakSatraparimANaM grahaparimANaM tArAparimANaM vA jJAtu micchasi cettadA tasya dvIpasya samudrasya vA sambandhibhiH zazibhiH-ekasya zazinaH haiM, unako tigunA kare to 42+3=126 ekaso chAIsa hote haiM / unase Adi ke candra aThAraha hote haiM, jaise kI do jambUdvIpa kA, cAra lavaNa samudra kA bAraha dhAtakI khaMDa kA 2+4+12=18 ina Adima candra ke sAtha ekaso chAIsa ko joDe to 126+18144 ekaso cumAlIsa hote haiN| itane caMdra puSkara dvIpa meM hote haiN| evaM sUrya bhI utane hI hote haiM / isI prakAra sabhI dvIpa samudroM meM isa karaNavazAt caMdra sUrya kI saMkhyA kA pratipAdana karaleveM // 33 // aba prati dvIpa evaM pratisamudra meM graha-nakSatra evaM tArAoM ke parijJAna kA upAya kahate haiM rikkhaggaha tAraggaha tAragaM dIvasamudo jahicchasI gAuM / tassasIhiM tagguNiyaM rikkhaggaha tAraggaM tu // 34 // yahAM para agra zabda parimANa vAcI hai, ataH jisa dvIpasamudra meM nakSatra parimANa, grahaparimANa, tArAparimANa ko jAnanA cAhe to usa dvIpa kA yA to 42+3=126 ekase chavIsa thAya che. tenI pahelAnA aDhAra hoya che. jemake-be jaMbudvIpana, cAra lavaNu samudranA ane bAra dhAtakIkhaMDanA 2+4+13=18 A pahelAMnA caMdranI sAthe eka chatrIsane meLave te 126+128=144 eka cuMmAlIsa thAya che. ATalA caMdra puSkaradvIpamAM hoya che, tathA sUrya paNa eTalA ja hoya che. A ja pramANe badhAja dvIpa samudramAM A karaNavazAt caMdra sUryanI saMkhyAnuM pratipAdana karI levuM 33 have dareka dvIpa ane dareka samudramAM graha-nakSatra ane tArAonI saMkhyAnA jJAnane upAya kahe che. rikkhaggaha tAraggaha tAragaM dIvasamuddo jahicchasI NAtuM / tassasIhiM tagguNiya rikkhaggaha tAragaggaMtu // 34 // ahIM agrazaSTa parimANa vAcI che. tethI je dvIpa samudramAM nakSatra parimANa, graha parimANa, tArA parimANane jANavA Icche te e dvIpanA ke samudranA caMdranA parivArarUpa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitama prAbhRtam 973 parivArabhUtaM nakSatraparimANaM grahaparimANaM tArAparimANaM vA tad guNitaM sat yAvad bhavati tAvat pramANaM tatra dvIpe samudre vA nakSatraparimANaM grahaparimANaM tArAparimANaM vA bhavatIti yathA-lavaNasamudre kila nakSatraparimANaM jJAtumabhISTaM tatra lavaNasamudre catvAraH zazinaH santi, ekasya ca candrasya parivArabhUtAni yAni-aSTAviMzati nakSatrANi tAni caturbhirguNyante 2844=112 jAtaM dvAdazottaraM zataM, etAvantyeva lavaNasamudre nakSatrANi santi / tathA ekasya zazinaH aSTAzItigrahAH parivAraH lavaNasamudre catvArazcandrAstenASTAzItizcaturbhiguNyante 8844% 352 jAtAni trINi zatAni dvApaJcAzadadhikAni caturNAM candrANAM parivAra iti // etAvanto lavaNasamudre grahAH santItyarthaH / evaM ca ekasya zazinaH parivArabhUtAni tArAgaNa koTikoTInAM SaTSaSTiH sahasrANi navazatAni paJca saptatyadhikAni 66975 tAnyapi caturbhiguNyante-669754426790000000000000000 jAtAni koTikoTInAM dve samudra kA caMdra kA parivAra rUpa nakSatra parimANa grahaparimANa evaM tArAparimANa ko usa se guNA kare jitanA ho utanA pramANa usa dvIpa meM yA samudra meM nakSatra parimANa yA grahaparimANa yA tArAparimANa ho jAtA hai jaise kIlavaNa samudra meM nakSatra kA parimANa jAnanA ho to lavaNa samudra meM cAra caMdra hote haiM, eka caMdra kA parivAra rUpa jo aThAIsa nakSatra hote haiM, una ko cAra se guNA kare 2844=112 to ekaso bAraha hote haiM, itane hI lavaNa samudra meM nakSatra hote haiM, tathA eka caMdra kA aThAsI graha parivAra hote haiM, lavaNa samudra meM cAra caMdra hote haiM, ataH aThAsI ko cAra se guNA kare 884 4=352 to tInaso bAvana cAra caMdra kA grahaparivAra hotA haiM / arthAt lavaNasamudra meM itane graha hote haiM, tathA eka caMdra kA parivArabhUta tArAgaNa koTikoTI meM chiyAmaTha hajAra navaso pacahattara 66975 / hote haiN| una ko bhI cAra se guNA kare 669754426790000000000000000 / to koTikoTi meM do nakSatra parimANa, grahaparimANa ane tArA parimANane tenAthI guNAkAra karavAthI jeTalA thAya teTalA pramANanA e dvIpamAM ke samudramAM nakSatra parimANa ke graha parimANa athavA tArA parimANa thaI jAya che. jemake-lavaNa samudramAM nakSatranuM parimANa jANavuM hoya te lavagu samudramAM cAra caMdra hoya che. eka caMdranA parivArarUpa aThayAvIsa nakSatra hoya che, tene cArathI guNAkAra kare 28+4=112 te eka bAra thaI jAya che. lavaNa samudramAM eTalAja nakSatra hoya che. tathA eka caMdrano graha parivAra aThayAsI hoya che. lavaNa samudramAM cAra caMdra hoya che. tethI aDayAzIne cArathI guNAkAra karavo. 88+4=35ra A rIte traNasebAvana cAra caMdra graha parivAra thaI jAya che. arthAt lavaNa samudramAM ATalA graha hoya che, tathA eka caMdranA parivAra bhUta tArAgaNa ke TikaTimAM chAsaThahajAra navase paMcotera 16875DAya che. tanA pANu thArathI gunnaa||2 423 // 16575+4=21780000000000 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 974 sUryaprazaptisUtre lakSe saptaSaSTiH sahasrANi navazatAni, etAvatyo lavaNasamudre tArAgaNakoTikoTyaH / evaM rUpA ca nakSatrAdInAM saMkhyA prAgevoktA, evaM sarveSvapi dvIpasamudreSu nakSatrAdi saMkhyAparimANaM paribhASanIyamiti // 34 // 'bAhiyA tu mANusanagassa caMdasarANa'vaTThiyA johA / caMdA abhIijuttA sUrA puNahuMti pussehiM // 35 // ' bAhyAstu mAnupanagasya candrasUryANAM avasthitAH jyotsnAH / candrA abhijit yuktAH sUryAH punabhevanti puSyaiH // 35 // mAnuSanagasya-mAnupottarasya parvatasya bahizcandrasUryANAM jyotsnAH apisthitAH bhavanti ekarUpavat pratibhAsamAnAstiSThanti / atraitaduktaM bhavati-tatra manuSyalokavat RtuvyavasthA nAsti, sUryAH sadaivAnatyuSNatejaso bhavanti kadAcidapi manuSyalokavat hAsavRddhitAM na samupaiti tejasaH / candramaso'pi sarvadaiva anatizItalezyAkAH bhavanti, na tu kadAcidapi antarmanuSyakSetrasya zizirakAle iva atizItatejaso bhavanti / tathA manuSyakSetrAd bahiH seve'pi candrAH sarvadaiva abhijitA nakSatreNa yuktAH bhavanti, tathA sUryAzca puSyanakSatraiH saha vartamAnA bhavanti, tatraikarUpalAkha sarasaTha hajAra navaso hote haiM itane lavaNa samudra meM tArAgaNa koTikoTi hote haiM, isa prakAra kI nakSatrAdi kI saMkhyA pUrva meM kahI gaI hai| isa prakAra sabhI dvIpa samudroM meM nakSatrAdi kI saMkhyA kA parimANa bhAvita karaleveM // 34 // 'bAhiyAtu mANusanagarasa caMda sUrANa'vaTiyA johaa|| caMdA abhII juttA, sarA puNa huMti puslehiM // 35 // mAnuSottara parvata ke bAhara candra sUrya kA prakAza avasthita rahatA hai, arthAt ekarUpa pratibhAsita hotA rahatA hai| yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai-vahAM para manuSyaloka ke samAna Rtu vyavasthA nahIM hotI hai| sUrya sadA kAla anati uSNa tejavAlA hotA hai / manuSyaloka ke samAna kadApi teja kA kSaya vRddhi nahIM hotii| caMdramA bhI sarvadA anati zItalezyAvAlA hotA hai| manuSyalokameM zizirakAla ke samAna ati zIta tejavAlA nahIM hotA hai| tathA manuSya 000000aa A rIte kaTikaTimAM belAkha saDasaThahajAra navaso thAya che. ATalA lavaNa samudramAM tArAgaNa koTi koTi hoya che. A pramANenI nakSatrAdinI saMkhyA pahelAM kahelaja che. A pramANe badhA dvIpasamudromAM nakSatrAdinI saMkhyAnuM pramANa bhAvita karI levuM. 34 bohiyA tu mANusanagarasa, caMdasUrANa'vadviyA johA / caMdA abhII juttA, sUga puNahuti pussehiM // 35 // mAnuSattara parvatanI bahAra caMdra sUryane prakAza avasthita rahe che, arthAt ekarUpa pratibhAsita thatuM rahe che. ahIM A pramANe kahevAmAM Ave che. tyAM manuSyalekanI mAphaka RtuonI vyavasthA hetI nathI. sUrya sadAkALa anati uSNa tejavALe hoya che. manuSya lekanI samAna kadApi tejanI kSaya vRddhi thatI nathI caMdramA paNa sarvadA anatizIta lezyAvALo hoya che. manuSyalekamAM zizira kALanI jema atyaMta zIta tejavALe heta zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitama'prAbhRtam vAtAvaraNatvAdati dUratvAcceti // 35 // 'caMdAo sUrassa ya sUrAo caMdassa aMtaraM hoi / paNNAsasahassAI tu joyaNANaM aNUNAI // 36 // ' candrAt sUryasya ca sUryAt candrasya ca antaraM bhavati / paJcAzat sahasrANi yojanAnAmanyUnAni // 36 // manuSyakSetrAdvahizcandrAt sUryasya antaraM tathA sUryAt candrasya cAntaraM bhavati anyUnAni-paripUrNAni yojanAnAM pazcAzat sahasrANi-50000 ityevaM candrasUryayoH parasparamantaraM vartate // 36 // atha samprati candrasya candrasya sUryasya sUryasya ca parasparamantaraM kathayati-'sUrassa ya sUrassa ya sasiNo ya sasiNo ya aMtaraM hoI / bAhiM tu mANusanagassa joyaNANaM sayasahassaM // 37 // sUryasya ca sUryasya ca zazinazca zazinazca antaraM bhavati / bAhyaM tu manuSyanagasya yojanAnAM zatasahasraM kSetra se bAhara sabhI caMdra sUrya sarvadA abhijit nakSatra ke sAtha yukta rahatA hai / tathA sUrya puSya nakSatra ke sAtha vartamAna rahatA hai, kAraNa kI vahAM para eka rUpa vAtAvaraNa hotA hai evaM ati dUra hone se isa prakAra se hotA hai // 35 // caMdAo sUrassa ya sarAo caMdassa aMtaraM hoii|| paNNAsasahassAI tu joyaNANaM aNUNAI // 36 // manuSya kSetra se bAhara caMdra se sUrya kA aMtara tathA sUrya se caMdra kA aMtara paripUrNa pacAsa hajAra yojana 50000 / hotA hai isa prakAra candra sUrya kA paraspara kA aMtara rahatA hai // 36 // ___ aba eka caMdra se dUsarA caMdra kA tathA eka sUrya se dUsarA sUrya kA paraspara ke aMtara kA kathana karate haiM sUrassa sUrassa ya, sasiNo ya sasiNo ya aMtaraM hoI / bAhiM tu mANusanagassa joyaNANaM sayasahassaM // 37 // nathI tathA manuSya kSetranI bahAra badhA caMdra sarvadA abhijIta nakSatranI sAthe yukta rahe che. tathA sUrya puSya nakSatranI sAthe vartamAna rahe che. kAraNa ke tyAM eka rUpa vAtAvaraNa hoya che. ane ati dUra hovAthI A pramANe thAya che. 35 cadAo sUrassa ya sUrAo ca dassa ataraM hoI / paNNAsasahassAI tu joyaNANa agAI // 36 // manuSya kSetranI bahAra caMdrathI sUryanuM aMtara tathA sUryathI caMdranuM aMtara purepuruM pacAsahajAra jana 5000vA hoya che. A pramANe caMdra sUryanuM parasparanuM aMtara rahe che. 36 have eka caMdrathI bIjA caMdranuM tathA eka sUryathI bIjA sUryanuM parasparanA aMta ranuM kathana karavAmAM Ave che. sUrassa sUrassa ya, sasiNo ya samiNo ya, aMtara hoi / bAhiMtu mANusanagarasa joyaNANa sayasahassa // 37 // zrI suryaprati sUtra : 2 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 976 sUryaprajJaptistre // 37 // manuSyanagasya-mAnupottaraparvatasya bahiH sUryasya sUryasya-ekasya ca sUryasya anyena sUryeNa saha parasparamantaraM, tathA candrasya candrasya-ekasya candrasya dvitIyena candreNa saha parasparamantaraM bhavati yojanAnAM zatasahasraM-100000-ekaM lakSaM, tathAhi-candrAntaritAH sUryAH sUryAntaritAH candrAzca vyavasthitAH santi, candrasUryANAM parasparamantaraM pazcAzata yojanasahasrANi-50000 ataeva etat dviguNatulyaM antaraM lakSayojanaparimitaM candrayoH sUryayozca parasparamantaraM lakSayojanaparimitamiti siddhayati // 37 // samprati bahizcandra sUryANAM paMkto abasthAnamAha-'sUraMtariyA caMdA caMdaMtariyA ya diNakarA dittaa| cittaMtaralesAgA muhalesA maMdalesA ya // 38 // ' sUryAntaritAzcandrAzcandrAntaritAzca dinakarA dIptAH / citrAntarabayAkA mukhalezyA mandalezyAzca // 38 // manuSyalokAbahiH paMktyA sthitAzcandrasUryAH taritAzcandrAH bhavanti, tathA candrAntaritAH sUryAH bhavanti, ekAntaratvAt / dinakarAH mAnuSottara parvata ke bAhara eka sUrya se dUsarA sUrya kA paraspara kA aMtara tathA eka caMdra se dUsarA caMdra kA paraspara kA aMtara eka lAkha yojana kA hotA kAma kI-sUrya caMdra se aMtarita hote haiM evaM caMdra sUrya se antarita hokara yavasthita hote haiN| caMdra sUrya kA paraspara kA aMtara pacAsa hajAra yojana 50000 / kA hai, ata eva isa se dugunA aMtara mAne lakSa yojana parimita aMtara caMdra caMdra kA evaM sUrya sUrya kA paraspara kA ho jAtA hai // 37 // aba bAraha candra sUrya kA paMkti meM avasthAna kahate haiM sUraMtariyA caMdA caMdaMtariyA ya dinnkraadittaa| cittaMtara lesAgA suhalesA maMdalesA ya // 38 // manuSyaloka se bAhara paMkti meM rahe huve caMdra sUrya sUryAntarita candra hote haiM, evaM caMdrAntarita sUrya hote haiM, dinakara-divasakara dedIpyamAna hote haiN| ve caMdra mAnattara parvatanI bahAra eka sUryathI bIjA sUryanuM parasparanuM aMtara tathA eka caMdrathI bIjA caMdranuM paraparanuM aMtara eka lAkha jananuM hoya che. jemake sUrya caMdrathI aMtarita hoya che ane caMdra sUryathI aMtarita thaIne vyavasthita rahe che. caMdra sUryanuM paraparanuM aMtara pacAsaDajhAra ejana 5000vAnuM hoya che. aeva AnAthI bamaNuM aMtara eTaleke lAkha jana eTaleke lAkha yejana jeTaluM aMtara caMdra caMdranuM ane sUrya sUryanuM parasparanuM hoya che. 3chA have bahAra caMdra sUryanI paMktimAM avasthAna kahe che. 3 sUratariyA cadA cadatariyA ya diNakarAdittA / citatara lesAgA suhalesA madalesA ya / / 38 / / manuSya lekanI bahAra paMktimAM rahelA caMdra sUrya sUryathI aMtarita caMdra hoya che ane caMdrathI aMtarita sUrya hoya che, dinakara, divasa kara, dedIpyamAna hoya che. e caMdra zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 101 ekonaviMzatitama prAbhRtam ___ 977 -divasakarAH dIptAH-dedIpyamAnAH-dIpyantasma dIptA:--bhAsvarAH-bhAskarA ityarthaH / kayaM bhUtAzca te candrasUryA ityata Aha-citrAntaralezyAkA:-citra-vicitraM-anekavarNavarNitaM lezyA ca-prakAzarUpA yeSAM te citrAntaralezyAkA ityarthaH, tatra citramantaraM candrANAM sUryAntaritatvAt , sUryANAM ca candrAntaritatvAt-citralezyA candramasAM zItarazmitvAt , sUryANAM coSNarazmitvAcca lezyA vizeSapradarzanArthamAha-sukhale zyAzcandrasya bhavati, tathA mandale zyA sUryasyeti, arthAt zItakAlena manuSyaloka iva atyanta zItarazmayo bhavanti candrAH, mandalezyAH sUryAH na tu manuSyaleke nidAgha sama re iva ekAntoSNarazmaya ityarthaH / tathA cAhatatvArthaTIkAkAro haribhadramUri:-'nAtyantazItAzcandramaso nApi atyantoSNAH sUryAH, kintu sAdhAraNA dvayorapi / atraitaduktaM bhavati-ihe damuktaM bhavati-yatra dvIpe samudre vA nakSatrAdi parimANaM jJAtumiSyate tatra ekazaziparivArabhUtaM nakSatrAdiparimANaM tAvadbhiH zazibhisUrya kisa prakAra ke hote haiM ? isa ke liye kahate haiM-citrAntaralezyA kA arthAt aneka varNa se varNa vAlI prakAza rUpa leshyaavaale| caMdra sUrya se aMtarita hone se citra aMtaravAlA kahA hai evaM sUrya caMdrAntarita hone se citra aMtara kahA gayA hai| caMdra zItalezyA vAlA hone se evaM sUrya uSNalezyA ghAlA hone se citralezyA vAle kahe jAte haiM, caMdra kI sukhalezyA hotI hai, tathA sUrya kI maMdalezyA hotI hai, arthAt zItakAla meM manuSyaloka ke jaisA atyaMta zIta razmivAlA caMdra hotA haiN| evaM maMdalezyA vAle sUrya hote haiN| manuSyaloka meM grISmakAla ke samAna kevala uSNa razmIvAlA nahIM hotA hai| isa viSaya meM tAtparya TIkAkAra haribhadrasUrine kahA hai (nAtyanta zItAzcandramaso, nApi atyantoSNAH sUryAH kintu sAdhAraNAchayorapi) yahAM para aisA kahA jAtA hai-jisa dvIpa yA samudra meM nakSatrAdi parimANa jAnanA cAhe vahAM para eka candra ke parivAra rUpa nakSatrAdi parimANa sUrya kevA prakAranA hoya che? te mATe kahe che. citrAntara lesthAkA arthAt aneka varSathI varNavALA prakAzarUpa lezyAvALA caMdra sUryathI aMtati hovAthI citra aMtaravALA kahyA che. ane sUrya caMdrAntarita hovAthI citra aMtara ema kahela che. caMdra zItalezyAvALo hevAthI ane sUrya uSNalezyAvALe hovAthI citralezyAvALA kahevAya che. caMdranI sukha lezyA hoya che. tathA sUryanI caMdra vezyA heya che. arthAt zItakALamAM manuSyalokanI jema atyaMta zItarazmivALe caMdra hoya che, ane madalezyAvALo sUrya hoya che. manuSyalokamAM grISmakALanI jema kevaLa uNaramivALo hete nathI, A saMbaMdhamAM tatvArthanI TIkAkAra harizcaMdrasUrIe 4yuM che-(nAtyantazItAzcadramaso nApi atyanagoSNAH sUryAH kintu sAdhAraNA dvayorazi) mI A pramANe kahevAmAM Ave che-je dvApa agara samudramAM nakSatrAdi parimANa jANavuM hoya te tyAM eka caMdranA parivArarUpa nakSatrAdi parimANane eTalA caMdrathI guNa karavA te tyAnI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisatre guNayitavyamiti // 38 // tataH ekazaziparivAra bhUtAnAM grahAdInAM saMkhyAmAha - 'aTThAsII ca gahA aTThAvIsaM ca huMti NakkhattA / egasasI parivAro etto tArANa vocchAmi ||39|| " aSTAzItizca grahAH aSTAviMzatizca bhavanti nakSatrANi / ekazaziparivAraH itastAraNAM pravakSyAmi ||39|| atra kevalaM pUrvasiddhAnAM saMkhyAnAmeva kathanaM nAnyat kiJcinnAvInyaM / atha tArAsaMkhyAmAha - 'chADi sahaspAIM Nava cetra sayAI paMca satarAI / egasasIparivAro tArAgaNa koDikoDI ||40|| ' SaTSaSTiH sahasrANi natra caitra zatAni paJcasaptatyadhikAni / ekazaziparivArastArAgaNa koTikoTInAM // 40 // atra gAthA dvayasya sArAMza: ekazaziparivAro nakSatrANAmaSTAviMzatiH // 28 || grahANAmaSTAzItiH 88, tArAgaNakoTIkoTInAM ca - 66975 utane candra se guNA kare to vaha ho jAtA hai ||38|| aba sakala caMdra ke parivAra rUpa grahAdi kI saMkhyA ke viSaya meM kahate haiMaTThAsII ca gahA aTThAvIsaM ca huMti NakkhatA / esasI parivAro, eso tArANa vocchAmi // 39 // 978 yahAM para kevala pUrva kathita siddhAMtAnusAra saMkhyAkA hI kathana hai isase anya kucha vizeSa kathana nahIM hai / aba tArA kI saMkhyA ko kahate haiMchADi sahassAI Nava ceva sayAI paMca sattarAI / esasIparivAro tArAgaNa koDikoDINaM ||40|| ye do gAthAoM kA sArAMza yaha hai ki- eka caMdra ke parivAra rUpa nakSatroM kI saMkhyA aThAIsa 28 / hotI haiM / graha aThAsI hote haiM 88 / tathA tArAeM koTikoTi chiyAsaTha hajAra navaso pacahattara 66975 / hote hai // 40 // aba zrI gautamasvAmI anya prazna karate haiM - ( aMto maNuskhette caMdimasUriyA gaha saMkhyA bhaNI laya che. // 38|| have sakala ca'dranA parivAra rUpa grAdinI saMkhyAnA saMbaMdhamAM kahe che. aTThAsI ca gahA aTThAvIsaMca huti NakvattA | esasI parivAro, eto tArANavocchAmi ||39|| ahIM kevaLa pUCkathita siddhAMta pramANenI saMkhyAnu ja kathana che. tenAthI khIjuM kaIpaNa vizeSathana nathI. have tArAenI saMkhyAnuM kathana kare che. chAvaTThi saharasAI Natraceva sayAI paMcasattarAI / esasI parivAro tArAgaNa koDikoDINa // 40 // A banne gAthAone sArAMza e cheke-eka cadranA parivArarUpa nakSatranI saMkhyA aThayAvIsa 28aa thAya che. graha aThayAzI heAya che. 88aa tathA tArAe kaeNTikeTa chAsaka hajAra navasa pacAttera 66975aa heAya che. 540!| Dave zrIgItabhasvAbhI anya prazna pUche che.- (aMto maNutsakhette caMdimasUriyA gahagaNa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonavizatitama prAbhRtam paTpaSTiH sahasrANi paJcasaptatyadhikAni navazatAni ceti // 40 // athAnyat pRcchati gautamaH - 'aMto maNussakhete caMdimasUriyA gahagaNaNakkhattatArArUvA te NaM devA ki uDovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA cAradviiyA gairatiyA gaisamAvaNNagA' antamanuSyakSetre ye candrasUryagrahagaNanakSatratArArUpAste khalu devAH kiM UrbopapannakA kalpopapannakAH vimAnopapannakAH cAropapannakAH cArasthitAH gatiratikAH gatisamApanakAH ||-antrmnussykssetre-mnussykssetrmdhye ye candra-sUrya-grahagaNanakSatratArArUpAH devAste kiM UopapannakAH ?, -saudharmAdibhyo dvAdazabhyaH kalpebhyaH UdarbopannAH-UdhamupapannA:-UvasthitAH kiM ?, athavA kalpopapannakAH ?,-kalpeSu-saudharmAdiSu upapannAH-saudharmAdiSu sthitAH kiM ?, vA vimAnopapannakAH!,-vimAnasthAH ?,-vimAneSu-sAmAnyepUpapannAH-vimAnopapannAH kiM ?, athavA cAropapannakAH ?, saJcaraNazIlAH ?, maNDalagatyA paribhramaNaM cArastamupapannA:AzritAzvAropapannAH kiM ?, athavA cArasthitikAH ?,-cArasya yathoktarUpasya sthitiHabhAvo yeSAM te cArasthitikAH-apagatacArA:-gatirahitAH kiM !, athavA gatiratikAH ?,gatau gativiSaye ratiH-AsaktiH-prItiryeSAM te gatiratikAH-gatirasikAH kiM ?, etena gatau ratimAtramuktaM, samprati sAkSAt gati praznayati-kiM !, gatisamApannakAH ?,-sarvathA gaNaNakkhattatArArUvA teNaM devA kiM uDrovavaNNagA kappovavagga vimANovavaNNagA cAradvitiyA gairatiyA gaisamAvaNNagA? manuSyakSetra meM caMdra, sUrya grahagaNa-nakSatra tArArUpa deva kyA Uvopapanannaka arthAt saudharmAdi bAraha kalpa se Upara meM rahe hote haiM ? athavA saudharmAdi kalpa meM rahe hote haiM ? agara vimAnopapannaka mAne saMcaraNa zIla gativAle hote haiM ? maMDalagati se paribhramaNa ko cAra kahate haiN| athavA cArasthitika yathokta prakAra kI sthiti ke abhAva vAle hote haiM ? yA gatiratika hote haiM ? athavA gati meM rasika hote haiM ? isase gati meM ratimAtra kA prazna kiyAhai aba sAkSAt gativiSaya meM pUchate haiMkyA gati samApannaka hote haiM ? arthAt ve sarvathA gatiyukta hote haiM ? yaha saba NakkhattatArArUvA teNa devA ki uDDhovavannagA, kapporavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA, cAradvitiyA, gati ratiyA gaisamAvaNNagA) manuSya kSetramA dra-sUrya-agara nakSatra taasrUpa devo che teo zuM upapanaka arthAt saudharmAdi bAra kapomAMthI upara rahela hoya che? athavA sIdharmAdikamAM rahela hoya che, ke vimAne papannaka hoya che? athavA cAro 55naka eTaleke saMcaraNazIla gativALA hoya che? maMDaLagatithI paribhramaNane cAra kahe che. athavA cAra sthitika-yakta prakAranI sthitinA abhAvavALA hoya che? athavA gatiratika hoya che? athavA gatimAM rasika hoya che? AthI gatimAM ratimAnane prazna pUche che. have sAkSAt gati viSayamAM prazna pUche che-zuM gati samApanaka hoya che? athAt teo zrI suryaprazazi sUtra : 2 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 980 sUryaprazaptisUtre gatiyuktAH kiM te !, etat sarvaM kathaya bhagAnniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA teNaM devA No uDrovava gagA No kappovavaNNagA vimANocavaNNagA cArovavaNNagA No cArahiiyA gairaiyA gaisamAvaNNagA' tAvat te khalu devAH na UopapannakAH na kalpopapannakAH vimAnopapannakAH cAropapannakAH na cArasthitikAH gatiratikAH gatisamApannakAH // tAvavaditi pUrvavat te candrAdayo devAH khalu novopapannAH nApi kalpopapannAH, kintu vimAnopapannAH cAropapannAH-cArasahitAH bhavanti, na cArasthitikAH-gatirahitAH na, tathA ca svabhAvato'pi gatiratikA:-sAkSAt gatiyuktAzca bhavanti // evaM ca-'uDrAmuha kalaMbuapupphasaMThANasaMThitehiM joaNasAhassiehi tAvakkhettehiM sAhassiehiM bAhirAhi ya veubviyAhiparisAhiM mahatAhatapaTTagIyavAiya taMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM mahatA ukkaTi sIhaNAdakalakalaraveNaM acchaM pavvatarAyaM padAhiNAvattamaMDalacAraM merU aNupariyaTTai' UrdhvamukhakalambikApuSpasaMsthAnasaMsthitai yojanasahasrestApakSetraiH sahasrairbAdai ca vikriyAbhiH he bhagavan Apa kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA teNaM devA No uDDovavaNNagA No kappovavajNagA vimANovavaNNagA, cArovavaNNagA, No cArahiiyA, gaIraiyA, gaisamAvaNNagA) ve candrAdideva Uopapannaka nahIM hote haiM evaM kalpopapannaka bhI nahIM hote haiM, paraMtu vimAnopapannaka hote haiM tathA cAropapanna arthAt cAra sahita hote haiN| cAra sthitika arthAt gati rahita nahIM hote haiM / tathA svabhAva se hI gati ratika arthAt sAkSAt gatiyukta hI hote haiN| tathA (uDamuhakalaMbuApupphasaMThANasaMThitehiM joaNasAhassiehiM, tAvakkhettehiM sAhassiehiM bAhirAhiya veuvviyAhiM parisAhiM mahatAhata NagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuIgapaDuppavAiyaraveNaM mahatA ukihi sIhaNAdakalakalaraveNaM acchaM pavvatarAyaM padAhiNAvattacAraM mere aNupariyaTai) ve candrAdi deva Upara mukha sarvathA gati yukta heya che? A tamAma he bhagavana Apa kaho. A pramANe zrIgautamasvaabhiinaa 571AthI utta2mA zrImAn he cha-(tA teNa devA No uDDhovavaNNagA, No kappovavaNNagA, vimANAvavaNNagA, cArovavaNNagA, No cAradiIyA, gaIraiyA, gaisamAvaNagA) e caMdrAdi deva urvopapanaka hotA nathI. ane ko55nakapaNa nathI hotA. paraMtu vimAna55nnaka heya che. tathA cAre 55naka arthAt cAra sahita hoya che. cAra sthitika eTaleke gatirahita letA nathI. tathA svabhAvathIja gatiratika eTaleke sAkSAt gatiyuktaja DAya che. tathA (uDDhamuhakala buA puSpAsaMThANasaMThitehiM joyaNasahassiehiM tAvakkhetehi sAhassiehiM bAhirAhiyaveuvviyAhi parisAhi mahatAhataNagIyabAiya tatItalatAla tuDiyaSaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNa mahatA ukidvisIhaNAdakalakalaveNa accha paJcayarAyaM padAhiNAvattacAra melaM aNupariyaTTai) me yadrAdi / 52nI ta23 bhuma 42 494 / zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 981 sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam pariSadbhiH mahatAhatanRtyagItavAditratantrItalatAlatruTitaghana mRdaGgapaTupradhAditaraveNa mahatA - utkRSTasiMhanAdakalaraveNa svacchaM parvatarAjaM padAtinAva maNDalacAraM merU anuparyaTanti // - te candrAdayo devAH UrdhvamukhIkRtakalambukA puSpasaMsthAnasaMsthitai yajanasAhasrikai:anekasahasrasaMkhyAbhirbAhyAbhiH parSadbhiH atra bahuvacanaM kila vyaktibAhulyAt jJeyam / vaikurvikAbhiH - vikriyAbhiH - vikurvitanAnArUpadhAriNIbhiH, mahatAraveNeti yogaH, ahatAni - akSatAni - dhArApUrNAni - anaghAnItyarthaH yAni nATyAni gItAni vAditrANi ca yAzca tantryaH -vINA:, ye ca tatAlAH - stastatAlAH yAni ca truTitAni - zeSAni - avaziSTAni tUryANi ye ca ghanAH - ghanAkArAH - dhvanisAmarthyAt tumula zabdAH paTupravAditAH - nipuNapuruSapravAditAH mRdaGgAsteSAM raveNa-dhvanivizeSeNa tathA svabhAvato gatiratikairbAhyaparSadantargatairdevairvegena gacchatsu vimAneSu utkRSTataH - utkarSavazena ye mucyante siMhanAdAH yathakriyate bolo bolo nAma - mukhe hastaM datvA mahatAzabdena phUtkaraNaM bola:' yazca kalakalo - vyAkulaH zabdasamUhastadraveNa merumiti yogaH, kiM viziSTaM merumiti tat varNayati -acchaM- svacchaM- atIva zubhraM atinirmala kiyA huvA kalaMbukA puSpa ke jaise AkAra se yukta tathA hajAroM yojana pramANa vAle nApakSetra sAhastrikoM se aneka sahasra saMkhyAvAle bAhya parSadAoM se (yahAM vahuvacana vyakti, bAhalya se kiyA hai) vikurvita aneka rUpadhAriyoM se kiye gaye ahata mAne avicchinna nATyagIta vAditra tathA jo taMtrI talatAla evaM truTita evaM avaziSTa sUrya, ghana kA tumulazabda jo nipuNa puruSa ke dvArA prakRSTarUpa se vAdita mRdaMga unakI dhvani se tathA svabhAva se gati rativAle bAhyaparSada ke aMtargata devoM dvArA vega se jAte huve vimAnoM meM utkarSa se kiye huve siMhanAda tathA bola arthAt mukha meM hAtha rakhakara mahat zabda se phUMkanA arthAt sIsoTi bajAnA jo kalakala mAne vyAkulita zabdasamUha usake AvAja se meru ko kisa prakAra kA meru so kahate haiM- svaccha arthAt atIva nirmala jAmbunadavAle ratna adhika hone se atyaMta, zubhra, parvatarAja kA puSpanA jevA AkAravALuM tathA hajAro ceAjana pramANavALA tApakSetra sAhasikAthI aneka hajAra sa`khyAvALA khAdyapadAethI (ahI mahuvacana vyakti bAhulyathI kahela che.) vidhruvita anekarUpa dhAriyeAthI karela Ahata eTaleke avicchinna nATayagIta vAditra tathA je tatra talatAla ane truTita tathA bAkInI tU, ghanamRda ga nA tumula zabdo ke jene nipuN purUSodvArA zreSTha prakArathI vagADavAmAM Avela mRDhagAdinI dhvanithI tathA gatitivALA, bAhya padanI tatanA deveA dvArA vegathI jatA vimAnAmAM utkaSathI karavAmAM Avela siMhanAda tathA khela arthAt meADhAmAM hAtha rAkhIne meATA avAjathI phUMkavuM eTaleke sIseTa vagADavI tathA kalakala eTaleke vyAkulita zabdasamUha tenA avAjathI merUne kevA merUne te kahe che. svaccha arthAt atyaMta nirdela jaMbUnaDhavALA ratnA vizeSa hovAthI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazaptisUtre jAmbUnadaratnabahulatyAta, parvatarAja-parvatendraM pradakSiNAvarttamaNDalacAraM yathA bhavati tathA merUmanulakSIkRtya paryaTanti / evaM bhUtAyAM sthitau te candrAdayo devAH santIti manuSyaloke / / atha punagauM tamaH praznayati-'tA tesi NaM devANaM jAdhe iMde cayai se kathamidANaM pakare ti' tAvat teSAM khalu devAnAM gadA indrazcyavate te kathamidAnI prakurvanti ? // tAvaditi pUrvavat teSAM candrAdInAM jyotiSkANAM devAnAM indraH-prabhuH-svAmI yadAcyavate-svAsanAtpatati tadA te devAH idAnIM-indracyavanakAle kathaM prakurvanti !,-kIdRza sthitikAH bhavanti te devA iti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA cattAri paMca sAmANiyadevA taM ThANaM upasaMpanjitANaM viharaMti jAva aNNe ittha iMde uvavaNNe bhavai' tAvat catvAraH paJca sAmAnikAH devAstaM sthAnaM upasampadya khalu viharanti yAvat anyaH itthaM indraH upapanno bhavati / tAvaditi pUrvavat indravirahakAle catvAraH paJca vA sAmAnikAH devAH ekatra sambhUya-samuditIbhUya tat zUnyamindrasthAnaM upasampadya-tat indrasthAnamAdAya-tatra sthitvA viharanti-tadindrasthAnaM paripAlayanti, sa Atau zuklasthAnAdikaM paJcakulavat , kiyantaM kAlaM yAvat tadIndrasthAnaM paripAlayantIti cet tadAha-yAvat kAlaM tAdRzo'nyaH indro na samAgacchet-tadindrasadRzayogyatA pradakSiNAvarta maMDala rUpa se jisa prakAra cAra ho usa prakAra se meru ko lakSa karake paribhramaNa karate haiN| isa prakAra ke ve candrAdi deva manuSya loka meM hote haiN| punaH zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM (tA tesiM devANaM jAye iMde cayai se kathamidANiM pakareMti) una candrAdi jyotiSka devo ke indra arthAt svAmI jaba cyakti hotA hai, arthAt apane sthAna se patita hote haiM usa samaya ve deva usa indra cyavana kAla meM kisa prakAra kI sthiti vAle hote haiM ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA cattAri paMca sAmANiyadevA taM ThANaM upasaMpajittA NaM viharaMti jAva aNNe ittha iMde uvavaNNe bhavai) indra ke viraha kAla meM cAra yA pAMca sAmAnika deva usa sthAna ko prApta karake vicarate haiM, arthAt usa sthAna kA anya dUsarA indra Ave atyaMta dhavala parvatarAjanuM pradakSiNAvarta maMDaLarUpathI je rIte cAra thAya e rIte merUne lakSa karIne paribhramaNa kare che. A rItanA te caMdrAdi deve manuSyalakamAM hai ya che. punaH zrIgautamasvAmI prazna pUche cha-(tA tesi devANa jAdhe ide cayai se kathamidANi pakareM ti) se yahi nyAti vono ndra arthAt svAmI nyAre vyakti thAya cha, arthAt pitAnA sthAnathI patita thAya che, te samaye te deve e IdranA cyavana kALamAM kevA prakAranI sthitivALA hoya che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrImAn 4 cha.-(tA cattAri paMca sAmANiyadevA ta ThANa uvasaMpajjittANa viharati jAva aNNe ittha iMde usavaNNe bhavai) chandranA (12910mA yAra hai pAya sAmAna he| me racAnane prApta karIne vicAre che. arthAt e sthAnanuM bIje Indra Ave tyAM sudhI rakSaNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitama prAmRtam pUrNo'nyaH indrastat sthAnApanno na bhavatItyarthaH, athAsmin viSaye punItamaH praznayati'tA iMdaThANeNaM kevaieNaM kAleNaM virahiyaM paNNattaM !' tAvat indrasthAnaM khalu kiyatA kAlena virahitaM prajJaptaM ?, // tAvaditi pUrvavat tadvirahitamindrasthAna kiyatA kAlena-kiyat kAlamupapAtena virahitaM-indrazUnyaM sAmAnikaiH pratipAlitaM bhavatIti prajJaptaM !, iti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA jaghaNNeNaM ikkaM samayaM ukkoseNaM chammAse tAvat jaghanyena ekaM samayaM utkarSeNa SaNmAsAn ||-taavditi pUrvavat jaghanyena-salpAti svalpakAlena ekaM samaye-- samayabodhakakAlapramANena ekaM samayaM yAvat , tathAcotkRSTena-adhikAdhikena kAlena SaNmAsAt-mAsaSaTka paryantaM tadindrasthAnaM indravirahitaM sAmAnikadevaiH paripAlitaM ca bhavatItyarthaH / / punagautamaH praznayati-'tA bAhiyANaM mANusakkhettassa je caMdimasUriyaggaha jAva tArArUvA te NaM devA kiM uDovavaNNagA kappocavaNNagA vimANovavaNNagA cArahiiyA gairaiyA gaisamAvaSNagA?,' tAvat bAhyAH khalu manuSyakSetrasya ye candrasUryagraha yAvat tArArUpAste khalu devAH vahAM taka rakSaNa karate haiM / isa viSaya meM zrI gautamasvAmI punaH pUchate hai-(tA iMdaThANeNaM kevaieNaM kAleNaM ghirahiyaM paNNatta) vaha virahita indrasthAna kitane kola paryanta upapAta se rahita arthAt vinA indra sAmAnika devoM ke dvArA sakSita rahatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA jaghaNNeNaM ikaM samayaM ukkoseNaM chammAse) jaghanya se eka samaya arthAt samaya bodhaka kAla pramANa se eka samaya paryanta evaM yAvat utkRSTa se arthAt adhikAdhika kAla se cha mAsa paryanta usa indra rahita sthAna sAmAnika deva se paripAlita rahatA hai| zrI gautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA bAhiyA NaM mANusakhettassa je caMdimasariyaggaha jAva tArArUvA teNaM devA kiM uDovavaNNagA, kappovavaNNagA, vimANocavaNNagA, cArahiiyA gai raiyA, gaisamAvagNagA) manuSyakSetra se bAhara rahe huve jo caMdra-sUrya-graha-nakSatra evaM tArArUpa jyotiSka deva haiM ve kyA saudharmAdi bAraha kalpa se urdhva meM upa42 cha. 21 // samayamA zrIgItamayAmI zathI prazna pUche cha-(tA iMThANeNa kevaie Na kAleNa virahiya patta) te vihita kendrasthAna 11 panta 55Ata pArnu arthAtu idra vinAnuM sAmAnika deve dvArA saMrakSita rahe che ? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane samajAne uttaramA zrIbhagavAn 4 che.-(tA jahaNNeNa ikka samaya ukkoseNa chammAse) jaghanyathI eka samaya arthAt samaya bAdhaka kAla pramANuthI eka samaya paryanta ane yAvata utkRSTathI arthAt vadhAremAM vadhAre chamAsa paryata e % vinAnA sthAnanI sAmAnika he 2kSA 43 cha. zrIgItasvAbhi izathI prazna pUche che.-(to bahiyANa mANusakhettassa je cadimasUriyaggaha jAva tArArUbA teNa devA ki uDDhovavaNNagA, kappocavaNNagA, vimANovavaeNagA, cAradviiyA, gairaiyA gaisamAvaNNagA) manuSyakSetranI paDA2 27sA hai yadra sUrya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazasistra kiM UryopapannakAH kalpopapannakAH vimAnopapannakAH cArasthitikAH gatiratikAH gatisamApannakAH ? ||-taavditi pUrvavat vAhyA:-bahisthitAH manuSyakSetrAdraM gatAH ye candrasUrya-graha-nakSatra-tArArUpAH jyotiSkAH devAste khalu kiM UrbopapannakAH-saudharmAdibhyo dvAdazabhyaH kalpebhyaH UrdhvapupapannAH kiM vA kalpopapannAH-saudharmAdiSu upapannAH, vimAnopapannAH-kiM vA cAropapannAH-maNDalagatyA samAzrita cAropapannAH, athavA cArasthitikAH-apagatacArAH athavA gatiratikA:-gatimAtropapannAH athavA gatisamApannakA:-gatiyuktAH ?, ityeyaM praznekRte bhagavAnAha-'tA te NaM devA No uDrovavaNNagA No kappovavaNNagA vimANocavaNNagA No cArovavaNNagA cArahiiyA No gaIraiyA No gaisamAvaNNagA pakkiTTagasaMThANasaMThiehiM joyaNasayasAhassiehiM tAvakkhettehiM sayasAhassiyAhiM bAhirAhi veubdhiyAhiM parisAhiM mahatAitaNagIyavAiya jAva raveNaM divvAI bhogabhogAI muMjamANe viharai' tAvat te khalu devAH norbopapannakAH na kalpopapannakAH vimAnopapannakAH na cAropapannakAH cArasthitikAH no gatiratikAH no gatisamApannakAH paveSTikAsaMsthAnasaMsthitai yojanazatasahasraiH tApakSetraiH zatasahasai rvAdyAbhirvikriyAbhiH pariSadbhirmahatAhatanRtyapanna huve haiM ? athavA kalpopapanna mAne saudharmAdi kalpa meM utpanna huve haiM ? athavA vimAnopapanna haiM? athavA maMDalagati ko Azrita karake cAropapanna haiM ? athavA cAra sthitika mAne cAra rahita hote haiM ? athavA gatiratika hote haiM ? arthAta gatimAtra se upapannaka hote haiM ? athavA gati samApanaka arthAt gati yakta hote haiM ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna karane para uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM (tA teNaM devA No ubhovavaNNagA No kappovavaNNagA, vimANovaSaNNagA, No cArovavaNNagA cArahiiyA, No gairaiyA No gaisamAvaNNagA pakigaThANasaMThiehi joyaNasayasAhassiehiM tAvakkhettehiM sayasAhassiyAhiM bAhirAhiM veubdhiyAhiM parisAhiM mahatAhataNagIyavAiya jAva raveNaM divAI bhogabhogAiM bhuMjamANe viharai) manuSya kSetra se bAhara ke ve graha-nakSatra ane tArAe tika deva che, te saudharmAdi bAra kanI upara upanna thayA che? ke ka55na eTaleke saudharmAdikapamAM utpanna thayA che? athavA vimAno55nna che? athavA maMDaLagatine Azraya karine cAro 5panna che? athavA cArasthitika eTale ke cAra rahita hoya che? athavA gatiratika heAya che? eTaleke gatimAtrathI upapannaka hoya che? athavA gatisamApanaka eTaleke gatiyukta hoya che? A pramANe zrIgautamavAmIe prazna 57vAthI uttaramA zrImAn 49 cha. (tA teNa devA No uDhopavaNNA , No kappovavaNNagA jo cArovavaNNagA, cAradiiyA, No gairaiyA, No gaisamAvaNNagA pakkigasaMThANasaMThirahi joya gasayasAhassipAi tAvakhettehiM sayasAhassiyAhi bAhirAhiM ve ubdhiyAhi parisAhi mahatAhataNagoyavAiya jAva ravega dinAI bhoga bhogAi bhuja mAge viharaha) manuSya kSetrathI zrI suryaprajJapti sUtra 2 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitamaprAbhRtam 985 gItavAditra yAvadraveNa divyAn bhogabhogAna bhuJjAno viharanti ||-taavditi prAgvat te-- manuSyakSetrAbahirvattinazcandrAdayo devAH norbopapannAH nApi kalpopapannAH kintu vimAnopapannAstathA na cAropapannAH-cArayuktAH-maNDalagatyA cArayuktAH kintu cArasthitikA:cArarahitAH, ataeva no gatiratikA:-gatiratikAH nApi gatisamApannakAH, parantu pakveSTikA saMsthAnasaMsthitai yojanazatasAhasrikaistApakSetraH, yathA pakvA iSTikA AyAmato dIrghA bhavati vistAratastu stokA caturagulA ca tathaiva teSAmapi manuSyakSetrAd bahivyavasthitAnAM candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpANAM AtapakSetrANyapi AyAmato anekayojanazatasahasrapramANAni vistaratazca ekayojanazatasahasrANi caturasrANi ca bhavantIti, tairitthaM bhUtairAtapakSetraH sAhasrikAbhiH-anekasahasrasaMkhyAbhiLagAbhiH parSadbhiH, atrApi bahuvacanaM vyaktyapekSayA jJeyam / mahatAhatanRtyagItavAditrAdi sarvavizeSaNaM pUrvavat divibhavAn divyAn bhogabhogAn candrAdi deva urvopapannaka nahIM hote haiM evaM kalpo papannaka bhI nahIM hote, api tu vimAnopapannaka hote haiN| tathA cAropapannaka nahIM hote arthAt maMDala gati se cAra yukta nahIM hote haiM, kintu cArasthitika arthAt cAra rahita hote haiM ataeva ve gatiratika nahIM hote evaM gatisamApanaka bhI nahIM hote pakvaiSTikA ke AkAra se saMsthita hokara eka lAkha yojana vAle tApakSetra se arthAt jisa prakAra pakva iSTikA (ITa) AyAma se laMbI vistAra se alpa hotI hai arthAt cAra aMgula mAtra hotI hai, usI prakAra manuSyakSetra se bahirvati ve caMdra-sUrya-graha-nakSatra tArA rUpoM kA Atapa kSetra bhI AyAma se aneka lAkha yojana vyAsa pramANavAle evaM vistAra se eka lAkha yojana parimita hote haiN| arthAt caturasrAkAra hote haiM, isa prakAra ke una AtapakSetroM se aneka hajAra, yojana saMkhyAtmaka gatya pariSadA se (yahAM para bhI bahuvacana vyakti kI apekSA kahA hai) utkRSTa rUpa se Ahata arthAt adhika rUpa se vAdita nRtya bahAranA e IndrAdideve upapanaka hetA nathI. tathA kalpapapannaka paNa hotA nathI. paraMtu vimAne 55naka hoya che. tathA cAra pannaka nathI detA arthAt maMDaLagatithI cAra karatA nathI. paraMtu cAra sthitika cAra rahita hoya che. tethI ja teo gatiratika hatA nathI. tathA gatisamApanaka paNa hotA nathI. pAkela ITanA AkArathI saMsthita thaIne eka lAkha yejanavALA tApakSetrathI eTaleke je pramANe pAkela IMTa AyAmathI lAMbI ane vistArathI gheADI hoya che. arthAt cAra AMgaLa mAtranI hoya che, e ja pramANe manuSya kSetranI bahAra rahela e caMdra-sUrya-graha-nakSatra ane tArArUponu tApakSetra paNa AyAmathI aneka lAkha jana pramANavALuM ane vistArathI eka lAkha jana parimita hoya che. arthAta caturastrAkAra hoya che, e pramANenA e tApekSetrethI anekahajAra jana saMkhyA vALI bAhya pariSadAthI (ahIM paNa bahuvacana vyaktinI apekSAthI kahyuM che) utkRSTa prakArathI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre bhuJjAnAH viharanti / punaretadeva vizadayan kathaM bhUtAste ityAha-'muhalesA maMdalesA maMdAyavalesA cittaMtaralesA aNNoNNa samogADhAhiM lesAhiM kUDAiva ThANaTThiyA te padese savvao samaMtA obhAsaMti ujjoveti taveMti pabhAseMti' zubhale zyAH mandalezyAH mandAtapalezyAH citrAntaralezyAH anyo'nyasamupagADhAbhiH lezyAbhiH kUTAni iva sthAnasthitAstAn pradezAn sarvataH samantAt avabhAsanti udyotanti tApayanti prabhAsanti |-shubhleshyaaH-sukhaatyaadikaaH AnandadAyinyo jyotsnAH etacca vizeSaNaM candramasaH prati, tena nAtizItatejasaH kintu sukhotpAdakahetu paramalezyAkA ityarthaH, manda lezyA:-nAtyuSNotpAdikAH lezyAH, etacca vizeSaNaM sUryAn prati, tathA ca etadeva vyAcaSTe-mandAtapalezyAH-mandAHanatyuSNasvabhAvA AtaparUpAH lezyAH-razmisaMghAtAH yeSAM te tathA-mandalezyAkAH, punaH gIta vAditrAdi sabhI vizeSaNa pUrvavat samajha leveM isa prakAra zabdo ke zravaNa se svargIya bhogabhogoM ko bhogate have vicarate haiN| phira se isako hI viziSTa rUpa se ve kisa prakAra ke hote haiM vaha kahate haiM-(suhalesA maMdalesA, maMdAyavalesA cittaralesA aNNoNNasamogADhAhiM lesAhiM kUDAiva ThANahiiyA te padese savvao samaMtA obhAsaMti, ujjoveti, taveMti pabhAseMti) zubhalezyA vAlA arthAt AnandadAyaka prakAzayukta yaha vizeSaNa caMdramA kA hai, ataH vaha atizIta tejavAlA nahIM apitu sukhotpAdaka hetubhUta paramalezyA vAlA, maMdalezyA, arthAt ati uSNalezyA vAlA nahIM, yaha vizeSaNa sUrya ke pratikA hai, vahI kahate haiM-mandAtapalezyA, anati uSNasvabhAvA AtaparUpa lezyAvAlA punaH ve caMdrAditya kaise hote haiM ? so kahate haiM-citrAntaralezyA citra antarAlavAlAlezyA vAle isa prakAra ke ve caMdra-sUrya anyonya avagADha mAne milita lezyAvAle hote haiM / jaise kI candra evaM sUrya vagADela nRtyagIta vAditrAdinA (ahIM AnA badhA vizeSaNe pahelAMnI jema samajI levA) zabdanA zravaNapUrvaka svagIMyabhega bhegone bhegavIne vicare che. zathI mAne vizeSa35thI te 40 prA2nA hAya cha ? te 4 cha. (suhalesA, madalesA, madAyavalesA, cittataralesA, aNNoNNasamogADhAhi lesAhi kUDAiya dvANadviiyA, te padese savvao samatA obhAsaMti, ujjoveM ti, taveMti, pabhAse ti) zubhavezyAvA. arthAt AnaMdadAyaka prakAzayukta A vizeSaNa caMdramAnuM che. tethI te atyaMta ThaMDA tejavALe nahIM paNa sukhatpAdaka hetubhUta paramezyAvALe, naMdalezyA eTaleke anati uSNulezyAvALe nahIM. A vizeSaNa sUrya saMbaMdhI che. teja kahe che. maMdAtapalezyA, anati uSNu svabhAvanI taDakArUpa lezyAvALe, pharIthI te caMdra sUrya kevA hoya che? te kahe che--citrAntaralezyA citra aMtarAlavALI lezyAvALA A prakAranA te caMdra sUrya anyAnya avagADha eTaleke maLelI lezyAvALA hoya che. jemake-caMdra ane sUrya darekanI lezyA ekalAkha yejana zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 101 ekonaviMzatitamaprAbhRtam kathaM bhUtAzcandrAdityA ityAha-citrAntaralezyA:-citramantaraM-antarAlaM lezyA ca yeSAM te tathA, padasyAsya bhAvArthaH prAgevopadarzitaH kimatra punarlekhaprayAsena ?, itthaM bhUtAste candrAdityAH anyo'nyasamupagADhAbhiH-parasparamavagADhAbhiH-militAbhiH-anyo'nyAnuSaktAbhilezyAbhiH, tathAhi-candrANAM sUryANAM ca pratyekaM lezyA yojanazatasahasrapramANavistArAH, candrasUryANAM ca sUcIpaMktyA vyavasthitAnAM parasparamantaraM paJcAzat yojanasahasrANi, tatazcandraprabhAsammizrAH sUryaprabhAH, sUryaprabhAsammizrAzcandraprabhAH, ityeva parasparamavagADhAbhirlezyAbhiH kUTAnIva parvatopari vyavasthitazikharANIva sthAnasthitA-sadaiva ekatrasthAne sthitAstAn pradezAn-svasva pratyAsannAn pradezAn udyotayanti avabhAsayanti tApayanti prakAzayanti // iti 'tA tesiNaM devANaM jAhe iMde cayai se kahamidANiM pakareMti' tAvata teSAM devAnAM yadA indrazcyavate tadA te kathamidAnI prakurvanti ?, // tAvaditi pUrvavat teSAM-pUrvoditAnAM candrAdInAM devAnAM indraH-prabhuryadA cyavate-svAsanaM tyajati tadA-tasmin indrarikta kAle te devAH kathaM prakurvanti-kathamiva vartanta iti gautamasya praznaH tato bhagavAnAha-'tA jAva cattAri pratyeka kI lezyA eka lAkha yojana pramANa vistAra vAlI hotI hai| sUci paMkti meM vyavasthita caMdra sUrya ke paraspara kA aMtara pacAsa hajAra yojana kA hai, ataH caMdraprabhA se yukta sUryaprabhA hotI hai evaM sUryaprabhA se milijuli caMdraprabhA hotI hai| isa prakAra paraspara avagADhita lezyA se kUTo ke jaise parvata ke Upara vyavasthita zikharoM ke samAna sadA ekatra sthAna meM rahe huve una svasva pratyAsanna pradezoM ko udyotIta karate haiM, avabhAsita karate haiM, tApita karate haiM evaM prakAzita karate haiM // (tA taMsiM devANaM jAhe iMde cayai se kahamidANiM pakareMti) pUrva kathita caMdrAdi devoM ke indra se rahita kAla meM deva kyA karate haiM ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM(tA jAva cattAri paMca sAmANiyadevA taM ThANaM taheva jAva chammAse) jaba taka anya indra una sthAna para nahIM Ate utane kAla paryanta cAra yA pAMca saamaapramANa vistAravALI hoya che. sUci paMktimAM vyavasthita caMdra-sUryanuM parasparanuM aMtara pacAsahajAra ejananuM che. tethI caMdranA prakAzathI yukta sUrya prakAza hoya che. ane sUrya prakAzathI maLela caMdra prabhA hoya che. A rIte paraspara avagaThita lezyAthI kUTonI jema parvatanI upara vyavasthita zikharonI samAna sadA ekatra sthAnamAM rahelA e svasva pratyA sana pradezane udyotIta kare che, avabhAsita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare cha.-(tA tesi devANa jAhe iMde cayai se kaha midANi pakareM ti) pUrva prathita yAhi vonA IMdra jyAre avita thAya che, eTaleke pitAnA sthAnathI cuta thAya che, tyAre iMdra vinAnA kALamAM deve zuM kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhgvaan 4 che.-(tA jAva cattAri ca sAmANiya devA ta ThANa taheva jAva chammAse) rii zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 988 sUryaprazaptisUtre paMca sAmANiyadevA taM ThANaM taheva jAva chammAse' tAvat yAvat catvAraH paJca sAmAnikA devAstaM sthAnaM tathaiva yAvat SaNmAsAn / tAvaditi pUrvavat yAvat-yAvat kAlamanyaH indraH tasmin sthAne nAyAti tAvat kAlaparyantaM catvAraH paJca vA sAmAnikA:-pradhAnAH devA: parasparaM sambhUya taM sthAnaM-indrazUnyaM sthAnaM tathaiva pratipAlayanti yathA indraH pratipAlayati sma / kiyat kAlaM yAvat pratipAlayatIti jijJAsAnivRttaye kathayati-pUrvavadeva nyUnAtinyanena kAlena samabodhakakAlaparyantaM pratipAlayanti, adhikAdhikena kAlena SaNmAsAn yAvat tadIndrazUnya sthAnaM sAmAnikAH devAH pratipAlayanti / tadantare eva samaye anyaH indraH samAyati tat sthAnaM pratipAlayati ca pUrvavadeveti // sU0 101 // __puSkaravaradvIpasamudrAdInAmAkAraprakAramAzritya tadviSayakaM praznottarasUtraM pratipAdayidhyan bhagavAnAha mUlam-tA pukkharavaraMNaM dInaM pukharode NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao jAva ciTThai, tA pukkharodeNaM samudde kiM samacakkavAlasaMThie jAva No visamacakkavAlasaMThie, tA pukkharode NaM samudde kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA !, tA saMkhejjAiM joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM saMkhejjAiM joyaNasahassAI parikkheveNaM Ahietti vaejjA, tA pukkharavarode NaM samudde kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseti vA pabhAsissaMti pucchA taheva tA pukkharavarode NaM nika deva paraspara milakara indra rahita usa sthAna ko jisa prakAra indra pAlita karate ho usI prakAra ve deva pAlita karate haiN| kitane kAla paryanta ve deva usa sthAna kI rakSA karate haiM ? isa prakAra kI jijJAsA zAMti ke liye kahate haiM, pUrva kathanAnusAra jaghanya se eka samaya paryanta pAlita karate haiM evaM utkRSTa se cha mAsa paryanta yAvat usa indra rahita sthAna kI sAmAnika deva rakSA karate haiN| utane samaya meM anya indra Akara usa sthAna ko pUrvavat pAlate haiN|suu0101|| sudhI bIje Indra e sthAna para na Ave eTalA kALa paryanta cAra ke pAMca sAmAnika deve paraspara maLIne Indra zUnya e sthAnanuM je pramANe Indra pAlana karato hoya eja pramANe e de pAlita kare che. keTalAkALa paryata e sthAnanuM rakSaNa kare che? e prakAranI jIjJAsAnA zamana mATe kahe che ke-pUrvakathanAnusAra jaghanyathI eka samaya paryata pAlita kare che. ane utkRSTathI chamAsa paryata yAvat e Indra vinAnA sthAnanuM sAmAnika deve rakSaNa kare che. eTalA samayamAM anya Indra AvIne e sthAnanuM pUrvavat pAlana kare che. sU. 101 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryarAptiprakAzikA TIkA sU0 102 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 989 samudde saMkhejjA caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA pabhAsissaMti jAva saMkhejAo tArAgaNakoDikoDio, somaM some'su vA sobhiti vA sobhisissaMti vA / eeNaM abhilAveNaM varuNavare dIve varuNode samudde 4, khIrakhare dIve khokhare samujhe 5, ghatavare dIve ghatode samudde 6 / khota vare dIve khotode samudde 7, maMdissaravare dove maMdissaravare samudde 8, arugode dIve aruNode samudde 9, aruNavare dIve aruNavare samudde 10, aruNavarobhAse dIve aruNavarobhAse samudde 11, kuMDale dIve kuMDalIde samudde 12, kuMDalavare dIve kuMDalavarIde samudde 13, kuMDalavarobhAse dIve kuMDalavarobhAse samudde 14, savvesiM vikkhaM parikkhevo joisAI pukkharodasAgarasarisAI || sU0 102 // chAyA - tAvat puSkaravaraH dvIpaH puSkaravarodo nAma samudraH vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvato yAvat tiSThati tAvat puSkarodaH khalu samudraH kiM samacakravAlasaMsthitaH yAvat na viSamacakravAlasaMsthitaH, tAvat puSkarodaH khalu samudraH kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepeNa AkhyAta iti vadet ! tAvat saMkhyeyAni yojanasahasrANi AyAmaviSkambhena saMkhyeyAni yojana sahasrANi parikSepeNa AkhyAta iti vadet tAvat puSkaravarode khalu samudre kiyantacandrA prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsiSyanti vA iti pRcchA ! tathaiva tAvat puSkaravarode khalu samudre saMkhyeyAzcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsiSyanti vA, yAvat saMkhyeyAH tArAgaNa koTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhiSyanti vA / etena abhilApena varuNavaro dvIpaH varuNodaH samudraH 4 kSIravaro dvIpaH kSIravaraH samudraH 5 / ghRtavaro - dvIpaH ghRtavaraH samudraH 6 / srotavaro dvIpaH srotavaraH samudraH 7 / nandIzvaro dvIpa:- nandIvaravaraH samudraH 8 // aruNodo dvIpaH aruNodaH, samudraH 9 // aruNavaro dvIpaH aruNavaraH samudraH 10 | aruNovabhAso dvIpaH aruNovabhAsaH samudraH 11 / kuNDalI dvIpaH kuNDalodaH samudraH 12 / kuNDalavaro dvIpaH kuNDalavarodaH samudraH 13 / kuNDalavarovabhAso dvIpaH kuNDalavarovabhAsaH samudraH 14 / sarveSAM viSkambhaparikSepAH jyautiSikAH puSkaravaroda sAgara sadRzAH // 102 // puSkaravara dvIpa samudrAdi kA AkAra prakAra ko Azrita karake usa viSaya saMbaMdhI praznasUtra kA pratipAdana karate huve zrI bhagavAn kahate haiM (tA pukkhrpuSkaravaradvIpa samudrAdinA AkAra prakArano Azraya karIne e viSaya saMbaMdhI prazna sUtra atipAdana 42tAM zrIbhagavAn De . - ( tA pukkhavaraM NaM ) ityAdi zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 990 sUryapraptisUtra ___TIkA-puSkaravara-varuNavara-kSIravara-ghRtavara-srotavarAdi dvIpasamudrANAmAyamaviSkambhAdimAnaM tatra sUryacandragrahanakSatratArANAM parimANAni ca jJAtumAdau bhagavAn svayameva puSkaravarasya svarUpamupanyasyati-'tA pukkharavaraM NaM dIvaM pukkharavarode NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao jAva ciTThai' tAvat puSkaravaro dvIpaH puSkaravarodaH nAma samudro vRttaH valayAkAra: saMsthAnasaMsthitaH sarvato yAvat tiSThati / tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaGkAre puSkaravaranAma dvIpaH puSkarodanAmA samudrazca vRtto varculo valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH-samantAt samparikSipya tiSThati, granthAntareSu puSkarodasya varNanamitthaM vartate-yat puSkarodasamudrasya jalamatIva svacchaM sphaTikamaNivadujvalaM jAtyaM tathyapariNAmaM pathyaM hitakaraM susvAdu sakRtyA udakarasapUrNa sarvabhogyaM vartate, tatra ca dvau devau AdhipatyaM paripAlayataH, tau ca zrIdhara zrIprabhAkhya nAmAnau, tatra zrIdharaH pUrvArddhAdhipatyaM bhunakti, zrIprabhazcApara dhipatyaM paripAlayati / varaM NaM) ityAdi TIkArtha-puSkaravara-varuNavara-kSIravara-ghRtavara-srotavarAdi dvIpasamudroM kA AyAma viSkaMbhAdi mAna evaM sUrya-caMdra-graha-nakSatra evaM tArAoM kA parimANa jAnane ke liye prathama bhagavAn svayaM puSkaravara dvIpa kA svarUpa prakaTa kahate haiM(tA pukkharavaraM NaM dIvaM pukkharavarode NAmaM samudde vaDhe valayAgArasaMThANasaMThie savvao jAva ciTThai) puSkaravara nAma kA dvIpa evaM puSkaroda nAma kA samudra vRtta valayAkAra saMsthAnavAlA sarvataH vyApta hokara rahatA hai| anya grantha meM puSkaroda samudra kA varNana isa prakAra se haiM-puSkaroda samudra kA jala atyaMta svaccha evaM maNi ke samAna ujjvala tathya pariNAma vAlA, pathya, hitakara susvAdiSTa udakarasa se pUrNa evaM sarvabhogya hotA hai| vahAM para do deva usakA Adhipatya karate haiM, usa ke nAma zrIdhara evaM zrIprabha isa prakAra se haiN| usa meM zrIdhara pUrvArdhAdhipatya ko bhogatA hai evaM zrIprabha pazcimAI kA Adhipatya karatA hai, TIkArtha-puSTharavara-varuNuvara-kSIravara=dhRtavara sotavarAdidvIpa samudranA AyAma vikhaMbhA dimAna evaM sUrya-caMdra-graha nakSatra ane tArAonA parimANa jANavA mATe pahelAM bhaga vAn svaya bheva pu04212 dvIpanu 2135 prATa 42 cha.-(tA pukkharavara NaM dIva pukkharavarode NAma samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie sabao jAva ciTThai) 504212 nAmanI dI5 bhane puSkaroda nAmane samudra vRtta valayAkAra saMsthAnavALo ane sarvataH vyApta thaIne rahe che. anya granthamAM puSkareda samudranuM varNana A pramANe che. puSkareda samudranuM jaLa atyaMta svaccha ane maNinA jevuM ujaLuM tathya pariNAmavALuM pathya, hitakara susvAdiSTa udakarasathI pUrNa ane sarvagya hoya che. tyAM be deve tenuM adhipatipaNuM kare che. tenA nAma zrIdhara ane zrIprabhu A pramANe che. temAM zrIdhara pUrvArdhanuM adhipatipaNuM bhegave che. ane zrIprabha pazcimAInuM adhipatipaNu kare che. A rIte puSkaradvIpa samudranuM svarUpa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 102 ekonaviMzatitama prAbhRtam ityevaM puSkaravarasya svarUpaM vijJApya samacakravAlatvaM pratipAdayati-'tA pukkharode NaM samudde kiM samacakavAlasaMThie jAva No visamacakavAlasaMThie' tAvat puSkarodaH khalu samudraH kiM samacakravAlasaMsthitaH / yAvat no viSamacakravAlasaMsthitaH tAvaditi pUrvavat pUrvAna gautamasya praznastadottarArddhana bhagavata uttaramiti // athAtrasya viSkambhaparikSepaviSayakaH prazna:-'tA pukkharodeNaM samudde kevaiyaM cakacAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA!' tAvat puSkarodaH khalu samudraH kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepena AkhyAta itivadet // kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA pukkharode NaM samudde saMkhejAiM joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM saMkhejjAiM joyaNasahassAI parikkheveNaM Ahietti vaejjA' tAvat puSkarodaH khalu samudraH saMkhyeyAni yojanasahasrANi AyAmaviSkaMbhena (tathA) saMkhyeisa prakAra puSkaravara dvIpasamudra kA svarUpa kahakara aba usake samacakrabAlapane kA pratipAdana karate haiM-(tA pukkharavarode NaM samudde ki samacakavAlasaMThie jAva No visamacakavAlasaMThie) isa meM pUrvAdha se zrI gautamasvAmI ne prazna kiyA hai ki puSkaroda samudra kyA samacakavAla saMsthita hai yA viSama cakravAla saMsthita haiM ? uttarArdha se zrI bhagavAn uttara dete haiM-yAvat viSama cakravAla saMsthita nahIM hai arthAt samacakravAla viSkaMbha vAlA hai| __ aba usakA viSkaMbha, parikSepa ke viSaya meM prazna karate haiM-(tA pukkharode NaM samuhe kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA) puSkaroda samudra kA cakravAla viSkaMbha kitanA hai? evaM usakI paridhi kitanI kahI hai ? isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA pukkharode NaM samudde saMkhejAiM joyaNasahassAiM AyAma vikkhaMbheNaM saMkhejAI joyaNasahassAI parikkheveNaM Ahietti vaejA) adhi4DIne tanA samaya:pAsa 5nu pratipAdana 42 cha.-(tA pukkharakharode NaM samudde ki sapakapAla paThira jA jo limayakAla paThira) mAnA pUrvAdhathI zrIgautabhasvAbhIye prazna pUchela che ke puSkareda samudra zuM samacakravAla saMsthita che? ke viSama cakravAla saMsthita che? A praznane uttarArdhathI zrIbhagavAna uttara Ape che. yAvata viSama cakravAla saMsthita nathI. arthAt samacakravAla vidhvaMbhavALe che. vetanA vina parikSayanasamayamA prazna 42vAmAM Ave che. (tA pukkhavarode Na samudde kevaiyaM cakavAlavikkha bheNa kevaiya parikkheveNaM Ahietti vaenA) 42124 samudranA cakravAla viSkabha keTale che? ane tenI paridhi keTalI kahI che? A pramANenA zrIgautama svAmInA praznane sAmajIna uttaramA zrImapAna 4 cha.-(tA pukkharode NaM samudde sajjAi joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, saMkhejjAI joyaNasahassAI parikkheveNa Ahietti vaejjA) adhikAdhika saMkhyAvALA hajAro yAjananA AyAma vijhaMbhavALe dIrghavyAsavALe prajJapta karela zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 992 sUryaprazaptisUtre yAni yojanasahasrANi parikSepena AkhyAta iti vadet ||-sNkhyeyaani-kaanicit saMkhyA pratipAdakAni-adhikAdhika saMkhyakAni yojanasahasrANi AyAmaviSkaMbhena-dairghyavyAsena parijJaptastathaiva adhikAdhika saMkhyakAni yojanasahasrANi-triguNAsanna vyAsa pramANAni yojanasahasrANi, parikSepena-paridhinA ca prajJapta iti bhagavataH samuttaramiti / atha candrasUryaviSayakaH praznaH 'tA pukkhavarode NaM samudde kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA prabhAsissaMti vA pucchA' tAvat puSkaravarode khalu samudre kiyantazcandrA prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsiSyanti vA pRcchA // ityevaM gautamasya praznastato bhagavAnAha-'taheva tA pukkharavarodeNaM samudde saMkhejjA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA' tathaiva tAvat puSkaravarode khalu samudre saMkhyeyAzcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA / atrApi pUrvavadeva saMkhyAH -saMkhyA pramANAH-bahavazcandrA iti jJeyAH // evameva-'jAva saMkhejAo tArAgaNa koDikoDIo sobhaMsu vA sobheti vA sobhisissaMti' yAvat saMkhyeyAstArAgaNa koTikAdhika saMkhyAtmaka hajAroM yojana ke AyAma viSkaMbhavAle dIrgha vyAsa se prajJapsa kiyA hai| usI prakAra adhikAdhika saMkhyAtmaka hajAroM yojana pramANa vAle vyAsa pramANa vAlA parikSepa se kahA haiN| aba candra sUrya viSayaka prazna pUchate haiM-(tA pukkharavarodeNaM samudde kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA pucchA) puSkaravaroda samudra meM kitane candra prabhAsita hote the, prabhAsita hote haiM, evaM prabhAsita hoMge? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM(taheva pukkharodeNaM samudde saMkhejA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA) puSkaroda samudra meM saMkhyeya caMdra prabhAsita hote the, prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoNge| yahAM para bhI pUrva ke samAna saMkhyA pramANa se adhika caMda samajha leveN| isI prakAra (jAva saMkhejAo tArAgaNa koDIkoDio sobhesu vA sobheti vA, sobhissaMti vA) yAvat saMkhyeya tArAgaNa koTikoTi che. e ja pramANe adhikAdhika saMkhyAvALA hajAro ye jana pramANuvALA vyAsa pramANuvALA parikSepathI kahela che. ya' sUryanA samayamA prazna pUche che.-(tA pukkhavaravarode NaM samudde kevaiyA caMdA pabhAseM su vA, pabhAseM ti vA, pabhAsissaMtivA pucchA) 50421214 samudramA dayadrI prabhAsita thatA hatA, prabhAsita thAya che. ane prabhAsita thaze? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAmAna uttaramA zrImAn 4 cha.-(taheva pukkharavarodeNaM samudde saMkhejjA caMdA pabhAse suvA, pabhAseM ti vA, pabhAsissaMti vA) 42 / 4 samudramA se dhyeya yAdrI prabhAsita yatA hatA, prabhAsita thAya che, ane prabhAsita thaze ! ahIM paNa pUrvanI jema saMkhyAnA pramANathI dhAre yatI samavA. me pramANe (jAva saMkhejjAo tArAgaNakoDikoDIo sobhe su vA, zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TAkA sU0 102 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 993 koTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhayiSyanti vA // atra yAvat padena madhyasthitAni sUrya graha-nakSatrANyapi itthameva saMkhyApadena bhAvanIyAni, yathA saMkhyeyAH sUryA tApayan vA tApayanti vA tApayiSyanti vA, tathA saMkhyeyAH grahAcAramacArayana vA cArayanti vA cArayiSyanti vA, evameva saMkhyeyAni nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yakSyanti vA / ityevaM yojyam keSu keSu dvIpasamudreSu pUrvoktA abhilApAH yojanIyA ityevaM vivakSurAha - 'eeNaM AlAveNaM varuNavare dIve varuNode samudde 4, khIkhare dIve khIrakhare samudde 5, ghatavare dIve ghatode samudde 6, khotavare dIve khotode mudde 7, dissaravare dIve iteraremudde 8, aruNode dIve aruNode samudde 9, aruNavare dIve aruNavare samudde 10, romarbhAse dIve aruNavarAbhAse samudde 11, kuMDale dIve kuMDalode samudde 12, kuMDalavare dIve kuMDalavade samudde 13, kuMDalavarobhAse dIve kuMDalavarobhAse samudde 14 etena abhilApena - varuNavare dvIpe varuNode samudre 4, kSIrakhare dvIpe zrIkhare samudre 5, ghRtavare dvIpe ghRtode samudre 6, srotavare dvIpe srotode samudre 7, nandIzvarakhare dvIpe nandIzvaravare samudre 8 aruNode dvIpe aruNode samudre 9, aruNavare dvIpe aruNavare samudre 10, aruNavarAbhAse aruNavarAbhAse samudre 11, kuNDale dvIpe kuNDalode samudre 12, kuNDalavare dvIpe kuNDalavade samudre 13, kuNDalavarAbhAse dvIpe kuNDalavarAbhAse samudre 14 // etena pUrvoditena abhilApena vakSyamANAH sarve'pi dvIpasamudrAdayo yojanIyAH / arthAt puSkare dvIpe puSkarIde zobhA karate the, zobhA karate haiM evaM zobhA kreNge| yahAM para yAvatpada se madhyasthita sUrya graha nakSatra ko bhI saMkhyApada se bhAvita karaleMveM jaise kIsaMkhyeya sUrya tApita hote the, tApita hote haiM evaM tApita hoMge / saMkhyeya grahoM ne cAra kiyA thA, cAra karateM haiM evaM cAra kareMge / isI prakAra saMkhyeya nakSatra yoga karate the, yoga karate haiM evaM yoga kareMge / isa prakAra yojita karaleveM / aba kisa kisa dvIpa samudra meM pUrvokta abhilApa ko yojita kareM so kahate haiM- (eeNaM AlAveNaM varuNavare dIve, varuNode samudde 4 vIravare dIve, khIrabare samudde) 5 yaha pUrva kathita abhilApa ke krama se vakSyamANa sabhI dvIpa samudrAdi sobhati vA, sobhissaMti vA ) yAvat sAdhyeya tArAgaNu TiTi zolA 42tA hatA, zolA kare che, ane zaiAbhA karaze, aha` yAvapadmathI madhyamAM rahela sUrya -graha-ane nakSatrAnI saMkhyA . bhAvita karI levI. jemakesa dhyeya sUryAM tApita thatA hatA, tape che. ane tapaze. sabhyeya heAe cAra karyAM hatA, cAra kare che ane cAra karaze eja pramANe saMdhyeya nakSatrAe ceAga karyAM hatA, yAga kare che. ane yAga karaze. A pramANe ceAjanA karI levI. have kayA kayA dvIpa samudramAM pUrvakti abhilApAnI yeAjanA karavI te kahe che.-- ( alAve varuNavare dIve, varuNAde samudde 4 khIkhare dIve khIkhare samuhe 5) mA pRthita abhilApanA kramathI vakSyamANu khadhAja dvIpa samudrAtinI ceAjanA karI kahI levA, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 994 sUryaprazaptisatre sahudre ca abhilApA abhilApitAstathaiva varuNavarAdi dvIpe varuNodAdi samudre ca abhilapanIyAH yathAtra digdarzanamAtramupanyasyate-yathA varuNavaro dvIpaH varuNavarodaH samudrazca vRttaH valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati, tasya vyAsazca saMkhyeya yojanasahasraparimANaH, triguNitavyAsaparimANAsanAsaMkhyeyayojanasahasrAtmikA paridhizca, saMkhyeyAzcandrAH prabhAsayanti, saMkhyeyAH sUryAstApayanti, saMkhyeyA grahAzcArayanti, saMkhyeyAni nakSatrANi yuJjanti, saMkhyeyAstArAgaNa koTikoTayaH zomAM zobhayanti, eteSAM kriyA padAnAM rUpANi sarvatra pUrvavadeva parivartanIyAnItyevaM vadediti / ityevaM prakAreNa kSIravarAdiSu dvIpeSu kSIravarodAdi caturdaza paryanteSu samudreSu ca abhilApAH abhilapanIyA ityarthaH / ko yojita kara kahaleveM / arthAt puSkara dvIpa meM evaM puSkaroda samudra meM jisa prakAra ke abhilApa kahe gaye haiM, usI prakAra varuNavarAdi dvIpa meM evaM varuNodAdi samudra meM abhilApa kahanA cAhiye / jaise kI digdarzana mAtra se kahA jAtA hai-varuNavara dvIpa evaM varuNod samudra, vRtta evaM valayAkAra saMsthAna se saMsthita, sarvataH cAroM ora se vyApta hokara rahatA hai| usakA vyAsa parimANa asaMkhyeya hajAra yojana pramANa vAlA tathA tigunA vyAsa mAnAsanna saMkhyeya yojana sahasra pramANa kI paridhi hotI hai, saMkhyeya caMdra usako prabhAsita karate the 3, saMkhyeya sUrya tApita karate the, saMkhyeya graha cAra carate haiM, saMkhyeya nakSatra yoga karate haiM, saMkhyeya tArAgaNa koTikoTi zobhA karate the, ina kriyApadoM ke anusAra sarvatra pUrva ke samAna parivartita kara kahaleveM / isI prakAra kSIravarAdi dvIpa meM tathA kSIravarodAdi caudaha samudroM meM abhilApa kahaleveM / jaise kI (ghata. vare dIve ghatavare samudde) ghRtavara nAma kA dvIpa evaM dhRtavara samudra (6) khotavare dIve khotode samudde) srotavara dvIpa evaM srotavara samudra (7) (NaMdIssaravara arthAt puSkara dvIpamAM ane puSkara samudramAM A pramANenA be abhilApa kahevAI gayA che. e ja pramANe varUNavarAdi dvIpamAM ane varUNodAdi samudramAM abhilApo kahI levA, jemake-digdarzana mAtrathI ja kahevAya che varUNavaradvIpa ane varUNoda samudra vRtta ane valayAkAra saMsthAnathI saMsthita sarvataH cAre bAjuthI vyApta thaIne rahe che. tenA vyAsanuM parimANa asaMkheya hajAra jana parimANavALuM tathA traNagaNuM vyAsamAnAsana saMdhyeya jana sahastra pramANanI paridhi hoya che. saMkhyaya caMdra tene prabhAsita karatA hatA prabhAsita kare che, ane prabhAsita karaze. saMkheya sUrya tApita karatA hatA, saMkheya graho cAra caratA hatAsaMkheya nakSatra yoga karatA hatA. saMkheya tArAgaNa TikaTi zobhA karatA hatA. A kriyApade pramANe badheja pahelAMnI jema parivartita karIne kahI levuM. Aja pramANe kSIravarAdi dvIpamAM tathA kSIravodAdi cauda samudronA saMbaMdhamAM abhilApa hI se bha-(ghatavare dIve ghatavare samudde) dhRta12 nAmanI dI5 ane dhRta12 samudra zrI suryaprati sUtra : 2 Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 102 ekonaviMzatitama prAbhRtam tatra varuNadvIpe varuNode samudre ca varuNavaruNaprabhau dvau devau AdhipatyaM paripAlayataH prathamaH pUrvArddhAdhipatirdvitIyo'parArdAdhipatirevaM sarvatra bhAvanIyam evaM ca varuNode samudre khalu paramasujAtaM mRdvIkArarasAnniSpannarasAdapISTatarAsvAdaM toyaM, vAruNiH vAruNiprabhau devau ca tatrAstAm / tataH paraM kSIravare dvIpe kila paNDara-supradantau devI AdhipatyaM paripAlayataH, pUrvArddha-parArddhakrameNAdhipatyatvaM ca bhajete / tatazca kSIrode samudre jAtyapuNDrA ikSu cAriNI dIve gaMdIssaravare samudde) naMdIzvara varadvIpa evaM naMdIzvara vara samudra (8) (aruNode dIve aruNode samudde) aruNoda dvIpa evaM aruNoda samudra (9) (aruNavare dIve aruvare samudde) aruNavara dvIpa evaM aruNavara samudra (10) (aruNavarobhAse dIve aruNavarobhAse samudde) aruNavarabhAsa dvIpa evaM aruNavarabhAsa samudra (11) (kuMDale dIve kuMDalode samudde) kuMDala dvIpa evaM kuDaloda samudra (12) (kuMDalavare dIve kuMDalavarode samudde) kuMDalavara dvIpa evaM kuMDalavaroda samudra (13) (kuMDalavarobhAse dIve kuMDalavarobhAse samudde) kuMDalavarAbhAsa dvIpa evaM kuMDalavarAbhAsa samudra (14) una meM varuNa dvIpa evaM varuNa samudra meM varuNa evaM varuNaprabha nAma ke do deva Adhipatya karate have rahate haiN| unameM pahalA varuNa pUrvArdha kA adhipati hotA hai| evaM dUsarA varuNaprabha pazcimA kA adhipati haiN| isa prakAra sarvatra bhAvita krleveN| tathA varuNoda samudra meM paramasujAta mRdvikAra se niSpannarasa se bhI iSTatara svAdISTa jala hotA haiN| vAruNI evaM vAruNiprabha nAma ke do deva vahAM para rahate haiM, tadanaMtara kSIradvIpa meM paMDara evaM supradanta nAma ke do deva adhipatya karate haiN| ve pUrvArdha-aparAdha (khotavare dIve khotode samudde) srota12 dI5 ane srotakrasamudra (gaMdImsaravaradIve gaMdI saravare samudde) nahIzva2vI5 mane nahIzva212 samudra (8) (aruNode dIve aruNode samude) 253 // dI5 ane 376 samudra (6) (aruNavare dIve aruNavare samudde) 253412605 bhane 203412 samudra (10) (aruNAvarobhAse dIve aruNavarobhAse samudde) 253412mAsa dI5 ane. 253412 mAsa samudra (11) (kuMDale dIve kuMDalode samudde) adrIya bhane dAha samudra (12) (kuDalavare dIve kuMDalavarode samudde) 4612 dI5 mane 38124 samudra (13) (kuMDalavarobhAse dIve kuDalavarobhAse samudde) 112 mAsa dI5 ane kuMDalavara bhAsa samudra (14) temAM varUNadvIpa ane varUNa samudramAM varUNa ane varUNaprabha nAmanA be deve adhipatipazu kare che. temAM pahele varUNa pUrvArdhane adhipati che. ane bIje varUNaprabha pazcimAdhana adhipati che. A rIte badhe ThekANe samajI levuM. tathA varUNoda samudramAM parama sujAta mATinA vikArathI thayela rasathI paNa ISTatara svAdavALuM jaLa hoya che tyAM vArUNI ane vArUNIprabha nAmanA be de rahe che. te pachI kSIradvIpamAM paMDara ane supradanta nAmanA be deve adhipatipazuM kare che. teo pUrvArdha ane aparAdhanA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 996 sUryaprAptisUtre prabhRtInAM gavAM yata kSIraM tadanyAbhyo gobhyo dIyate tAsAmapi kSIraM anyAbhyaH, punastAsAmapyanyAbhyaH, ityeva catuddezasthAnaparyavasitasya kSIrasya prayatnato mandAgninA kathitasya jAtyena khaNDena matsyaNDikayA sammizrasya yAdRzo rasastato'pi iSTatarAsvAdaM tatkAlavikasitakarNikArapuSpavarNAbhaM toyaM vimalavimalaprabhau ca dvau devau pUrvArddhaparArddhakrameNAdhipatyaM ca paripAlayataH / tataH paraM ghRtavare dvIpe kanaka-kanakaprabhau dvau devau pUrvArddhaparArddhakrameNa svasvAdhipatyaM paripAlayataH, kSIrode samudre sadyovisyandita goghRtAsvAdaM tatkAlavikasita karNikArapuSpavarNAbhaM toya, kAnta-sukAntAkhyau dvau ca devau pUrvArddha-parArddhakrameNa svasvAdhipatyaM paripAlayataH // // 6 // tataH paraM ikSuvare dvIpe suprabha-mahAprabhau dvau devau dvIpasya pUrvAparArddhake krama se Adhipatya karate haiM, tatpazcAt kSIroda samudra meM jAtya puNDra ikSu cAriNI gAyoM ke jo kSIra ho, vaha anya gAyoM ko dete haiM, inakA bhI dUdha anya ko dete haiM, unakA bhI anya ko pilAte haiM, isa prakAra caudaha sthAna kA dUdha ko maMda agni se ubhAla kara ke jAtya sakkara matsyaMDikA se mizrita karane se usakA jo rasa hotA hai, usa se bhI adhika iSTatara svAvAlA tathA tatkAla vikasita karNikAra puSpa ke varNa ke samAna varNavAlA jalakA vimala evaM vimala prabha do deva pUrvArdha pazcimA ke krama se Adhipatya karate huve rakSaNa karate haiN| tatpazcAt ghRtavara dvIpa meM kanaka evaM kanaka prabha nAma ke do deva pUrvArddha evaM aparAdha ke krama se apanA apanA Adhipatya karate haiN| kSIroda samudra meM tatkAla utpanna gAya ke ghI ke samAna svAdavAlA tatkAla vikasita karNikA ke puSpa ke varNa ke samAna varNavAlA toya ko kAnta evaM sukAnta nAma kA do deva pUrvArddha evaM aparAdha ke krama se apanA apanA Adhipatya se pAlana karate haiN| (6) tatpazcAt ikSuvara dopa meM suprabha evaM mahAprabha nAmakA kramathI adhipaNuM kare che. te pachI kSIrada samudramAM jAtyapuMDra IsucAriNI gAyanuM je dUdha hoya tene bIjI gAyane pAya che. tenuM dUdha paNa bIjI gAyane pAya che. tenuM paNa bIjI gAne pAya che. A pramANe cauda sthAnonA dUdhane dhImA agnithI ukALIne sArI sAkara marcaMDikAne meLavavAthI tene je rasa hoya tenAthI paNa vadhAre ISTatara svAdavALuM tathA taratanA khIlela kareNanA puSpanA sarakhA varNavALA jaLanuM vimaLa ane vimalabha nAmanA be devo pUrvArdha ane pazcimAdhanA kamathI adhipatipaNuM karIne tenuM rakSaNa kare che. te pachI ghatavaradvIpamAM kanaka ane kanakaprabha nAmanA be deve pUrvAdha ane aparArthanA kamathI pitApitAnuM adhipatipaNuM kare che. kSIrada samudramAM tAjA gAyanA ghInA jevA svAdavALA tAjA khIlelA kareNanA puSpa jevA varNavALA jaLanuM kAnta ane sukAnta nAmanA be deve pUrvAdha ane aparAdhanA kramathI potapotAnA adhipatipaNAthI pAlana kare che. (6) te pachI IkSuvara dvIpamAM suprabha ane mahAprabha nAmanA be deve dvIpanA pUrvArdha ane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryazatiprakAzikA TIkA sU0 102 ekonaviMzatitama prAbhRtam 997 vibhAgena svasvAdhikAraM paripAlayataH inuvare samudre ca jAtyavarapuNDrANAM ithUNAM apanItamUloparitribhAgAnAM viziSTagandhaparivAsitAnAM yo rasaH zlakSNavastraparipUtastasmAdapISTatarAsvAda toya, tathA ca pUrNapUrNaprabhau ca dvau devau pUrvAparavibhAgArddhakrameNa svasvAdhipatyatvaM ca paripAlayataH // 7 // tataH paraM nandIzvare dvIpe kailAsa-hastivAhanAkhyau dvau devau tathaiva pUrvAparavibhAgArddhakrameNa svasvAdhipatyaM yathAvat paripAlayataH tathA nandIzvare samudre ikSurasAsvAda toya, sumanaH-saumanasau dvau devau tathaiva pUrvArddhaparArddhakrameNa svasvAdhikAraM paripAlayataH 8 / ete aSTAvapi dvIpAH aSTau ca samudrAH ekapratyavatArAH santi ekaikruupaashcetyrthH| ata Urdhva ye dvIpAH ye ca samudrAste tripratyavatArAH santi, yathA cAtropasaMharati-savvesiM do deva dvIpa ke pUrvAdha pazcimA ke vibhAga pUrvaka apanA apanA Adhipatya ko pAlita karate haiM / ikSuvara samudra meM jAtyavara puMDro kA ikSuoM kA dUra kiye huve mUla bhAga ke Upara kA vibhAga meM gandha dravya ke samAna sugandhavAlA jo rasa ki jisako bArIka vastra se paripUta kiyA ho usa sebhI iSTatara svAda vAlA jala ko pUrNa evaM pUrNaprabha nAma kA do deva pUrvApara vibhAgArdha ke krama se apanA apanA Adhipatya karate haiM 17 / tatpazcAt naMdIzvara dvIpa meM kailAsa evaM hastivAhana nAma ke do deva usI prakAra pUrvApara vibhAga ke krama ke apanA apanA adhipatipane ko yathAvat pAlana karatA hai| tathA nandIzvara samudra meM ikSa rasa ke samAna svAdavAle jala ko sumana evaM sumanasa nAma ke do deva usI prakAra pUrvArdha evaM uttarArdha ke krama se apane apane adhikAra kA pAlana karate haiN|8| ye AThoM dvIpa evaM samudra eka pratyavatAra vAle hote haiM mAne eka eka prakAra ke haiN| isake anantara jo dvIpa evaM samudra haiM, ve tIna pratyavatAravAle hote haiM, aba isakA upasaMhAra karate haiM-(savvesiM vikkhabhaparikkhevo joipazcimAdhanA vibhAga pUrvaka pita pitAnA adhipatipaNAnuM pAlana kare che. Izkavara samudramAM jAtyavara paMDranA athAt IzuonA kahADI nAkhelA mULa bhAgathI uparanA vibhAgamAM sugaMdha dravyanA jevo suMgaMdhavALo je rasa ke jene bArIka vastrathI gALIne pUta karela hoya tenAthI paNa ISTatA svAdavALA jaLanuM pUrNa ane pUrNa prabha nAmanA be deve pUrvApara vibhAgAdhanA kramathI pitapatAnA adhipatipaNuthI rakSaNa kare che. (7) te pachI naMdIzvara dvIpamAM kelAsa ane hastivAhana nAmanA be deve eja rIte pUrvApara vibhAganA kramathI pitapotAnA adhipatipaNAnuM yathAvat pAlana kare che. tathA naMdIzvara samudramAM IzkarasanA jevA svAda vALA jaLanuM sumana ane sumanasa nAmanA be deve pUrvArdha ane uttarArdhanA kramathI pita pitAnA adhikAranuM pAlana kare che. (8) A AThe dvIpa ane samudro eka pratyavatAravALA hoya che. eTaleke eka eka prakAranA hoya che. AnI pachI je dvIpa ane samudro che e a prtyvtaa21|| ya cha. ve maane| upasaMDA2 42qAmA mAve che.-(savvesi vikkhaMbha zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 998 sUryapracaptistre vikkhaMbhaparikkhevo joisiyAI pukkharodasAyarasarisAI' sarveSAM viSkambha-parikSepAH jyotiSikAni puSkaravarodasAgarasadRzAni ||-srvessaaN varuNarAdi caturthasaMkhyAprabhRtInAM dvIpAnAM tathaiva varuNodAdi caturthaprabhRtInAM aSTaparyantAnAM sAgarANAM viSkambhaparikSepAH vyAsaparidhayaH tathA ca jyotiSikAni ca puSkarodasamudrapratipAditasadRzAnyeva jJeyAni, sarvotthaM yojyaM yathA-vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH, saMkhyeyayojanasahasraparimito vyAsAstriguNitAsannavyAsaparimANA paridhiH, tatra tatra ca saMkhyeyAzcandrAH prabhAsayanti saMkhyeyAH sUryAstApayanti, saMkhyeyAH grahAzcArayanti saMkhyeyAni nakSatrANi yogaM yuJjanti, saMkhyeyAstArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhayiSyanti vA itthaM sarvatra paribhAva nIyamiti / ataH paraM tripratyavatArANaM dvIpasamudrANAM sthitIH pratipAdayiSyatIti / / atra tripratyavatArANAM dvIpasamudrANAM yathA-aruNaH aruNavaraH aruNavarAvabhAsaH 3, kuNDalaH siyAiM pukkharoda tAyarasarimAiM) ye saba varuNavarAdi cauthe saMkhyAvAle Adi dvIpa evaM varuNodAdi ATha paryanta ke samudroM kA viSkambha evaM parikSepa-vyAsa evaM paridhi tathA jyotiSka devoM ko puSkaroda samudra meM jisa prakAra yojanA karanI cAhiye-vRttavalayAkAra saMsthAna yukta saMkhyeya yojana sahasra parimita tathA vyAsa se tigunA Asanna vyAsa parimANa kI paridhivAle tathA vahAM vahAM saMkhyeya caMdra prakAzita hote haiM, saMkhyeya nakSatra yoga karate haiN| saMkhyeya tArA gaNa koTi koTi zobhA karate the, zobhA karate haiM, evaM zobhA kreNge| isa prakAra sabhI sthaloM meM bhAvita kara samajha leveN| aba yahAM se Age tripratyavatAravAle dvIpa samudroM kI sthiti kA pratipAdana karate haiM tripratyavatAra vAle dvIpasamudroM meM aruNa, aruNavara evaM aruNavarAvabhAsa parikkhevo joisiyAI pukkharodasAyarasarisAi) 0 mA 1312 yAra saahidii| ane varUNadAdi ATha samudronA vidhvaMbha ane parikSepa-vyAsa tathA paridhi ane tiSka devene puSkarada samudramAM je pramANe pratipAdita karela che. te ja pramANe samajavA badhe ThekANe A pramANenI yojanA karavI joIe vRtta valayAkAra saMsthAnayukta saMkhyaya yojanA sahastra parimita tathA vyAsathI traNagaNa asanna vyAsa parimANanI paridhivALA tathA tyAM tyAM saMkhyaya caMdro prakAzita thAya che. saMkheya sUryo tApita thAya che. saMkheya graho cAra kare che. saMkheya nakSatra yoga kare che. saMkheya tArAgaNa kaTikeTa zebhA karatA hatA, zobhA kare che, ane zabhA karaze. A pramANe badhe ThekANe bhAvita karI levuM. have ahIMthI AgaLa tripratyavatAravALA dvIpa samudranI sthitinuM pratipAdana karavAmAM Ave che. tripratyavatAravALA dvIpa samudramAM arUNu, arUNavara ane arUNuvarAvabhAsa, kuMDala, zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA su0 102 ekonaviMzatitamaprAbhRtam kuNDalavaraH kuNDalavarAvabhAsaH ityAdi, tatra aruNe dvIpe azoka-vItazokau dvau devo pUrvAparArddhakrameNa svasvAdhipatyaM paripAlayataH aruNode samudre subhadra-manobhadro dvau devo pUrvAparAIkrameNa svastrAdhikAraM paripAlayataH aruNavare dvIpe aruNavarabhadra-aruNavaramahAbhadrau dvau devau svasvAdhipatyaM pUrvAddhaparArddhakrameNaiva pripaalytH| aruNavare samudre aruNavarabhadra-aruNavaramahAbhadrau dvau devI pUrvA parArddhakrameNa svastrAdhipatyaM paripAlayataH / evaM aruNavarAvabhAse dvIpe aruNavarAvabhAsabhadra aruNavarAvabhAsa mahAbhadrau dvau devau svasvAdhipatyaM pUrvAparArddhakrameNa pripaalytH| aruNavarAvabhAse samudre ca aruNavarAvabhAsavaraaruNavarAvabhAsamahAvarau dvau devauM pUrvArddhaparArddhakrameNa svasvAmitvaM bhajamAnau taM samudraM rkssytH| evaM kuNDale dvIpe kuNDalakuNDalabhadrau 3 kuNDala, kuNDalavara, evaM kuNDalavarAvabhAsa ityAdi prakAra se haiM / una meM aruNa dvIpa meM azoka evaM vItazoka nAma kA do deva pUrvArddha evaM pazcimA ke krama se apanA apanA Adhitya se pAlana karate haiN| aruNoda samudra meM subhadra evaM manobhadra nAma ke do deva pUrvArdhAparAdha ke krama se apane apane adhikArakA pAlana karate haiN| aruNavara dvIpa meM aruNavarabhadra e aruNavara mahA bhadra nAma ke do deva apane apane Adhipatya ko pUrvAdha evaM aparAdha ke krama se pAlita karate haiN| evaM aruNavarAvabhAsa dvIpa meM aruNavarAvabhAsa bhadra evaM aruNavarAbhAsa mahAbhadra nAma ke do deva apane apane Adhipatya ko pUrvArdha evaM uttarAdha ke krama se pAlana karate haiN| aruNavarAvabhAsa samudra meM aruNavarAvabhAsa vara evaM aruNavarAvabhAsa mahAvara nAma ke do deva pUrvArdha evaM aparAdha ke krama se apane apane svAmipane ko karate huve samudra kA rakSaNa karate haiM / isI prakAra kuMDaladvIpa meM kuMDala evaM kuMDalabhadra nAmavAle do deva apane apane svAmitva pane se pUrvArdha evaM pazcimA ke krama se pAlita karate kaMDalavara, ane kuMDalavarAvabhAsa ityAdi prakArathI che. temAM arUNadvIpamAM azoka ane vItazeka nAmanA be deve pUrvArdha ane pazcimAdhanA kramathI potapotAnA adhipatipaNAthI pAlana kare che. arUNoda samudramAM subhadra ane manobhadra nAmanA be deva pUrvArdhAparArthanA kramathI piotapotAnA adhikAranuM pAlana kare che. arUNavara dvIpamAM arUNavarabhadra ane arUNavara mahAbhadra nAmanA be devo potapotAnA adhipatipaNAthI pUrvArdha ane pazcimArthanA kramathI pAlana kare che. tathA arUNavAbhAsa dvIpamAM arUNaharAvabhAsa bhadra ane arUNuvarAvabhAsa mahAbhadra nAmanA be deve pitApitAnA adhipatipaNAnuM pUrvArdha ane uttarArdhanA kamathI pAlana kare che. arUNuvarAvabhAsa samudramAM arUNaharAvabhAvara ane arUNaharAvabhAsa mahAvara nAmanA be deve pUrvAdha ane aparArthanA kramathI pitApitAnA svAmipaNAnuM pAlana karatAM samudranuM rakSaNa kare che. e ja pramANe kuMDaladvIpamAM kuMDala ane kuMDalabhadra nAmanA be de zrI suryaprati sUtra : 2 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1000 sUryaprajJaptisUtre at hai svasvAmitvaM pUrvArddha - parArddhakrameNa paripAlayataH, kuNDalasamudre cakSuH zubhacakSuH kAntausvAminI svasvAdhikAraM paripAlayataH / kuNDalavare dvIpe - kuNDalavarabhadra - kuNDalavaramahAbhadrau dvau deva pUrvArddhaparArddhakrameNa svasvAdhipatyaM paripAlayataH, kuNDalavare samudre kuNDalavara kuNDala mahAvarau dvau devau pUrvArddhAparArddhakrameNa svasvAdhipatyaM paripAlayataH / kuNDalavarAvabhAse dvIpe kuNDala varAvabhAsa bhadra kuNDalavarAvabhAsamahAbhadrau dvau devau svasva svAmitvaM parirakSayataH / kuNDalavarAvabhAse samudre kuNDalavarAvabhAsavarakuNDalavarAvabhAsamahAvarau dvau devau pUrvArddhAparArddhakrameNa svasvAdhipatyaM paripAlayataH / ete sUtropAttAH dvIpasamudrAH santi iti // sU0 102 // mUlam - tA kuMDalavarobhAsaNNaM samudaM rUpae dIve vaTTe valayAgAra - saMThANasaMThie 2 savvao jAva ciTThai, tA rUyaNaM dIve kiM samacakkavAla jAva No visamacakkavAlasaMThie, tA ruyapUrNa dIve kevaiyaM samacakkahaiM / kuNDala samudra meM cakSu evaM zubhacakSukAnta nAma ke do deva apanA apanA adhikAra kA pAlana karatA hai| kuMDalavara dvIpa meM kuMDalavarabhadra evaM kuMDalavara mahAbhadra nAma ke do deva pUrvArdha evaM pazcimArdha ke krama se apane apane Adhipatya kA pAlana karate haiM / kuMDalavarasamudra meM kuMDalavara evaM kuMDala mahAvara nAma ke do deva pUrvArdha evaM pazcimArdha ke krama se apane apane Adhipatya kA rakSaNa karate haiM / kuMDalavarAvabhAsa dvIpa meM kuMDalavarAvabhAsa bhadra evaM kuNDalavarAvabhAsa mahAbhadra nAma ke do deva apane apane svAmipanA se pAlita karate haiM / kuMDalavarAvabhAsa samudra meM kuMDalavarAvabhAsavara evaM kuMDala varAvabhAsa mahAvara nAma kA do deva pUrvArdha evaM apArArdha ke krama se apane apane adhipatipane kA pAlana karate haiN| ye sUtra meM kahe huve dvIpa samudra kA kathana kiyA haiM / sU0 102 // pAtapAtAnA svAmIpaNAthI pUrvAdha ane pazcimAnA kramathI pAlana kare che. kuMDala samudramAM cakSu ane zubha cakSukAnta nAmanA be deve potapotAnA adhikAranuM pAlana kare che. kuMDalavara dvIpamAM kuMDalavara bhadra ane kuMDalavara mahAbhadra nAmanA e deve pUrva ane pazcimAnA kramathI pAtapeAtAnA adhipatipaNAnu pAlana kare che. kuMDalavara samudramAM kulavara ane kuMDala mahAvara nAmanA be devA pUrvAdha ane pazcimAnA kramathI pAtapeAtAnA adhipatipaNAnuM rakSaNa kare che. kuMDalavarAvabhAsa dvIpamAM kuMDala vAvabhAsa bhadra ane kuMDalavarA vabhAsa mahAbhadra nAmanA e devA pAtapeAtAnA svAmipaNAthI pAlana kare che. kuM DalavarAva bhAsa samudramAM kuMDalavarAvabhAsa vara ane kuMDalavarAvabhAsa mahAvara nAmanA e devA pUrvAdha ane pazcimA nA kamathI potapeAtAnA adhipatipaNAnu pAlana kare che. A rIte sutramAM kahevAmAM Avela dvIpa samudronuM kathana karela che. ! sU. 102 // zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 103 ekonaviMzatitamaprAbhRtam ___1001 vAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkhaveNaM Ahietti vaejjA!, tA asaMkhejAI joyaNasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM asaMkhejAiM joyaNasahassAiM parikkheveNaM Ahietti vae jA tA ruyageNaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA pucchA, tAruyageNaM dove asaMkhejjA caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA pabhAsissaMti vA jAva asaMkhejAo tArAgaNakoDikoDIo sobhaM sobhesu vA sobheti vA sobhisissaMti, evaM ruyage samudde ruyagavare dIve ruyagavarode samudde syagavarobhAse dIve ruyagavarobhAse samudde, evaM tipaDoyArANa tabA jAva sUre dIve sUrode samudde sUravare dIve sUravare samudde sUravarobhAse dIve sUravarobhAse samudde, savvesi vikkhaMbhaparikkheva joisAi syagavaradIvasarisAI, tA sUravarobhAso daNNaM samudaM deve gAmaM dIve vaTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhittANaM ciTThai jAva No visamacakavAlasaMThie, tA deveNaM dIve kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA! asaMkhajAiM joyaNasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM asaMkhejAiM joyaNasahassAI parikkheveNaM Ahietti vaejjA, tA deveNaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA pabhAsissaMti vA pucchA taheva, tA deveNaM dIve asaMkhejA caMdA pabhAseMsu vA pabhAti vA pabhAsissaMti vA jAva asaMkhejjAo tArAgaNakoDikoDIo sobhesu vA sobheti vA sobhi. ssaMti, evaM devode samudde NAge dIve NAgode samudde jakkhe dIve jakkhode samudde bhUte dIve bhUtode samudde sayaMbhUramaNe dIve saMyaMbhUramaNe samudde savve devadIvasarisA ||suu0 103 // // egUNavIsaimaM pAhuDaM samattaM // 19 // chAyA tAvat kuNDalabarovabhAsaM samudraM rucako dvIpaH valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH 2 / sarvato yAvat tiSThati / tAvat rucakaH khalu dvIpaH kiM samacakravAla yAvat na viSamacakravAlasaMsthitaH / tAvat rucakaH khalu dvIpaH kiyatA samacakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepeNa zrI suryaprati sUtra : 2 Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1002 sUryaprajJaptisUtre AkhyAta iti vadet ?, tAvat asaMkhyeyAni yojanasahasrANi cakravAlaviSkambhena asaMkhyeyAni yojanasahasrANi parikSepena AkhyAta iti vadet / tAvat rucake khalu dvIpe kiyantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsiSyanti vA pRcchA ? / tAvat rucake khalu dvIpe asaMkhyeyA zcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsayiSyanti vA yAvat asaMkhyAtA stArAgaNa koTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhanti vA zobhiSyanti, evaM rucakaH samudraH rucakavaro dvIpaH rucakavaraH samudraH rucakavaro'vabhAso dvIpaH rucakavaro'vabhAsaH samudraH evaM tripratyavatArA jJAtavyAH-yAvat sUro dvIpaH sUrodaH samudraH, sUrabaro dvIpaH sUravaraH samudraH sUravasabhAsI dvIpaH sUravarAbhAsaH samudraH / sarveSAM viSkambhaparikSepajyotiSikAni rucakavaradvIpasadRzAni, tAvat sUravarAbhAsodaH khalu samudraH devo nAma dvIpaH vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt samparikSipya khalu tiSThati yAvat viSamacakravAlasaMsthitaH / tAvat devaH khalu dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepena AkhyAta iti vadet asaMkhyeyAni yojanasahasrANi cakravAlaviSkambhena asaMkhyeyAni yojanasahastrANi parikSepena AkhyAta iti vadet / tAvat deve khalu dvIpe kiyantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsiSyanti vA pRcchA tathaiva / tAvat deve khalu dvIpe asaMkhyeyA zcandrA prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsiSyanti vA yAvat asaMkhyeyA stArAgaNa koTikoTayaH prAbhAsayan vA prabhAsanti vA prabhAsayiSyanti vA / evaM devodaH samudraH, nAgo dvIpaH nAgodaH samudraH yakSodvIpa: yakSodaH samudraH bhUto dvIpaH bhUtodaH samudraH / svayaMbhUramaNo dvIpaH svayaMbhUramaNaH samudraH sarve devadvIpasadRzA / iti ||suu0 103 // ekonaviMzatitamaM prAbhRtaM samAptam // 19 // TIkA-prathamaM sUtropAttAnAM dvIpasamudrANAM varNanaM vidhAya samprati sUtrAnupAttAnAM dvIpasamudrANAM varNanaM vivakSurAdau kuNDalavarAvabhAsasya samudrasya sthitiM varNayan bhagavAnAha-'tA kuNDalavarobhAsaNaM samudaM rUyae dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao jAva ciTThaI' tAvat kuNDavarAvabhAsaM samudraM rucako dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvato samudre yaH khalu rucako nAmadvIpaH vRttaH-vattulAkAraH valayAkArasaMsthAnena sasthitaH san sarvataH samantAt TIkArtha-prathama sUtra meM kahe huve dvIpa samudroM kA varNana kara ke aba sUtra meM nahIM kahe huve dvIpasamudroM kA varNana karane kI icchA se prathama kuMDalavarAvabhAsa samudroM kI sthiti kA varNana karate hue zrIbhagavAn kahate haiM-(tA kuMDalavarAbhAsaNaM samuI ruyae dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao jAva TIkAtha-pahelAM sUtramAM kahelA dvIpa samudronuM varNana karIne have sUtramAM na kahelA dvIpa samudranuM varNana karavAnA hetuthI pahelAM kuMDalavarAvabhAsa samudranI sthitinuM varNana 42di zrImAn De cha-(tA kuDalavarobhAsaNNa samudaM ruyae dIve caTTe valayAgAra saMThANasaMThie savvao jAva ciTui) 122pamAsa samudrane 324ii5 2 vRtta zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1003 saryajJaptiprakAzikA TokA sU0 103 ekonaviMzatitamaprAbhRtam saMparikSipya tiSThati / ityevaM pratipAdya punaH kathayati-'tA rUyaeNaM dIve kiM samacakavAlajAva No visamacakkavAlasaMThie' tAvat rucakaH khalu dvIpaH kiM samacakravAla: no viSamacakra vAlasaMsthitaH ||-taavditi pUrvavat Namiti pAdapUraNe, kimiti dRDhArthabodhe tena rucakonAma dvIpaH samacakravAlAkAra eva natu viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthita iti // ato gautamaH praznayati-'tA rUyaeNaM dIve kevaiyaM samacakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA ?' tAvat rucakaH khalu dvIpaH kiyatA samacakravAlaviSkambhena-vyAsena, kiyatA ca parikSepena paridhinA AkhyAta iti vadet-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha--'tA asaMkhejjAI joyaNasahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNa asaMkhejjAI joyaNasahassAI parikkheveNaM Ahietti vaejjA' tAvat asaMkhyeyAni yojanasahasrANi cakravAlaviSkambhena tathA asaMkhyeyAni yojanasahasrANi parikSepena AkhyAta iti vadet // tAvaditi prAgvat ciTThai) kuMDalavarAvabhAsa samudra ko rucaka dvIpa jo vRtta evaM valayAkArasaMsthAna se sthita hai vaha cAroM ora se vyApta karake rahatA hai / isa prakAra kahakara punaH kahate haiM-(tA ruyae NaM dIve kiM samacakkavAla jAva No visamacakavAlasaMThie) rucakanAma kA dvIpa samacakravAla ke AkAra se yukta hai, viSaya cakravAla saMsthAna se yukta nahIM hai| zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA ruyae NaM dIve kevaiyaM samacakavAlavikhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejA) rucaka dvIpa kitane cakravAla viSkaMbha se arthAt vyAsa mAna se tathA kitanA parikSepaparidhi se pratipAdita kiyA hai ? so he bhagavan kahiye / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(nA asaMkhejAI joyaNasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM asaMkhejAI joyaNasahassAI parikkheve NaM Ahietti vaejjA) rucaka dvIpa kA vyAsa mAna asaMkhyeya yojana parimita tathA tiguni vyAsa kI samIpa kI paridhi bhI asaMkhyeya yojana parimita kahI valayAkAra saMsthAnathI rahela che. te cAre bAjuthI vyApta karIne rahe che. A pramANe hIne izathI 4 che. (tA ruyae Na dIve ki samacakkavAla jAva No visama cakka vAlasaMThie) 354 nAmanI dvIpa samaya vAsanA maa4|2thii yukta cha. viSabhanyavAda saMsthAnathI yuta nathI. zrIgotamasvAmI pUche cha-(tA rupae Na dIve kevaiyaM cakkavAlavikkha bheNaM kevaiya parikkheveNaM Ahietti vaejjA) 3yadvI5 32 / pAsa vijayI arthAt vyAsamAnathI tathA keTalA parikSepa paridhithI pratipAdita karela che? te he bhagavAna kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe che-(tA akha khejjAI joyaNasahassAI cakavAlavikkha bheNaM asakhejjAI joyaNasahassAI parikkheveNa Ahietti vaejjA) 3546155 vyAsamAna adhyeya yA parimita tathA Ry el vyAsanI samIpanI paridhIpaNa asaMkhyaya jana parimita kahela che. rUcakadvIpa atyaMta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1004 sUryaprajJaptisUtre rucakadvIpasya vyAso'saMkhyeyayojanaparimitastriguNitavyAsAsannA paridhirapi asaMkhyeya yojanaparimitA vartate // rucako dvIpo'ti vistRtaH saMkhyAtItayojanaparimitavyAsaparidhyAtmaka ityarthaH // atha tatra candrAdi saMkhyA pRcchati-'tA ruyaeNaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAsaMti vA pabhAsissaMti vA pucchA ?' tAvat rucake khalu dvIpe kiyantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA iti pRcchA ? / bhagavAnAha-'tA ruyae NaM dIve asaMkhejA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA jAva asaMkhejAo tArAgaNa koDikoDIo sobhaM sobhesu vA sobheti vA sobhisissaMti vA tAvat rucake khalu dvIpe asaMkhyeyAzcandrAH prAbhAsayan vA prAbhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA yAvat asaMkhyeyAstArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhayiSyanti vA ||-atr yAkta padena madhyasthitAni sUrya-graha-nakSatrANi trINyapyevameva paribhAvanIyAni yathA-rucake dvIpe saMkhyAtItAzcandrAH prabhAsayanti, saMkhyAtItAH sUryAstApayanti, saMkhyAtItAH grahAzcAraM hai| rucaka dvIpa atyaMta vistAravAlA hai ataH saMkhyAtIta yojana parimita vyAsa paridhivAlA hai aisA samajheM / ___aba vahAM ke caMdrAdi kI saMkhyA ke viSaya meM prazna pUchate haiM-(tA ruyae NaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA, pucchA) rucaka dvIpa meM kitane caMdra ne prakAza diyA hai ? prakAza dete haiM evaM prakAza dege? isa prazna ke uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA ruyae NaM dIve asaMkhejA caMdA pabhAseMsu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA jAva asaMkhejAo tArAgaNa koDikoDIo sobhaM sobhesu vA, sobheti bA, sobhissaMti vA) yahAM para yAvat pada se madhya sthita sUrya-graha-evaM nakSatra ye tInoM ke viSaya meM isI prakAra kahaleveM yathA-rucaka dvIpa meM saMkhyAtIta caMdra prakAzita hote the, prakAzita hote haiM, evaM prakAzita hoMge usI prakAra saMkhyAtIta sUrya tApita hote haiM, saMkhyAtIta graha vistAravALe che. tethI saMkhyAtIta jana parimita vyAsa paridhivALo che tema samajavuM. have tyAMnA drAhinA sadhyAnA saMghamA prazna pUche che-(tA ruyae NaM dIve kevaiyA caMdA pabhAse su vA, pabhAse ti vA pabhAsissaMti vA pucchA) 3ya dIpamA DeTA yadIme prakAza karela hato ? prakAza kare che ? ane prakAza karaze? A praznanA uttaramAM zrI bhaga pAna he cha-(tA ruyae NaM dIve asaMkhejjA caMdA pabhAseMsu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA jAva asaMkhejjAo tArAgaNakoDikoDIo sobhaM sobhesu vA, sobhaMti vA sobhissaMti vA) ahIMyAM yAvata padathI madhyamAM Avela sUrya-graha-ane nakSatra e traNenA saMbaMdhamAM Aja pramANenuM kathana kahI levuM. jemake-rUcadvIpamAM saMkhyAtIta caMdro prakAzita thatA hatA, prakAzita thAya che. ane prakAzita thaze. e ja pramANe saMkhyAtIta sUryo tApita thatA hatA, tApita thAya che ane tApita thaze. saMkhyAtIta graho cAra karatA hatA, cAra kare che ane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 103 ekonavizatitama prAbhRtam 1005 cArayanti, tathA saMkhyAtItAni nakSatrANi yogaM yuJjanti, saMkhyAtItAstArA gaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhaviSyanti vA-1 ityevaM bhUtabhaviSyadrUpANyapi sarvatra jJeyAni // 'evaM ruyae samudde ruyaevare dIve ruyaevarode sammudde ruthaevarobhAse dIve ruyavaro bhAse samudde' evaM rucake samudre rucakavare dvIpe rucakavarode samudre rucakavarAvabhAse dvIpe rucakavarAvabhAse samudre-arthAt rucake samudre'pi asaMkhyeyAzcandrAH prAbhAsayana vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA / tathA asaMkhyeyAH sUryAH atApayan vA tApayanti vA tApayiSyanti vA, evameva saMkhyAtItAH grahAH cAramacArayan vA cArayanti vA cArayiSyanti vA / tathA saMkhyAtItAni nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti cA / saMkhyAtItAstArAgaNa koTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA zobhayiSyanti vA / kuNDalavarAvabhAsa'samudrAnantaraM rucako dvIpaH rucakaH samudrastadanantaraM rucakavaro dvIpaH rucakavarodaH samudrastadanantaraM rucakavarAcAra carate haiM, tathA saMkhyAtIta nakSatra yoga karate haiM, evaM saMkhyAtIta tArAgaNa koTikoTi zobhA karate the, zobhA karate haiM evaM zobhA kareMge, isa prakAra bhUta, evaM bhaviSya kAla sahita sarvatra yojita kara leveN| (evaM ruyae samudde rupae vare dIve ruyaevarode samudde ruthaevarobhAse dIve syaevarobhAse samudde) isI prakAra rucaka samudra meM bhI una saMkhyeya caMdra prakAzita hote the, prakAzita hote haiM evaM prakAzita hoNge| tathA asaMkhyAta sUrya AtApita hote the AtApita hote haiM evaM AtApita hoNge| isI prakAra saMkhyAtIta graha cAra karate the, cAra karate haiM evaM cAra kareMge / tathA ca saMkhyAtIta nakSatra yoga karate haiM, evaM yoga karate haiM-evaM yoga kreNge| evaM saMkhyAtIta tArAgaNa koTikoTI zobhA karate the, zobhA karate haiM evaM zobhA kreNge| kuMDalAvarAvabhAsa samudra ke pazcAt rucaka nAma kA dvIpa evaM rucaka samudra tatpazcAt rucakavara dvIpa tathA rucakavaroda samudra tatpazcAt cAra karaze. saMkhyAtIta nakSatra vega karatA hatA, ega kare che ane yoga karaze ane saMdhyAtIta tArAgaNa koTi koTi zabhA karatA hatA. zabhA kare che. bhane zAlA 42. mA pramANe bhUta bhaviSya sahita madhe yojanA 4za sevI.-(evaM ruyae samudde ruyapavare dIve, ruyaevarode samudde, ruyaevarobhAse dIve, ruyaevarobhAse samudde) Aja pramANe rUcaka samudramAM paNa saMkhyaya caMdra prakAzita thatA hatA, prakAzita thAya che ane prakAzita thaze. tathA asaMkhyAta sUryo tApita thatA hatA, tapita thAya che ane tApita thaze. eja pramANe saMkhyAtIta grahe cAra karatA hatA, cAra kare che, ane cAra karaze, tathA saMkhyAtIta nakSetre yoga karatA hatA. tyAga kare che. ane coga karaze. tathA saMkhyAtIta tArAgaNa keTakeTI zobhA karatA hatA, zobhA kare che, ane zebhA karaze, kuMDalavarAvabhAsa samudranI pachI rUcaka nAma dvIpa tathA rUcaka varadasamudra te pachI rUcaka vadadvIpa tathA rUcakavarada samudra te pachI rUcakavarAvAbhAsa dvIpa ane rUcakavarAvabhAsa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1006 sUryaprajJaptisUtre vabhAso dvIpaH rucakavarAvabhAsaH samudraH, iti / tatra rucakedvIpe sarvArtha manoramau dvau devau pUrvArddhAparArddhakrameNa svasvAdhipatyaM paripAlayataH / rucake samudre sumanaH somanasau dvau devo svasvAdhikAraM pUrvArddhaparAkrameNa paripAlayataH / rucakavare dvIpe rucakavarabhadrarucakavaramahAbhadrau devau pUrvAparArddhakrameNa svasvasvAmitvaM paripAlayataH / rucakavare samudre rucakavararucakavara mahAvarau dvau hat svasvAdhipatyaM paripAlayataH / rucakavarAvabhAse dvIpe rucakavarAvabhAsabhadra - rucakavarAvabhAsa mahAbhadrau dvau devau va svasvAmitvaM pUrvArddhaparArddhakrameNa paripAlayataH, rucakavarAvabhAse samudre rucakavarAvabhAsavara - rucakavarAvabhAsa mahAvarau dvo devau svasvAdhipatyaM pUrvArddhaparArddhakrameNa paripAlayataH / ityevaM jJeyamiti evaM tipaDoyArA tavvA jAva sUre dIve sarode samudde rucakavarAvabhAsa dvIpa evaM rucakavarAvabhAsa samudra AtA hai / usa rucaka dvIpa meM sarvArtha evaM manorama nAma ke do deva pUrvArddha evaM pazcimArdha ke krama se apanA apanA Adhipatya karatA huvA usa dvIpa ko pAlita karatA haiM / rucaka samudra meM sumana evaM saumanasa nAmake do deva apane apane adhikAra kA pUrvArdhAparArdha ke krama se pAlana karate haiM / rucakavara dvIpa meM rucakavarabhadra tathA rucakavara mahAbhadra nAma ke do deva pUrvArddha evaM aparAdha ke krama se apane apane adhikAra kA pAlana karate haiM / rucakavara samudra meM rucakavara evaM rucakamahAvara nAma ke do deva apane apane Adhipatya kA pAlana karateM haiM / rucakavarAvabhAsa nAma ke dvIpa meM rucakavarAvabhAsa bhadra tathA rucakavarAvabhAsa mahAbhadra nAma ke do deva apane apane adhikAra kA pUrvArdhAparAdhe ke krama se pAlana karate haiM, rucakavarAvabhAsa samudra meM rucakavarAvabhAsavara evaM rucakarAvabhAsa mahAvara nAma ke do deva apane apane adhipatya kA pUrvArdha evaM pazcimArdha ke krama se pAlana karate haiM, isa prakAra samajhaleveM / ( evaM tipaDoyArA NeyavvA jAva samudra Ave che. e rUcaka dvIpamAM sarvAM ane manArama nAmanA be devA pUrvAdha ane pazcimAnA kramathI pAtAtAnuM adhipatipaNuM karIne te dvIpanuM pAlana kare che. rUcaka samudramAM sumana ane saumanasa nAmanA be deve pAta peAtAnA adhikAranuM pUrvArdhApA nA kramathI pAlana kare che. rUcakavara dvIpamAM rUcakavarabhadra tathA rUcakavara mahAbhadra nAmanA e devA pUrvAdha ane aparAdha nAkramathI pAtAtAnA adhikAranuM pAlana kare che. rUcakavara samudramAM rUcakavara ane rUcaka mahAvara nAmanA e devA pAtapeAtAnA adhipatipaNAnuM pAlana kare che. rUcakavarAvabhAsa nAmanA dvIpamAM rUcakavarAvabhAsa bhadra tathA rUcakavarAbhAsa mahAbhadra nAmanA e dhruve pAtapeAtAnA adhikAranupUrvAdhaMparAnA kramathI pAlana kare che. rUcakavAvabhAsa samudramAM rUcavarAvabhAsa vara ane rUcakavarAvabhAsa mahAvara nAmanA e deve pAtapeAtAnA adhipatipaNAnuM pUrvAdha ane pazcimAnA kramathI pAlana kure che. A prabhANe samannvu ( evaM tipaDoyArA NeyavvA jAva sUre dIve sUrode samudde, zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 103 ekonaviMzatitamaprAbhRtam 1007 sUravare dIve sUravare samudde sUravarovabhAse dIve sUravarovabhAse samudde' evaM tripratyavatArAH jJAtavyAH yAvat sUryoM dvIpaH sUryavaraH samudraH, sUryavarAvabhAso dvIpaH sUryavarAvabhAsaH smudrH|evN-puurvoditenaiv prakAreNa tripratyavatArA:-dvIpa pratidvIpAH, samudra pratisamudrAzceti triprakArakAH dvIpasamudrAH jJAtavyAH , sarvatra ca sUryadvIpa sUryoda samudra, sUryavara dvIpa sUryavaroda samudra sUryavarAvabhAsa dvIpa sUryavarAvabhAsa samudreSu itthameva rucakadvIpa rucakodasamudrAdivadeva viSkambha-parikSepa-candra-sUryagraha nakSatra-tArAgaNa koTikoTInAzca pramANAni jJAtavyAnIti / kiyanto nAma nAmagrahaNaM dvIpa samudrAH pravaktuM zakyante ?, tena yAni kAnicit AbharaNanAmAni hArArddhahArakanakAvali ratnAvali prabhRtIni, yAni ca vastranAmAni yAni ca gandha nAmAni koSTapuTAdIni yAni ca utpala nAmAni-jalaruha candrodyota pramukhAni, yAni ca tilakaprabhRtIni vRkSa nAmAni, yAni ca padmanAmAni-zatapatra sahasrapatra prabhRtIni, yAni ca sUre dIve sarode samudde sUravare dIve, sUravare samudde sUravarAvabhAse dIve saravarAvabhAse samudde) isa prakAra tripratyavatAra kA kathana yAvat sUrya dvIpa evaM sUrya vara samudra, sUryavarAvabhAsa dvIpa evaM sUrya varAvabhAsa samudra paryanta isa pUrva kathita prakAra se tripratyavatAradIpa, pratidvIpa, samudra pratisamudra isa prakAra tIna prakAra kA dvIpasamudroM ko smjhleveN| sarvatra-sUryadvIpa, sUryodasamudra, sUryavara dvIpa sUryavaroda samudra, sUryavarAvabhAsa dvIpa, sUryavarAvabhAsa samudroM meM isa rucaka dvIpa evaM rucakoda samudrAdi ke samAna viSkaMbha parikSepa candra-sUrya-grahanakSatra tathA tArAgaNa koTikoTI kA pramANa samajhaleve, kitaneka dvIpa samudra kA nAma kahanA zakya hotA hai| evaM kitaneka kA AbharaNa ke samAna nAma hote haiM jaise kI-hArArddha hAra, kanakAvali, ratnAvali, Adi tathA kitane kA vastra samAna nAma hote haiM jo gandha samAna nAmavAle hote haiM koSTapuTAdiH kitaneka utpala nAma vAle haiM-jaise ki jalaruha, candro dyota Adi kitaneka tilaka Adi vRkSa ke samAna nAma vAle hote haiM, tathA kitaneka padma ke samAna nAma vAle hote sUravare dIve, sUravare samudde, sUravarAvabhAse dIve sUravarAvabhAse samudde) mA pramANe vipratyavatAranu kathana yAvat sUryadvIpa ane sUryavara samudra, sUryavarAvabhAsadvIpa ane sUryavarAvabhAsa samudra paryanta A pUrvakathita prakArathI vipatyavatAra dvIpa, pratidvIpa, samudra, pratisamudra A rIte traNa prakAranA dvIpa samuho samajI levA, badhe sthaLe sUryadvIpa sUda samudra, sUryavaradvIpa, sUryavarada samudra, sUryavAvabhAsa dvIpa ane sUrya varAbhAsa samudromAM A rUcakadvIpa ane rUcakora samudrAdinI jema viSkabha-parikSepa caMdra-sUrya, graha-nakSatra tathA tArAgaNa keTakeTinuM pramANa samajI levuM, keTalAka dvIpasamudronA nAme kahevAmAM zakya hoya che, keTalAkanA AbhUSaNonI samAna nAme hoya che, jema ke-hArAdhahAra, kanakAvali, ratnAvali, vigere. tathA keTalAkane vastra sarakhA nAme hoya che. keTalAkanA gaMdha samAna nAme hoya che. keTTapuTAdi keTalAka utpala nAmavALA hoya che. jema ke-jalarUha, candrodyota zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre pRthivInAmAni-pRthivIzarkarA vAlukA ityAdIni, yAni ca navAnAM nidhInAM nAmAni catuIzAnAM cakravatiratnAnAM kSullahimavat ityAdInAM, varSanAmAni-varSavarSadharaparvatAnAM padmAdInAM hradAnAM gaGgA sindhu prabhRtInAM nadInAM kacchAdInAM vijayAnAM mAlyavadAdInAM vakSaskAraparvatAnAM saudharmAdInAM kalpAnAM zakrAdInA mindrANAM devakurUttarakurumandarANAM AvAsAnAM zakrAdi sambandhinAM merU pratyAsannAnAM gajadantAnAM kUTAdInAM kSullahimavata Adi sambandhinAM nakSatrANAM kRttikAdInAM candrANAM sUryANAM ca nAmAni tAni sarvANyapi dvIpa samudrANAM tripratyavatArANi vaktavyAni tadyathA-hAro dvIpaH hAraH samudraH, hAravaro dvIpaH hAravaraH samudraH, hAravarAvabhAso dvIpaH hAravarAvabhAsaH samudraH, ityevaM krameNa tripratyavatAratvaM jJeyaM, eteSu samastadvIpasamudreSu saMkhyeyayojanazatasahasrapramANo-lakSalakSAdhikayojana tulyo hai jaise kI zatapatra sahasrapatra Adi kitaneka pRthvI ke samAna nAma vAle hote haiM jaise kI-zarkarA, vAlukA ityAdi kitaneka navanidhi ke samAna nAma vAle hote haiM, tathA kitaneka caudaha cakravatiratnoM ke nAma vAle hote haiN| tathA kitaneka kSulla himavat ityAdi varSa ke nAma vAle hote haiM tathA varSa varSadhara parvatoM kA padmAdi hUdoM kA gaMgA siMdhU Adi nadIyoM kA kacchAdi vijayoM kA, mAlyavadAdi vakSaskAra parvatoMkA, saudharmAdi kalpoM ke, zakrAdi iMdro ke, devakuru uttarakaru tathA maMdarAdi AvAsoM kA zakAdi sambandhi meru pratyAsanna gajadantAdi kUhoM kA kSullahimavana Adi ke saMbaMdhavAle kRttikAdi nakSatroM kA, caMdro ke tathA saryoM ke nAmavAle DIpa samudra tripratyavatAra vAle hote haiN| ve isa prakAra se haiM-hAradvIpa evaM hArasamudra hAravaradvIpa hAravarasamudra hAravarAvabhAsa dvIpa hAravarAvabhAsasamudra isa prakAra ke krama se tripratyavatAratA samajhanI cAhiye, ye samasta dvIpa samudroM meM eka lAkha yojana se adhika yojana vagere keTalAkanA tilaka vigere vRkSenI jevA nAme hoya che tathA keTalAkanA padmanA jevA nAmo hoya che, jema ke zatapatra, sahasapatra, vigere keTaleka pRthvInA jevA nAmevALA hoya che, jemake zarkarA, vAlukA vigere keTalAka nava nidhinI jevA nAmevALA hoya che. tathA keTalAka cauda cakravati ratnanA jevA nAmavALA hoya che, tathA keTalAka salahimavata vigere varSanA jevA nAmavALA hoya che tathA varSa, varSadhara parvatanA, pavAdi hadanA gaMgAsiMdhU vigere nadInA, karachAdivijayenA mAlyavadAdi vakSaskAra parvatanA, saudharmAdi kalpanA, zakrAdi idronA, devakurU, uttara kurU, tathA maMdAdi AvAsonA zakAdi saMbaMdhI merUpratyAsanna gajadaMtAdi kUTanuM kSullahimavAna vigerenA saMbaMdhavALA kRttikAdi nakSatronA tathA sUryonA nAmavALA dvIpasamudra tripratyAvatAravALA hoya che, te A rIte chehAradvIpa ane hAra samudra hAravaridvIpa hAravara samudra hAravAvamAsa dvIpa ane hAravAvabhAsa samudra, A pramANenA kramathI tripratyavatAratA samajI levI, A badhA dvIpa samudromAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1009 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 103 ekonaviMzatitama'prAbhRtam viSkambhaH, saMkhyeyayojanazatasahasrapramANo vRttaH parikSepaH, saMkhyeyAzca tAvat vaktavyAH yAvad anyaH kuNDalavarAvabhAso dvIpaH samudro vA nAgacchet tathAcAha-'savvesi vikkhaMbhaparikkhevajoisiyAI ruyagavaradIvasarisAI' sarveSAM viSkambhaparikSepajyoSikAni rucakavaradvIpasadRzAni ||-srvessaaN-puurvprtipaaditsvruupaannaaN dvIpasamudrANAM anya kuNDalavarAvabhAsasamudraparyantAnAM, viSkaMbha-parikSepa jyotiSANi puSkarodasAgarasadRzAni, vA tatratya rucakavaradvIpasadRzAni vaktavyAnIti / yathA asaMkhyeyayojanapramANo viSkambhaH, tathA asaMkhyeya yojanapramANaH parikSepaH asaMkhyeyAzcandrAdayo'pi vaktavyA ityarthaH / tatastadanantaraM yo'nyo rucakanAmadvIpaH tat prabhRtiSu rucakasamudra-rucakavaradvIpa-rucakavarasamudra-rucakavarAvabhAsadvIpa rucakavarAvabhAsasamudrAdiSvapi asaMkhyeyayojanapramANo viSkambhaH asaMkhyeyayojanapramANa: tulya viSkaMbha hotA hai tathA saMkhyeya yojana zata sahasra (lakSa) pramANa vRtta parikSepa-paridhi hotA hai / saMkhyeya kA pramANa vahAM taka kahe kI jahAM taka yAvat kuMDalavarAvabhAsa dvIpa evaM samudra na Ave arthAt kuMDalavarAvabhAsa chIpa samudra paryanta saMkhyeya kA pramANa kaheM / tathA (savvesiM vivabhaparikkheva joisiyAI kayagavaradIvasarisAI) pUrvapratipAdita svarUpa vAle sabhI dvIpasamudroM kA anya kuMDalavarAvamAsa samudra paryanta kA viSkaMbhaparikSepa evaM jyotiSikadeva kA kathana puSkaroda sAgara ke samAna hai / athavA vahAM ke rucaka vara dvIpa ke samAna kaha leveN| jisa prakAra asaMkhyeya yojana pramANa kA viSkaMbha hotA hai, usI prakAra kA asaMkhyeya yojana pramANa kA parikSepa hotA hai| tathA caMdrAdi bhI asaMkhya kaha leveN| tatpazcAt jo anya rucaka nAma kA dvIpa hai, tadAdi rucaka dvIpa rucakasamudra rucakavara dvIpa-rucakavara samudra, rucakavarAvabhAsa dvIpa rucakavarAvabhAsa samudrAdi koM meM bhI asaMkhyeya yojana pramANa kA viSkaMbha eka lAkha eka lAkha ejanathI vadhAre jana tulya viSka hoya che. tathA saMkhyaya jana zatarasahasra (lAkha) pramANa vRtta parikSepa-paridhi hoya che, saMkhyayanuM pramANa tyAM sudhI kahevuM ke-jyAM sudhI yAvat kuMDalavarAvabhAsa dvIpa ane samudra Ave nahIM, arthAt dusarAbhAsa dI5 samudra paryanta sadhyayana pramANa 4. tathA (savvesi vikkhaMbhaparikkheva joisiyAI ruyagavara dIvasarisAI) paDatA pratipAdana 420 25351 // dIpa samudronu mIon kuMDalavarAvabhAsa samudra paryantane vikhaMbha ane parikSepa ane tiSidevonuM kathana puSkarodAdi sAgaranA sarakhuM che, athavA tyAMnA rUcakavara dvIpanI jema kahI levuM, je pramANe asaMkhyaya jana pramANane vidhvaMbha thAya che, eja pramANenuM asaMkhyaya jana pramANane parikSepa thAya che, tathA caMdrAdi paNa asaMkhyAta kahI levA. te pachI je bIje rUcaka nAmane dvIpa che, te vigere rUcakadvIpa, rUcaka samudra, rUcakavara dvIpa-rUcakavara samudra, rUcakavarAvabhAsa dvIpa, rUcakavarAvabhAsa samudrAdikamAM paNa asaMkhyaya jana pramANune vidhvaMbha ane zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1010 sUryaprazaptisatra parikSepaH, asaMkhyeyAzcandrAdayazca vaktavyAH itthamevaM tripratyavatArANAM kuNDala-kuNDalavarakuNDalAvabhAsa rucaka-rucakavara-rucakavarAvabhAsaprabhRtInAM dvIpasamudrANAM pUrvoditena prakAreNa viSkambha-parikSepa-candra-sUrya-graha-nakSatra-tArAgaNa koTikoTayazca tathaiva asaMkhyeyarItyA yojanasaMkhyAdi parimANAni tAvatparyantaM vaktavyAni yAvat sUryoM dvIpaH sUryaH samudraH, sUryavaro dvIpaH sUryavaraH samudraH sUryavarAvabhAso dvIpaH sUryavarAvabhAsaH samudro nAgacchet tAvadvaktavya mityarthaH ||-uktN ca jIvAbhigamacUNikAyAM-'aruNAI dIva samuddA tipaDoyArA jAba sUravarAvabhAsasamudde' aruNAdyAH dvIpasamudrAstri pratyavatArAH yAvat sUryavarAvabhAsaH samudra iti / arthAt sUrya-sUryavara-sUryavarAvabhAseSu dvIpasamudreSu sarvatra asaMkhyeya yojanapramANA vyAsAH, triguNita vyAsAsannAH asaMkhyeya yojanapramANAH praridhayaH, asaMkhyeyAzcandrAH, asaMkhyeyAH sUryAH asaMkhyeyAH grahAH, asaMkhyeyAni nakSatrANi, asaMkhyeyAasaMkhyeya yojana pramANa kA parikSepa tathA asaMkhyeya caMdrAdi bhI kaha leveM / isa prakAra tripratyavatAravAle kuMDala-kuMDalavara-kuMDalavarAvabhAsa / rucaka rucakavara rucakavarAvabhAsa Adi dvIpa samudroM kA pUrvakadhita prakAra se viSkambha parikSepa caMdra-sUrya-graha-nakSatra-tArAgaNa koTi koTi tathA asaMkhyAta yojana saMkhyAdi parimANa vahAM taka kaha leveM kI yAvat sUrya dvIpa-sUrya samudra, sUryavara dvIpa evaM sUryavara samudra, sUryavarAvabhAsa dvIpa evaM sUryavarAvabhAsa samudra na Ave tAvaparyanta saba kathana kaha leveN| jIvAbhigama cUrNikA meM kahA bhI hai-(aruNAI dIvasamuddA tipaDoyArA jAva sUravarAbhAsamamudde) aruNAdi dvIpa samudra tripratyavatAra yAvat sUryavarAvabhAsa samudra paryanta / arthAt sUrya-sUryavarasUryavarAvabhAsAdi dvIpa samudroM meM sarvatra asaMkhyeya yojana pramANa kA vyAsa mAna hotA hai tathA tina gune vyAsAsanna asaMkhyeya yojana pramANa kI paridhiyAM evaM asaMkhyeya candra, asaMkhyeya sUrya, asaMkhyeya graha asaMkhyeya nakSatra tathA asaMkhyaya jana pramANane parikSepa ane asaMkheya caMdrAdi paNa kahI levA. A pramANe tripratyAvatAravALA kuMDala-kuMDalavara kuMDalavarAvabhAsa rUcaka-rUcakavara rUpakavarAvabhAsa vigere dvIpa ane samudranuM pUrvakathita prakArathI viSkabha-parikSepa-caMdra-sUrya-graha-nakSatra-tArAgaNa keTa keTI tathA asaMkhyAta jana saMkhyAdinuM tyAM sudhI kahI levuM ke yAvat sUryadvIpa-sUrya samudra, sUryavara dvIpa-sUryavara samudra, sUryavAvabhAsa dvIpa ane sUryavarabhAsa samudra na yAve tyA sudhA madhu 4thana hI se, pAnimanI yUli ma yuM 554 -(aruNAI dIva samuddA sipaDoyArA, jAva sUravarAvabhAsasa mudde)2534I5 samudro jipratyAktA2. yAvat sUrya varAvabhAsa samudra paryata samajavA. arthAta sUrya-sUryavara-sUryavarAvabhAsAdi dvIpasamudromAM sarvatra asaMkhyaya jana pramANunuM vyAsamAna thAya che, tathA traNagaNuM vyAsAsanna asaMkhyaya jana pramANanI paridhi ane asaMkhya, caMdra, asaMkhyaya sUryo asaMgeya graha asaMkhyaya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sayajJaptiprakAzikA TIkA sU0 103 ekonaviMzatitama'prAbhRtam stArAgaNa koTikoTayazca pUrvoditakriyApadaiH saMyojya vaktavyAH / yathA-candrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA, sUryA atApayan vA tApayanti vA tApayiSyanti vA, grahAzcAramacArayan vA cArayanti vA cArayiSyanti vA nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA, tArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayan vA zobhayanti vA, zobhayiSyanti vA // atha paJca devAtmakAnAM dvIpasamudrANAM pratipAdanaM prastauti-'tA sUravarobhAsodaNNaM samudaM deve NAmaM dIve vaTTe valayAgAraThANasaMThie savvao samantA saMparikkhittANaM ciTThai jAva No visamacakavAlasaMThie' tAvat sUryavarAvabhAsode samudre deva nAmA dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati, yAvat no vissmckrvaalsNsthitH||-atr chAyAnakAriNI vyAkhyA tu sugamaiva / tato gautamaH praznayati 'tA deve NaM dIve kevaiyaM cakavAlavivakhaMbheNaM kevaasaMkhyeya tArAgaNa koTi koTi pUrva kathita kriyApada ke sAtha yojita kara kaha leveM / jaise kI-caMdra prabhAsita hote the, prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoMge / sUrya AtApita hote the AtApita hote haiM evaM AtApita hoMge / evaM graha gaNa cAra karate the, cAra karate haiM evaM cAra kareMge / nakSatra samUha yoga karate the, yoga karate haiM evaM yoga kreNge| tArAgaNa koTi koTi zobhA karate the, zobhA karate haiM evaM zobhA kreNge| ___ aba pAMca devatA vAle dvIpa samudroM kA pratipAdana karate haiM-(tA sUravarobhAsodaNNaM samudaM deve NAmaM dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao samantA saMparikkhittANaM ciTThai jAva No visamacakavAlasaMThie) sUryavarAvabhAsoda samudra meM deva nAma kA dvIpa vRtta valaya ke jaise AkAra yukta cAroM ora se saMparikSipta karake rahA hai, yAvat vaha viSama cakravAla se saMsthita vahIM hai / yahAM chAyAnusAra vyAkhyA sugama haiN| zrI gautamasvAmI phira se prazna karate haiM(tA deve NaM dIve kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti nakSatro tathA asaMkheya tArAgaNa kaTikaTi pahelAM kahela kriyApadonI sAthe jIta karIne kahI levA. jemake-caMdro prabhAsita thatA hatA, prabhAsita thAya che. ane prabhAsita thaze. sUryo AtApita thatA hatA, AtApita thAya che. ane AtApita thaze. tathA graha gaNa cAra karatA hatA, cAra kare che, ane cAra karaze. nakSatra samUha coga karatA hatA, ega kare che, ane vega karaze. tArAgaNa keTakeTI zebhA karatA hatA, zebhA kare che ane zabhA karaze. ve pAMya devatAvAdI5 samudrInu pratipAhana 42vAmAM Ave che.- (tA sUravarobhAso daNNaM samudaM deve NAmaM dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhittA gaM ciduI jAva No visamacakavAlasaMThie) sUrya varAvabhAsaha samudramA heva nAmanI dI5 vRtta valayanA jevA AkAravALe cAre taraphathI gherIne rahela che. yAvata te viSama cakravAlathI saMsthita nathI. ahIM chAyA pramANe vyAkhyA saraLa che. zrIgautamasvAmI pharIthI pUche che - zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1012 sUryaprakSaptisUtre iyaM parikkheveNaM Ahietti vaejA' tAvat devaH khalu dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambhena kiyatA parikSepeNa AkhyAta iti vadet ||-devdviipsy kiyAn vyAsaH kiyatI ca paridhirastIti kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'asaMkhejjAI joyaNasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM asaMkhejjAI joyaNasahassAiM parikkheveNaM Ahietti vaejjA' asaMkhyeyAni yojanasahasrANi cakravAlaviSkambheNa asaMkhyeyAni yojanasahasrANi parikSepena AkhyAta iti vadeta ||-dev nAmno dvIpasya vyAsaH khalu asaMkhyeyayojanasahasraparimitaH paridhirapi asaMkhyeyayojanaparimitA vartata iti svaziSyebhyo vadet-kathayedityarthaH // atha candrasUryAdi viSayakaH praznaH-'tA deve NaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA pucchA taheva tAvat deve khalu dvIpe kiyantazcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA ! iti pRcchA-mama praznastato bhagavAnAha-'tA deveNaM dIve asaMkhejjA caMdA pabhAseMsu vA vaejA) deva nAma ke dvIpa kA vyAsa parimANa kitanA hai evaM usakI paridhi kitanI hotI hai ? so he bhagavan kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(asaMkhejAiM joyaNasahassAI cakavAlavikkhabheNaM asaMkhejAI joyaNasahassAI parikkheveNaM Ahietti vaejA) deva nAma ke dvIpa kA vyAsamAna asaMkhyeya yojana sahasra parimita kahA hai tathA usa kI paridhi bhI asaMkhyeya yojana parimita hotI hai| aisA svaziSyoM ko khaiN| aba caMdra sUryAdi ke viSaya meM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA deve NaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseMsu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA pucchA taheva) deva nAma ke dvIpa meM kitane caMdra prabhAsita hote the, kitane caMdra prabhAsita hote haiM evaM kitane caMdra prabhAsita hoNge| isa prakAra merA prazna hai| isa prakAra zrI gautamasvAmI kA kathana jAna kara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA deve NaM (tA deve NaM dIve kevaiyaM cakkabAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahietti vaejjA) devanAmanA dvIpanuM vyAsa parimANa keTaluM che? ane tenI paridhi keTalI hoya che? te he bhagavana kaho, A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe che.(asNkhejjaaii joyaNasahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNaM, asaMkhejjAI joyaNasahassAI parikkheveNaM Ahietti vaejjA) 1 nAmanA dvApanu vyAsamAna asaNyeya yona sahastra paribhita kahela che. tathA tenI paridhi paNa asaMkhyaya jana parimita hoya che. tema svaziSyone kahevuM. ve sUryAhinA samayamA zrIgautamasvAmI prazna pUche che-(tA deveNaM dIve kevaiyA caMdA pabhAseM su vA pabhAse ti vo pabhAsissaMti vA pucchA) deva nAmAnA dvIpamA udAyo pramAsita thatA hatA? keTalA caMdro prabhAsita thAya che ane keTalA caMdro prabhAsita thaze? A pramANe bhAre prazna che A pramANe zrIgautamasvAmInA kathanane jANIne uttaramAM bhagavAna zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 103 ekonaviMzatitamaprAbhRtam pabhAseMti vA pabhAsissaMti vA jAva asaMkhejAo tArAgaNa koDikoDIo sobhesu vA sobheti vA sobhisissaMti' tAvat deve khalu dvIpe asaMkhyeyAzcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA yAvat asaMkhyeyAstArAgaNakoTikoTayaH zobhAmazobhayana vA zobhayanti vA zobhayiSyanti vaa-||-atraapi yAvat padena pUrvavadeva madhyavattiSu triSvapi sUryagraha-nakSatreSu asaMkhyeyapada-tApAdipada kriyApadAni yojyAni, tathA-devadvIpe kila asaM. khyeyAH sUryAH atApayan vA tApayanti vA tApayiSyanti cA, asaMkhyeyAH grahAzcAramacArayan vA cArayanti vA cArayiSyanti vA, asaMkhyeyAni nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA ityevaM krameNeti / 'evaM devode samudde NAge dIve NAgode samudde jakkhe dIve jakkhode samudde bhUte dIve bhUtode samudde sayaMbhUramaNe dIve sayaMbhUramaNe samudde savve devadIva sarisA' evaM devode samudre nAgo dvIpaH nAgodaH samudraH, yakSo dvIpaH yakSodaH samudraH, dIve asaMkhejjA caMdA pabhAseMtu vA, pabhAseMti vA, pabhAsissaMti vA, jAva asaMkhejAo tArAgaNa koDikoDoo sobhesu vA, sobheti vA, sobhissaMti vA) deva nAma ke dvIpa meM asaMkhyeya caMdra prakAzita hote the, prakAzita hote haiM evaM prakAzita hoNge| yAvat asaMkhyAta tArAgaNa koTikoTi ne zobhA kithi, zobhA karate haiM, evaM zobhA kreNge| yahAM para bhI yAvat pada se pUrva ke samAna madhya meM rahe huve sUrya-graha-nakSatra ye tInoM ke viSaya meM asaMkhyeya pada se tApAdi pada saMbaMdhI kriyApada yojita karaleveM / jaise ki-deva dvIpa meM asaMkhyeya sUrya tApita hote the, tApita hote haiM, evaM tApita hoNge| asaMkhyeya graha cAra karate the, cAra karate haiM evaM cAra kreNge| tathA ca asaMkhyeya nakSatra yoga karate the, yoga karate haiM evaM yoga kareMge, isa krama se kathita kara leveN| (evaM devode samudde NAge dIve, NAgode samudde jakkhe dIve jakkhode samudde bhUte dIve bhUtode samudde sayaMbhUramaNe dIve sayaMbhUramaNe samudde savve devadIvasarisA) pUrvakathita prakAra se arthAt 43 cha.-(tA deve NaM dIve asaMkhejjA caMdA pabhAse su vA, pabhAse ti vA, pabhAsisaMti vA jAva asaMkhejjAo tArAgaNakoDikoDIo sobhe su vA, sobhe ti vA sobhissati vA) heva nAmanA dvIpamAM asaMkhyaya caMdroprakAzita thatA hatA, prakAzita thAya che, ane prakAzita thaze, yAvata asaMkhyAta tArAgaNa kaTikaTie zobhA karI hatI zobhA kare che, ane zebhA karaze. ahIM paNa yAvat padathI pahelAnI jema madhyamAM rahelA sUrya-graha-ane nakSatra A traNenA saMbaMdhamAM asaMkhyaya padathI tApAdi pada saMbaMdhI kriyApadanI yejanA karI levI. jema ke-deva dvIpamAM asaMkhyaya sUrya tApita thatA hatA, tApita thAya che ane tApita thaze. asaMgeya graho cAra karatA hatA, cAra kare che ane cAra karaze, tathA asaMkhyaya nakSatro ega karatA hatA. ga kare che, ane ega karaze. A pramANe kahI levuM. (evaM devode samudde NAge dIve gAgode samude jakkhe dIve jakkhode samudde, bhUte dIve bhUtode samudde zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2014 sUryaprajJaptisUtre bhUtodvIpaH bhUtodaH samudraH, svayaMbhUramaNodvIpaH svayaMbhUramaNaH samudraH sarve devadvIpasadRzA:evaM pUrvoditenaiva prakAreNa devadvIpapratipAditenaiva krameNa devode samudre'pi asaMkhyeyAcandrAH prAbhAsayan vA prabhAsayanti vA prabhAsayiSyanti vA, asaMkhyeyAH sUryAH atApayan vA 3, asaMkhyeyAH grahAcAramacArayan vA 3, asaMkhyeyAni nakSatrANi yogamayuJjan vA 3, asaMkhyeyAstAragaNa koTikoTayaH zobhAmazobhayan vA 3, anenaiva krameNa nAgo nAmadvIpo vRtto valayakArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya saMsthitaH asaMkhyeyayojana sahasravyAsAtmakaH asaMkhyeyayojanasahasraparikSepAtmakaH asaMkhyeya candra-sUrya-graha-nakSatra - tArAdibhirvilasito nAgAdi devairadhiSThito varttate / evameva devodasamudravat nAgodasamudre'pi pratipAdanIyAH / nAgadvIpavadeva yakSo dvIpaH, nAgodasamudravat yakSodasamudraH / yakSadvIpavat bhUto dvIpaH, yakSodasamudravat bhUtodaH samudraH / bhUtadvIpavat svayaMbhUramaNo dvIpaH bhUtodasamudravat devadvIpa ke pratipAdana prakAra se hI devoda samudra meM bhI asaMkhyeya caMdra prabhAsita hote the prabhAsita hote haiM evaM prabhAsita hoMge, tathA asaMkhyeya sUrya tApita hote the, tApita hote haiM evaM tApita hoMge, asaMkhyeya graha cAra karate the 3 asaMkhyeya nakSatra yoga karate the 3 asaMkhyeya tArAgaNa koTi koTi zobhA karate the 3 isI prakAra ke krama se nAga nAma kA dvIpa vRtta valayAkAra saMsthAna se saMsthita sarvataH cAroM ora vyApta hokara rahatA hai / vaha asaMkhyeya hajAroM yojana vyAsa pramANavAlA hai / tathA usakA parikSepa bhI asaMkhyeya hajAroM yojana kA hai| asaM khyeya caMdra-sUrya-graha-nakSatra evaM tArAdi se yukta hokara nAga deva se adhiSThita rahatA hai / isI prakAra mAne devoda samudra ke samAna nAgoda samudra ke viSaya meM bhI pratipAdana kara leveM / nAgadvIpa ke samAna yakSa dvIpa, tathA nAgoda samudra ke samAna yakSoda samudra bhI kaha leveM / yakSadvIpa ke samAna bhUta dvIpa tathA yakSoda sayaMbhUramaNe dIve sayaMbhUramaNe samudde sabbe devadIvasa risA) paDesAM uDela prahArathI arthAt devadvIpanA pratipAdananA prakArathI ja deveda samudramAM paNa asaMkhyeya caMdro prabhAsita thatA hatA, prabhAsita thAya che. ane prabhAsita thaze, tathA asaMkhyeya sUryaM tApita thatA hatA, pAtipa thAya che ane tApita thaze. asa dhyeya graheA cAra karatA hatA 3 asakhyeya nakSatra cega karatA hatA 3 asaMkhyeya tArAgaNa koTikeTa zAbhA karatA hatA 3 A pramANenA kramathI nAga nAmanA dvIpa vRttavalayAkAra saMsthAnathI saMsthita sataH cAre taraphathI vyApta thaine rahe che. te asaMkhyeya hajAro yeAjana vyAsapramANuvaLe che, tathA tenA parikSepaNu asaMkhyeya hajAro cAjananeA che, asa Mkhyeya caMdra-sUrya -graha--nakSatra ane tArAdithI yukta Ine nAgadevathI adhiSThita rahe che. eja pramANe eTale ke devAda samudranA kathana pramANe nAgAda samudranA sakha dhamAM paNa pratipAdana karI levuM, nAgadvIpanI sarakhA yakSa dvIpa tathA nAgeAda samudra pramANe yakSeAda samudranuM kathana kahI levu, yakSa dvIpanI samAna bhUtAda samudra zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1015 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 103 ekonaviMzatitamaprAbhRtam svayaMbhUramaNaH samudraH // arthAt ete paJcadevAdayo dvIpAH paJcadevodAdayaH samudrAH pratyekamekarUpAH, na punareteSAM tripratyavatArAtvaM ca / uktaM ca jIvAbhigamacUNau~ (ante pazcadvIpAH paJcasamudrAH ekaprakArakAH) iti // jIvAbhigamasUtre'pyuktaM yathA--'deve NAge jakkhe bhUye ya saMyaMbhUramaNe / ekkekke ceva bhANiyavve, tipaDoyAraM Natthi' chAyA-devo nAgo yakSo bhUtazca svayaMbhUramaNazca / ekaikazcaiva bhaNitavyastripratyavatAro nAsti ||-ttr ca deve dvIpe devabhadra devamahAbhadrau devau pUrvArddhaparArddhakrameNa svasvAdhikAraM paripAlayataH / devode samudre devavara devamahAvarau dvau devau pUrvAparArddhakrameNaiva svasvAdhikAraM paripAlayataH / nAge dvIpe nAgabhadra nAgamahAbhadrI devau pUrvArddhaparArddhakrameNa AdhipatyaM paripAlayataH / nAgode samudre nAgavara nAgamahAvarau dvau devau pUrvArddhaparArddhakrameNa stra svasvAmitvaM paripAlayataH / yakSe dvIpe yakSabhadramahAbhadrau samudra ke samAna bhUtoda samudra, bhUtadvIpa ke samAna svayaMbhUramaNa dvIpa, bhUtoda samudra ke jaisA svayaMbhUramaNa samudra arthAt ye devAdi pAMca dvIpa tathA devodAdi pAMca samudra eka samAna hai, ina meM tripratyAvatAratA nahIM hai / jIvAbhigama meM kahA bhI hai-(ante pazcadIpA paJcasamudrAH ekaprakArakAH) dUsarA bhI jIvAbhigama sUtra meM kahA hai jaise kI-(deve NAge jakkhe bhUye ya sayaMbhUramaNe ya / eke ke ceva bhANiyabve tipaDoyAraM natthi) deva dvIpa meM devabhadra evaM deva mahAbhadra nAma kA do deva pUrvArddha pazcimAdha ke krama se apane apane adhikAra kA pAlana karate haiN| devoda samudra meM devavara deva mahAvara nAma kA do deva pUrvArddha pazcimArdha ke krama se apane apane adhikAra kA pAlana karate haiN| nAga dvIpa meM nAgabhadra tathA nAga mahAbhadra nAma ke do deva pUrvArddha evaM aparAdha ke krama se Adhipatya kA pAlana karate haiM, nAgoda samudra meM nAgavara tathA nAgamahAbara nAma ke do deva pUrvArdhAparArdha ke krama se apane apane svAmipane se pAlita tathA bhUtadvIpa tathA yada samudranI samAna bhUda samudra tathA bhUtadvIpanI samAna svayaMbhU ramaNa dvIpa tathA bhUda samudranI jema svayaMbhUramaNa samudra arthAt A devAdi pAMca dvIpa tathA dedAdi pAMca samudra eka sarakhA che. temAM tripratyavatAratA hotI nathI. jIvAbhigama sUtramA 4thu 5 .(ante paJcadvIpaH paJcasamudra : eka prakArakAH) bhI pAra pAli. AmabhA cha. bha3-(deve NAge javakhe bhUye ya sayabhUramaNe ya ekeke ceva bhANiyavve ti. paDoyAra natthi) devI5ma vibhadra mana he bhAsadra nAmanA ye hey| pUdhi bhane aparAdhanA kamathI potAnA adhikAranuM pAlana kare che. deveda samudramAM devavara ane devamahAvara nAmanA be deve pUrvArdha ane pazcimAdhanA kamathI pitA potAnA adhikAranuM pAlana kare che. nAgadvIpamAM nAgabhadra tathA nAga mahAbhadra nAmanA be deve pUrvArdha ane aparArthanA kamathI potapotAnA adhipatiNAnuM pAlana kare che. nAgoda samudramAM nAgavara tathA nAgamahAvara nAmanA be deve pUrvaparArthanA kamathI pitApitAnA svAmIpaNAthI pAlana kare che. yakSadvIpamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1016 sUryaprajJaptisUtre dvau devau svasvAdhikAra pUrvArdhAparArddhakrameNaiva paripAlayataH / yakSode samudre yakSavara yakSamahAvarau dvau devau svasvAdhipatyaM tathaiva pUrvArddhaparAkrameNa paripAlayataH / bhUte dvIpe bhUtabhadra bhUtamahAbhadrAkhyau dvau devau pUrvArddhaparArddhakrameNa svasvAdhipatyaM sthApayataH / bhUtode samudre bhUtavara bhUtamahAvarau dvau devau pUrvArddhaparArddhakrameNaiva svasvAmitvaM rakSayataH / svayaMbhUramaNe samudre svayaMbhUvara svayaMbhUmahAvarAkhyau dvau devau samudrasya pUrvArdhAparArddhakrameNa svasthAdhipatyaM sthApayataH // iti // iha nandIzvarAdayaH sarve samudrAH bhUtasamudraparyavasAnAH ikSurasodasamudra sadRzodakAH pratipattavyAH / svayaMbhUramaNasya samudrasya jalaM puSkarodasamudrodakasadRzaM jJAtavyaM / tathA jambUdvIpa iti nAmnA asaMkhyeyAH dvIpAH santi, tathA lavaNa iti nAmnA asaMkhyeyAH samudrAH karate haiN| yakSadvIpa meM yakSabhadra evaM yakSa mahAbhadra nAma ke do deva apane apane adhikAra ko pUrvArdha evaM aparAdha ke krama se pAlana karate haiN| yakSoda samudra meM yakSavara yakSamahAvara nAma kA do deva apane apane adhikAra ko usI pUrvArdha aparAdha ke krama se pAlana karate haiM / bhUtadvIpa meM bhUtabhadra bhUtamahAbhadra nAma ke do deva pUrvArdha pazcimA ke krama se apane apane Adhipatya ke sthApita karate haiN| bhUtoda samudra meM bhUtavara bhUta mahAvara nAma kA do deva pUrvArdha evaM pazcimA ke krama se apane apane adhikAra se rakSA karate haiN| svayaMbhUramaNa samudra meM svayaMbhUvara svayaMbhUmahAvara nAma ke do deva samudra ke pUrvArddha evaM pazcimAdha ke krama se apane apane adhipatipane ko sthApita karate haiN| yahAM para naMdIzvarAdi sabhI samudra bhUta samudra paryanta ke ikSurasoda samudra ke samAna jalavAle hote haiN| svayaMbhUramaNa samudra kA jala puSkaroda samudra ke jalasamAna yakSabhadra ane yakSamahAbhadra nAmanA be deve potapotAnA adhikAranuM pUrvArdha ane aparArthanA kamathI pAlana kare che. yakSe samudramAM yakSavara ane yakSa mahAvara nAmanA be deve pota potAnA adhikAranuM pUrvArdha ane aparAdhanA kramathI pAlana kare che. yakSadvIpamAM yakSabhadra ane yakSa mahAmabhadra nAmanA be deve pUrvArdha ane aparAdhanA kamathI pitAnA adhikAranuM pAlana kare che. yakSoDha samudramAM yakSavara ane yakSa mahAvara nAmanA be deve potapotAnA adhikAranuM parvArdha ane aparAdhane kramathI pAlana kare che. bhUtadvIpamAM bhUtabhadra ane bhUtamahAbhadra nAmanA be deve pUrvArdha ane pazcimardhana kemathI pitapitAnA adhipatipaNAne sthApita kare che. bhUda samudramAM bhUtavara ane bhUtamahAvara nAmanA be deve pUrvArdha ane pazcimArbana kramathI pitapatAnA adhikAranI rakSA kare che. svayaMbhUramaNa samudramAM svayaMbhUvara ane svayaMbhUmahAvara nAmanA be deve samudranA pUrvArdha ane pazcimAdhanA kamathI potapotAnA adhipatipaNAne sthApita kare che. ahIM naMdIzvarAdi badhA samudra bhUta samudra paryanatanA IznarasAda samudranA sarakhA jaLavALA hoya che. svayaMbhUramaNa samudranuM jaLa puSkaroda samudranA jaLanA jevuM samajI levuM. tathA jaMbudvIpa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 103 ekonaviMzatitamaH prAbhRtam 1017 santi / evaM tAvat vAcyaM yAvat-sUryavarAvabhAsa iti nAmnA asaMkhyeyAH samudrAH nAgaccheyuH / ye tu paJcavAdayo dvIpAstathA devodAdayaH paJcasamudrAH paryavasAne sthitAste ca ekaikA eva pratipattavyAH, na te tripratyavatArAH santi / na ca eteSAM nAmabhiranye dvIpA H anye ca samudrAH saMmmIya pratipattavyAH uktaM ca jIvAbhigame - 'kevaiyA NaM bhaMte ! jambuddIvA dIvA paNNattA ? goyamA ! asaMkhejjA paNNattA, kevaiyA NaM bhaMte ! devadIvA paNNattA ! goyamA ! ege devadIve paNNatte, dasavi egAgArA' iti - chAyA - kiyantaH khalu bhadanta ! jambudvIpA : dvIpAH prajJaptAH ! gautama ! asaMkhyeyAH prajJaptAH / kiyantaH khalu bhadanta ! heater : prajJaptAH ! gautama ! eko devadvIpaH prajJaptaH, dazApi ekAkArAH || - asyAkSarArthAgorthoM yathA-atraikena vAkyena gautamasya prazno dvitIyena vAkyena ca bhagavataH samuttaraM yathAgautamaH pRcchati bhadanta ! he bhagavan guro ! kiyantaH khalu jambudvIpAH santi ? tato bhagavAnAha - he gautama! asaMkhyeyAH - saMkhyAtItAH jambUdvIpAH prajJaptAH santi / puna gautamaH pRcchati 1-3 samajha leveM / tathA jambUdrIpa nAma ke asaMkhyeya dvIpa hote haiM / tathA lavaNa nAma vAle asaMkhyeya samudra hote haiM / isa prakAra se sUryavarAvabhAsa nAma vAle asaMkhyeya samudra paryanta kahaleveM / devAdi pAMca dvIpa hote haiM tathA devodAdi pAMca dvIpa samudra anta meM kahe huve haiM ve saba eka eka hI hote haiM aisA samajha leveM / ve tripratyAvatAra nahIM hote haiM / inake nAma ke anya dvIpa yA samudra ko milAkara nahIM kahanA cAhiye / jIvAbhigama meM kahA bhI hai- (kevaiyA NaM bhaMte ! jaMbuddIvAdIvA paNNattA ? goyamA ! asaMkhejA paNNattA kevaiyA NaM bhaMte! devadIvA paNNattA ? goyamA ege devadIve paNNatte dasa vi egAgArA) isameM eka vAkya se zrI gautamasvAmI kA prazna evaM dUsarA vakya se zrI bhagavAn kA uttara kahA hai jaise kI - zrI gautamasvAmI pUchate haiM-he bhagavAn jambUdvIpa kitane kahe haiM ? uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-he gautama asaMkhyeya jambUdvIpa kahe haiN| nAmanA asabhyeya dvIpo hAya che, tathA lavaNu nAmavALA asabhyeya samudro hAya che. A pramANe sUrya varAvabhAsa nAmanA asa Mkhyeya samudro paryanta kahI levu. je devAdi pAMca dvIpo che tathA devedAdi pAMca samudro aMtamAM kaDelA che, te badhA eka ekaja hAya che. tema samajI levuM. e tripratyavatAra hotA nathI. e nAmanA bIjA dvIpo athavA samudro bhejavIne uDevA na leha mevAbhigama sUtramA pazu che. - (kevaiyA NaM bhate ! jaMbuddIvA tar yoNattA ? goyamA ! asaMkhejjA paNNattA, kevaiyA Na bhaMte! devadIvA paNNattA ! goyamA ! ege devadIce paNNatte dasa vi egAgArA) AmAM bheu pAuyathI zrIgautamasvAbhIne prazna ane bIjA vAkayathI zrIbhagavAne uttara kahyo che. jemake-zrIgautamavAmI pUche cheke he bhagavan ! zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1018 sUryaprajJasisne he bhagavan ! guro ! kiyantaH kati saMkhyakAH devadvIpAH prajJaptAH-pratipAditA santi ?, tato bhagavAnAha-he gautama! eka eva devadvIpaH prjnyptH| tathA ca devadvIpaH-devasamudraHnAgadvIpa:-nAgodasamudraH-yakSadvIpa:-yakSodasamudraH-bhUtadvIpa:-bhUtodaH samudraH-svayaMbhUramaNadvIpaH-svayaMbhUramaNadvIpasamudrAcaite dazApi ekAkAra-ekArUpA-viSkambha-parikSepa candra-sUryagraha-nakSatra-tArA parimANAdiSu devadvIpasadRzA eva prajJaptAH santIti svaziSyebhyaH pratipAdaye dityarthaH / ityakSarArthAbhigamaH // sU0 103 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-prativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM ___ ekonaviMzatitamaM prAbhRtaM samAptam // 19 // phira se zrIgautamasvAmI pUchate haiM he bhagavan ! devadvIpa kitane hote haiM ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-he gautama ! devadvIpa eka hI hotA hai| devaDhIpa deva samudra, nAgadIpa nAgoda samudra-yakSadvIpa yakSoda samudra-bhUtahIpa bhUtoda samudra evaM svayaMbhUramaNa dvIpa evaM svayaMbhUramaNa samudra e dazoM eka AkAravAle unake viSkaMbha parikSepa-caMdra-sUrya-graha-nakSatra tArA parimANAdi meM saba ko devadvIpa ke samAna pratipAdita kiye haiM, aisA svaziSyoM ko pratipAdita kara kaheM ||suu0 103 // zrIjainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM unnIsavA~ prAbhRta samApta // 19 // je khUDhIpa keTalA kahyA che? uttaramAM zrIbhagavAna kahe che he gautama! asaMkhyaya jaMbudvIpa kahyA che. pharIthI zrIgautamasvAmI pUche cheke- he bhagavana! devIpo keTalA kahyA che? uttaramAM zrIbhagavAna kahe che. he gautama! devadvIpa ekaja hoya che. tathA devadvIpa, devasamudra nAgadvIpa, nAgora samudra, yakSadvIpa yakSada samudra, bhUtadvIpa bhUda samudra ane svayaMbhUramaNa dvIpa ane svayaMbhUramaNa samudra A dase eka AkAravALA tenA viSaMbha parikSepa-caMdra-sUrya -graha nakSatra ane tArA parimANamAM badhAne devadvIpa pramANe pratipAdita karavAmAM Avela che. me pramANe svaziSyAne 4 ? // sU. 103 / / zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsalAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM ogaNIsamuM prAkRta samApta che 19 ! zrI suryaprati sUtra : 2 Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUyajJaptiprakAzikA TIkA sU0 104 vizatitama prAbhRtam 1019 viMzatitama prAbhRtaM prArabhyatetadeva muktamekonaviMzatitamaM prAbhRtaM samprati viMzatitamaM prArabhyate, tatrAyamarthAdhikAraH kIdRza candrAdInAmanubhAva ityetadviSayakaM praznottarasUtramArabhate yathA mUlam-tA kahaM te aNubhAve Ahietti vaejjA ! tattha khallu imAo do paDivattio paNNattAo, tatthege evamAhaMsu-tA caMdimasUriyANaM No jIvA No ghaNA jhusirA No bAdaraboMdidharA kalevarA Nasthi NaM tesiM uhANei vA kambhei vA balei vA viriei vA purisagAraparakamei vA te No vijjUlavaMti No asaNilavaMti No thaNitaM lavaMti, ahe ya gaM bAdare vAukAe saMmucchaMti ahe ya NaM bAdare vAukAe samucchittA vijjupi lavati asaNi pi lavaMti thaNitaM pi lavaMti ege evamAhaMsu 1 / ege puNa evamAhaMsu-tA caMdimasUriyANaM jovA No ajIvA ghaNA No jhusirA bAdaraboMdidharA No kalevarA asthi NaM tesiM uTThANei vA kammei vA balei vA viriei vA purisakAraparakamei vA te vijju pi lavaMti asaNi pi lavaMti thaNitaM pi lavaMti ege evamAhaMsu 2 // vayaM puNa evaM vayAmo tA caMdimasUriyANaM devANaM mahiDDiyA jAva mahANubhAgA varavasthadharA varamalladharA varAbharaNadharA avocchittiNayaTThayAe aNNe cayaMti aNNe uvavajjaMti ||suu0 104 // chAyA-tAvat kathaM te anubhAvaH AkhyAta iti vadet / tatra khalu ime dve pratipattI AkhyAte / tatra eke evamAhu stAvat candrasUryAH khalu no jIvA ajIvAH, no ghanA suSirA no bAdarabondidharAH kalevarA nAsti khalu teSAM utthAnaM vA balaM vA vIrya vA puruSAkAra parAkramaH vA te na vidyataM lavanti no azani lavanti na stanitaM lavanti, adhazca khalu bAdaraH vAyukAyaH sammUrcchati adhazca khalu bAdaraH vAyukAyaH samUcchaya vidyutamapi lavanti azanimapi lavanti, stanitamapi lavanti, eke evamAhuH // 1 // eke punarevamAhu stAvat candra sUryAH khalu jIvAH na ajIvAH, ghanAH, na suSirAH bAdarabondidharA na kalevarAH, asti khalu teSAM utthAnaM vA karma vA balaM vA vIrya vA puruSakAra:-parAkramo vA, te vidyutamapi lavanti azanimapi lavanti, stanitamapi lavanti, eke evamAhuH // 2 // vayaM punarevaM vadAmaH-tAvat candrasUryAH khalu devAH maharddhikAH yAvat mahAnubhAvAH varavastradharAH varamAlyadharAH avyucchittinayArthatayA anyecyavante anye utpadyante // sU0 104 // zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1020 suprajJaptisUtre TIkA - ekonaviMzatitamasya prAbhRtasyAnti me tryuttarazatatame sUtre - jambudvIpAdyanekAneka dvIpAnAM lavaNAdyanekasamudrANAM sthiti-svarUpa - vyAsa - paridhipramANAni tatra tatra dvIpa samudreSu prabhAsamAnAnAM - tapatAM - caratAM yuJjAnAnAM - zobhamAnAnAM candra-sUrya-graha-nakSatra - tArAgaNa koTikoTInAM sthiti gati saMkhyAviSayakAn bahuvidhAna vicArAn vivicya, samprati 'aNubhAve kevasaMvRtte' anubhAvaH kazca saMvRttaH kIdRza candrAdInAmanubhAva ityetad viSayakaM viMzatitamaprAbhRtasya prathame sUtre vicAravinimayaM praznottarasUtramAha- 'tA kahaM te aNubhAve Ahiti vajjA ?' tAvat kathaM te anubhAva AkhyAta iti vadettAvaditi vIsavAM prAbhRta kA prAraMbha pUrvokta prakAra se unnIsaveM prAbhRMta kA kathana karake aba vIsavAM prAbhRta prAraMbha kiyA jAtA hai - isa prAbhRta meM isa prakArakA arthAdhikAra kahA haicaMdrAdi kA anubhAva kisa prakAra kA hai isa viSaya ke saMbaMdha meM praznottara sUtra kahate haiM TIkArtha- unnIsaveM prAbhRta ke antima ekaso tIsare sUtra meM jambUdvIpAdi aneka dvIpoM kI tathA lavaNAdi aneka samudroM kI sthiti - svarUpa - vyAsa evaM paridhi kA pramANa tathA usa Usa dvIpasamudroM meM prakAzamAna hote huve tApita hote huve, saMcaraNa karate huve, yoga karate huve, zobhA karate huve caMdra-sUryagraha-nakSatra tathA tArAgaNa koTikoTi kA sthitigati tathA saMkhyA viSayaka anekavidha vicAraNA karake aba (aNubhAve kevasaMvutte) caMdrAdi kA anubhAva kisa prakAra kA kahA hai ? isa viSaya kI vicAraNA ke hetu se vIsaveM prAbhUta ke prathama sUtra dvArA praznottara rUpa se kahate haiM - ( tA kahaM te aNubhAve Ahietti vaejA) he bhagavan ! kisa prakAra se evaM kisa AdhAra se Apane caMdrAdika kA anubhAva vIsamA prAbhUtanA prAraMbha pUrvokta prakArathI ogaNIsamA prAkRtanuM kathana karIne have vIsamu' prAbhUta prAraMbha karavAmAM Ave che. A prAkRtamAM A pramANe arthAdhikAra kahyo che. caMdrAdinA anubhAva kevI rItane hAya che? A viSayanA saMbaMdhamAM praznottara sUtra kahe che. TIkA-ogaNIsamA prAbhutanA chellA ekaseA trIjA sUtramAM ja buddhIpAdi aneka dvIpAnI ane lavaNAdi aneka samudronI sthiti-svarUpa vyAsa ane paridhinuM pramANa tathA te te dvIpa samudromAM prakAzamAna thatA tApita thatA saMcaraNa karatA cega karatA ane zebhA karatA caMdra-sUrya-graha-nakSatra ane koTikoTI tArAgaNanI sthiti gati ane saMkhyAnA saMbaMdhabhAM bhane asthI viya.2 rIne huve (aNubhAve keva saMvRtte ) caMdra vigerene anubhAva kevA prakAranA che? A viSaya sabaMdhI vicAraNA karavAnA hetuthI A vIsabhA prabhRtanA paDelA sUtra dvArA praznottara 35thI he che - ( tA kahaM te aNubhAve Ahietti zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1021 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 104 vizatitama prAbhRtam pUrvavat, kathaM-kena prakAreka-kayA rItyA-kainAdhAraNa-kayopapatyA vA, te-tvayA bhagavan ! anubhAvaH-candrAdInAmAnubhAvaH-rUpaguNabalavIryAdi yuktarUpa vizeSaH AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavanniti-gautamena prazne kRte sati bhagavAnetadaviSaye dve pratipattI upadarzayati-tattha khalu imAo do paDivattIo paNNattAo' tatra khalu ime dve pratipattI prajJapte, tatra-candrAdInAmanubhAvavicAre khalu ime-dve pratipattI prajJapte, tatra-candrAdInAmanubhAvaviSayavicAre khalu ime-vakSyamANasvarUpe dve patipattI-paratIthikAbhyupagama svarUpa prajJapte-pratipAdite varttate / ke te dve pratipattI ? iti jijJAsAM pariharannAha-'tatthege evamAhaMmu' tatraika evamAhuH / tatra-dvayoH paratIrthikayoH pratipattirUpadarzane eke-prathamAH paratIthikA stanmatAvalambina zcaivaM-pratipAdyamAnasvarUpaM svamatamAhuH-svakIyaM mantavyaM sthApayanti / tadyathA-'tA caMdimasUriyA NaM No jIvA ajIcA, No ghaNA jhusirA, No bAdaraboMdidharA kalevarA, Natthi NaM tesiM uThANei vA kammei vA balei vA vIriei vA purisagAraparakamei vA te No vijjalavaMti No asaNi lavaMti No thaNitaM lavaMti, ahe ya NaM bAdare bAukAe saMmucchai ahe ya NaM bAdare bAukAe saMmucchi tA vijjupi lavaMti asaNiM pi lavaMti thaNitaM arthAt rUpa guNa bala vIrya Adi se rUpa vizeSa kahA hai ? so kahiye / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn isa viSaya meM do pratipattiyAM kahate haiM (tattha khalu imAo do paDivattIo paNNattAo) caMdrAdi ke anubhAva ke viSaya kI vicAraNA meM ye vakSyamANa svarUpa vAlI do pratipattI pratipAdita kI hai-ve do kaunasI prattipattI hai ? isa ke liye kahate haiM-(tatthege eva mAhaMsu) do paratIthikoM meM prathama paratIrthika apane mata ke saMbaMdha meM isa nimnokta prakAra se pratipAdana karate haiM-jaise kI-(tA caMdimasariyA NaM No jIvA ajIvA, No ghaNA jhusirA, No bAdaraboMdidharA kalevarA, Nasthi tesiM uhANei vA, kammei vA, balei vA, vIriei vA purisagAraparakamei vA te No vijjU lavaMti No asaNi lavaMti No thaNitaM lavaMti, ahe ya NaM bAdare vAukAe vaejjA) OM bhagavan ! 4yA 542thI bhane 4yA AdhArathI mAre yahinA anumA arthAt rUpa, guNa, baLa virya vigere svarUpavizeSa kahela che? te kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMgaNIne zrImAn // viSayamA meM pratipattI 4 che. (tastha khalu imAo do paDivattIo paNattA o) yAvinA anumaan|| samadhanI viyAmA ! zyamAna svarUpavALI be pratipatti pratipAdita karela che. te be pratipattI kaI che? te jANavA 4 cha-(tatyege evamAhaMsa) me 52tIthimA pasa! tIthi potAnA mata viSa mA nAye veda prAthI pratipAdana 42 che. bha(tA ca dimasUriyANaM No jIvA ajIvA No ghaNA jhusirA, No bAdaraboMdirA kalevarA Nasthi Na tesi uTANei vA, kammei vA, balei vA, vIrie ivA purisagAraparakameha vA te No vijjulavati, No asaNi lavati No thaNitaM lavati, ahe ya gaM zrI suryaprajJapti sUtra: Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1022 __sUryaprajJaptisUtre pi lavaMti' tAvat candrasUryAH khalu no jIvAH ajIvAH no ghanAH suSirAH, no bAdarabondidharAH kalevarAH nAsti khalu teSAM utdhAnaM vA karma vA balaM vA, te no vidyullavanti na azani lavanti na stanitaM lavanti, adhazca khalu bAdaraH vAyukAyaH sammUcheti, adhazca khalu bAdaraH vAyukAyaH sammRcchaye vidyudapi lavanti azanimapi lavanti stanitamapi lavanti, eke evmaahuH|-taavditi pUrvavat khalviti vAkyAlaMkAre candrasUryAH kila na jIvAH-jIvarUpA:-mAdi prANisadRzAH, kintu ajIvAH mAdi prANibhyo bhinna svarUpAH, tathA no ghanA kaThinAH niviDapradezopacayAH kintu zuSirAH-aneka vivaraprapannA-jAlasvarUpAH, tathA no bAdarabondidharA:-pradhAna sajIva suvyaktAbayavazarIropetAH, kintu kalevarA:-kalevaramAtrA:-sAmAnyaprANisadRzasvarUpAH, tathA nAsti khalu teSAM candrasyINAM utthAnaM-UdhvIM bhavana-urdhva gamanaM, ityAdhupadarzane vA zabdo vikalpArthe samuccayArthe vA srvtraanubhaavniiyH| tathA ca teSAM candrasUryANAM madhyenAstikarma-kriyAkaraNa svabhAvaH-utkSepaNAvakSepaNAdikarma tathA balaM-zArIraH prANaH, bIrya -AntarotsAhaH purupakAraparAkramaH atra puruSakAra:-pauruSAbhimAnaH, parAkramaH-pauruSAbhisaMmucchai ahe ya NaM bAdare vAukAe samucchittA vijlupi lavaMti asaNi pi lavaMti thaNitaM pi lavaMti) caMdra sUrya jIvarUpa nahIM haiM arthAt manuSyAdi prANiyoM ke samAna jIva rUpa nahIM hai apitu ajIva mAne manuSyAdi prANi se bhinna svarUpavAle hai tathA ghana-kaThina nahIM hai apitu zuzira jAla ke jaise svarUpavAle hote haiM / tathA zreSTa zarIradhArI nahIM hote paraMtu kalevara mAtra vAle arthAt sAmAnya prANI ke samAna svarUpavAle hote haiM tathA una caMdra sUrya kA Urdhvagamana nahIM hotA ityAdi kahane ke hetu se vA zabda vikalpArtha ke artha meM yA samuccaya ke artha meM prayukta huvA hai isa prakAra sarvatra vicAra kara leveM / tathA una candra sUryoM meM kriyA karane kA svabhAva nahIM hai| arthAt utkSepaNAvakSepaNAdi karma nahIM hotA tathA zArIrika bala AntarotsAharUpa vIrya-pauruSAbhibAdare vo ukAe samucchai ahe ya Na bAdare vAukAe samucchittA viju pi lavaMti asaNi pi lavati thaNitaM pi lavati)dra sUrya 0535 nathI arthAt manuSyAdi prANiyonI ma 135 nathI paraMtu ajIva eTale ke manuSyAdi prANithI bhinna svarUpavALA che. tathA ghana-kaThaNa nathI paraMtu suSira jALanA jevA svarUpavALA che. tathA zreSTha zarIradhArI hotA nathI paraMtu kevaLa kalevara mAtravALA arthAt sAmAnya prANiyenA jevA svarUpavALA hoya che. tathA e caMdra sUryanuM urdhvagamana thatuM nathI vigere kahevAnA hetuthI vA zabda vikalpArthanA arthamAM agara samuccayanA arthamAM prayukta thayela che. A pramANe badhe samajI levuM. tathA e caMdra sUryomAM kriyA karavAne svabhAva hotuM nathI. arthAt ukSepaNAvakSepaNadi karma hotuM nathI zArIrika baLa aMtaranA utsAharUpa vIrya-paurUSAbhimAna ane parAkrama nathI. arthAt purUSakAra zrI suryaprajJapti sUtra: Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1023 sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 104 viMzatitamaprAbhRtam mAna eva sAdhitAbhimata prayojanaH, puruSakArazca parAkramazcati puruSakAraparAkramamiti-puruSakAra parAkramarahitAste santIti bhAvanIyAH / atrApi pUrvavadeva vA zabdo vikalpArthe samuccayArthe vA yojya jJeyaH / tathA ca taeva candrasUryAH no vidyutaM-meghasthaM jyotIrUpaM cAkacakyapadArtha lavanti-pravartayanti, tathA na azani-vajra-indrAstraM vidyut vizeSarUpaM padArtha lavanti-mocayantiH adhaH pAtayantItyarthaH, tathA ca tatra candrasUryeSu nApi garjitaM-meghadhvani pravarttayati / kintu teSAM candrAdityAnAM adhaH-adhobhAge bAdaraH-bAdaranAma kazcit padArthoM vAyukAyikaH -vAyurUpaH sammUrcchati-parasparasaMgharSa nistejo bhavati, tathA sa evAdhastano vAyukAyiko bAdarAkhyastatra sammrarya-saMgharya vidyutamapi pravartayati, azanimapi pAtayati, gajitamapi karoti // vAyukAyiko bAdaranAmA padArthavizeSa evaM vidyudAdi rUpeNa pariNamate itibhaavaarthH| atropasaMhAramAha-eke evamAhuriti / / 1 / / atha dvitIyasya mataM kathayati-'ege puNa evamAhaMsu-tA caMdimasUriyA NaM jIvA No ajIvA, ghaNA No jhusiga, bAdaraboMdidharA mAna evaM parAkrama nahIM hai arthAt puruSakAra parAkrama se ve rahita hote haiN| yahAM para bhI vA zabda pUrva kathanAnusAra vikalpArtha meM yA samuccayArtha meM samajheM / tathA vehI caMdra sUrya vidyuta ke samAna camakIlApadArtha ko nahIM pravartita karate, tathA vajra-iMndra astra yA vidyuta vizeSa rUpa padArtha ko nahIM choDatA hai| una candra sUrya meM garjita mAne megha dhvani kA pravartana nahIM hotA hai| paraMtu ve caMdra sUrya ke nIce ke bhAga meM bAdara nAma kA koI padArtha vAyu rUpa saMmUcchita hotA hai, arthAt paraspara ke saMgharSa se nisteja hotA hai| vahI nIce kA vAyukAyika bAdara vAyu ke sAtha saMmRcchita hokara arthAt saMgharSita hokara vidyata ko prava. tita karatA hai, vajra ko bhI girAtA hai meghagarjita bhI karatA hai| vAyukAyika bAdara nAma kA padArtha vizeSa vidyudAdi rUpa se pariNabhita hote haiM / upasaMhAra karate huve kahate haiM ki koi eka pahalAmatAvalaMbI isa prakAra kahatA hai // 1 // __ aba dUsare ke mata kA kathana karate haiM-(ege puNa eva mAhaMsu tA cNdimparAkramathI teo rahita hoya che. ahIM paNa vA zabda pUrvakathana pramANe vikalapArthamAM athavA samuccayArthamAM samaja tathA eja caMdra sUrya vijaLInA jevo camakadAra padArtha pravartAvatA nathI tathA vA IdrinuM astra ane vijaLI vizeSa rUpa padArthane cheDatA nathI. e caMdra sUryamAM gajIta eTaleke meghadhvaninuM pravartana hotuM nathI. paraMtu e caMdra sUryanI nIcenA bhAgamAM bAdara nAmane kaI padArtha vAyurUpe samUcchita thAya che. arthAta parasparanA saMgharSa thI nisteja thAya che. eja nIcene vAyukAyika bAra vAyunI sAthe saMmUrzita thaIne vijaLIne pravartita kare che. vajapAta paNa kare che. meghadhvani paNa kare che. vAyukAyika bAdara nAmane padArtha vizeSa vidAdhirUpe parimita thAya che. upasaMhAra karatAM kahe che. kaI eka prathama matavAdI A pramANe pitAne mata pradazita kare che. 15. ve bhIta bhanyatAvinA matanu 4thana 42 che.-(ege puNa evamAhaMsu tA ca dima zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1024 sUryaprajJaptisUtra No kalevarA, atthi NaM tesiM uThANei vA kammei vA balei vA viriei vA purisakAraparakamei vA, te vijju pi lavaMti, asaNiM pi lavaMti thaNitaM pi lavaMti, ege evamAhaMsu' eke punareva mAhustAvat candrasUryAH khalu jIvAH na ajIvAH, ghanAH na suSirAH, bAdarabondidharAH na kalevarAH, asti khalu teSAmutthAnaM vA karma vA balaM vA vIrya vA puruSakAraparAkramo vA, te vidyutamapi lavanti-azanimapi lavanti stanimapi lavanti, eke evmaahuH||-eke-dvitiiyaaH paratIthikAH punarevaM-sampratyeva pratipAdyamAnaprakAraM svamantavyaM prAhuH kathayantItyarthaH tAva. diti pUrvavat Namiti vAkyAlaGkAre candrasUryAH kila jIvA:-prANisvarUpA:-jIvarUpAH na punarajIvA:-jahA:-prANarahitAH-yathA pUrvAparatIthikA AhustathA na-tadviparItA eva santi, tathA ghanAH-niviDAH santi na khalu supirA:-prapannachidrAH santi, tathA bAdarabondidharA:pradhAnasajIvasuvyakAvayavazarIropetAH santi na khalu kalevarA:-kalevaramAtrA-sAmAnyazarIrAkArAH tathA ca asti teSAM khalu utthAna-UrdhvagamanatvaM, tathA cAsti teSAM karma utkSepaNA. vakSepaNAdi karma-kiyAkaraNapravRttirasti / balaM-zarIramANo'pyasti tathA vIya-AntarikotsAhopyasti, puruSakAraparAkramopyasti-puruSAbhimAnasAdhitAbhimataprayojanopyasti / sUriyA NaM jIvA No ajIvA ghaNA, No jhusirA, bAdaraboMdidharA No kalevarA, asthi NaM tesiM uThANei, vA kammei vA, balei vA, voriei vA purisakAra parakamei vA, tesiM te vijju pi lavaMti asaNi pi lavaMti thaNitaM pi lavaMti ege evamAsu) koi eka dUsarA paratIthika isa pratipadyamAma prakAra se svamata pradarzita karatA hai-ve caMdra sUrya jIva arthAt prANisvarUpa hai, ajIva nahIM hai jaDha arthAt prANarahita jisa prakAra prathama paratIrthika ne kahA hai vaisA nahIM haiM apitu usake kathana se viparIta prakAra se hI hai| ghanarUpa hai, apitu suSira nahIM hai, tathA zreSTha zarIravAle hote haiM kevala sAmAnya zarIra ke AkAra vAle nahIM hote| ve UrdhvagamanazIla hote haiN| unakI utkSepaNAvakSepaNAdika meM pravRtti ho sakatI hai| prANa bhI hotA hai / AMtarika utsAha rUpa vIrya bhI hotA hai| puruSakAra parAkrama suriyA NaM jIvA No ajIvA ghaNA No jhusirA bAdaraboMdidharA, No kalevarA, asthi NaM tesi unu Nei vA kammei vA, balei vA, vIriei vA, purisakAraparakamei vA tesi vijjupi lavati asaNi pi lapati, thaNitaM lavati, ege evammahaM su) 5 me mA 52tathi 4 mA vAma AvanAra prakArathI potAno mata pradazita kare che. te kahe che ke-caMdra sUrya sajIva arthAta prANi svarUpa che. ajIvanathI. jaDha eTale ke prANarahita che. pahelA paratIthi ke je pramANe kahyuM che, e pramANe nathI. paraMtu tenA kathanathI judA prakArathIja che. ghanarUpa che, paNa suSira nathI. zreSTha zarIravALA hoya che kevaLa sAmAnya zarIranA AkArava LA nathI hotA. teo urdhvagamana zIla hoya che. teo ulleSaNAvakSepaNAdi karma karI zake che. prANa paNa hoya che. AMtarika utsAharUpa vIrya paNa hoya che. purUSakAra parAkrama paNa hoya che. A caMdra sUrya svayaM vijaLI pravatita kare che. vajAne paNa pADe che. garjanA paNa kare che. temanI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 104 viMzatitama prAbhRtam 1025 tathA te candrAdityAH svayameva vidyutamapi navartayanti, azanimapi pAtayanti, garjitamapi svayameva kurvanti na punastepAmadho bhAge sthitasya bAdarAkhyasya vAyukAyikasya saMgharSeNa tathAbhavantItyarthaH, vidyudAdikaM sarva candrAdityapravartitameveti, ityevaM prathamaparatIthikoktebhyaH sarva vaiparItyameva pratipAdya svamatamupasaMhari, ege evamAhaMsu' eke-dvitIyAH paratIthikAH evaM-pUrvoditena prakAreNa svAbhiprAyaM pratipAdayanti 2 // evaM paratIrthika prati. pattidvayamupanyasya samprati svakIyaM mataM bhagavAn kathayati 'vayaM puNa evaM vayAmo-tA caMdimasUriyA NaM devA NaM mahiDiyA jAva mahANubhAvA varatthadharA varamalladharA varAbharaNadharA avocchittiNayaTTayAe aNNe cayaMti aNNe uvavajjati' vayaM punarevaM badAma-stAvat candrasUryAH khalu devAH khalu mahaddhikAH yAvat mahAnubhAvAH varavastradharAH varamAlyadharAH varAbharaNadharAH avyucchittinayArthatayA anye cyavante anye utpadyante ||-vyN-sklshaastrtttvmrmjnyaaH evaMavyavahitottarakAle pratipAdyamAnasvarUpaM svamataM kathayAmaH / kathaM vadatha ityAha-tAvaditi bhI hotA hai| ve caMdra-sUrya svayaM vidyut ko pravartita karate haiM / vajra ko girAte haiM, garjita bhI karate haiN| unake adhobhAga meM sthita bAdara vAyakAya ke saMgharSa se usa prakAra hotA hai vaisA nahIM haiM parantu vidyudAdiko ve caMdra sUrya svayaM pravartita karate haiM, isa prakAra prathama paratIrthika ke kathana se isakA kathana viparIta rUpa se apanA mata kA pratipAdana karake apane mata kA upasaMhAra karatA huvA kahatA hai-(ege evamAsu) dUsarA paratIrthika isa pUrvakathita prakAra se apane mata ko pratipAdita karatA hai // 2 // isa prakAra paratIrthikoM kI do pratipattiyAM kA kathana karake aba apane mata ko pragaTa karate huve zrI bhagavAna kahate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo-tA caMdimasUriyA NaM devA NaM mahiDDiyA jAva mahANubhAvA varavatthadharA, varamalladharA, varAbharaNadharA, avocchittiNayaTTayAe aNNe cayati aNNe uvavajjati) sakala zAstra tatvajJa kevalajJAna dRSTi se avalokana karake maiM isa prakAra kahatA hUM-caMdra nIcenA bhAgamAM rahela bAdara vAyukAyanA saMgharSathI e rIte thAya che, tema nathI. paraMtu vidyadAdine e caMdra sUrya svayaM pravartita kare che. A pramANe pahelA paratIthikanA kathanathI GTI. te pAtAnA matanu pratipAdana 4rIne pojAnA mtne| upasa DA2 42di 4 cha (ege evamAhaMsu) pIne 52tathideg4 mA pUrva prathita prAthI pAtAnA bhatanu pratipAina 42 che. (2) A pramANe paratIthikanI be prativattinuM kathana kahIne have pitAne mata pragaTa 42di zrIbhagavAn 4 cha.-(vayaM puNa evaM vayAmo tA cadimasUriyA NaM devANa mahiDDhiyA jAva mahANubhAvA varavatthadharA varamalladharA, varAbharaNadharA, avocchittiNayaTTayAe aNNe cayaMti aNNe uvavajjati) sasasa va vaNazAna thI Aqna zane // pramANe 4 zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1026 sUryaprajJaptisatre pUrvavat Namiti vAkyAlaGkAre-candrasUryAH kila devAH-devabhUtAH-devasvarUpAH na khalu te sAmAnyato jIvamAtrAH, kathaMbhUtAzca te candrAdityAdevA ityAha-mahaddhikAH-mahatI RddhiH vimAnaparivArAdikA yeSAM te mahaddhikAH-sarvaprakAropabhogyasAmagrIprapUrNAH yAvat mahAnubhAvAH, atra yAvat padena 'mahajjuiyA mahAbalA mahAjasA mahesakkhA' ityapi vaktavyaM, mahajjuiyA-mahAdyutayaH-mahatI dyutiH zarIrAbharaNaviSayA yeSAM te mahAyutayastA dRzAste devA ityarthaH, tathA mahatvalaM-zarIraH prANo yeSAM te mahAbalA, tathA mahadyaza:-khyAtiryevAM te mahAyazasaH, mahezAkhyAH-maheza iti mahAn-Izvara ityAkhyA yeSAM devAnAM te mahezAkhyAstAdRzAste candrAdayo devAH / kvacit 'mahA sokkhA' iti pATho dRzyate tatra mahAsaukhyAH -mahat saukhyaM-sukhasAdhana yogyopabhogyavastu yeSAM te mhaasaukhyaaH| tathA mahAnubhAvAHmahAn anubhAvaH-viziSTa vaikriyakaraNAdi viSayAH acintyA zaktiryeSAM te mahAnubhAvAH bhagavanta ityAkhyAH / vrvstrdhraa-mhaarhsundrshobhaapuurnnvstrdhaarinnH| varamAlyadharAH kaustubhAdi ratnajaTitavaijayantyAdi mAlAdhAriNaH, varAbharaNadharA:-anekaratnaratnAyitakaTakasUrya deva svarUpa haiM ve sAmAnya prakAra ke jIva mAtra nahIM hai, ve kaise hote hai ? so kahate haiM-maharddhika-arthAt vimAna parivArAdi se mahAn samRddhizAlI, sarva prakAra kI upabhoga sAmagrI se paripUrNa yAvat mahAnubhAva yahAM para yAvat pada se (mahajjuiyA, mahAbalA, mahAjasA, mahesakkhA) mahAdyuti vAle arthAt zarIrAbharaNa saMbaMdhI mahAdyuti se yukta tathA zArIrika bala yukta hone se mahAbalazAlI tathA mahAyaza vAle athavA maheza aisI AkhyA jinakI hai aise ve caMdrAdi deva kvacit (mahAsokkhA) isa prakAra kA pATha milatA hai| mahAn sukha sAdhana yogya upabhogya vastu se samRddha tathA mahAnubhAva viziSTa vaikriya karaNAdi viSayaka acintya zakti vAle uttamavastra ko dhAraNa karane vAle, kaustubhAdi ratna yukta vaijayantyAdi mAlAoM ke dhAraNa karane vAle tathA aneka ratna tathA ratna se yukta kaTaka keyUra valaya Adi AbhUSaNoM ko dhAraNa karane chuM. caMdra-sUrya deva svarUpa che. teo sAmAnya prakAranA jIvamAtraja nathI. teo kevA hoya che? te kahe che. mahaddhika arthAt vimAna parivAra vigerethI mahAsamRddhizALI, badhA sAranI Sun sAmagrIthI paripU yAvat mAnusAra mI yA154thI (mahajluiyA, mahAbalA mahAjasA mahesakkhA) mahAdhutiyANA, arthAt zarIrAma25 sadhI bhaDAyati yukta, tathA zArIrika baLa yukta hovAthI mahAbaLazALI tathA mahAyazavALA athavA maheza mevI mAzyA bhanI che. sevA se yaha he vA2 (mahAsokkhA) se prabhAlenA pATha maLe che, mahAna sukha sAdhana egya upagya vastuthI samRddha tathA mahAnubhAva viziSTa kriya karaNAdi viSayaka aciMtya zaktivALA, uttama vastro dhAraNa karavAvALA kaustubhAdi nayukta vaijayatyAdi mALAone dhAraNa karavAvALA tathA aneka ratna ane ratnothI yukta zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sa0 105 vizatitama prAbhRtam __1027 keyUravalayAdyAbhUSaNadhAriNaH 'abocchittiNayaTTayAe' iti-avyucchittinayArthatayA-dravyAstikanayamatena, evamatrAdi sarvezvaryapUrNAste devA anye-prathamotpannAH-prathamakSaNe samAgatA svAyuH kSaye-bhogapUrNakSaNe cyavante-tasmAt sthAnAdanyatra nirgatAH bhavanti anyakSaNe anyasthAne yAnti tat sthAnamapi tasmin kSaNe zobhayitvA punaranyakSaNe anyatraiva yAnti, anye ca utpadyante-tatrAyAnti, evamatra bhramaNa parAyaNA eva te devAH naikatrakSaNamAtramapi kadAcit sthAtuM shknuvntiityrthH| ete candra-sUrya-graha-nakSatra-tArArUpAH sarve'pi devAH sarvezvaryaprapUrNAH sarvathA svatantrA eva sarva kartumakatumanyathA kartuM svayameva prabhavanti, nAnyeSAM vAyukAyikAdInAM saMgharSaNa vidyuta pravartayanti, svayameva vidyutamapi pravartayanti, stanitamapi kurvanti, azanimapi pAtayanti, sarvathA svAtantryeNa kSaNe kSaNe jagannAvInyaM kurvantItyarthaH ||suu0 104 // // atha rAhucalanaviSayakAni praznottarasUtrANi // mUlam-"tA kahaM te rAhukamme Ahietti vaejjA ! tattha khalu imAo vAle (avocchitti NayaTTayAe) dravyAstika mata se aizvarya pUrNa ve deva prathamotpanna evaM apanI Ayu ke kSaya hone para cavita hote haiM, arthAt usa sthAna se anyatra gamana karate haiM, usa sthAna ko usa samaya zobhAyukta karake punaH kSaNa mAtra meM anyatra jAte haiM, tathA anya utpanna hote haiM / isa prakAra bhramaNa parAyaNa ve deva eka sthAna meM kSaNamAtra bhI sthita nahIM ho sakate haiN| ye sUrya-caMdra-graha nakSatra evaM tArA rUpa Adi sabhI deva sarva aizvarya se pUrNa hote haiM, sarva prakAra se sva. tantra hote haiM, tathA kartu akartuM anyathA kartu, sabakucha karane meM svayaM samartha hote haiM / anya vAyukAyikAdi kA saMgharSa se vidyudAdi ko pravartita nahIM krte| svayaM hI vidyut ko bhI pravartita karate haiN| megha garjana bhI svayaM utpAdita karate haiN| azanipAta bhI karate haiN| ve sarvathA svAtaMtrya se kSaNa kSaNa meM jagata ko nUtana karate rahate haiM / / sU0 104 // 484 uyU2 saya vigere AbhUSaNene ghA26 42vApAra (avocchitti NayaTThayAe) drvyaasti| matathI aidharya pUrNa e deve pahelA utpanna thayelA ane potAnA AyuSyane kSaya thatAM cavita thAya che. arthAta e thAnathI anyatra gamana kare che. eTaleke e sthAnane e samaye suzobhita karIne punaH bIjI kSaNamAM anyatra jAya che. tathA anyatra utpanna thAya che. A rIte bhramaNa parAyaNa te deve eka sthAnamAM kSaNamAtra paNa rahI zakatA nathI. e sUrya - caMdra-graha nakSatra ane tArArUpa vigere badhA devo badhAja aizvaryathI pUrNa hoya che. badhAja prakArathI svataMtra heya che. tathA katuM akatuM anyathA katuM badhuM ja karavAmAM samartha hoya che. bIjA vAyukAyikAdinA saMgharSathI vidyadAdine pravartita karatA nathI. poteja vijaLIne paNa pravartita kare che. meghagarjanA paNa svayaM utpanna kare che. azanipAta paNa kare che. eo sarvathA svAtaMtrya paguthI kSaNakSaNamAM jagatane navIna karatA rahe che. te sU. 104 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1028 sUryaprajJaptisUtra do parivattio paNNattAo, tatthege evamAhaMsu-asthi NaM se rAhU deve jeNaM caMdaM vA sUraM vA giNhai, ege evamAhaMsu, ege puNa evamAhaMsu Natthi NaM se rAhU deve jeNaM caMdaM vA sUraM vA giNhai, tattha je te evamAhaMsu-tA asthi NaM se rAhU deve jeNaM caMdaM vA sUraM vA giNhai se evamAhaMsu-tA rAhU NaM deve caMda vA sUraM vA geNhamANe buddhaMteNaM giNhittA buddhaMteNaM muyai buddhaMteNaM gichihattA muddhateNaM muyai muddhaMteNa giNhittA buddhateNaM muyai, muddhaMteNaM gimihattA muddhateNaM muyai, vAmabhuyaMteNaM gimihattA vAmabhuyaMteNaM muyai vAmabhuyaMteNaM giNhittA dAhiNabhuyaMteNaM muyai dAhiNabhuyaMteNaM giNhittA vAmabhuyaMteNaM muyai dAhiNabhuyaMteNaM giNihattA dAhiNabhuyaMteNaM muyai / tattha jete eva mAhaMsu tA Nasthi NaM se rAhU deve jeNaM caMdaM vA sUraM vA geNhai, te eva mAhaMsu-tattha NaM ime paNNadasakasiNapoggalA paNNattA, taM jahA -siMghANae jaDilae kharasa khatae aMjaNe khaMjaNe sIyale himasIyale kelAse arugAbhe parijae NabhasUrae kavilie piMgalae rAhU, tA jayANaM ee paNNarasakasiNA kasigA poggalA sadA caMdassa vA sUrassa vA lesANuvaddhacAriNo bhavaMti tayA NaM mANusaloyaMsi mANusA evaM vadanti -evaM khallu rAhU caMdaM vA sUraM vA geNhai, evaM0 2, tA jayA NaM ee paNNarasakasiNA kasiNA poggalA No sadA caMdassa vA sUrassa vA lesANuvaddhacAriNo khalu tadA mANusaloyaMmmi maNussA evaM vadaMti-evaM khalu rAhU caMdaM vA sUraM vA geNhai ete evamAhaMsu vayaM puNa evaM vayAmo-tA rAhU gaM deve mahiDie mahANubhAve varavatthadhare varAbharaNadhare, rAhussa NaM devassa Nava NAmadhejA NaNNattA, taM jahAsiMghADae jaDilae kharae khettae DhaDDare magare macche kacchabhe kaNNasapte, tA rAhUssa NaM devassa vimANA paMcavaNNA paNNatA, taM jahA-kiNhA NIlA lohiyA halidA sukillA, asthi kAlae rAhuvimANe khaMjaNavaNNAbhe asthi pIlae rAhuvimANe lAuyavaNNAbhe paNNatte, asthi zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 viMzatitama prAbhRtam ___1029 lohie rAhuvimANe maMjiTThA vaNNAbhe paNNatte asthi hAlidae rAhuvimANe haliddavaNNAbhe paNNatte, asthi sukillAe rAhuvimANe bhAsarAsivaNNAbhe paNNatte, tA jayA NaM rAhudeve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuThavemANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lessa puracchimeNaM AvarittA paJcasthimeNaM vItIkyai, tayA NaM puracchimeNaM cade sUreza uvadaMsei paJcatthimeNaM rAhU, jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuvvamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM dAhiNeNaM AvarittAuttareNaM vItIvayai, tayA NaM dAhiNeNaM caMde vA sUre vA uvadaMsei uttareNaM rAhU, eeNaM abhilAveNaM palacatthimeNaM AvaritA puracchimeNaM vItIvayai uttareNaM AvaritA dAhiNeNaM vIIvayai, jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuThavamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM dAhiNapuracchimeNaM AvarittA uttarapaJcasthimeNaM vIIvayai tayA NaM dAhiNapurasthimeNaM caMde vA sUre vA uvadaMsei uttarapaccatthimeNaM rAhU, jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuvamANe vA pariyAremANe vA caMdasta vA sUrassa vA lesaM dAhiNapaJcasthimeNaM AvarittA uttarapuracchimeNaM boIvayai tayA NaM dAhi. NapaccasthimeNaM caMde vA sUre vA uvadaMsei uttarapurasthimeNaM rAhU, eeNaM abhilAveNaM uttarapaJcasthimeNaM AvarettA dAhiNapurasthimeNaM vIIyai, uttarapurasthimeNaM AvarettA dAhiNapaJcatthimeNaM vIIvayai, tA jayA gaM rAhU deve agacchamANe vA gacchamANe vA viudhvamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM AvarettA vII vayai tayA NaM maNussaloe maNussA vadaMti rAhuNA caMde sUre vA gahie, tA jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuThavamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrasta vAlesaM avarettA pAseNaM viIvayai tayANaM maNussaloaMmmimaNussA vadaMti-caMdeNa vA sUreNa vA rAhussa kucchI bhiNNA, tA jayANaM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1030 sUryaprajJaptisUtra rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuThavamANe vA pariyAre mANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM AvarettA paccosakkA tayA NaM maNussaloe maNussA evaM vadaMti-rAhuNA caMde vA sUre vA vaMte rAhuNA vaMte rAhuNA, tA jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuThavamANe vA pariyAremANe dA caMdasta vA sUrassa vA lesaM AvarettA majjhaM majheNaM viIvayai tayA NaM maNussaloyaMmmi maNurasA vadaMtirAhuNA caMde vA sUre vA viiyarie rAhaNA viiyarie, tA jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuvvamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrasta vA lesaM AvarettA majjhaM majjheNaM viIcayai tayANaM ahe sapakkhiM sapaDidisiM ciTThai tayA NaM magussa loaMmmi maNussA vadaMti-rAhuNA caMde vA sUre vA ghathe rAhaNA ghthe| kaiviheNaM rAhaNaM rAhU paNNatte? duvihe paNNatte, taM jahA tA dhuva rAhU ya pavvarAha ya, tattha NaM je se dhuvarAhU se gaM bahalapakkhassa paDivae paNNarasai bhAgeNaM mAgaM caMdassa lesaM AvaremANe ciTThai, taM jahA paDamAe paDamaM bhAgaM jAva paNNarasamaM bhAgaM, carime samae caMde ratte bhavai avasesa samae cade ratte ya viratte ya bhavai, tameva sukapakkhe uvadaMsemANe uvadaMsemANe taM jahA paDa mAe paDamaM bhAgaM jAva caMde viratte ya bhavai, avasese ciTThai, samae caMde rate ya viratte ya bhavara, tattha NaM je te pavvarAha se jahapaNe NaM chaNhaM mAsANaM ukkose NaM bAyAlIsAe mAsANaM caMdasta aDayAlIsAe saMvaccharANaM sUrassa // sU0 105 // ___ chAyA-tAvat kathaM te rAhU karma AkhyAtamiti vadet , tatra khalu ime dve pratipattI prajJapte, tatraike ekamAhu:-asti khalu devo yaH khalu candraM vA sUrya vA gRhNAti eke evamAhu, eke punarevamAhuH nAsti khalu sa rAhurdevo yaH khalu candraM vA sUrya vA gRhNAti tatra ye te evamAhustAvat asti khalu sa rAhurdevo yaH khalu candraM vA sUrya vA gRhNAti te evamAhustAvat rAhuH khalu devazcandraM vA sUryaM vA gRhan budhnAntena gRhItyA budhnAntena muzcati, bughnAntena gRhItvA mUrnAntena muJcati mUrddhAntena gRhItvA buddhaM teNaM muzcati, mUrddhAntena gRhItvA mUrddhAntena muJcati, bAmabhujAntena gRhItvA vAma zrIsuryaprati sUtra : 2 Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 viMzatitama prAbhRtam 1031 bhujAntena muJcati vAmabhujAntena gRhItvA dakSiNabhujAntena muJcati, dakSiNabhunAntena gRhItyA dakSiNabhujAntena muzcati tatra yete ekmAhustAvat nAsti khalu sa rAhurdevo yaH khalu candraM vA sUrya vA gRhNAti te evamAhustatra khalu ime pazcadazakRSNAH pudgalA prajJaptAH, tadyathA siMhanAdA (1) jaTilA (2) kSarA (3) kSatA (4) aJjanA (5) khajanA (6) zItalA (7) himazItalA (8) kailAzA (9) aruNAbhA (10) parijayA (11) nabhasUryA (12) kapilA 13 piMgalA 14 rAhuH (15) / tAvat yadA khalu ete paJcadaza kRSNAH pudgalA: sadA candrasya vA sUryasya vA lezyAnubaddhaya cAriNo bhavanti tadA khalu manuSyaloke'smin manuSyAH evaM vadanti evaM khalu rAhuzcandraM vA sUye vA gRhAti, evaM02 / tAvat yadA khalu ete paJcadaza kRSNAH pudgalAH na sadA candrasya vA sUryasya vA lezyAnubaddhacAriNaH khalu tadA manuSya loke'smin manuSyAH evaM vadanti-evaM khalu rAhuzcandraM vA sUrya vA gRhNAti, ete evamAhuH // vayaM punarevaM vadAmastAvat rAhuH khalu devaH mahaddhikaH mahAnubhAvaH varavastradharaH varAbharaNadhArI, rAho khalu devasya navanAmadheyAH prajJaptAH tadyathA-sihAlayaH 1, jaTilayaH 2, kharaH 3, kSetraH 4, paddharaH 5, magaraH 6, matsyaH 7, kacchapaH 8, kaNvasarpaH 9 / tAvat rAhoH khala devasya vimAnaM paJcavarNa prajJaptaM, tadyathAkRSNaH 1, nIlaH 2, lohitaH 3, hAridraH 4, zukla: 5 / asti kRSNaM rAhuvimAnaM khananAbhaM, astinIlaM rAhuvimAna lAvaNyavarNAbhaM prajJaptaM / asti lohitaM rAhuvimAnaM haridrAvarNAbhaM prajJaptaM, asti zuklaM rAhuvimAnaM bhAsarAzivarNAbhaM prajJaptaM / tAvat yadA khalu rAhudevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM paurastyena AvRttya pAzcAtyena vyativrajati, tadA khalu paurastyena candraH sUryo vA upadarzayati pazcimena rAhuH / yadA khalu rAhurdevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM dakSiNena AvRtya uttareNa vyativrajati, tadA khalu dakSiNena candro vA sUryo vA upadarzayati uttareNa rAhuH, etena abhilApena pAzcAtye AvRtya paurastyena vyativrajati uttareNa AvRtya dakSiNena vyativrajati, yadA khalu rAhurdevaH Agacchan vA gacchana vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM dakSiNapaurastyena AvRtya uttarapazcimena vyatibanati tadA khalu dakSiNapaurastyena candro vA sUryo vA upadarzayati uttarapazcimena rAhuH yadA khalu rAhurdevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM dakSiNapazcimena AvRtya uttarapaurastyena vyatibrajati tadA khalu dakSiNapazcimena candro vA sUryo vA upadarzayati, uttarapaurastyena raahuH| etena abhilApena uttarapazcimena AvRtya dakSiNapaurastyena vyativrajati, uttarapaurastyena AvRtya dakSiNapazcimena vyativrajati, tAvat yadA khalu rAhudeva Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM AvRtya vyativrajati tadA khalu manuSyaloke manuSyAH vadanti rAhuNA candro vA sUryo vA gRhItaH / tAvat yadA khalu rAhurdeva Agacchan vA gacchan zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1032 sUryaprajJaptisUtra vA vikurvana vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM AvRtya pArthena vyativrajati tadA khalu manuSyaloke'smin manuSyAH vadanti-candreNa vA sUryeNa vA rAhoH kukSibhinnA, tAvat yadA khala rAhurdevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM AvRtya pratyavaSyaSkate tadA khalu manuSyaloke manuSyAH evaM vadanti-rAhuNA candro vA sUryo vA vAnte (madhye) rAhuNA vyaticayate / tAvat yadA khalu rAhudaiva Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM AvRtya madhyaM madhyena vyatibajati tadA khalu manuSyaloke'smin manuSyAH vadanti-rAhuNA candro vA sUryo vA vyatibajyate rAhuNA vyatikrAmyate, tAvat yadA khalu rAhudaivaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM AvRtya khalu adhaH saMparikSipya sa parvadizi tiSThati, tadA khalu manuSyaloke'smin manuSyAH vadanti-rAhuNA candro vA sUryo vA adhastha rAhuNA gRhyate // tAvat katividhaH khalu rAhuH prajJaptaH ? dvividho rAhuH, tadyathA-dhruvarAzca parvarAhuzca, tatra khalu yaH dhruvarAhuH sa khalu bahulapakSasya pratipadAtaH paJcadazabhirbhAgena bhAgaM candrasya lezyAM AvaraNayan AvaraNayan tiSThati, tadyathA prathamAyAM prathamaM bhAgaM yAvat paJcadazaM bhAgaM, carame samaye candraH rakto bhavati avazeSa samae candraH raktazca viraktazca bhavati, tathaiva zuklapakSe upadRzyamAnaH upadRzyamAnastiSThati, tadyathA-prathamAyAM prathama bhAgaM yAvat candraH viraktazca bhavati, avazeSe samae candraH rakto viraktazca bhavati / tatra khalu yaH saH paverAhuH sa jaghanyaH na channomAsAnAM, utkarpaNa dvAcatvAriMzanmAsAnAM candrasya aSTAcatvAriMzat samvatsarANAM sUryasyeti // sU0 105 // TIkA-viMzatitama prAbhRtasya prathame caturuttarazatatame sUtre candrasUryAdInAmanubhAvaviSayaka jIvA jIva-ghana-chidra-gamanAgamana lokAlokAdi viSayakaM vahuvidhaM vicAraM vinimayya sampratyasmin pazcottarazatatame sUtre rAhoH svarUpAkAra-calana-grahaNAdau lokAnAM sthiti gatpAdyanekavidhi vicArAn vivRNvan gautamaH praznayati-'tA kahaM te rAhukamme Ahietti aba rAhu calana viSayaka praznottara sUtra karate haiM TIkArtha-vIsaveM prAbhRta ke prathama eka sau cAraveM sUtra meM caMdra sUryAdi ke anubhAva viSaya kA jIvAjIva-ghana-chidra-gamanAgamana evaM lokAlokAdi viSaya kA aneka prakAra vicAra pradarzita karake aba yaha eka so pAMcaveM sUtra meM rAha kA svarUpa AkAra-calana-grahaNAdi meM lokasthiti gati Adi aneka have rAhunA calana saMbaMdhI praznottara sUtra kahevAmAM Ave che. TakAI-vasamA prAbhUtanA ekasacAramAM sUtramAM caMdra sUryane anubhAvanA saMbaMdhamAM jIvAjIva-ina-chidra gamanAgamana ane kAle kAdi viSayamAM aneka prakArano vicAra pradarzita karIne have A eka pAMcamA sUtramAM rAhunA svarUpa-AkAra-calana-grahaNAdimAM lAkasthiti gati vigere aneka prakAranA vicArane pradarzita karavAnA hetuthI zrIgautamasvAmI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 viMzatitama'prAbhRtam 1033 vaejjA' tAvat kathaM te rAhukarma AkhyAtamiti vadet ||-taavditi pUrvavat kathaM-kena prakAreNa te-tvayA bhagavan ! rAhukarma-rAhoH kriyA-calanAdi pravRttiH AkhyAtaM-pratipAditamitivadet-kathaya bhagavanniti gautamena prazne kRte bhagavAnAha-'tattha khalu imAo do paDivattio paNNattAo' tatra khalu ime dve pratipattI AkhyAte prajJapte, / tatra-rAhukarmaviSayavicAre khalviti nizcayena ime-vakSyamANasvarUpe dve pratipattI-paratIthikAbhiprAyasvarUpe matAntararUpe prajJapte-pratipAdite / ta evopadarzayati-'tatthege evamAsu-atthi NaM se rAha deve je NaM caMdaM sUraM vA giNhai, ege evamAhaMsu' tatraike evamAhuH-asti khalu sa rAhurdevo yazcandra sUrya vA gRhAti // tatra-teSAM paritIthikAnAM madhye eke-prathamAstIrthAntarIyAH evamAhuHkathayanti yat asti khalu kazcit rAhunAmA devavizeSo yaH khalu samaye samaye candraM vA sUrya vA gRhAti-parvaNi grasati, atropasaMhAramAha-eke evamAhuriti / / 'ege puNa evamAsu Natthi NaM se rAhu deve jeNaM caMdaM vA sUraM vA giNhai' eke punarevamAhuH-nAsti khalu sa prakAra ke vicAroM ko pradarzita karane ke hetu se zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kahaM te rAhukamme Ahietti vaejA) he bhagavan ! Apane rAhu kI kriyA arthAt gamanAdi pravRtti kisa prakAra se pratipAdita kI hai ? so kahIye? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM(tattha khala imAo do paDivattio paNNattAo) rAhu kI pravRtti viSayaka vicAra meM ye vakSyamANa prakAra kI do pratipattI pratipAdita kI hai| ve dikhalAte haiM(tatthege evamAhaMsu asthi NaM se rAhU deve je NaM caMdaM sUraM vA giNhai, ege evamAsu) una do paratIthikoM meM pahalA tIrthAntarIya isa prakAra kahatA hai-rAha nAma kA koI deva vizeSa hai jo samaya samaya para caMdra ko yA sUrya ko grasita karatA hai arthAt parva ke dina meM grasita karatA hai / isakA upasaMhAra karate have kahate haiM-koi eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai / (ege puNa evamAsu Nasthi NaM se rAhu deve je NaM caMdaM vA sUraM vA giNhai) prathama prazna pUche cha.-(tA kahaM te rAhukamme Ahietti vaejjA) 3 bhagavan ! mAghe rAhunI yA arthAt gamanAdi pravRtti kevI rItanI pratipAdita karI che? te kaho A pramANe zrIgautama svAbhAnA prazna sAmaNIna. uttaramA zrImAn 4 cha. (tattha khalu imAo do paDivattIo paNNattAo) rAhunI pravRttinI viSaya vayA2mA 2 pakSyamA 42nI se pratipattiyo pratipAti re cha. te 20 pramANa cha.-(tatthege eva mAhaMsu atthi NaM se rAhU deve jeNaM caMdaM sUravA giNhai ege evamAiMsu) se me paratIthi ma pddse| patathi: 20 pramANe kahe che. rAha nAmano koI deva vizeSa che je samaye samaye caMdra ke sUryane grasita kare che. arthAt parvanA divase grasita kare che. Ane upasaMhAra karatA kahe che ke-koI eka A pramANe pAtAnA mata ve che. (ege puNa evamAsu Natthi gaM se rAhu deve jeNaM caMdapA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1034 sUryaprajJaptisUtre rAhudevo yaH khalu candraM vA sUryaM vA gRhAti // punaH-prathamatIrthAntarIyasya matazravaNAnantaraM eke-dvitIyAstIrthAntarIyAstadviparItamevaM kathayanti yat nAsti khalu kazcit tAdRzo rAhunAmA devo yaH kila samaye samaye parvaNi parvaNi candraM vA sUrya vA gRhAti-grasati, rAhurUpasya kasyacit devasya kalpanA tu zazazrRMgavat kalpanAmAtra eveti dvitIyatIrthAntarIyasyAbhiprAyaH // tadevaM pratipattidvayaM samupadarya sampratyetad bhAvanAtha bhagavAn svayameva samanvayati'tattha je te evamAhaMsu-tA atthi NaM se rAhU deve je NaM caMdaM vA suraM vA giNhai-se evamAhaMsutA rAhU NaM deve caMdaM sUraM vA geNhamANe buddhateNaM giNhittA buddhaMteNaM muyai buddhaMteNaM giNhittA muddhateNaM muyai muddhaM teNaM giNhittA buddhateNaM muyai, muddhaMteNaM giNhittA muddhateNaM muyai' tatra khalu ye te evamAhustAvat asti khalu sa rAhurdevo ya candraM vA sUrya vA gRhAti te evamAhustAvat rAhuH khalu devazcandraM vA sUrya gRhan budhnAntena gRhItvA budhnAntena muzcati, tIrthAntarIya kA mata sunakara ke dUsarA tIrthAntarIya isa prakAra se apanA mata pragaTa karatA hai| vaha kahatA hai ki-usa prakAra kA rAha nAma kA koi aisA deva nahIM hai ki jo samaya samaya parva ke dina caMdra ko yA sUrya ko grasita karatA hai| arthAt rAharUpa koI deva kI kalpanA hI zazazaMga ke samAna kalpanA mAtra hI hai, isa prakAra dUsare tIrthAntarIya kA abhiprAya hai| isa prakAra paratIrthikoM kI do pratipattiyAM kahakara aba inake kathana kA bhAvArtha svayaM bhagavAna kahate haiM-(tattha je te evamAsu-tA atthi NaM se rAhU NaM deve je NaM caMdaM vA sUraM vA giNhai-se evamAhaMsu-tA rAhU NaM deve caMdaM sUraM vA geNhamANe buddhaMteNaM giNihattA buddhateNaM muyai buddhaMteNaM giNihattA muddhaMteNaM muyai, muddhateNaM gihittA buddhaMteNaM muyai muddhateNaM giNihattA, muddhateNaM muyai) rAha ke bhAvAbhAva viSaya ke vicAra meM jIvAdi aisA kahatA hai ki-rAha nAma kA koI deva vizeSa hai, vaha caMdra yA sUrya ko grasita karatA hai, usa ke kahane kA bhAva isa prakAra se hai, ki apane vimAna meM bhramaNa karatA havA rAha suravA givhai) paDasA tIrthAntarIyana mata sabhaNIna mAnna tIrthAntarIya mA prabhAga pitAno mata pradarzita kare cheke e pramANene rAhu nAmane kaI deva vizeSa che ja nahIM ke je samaye samaye parvanA divase caMdrane ke sUryane grasita kare che. arthAt rAhurUpa koI devanI kalpanAja zazazRMganI samAna kalpanA mAtraja che. A pramANe bIjA tIrthAntarIyano abhiprAya che. A pramANe paratIthikanI be pratipatti kahIne have tenA kathanane bhAvArtha svayaM mAvAn 4 cha.-(tattha je te eva mAhaMsu-tA asthi NaM se rAhU NaM deve jeNaM caMda vA, sUra vA geNhai se evamAhaMsu-tA rAhU NaM deve caMdaM vA sUravA geNhamANe buddhateNaM giNhitA buddhateNa muyai buddhateNaM giNhittA muddhaMteNaM muyai muddhateNaM giNhittA buddhateNaM muyai, muddhateNaM giNhittA muddhateNaM muyai) rAhunA bhAvAbhAva viSayanA vicAramAM je vAdI ema kahe che ke-rAhu nAmano koI deva vizeSa che, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 vizatitama prAbhRtam budhnAntena gRhItvAmurdAntena muJcati / mUrdhAntena gRhItvA budhnAntena muzcati murdAntena gRhItvA mUrdhAntena muJcanti tatra-rAho rbhAvAbhAvaviSayavicAre ye te vAdinaH evaM kathayati yat asti khalu kazcidrAhunAmadeva vizeSo yaH khalu candraM vA sUrya vA gRhAtIti te evaM vadanti-svamata bhAvanikA mitthaM kurvanti yat svavimAne bhraman rAhunAmA devazcandraM vA sUrya vA gRhan kadAcita budhnAntena-adhaHpradezenaiva gRhItvA budhnAntenaiva-adhaHpradezenaiva muJcaticandraM sUrya vA tyajati, adhobhAge gRhItvA adhobhAgenaiva candraM sUrya vA muJcatIti bhaavH| kadAcicca budhnAntenAdhobhAge gRhItvA mUrdhAntena-Urdhvapradezena-UrbabhAgena muJcati, adhobhAgena gRhItvA uparitanena bhAgena tyajatItyarthaH / athavA kadAcit mUrddhAntena-Urdhvapradezena gRhItvA bunnAntena-adhobhAgena tyajati / yadi vA kadAcit mUrddhAnte gRhItvA mUrddhAnte naiva muzcati / uparitanena bhAgena cadraM sUrya vA gRhItvA uparitanenaivabhAgena munyctiityrthH|| athAnyat kathayati-'bAmabhuyaMteNaM giNhittA bAmabhUyaM teNaM muyai, bAmabhUyaMteNaM giNhattA dAhiNabhUyaMteNaM muyai, dAhiNabhuyaMteNaM giNhittA bAmabhuyaMteNaM muyai, dAhiNabhUyaMteNaM nAma kA deva caMdra yA sUrya ko grasita karake kadAcit adhobhAga se grahaNa karake adhobhAga se hI caMdra sUrya ko choDa detA haiN| arthAt adhobhAga se pakaDakara adhobhAga se chor3a detA hai| koI samaya adhobhAga se grasita karake UrdhvabhAga se choDa detA hai arthAt adhobhAga se pakaDakara Upara ke bhAga se choDa detA hai| athavA koi samaya Urdhva pradeza se gRhIta karake adhobhAga se choDatA hai, evaM koI samaya udhvaM bhAga se gRhIta karake Upara ke bhAga se choDatA hai| arthAt Upara ke bhAga se caMdra ko yA sUrya ko grahaNa karake Upara ke bhAga se hI choDatA hai / aba anya prakAra se kahate haiM(bAmabhUyaMteNaM giNhittA vAmabhuyaMteNaM muyai, vAmabhuyaMteNaM giNihattA dAhiNabhUyaMteNaM muyai, dAhiNabhuyaMteNaM giNihattA vAmbhuyaMteNaM bhuyai dAhiNabhuyaMteNaM giNhittA) dAhiNabhuyaMteNaM muyai) anya prakAra se grahaNa prakAra ko kahate haiNte caMdra ke sUryano grAsa kare che. teno kahevAno bhAva ema che ke potAnA vimAnamAM bhramaNa karate rAha nAmano deva vizeSa caMdra ke sUryane grasita kare che. grasita karIne keIvAra abhAgathI grahaNa karIne adhabhAgathI ja caMdra ke sUryane choDI de che. arthAt adhabhAgathI pakaDIne adhebhAgathI choDI de che. keIvAra adhebhAgathI grasita karIne uparanA bhAgathI choDI de che. arthAt nIcethI pakaDIne uparanA bhAgathI cheDe che. athavA IvAra uparanA bhAgathI grasIta karIne nIcenA bhAgathI cheDI de che. athavA keI samaya uparanA bhAgathI grahaNa karIne uparanA bhAgathI choDe che. arthAta uparanA bhAgathI caMdrane ke sUryane grahaNa karIne uparanA bhAgathIja cheDI de che. ve mI thI 43 cha.-(vAmabhUyaMteNaM giNhittA vAmabhUyateNaM muyai, vAmabhUyateNaM givhittA dAhiNabhUyateNaM muyai, dAhiNabhUyateNa giNhittA vAmabhUyateNa muyai, dAhiNabhUya teNaM zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1036 sUryaprajJaptisUtre givhittA dAhiNabhUyaMteNaM muyai' vAmabhujAntena gRhItvA vAmabhujAntena muJcati, vAmabhujAntena gRhItvA dakSiNabhujAntena muJjati, dakSiNabhujAntena gRhItvA vAmabhujAntena muJcati, dakSiNabhujAntena gRhItvA dakSiNabhujAntena muJcati // pUrvavadeva grahaNaprakAraM punaranyathA kathayati - kadAcit sa evArAhunAmA devazcandraM sUrya vA vAmabhujAntena -vAmapArzvena bimbasya vAmabhAgena gRhItvA vAmabhujAntenaiva - vAmapArzvenaiva taM sUrya candraM vA muJcatityajati // yadi vA vAmapArzvena gRhItvA dakSiNapArzvena muJcati, athavA kadAcit dakSiNapArzvena gRhItvA vAmapArzvena muJcati, athavA dakSiNapArthena gRhItvA dakSiNenaiva pArthena tyajati, ityevaM prathamatIrthAntarIyasya matabhAvanikAM pradarzya samprati dvitIyamatasya bhAvanikAmupadarzayati - 'tattha je te evamAhaMsu - tA Natthi NaM se rAhU deve jeNaM caMdaM vA sUraM vA geha, evamAhaMsu - tattha NaM ime paNNarasa kasiNA poggalA paNNattA' tatra ye te evamAhustAvat nAsti sa rAhurdevo yaH khalu candraM vA sUryaM vA gRhNAti te evamAhu-statra khala ime paJcadaza kRSNAH kadApi vahI rAhu nAma kA deva caMdra ko yA sUrya ko bimba ke vAmapava se grahaNa karake vAma bhAga se hI choDa detA hai / athavA vAmapArzva se pakaDa kara dakSiNa pArzva se chor3atA hai, athavA dakSiNa bhAga se grahaNa karake vAmabhAga se chor3atA hai| athavA koI samaya dakSiNabhAga se grahaNa karake dakSiNa bhAga se hI chor3atA hai / isa prakAra prathama matavAdi ke kahane kA bhAva pradarzita karake aba dUsare matAvalamvi ke kathana ke bhAva pradarzita karate haiM - (tattha je te evamAhaMsu tA Natthi NaM se rAhu deve je NaM caMdaM vA sUraM vA gevhai, te evamAhaMsu tattha NaM ime torte kasiNA poggalA paNNattA) una matAntara vAdiyoM meM jo isa prakAra kahatA hai ki rAhu nAma kA koi deva nahIM hai kI jo samaya samaya caMdra ko yA sUrya ko grasita karatA hai| unake kahane kA bhAva isa prakAra se hai - isa jagata meM ye vakSyamANa prakAra ke pandraha kRSNa varNa ke paramANu samUha kahe huve haiM arthAt givhittA dAriNabhUya te gaM muyai) mIla prArathI zraNu prAra jatAve che. vAra rAhu nAmanA deva caMdrane agara sUrya"ne bimbanA vAma (DAkhA) bhAgathI grahaNa karIne DAbA bhAgathIja cheADI de che. athavA DAkhA pArzvathI pakaDIne jamaNA pArzvathI cheDe che. athavA jamaNA bhAgI gratuNu karIne DAmA bhAgathI cheDe che. athavA koIvAra jamaNA bhAgathI grahaNa karIne jamaNA bhAgathIja cheDI de che A pramANe pahelA matavAdInA kathananeA bhAva arzita 42 che.- (tattha je te evamAhasu tA Natthi NaM se rAhU deve jeNaM caMda vA sUravA, gehai, te evamAhaMsu tattha Na ime paNNarasakasiNapAgalA paNNattA ) the bhatAMtaravAdviyamAM je ema kahe cheke-rAhu nAmanA koI deva nathI. ke je samaye samaye caMdrane ke sUryane grasita kare che. teneA kahevAnA bhAva A pramANe che. A jagatamAM A kathyamAna prakAranA paMdara kALA varNavALA paramANu samUha kahelA che. arthAt A granthamAM pratipAdita karelA zrI suryaprApti sUtra : 2 Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 viMzatitama prAbhRtam 1037 pudgalAH prajJaptAH ||-dvitiiysy mataM bhAvayati-tatra-teSAM matAntaravAdinAM tIrthAntarIyAnAM madhye ye te evaM kathayanti yat nAsti kila kazcit rAhunAmAdevo yaH khalu samaye samaye caMdra sUrya vA gRhNAtIti / te evamAhuH-teSAmabhiprAyastvitthaM vartate yat-iha jagati ime-vakSyamANasvarUpAH paJcadaza-paJcadazabhedAH kRSNAH kRSNavarNA pudgalAH-paramANusamUhAH prajJaptA:ArSagrantheSu pratipAditAH santi / te ke iti zaMkApariharana tAnevAha-'taM jahA-siMghANae jaDilae kharae khatae aMjaNe khaMjaNe sIyale himasIyale, kelAse aruNAbhe parijae NamasUrae kavilie piMgalae rAhU' tadyathA-siMhanAdaH (1) jaTilaH (2) kSaraH (3) kSataH (4) aJjanaH (5) khaJjanaH (6) zItalaH (7) himazItalaH (8) kailAzaH (9) aruNAbhaH (10) parijayaH (11) nabhasUryaH (12) kapilaH (13) piGgalaH (14) rAhuH (15) // kRSNapakSasya prathamAyAM tithI candramaNDale pravizan kRSNapudgala: siMhanAdAkhyaH siMhavad gajenAyAti / dvitIyAM vaTajaTAvat svakIyaM sthAnaM varddhayan jaTilako nAmA dvitIyo rAhuH / tRtIyAyAM agrasthitamapi maNDalabhAgaM sUkSmarUpeNa kRSNayan kSarakAkhyastRtIyo rAhuzcandramaNDalaM asati / catuthyAM kSatakaH-sacchidrAkhyaH / paJcamyAmaJjanakaH-dIpazikhotpannakajjalavad bhAsamAnaH / ArSa grantha meM pratipAdita kiye haiM, ve kaunase pudgala hai ? isa zaMkA ke samAdhAna nimitta kahate haiM- taM jahA-siMghANae jaDilae, kharae, khatae aMjaNe khaMjaNe sIyale himasIyale kelAse, aruNAbhe parijae NabhasUrae kavilie piMgalae rAha) unake nAma isa prakAra se haiM-siMhanAda (1) jaTila (2) kSara (3) kSata (4) aMjana (5) khaMjana (6) zItala (7) himazItala (8) kailAsa (9) aruNAbha (10) parijaya (11) nabhasUrya (12) kapila (13) piMgala (14) rAhu (15) kRSNa pakSa kI pratipadA tithi meM caMdra maMDala meM praveza karatA kRSNapudgala siMhanAda nAma kA siMha ke samAna garjanA karatA hai (1) dUsarA dvitIyA meM vaTavRkSa kI jaTA ke samAna apane sthAna ko baDhAtA jaTila nAma kA dUsarA rAha hai (2) tRtIyA tithi meM tIsarA agrasthita maMDala bhAga ko sUkSma rUpa se kRSNa karatA huvA kSata nAma kA tIsarA rAhu hai jo caMdra maMDala ko grasita karatA hai (3) caturthi meM cha. 2 4yA pusa cha ? se nA samAdhAna nimitta 4 cha. -(taM jahA-sidhANae, jaDilae, kharae khatae, aMjaNe, kha jage, sIyale himasIyale, kelAse ahaNAbhe parijjae Nama sUrae kaviliyae piMgalae rAha) tena nAbhA 2 pramANe che. siMDanAha (1) Tasa (2) kSa (3) kSata (4) mana (5) 01 (6) zAta (7) Dima ta (8) sAsa (6) 539 // (10) pa2i045 (11) namasUrya (12) apila (13) pisa (14) / (15) kRSNa pakSanI ekama tithimAM caMdra maMDaLamAM praveza karate kRSNapugdala siMhanAda nAmanA siMha samAna garjanA kare che (1) bIje bIja tithimAM vaDavRkSanI jaTAnI samAna pitAnA sthAnane vadhArate bIje jaTila nAmane rAhu che. (2) trIjanI tithimAM trIjA AgaLa rahela maMDaLa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1038 sUryaprajJaptisUtre SaSThayAM khaJjanakaH - kRSNa niviDatvamutpAdayan khajjapakSivarNAbhaH SaSTho rAhuH / evamagre'pi zItalanAmA saptamo rAhu candramaNDale kRSNatvaM varddhayati / tato'pyadhikaM zItatvaM samutpAdako himazItalarorist rAhucandramaNDalaM vyApnoti / tatopyadhikazIta samutpAdakaH kailAzanAmA navamI rAhundramaNDalaM pravizati, ahaM na kevalaM kRSNavarNa eva kiM tu aruNavarNodhyasmIti dhiyA aruNAbha nAmA rAhuzcandramaNDale svakIyaM prabhutvaM varddhayati / evamadhikAdhikAdhikAraprAptau AtmAnaM jayinaM manyamAnaH pari-sarvato bhAvena mayA jitaM candramaNDalamitidhiyA parijayAkhyo rAhurekAdazazcandramaNDale svakIyaM prabhutvaM sthApayati / AkAze sUryo yathAsvakIyaprabhAveNa grahAdhIzatvaM bhajate tathaivAhamapi candramaNDalasya prabhurasmIti nabhasUryanAmA dvAdazo rAhu candra sacchidra nAma kA kahA hai (4) paMcamI meM dIpa kI zikhA ke kajjala ke samAna bhAsa aMjanaka nAma kA hotA hai (5) SaSThi meM gADha kRSNavarNa ko utpanna karatA huvA khaMjapakSi ke samAna varNavAlA chaDA rAhu hai (6) saptamI meM zIta nAma kA hai jo caMdra maMDala kI kAlimA ko baDhAtA hai (7) tatpazcAt adhika zIta ko utpanna karanevAlA himazIta nAma kA AThavAM rAhu caMdra maMDala meM vyApta hotA hai (8) usase bhI adhika zIta ko utpanna karanevAlA kailAsa nAma vAlA navavAM rAhu caMdra maMDala meM praveza karatA hai (9) maiM kevala kRSNavarNa kA nahIM hUM api tu aruNavarNa vAlA bhI hUM isa buddhi se aruNAbha nAma kA rAhu caMdra maMDala meM apanA prabhutva baDhAtA hai (10) isI prakAra adhikAdhika adhikAra prApti ke liye apane ko jayazIla mAnane vAlA maiMne sarva prakAra se caMdra maMDala ko jitA hai, isa buddhi se parijaya nAma kA gyArahavAM rAhu caMdramaMDala meM apane prabhutva ko sthApita karatA hai (11) AkAza meM sUrya jisa prakAra apane prabhAva se grahAdhIzapane ko pAtA hai, usI prakAra maiM bhI caMdramaMDala kA adhiSThAtA hUM isa bhAgane sUkSmarUpathI kRSNa karatA kSata nAmano rAhu che. (3) ceAthAmAM sacchidra nAmanA che. (4) pAMcame dIvAnI zikharanA kAjaLa sarakheA bhAsamAna aMjanaka nAmanA che. (5) chaThamAM gADha kALA vaNune utpanna karatA eja pakSanA jevA vaNu vALA chaThTho rAhu che. (6) sAtamA zIta nAmanA che. je cadramaMDaLanI kAlimAne vadhAre che. (7) te pachI vadhAre zItaLatAne utpanna karavAvALA himazIta nAmanA AThame rAhu caMdra maDaLamAM vyApta thAya che. (8) tenAthI paNa vadhAre zItane utpanna karavAvALA kailAsa nAmane navame rAhu caMdrama`DaLamAM praveza kare che. (9) huM kevaLa kRSNa vavALAja nathI paraMtu arUNa vaNu vALA paNa chuM A prakAranI buddhithI arUNAbha nAmanA rAhu cadramaMDaLamAM peAtAnu prabhutva vadhAre che. (10) eja pramANe vadhAremAM vadhAre adhikAra prApta karavA mATe peAtAne jayazIla mAnavAvALA me' dareka rIte caMdramaMDaLane jItyuM che. A buddhithI pariya nAmanA agyAramA zahuM caMdrama'DaLamAM pAtAnA prabhutvane sthApita kare che. (11) AkAzamAM sUrya je pramANe peAtAnA prabhAvathI zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 vizatitamaprAbhRtam 1039 maNDale svAdhipatyaM sthApayati / ahaM candramaNDalasya prabhuriti garvakharveNa kapilavarNo'smItyud ghoSayan kapilanAmA trayodazo rAhuzcandramaNDalaM vyApnoti / evameva piGgalavarNo'hamasmIti piGgalanAmA caturdazo rAhuzcandramaNDalaM grasati / itthamanukrameNa zanaiH zanaiH paJcadazabhirdivasaH sampUrNasya candramaNDalasya kRSNatvavyAptI amAyAM tithau candramaNDale siMhAsanArUDhaH sannuccairDiNDimaghoSaM samudghoSayati yadahaM rAhunAmAdevaH sarvazaktimAn sarvAn jetuM prabhavAmIti rAhunAmA paJcadazo rAhuriti // zuklapakSe tu nAmnAM vyatyAsakramo vidheyaH / yathA rAhunAmA prathamaH (1) piGgalanAmA dvitIyaH (2) kapilAnAmA tRtIyaH (3) nabhasUryanAmAcaturthaH (4) parijayanAmA paJcamaH (5) aruNAbhanAmA SaSThaH (6) kailAzanAmA saptamaH (7) prakAra nabha sUrya nAma kA bArahavAM rAha caMdramaMDala meM apanA adhikAra sthApita karatA hai (12) meM caMdramaMDala kA svAmI hUM isa prakAra ke garva se kapilavarNavAlA hUM isa prakAra ghoSita karatA huvA kapila nAma kA terahavAM rAhu caMdramaMDala meM vyApta hotA hai (13) isI prakAra maiM piMgalavarNavAlA hUM isa abhimAna se piMgala nAma kA caudahavAM rAha caMdramaMDala ko grasita karatA hai| (14) isa prakAra krama krama se dhIre dhIre paMdraha dina meM saMpUrNa caMdramaMDala meM kRSNatA vyApta hone se amAvAsyA tithi meM caMdramaMDala meM siMhAsanArUDha hokara ucca svara se DiMDima nAda se ghoSita karatA hai kI meM rAhu nAma kA deva sarva zaktimAn sabako vaza karane meM samartha hUM, isa prakAra kA rAhu nAma kA paMdrahavAM rAhu hotA hai (15) zukla pakSa meM nAma meM phiraphAra se ulTA hotA hai-jaise kI rAha nAma kA pahalA (1) piMgala nAma kA dUsarA (2) kapila nAma vAlA tIsarA (3) nabha sUrya nAma kA cauthA (4) parijaya nAmavAlA pAMcavAM (5) aruNAbha nAma kA grahanA adhipatipaNAne pAme che. e ja pramANe huM paNa caMdramaMDaLano adhiSThAtA chuM A rIte nabhasUrya nAmane bArame rAhu caMdramaMDaLamAM potAne adhikAra sthApita kare che. (12) huM caMdramaMDaLane vAmI chuM A pramANenA garvathI kapitavarNavALo chuM A rIte ghoSaNu karate kapila nAmane terame rAhu caMdramaMDalamAM vyApta thAya che. (13) eja rIte huM pILA varNane chuM A prakAranA abhimAnathI piMgala nAmane caudame rAha caMdramaMDaLane grAsa kare che. (14) A pramANe karma karIne dhIre dhIre paMdara divasamAM sa pUrNa caMdramaMDaLamAM kRSNatva vyApta thaI javAthI amAvAsyA tithimAM caMdramaMDaLamAM siMhAsanA rUDha thaIne ucca svarathI DiDimanAdathI ghoSaNA kare cheke- huM rAhu nAmano deva sarva zaktimAna badhAne vaza karavAmAM samartha chuM A pramANene rAhU nAmane paMdaramo rAhu hoya che. (15) zukalapakSamAM A kahela nAmano kama pheraphAravALo eTaleke ulTA prakAra hoya che. jemake rAhu nAmane pahele rAhu che. (1) piMgala nAmane bIje (2) kapila nAmano trI (3) namasUrya nAmanA yaay| (4) 5204ya nAmavANI pAyA (5) 2539 // nAmanA cho (6) sAsa nAmanI sAtamI (7) hIbhAta nmn| maaibh| (8) zItanAmanA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1040 sUryaprajJaptisUtra himazItalanAmA aSTamaH (8) zItalanAmA navamaH (9) khaJjananAmA dazamaH (10) aJjananAmA ekAdazaH (11) kSatAkhyo dvAdazaH (12) kSarAkhyastrayodazaH (13) jaTilAkhyazcatu. IzaH (14) siMhanAdanAmA paJcadazo (15) rAhuzcandramaNDalaM sampUrNatayA parityajatIti |athoktaanec spaSTayati-'tA jayA NaM ee paNNarasakasiNA kasiNA poggalA sadA caMdassa vA sUrassa vA lesANubaddhacArINo tayA NaM mANusaloyasi mANusA evaM vadaMti-evaM khalu rAhu caMdaM vA sUraM vA geNhai, evaM khalu geNhai' tAvat yadA khalu ete paJcadaza kRSNAH paJcadaza kRSNAH pudgalAH sadA candrasya vA sUryasya vA lezyAnubandhacAriNo bhavanti tadA khalu manuSyaloke'smin manuSyAH evaM vadanti-evaM khalu rAhazcandraM vA sUrya vA gRhNAti evaM khala gRhNAti ||-taavditi pUrvavat Namiti vAkyAlaGkAre ete-prathamoditAH paJcadazabhedAH kRSNAH-kRSNavarNAH pudgalAH paramANusamhAH kRtsnAH samastAH sadA-sAtatyena-sarvadAzanaiH zanairityarthaH candrasya sUryasya vA lezyAnubandhacAriNaH-candrasUryavimbagataprabhAnurodhino bhavanti tadAsmin manuSyaloke manuSyAzcarmacakSuSA pazyanta evaM vadanti yat rAhureva candra chaTThA (6) kailAsa nAma kA sAtavAM (7) himazItala nAma AThavAM (8) zIta nAma kA navavAM (9) khaja nAma kA dasavAM (10) aMjana nAma kA gyArahavAM (11)kSata nAma kA bArahavAM (12) kSara nAma kA terahavAM (13) jaTila nAma kA caudahavAM (14) siMhanAda nAma kA paMdrahavAM rAhu caMdramaMDala kA saMpUrNa rUpa se tyAga karatA hai (15) aba isako hI vizeSa prakAra se spaSTa karate haiM-(tA jayA NaM ee paNNarasa kasiNA kasiNA poggalA sadA caMdassa vA marassa vA, lesANubaddhacArINo tayA NaM mANusaloyaMsi mANusA evaM vadati-evaM khalu rAhU caMdaM vA sUraM vA geNhai evaM khalu geNhai) ye pUrvakathita paMdraha bhedavAlA kRSNavaNevAlA paramANu samUha hamezAM caMdra kA yA sUrya kA bimbagata prabhA kA ArAdhana karane vAlA hotA hai / aba manuSyaloka meM carmacakSu vAle manuSya carmacakSu se dekhakara isa prakAra kahate haiM ki rAhu hI caMdra sUrya ko grasita karatA haiN| (tA jayA NaM ee nava (9) khaMja nAmane dasamo (10) aMjana nAmano agyAramo (11) kSata nAmano bArama (12) kSara nAmane teramo (13) jaTila nAmane cauda (14) siMhanAda nAmane paMdarama (15) have mA viSayane dhAre 250TatAthI 49 che.-(tA jayA NaM ee paNNarasa kasiNA kasiNA poggalA sadA cadassa vA sUrassa vA lesANubaddhacArINo tayA gaM maNusaloya si mANusA evaM vadaMti evaM khalu rAhU ca daMvA suravA geNhai evaM khalu geNhai) 0 pUrva kathita paMdara bhedevALa kRSNavarNanA paramANu samUha hamezAM caMdranA ke sUryanA biMbagata prabhAnuM ArAdhana karanArA hoya che. tyAre manuSyalokamAM carmacakSuvALA manuSya carmaykssudhaa ne 24 pramANe 44 cha -rAhula dra sUrya ne asita 42 che. (tA jayA NaM ee zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1041 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 105 viMzatitama prAbhRtam sUrya vA gRhNAtIti |-'taa jayA NaM ee paNNarasa kasiNA poggalA No sadA caMdassa vA sarassa vA lesANubaddhacAriNo khalu tadA mANusaloyaMmi maNussA evaM vadaMti-evaM khalu rAhU caMdaM sUraM vA geNhai, eke evamAsu' tAvat yadA khalu ete paJcadaza kRSNAH paJcadaza kRtsnAH pudgalAH na sadA candrasya vA sUryasya vA lezyAnubandhacAriNaH khalu tadA manuSyaloke manuSyAH evaM vadanti-evaM khalu rAhuzcandra sUrya vA gRhNAti, eke evamAhuH // 2 // tAvaditi pUrvavat Namiti punararthe (nipAtasyAnekArthatvAt ) yadA-yasmin samaye punarete paJcadaza kRSNAH pudgalAH samastAzca no sadA-na sAtatyena candrasya sUryasya vA lezyAnubandhacAriNaH-candrasUryabimbagataprabhAnucAriNI bhavanti, tadA na khalu manuSyaloke manuSyAH evaM badanti yat rAhuzcandraM sUrya vA gRhNAtIti / arthAt samastaM bimba pudagalAcchannaM dRSTvaiva rAhagrasitaM candra sUrya vA candragrahaNaM sUryagrahaNaM vA vadanti lokAH na purekadezavyAptau lezyAnubandhatve'pi kRSNatve grahaNaM vadantIti bhAvaH / eteSA mevopasaMhAravAkyamAha-'evaM khalviti' evaM-uktena niyamena rAhuzcandraM sUrya vA gRhNAtIti laukikaM vAkyaM mataM vA pratipattavyamiti, na punaH paNNarasa kasiNA kasiNA poggalA No sadA caMdassa vA sUrassa vA, lessANubaddhacAriNo khalu tadA mANusaloyaMmi maNussA evaM vadaMti-evaM khalu rAhucaMdaM sUraM vA geNhai ege evamAhaMsu) jisa samaya ve paMdraha kRSNavarNa vAlA pudgala sadAkAla caMdra kI yA sUrya kI lezyAnubandha arthAt caMdra sUrya ke biMbagata prabhA kA anucarakraNa karane vAle nahIM hote haiM, taba manuSya loka ke manuSya isa prakAra nahIM kahate haiM-kI rAhu caMdrako yA sUrya ko grasita karatA haiM arthAt samagra bimba ko pudgala se AcchAdita dekhakara rAhu grasita caMdra sUrya ko caMdra grahaNa athavA sUrya grahaNa aisA loka meM kahate haiM, paraMtu ekadeza vyApta lezyAnubandha ke kAraNa kRSNa hone para grahaNa nahIM kahate haiM, aba isa kathana kA upasaMhAra karate kahate haiM-(evaM khalu) pUrva kathita niyamAnusAra rAhu caMdra ko yA sUrya ko grasita karatA hai| isa prakAra kI laukikagata kI pratipatti-vizvAsa kareM apitu paNNarasa kasiNA kasiNA pogalA No sadA caMdassa vA sUrassa vA lesANubaddhacAriNo khalu tadA mANusaloyaMmi maNussA evaM vadaMti evaM khalu rAhU cada sUraM vA geNhai ege eva mAsu) nyAre mA 542 vA pusA sahA dra sUryanI sezyAnumA arthAt caMdra sUryanA biMbanI prabhAnuM anucaraNa nathI karatA tyAre manuSyalakanA manuSya A pramANe kahetA nathI ke-rAhu caMdra ke sUryane grasita kare che. arthAt samagra biMbane puSyalethI AcchAdita joIne rAhu grasita caMdra sUryane caMdragrahaNa athavA sUryagrahaNa e rIte leke kahe che paraMtu eka dezamAM vyApta thayela lezyAnubaMdhanA kAraNathI kRSNa thavA cht| DA utA nathI. ve // 4thn| upasa DA2 42di cha. (evaM khalu) pUrva kathita niyama pramANe rAha caMdra ke sUryane grasita kare che. A pramANenA laukika matanI zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2042 sUryaprajJaptisatra pUrvokta paratIthikAbhiprAyeNa bhagavAnAha-'ee' ityAdi ete paratIthikAH evamAhuH-pUrvoditAbhiprAyasambaddhaM svakIya matamAhuH-pratipAdayantIti paratIthikAnAmabhiprAyaM samyagupavarNya samprati svakIyaM vAstavikaM matamAha-'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH ||-vyN punarutpannakevalAH kevalavidopalabhya jJAnavanto hastAmalakavadakhilabrahmabhANDasandarzanakuzalAH grahamaNDalabhamaNDalarAzimaNDalAdhanekamaNDalAnAM sthitigatyAdi parIkSakAH evaM-vakSyamANasvarUpaM svakIyamabhiprAyaM dugdhAloDanAjAta navanItamiva rAhusvarUpaM vadAmaH-pratipAdayAmaH, bhagavato yathA-'tA rAhU NaM deve mahiDDIe mahANubhAve varavatthadhare varAbharaNadhArI' tAvat rAhu khalu devo mahaddhiko mahAnubhAvo varavastradharo varAbharaNadhArI ||-ete seva'pi paratIthikAH vAstavikatatvAnabhijJo mithyApalApinazca santi yatohi te rAhuM devaM nAnumanute kevalaM pUrvakathita paratIrthika ke abhiprAya meM vizvAsa nahIM kareM isa abhiprAya se zrIbhagavAn kahate haiM-ye paratIthika isa prakAra kahate haiM arthAt pUrvakathita abhiprAya se saMbaddha apanA mata pratipAdita karatA haiM, isa prakAra paratIrthikoM ke abhiprAyako samyakaprakAra se kaha karake aba zrIbhagavAn apanA mata pradarzita karate have kahate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo) kevalajJAna prabhAvase akhila lokAloka ko hastAmalakavat dekhane meM samartha aisA maiM isa viSaya meM isa prakAra kahatA hU-(tA rAhU NaM deve mahiDDIe mahANubhAve varavatthadhare varAbharaNadhArI) rAhu deva nahIM hai aisA nahIM apitu vaha deva hai, kevala kalpita pudgala mAtra bhI nahIM hai, paraMtu vaha rAhu deva mahARddhivAlA atisamRddhi zAlI, tejasvI, mahAdyutivAlA, mahAbalavAlA, mahApadAvAlA tathA sarva prakArakI upabhogya sukha sAmagrI vAlA hone se mahAsaukhya saMpanna, mahA prabhAvazAlI, uttamavastro ko dhAraNa karane vAlA, aneka prakAra ke mahA mulyavAna ratna khacita AbharaNa pratipattimAM vizvAsa kare paNa pUrvakathita paratIrthikanA abhiprAyamAM vizvAsa kare nahIM A hetuthI zrIbhagavAna kahe che. e paratIthi ke A pramANe kahe che. arthAt pUrva kahela abhiprAyathI saMbaMdhita pitAnA matanuM samarthana kare che. e pramANe paratIthi kenA abhiprAyanuM sArI rIte kathana karIne have zrIbhagavAna pitAne mata pragaTa karatA thakA he cha.-(vayaM puNa evaM vayAmo) BNa jJAnanA pramAthI sa.pU sosAne hastAmalakavat jovAmAM samartha e huM A viSayamAM A pramANe kahuM chuM-(tA rAhU NaM deve mahiDhIe mahANubhAve varavatthadhare varAbharaNadhArI) rAhu heva nathI. oma nathI. paraMtu te rAhudeva mahAddhivALe atyaMta samRddhizALI, mahAtivALe mahAbaLavALe, mahAyazavALe ane sarva prakAranI upagya sukhasAmagrIvALa hovAthI mahA saukhya saMpanna mahA prabhAvazAlI, uttama vastro dhAraNa karavAvALe aneka prakAranA mahA mulyavAna ratnakhacita AbharaNone dhAraNa karavAvALe uttama puSpamALAone dhAraNa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 105 vizatitamaM prAbhRtam 1043 pudgalasvarUpameva jAnanti, kintu tathA nAsti sthitiH vAstavikA sthitistvIdRzI tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaGkAre rAhurdevo na iti na kintu devaeva kevalaM parikalpitaM pudgalamAtramapi nAsti kintu sa ca rAhurdevo maharddhiko'ti samRddhizAlI tejasvI mahAdyutizca mahAvalo mahAyajJA mahAsaukhyaH - sarvavidhopabhogyasukhasAmagrIsahitaH mahAnubhAvaH- mahAprabhAvazAlI varavastradharaH- sundaravastradhArI, varAbharaNadharaH - anekavidha mahArharatnajaTitAbharaNadhArI varamAlyadharo'neka sAmantAdiparivAraiH prapUrNo divyAn bhogAnupabhuJjana devavizeSo rAhuH svavimAnena niyatarUpeNa paryaTana viziSTo devo'stIti / tathA cAnyaducyate 'rAhussa NaM devassa Nava NAmadhejjA paNNattA, taM jahA - siMghADae jaDilae kharae khettae TaDUre magare macche kaccha kaNNasape' rAhoH khalu devasya nava nAmadheyAH prajJaptAH, tadyathA - siMhanAdaH (1) jaTila : (2) kharakaH (3) kSetrakaH (4) dhaddhara : (5) makaraH (6) matsyaH (7) kacchapaH (8) kaSNasarpaH (9) // - devarUpasya rAhoH khalu navanAmAni santi, tAni ca yathAvat pratipAditAni santi teSAM nAmnAmakSarANi ca yathAvat pratipAditAni santi teSAM nAmnAmakSarArthakaraNenAlam // atha rAhorvimAnavarNAn kathayati - 'tA rAhussa NaM devassa vimANA ko dhAraNa karane vAlA, uttama puSpamAlAoM ko dhAraNa karane vAlA aneka sAmantAdiparivAra se yukta divyabhogopabhogoM ko bhogane vAlA devavizeSa rAhu apane vimAna se nizcita rUpa se bhramaNa karane vAlA viziSTa deva hai / tathA dUsarA bhI kahate haiM (rAhussa NaM devassa Nava NAmadhejjA paNNattA- taM jahA - siMghADae, jaDilae, kharae, khettae, DaDDUre magare macche kacchabhe kaNNasappe ) rAhu deva kA nava nAma hai jo isa prakAra hai- siMhanAda (1) jaTila (2) kharaka (3) kSetraka (4) dhaddhara (5) makara (6) matsya (7) kacchapa (8) kRSNasarpa ( 9 ) isa prakAra rAhu deva ke nava nAma kahe haiM ? aba rAhu ke vimAna kA varNana karatA hai - ( tA rAhussa NaM devassa vimANA paMcavaNNA paNNattA) rAhu deva ke pAMca vimAna pAMca varNa vAle kahe gaye haiN| rAhu vimAna ke pAMca varNa ke pratipAdana se vimAna kI saMkhyA bhI pAMca hI hotI karavAvALA aneka sAmantAdi parivArathI yukta divyabhogapabhAgAne bhAgavavAvALA deva vizeSa rAhu peAtAnA vimAnathI nizcitapaNAthI bhramaNa karavAvALe vizeSa prakAranA deva che. tathA jIbhuM pazu uDe che.- (rAhussa NaM devarasa Natra NAmavejjA paNNattA, taM jahA- siMghADae, jaDilae, khara, khettara TaDDha magare macche kaccha me kaNNasappe ) rAhu devanA navanAmo che the ya pramANe che. siMDunAha (1) bhaTisa (2) 29 (3) kSetra (4) dhaddha2 (5) bha32 (1) bhatsya (7) 05 (8) kRSNasarpa (8) mA pramANe rAhu hevanA navanAbhI hai. have rAhunA vimAnanuM varjuna vAmAM Ave che. - ( tA rAhussa NaM devassa vimANA paMcatraNNA paNNattA) rAhu devanA pAMca vimAna pAMca vAzunA uDelA che, rAhu vibhAnanA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisatra paMcavaNNA paNNattA' tAvat rAhoH khalu devasya vimAnAni pazcavarNAni prajJaptAni ||-taavditi pUrvavat Namiti pAdapUraNe, rAhuvimAnasya pazcavarNapratipAdanAdvimAnasaMkhyA api paJcadyotyante, arthAt pazcavimAnAni pRthaka pRthak ekaikavarNayuktAni santIti prajJaptAni / tadyathA teSAM varNAH-'taM jahA kiNhA NIlA lohiyA hAliddA sukillA' tadyathA-kRSNaH (1) nIlaH (2) lohitaH (3) hAridraH (4) zuklaH (5) // prathamo vimAnaH kRSNaH-kRSNavarNaH (1) dvitIyo nIlavarNaH (2) tRtIyo lohitavarNaH-raktavarNaH (3) caturthoM hAridraH-haridrAvarNaH-pItaityarthaH (4) paJcamazca zukla:-zuklavarNa (5) iti ||-athaanyepaampi varNAnAM svatvaM pratipAdayati'asthi kAlae rAhuvimANe khaMjaNavaNNAbhe asthiNIlae rAhuvimANe lAupavaNNAbhe paNNatte asthi lohie rAhuvimANe maMjiTThAvaNNAbhe, asthi halidae rAhuvimANe halihAvaNNAbhe paNNatte atthi sukillae rAhuvimANe bhAsarAsivaNNAbhe paNNatte' asti kRSNo rAhuvimAnaH hai, arthAt pAMca vimAna prathak prathak eka eka varNa vAle pratipAdita kiyA hai, usake varNa isa prakAra se haiM-(taM jahA-kiNhA, NIlA, lohiyA, hAliddA sukillA) kRSNa (1) nIla (2) lohita (3) hAridra (4) tathA zukla (5) pahalA vimAna kRSNa varNa kA hotA hai (1) dUsarA nIla varNa vAlA hotA hai (2) tIsarA lAla varNa vAlA hotA haiM (3) cauthA pItavarNa vAlA hotA hai (4) evaM pAMcavAM zveta varNakA hotA hai (5) ____ aba rAhu vimAna meM anya varNakA svatvakA pratipAdana karate haiM-(asthi kAlae rAhu vimANe khaMjaNavaNNAbhe, atthi NIlae rAhu vimANe lAupavaNNAbhe paNNatte, asthi lohie rAhuvimANe maMjiTThA vaNNAbhe, asthi hAliddae rAhu vimANe hAlidda vaNNAbhe paNNatte asthi sukillae rAhu vimANe bhAsa. rAsi vaNNAbhe paNNatte) pUrvokta rAhu vimAnoM ke varNa viSaya meM paryAyAntara se kahate haiM-jo kRSNavarNavAlA prathama rAhuvimAna kahA hai vaha pAMca varNanA pratipAdanathI vimAnonI saMkhyA paNa pAMca ja hoya che. arthAt pAMca vimAna alaga alaga eka eka varNavALA pratipAdita karyA che. tenA varNa A pramANe che.-(i jahA-kiNhA, NIlA, lohiyA, hAliddA sukillA) 4 (1) nIsa (2) alsta (3) 2 (4) tathA zuda (5) 59 vimAna go] vana DAya che. (1) mI nAsAnu DAya cha (2) zrI dAsa vANu jAya cha. (3) bhane yo pInu ya che. (4) tathA pAyabhu sa vana DAya che. (5) va rAhu vimAnamA manya nA 21tvanu prati54na 42 che.-(asthi kAlae rAhuvimANe khaMjaNa vargAbhe, asthi NIlae rAhuvimANe lAvu vaNNAbhe paNNatte, atthilohie rAhuvimANe majiTThA vaNNAbhe, asthi hAlihala rAhuvimANe hAlidA vaNNAbhe paNNane asthi sukillae rAhuvimANe bhAsarAlivaNNAbhe paNNatte) pUti 2|vimaannaa 14 / samayamA paryAyAnta2thA zrIsuryaprati sUtra : 2 Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 viMzatitama prAbhRtam ___1045 khaJjanavarNAbhaH, asti lohito rAhuvimAnaH maJjiSThavarNAbhaH, asti nIlo rAhuvimAnaH lAvaNyavarNAbhaH prajJaptaH, asti hAridrarAhuvimAno haridrAvarNAbhaH, prajJaptaH, asti zuklo rAhuvimAnaH bhAsarAzivarNAbhaH prajJaptaH // pUrvoktAneva vimAnavarNAn kevalaM paryayAntareNa kathayati, yathA yaH khalu kRSNavarNaH prathamAkhyo vimAnaH prajJaptastatra kRSNo nAmA khaJjanavarNAbha:-khaJjanaM nAma dIpamallikA statsadRzo jJeyaH yaH khalu nIlavarNoM dvitIyo vimAnaH sa lAvaNyavarNAbha: -AItumbavarNAbhaH (2) yazca lohitavarNastRtIyaH sa maJjiSThavarNAbha:-maniSThaH (majITha) nAmakaM vanyaM phalaM tat sadRzaH prajJaptaH (3) yazcaturthoM hAridraH sa haridrAvarNAbhaH (4) paJcamaH zuklavarNo vimAno bhAsarAzivarNAbha:-tejaH puJjasadRzaH prajJaptaH iti (5) // athAsya calanakriyAM pratipAdayati-'tA jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuvvemANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrasta vA lesaM purathimeNaM AvarittA paccatthimeNaM bIivayai. tayA NaM purathimeNaM caMde sUre vA uvadaMsei paccasthimeNaM rAhU' tAvat yadA khalu rAhurdevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM kRSNa mAne khaMjana ke samAna varNavAlA hotA hai| khaMjana dIpa ke maila vizeSa ko kahate haiM usake samAna samajheM (1) dUsarA jo nIlavarNa vAlA vimAna kahA hai, vaha gIlA tumbaphala ke varNa samAna hotA hai (2) jo lAla varNavAlA tIsarA vimAna kahA hai vaha majhiTha ke varNa ke samAna raktavarNavAlA hotA hai (3) cothA jo haridra varNa kA vimAna kahA hai vaha haladI ke samAna varNavAlA hai (4) tathA pAMcavAM jo zvatavarNa kA vimAna kahA hai vaha tejaH puMja ke samAna hotA hai (5) ___aba isakI calana kriyA kA kathana karate haiM-(tA jayA NaM rAhU deve Agaccha mANe vA gacchamANe vA, viuvvemANe vA, pariyAremANe vA, caMdassa vA sUrassa vA, lesaM purathimeNaM AvarittA paccatthimeNaM vIivayai, tayA NaM puratthimeNaM caMde sUre vA, uvadaMsei, paccatthimeNaM rAha) jisa kisI samaya meM devarUpa rAhu koI sthAna se AtA huA yA kisI sthAna meM jAtA huvA athavA svecchA kahe che. je kRSNa varNa vALuM paheluM rehavimAna kahyuM che te kRSNa eTaleke khaMjananA jevA varNavALuM hoya che. khaMjana dIvAnA melane kahe che. tenI samAna samajavuM (1) bIjuM je nIlavarNavALuM vimAna kahyuM che te lIlA tuMbaDAnA varNanA jevA varNanuM kahyuM che. (2) je lAla varNavALuM trIjuM vimAna kahyuM che te majIThanA varNanA jevuM lAla varNanuM hoya che. (3) yAthu dri panu vibhAna yuM che, te 762 pa na DAya che. (4) tathA je pAMcamuM sapheda varNanuM vimAna kahyuM che te tenA puMja jevuM hoya che. (5) vetanI sana yAnu thana 42 cha.-(tA jayA NaM rAhU deve Agaccha mANe vA, gacchamANe vA viubvemANe vA pariyAremANe vA, caM dassa vA sUrassa vA, lesaM purathimeNaM AvarittA paccatthimeNaM vIivayai, tayA NaM purathimeNaM ca sUre vA, uvada sei, paccatthimeNaM rAhU) 2 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1046 sUryaprajJaptisUtre paurastyena AvRtya pAzcAtyena vyativrajati, tadA khalu paurastyena candraH sUryo vA upadarzayati pAzcAtyena rAhuH ||-taavditi pUrvavat khalviti vAkyAlaGkAre yadA-yasmin kasminnapi samaye deva rUpo rAhuH Agacchan-kutazcit sthAnAt samAgacchan vA gacchan-vrajan vA kvApi sthAne vikurvan vA-svecchayA tAM tAM vikriyAM samutpAdayan vA tathA paricaraNabuddhayA itastataH paricaran-paribhraman vA candrasya sUryasya vA lezyAM-vimAnagatadhavalimAnaM paurastyenapUrvabhAgena AvRttya-Avatya-AcchAdya-agrabhAgenAcchAdya pAzcAtyabhAgena vyativrajativyatikrAmati, tadA kila paurastyabhAgena candraH sUryo vA AtmAnaM darzayati, pazcimabhAgena rAhuzceti / atraitaduktaM bhavati-yadA khalu mokSakAle candraH sUryo vA pUrvadiga vibhAge svAtmanaM prakaTatvamupalabhyate tadA adhastAcca pazcimadigavibhAge rAhurbhavatItyarthaH // evamevAnyAM sthiti darzayati-'jayA NaM rahUdeve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuvvamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM dAhiNaNaM AvarittA uttareNaM viIvayai, tayA NaM dAhiNeNaM caMde vA sUre vA uvadaMsei uttareNaM rAhU' yadA khalu rAhurdevaH Agacchan vA gacchan vA se usa usa prakAra kI vikriyA ko karate samaya tathA paribhramaNa dRSTi se idhara udhara bhramaNa karate samaya caMdra ko yA sUrya kI lezyA arthAt vimAnagata zvatatA ko pUrvabhAga se AcchAdita karake pAzcAtya bhAga se choDatA hai, taba pUrvabhAga se caMdra yA sUrya apane ko dikhate haiM evaM pazcima bhAga se rAhu dikhatA hai| yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai, jaba mokSa kAla meM caMdra yA sUrya pUrva dizA meM apanA prAgaTaya prApta karatA hai, taba adho bhAga meM pazcima dizA meM rAhu hotA hai / isI prakAra anya sthiti ko dikhalAte haiM (jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA, viuvamANe vA, pariyAremANe vA, caMdassa vA, sUrassa vA, lesaM dAhiNeNaM AvarittA uttareNaM viIvayai, tayA NaM dAhiNeNaM caMde vA, sUre vA, uvadaMsei uttareNaM rAhU) jisa samaya deva rUpa rAhu koI sthAna se Akara ke yA jAtA huvA athavA svecchA se usa samayamAM devarUpara hu koI sthAnathI AvatAM ke kaI sthAnamAM jatAM athavA svecchAthI tene prakAranI vikiyAe karatI vakhate tathA paribhramaNanI dRSTithI Ama tema bhramaNa karatI vakhate caMdranI ke sUryanI glezyA arthAt vimAnamAM rahela vetatAne pUrvabhAgathI AcchAdita karIne pAchaLanA bhAgathI choDe che. tyAre pUrvabhAgathI caMdra ke sUrya ApaNane dekhAya che. ane pazcima bhAgathI rAhu dekhAya che. ahIM A pramANe kahevAmAM Ave che. jyAre mekSakALamAM caMdra ke sUrya pUrva dizAmAM pitAnuM prAgaTaya prApta kare che tyAre nIcenA bhAgamAM pazcima dizAmA rAhu DAya cha me pramANe anya sthitine tan 4 cha.-(jayA Na rAhU deve AgacchamANe vA, gacchamANe vA viuvvamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA, sUrassa vA, lesaM dAhiNeNaM AvarittA uttareNaM viivayai, tayA Na dAhiNeNaM ca devA, sUre vo, uvadaM sei, zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 viMzatitamaM prAbhRtam 1047 vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM dAhiNAtyenA vRtyottareNa vyati - vrajati, tadA khalu dakSiNena candraH sUryo vA upadarzayati, uttareNa rAhuH // yasmin samaye khalvati vAkyAlaGkAre devarUpo rAhuH kutazcit sthAnAt samAgacchan athavA Agacchan athavA svecchayA tAM tAM vikriyAM kurvan athavA paricaraNabuddhacA itastato bhraman vA candrasya sUryasya vA vimAnagatadhavalimAnaM dAkSiNAtyena- dakSiNadigravibhAgenAvRtyacchAdyottareNa digvibhAgena vyativrajati - vyatikrAmati, tasmin samaye kila dakSiNa digvibhAgena candraH sUryo vA svAtmanaM darzayati - prakaTayati, tathottarabhAgena rAhurbhavatItyarthAt dakSiNottarasthiti viSayakamidaM sUtrakhaNDa mastItyavadheyam || 'eeNaM abhilaveNaM paccatthimeNaM AvaritA puracchimeNaM vivaya, uttareNaM AvaritA dAhiNeNaM viIvayaha' etenAbhilApena pAzcAtyenAvRtya paurastyena vyatitrajati uttareNAvRttya dAkSiNAtyena vyativrajati // - evaM pUrvoditena abhilApena - bhAvanAbhAvitena pazcimAvaraNaM pUrvavyatikramaNaM tathAcottarAvaraNaM dakSiNAtyavyatikramaNaM ceti sUtrakhaNDadvayamupabRMhitavyaM // taccaivaM yathA - 'tA jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA usa prakAra kI vikriyA karatA huvA athavA paricaraNa buddhi se idhara udhara bhramaNa karatA huvA caMdra kA athavA sUrya kA vimAna kI zvetatA ko dakSiNa dizA se AvRta karake arthAt AcchAditakarake uttara dizA se vyatikramaNa karatA hai, usa samaya dakSiNa dizA se caMdra athavA sUrya pragaTa hotA hai tathA uttara bhAga meM rAhu hotA haiM / arthAt dakSiNa evaM uttara dizA kI sthiti viSaya meM yaha sUtrapATha kahA haiM aisA samajhaleveM, (eeNaM abhilAveNaM paccatthime NaM AvarittA puracchimeNaM viIvayai, uttareNaM AvarittA dAhiNeNaM fadars) isa prakAra pUrva kathanAnusAra ke abhilApa prakAra se pazcimadizA se AvRta karake pUrva dizAse chor3atA hai tathA uttara dizA se AcchAdita karake dakSiNadizA se choDatAM hai / isa prakAra bhAvanA karake graha do sUtrakhaMDa kahaleveM jo isa prakAra hai- ( tA jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuuttareNaM rAhU) nyAre deva35 rAhu artha sthAnamAMthI Apane agara tI athavA svecchAthI te te prakAranI vikriyA karatAM agara paricaraNanI buddhithI Amatema bhramaNa karatAM caMdranA ke sUryanA vimAnanI zvetatAne dakSiNa dizAthI AvRtta karIne eTaleke DhAMkI daine uttara dizAthI vyatikramaNa kare che. te samaye dakSiNlRdizAthI caMdra athavA sUrya pragaTa thAya che. tathA uttarabhAgamAM rAhu hAya che. arthAt dakSiNa ane uttara dizAnI sthitinA saMbaMdhamAM yA sUtrapATha 4 che tebha samanvu (eeNaM abhilAveNaM paccatthimeNaM AvaritA purasthi meNaM vivayai, uttareNaM AvarittA dAhiNeNaM viIvayai ) yA pramANe pUrva prathanAnusAranA abhilApa prakArathI pazcimadizAthI AvRtta karIne pUrvadizAthI cheDe che. ane uttara dizAthI AcchAdita karIne dakSiNa dizAthI cheDe che. A pramANe bhAvanA karIne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1048 sUryaprajJaptisUtra gacchamANe vA viuvvamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM paccitthimeNaM AvarittA puracchimeNaM viIvayai, tayA NaM paccatthimeNaM caMde sUre vA uvadaMsei puracchimeNaM rAha' chAyA-tAvat yadA khalu rAhudevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM pAzcAtyenAvRtya paurastyena vyativrajati, tadA khalu pAzcAtyena candraH sUryoM vA svAtmAnamupadarzayati, paurastyena rAhuriti // vyAkhyAtametata // evameva dvitIyasUtrakhaNDe'pi vaktavyaM / 'evaM jayANa' mityAdineti yojyaM / kimadhikena sUtraprapazcalekhaneneti // dizAsu rAhoH kriyAM nirUpya samprati koNeSu tasyaiva rAhoH kriyAM nirUpayituM bhagavAn svAbhiprAyaM kathayati-'jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuvvamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM dAhiNapurasthimeNaM AvarittA uttarapaccatthimeNaM viIvayai tayA NaM dAhiNa puratthimeNaM caMde vA sUre vA upadaMsei uttarapaccasthimeNaM rAhU' yadA vvamANe vA, pariyAremANe vA, caMdassa vA sUrassa vA, lesaM viIvayai, tayA NaM paccatthimeNaM caMde sUre vA uvadaMsei puracchimeNaM rAhU) jaba rAhudeva Ate samaya athavA jAte samaya athavA vikurvaNA karate samaya athavA paricAraNA karate samaya caMdra kI athavA sUrya kI lezyA ko pazcimadizA se AcchAdita karake pUrvadizA se choDatA hai, taba pazcima bhAga se caMdra athavA sUrya apane ko pragaTa bhAva se dikhatA hai, evaM pUrvabhAga se rAha dikhatA hai| isa sUtrAMza kI pahale vyAkhyA kI jA cukI hai| isI prakAra dUsarA sUtrakhaMDa meM bhI samajhaleveM (evaM jayA NaM) isa prakAra se yojanA karaleveM / dizAoM meM rAhu kI kriyA kA kathana kara ke aba koNa meM rAhu kI kriyA kA nirUpaNa karane ke liye zrIbhagavAn apanA abhiprAya kA kathana kahate haiM(jayA NaM rAhadeve AgacchamANe vA, gacchamANe vA, viuccamANe vA, pariyArebhAle sUtrama 4DI sevA ke pramANe che. (tA javA Na rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA, vi uvvamANe vA, pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA, lesaM viIvayai, tayA NaM paccatthimeNa ca de sUre vA uvadaM sei puracchimeNa rAhU) nyAre rAva mAvatI mate tI vakhata athavA vikrvaNu karatI vakhate athavA paricAraNa karatI vakhate caMdranI ke sUryanI lezyAne pazcimadizAthI AcchAdita karIne pUrva dizAthI choDe che. tyAre pazcimabhAgathI caMdra athavA sUrya ApaNane pragaTa bhAvathI dekhAya che. ane pUrvabhAgathI rAhu dekhAya che. A satrAMzanI vyAkhyA pahelA karavAmAM AvI gayela che. e ja pramANe bIjA sUtrakhaMDa viSe 55 sabhala -(evaM jayANa) 2aa pramANe yA 4 devI. * dizAomAM rAhunI kriyAonuM kathana karIne have keNa (khuNA)mAM rAhunI kriyAnuM ni3535 421 / bhATe zrImAn pAtAnA abhiprAyanu thana 42 cha.-(jayANa rAhU deve AgacchamANe vA, gacchamANe vA viuvvamANe vA, pariyAremANe vA, caMdassa vA sUrassa vA, lesa zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 viMzatitama prAbhRtam 1049 khala rAhurdevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM dakSiNapaurastyenAvRtyottarapazcimena vyativrajati, tadA khalu dakSiNapaurastyena candro vA sUryo vA upadarzayati, uttarapAzcAtyena rAhuH // yadA kadAcit rAhurdevaH kutazcit sthAnAt samAgacchan vA parivrajan vA svecchayA kAmapi vikriyAM kurvan vA paricaraNabuddhayA itastato gacchan candrasya sUryasya vA lezyAM dakSiNapaurastyena-dakSiNapUrvakoNena-AgneyakoNaM AvRtya -AvayaM-avaruddhaya punaruttarapazcimena-vAyavyakoNena vyativrajati-vyatikrAmati, tadA khalu -tasyAM paristhitau kila dakSiNapaurastyena-AgneyakoNena candraH sUryo vA svakIyamAtmAnamupadarzayati-prakaTayati, rAhuzcottarapazcimena-vAyavyakoNena sthito bhavati, parasparaM sammukhasthAste bhavantItyarthaH |-'jyaa NaM rAhadeve AgacchamANe vA gacchamANe vA viuvvamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM dAhiNapaccatthimeNaM AvarittA uttarapuratthimeNaM viIvayai, tayA NaM dAhiNapaccatthimeNaM caMde vA sUre vA uvadaMsei uttarapurasthimeNaM mANe vA, caMdassa vA sUrassa vA, lesaM dAhiNapurathimeNaM AvarittA uttarapaccathimeNaM viIvayai, tayA NaM dAhiNapurathimeNaM caMde vA sUre vA, uvadaMsei, uttara paccatthimeNaM rAhU) jisa samaya rAhudeva koI sthAna se Ate samaya athavA jAte samaya svecchA se koI bhI vikriyA karatA huvA paricaraNa kI buddhi se idhara udhara jAte samaya caMdra kI athavA sUrya kI lezyA ko dakSiNa pUrvakoNa se arthAt AgneyakoNa se AcchAdita karake puna: uttarapazcima arthAt vAyavya koNa se vyatikramaNa karatA hai taba AgneyakoNa se caMdra athavA sUrya apane ko pradarzita karatA hai, tathA rAhu vAyavyakoNa meM sthita rahatA hai arthAt ve paraspara sanmukha ho jAte haiM / (jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA gacchamANe vA, viuvvamANe vA, pariyAremANe vA, caMdassa vA, sUrassa vA, lesaM dAhiNapaccatthimeNaM AvarittA uttarapurasthimeNaM viIvayai, tayA NaM dAhiNapaccatthimeNaM caMde vA sUre vA uvadaMsei uttarapurasthimeNaM rAhU) rAhudeva jaba dakSiNa pazcima arthAt dAhiNapurathimeNa AvarittA uttarapaccatthimeNa viIvayai, tayA Na dAhiNapurasthimeva caMde vA sUre vA, uvada sei, uttarapaccatthimeNa rAhU) nyAre / 1 sthAnathI pAvatI mate ke jatI vakhate svecchAthI keIpaNa vikriyA karIne paricAraNa buddhithI Amatema jatI vakhate caMdranI ke sUryanI lezyAne dakSiNa pUrva taraphanA khUNAthI arthAt agnikhUNAthI DhAMkI daIne pharIne uttarapazcima arthAt vAyavya khUNAthI mukta kare che. tyAre agnikhuNAmAMthI caMdra athavA sUrya potAne pragaTa kare che. tathA rAhu vAyavya khuNAmAM sthita rahe che. arthAt teo 52:52 semI sanbhu thasonya che. (jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA viuvvamANe vA pariyArebhANe vA, caMdamsa vA sUrassa vA, lesaM dAhiNapaccatthime NaM AvarittA gacchamANe vA uttarapuratyime gaM viIvayai, tayA Na dAhiNavaccatthimeNa ca de vA sUre vA, uvadaM sei uttara zrI suryaprajJati sUtraH 2 Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1050 sUryaprajJaptisane rAhU' yadA khalu rAhurdevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAM dakSiNapAzcAtyenAtyottaraporastyena vyativrajati, tadA khalu dakSiNapAzcAtyena candro vA sUryo vA upadarzayati, uttarapaurastyena rAhuH ||-dkssinnpaashcaatyen dakSiNapazcimayoH sandhinA-naiRtyakoNena AvRNoti rAhunAmA devazcandrasya sUryasya vA lezyAM tadAnIM tasminneva nairRtyakoNe candraH sUryo vA svAtmAnamupadarzayati, rAhuzcottarapaurastyeIzAnakoNena vyatikrAman bhavatIti ||-'eennN abhilAveNaM uttarapaccasthimeNaM AvarettA dAhiNapurathimeNaM viIvayai, uttarapurasthimeNaM AvarettA dAhiNapaccatthimeNaM viIvayai' etena abhilApena uttarapAzcAtyenAvRtya dakSiNapaurastyena vyativrajati, uttarapaurastyenAvRtya dakSiNapAzcAtyena vyativrajati ||-eten-puurvoditen-abhilaapen-bhaavnaaprkaarenn rAhunAmA devo yadA-candrasya sUryasya vA lezyAM vAyavyakoNena AvRNoti, AgneyakoNena ca vyatikrAmati-muzcati, tadaitasyAM paristhitau vAyavyakoNe candrasUryayorekataro dRzyo bhavati, AgneyakoNe ca lezyAM vimuJcan rAhusthito bhavati // evameva yadA sa eva rAhuryadA candrasUryayorekatarasya lezyAmIzAnakoNe AvRNoti nairRtyakoNe ca muzcati tadA IzAnakoNe candraH sUryoM vA dRzyo bhavati, naiRtyakoNe rAhuzceti // naiRtya koNa se caMdra kI yA sUrya kI lezyA ko AcchAdita karatA hai taba caMdra athavA sUrya naiRtyakoNa se apane ko pragaTa karatA hai evaM rAhu uttara paurastya arthAt IzAnakoNa se gamana karatA hai / (ee NaM abhilAveNaM uttarapaccisthime NaM AvarettA dAhiNapurasthimeNaM viIvayai, uttarapurasthimeNaM AvarettA :dAriNa paccatthimeNaM viIvayai) yaha pUrvakathita bhAvanA prakAra se rAhu nAma kA deva jaba caMdra kI athavA sUrya kI lezyA ko vAyavya koNa se AcchAdita karatA hai, evaM Agneya koNa se choDatA hai, to isa paristhiti meM vAyavya koNa meM caMdra sUrya pragaTa huvA dikhatA hai evaM AgneyakoNa meM lezyA ko choDatA huvA rAhu sthita rahatA hai, isI prakAra vahI rAhu jaba caMdra sUrya kI ekatarapha kI lezyA IzAnakoNa meM AcchAdita karatA hai, evaM naiRtyakoNa se choDatA hai, taba IzAna koNa meM caMdra athavA sUrya pragaTa dikhatA hai evaM naiRtyakoNa meM paratthimeNa rAha) rAva yAre dakSiNa pazcima arthAt nai3tyothI yanI athavA sUryanI lezyAne AcchAdita kare che, tyAre caMdra ke sUrya netraya khuNAmAMthI pitAne pragaTa kare cha. bhane / uttara pau22tya arthAt zAna muzAbhAthI mana 42 che. (eeNaM abhilAveNa uttarapaccatthimeNa AvarettA dAhiNapurathimeNa viIvayai, uttarapurasthimeNa AvarettA dAhiNa paccatthimeNa viIvayai) 0 pUrva prathita bhAvanA prArathI rAI nabhanI he nyAre ya'dranI athavA sUryanI lezyAne vAyavya khuNAmAMthI AcchAdita kare che, ane agni khuNAmAMthI cheDe che, te A paristhitimAM vAyavya khuNAmAM caMdra sUrya pragaTa thayela dekhAya che. ane zrI suryaprajJapti sUtra: Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUyajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 vizatitamaH prAbhRtam 1051 'tA jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA gacchamANe vA viucyamANe vA pariyAremANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM AvarettA vizvayai tayA NaM maNussaloe maNussA vadanti -rAhuNA caMde sUre vA gahie' tAvat yadA khala rAhurdeva Agacchan vA gacchana vA vikurvan vA paricaran vA candrasya sUryasya vA lezyAmAvRttya vyativrajati, tadA khalu manuSyaloke manuSyAH vadantirAhuNA candraH sUryo vA gRhItaH // yadA candrasya sUryasya vA lezyAmAvRtya sthito bhavati rAhustadA leke evamuktiryathA - rAhuNA candraH sUryo vA gRhIta iti / 'tA jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA0 caMdassa vA sUrassa vA lesaM AvarettA pAseNaM vizvayai tayA NaM maNussa lomi maNussA vadaMti - caMdeNa vA sUreNa vA rAhussa kucchI bhiNNA' 'tAvat yadA khala rAhurdevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAmAvRtya pArzvena vyativrajati tadA khalu manuSyaloke'smin manuSyAH vadanti candreNa vA sUryeNa vA rAhoH kukSibhinnA || yadA ca rAhuH lezyAmAvRtya pArzvena vyatikrAmati tadaivaM manuSyANAmuktiyathA candreNa sUryeNa vA rAhoH kukSibhinnA - udaraM vidAritaM rAhoH kukSiM bhitvA candraH sUryo rAhu sthita hotA hai / (tA jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA, gacchamANe vA, vimANe vA, pariyAremANe vA, caMdassa vA sUrassa vA, lesaM AvarettA, viIvayaha, tayA NaM maNussa loe maNussA vadaMti - rAhuNA caMde sUre vA gahie ) jaba rAhu caMdra kI evaM sUrya kI lezyA ko AcchAdita karake sthita rahatA hai, taba loka meM isa prakAra kahA jAtA hai ki rAhu ne caMdra athavA sUrya ko grasita kiyA hai / (tA jayA NaM rAhudeve AgacchamANe vA gacchamANe vA, viubvamANe vA caMdassa vA, sUrassa vA lessaM AvarettA pAseNaM viIvayai tathA NaM maNussA vati caMdeNa vA sUreNa vA rAhussa kucchIbhiNNA) jaba rAhu lezyA ko AgacchAdita karake pArzva bhAga se chor3atA hai taba manuSya isa prakAra se kahate haiM-caMdra ne athavA sUrya ne rAhu kI kukSi ko vidArita kI hai arthAt caMdra yA sUrya rAhu kA agni khuNAmAM lezyAne cheDatA rAhU sthita rahe che. A pramANeja rAhU jyAre caMdra sUryaMnI eka taraphanI lesyAne izAna khuNAmAM DhAMkI de che, ane naiRtya khuNAmAMthI cheDe che, tyAre IzAna khUNAmAM caMdra ke sUryaM pragaTa thayela dekhAya che. ane naiRtya aNubhAM rAhu sthita rahe che.- ( tA jayA NaM rAhU deve AgacchamANevA, gacchamANe vA, vivamANe vA, pariyAremANe vA, caMdarasavA sUrarasavA, lesaM AvarettA viIvayai tANaM maNussaloe maNussA vadati rAhuNA caMde sUre vA gahie ) kyAre rAhu caMdranI hai sUryanIlezyAne AcchAdita karIne pasthita rahe che, tyAre leAkamAM A pramANe AhevAmAM Ave che, } rAhuthI caMdra } sUrya asita thayesa che.- ( tA jayAgaM rAhu deve Aga cchamANevA, gacchamANevA, caMdassavA, sUrassavA, lesaM Avarata paseNa viyaI, tayANa' lomi magussA vadati caMdeNa vA sUreNavA rAhussa kucchobhinnA) nyAre rAhU dezyAne AcchAdita karIne pArzva bhAgathI cheDe che. tyAre manuSyeA A pramANe kahe cheke caMdra ke zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1052 sUryaprajJaptisUtre vA bahirnirgata iti bhAvaH || - ' tA jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA0 caMdassa vA sUrassa vA lesaM AvarettA paccosakai tayA NaM maNussaloe maNussA evaM vadati - rAhuNA caMde vA sUre vA vaMte rAhuNA rAhuNA vaMte' tAvat yadA khala rAhudevaH Agacchan vA gacchan vA vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAmAvRtya pratyavaSvaSkate tadA khalu manuSyaloke manuSyAH evaM vadanti - rAhuNA candro vA sUryo vA vAnto rAhuNA vAntaH / yadA rAhuzcandrasya sUryasya vA lezyAmAvRtya pratyavaSvaSkate - pazcAd apasarpati tadaivaM manuSyANAmuktiryathA rAhuNA candraH sUryo vA vAntaH- kavalIkRtya mukhAnnissArita iti / 'tA jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA0 caMdavA rassa vA lesaM AvarettA majjhaM majjheNaM vizvayai tayA NaM maNussaloaMmmi maNussA vadaMti-rAhuNA caMde vA sUre vA vizyarie rAhuNA viiyarie' tAvat yadA khalu rAhudevaH Agacchan vA gacchan vA, vikurvan vA paricaran vA candrasya vA sUryasya vA zyAmAvRtya madhye madhyena vyatitrajati tadA khalu manuSyaloke - manuSyAH vadanti - rAhuNA candro vA sUryo vA vyaticarito rAhuNA vyaticaritaH // yadA ca rAhu candrasya sUryasya vA madhyabhAgena lezyAmAvRNvan vyativrajati - madhyabhAgena gacchati tadaivaM manuSyaloke manuSyANAM udara ko bheda karake bAhara nikalA hai / (tA jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA caMdassa vA sUrassa vA lesaM AvarettA paccosakkai tathA NaM maNussaloe maNussA evaM vadaMti rAhuNA caMde vA sUre vA vaMte rAhuNA rAhuNA vaMte ) jaba rAhu caMdra athavA sUrya kI lezyA ko AvRtta karake parAvartita karatA hai, arthAt choDa detA hai taba manuSya isa prakAra se kahate haiM kI rAhu candra ko yA sUrya ko grasita karake mukha se bAhara nikAlatA hai| (tA jayA NaM rAhu deve AgacchamANe vA, gacchamANe vA, caMdassa vA sUrassa vA, lesaM AvarettA majjha majhe NaM viIvayai tayA NaM maNussaloyaMmi maNussA vadaMti - rAhuNA caMde vA sUre vA viirie rAhuNA viiyarie) jaba caMdra kA yA sUrya kA madhya bhAga se lezyA ko AcchAdita karake rAhu gamana karatA hai taba manuSya loka meM manuSya isa caMdra ke sUrya+ rAhUnI kukSine vidyArita karela che. arthAt caMdra ke sUrya rAhUnA udarane leDIne mahAra nIuNe che.- ( tA jayANaM rAhUdeve AgacchamAtrA, gacchamAgevA, caMdarasavA, sUrasavA, lesaM AvarettA paccosakara, tayANaM maNussalAe maNussA evaM vadati rAhuNA cadevA sUrevA, vAMte rAhuNA rAhuNA vate) nyAre rAhU caMdra bhane sUryanI bezyAne AcchA dita karIne parAvartita kare che. arthAt cheDe che. tyAre manuSya A pramANe kahe chekeraahu se caMdra } sUryane asita purIne bhuNabhAMthI mahAra hADe che. - ( tA jayANaM rAhudeve AgacchamANe vA, gacchamANe vA caMdagsa vA, sUrarasa vA, lesaM AvarettA mujjaM majjeNaM viIvayai, tANaM maNussalobhi maNussA vadati rAhuNA caMde vA sUre vA viiyarira rAhuNA viirie) jayAre caMdra ke sUryanI lezyAne madhyabhAgathI AcchAdita karIne zarTugamana kare che tyAre zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 vizatitamaprAbhRtam 1053 pravAdo jAyate yathA-candraH sUryo vA rAhaNA vyaticaritaH-rAhaNA madhyabhAgena candraH sUryo vA bhinno vidAritazceti kevalaM pravAdamAtram // 'tA jayA NaM rAhUdeve AgacchamANe vA0 caMdassa vA sUrassa vA lesaM AvarettA NaM ahe sapakkhi sapaDidisiM ciTThai, tayA NaM maNussaloaMmi maNussA vadaMti rAhuNA caMde vA sUre vA ghatthe rAhuNA ghatthe' tAvat yadA khalu rAhurdevaH Agacchan vA gacchana vA vikurvan paricaran vA candrasya vA sUryasya vA lezyAmAvRtya khalu adhaH sapakSaM saha pratidigbhistiSThati, tadA khala manuSyaloke'smin manuSyAH vadanti-rAhuNA candro vA sUryo vA gRhIto rAhuNA gRhItaH ||-arthaat yadA rAhuzcandrasya sUryasya vA 'sapakkhi' miti saha pakSairiti sapakSaM-sarveSu pakSeSu-sarveSu pArtheSu-pUrvAparadakSiNottararUpeSu iti bhAvaH, tathA ca sahapratidigbhiH sapratidik-sarvAsvapi dikSu ityarthaH, lezyAmAvRtya tiSThati tadaiva manuSyaloke pravAdavistAro jAyate yathA rAhuNA candraH sUryo vA sarvAtmanA gRhIta iti // athAnyadAha candravimAnasya paJcakapaSTibhAganyUnayojanapramANatvAt rAhuvimAnasya ca graha vimAprakAra kahate haiM ki caMdra yA sUrya ko rAhune madhya bhAga se vidArita kiyA hai yaha kathana kevala jalpana mAtra hI hai, (tA jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gacchamANe vA caMdassa vA sUrassa cA lesa AvarettA NaM ahe sapakkhi sapaDidisaM ciTThai, tayA NaM maNussa loyaMmi maNussA vadaMti, rAhuNA caMde vA sUre vA, ghatthe rAhuNA patthe) jaba rAhu caMdra kA yA sUrya kA gamana karate samaya athavA Ate samaya yA vikurvaNA karate samaya athavA paricaraNa karate samaya caMdra kI yA sUrya kI lezyA ko AcchAdita karake nIce (sapakkhi) saba pakSameM saba dizAoM meM sthita hotA hai, taba isa manuSyaloka meM manuSya kahate haiM caMdra yA sUrya ko rAhu saba prakAra se grasIta kiyA hai, rAhu ne grasIta kiyA haiN| ___ aba anya viSaya ko pratipAdita karate haiM-caMdra vimAna ikasaThiyA pAMca yojana bhAga nyUna hone se evaM tathA rAhu vimAna grahavimAna se AdhA yojana manuSyalokamAM manuSya A pramANe kahe che ke-caMdra ke sUryane rAhue madhyabhAgathI vidyArita 428 cha. 2mA 4thana 300 465na bhAtra cha.-(tA jayA NaM rAhU deve AgacchamANe vA gaccha. mANe vA cadassa vA sUrassa thA, lessaM AvaretA Na ahe sapakkhi sapaDidisi cii tayA Na maNussA vadaMti, rAhuNA ca de vA sUre vA patthe rAhuNA patthe) kyAre / yadra sUryanA gamana karatI vakhate athavA AvatI vakhate ke vikrvaNu karatI vakhate athavA paricAraNuM 42tI mate yadranI meM sUryanI vezyAne A-chohita zana nAye (sapakkhi) 5 // pakSamA ane badhI dizAomAM sthita rahe che, tyAre manuSya lekamAM manuSya kahe che ke caMdra ke sUryane rAhue badhI rIte grasIta karela che. rAhue caMdrane grasIta karela che. have bIjA viSayanuM pratipAdana karavAmAM Ave che. caMdra vimAna ekasaDiyA pAMca zrI suryaprati sUtra : 2 Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1054 - sUryaprajJaptisUtre natvena arddhayojanapramANatvAt kathaM rAhuvimAnasya sarvAtmanA candravimAnAvaraNasambhavaH ? / atrocyate-yadidaM graha vimAnAnAM arddha yojanamiti pramANaM tat prAyikaM avaseyaM, tato rAhogrehasyoktAdhikapramANamapi vimAnaM sambhAvyate, iti kadAcidapi nAnupapattiH / anye punarevamAhuH-rAhuvimAnasya mahAn bahalastimizrarazmisamUhastato laghIyasA'pi rAhuvimAnena mahatA bahalena mizrarazmijAlena prasaramadhirohatA sakalamapi candramaNDalamAbriyate tato na kazcidoSaH // ityevaM savistaraM rAhugatibhedaM vijJAya samprati rAhorbheda jijJAsiSu gautamaH praznayati-'tA kaiviheNaM rAhU paNNatte !' tAvat katividho rAhuH prajJaptaH ? // katividhaHkati prakArako rAhuH prajJapta iti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA duvihe paNNatte-taM jahA-tA dhuvarAhu ya pavvarAhu ya' tAvat dvividho rAhuH prajJaptastadyathA-tAvat dhruvarAhuzca parvapramANavAlA honese rAha vimAna se caMdravimAna sarvAtmanA kaise AcchAdita hone kA saMbhava banatA hai ? isa zaMkA kA samAdhAnArtha kahate haiM-jo yaha grahavimAna se AdhA prabhAkA hai, vaha prAyaH karake hotA hai, ataH rAhu graha kA ukta pramANa se adhika pramANavAlA vimAna hone kI saMbhAvanA rahatI hai| ataH koi anupapatti nahIM hotI hai| koI anya isa prakAra kahate haiM-rAhu vimAna kA mahAn bahuta aMdhakAra razmi samUha hotA hai ataH laghu pramANavAle mahAna adhika pramANavAle ke sAtha mizrararima samUha kA prasAraNa karatA huvA samagra caMdramaMDala ko AcchArita kara detA hai / ataH isa kathana meM koI doSApatti nahIM hai| isa prakAra savistara prakAra se rAhu ke gatibhedoM kA kathana jAnakara aba rAhu ke bheda ko jAnane kI icchA se zrI gautamasvAmI prazna pUchate haiM-(tA kaiviheNaM rAha paNNatte) rAhu kitane prakAra kA kahA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA duvihe paNNatte jana bhAga nyUna hovAthI ane rAhuvimAna grahavimAnathI ardhA yojana pramANanuM hovAthI rAhu vimAnathI caMdravimAna badhI rIte kevI rIte AcchAdita thavAno saMbhava bane che? A zaMkAnA samAdhAna mATe kahevAmAM Ave che. je A grahavimAnathI ardhA pramANanuM che, te prAyaH karIne hoya che. tethI hugrahanuM kahela pramANathI vadhAre pramANavALuM vimAna hevAnI saMbhAvanA rahe che. tethI keI anupapatI nathI. keI bIjA A pramANe kahe che. rAhu vimAnanA mahAna adhika aMdhakAra razimasamUha hoya che. tethI laghu pramANuvALA mahAna adhika pramANavALI sAthe mizra razmisamUhanuM prasAraNa karIne saMpUrNa caMdramaMDaLane AchA dita karI de che. tethI A kathanamAM kaI jAtanI doSApattI nathI. A rIte savistararUpe rAhunA gatibhedanuM kathana jANIne rAhunA bheda jANavAnI 4AthI zrIgautamasthAbhI prazna pUche che. (tA kaiviheNa rAhU paNNatte) rA Ta 2nA kahyA che? A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI uttaramAM zrIbhagavAna kahe che.-(tA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 105 vizatitama'prAbhRtam rAhuzca ||-taavditi pUrvavat dhruvarAhuH parvarAhuzceti dviprakArako rAhuH prajJapto'sti, etadeva vizinaSTi-'tattha NaM je se dhuvarAhu se NaM bahulapakkhassa paDivae paNNarasai bhAgeNaM bhAgaM caMdassa lesaM AvaremANe AvaremANe ciTTaI' tatra khalu yo'sau dhruvarAhuH sa khalu kRSNapakSasya pratipadAtaH paJcadazena bhAgena bhAgaM candrasya lezyAM AvRNvan AvRNvan tiSThati / tatra-dvividharAhuvicAre yo'sau dhruvarAhuH-nityarAhuH yohi sadaiva candravimAnasyAdhastAt saJcarati sa eva dhruvarAhuH, yastu parvaNi-paurNamAsyAM amAvAsyAyAM vA yathAkrama candrasya sUryasya vA uparAgaM karoti sa parvarAhuH / tatrApi yo'sau dhruvarAhuH sa bahulapakSasya-kRSNapakSasya sambandhinyAH pratipadaH Arabhya pratitithiH, AtmIyena paJcadazena bhAgena paJcadazabhAgaM paJcadazabhAgaM candrasya lezyAmAvRNvan tiSThati ||-'tN jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM jAva paNNarasamaM bhAga' tadyathA-prathamAyAM prathamaM bhAgaM yAvat pazcadazaM bhAgaM ||-ythaa prathamAyAM-pratipadrUpAyAM tithau candrasya taM jahA-tA dhuvarAha ya pavvarAhu ya) dhruvarAhu evaM parvarAhu isa rIti se do rAha prajJApta kiye haiN| isa ko hI vizeSita karate haiM-(tattha NaM je se dhuvarAha se gaM bahalapakkhassa paDivae paNNarasai bhAgeNaM bhAgaM caMdassa lesaM AvaremANe AvaremANe cii) usa meM jo dhruvarAhu hai vaha kRSNapakSa kI pratipadA se AraMbha karake apane paMdrahaveM bhAga meM caMdra kI paMdrahaveM bhAga kI lezyA ko acchAdita karake rahatA hai arthAt do prakAra ke rAhu meM jo nitya rAhu hai kI jo sadA caMdavimAna ke nIce saMcaraNa karatA haiM, vaha dhruvarAhu kahA jAtA hai| evaM pUrNimA evaM amAvAsyA ke parva kAla meM yathAkrama se caMdra kA yA sUrya kA grAsa karatA hai| vaha parva rAhu hai, unameM jo dhruvarAhu hai, vaha kRSNa pakSa kI pratipadA se Arambha karake pratyeka tithi meM apane paMdrahaveM bhAga se paMdrahaveM bhAga kI caMdra lekhyA ko AcchAdita karake rahatA hai| (taM jahA-paDhamAe paDhamaM bhAgaM jAva paNNarasamaM bhAga) pratipadA rUpa prathama tithi meM caMdra kA prathama paMdrahavAM bhAga, dvitIyA meM duvihe paNNatte ta jahA-tA dhuvarAhu ya pavvarAhu ya) dhruvarAI bhane 51 sAla mA me ||ii prazasta 4resA che. tene vizaSata 42 cha.-(tattha Na je se dhuvarAha se Na bahala pakkhassa paDivara paNNarasaibhAge Na bhAga caMdassa lesaM AvaremANe AvaremANe ciTaDa) tamA je dhavarAha che, te kRSNapakSanI pratipadAthI AraMbha karIne potAnA paMdaramA bhAgathI caMdranI paMdaramA bhAganI vezyAne AcchAdita karIne rahe che. arthAt be prakAranA rAhamAM je nityarAyuM che, ke je sadA caMdra vimAnanI nIce saMcaraNa kare che, te dhruva rAhu kahevAya che. ane pUrNimA ane amAvAsyAnA parvakALamAM kramAnusAra caMdrane ke sUryane grAsa kare che. te parvarAhu che. temAM je yuvarAhu che, te kRSNa pakSanI pratipadAthI AraMbha karIne dareka tibhA pAtAnA 542mA mAyanI dravazyAne mAchata zane. 29 che.-(ta jahA paDhamA / padama bhAgaM jAva paNNarasama bhAga) prati54035 53sI tithimA yadranI par3atI prathama zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1056 sUryaprajJaptisUtre prathamaM paJcadazaM bhAgaM dvitIyAyAM dvitIyaM paJcadazaM bhAgaM, tRtIyAyAM tithau tRtIyaM paJcadarza bhAgaM yAvat paJcadazyAM paJcadarza bhAgamAvRNoti // - 'carame samae caMde ratte bhavai avasese samae caMde ratte ya viratte ya bhavai' carame samaye candraH rakto bhavati, avazeSe samaye candraH raktazca bhavati viraktazca bhavati // - carame samaye - antimAyAM tithau - amAvAsyAyAM tithau candraH rakto bhavati rAhuvimAnenoparakto bhavati - sarvAtmanA rAhuvimAnenAcchAdito bhavati iti bhAvaH / avazeSe samaye - pratipada- dvitIyA - tRtIyAdi kAle candro raktazca bhavati viraktazca bhavati - kiyadaMzena rAhuvimAnenAcchAdito bhavati, kiyadaMzena ca anAcchAditatvAt prakAzitastiSThati || ' tameva sukapakkhe uvadaMsemANe upadaMsemANe ciTThai, taM jahA paDhamAe paDhamaM bhAgaM jAva caMde virateya bhavai avase se samae caMde ratte ya virate ya bhavai' tathaiva zuklapakSe upadRzyamAna upadRzyamAnastiSTati, tadyathA - prathamAyAM prathamaM bhAgaM yAvat candro viraktazca bhavati // zuklapakSasya pratipadaH Arabhya punastameva paJcadazaM paJcadazaM bhAgaM pratitithi udarzayan- -prakaTayan - prakAzayan tiSThani, tadyathA - prathamAyAM - pratipallakSaNAyAM tithau prathamaM paJcadazabhAgaM prakaTIkaroti, dvitIyAyAM tithau dvitIyaM paJcadazabhAgaM prakaTayati, evaM yAvat paJcadazyAM - dUsarA paMdrahavAM bhAga tRtIyA meM tIsarA paMdrahavAM bhAga yAvat paMdrahaveM dina paMdrahaveM bhAga ko AcchAdita karatA hai / ( caramasamaye caMde ratte bhavai avasese samae caMde rate ya virate ya bhavai) aMtima amAvAsyA tithi meM caMdra rAhuvimAna se sarvAtmanA AcchAdita hotA hai / avaziSTa pratipadA, dvitIyA, tRtIyAdi kAla meM caMdra kucha aMza se rAhu vimAna se AcchAdita hotA hai, evaM kucha aMza se cinA AcchAdita hone se prakAzita rahatA hai / ( tameva sukkapakkhe uvadaMse mANe ciTThai, taM jahA- paDhamAe paDhamaM bhAgaM jAva caMde virateya bhavai avasese samaye caMde rate virakte ya bhavai) zuklapakSa meM caMdra upadRzyamAna rahatA hai jaise kI - zuklapakSa kI pratipadA se AraMbha karake usI paMdrahaveM bhAga ko pratyeka tithi meM paMdrahaveM paMdrahaveM bhAga ko prakAzita karatA rahatA hai, pratipadA meM pahalA paMdrahavAM bhAga ko pragaTa karatA hai, dUja tithi meM dUsarA paMdrahavAM bhAga ko prakaTa bhAga, khojamAM bIjo padmamA bhAga, trIjamAM trIjo padarame bhAga yAvat paMdaramA divase paMDharamA lAgane yAcchAhita 42 che. - ( carame samaye caMde ratte ya bhavai, avasese samae caMde ratte ya virate ya bhavai) aMtanI abhAvAsyA tithimAM caMdra rAhU vibhAnathI sarva prAre AcchAdita thAya che. khAkinI pratipadA, dvitIyA, tRtIyAdikALamAM caMdra kaIka aMzathI rAhU vibhAnathI AgchAhita na thavAthI prAzita rahe che. ( tameva sukapakkhe uvada semANe ciTThai ta jahA - paDhamAe paDhamaM bhAgaM jAva caMde viratte ya bhavai, avasese samae caMde ratte ya virate ya bhavai) zukala pakSamAM caMdra upadRzyamAna rahe che jemake-zukala pakSanI pratipaTTAthI AraMbha karIne eka paMdaramA bhAgane eTaleke dareka tithimAM paramA paramA bhAgane prakAzita kare che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TokA sU0 105 viMzatitamaprAbhRtam pUrNimAyAM tithau paJcadazaM paJcadazabhAgaM-sampUrNamaNDalaM prakaTIkaroti, caramasamaye-paurNamAsyante candraH sarvAtmanA virakto bhavati-sarvAtmanA prakAzito bhavatItyarthaH, lezato'pi rAhuvimAnena anAcchAditatvAt / tathAcAha-zuklapakSe kRSNapakSe vA katipayAn divasAn yAvat rAhuvimAnaM vRttamupalabhyate, yathA grahaNakAle parvarAhuH, katipayAMzca divasAn yAvat tathA naivopalabhyate, tarhi kimatra kAraNamiti jijJAsAnivRttaye procyate-iha yeSu divaseSu atizayena tamasAbhibhUyate candrasteSu teSu divaseSu tad vimAnaM vRttamAbhAti, candraprabhayA bAhulyena prasarAbhAvato rAhuvimAnasya yathAvasthitatayopalambhAt yeSu punazcandro bhUyAn prakaTI bhavati na teSu candraprabhA rAhuvimAnenAbhibhUyate, kintu atibahulatayA candraprabhayaiva. stokaM stokaM rAhuvimAnaprabhAyA abhibhavastato na vRttatopalambho bhavati / parvarAhuvimAnaM karatA hai| isI prakAra se yAvat pUrNimA meM paMdrahavAM paMdrahaveM bhAga ko arthAt saMpUrNa caMdramaMDala ko prakaTa karatA hai| arthAt pUrNimA ke anta meM caMdra sarva prakArase virakta arthAta saba ora se mukta hokara prakAzita hotA hai| kAraNa kI usa samaya lezamAtra bhI rAhu vimAna se AcchAdita nahIM rahatA hai / aura kahate haiM-zuklapakSa meM evaM kRSNapakSa meM kuchadina rAhu vimAna vRtta hotA hai jaise kI grahaNa kAla meM parvarAhu kitaneka dina yAvat usa prakAra se nahIM hotA hai to usameM kyA kAraNa hai ? isa zaMkA ke samAdhAna nimitta kahate haiM-yahAM jina dina meM atizaya aMdhakAra se caMdra vyApta hotA haiM, usa usa dina meM vaha vimAna vRtta pratibhAsita hotA hai, caMdraprabhA ko bAhalyatA se rAhu vimAna kA prasarAbhAva hone se yathAvasthitatA se rahane se caMdra adhikatA se pragaTa hotA hai. vahAM candraprabhA rAhu vimAna se abhibhUta nahIM hotI hai| paraMtu ati adhikatA hone se candraprabhA se hI alpa alpa rAhu vimAna prabhA kA abhibhava hotA hai| bIjanA divase bIjA paMdaramA bhAgane pragaTa kare che. e ja pramANenA kramathI yAvata pUrNimAmAM paMdaramAM paMdaramAbhAgane athavA saMpUrNa caMdramaMDaLane pragaTa kare che. arthAt pUrNimAnA aMtamAM caMdra dareka prakArathI virakta arthAt badhI taraphathI mukta thaIne prakAzita thAya che. kAraNa ke e samaye lazyamAtra paNa rAhunA vimAnathI AcchAdita rahetuM nathI, bIju kahe che. zukalapakSamAM ane kRSNapakSamAM kaIka divase rAhu vimAna vRtta rahe che jemakegrahaNa kALamAM parvarAhu keTalAka divasa yAvat e rIte heta nathI te temAM zuM kAraNa che? A zaMkAnA rAmAdhAna mATe kahe che. je divase atyaMta aMdhakArathI caMdra vyApta thAya che. tene divase te vimAna vRta pratibhAsita thAya che. caMdra prabhAnI bAhulyatAthI rAha vimAnane prastAbhAva thavAthI yathAvasthitapaNAthI rahevAthI caMdra adhikatAthI pragaTa thAya che. tyAM caMdra prabhA rAhu vimAnathI abhibhUta thatI nathI. paraMtu atyaMta adhikatA hovAthI caMdra prabhAthIja alpa a5 rAhU vimAna prabhAne abhibhava thAya che, tethI vRttatAne prApta zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2058 sUryaprajJaptisatre ca dhruvarAhuvimAnAt atIva tamo bahulaM virAjate atastasya stokasyApi candrasya prabhayA - nAbhibhavasambhava iti, tasya stokarUpasyApi vRttatvenopalabdhiH / tathA cAhu vizeSaNavatyAM jinabhadragaNikSamAzramaNaH - baccheo kaiva divase dhruvarAhuNo vimANassa / dIsai paraM na dIsai jai gahaNe pavvarAhussa || 1 // chAyA - vRttacchedaH katipayadivase dhruvarAho vimAnasya / yati paraM na dRzyati yathA grahaNe parvarAhoH // 1 // asyA akSaragamanikArthaH pUrvaM vyAkhyAtaeva // athAcArya AhaaJccatthaM nahi tamasA'bhibhUyate jaM sasI vimuccaMto / teNaM vaTTaccheo gahaNe u tamo tamo bahulo // 2 // chAyA - acchatvaM nahi tamasAbhibhUyate yat zazirvimucyate / teSAM vRttacchedo grahaNe'pi tamastamo bahulaH ||2|| asyArtho'pi vyAkhyAtaeva || 'tattha NaM je te panvarAhU se jahaNaNaM ataH vRttatA ko prApta nahIM hotA hai / parvarAhu vimAna dhruvarAhu vimAna se atyaMta aMdhakAra bahulatA vAlA hotA hai / ataH usakA alpa candraprabhA se abhibhava kA saMbhava nahIM rahatA stokarUpa hone para usakA vRttAkAra kA saMbhava rahatA hai, vizeSaNavati meM jinabhadragaNi kSamAzramaNa ne kahA hai'vaccheo kavayadivase, dhuvarAhuNo vimAnassa / dIsaha paraM na dIsaha jar3a gahaNe pavvarAhussa // 1 // isa kA akSara gamanikA artha pahale hI kahA hai vaisA hI hai / aura bhI kahate haiM accatthaM nahi tamasA bhibhUyate jaM sasI vimuccato / te NaM vaccheo gahaNe u tamo bahulo ||2|| isa kA artha kathita ho gayA hai / thatA nathI pADU vimAna dhruva rAhUnA vimAnathI atyaMta aMdhakAra bahUlatAvALu hAya che. tethI tenA alpa caMdra prabhAthI abhibhavanA sA~bhavaja raheteA nathI, apa rUpa hAvAthI tenA vRttAkArane saMbhava rahe che. vizeSaNa vatImAM jInabhadragaNikSamAzramaNe kahyuM che. vaTTaccheo kaivaya divase, dhruvarAhuNo vimANassa / dIsai paraM na dIsai jaha gahaNe pavva rAhussa ||1|| AnA akSara gamanikA atha pahelAMja kahela che te pramANe che. bIjuM paNa kahyuM che. accatthaM nahiM tamasAbhibhUyate jaM sasI vimucca to / // 2 // te baTTaccheo gahaNe u tamo bahulo AnA artha paNu kahevAI gayela che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 105 vizatitama prAbhRtam 1059 chaNhaM mAsANaM ukkoseNaM bAyAlIsAe mAsANaM caMdassa aDayAlIsAe saMvaccharANaM sarassa tatra khalu yo'sau parvarAhuH sa jaghanyena SaNNAM mAsAnAM utkarSeNa dvAcatvAriMzanmAsAnAM candrasya aSTAcatvAriMzat sambatsarANAM sUryasya / / tatra-parvarAhuvicAre khalviti nizcayArthe yo'sau parvarAhuH prajJapto'sti sa kila jaghanyena-svalpAtisvalpasamayena paNNAM cAndramAsAnAmupari candrasya grahaNaM karoti, evameva yadA kadAcidekadA sUryagrahaNaM karoti tataH prabhRti SaNNAM mAsAnAmupayeva punarapi sUryagrahaNArtha pravRtto bhavati-sUryasyoparAgaM kattuM prabhavati, SaNmAsAntare kadAcidapi candrasya sUryasya voparAgo bhavatItyarthaH / evamevotkarSaNa-adhikAdhikena samayena dvAcatvAriMzato mAsAnAmuparicandrasya grahaNa nopasambhavati, arthAt kadAcidapi SaNmAsAbhyantare candrasyaikagrahaNAdanantaraM dvitIyaM grahaNaM na sambhAvyate tathaiva dvAcatvAriMzato mAsAnAmuparyapi na gacchati dvitIya candragrahaNasatkAH, SaNmAsAnantaraM dvAcatvAriMzanmAsAbhyantare candrasyaikagrahaNAd dvitIya grahaNaM (tattha NaM je te pavvarAha se jahaNNe NaM chaha mAsANaM ukkoseNaM bAyAlIsAe mAsANaM caMdassa aDayAlIsAe saMvaccharANaM sUrassa) parvarAhu kI vicAraNA meM jo yaha parvarAhu kahA hai, vaha jaghanya se chaha cAMdramAsa ke pazcAt caMdra kA grahaNa karatA hai,isI prakAra koI samaya meM sUrya kA bhI grahaNa karatA hai tpazcAt cha mAsa, ke anaMtara hI punaH sUrya grahaNa ke liye pravRtta hotA hai, arthAt sUrya kA grahaNa karatA hai, arthAt cha mAsa ke andara hI koi bhI samaya caMdra kA yA sUrya kA grahaNa hotA hai, tathA utkarSa se bayAlIsa mAsa ke pazcAt caMdra grahaNa kA saMbhava nahIM hotA hai / arthAt koI samaya chaha mAsa ke bhItara caMdra kA grahaNa ke pazcAt dUsarA grahaNa kI saMbhAvanA nahIM rahatI usI prakAra bayAlIsa mAsa ke Upara bhI dUsarA caMdragrahaNa kA kAraNa nahIM hotaa| chaha mAsa ke pazcAt evaM bayAlIsa mAsa ke bhItara caMdra kA eka grahaNa se dUsarA grahaNa avazya saMbhavita hotA hai, ___ (tattha Na je te pacarAhu se jahaNNeNa chaha mAsANa ukkoseNa bAyAlIsAe mAsANa caMdAsa aDayAlIsAe saMvaccharANa sUrassa) 562rADUnI viyA2NAmA 21 // parADU hyo che, te jaghanyathI cha cAMdramAsanI pachI caMdrane grahaNa kare che. e ja pramANe kaI samaye sUryanuM paNa grahaNa thAya che. te pachI cha mAsanI aMdara ja pharI sUrya grahaNa mATe pravRtta thAya che. arthAt sUryanuM grahaNa kare che. eTaleke cha mAsanI aMdaraja keIpaNa samaye caMdranuM ke sUryanuM grahaNa thaI jAya che. tathA utkarSathI beMtAlIsa mAsa pachI caMdra grahaNane saMbhava raheto nathI. arthAt keIsamaye cha mAsanI aMdara caMdranuM grahaNa karIne pachI bIjA grahaNanI saMbhAvanA rahetI nathI. e ja pramANe beMtAlIsamAsa pachI paNa bIjA caMdragrahaNane kALa hoto nathI cha mAsa pachI ane beMtAlIsa mAsanI aMdara caMdranuM eka grahaNa pachI bIjuM grahaNa avazya saMbhavita hoya che. e ja pramANe sUryanA eka grahaNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1060 sUryaprajJaptisUtre avazyaM sambhavatyeveti bhAvaH // evameva sUryasyaikagrahaNAdanantaraM yathA SaNmAsAbhyantare samaye dvitIyamuparAgaM na sambhAvyate tathaiva aSTAcatvAriMzataH samvatsarAmupayepi na sambhAvyate, adhikAdhikaH samayaH sUryagrahaNayorantare aSTAcatvAriMzat samvatsarAH bhavituM zakyante, arthAt sUryasyaikagrahaNAdanantaraM dvitIyaM sUryagrahaNaM SaNmAsAnantaraM aSTAcatvAriMzat varSebhyaH prAga dvitIyaM sUryagrahaNamavazyaM bhavatIti bhAvaH / vastutastu-rAhurnAmapAtastasya ca kRSNavarNastena yasmin paurNAnte sa pAtacandrasya bhujAMzakAzcaturdazAlpAstasyAmeva pUrNimAyAM candragrahaNasya sambhavastathA, yasminnamAnte sa pAtasUryasya bhujAMzakAzcaturdazAlpAstasyAmeva amAvAsyAyAM sUryagrahaNasya sambhavaH / satisambhave bimbazara-grAsa-sparza-mokSa-madhya-sammIlana - unmIlana-maI-balana-lambana - natInAmAnayanagaNitAdikaM parile khavidhizca kAryaH, natu sarvAsu paurNamAsIsu-amAsu ca kAryamiti gaNitaisI prakAra sUrya kA eka grahaNa ke pazcAt chahamAsa ke bhItara ke samaya meM dasarA grahaNa nahIM saMbhAvita hotA hai| usI prakAra aDatAlIsa saMvatsara ke Upara bhI sambhavita nahIM hotA, sUrya grahaNa ke aMtara kA adhikAdhika aDatAlIsa saMvatsara honA saMbhavita rahatA hai, arthAt sUrya kA eka grahaNa se dUsare grahaNa kA aMtara chahamAsa ke pazcAt aDatAlIsa varSa se pahale dUsarA sUrya grahaNa avazya hotA hai| vAstavikatA se vicAra kare to rAhu nAma kA pAta hai usa kA kRSNavarNa hotA hai, ataH jisa pUrNimA ke anta meM sapAta caMdra kA bhujAMza caudaha se alpa ho usI pUrNimA meM caMdra grahaNa kA saMbhava rahatA hai / tathA jisa amAsa ke anta meM sapAta sUrya kA bhujAMza caudaha se alpa ho usI amAvAsyA meM sUrya grahaNa kA saMbhava rahatA hai| saMbhava hoto bimba-zara-valana-lambana natIkA Anayana Adi gaNita parilekhavidhi karaleveM, sabhI paurNimA evaM sabhI amAsa meM karane kI AvazyakatA nahIM aisA gaNitajJoM kA siddhAMta haiN| pachI cha mAsanI aMdaranA samayamAM bIjIvAra grahaNa thavAnuM saMbhavita nathI. e ja pramANe aDatAlIsa saMvatsara pachI paNa saMbhavita hetuM nathI. sUryagrahaNanuM aMtara vadhAremAM vadhAre aDatAlIsa saMvatsara jeTaluM hovAnuM saMbhavita hoya che. arthAt eka sUryagrahaNathI bIjA grahaNanuM aMtara cha mAsa pachI ane aDatAlIsa varSanI pahelAM bIjuM sUrya grahaNa avazya thAya che. vAstavikapaNathI vicAra karavAmAM Ave te rAhu nAmane pAta che. teno varNa kRSNa hoya che. tethI je pUrNimAnA aMtamAM saMpAta caMdrane bhujaza caudathI alpa hoya eja pUrNi. mAmAM caMdragrahaNane saMbhava rahe che. tathA je amAsanA aMtamAM saMpAta sUryanA bhujAMza caudathI a5 hoya eja amAvAsyAmAM sUrya grahaNane saMbhava rahe che saMbhava hoya te biMba-zara valana laMbana natInuM Anayana vigere gaNita parilekha vidhi karI levI, badhI pUrNimA ane badhI amAsamAM karavAnI AvazyaktA nathI e pramANe gaNitajJone siddhAMta che. zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 106 viMzatitama prAbhRtam 1061 vidAM rAddhAntaH / bhagavatA madhyamamAnena grahaNayoH saMbhavAsambhavalakSaNaM yat pratipAditaM tat sarvathA tathyaM pratibhAti // evamanekavidharAhulakSaNaM rAhucAraM rAhorgati bhedaM candroparirAhuvimAnasyAvarodhaprakAzaprakAraM candrasUryayograhaNasambhavalakSaNamityanekavidhAn vicArAn praznottararUpeNa vivicyoparataM bhagavantaM guruM vilokya vijJo gautamaH zaziviSayakAnanvarthArtha punarapi pRcchati // sU0 105 // samprati candrasUryayoH zazirAdityAdi nAmnoranvarthasaMjJAvagamanimittaM praznottarasUtramAha mUlam-tA kahaM te caMde sasI Ahietti vaejA !, tA caMdassa NaM joisiMdassa joisaraNNo miyaMke vimANe kaMtA devA kaMtAo devIo kaMtAI AsaNasayaNakhaMbhabhaMDamattovagaraNAiM appaNA vi NaM caMde deve joisiMde joisarAyA some kaMte subhe piyadaMsaNe surUve, tA evaM khalu caMde sasI caMde sasI Ahietti vae jA / tA kahaM te sUrie Aicce sUre Aicce sUre Ahietti vaejA, tA sUrAdIyA samayAi vA AvaliyAi vA aNApANUi vA thovei vA jAva ussappiNI osappiNIti vA evaM khalu sUre Aicce sUre Aicce Ahietti vae jA ||suu0 106 // ___ chAyA-tAvat kathaM te candraH zazirAkhyAta iti vadet / tAvat candrasya khalu jyotiSendrasya jyotiSarAjasya mRgAGke vimAne kAntAH devAH kAntA devyaH kAntAni Asanazayana bhagavAna ne madhyamAna se grahaNa kA saMbhava yA asaMbhava kA jo lakSaNa pratipAdita kiyA hai, vaha sarvathA yogya pratibhAsita hotA hai| isa prakAra aneka prakAra se rAhu kA lakSaNa rAhu kA cAra rAhu ke gati kA bheda, caMdra ke Upara rAhu vimAna kA avarodha, prakAza kA prakAra, caMdra sUrya kA grahaNa saMbhava kA lakSaNa isa prakAra anekavidha vicAra ko praznottara rUpa se vivecita karake uparata zrI bhagavAna ko dekhakara zrI gautamasvAmI caMdra ke viSaya meM yathArtha viSayaka punaH prazna karate haiM |suu0 105 // zrIbhagavAne madhyamAnathI grahaNane saMbhava ke asaMbhavanA je lakSaNa pratipAdana karela che te sarvArtha rIte yogya pratibhAsita thAya che. e rIte aneka prakArathI rAhUnA lakSaNa, rAhUno cAra, rAhUnI gatine bheda caMdranI upara rAhU vimAnane avarodha, prakAzano prakAra, caMdra sUryanA grahaNanA saMbhavanA lakSaNa A rIte aneka prakAranA vicArone praznottara rUpe vive cita karIne uparata thayela zrIbhagavAnane joIne zrIgautamasvAmI caMdranA saMbaMdhamAM pharIthI prazna kare che. e sU. 105 | zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprajJaptisUtre stambhabhANDamAtropakaraNAni AtmanApi khalu candro devo jyotiSendro jyotiSarAjaH saumyaH kAntaH zubhaH priyadarzanaH surUpaH, tAvat evaM khalu candraH zazizcandraH zaziH AkhyAta iti det / tAvat kathaM te sUryaH AdityaH sUryaH AdityaH AkhyAyate iti vadet / tAvat sUrAdikAH samayAH iti vA AvalikA iti vA AnaprANa iti vA stokA iti vA yAvat utpafrpaNya avasarpiNya iti vA, evaM khalu sUryaH AdityaH sUryaH AdityaH AkhyAta iti vadet || sU0 106 // TIkA - paJcottarazatatame sUtre anekavidha bhedalakSaNalakSitaM rAhorlakSaNaM rAhocAraprakAraM candrasUryayorvimAne kathamAcchAdite bhavato rAhuvimAnena ityatra kAraNapradarzanaM candrasUryayograhaNalakSaNasambhavAsambhavaprakAraM candropari rAhuvimAnasyAvarodhaprakAraM rAhoranvarthasaMjJakA ni nAmAni cetyAdivividhaviSayAn vivicya sampratyasminnarthAdhikAre SaDuttarazatatame sUtre candrasya zaziriti sUryasya Aditya iti ca koSe yadabhidhAnaM tayoranvarthasaMjJAvagamakanimittaM sUryacandrayoraizcaryabhogabhoganimittAvagamakaM ca vividhavicArAtmakaM praznottarasUtramAha - 'tA kahaM te 1062 aba caMdra evaM sUryakA zazi, Aditya nAma kI anvarthasaMjJA ke bodha ke liye praznottara sUtra kahate haiM TIkArtha - ekaso pAMcaveM sUtra meM aneka prakAra ke bheda lakSaNa se lakSita rAhu kA lakSaNa, rAhu kA cAra prakAra caMdra sUrya kA vimAna kisa prakAra se rAhu vimAna se AcchAdita hotA hai ? isa viSaya meM kAraNa kA kathana, caMdra sUrya kA grahaNa lakSaNa kA sambhavAsaMbhava kA prakAra caMdra ke Upara rAhu vimAna kA ava rodha kA prakAra rAhu kA anvartha saMjJAvAle nAma kA kathana ityAdi anekavidha viSayoM kI vivecanA karake aba isa arthAdhikAra ekaso chaTThe sUtra meM candra kA zazi isa prakAra tathA sUrya kA Aditya isa prakAra koSa meM jo nAma kahe haiN| unako anvartha saMjJA ke bodha nimitta sUrya evaM candra kA aizvarya bhoga ke nimitta ko batAne vAlA evaM vividha prakAra ke vicArAtmaka praznottara sUtra have caMdranuM ane sUryanu zazi, Aditya e nAmeAnI anya saMjJAnA medha thavA mATe praznottara sUtra kahevAmAM Ave che. TIkA-ekase pAMcamA sUtramAM aneka prakAranA bheda lakSaNAthI lakSita rAhUnA lakSaNa zahUnA cArane prakAra cadra sUryanA vimAne kevI rIte rAhu vimAnathI AcchADhita thAya che A viSayanA kAraNanuM kathana, caMdra sUryaMnA grahaNanA lakSaNlRAnI saMbhavAsabhavatAne prakAra caMdranI upara rAhU vimAnanA avarodhane prakAra rAhUnA anya saMjJAvALA nAmanu kathana vigere aneka prakAranA viSayanI vivecanA karIne have A arthAdhikAra ekasA chaThThA sUtramAM caMdranu zazi A pramANe ane sUryAMnu Aditya A pramANe koSamAM je nAmeA kahelA che. tenI anya saMjJAnA medha mATe sUrya ane caMdranA azvaya bheganA nimittane batAvavAvALu' ane vividha prakAranA vicArAtmaka praznottara sUtra kahevAmAM Ave che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1063 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 106 viMzatitamaprAbhRtam caMde sasI Ahietti vaejjA' tAvat kathaM te candraH zazirAkhyAta iti vadet / tAvaditi pUrvavat kathaM-kena prakAreNa-kena anvarthena candraH zaziriti lokairAkhyAta:-pratipAdyate iti badeta-kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAnAha-'tA caMdassaNaM jotisiMdassa jotisaraNNo miyaMke vimANe kaMtA devA kaMtAo devIo kaMtAI AsaNasayaNakhaMbhabhaMDamattovagaraNAI appaNA vi NaM caMde deve joisiMde joisarAyA some kaMte subhe piyadaMsaNe surUve' tAvat candrasya khalu jyotiSendrasya jyotirAjasya mRgAke vimAne kAntAH devA kAntAH devyaH kAntAni AsanazayanastambhabhANDamAtropakaraNAni AtmanA'pi khalu candro devo jyotiSendro jyotiSarAjaH saumyaH kAntaH zubhaH priyadarzanaH suruupH||-taavditi pUrvavat 'NaM' iti vAkyAlaGkAre jyotiSendrasya-jyotiSAM prakAzapiNDAnAmadhye indraH zreSTha stasya jyotiSendrasya, jyotiSarAjasya-jyotiSAdhipate zcandrasya mRgAke-mRgacihnite vimAne kahate haiM-(tA kahaM te caMde sasI Ahietti vaejjA) he bhagavan ! kisa kAraNa se candra zazi isa prakAra se loka meM pratipAdita kiyA hai ? so kahiye isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM(tA caMdassa NaM jotisiMdassa jotisaraNNo miyaMke vimANe kaMtA devA kaMtAo devIo kaMtAI AsaNasayaNakhabhabhaMDamattovagaraNAI appaNA vi NaM caMde deve joisiMde joisarAyA some kaMte subhe piyadasaNe surUve) jyotiSendra jyotiSarAja caMdra kA mRga ke cihavAle vimAna ke bhramaNa mArga meM kamanIya svarUpavAle deva sthita hote haiM tathA manojJatara svarUpavAlI deviyAM hotI haiN| tathA manojJa, mana ko anukUla darzanIya aise Asana, zayana, stambha bhANDa mAtra upakara arthAt sarva prakAra ke bhogopabhogya aise upakaraNa-sAdhanasAmagrI vahAM para upalabdha hotI hai / tathA bhI jyotiSendra jyotiSarAja caMdradeva svataH suMdara AkRtivAlA arthAt prasannatA janaka svarUpavAlA hotA hai, kAntivAlA (tA kahate caMde sasI Ahietti vaejjA) bhagavan 2thI yaMdra zazi mA pramANe lekamAM pratipAdita karela che ? te kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramA zrImAn 43 cha.-(tA ca dassa Na jotisidassa jotisaraNNo miya ke vimANe kaMtA devA katAo devIo katAI AsaNasayaNakha bhabhaDamattovagaraNAI appaNA vi caMde deve joiside joisarAyA some kate subhe piyadasaNe surUve) jyotiSendra jyotiSaza01 yadra nA mRganA cinhavALA vimAnanA bramaNa mArgamAM kamanIya svarUpavALA deva sthita rahe che, ane manojJa svarUpavALI devI hoya che. ane maneNa, manane anukULa darzanIya evA Asana zayana, staSNu bhAMDAtra upakaraNa arthAt sarva prakAranA bhegopagya evA upakaraNa sAdhana sAmagrI tyAM prApta thAya che. tathA zrItiSendra, tiSarAja caMdradeva svataH surUpa AkRtivALe arthAt prasannatA janaka ravarUpavALa hoya che. kAMtivALo hoya che. zrI suryaprajJapti sUtra: Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1064 sUryaprajJaptisUtra adhikaraNabhUte bhramaNamArge kAntAH-kamanIyatarasvarUpA devAH sthitAH bhavanti, tathA kAntAHmanojJatarA:-kamanIyAtikamanIyatarasvarUpAH devyo bhavanti, evaM ca kAntAni-manojJAnimano'nukUlAni darzanIyAni ca AsanazayanastambhabhANDamAtropakaraNAni-sarvavidhabhoga bhogyopakaraNAni tatropalabdhAni santIti bhAvaH, tathA ca AtmanA'pi-svakIyenApi candro devo jyotiSendro jyotiSarAjaH saumya:-zobhanAkRtikaH-araudrAkAra:-AhUlAdotpAdaka svarUpaH kAntaH-kAntimAna-lAvaNya pUrNaH subhagaH-saubhAgyapUrNa:-sAmudrikazAstroktalakSaNalakSitasarvAvayaghaTitaH-sarvavallabhaH priyadarzanaH-lokasya premotpAdakaM darzanaM yasya sa priyadarzanaH, murUpaH-zobhanAkRtikaH-zobhanamatizAyi rUpaM-aGgapratyaGgAvayavasannivezavizeSo yasya saH surUpaH etadAdi bhirguNairUpetazcandro vikAza prakAzite svakIye vimAne niyata rUpeNa bhraman virAjate ataeva, 'tA evaM khalu caMde sasI caMde sasI Ahietti vaejA' tAvat evaM khalu candraH zazizcandraH zazirAkhyAta iti vadet ||-taavt-ttH ebhireva kAraNaiH, evaM-pUrvoditaiH kila kAraNaizcandraH zazizcandraH zaziriti lokairAkhyAyate iti vadet, svaziSyebhyaH pratipAdayet / arthAt sarvAtmanA kamanIyatvalakSaNa anvartha mAzritya candraH zazIti vyapadizyate / kayA vyutpatyA zazi zabde AlAdakatva mAyAtItyucyate (zazakAntau) iti hotA hai, lAvaNya se yukta hotA hai, saubhAgyapUrNa hotA hai, sAmudrika zAstrokta lakSaNoMvAlA hotA hai, sarvAvayava saMpUrNavAlA hotA hai, sarvajanapriya darzana vAlA hotA hai, arthAt janasamudAya ko premotpAdaka svarUpavAlA hotA hai, suMdarAkRti hotA hai, suMdara hotA hai| isa prakAra pUrvakathita guNoM se yukta caMdra vikAza prakAza se prakAzita apane vimAna meM niyatarUpa se bhramaNa karatA huvA vicaratA hai / ataeva (evaM khalu caMde sasI caMde sasI AhiettivaejA) isa pUrva kathita kAraNoM se candra zazi hai candra zazi hai isa prakAra loka meM kahA jAtA hai, aisA svaziSyoM ko kaheM / arthAt sarvavidha prakAra se kamanIya arthAt suMdaratA kA lakSaNa anvartha hone se candra zazi hai isa prakAra loka meM kahA jAtA hai / kisa vyutpatti se zazi zabda meM AhulAdakatA AtI hai so lAvaNyathI yukta hoya che. saubhAgya pUrNa hoya che. sAmudrika zAstrokta lakSaNavALo hoya che. savavayava saMpUrNa vALa hoya che. saujanane priyadarzanavALo hoya che arthAt jana samudAyane premapatpAdaka svArUpavALa hoya che suMdara AkRtivALA hoya che, suMdara hoya che. sarUpa hoya che. A rIte pUrvakathita sarvaguNothI yukta caMdra vikAsa-prakAzathI pitAnA vimAnamA niyata 35thI prabhA 42 / viyare cha. 2mata seva (tA evaM khaluca de sasI cade sasI Ahietti vaejjA) // 53i usa 42 thI ye zazi cha, yadra zazi cha. mA pramANe lekamAM kahevAya che. tema ravaziSyone kahevuM. arthAt dareka rIte kamanIya arthAt saMdaratAnA lakSaNa anvartha hovAthI caMdrazazi che. A pramANe lekamAM kahevAya che. kaMI zrI suryaprati sUtra : 2 Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 106 viMzatitamaprAbhRtam 1065 dhAturadantazcaurAdiko'sti, curAdayohi dhAtavo parimitA na teSAmiyattA'sti, kevalaM yathA-lakSaNamanuvartavyAH, ataeva candragomI curAdigaNasya aparimitatayA paramArthato yathAlakSaNamanusaraNamavagamya dvitrAneva curAdi dhAtUna paThitavAn na bhUyasaH, ataeva Nigantasya zazanaM zazaH iti ghaJ pratyaye zaza iti bhavati, zazo'syAstIti zazI iti samutpadyate, svavimAna vAstavyadevadevIzayanAsanAdibhiH saha kamanIya kAntikalitaH iti bhAvaH / anye tu vyAcakSate-zazIti saha zriyA vartate iti sazrIH prAkRtatvAcca zazItirUpaM bhavituM zakyate / ubhayatrApi AhalAdakatvaM tu AyAtyeva / evaM zazi zabdasya vyutpattipUrNamanvarthasaMjJA zrutvA gautamaH sUryasya Aditya iti saMjJAyAH vyutpattimanvarthasaMjJA kahate haiM / (zazakAntau) isa dhAtu akArAnta curAdi gaNakA hai| curAdi dhAtu aparimita hote haiM, unameM iyattA nahIM hotii| kevala yathA lakSaNa dekhakara anuvartita hote haiM, arthAt lakSaNa dekhakara samajhA jAtA hai / ata eva candra meM pravartita curAdi gaNa aparimita hone se vAstavikatA se lakSaNAnusaraNa kara ke hotI nahIM, curAdi dhAtuoM kA pATha kahA hai, adhika nahIM ata eva prakRta meM (zazanaM zazaH) isa prakAra zaza zabda ko ghaJ pratyaya hone se zaza zabda kI niSpatti hotI hai| sva vimAna meM nivAsa karanevAle deva deviyAM zayanAsana Adi ke sAtha kamanIya kAnti vAle hote haiM isa prakAra kA bhAva samajheM / zrI zobhA ke sAtha jo rahe vaha sazrI kahA jAtA hai, prAkRta hone se zazI isa prakAra kA rUpa ho sakatA hai| donoM prakAra meM AhUlAdakatA to AtI hai| isa prakAra zazi zabda kI anvarthatA yukta pUrNa rUpa se vyutpatti ko sunakara zrIgautamasvAmI sUrya kI Aditya isa prakAra kI saMjJA kI anvarthatA vyutpattithI zazi zamA mAsAhatA yAve cha ? cha.-(zazakAtau) yA dhAtu akArAnta curAdi gaNane che curAdi dhAtu aparimita hoya che. temAM iyattA hotI nathI kevaLa tenA lakSaNo joIne anuvartita thAya che. arthAt lakSaNa joIne samajI zakAya che. tethIja caMdramAM pravartita curAdigaNa aparimita hovAthI vAstAvikapaNAthI lakSaNonuM anu. saraNa karIne be ke traNaja curAdi dhAtuono pATha kahela che. adhika nahI ! tethI ahIM (zazana zazaH) 2 // pramANe 22 // zamana dhana pratyaya thavAthI hanI niSpattI thAya che. pitAnA vimAnamAM nivAsa karavAvALA devadevi zayanAsana vigerenI sAthe kamanIya kAMtivALA hoya che. A pramANe bhAva samaja. zrI zebhAthI yukta je rahe te sazrIka kahevAya che. prAkRta havAthI zazI A pramANenuM rUpa thaI zake che. beu prakAramAM AhalAdakatAte Aveja che. A pramANe zazi zabdanI anvarthatA yukta pUrNa rIte vyutpattine sAMbhaLIne zrI. gautamasvAmI sUryanI Aditya A pramANenI saMjJAnI arthatA ane vyutpatti jANavA zrI suryaprajJapti sUtra: Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2066 sUryaprajJaptisane ca parijJAtumAha-'tA kahaM te sUrie Aicce sUre Aicce Ahietti vaejA' tAvat kathaM te sUryaH AdityaH AkhyAta iti vadet // tAvaditi pUrvavat kathaM-kena prakAreNa-kayA vyutpatyA-kayA anvarthasaMjJayA vyutpatyA te-tvayA bhagavan ! sUryaH AdityaH-AdityanAmnA vyavahRtastathA Adityo'pi sUryanAmnA vyavahiyate, (dvayo manorabhedatvapratipAdanAd dviruktiH) Aditya zabdasya ko'sAvanvarthako'rthoM yena sUrya tulyatvaM bhajate iti kathaya bhagavanniti gautamasya praznAbhiprAyastato bhagavAnAha-'tA sUrAdiyA samayAi vA AvaliyAi vA ANApAgAi yA thoveI vA jAva ussappiNI osappiNIti vA' tAvat sUrAdikAH samayAH iti vA AvalikA iti vA AnaprANA iti vA stokA iti vA yAvat utsarpiNyaH avasarpiNya iti vA ||taavditi pUrvavat sUrAdikAH-sUraH AdiH prathamo yeSAM te sUrAdikAH, 'te ke sUrAdikA iti jijJAsAM pariharan svayamevAha-samayA iti-ahorAtrAdi kAlasya ye kecana nirvibhAgAH bhAgAste sUrAdikAH procyante-sUrakAraNAH kathyante / sarveSAmapi kAlagaNanAkramANAM sUryA evaM pravartakAH bhavanti, inodayadvayAntaraM tadasAvanamahorAtraM, sUryodayamavadhiM kRtvA ahorAtrArambhakaH evaM vyutpatti jAnane ke liye prazna karate haiM (tA kahaM te sUrie Aicce Ahietti vaejA) he bhagavan Apane sUrya ko Aditya nAma se vyavahAra kiyA hai evaM Aditya bhI sUrya nAma se kahA jAtA hai isa meM kAraNa kyA hai ? so kahIye / donoM nAma kA abheda dikhAne ke liye virukti se kahA hai / Aditya zabda kA kyA anvartha hotA hai ? jisa se sUrya tulyatA se kahA jAtA hai ? so he bhagavan ! Apa kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA sUrAdiyA samayAi vA, AvaliyAi vA, ANApANUi vA thoveivA jAva ussappiNIosappiNIti vA) sUra jisa meM Adi ho vaha sUrAdi kahA jAtA hai ve sarAdika kauna hai ? isa jijJAsA ke zamanArtha svayameva kahate haiM-ahorAtrAdi kAla kA jo nirvibhAga bhAga hote haiM ve sUrAdika kahe jAte haiM arthAt sUra kAraNa kahate haiN| sabhI kAla gaNanA krama meM sUrya hI bhATa prazna pUche che.-(taH kahate sUrie Aicce sUre Aicce Ahietti vaejjI) mApana Ape sUryane AdityanA nAmathI vyavahAra karyo che, ane Aditya paNa sUrya nAmathI kahevAya che. temAM zuM kAraNa che ? te kahe, bane nAmanuM abhedapaNuM batAvavA mATe be vakhata kahela che. Aditya zabda avartha zuM thAya che? ke jethI sUryanI samAnatAthI kahevAmAM Ave che ? te Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavAna kahe che,-(tA sUrAdiyA samayAi vA, AvaliyAivA, ANApANUi vA thovei vA jAva ussapiNI osappiNIti vA) sUra jemAM Adi hoya te sUrAdi kahevAya che. te sUrAdi koNa che? e jANavA mATe svayaM kahe che. ahorAtrAdi kALane je nivibhAga bhAga hoya che, te sUrAdika kahevAya che. athasUra kAraNa kahe che. badhA kALanA gaNanAkamamAM sUrya ja kALa pravartaka hoya che. be Ina zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 106 viMzatitama prAbhRtam 1067 samayo gaNyate nAnyathAH truTayAdi pralayAntakAlagaNanAmAnaprabhedazcArazca dhusadAmityAdi kAlaprabhedotpAdakAH sUryA eva prabhavanti, nAnye kecana tAdRzAH bimbagrahAH santi ye tathA kartuM prabhaveyuH / zatasahasrazatapatre yugapadeva sUcyA bhinne sati ekapatrapraveze sUcyA yAvAn samayo vyatIto bhavet tasyaiva kAlasyAdRzyasyAcintyasya nAma truTirityabhidhIyate / eva mAvalikAdayo'pi samayAH sUrAdikA eva santIti bhaavniiyaaH| navarama, arthAta asaMkhyeyasamayasamudAyAtmikA AvalikA paribhASyate, asaMkhyeyakAlasamudAyAtmikA Avaliketi AvalikAyAH paribhASA, ataH paramasaMkhyeyA AvalikA eka AnaprANaH-AnaprANa saMjJaka:-kAlo gaNyate lokaiH| evamatra 4352, AvalikA-1 AnaprANaH dvipaJcAzat adhika tricatvAriMzacchata saMkhyA AvalikA pramANaH ekaH AnaprANa 3 nivRddhasampradAyaH, kAla pravartaka hote haiN| do inodaya kA aMtara vaha sUrya sAvana ahorAtra kahA jAtA hai / sUryodaya ko avadhi kara ke ahorAtra kA Arambhaka samaya ginA jAtA hai| anyathA nhiiN| truTyAdi pralayAntakAla gaNanA meM mAna prabheda kA cAra devoM ke bhI kAlabheda kA utpAdaka sUrya hI hotA hai, anya koI bhI bimba graha aise nahIM hote jo usa usa prakAra karane meM samartha ho ske| eka lAkha kamala patroM ko ekI sAtha maI se bhinna karane para eka patra meM praveza karane meM sUI kA jitanA samaya vyatIta hotA hai, usI adrazya acintya kAla kA nAma (truTi) aisA kahA jAtA hai| isI prakAra AvalikAdi samaya bhI sUrAdika hI hote haiM, aisA bhAvita kara leveM / vizeSa yaha hai ki-asaMkhyeya samaya samudAya AvalikA hotI hai isa prakAra AvalikAki paribhASA hotI hai| tadanantara asaMkhyeya AvalikA kA eka AnaprANa saMjJakakAla loka meM kahA jAtA hai| isa prakAra 4352 tayAlIsa sau bAvana AvalikA kA eka AnaprANa hotA hai / anyatra kahA bhI hai-(ego ANapANU teyAlIsaM sayAu dayanuM aMtara te sUrya sAvana aherAtra kahevAya che. sUryodayanI avadhi karIne ahorAtrane Arahma samaya gaNAya che. bIjI rIte nahIM. guTayAdi pralaya parvatanA kALa gaNanAmAM mAna prabhedane cAra devene paNa kALa bhedanA utpAdaka sUrya ja hoya che. bIjA keIpaNa bIbagraha evA nathI detA ke je te pramANe karavAmAM samartha thaI zake. eka lAkha kamalapatrone eka sAthe seIthI vIMdhavAmAM Ave te ekapatramAM praveza karavAmAM seIne jeTalo samaya vyatIta thAya che. eja adazya aciMtya kALanuM nAma (truTi) ema kahela che. e ja pramANe AvalikA vigere samaya paNa sUrAdikaja hoya che. tema bhAvita karI levuM. vizeSa e cheke-asaMkhyaya samaya samudAya AvalikAdi hoya che. A pramANe AvalikAnI paribhASA thAya che. te pachI asaMkheya AvalikAne eka AnaprANa saMjJAvALo kALa lekamAM kahevAya che. A pramANe 435ra tetAlIsa bAvana AvalikAne zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1068 sUryaprajJaptisUtre tathAcokamanyatra-'ego ANapANU teyAlIsaM sayAubAvaNNA, AvaliyapamANeNaM aNaMta nANIhiM niddiTTo' eka AnaprANastricatvAriMzacchatAni tu dvApazcAzat / AvalikApramANaM khalu ananta anAdi bhinirdiSTam // 1 // ananta-anAdi bhirasaMkhyeya kAlai-truTayAdi sUkSmakAlairekaH AvalikA nAmakaH saMkhyeyakoTau samaya bodhakaH AvalikAnAmakaH samaya vizeSastato 4352 AvalikAbhirekaH AnaprANAtmakaH-kAlo bhavati tatazca saptAna prANAtmakaH kAlaH stoka saMjJako bhavati, yAvacchabdAt muhUrtAdayo jJAtavyAH yathA dazagurvakSaroccAraH kAlo'pi prANAH / SaibhiH prANairvinADI-vipalaM, SaSTayA vipalaiH palaM jJeyaM, SaSTayA palairekA ghaTI bhavati, ghaTikAdvayaM muhattaH, triMzatA muhattairahorAtraM, triMzatA ahorAtraiH mAsaH dvAdazabhirmAsaiH varSa, paJcabhivarSeyugaM ityAdyAH pralayAntAH paribhASA: paribhASitA santi / sarvAsAM paribhASANAM pravarttabAvaNNA, Avaliya pamANeNaM aNaMtanANIhiM niddiTTho) eka AnaprANa tayAlIsa so bAvana AvalikA pramANa anaMta jJAni dvArA kahA huvA hai // 1 // anaMta-anAdi asaMkhyeya kAla se arthAt truTayAdi sUkSma kAla se eka AvalikA nAma kA saMkhyeya koTi meM samayabodhaka AvalikA nAma kA samaya vizeSa hotA hai usa 4352 / AvalikAoM se eka AnaprANa nAma kA kAla hotA hai, tathA sAta AnaprANa vAle kAla se eka stoka nAma kA kAla hotA hai| yahAM para yAvat zabda se muhUtAdi samajha leveM / jaise kI dasa akSara kAla bhI prANa kahA jAtA hai, chaha prANoM se nADI arthAt vipala hotA hai / sATha vipala se eka pala hotA hai, sATha pala se eka ghaTikA hotI hai / do ghaTikA eka muhUrta hotA hai| tIsa muhUrta kA eka ahorAtra hotA hai| tIsa ahorAtra kA eka mAsa hotA hai| bAraha mAsa kA eka varSa hotA hai| pAMca varSa kA eka yuga hotA hai| isa prakAra pralaya kAla paryanta sa mAna prANu thAya che. mI dhuM paNa cha.-(ego ANapANU teyAlIsaM sayAu bAvaNNA AvaliyapamANeNa aNatanANIhiM NihiTo) 4 mAnAey teMtAlIsase bAvana AvalikA pramANane anaMta jJAnIe kahela che. jenA anaMta anAdi asaMkhyaya kALathI arthAt truTaTyAdi sUmakALathI eka AvalikA nAmane saMkhyaya pramANamAM samaya bedhaka AvalikA nAmane samaya vizeSa hoya che. e 435rA AvalikA ethI eka Ana prANanAmane kALa thAya che. tathA sAta AnaprANavALA kALathI eka staka nAmane kALa thAya che. ahIM yAvat zabdathI muhUrtAdi samajI levA. jemake-dasa gurU akSarane kALa paNa prANa kahevAya che. cha prANathI nADI arthAt vipala thAya che. sAITha vipalanI eka paLa thAya che. sAITha palanI eka ghaDi thAya che. be ghaDInuM eka muhUrta thAya che. bAra mAsanuM eka varSa thAya che. pAMca varSane eka yuga thAya che. A pramANe pralaya kALa paryanta kALanI paribhASA kahela che. badhI paribhASAnA pravartaka sUrya ja hoya che. sarva zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 106 viMzatitama prAbhRtam 1069 kAstu sUryA eva, sarvavyApakatvAt sUrya iti naam| ataevocyate evamityAdinA-'evaM khalu sUre Aicce sUre Aicce Ahietti vaejjA' evaM khalu sUryaH AdityaH sUryaH AdityaH AkhyAta iti vadet / evaM-pUrvoditena prakAreNa-pUrvapratipAditena sarvavyApakatvadarzana kAraNena khalviti nizcitaM sUryaeva-AdityastathA Aditya eva sUrya iti vA AkhyAta iti vadeta-svaziSyebhya upadizet, Aditya sUryayoH anvarthArtha bhedo nAstIti sarvebhyaH kathayet / saratisarvatra gacchatIti sUryaH-sarvavyApaka:-kAlAtmA sUryaH dinakRt sarvaprANadAtA sUryaH, anAdhante'sminkAle kAlapravartakaH sUryaH, evamAdibhiryathA sUryasya sarvavyApakatvaM siddhayati tathaiva AditvasyApi sarvavyApakatvaM siddhayatyeva, yathA-Adau bhavaH AdityaH, bahulavacanAt tya pratyayaH, Adau-saSTayAdau sarvaprathamaH sUryaeva dRzyo bhavati sRSTikartarapi, tasyaiva sUryasya sthitigatividhaM vilokya anyAnapi asaMkhyavidhAn sRSTipadArthAn sRjati sRSTikartApi kI kAla paribhASA kahI hai| sabhI paribhASA kA pravartaka sUrya hI hotA hai| sarva vyApaka hone se sUrya aisA nAma kahA hai| ataeva kahate haiM (evaM khalu sUre Aicce Ahietti vaejA) isa pUrvakathita prakAra se sarvavyApakAdi darzana kAraNa se sUrya hI Aditya hai, evaM Aditya hI sUrya hai aisA kahA hai| isa prakAra svaziSyoM ko kaheM-Aditya sUrya meM evaM sUrya Aditya meM anvartha pane meM koI prakAra kA bheda nahIM hai aisA sabhI ko pratipAdita kara kheN| (sarati) arthAt sarvatra gamana kare vaha sUrya, sarva vyApaka, kAla kA AtmA, sUrya hotA hai, dina pravartita karanevAlA evaM sarva ko prANa dAtA sUrya hotA hai, anAdi ananta isa kAla meM kAla pravartaka sUrya hotA hai| ityAdi prakAra se jisa prakAra sUrya kA sarvavyApakapanA siddha hotA hai, usI prakAra Aditya kI bhI sarvavyApakatA siddha hotI hai / jaise kI Adi meM jo ho vaha Aditya bahula vacana se (tya) pratyaya hotA hai, Adi arthAt sRSTi kI Adi meM vyA54 pAthI sUrya ke pramANe nAma 4yuM che. tethIla 49 cheDe-(evaM khalu sUre Aicce Ahietti vaejjA) 2 // pUrva prathita pra42thI svy|5 6zana 4|24thii sUrya sAhitya che ane Aditya ja sUrya che. tema kahyuM che. A pramANe ziSyone kahevuM Aditya ane sUryamAM tathA sUrya ane AdityamAM anvartha paNamAM kaI paNa prakArane bheda nathI. A pramANe pratipAina zana acAne 4 (sarati) arthAt savata mana 42 te sUrya, savyA54 kALano AtmA sUrya hoya che. divasane pravartAvanAra ane sarvanA prANadAtA sUryaja hoya che, anAdi anaMta A kALamAM kALa pravartaka sUrya hoya che. vigere prakArathI je pramANe sUryanI sarvavyApakatA siddha thAya che. e ja pramANe AdityanI paNa sarvavyApakatA siddha thAya che. jemake-AdimAM je hoya te Aditya bahUlavacanathI (hyu) pratyaya thAya che. Adi zrI suryaprajJapti sUtra: Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1070 maryaprajJaptisUtra sRSTirapi anAdyanantaiva, sUryaprakAze lInA iva pratibhAti, tenAdhAreNaiva prathamasRSTikartA vartamAnasRSTimapi kalpayati sRSTikartuH kalpanAmAtraiveyaM sRssttiH| sarvavyApakaH sanAtanaH sadAbhava sarvakAlikastu sUryaeva, Adityaeva, tenaiva kAraNena sUryAdityayorabheda itijJeyam // 106 // mUlam-tA caMdasta NaM joisiMdassa joisaraNNo kai aggamahisIo papNattAo, tA caMdasta joisiMdassa joisaraNNo cattAri aggamahisIo paNNatAo, taM jahA-caMdappabhA dosiNAbhA aJcimAlI pabhaMkarA, jahA heTThA taM ceva jAva No ceva NaM mehuNavattiyaM evaM sUrassa vi NetavvaM, tA caMdimasUriyANaM joisiMdANaM joisarAyA No kerisagA kAmabhoge paccaNubhavamANA viharaMti, tA se jahA NAmae keI purise paDhamajoThavaNuTThANabala samatthe paDhamajovaNuTThANabalasamatthAe bhAriyAe saddhi aciravattavIvAhe atthatthI atthagavesaNayAe solasavAsavippavasie se NaM tAo laddhaTe katakajje aNahasamagge puNaravi NiyagagharaM haThavamAgae pahAte kayabalikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte suddhappAvesAI maMgallAiM vatthAI pavaraparihite appamahagyAbharaNAlaMkiyasarIre sarva prathama sUrya hI dRSTi gocara hotA hai| sRSTikartA bhI usa sUrya kI sthiti evaM gati Adi ko dekhakara anya bhI asaMkhya prakAra ke sRSTi ke padArthoM ko utpanna karate haiM / sRSTi kartA evaM sRSTi bhI anAdi ananta hI hote haiM, ve sUrya prakAza meM lIna huve aise pratIta hotA hai / usa AdhAra se hI prathama sRSTikartA ne vartamAna sRSTi ko bhI kalpita kI hai| sRSTi kartA kI kalpanA mAtra se yaha sRSTi kA sarjana huvA hai, sarvavyApaka, sadAbhava sanAtana evaM sarva kAla bhAvi sUrya hI hotA hai, Aditya hI hotA hai, isI kAraNa se sUrya evaM Aditya kA abheda bhAva pratipAdita kiyA hai // 106 // eTaleke sRSTinI AdimAM sau pahelAM sUryanI sthiti ane gati vigerene joIne bIja paNa asaMkhya prakAranA suSTinA padArthone utpanna kare che. sRSTikta ane sRSTi paNa anAdi anaMtaja hoya che. teo sUrya prakAzamAM lIna thayA hoya tema pratIti thAya che. e AdhArathIja pahelA suSTikartA vartamAna sRSTine paNa kapita kare che. sUSTi kartAnI kalpanA mAtrathI ja A sRSTinuM sarjana thayuM che. sarvavyApaka sanAtana sadAbhava ane sarva kALabhAvi sUrya ja hoya che. Adityaja hoya che. eja kAraNathI sUrya ane Adityane abhedabhAva pratipAdita karela che. je sU. 106 che zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saryazasiprakAzikA TIkA su0 107 viMzatitama prAbhRtam 1071 maNuNNaM thAlIpAkasuddhaM aTThArasavaMjaNAulaM moyaNaM bhutte samANe taMsi tArisagaMsi vAsagharaMsi aMto sacittakamme bAhirao mitaghaTamaTTe vicittaulloacilliyatale bahusamasuvibhattabhUmibhAe maNirayaNapaNAsitaMdhayAre kAlAgurupavarakuMdurukaturukadhUra maghamagheta gaMdha yAbhirAme sugaM. dhavaragaMdhie gaMdhavaTibhUte taMsi tArisargasi sayaNijjaMsi duhao uSNatte majjhe NatagaMbhIre sAliMgaNavaTie paNNattagaMDavivvoyaNe sUrame gaMgApuliNavAluyAuddAlasAlisae suviraiyarayattANe oyaviyakhomiya khomadugUlapaTTapaDicchAyamANe rattaMsuyasaMvuDe suraMme AINagaruna bUTaNa vaNitatUlaphAse sugaMdhavarakusumacuNNasayaNozyArakalite tAe tArisAe bhAriyAe saddhiM siMgArAgAracArUvesAe saMgatahasitamaNitacidvita saMlAvavilAsaNiuNajuttovayArakusalAe aNurattAvirattAe maNoNukUlAe egaMtaratipasatte azNatthakacchaimaNaM akuvamANe iTTe sadapharisarasarUva. gaMdhe paMcavihe mANussae kAmabhoge paJcaNubbhavamANe viharijjA, tA se NaM purise viusamaNakAlasamasi kerisae sAtA sokkhaM paJcaNubhavamANe viharai, urAlaM samagAuso, tA tasta NaM purisassa kAmabhogA, vANamaMtarANaM devANaM kAmabhogehito aNaMtaguNavisiTThatarAe ceva asuriMdavajiyANaM bhavaNavAsINaM devANaM kAmabhogA, asuriMdavajiyANaM devANaM kAmabhoge. hiMto etto aNaMtaguNavisiTThatarA cetra asurakumArANaM iMdabhUyaHNaM devANaM kAmabhoga!, asurakumArANaM devANaM kAmabhogehiMto etto aNaMtaguNavisiTThatarA ceva asurakumArANaM iMdabhUyANaM gahaNakkhattatArArUvANaM kAmabhogA, gahaNakkhattatArArUvANaM kAmabhogehito agaMtaguNavisiTThatarA ceva caMdimasUriyANaM devANaM kAmabhogA, tA eesie NaM caMdimasUriyA joisiMdA joisarAyA No kAmabhoge paJcagubbhamANA viharati / sU0 107 // chAyA-tAvat candrasya khalu jyotiSendrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH prajJaptAH. tAvat candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasya catasraH agramahiSyaH prajJaptAH, tadyathA-candraprabhA, jyotsnAbhA, arcimAlinI, prabhAkarA / yathA adhastaccaiva yAvat na caiva khalu mithuna zrI suryaprajJapti sUtra 2 Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1072 sUryaprajJaptisUtre vRttayaH / evaM sUryasyApi netavyam / tAvat candrasUryA jyotiSendrA jyotiparAjAH kIdRzAn kAmabhogAn pratyanubhavanto viharanti / tAvat sa yathAnAmakaH kazcit puruSaH prathamayauvanotthAnabalasamarthaH prathamayauvanotthAnabalasamarthayA bhAryayA sArddha aciravRttavivAho'rthArthI arthagaveSaNayA SoDazavarSa vipropitaH sa khalu tato labdhArthaH kRtakAryaH anaghasamagraH punarapi nijakagRhaM zIghramAgataH snAtaH kRtabalikarmA kRtakautukamaMgalaprAyazcitaH zuddhAtmA vezyAni (zuddha pravezyAni) maGgalAni vastrANi pravarANi parihitaH alpamaharghAbharaNAlaGkRtazarIraH manojJaM sthAlIpAkazuddhaM aSTAdazavyaJjanAkulaM bhojanaM bhutaH san tasmin tAdRze vAsagRhe antaH sacitrakarmANi bAhyato dhUmitaghRSTamRSTe vicitrollocitatale bahusamasuvibhaktabhUmibhAge maNiratnapraNAzitAndhakAre kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyAntargandhoddhRtAbhirAme sugandhavaragandhite gandhavattibhUte tasmina tAdRze gRhe zayanIye ubhayataH unnate madhyena gambhIre sAliGgavRtte praNatagaNDa bimboSThe suramme gaMgApulinavAlukodAlazAlisadRze suviraharatottAne oyaviyakSaumadukUlapaTTaparicchAdite raktAMzusaMvRte suramye AjinagarutorNavaNitatUlasparze sugandhavarakusumacUrNazayanopaphalite tayA tAdRzayA bhAryayA sArddha zrRMgArAkAracAruveSayA saMgatahasitabhaNitaceSTitasaM lApavilAsayuktatayA ratikuzalayA anuraktaviraktatayA mano'nukUlatayA ekAntaritaprazakte, anyatra kutrApi manaH akurvan iSTe zabdasparzarasarUpagandhAn paJcavidhAn manuSAn kAmabhogAn pratyanubhavan viharet // tAvat sa khalu puruSo'pi samayakAlasamaye sAtasaukhyaM pratyanubhavan viharati !, udAra ! zramaNa ! AyuSman ! tAvat tasya khalu puruSasya kAmabhogebhyaH ito'nantaguNaviziSTatarAzcaiva vyantarANAM devAnAM kAmabhogAH, vyantarANAM devAnAM kAmabhogebhyaH anantaguNaviziSTatarAzcaiva asurendravaryANAM devAnAM bhavanavAsinAM IndrabhUtAnAM devAnAM kAmabhogAH, asurakumArANAM devAnAM kAmabhogebhyo grahanakSatratArArUpANAM kAmabhogAH, grahanakSatratArArUpANAM kAmabhogebhyaH anannaguNaviziSTatarAzcaiva candrasUryANAM devAnAM kAmabhogAH, etAdRzAna khalu candrasUryAH, jyotiSendrAH jyotiSarAjAH kAmabhogAn pratyanubhavanto viharanti ||suu0 107 // TIkA-atha candradevasyAgramahiSI viSayako gautamasya prazna:-'tA caMdassa NaM joisiMdassa joisaraNNo kai aggamahisIo paNNattAo' tAvat candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH prajJaptAH // tAvaditi pUrvavat candradevasya-devabhUtasya candrasya kati agra___ aba caMdra deva kI agramahiSI ke viSayameM zrIgautamasvAmI prazna karate haiM(tA caMdassa NaM joisiMdassa joisaraNNo kai aggamahisoo paNNattAo) jyotiSendra jyotiSkarAja devarUpa caMdra kI agramahiSI arthAt paTTarANiyAM have caMdradevanI agramahiSI arthAt paTTarANInA saMbaMdhamAM zrIgautamasvAmI prazna 42 che.-(tA dassa Na joisi dassa joisaraNNo kai aggamahisIo paNNattoo) jyotindra tiSkarAja devarUpa caMdranI agramahiSI arthAt paddharANI keTalI kahela che? e paTTarANinA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUrya kSaptiprakAzikA TIkA sU0 107 viMzatitama'prAbhRtam 1073 mahiSyaH-pradhAnapaTTarAjJaH santi, yatohi candro jyotiSAmindrabhUto jyotiSarAjazceti tasya paTTarAjJAM saMkhyAH nAmAni rUpaguNAzca kIdRzA iti sarva bodhaya bhagavanniti gautamasya prazna vijJAya bhagavAn kathayati-tA caMdassa joisiMdassa joisaraNNo cattAri aggamahIsIo paNNattAo' tAvat candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasya catasraH agramahiSyaH prajJaptAH // tAvaditi pUrvavat candrasya vizeSaNadvayamapi pUrvavat, candradevasya catastra agramahiSyaH santi, kAzca tA iti procyate-'taM jahA-caMdappabhA dosiNAbhA accImAlI pabhekarA' tadyathA-candraprabhA (1) jyotsnAbhA (2) acimAlinI (3) prabhAkarA (4) // candrasya prabhArUpA prathamA agramahiSI, jyotsnArUpA dvitIyA, acimAlArUpA tRtIyA, prakAzarUpA caturthI, ityevaM catasraH agramahiSya zcandrasyeti // 'jahA heTA ta cetra jAva No ceSaNa mehuNavattiya yathA adhaH tat caiva yAvat na caitra khalu mithunavRttiH // yathA-yena prakAreNAdha:-manuSyaloke taccaiva yAvat-kevalaM bhaugadRSTayA bhogabhogo bhavati na tathA khalu candrAdi lokeSu mithunavRttayo kitanI kahI gaI hai ? usa caMdra kI paTarANiyoM ke nAma evaM saMkhyA evaM unake rUpa guNAdiko he bhagavan mujhe kahIye isa prakara zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA caMdassa joisiMdassa joisaraNNo cattAri aggamahisIo papaNasAo) jyotiSendra jyotiSkarAja caMdra kI cAra agramahiSayAM kahI gaI hai / ve kauna kaunasI cAra agramahiSIyAM hai so kahate haiM-(taM jahA caMdappabhA dosiNAbhA accImAlI pabhaMkarA) caMdra kI prabhArUpa caMdra prabhAnAma kI prathama agramahiSI hai (1) jyotsnA nAmakI dUsarI agramahiSI hai (2) acimAlArUpa acimAlInI nAmakI tIsarI agramahiSI hai (3) tathA prakAzarUpa prabhAkarA cauthI agramahiSI kA nAma hai (4) isa prakAra caMdra kI cAra agramahiSiyoM hai| (jahA heTThA taM ceva jAva No ceva NaM mehuNavattiya) jisa prakAra se isa manuSyaloka meM hotA hai usI prakAra yAvat kevala bhoga dRSTi se bhogopabhoga hotA hai, manuSya loka ke samAna caMdrAdi loka meM maithunavRtti nAma ane temanI saMkhyA ane temanA rUpa guNAdine he bhagavana mane kahe A pramANe zrIgautabhasvAbhAnA praznane samAjAne uttaramA zrImAn 4 cha.-(tA caMdAsa gaM joisiMdassa joisaraNNo cattAri agga mahisIo paNNattAo) jyotiSandra nyautiss42|04 yadranI yA2 agra mahiSi kahevAmAM Avela che. te cAra amahiSIye kaI kaI che, te batAve che. (tauM jahA-caMdappabhA dosiNAbhA, accimAlI pabha karA) yadranI pramA35 yadraprabhA nAmanI pahelI agnamahiSI che. (1) snA nAmanI bIjI agramahiSI che (2) arcimAlArUpa arcimAlinI nAmanI trIjI agramahiSI che (3) tathA prakAzarUpa prabhAkarA thI a. mahiSInu nAma cha. (4) 241 pramANe yaMdanI yA2 sayabhASayA che. (jahA hevA ceva jAva No ceva Na mehuNavattiya) he pramANe 24 manuSya samaya che se prabhAva) yApat zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1074 sUryaprajJaptisUtre bhavanti - na khalu manuSyavat dAmpatyasukhaM anubhavamAnAste devAH viharantItyarthaH // ' evaM sUrassa vi tavvaM' evaM sUryasyApi jJAtavyam / evaM- pUrvoditenaiva prakAreNa - candravadeva sUryasyApi jJAtavyam - sUryasyApi prabhAvatI AtapA arciSmatI svayaMprabheti catasraH agramahiSyaH santi, kintu videhavat tAbhiH saha divyAn bhogabhogAn bhuJjan svaloke svavimAne viharati, na ca manuSyavat tAbhiH saha lipto bhavatItyarthaH // yadyapi agramahiSI viSayako'yaM prastAvaH pUrva ekonaviMzatitame prAbhRte prastAvito vyAkhyAtaca, tathApyatra prastAvAnurodhAt punarapi prastAvitopyadoSAya syAditi vijJairbhAvyam // atha candrasUryAdInAM kAmabhogaviSayavarNanaprastAvaviSayako gautamasya praznaH - 'tA caMdimasUriyANaM joisiMdANaM joisarAyANaM korisagA kAmabhoge paccaNubhavamANA viharaMti' tAvat candrasUryAH khala jyotiSendrAH aaH khalu jyotiSarAjAH khalu kIdRzAn kAmabhogAn pratyanubhavamAnA viharanti // nahIM hotI hai / arthAt manuSya ke samAna dAmpatya sukha kA ve deva anubhava nahIM karate / ( evaM sUrassa vi NetavyaM) pUrva kathita caMdra prakAra ke samAna sUrya ke viSaya meM bhI samajhaleveM / sUrya kI prabhAvatI, AtapA, arciSmatI evaM svayaM prabhA isa prakArake nAmavAlI cAra agramahiSIyAM hotI hai / paraMtu videha ke samAna una parANiyoM ke sAtha divyabhoga bhogoM ko bhogatA huvA, svarloka meM evaM sva vimAna meM vicaraNa karate haiN| manuSya ke samAna una mahiSiyoM ke sAtha lipta nahIM hote haiM / yadyapi agramahiSI saMbaMdhI yaha kathana pahale unnIsaveM prAbhRta meM kahakara vyAkhyAta bhI kiyA hai, to bhI yahAM para prastAva hone ke kAraNa punaH kathana sujJajana dvArA doSAvaha nahIM samajhA jAyagA / aba caMdra sUryakA kAma bhoga viSaya meM zrIgautamasvAmI prazna pUchate haiM - ( tA caMdimasUriyANaM joisiMdANaM joisarAyANaM kerisagA kAmabhoge paccaNubhavamANA viharaMti) ve caMdra sUrya jyatiSkendra jyotiSarAja kisa prakAra ke kAma kevaLa bhegaSTithI bhAgeApabhAga thAya che. manuSyaleAka pramANe caMdrAdilekamAM maithunavRtti hAtI nathI. arthAt manuSyanI prema hAMyatya sumano anubhava te deveo puratA nathI. - ( evaM sUrassa tavva) paDesAM vAmAM Avesa caMdra aAznI prema sUryanA saMdhimA sama levuM. sUryanI paNa prabhAvatI, AtapA, aciSmatI ane svayaMprabhA A pramANenA nAmavALI cAra agramahiSiya hAya che. paraMtu videhanI jema e paTTarANiyAnI sAthe dvivyabhAgepa bhAgAne bhAgavatA svaleAkamAM ane peAtAnA vimAnamAM vicaraNa kare che. joke agramahiSInA saMbaMdhanuM A kathana pahelAM egaNIsamA prAbhRtamAM kahIne vyAkhyAta karela che. te paNa ahI tenA ullekha hovAthI punaH kathana sujJajana doSAvahu nahIM samaje. have caMdra sUryanA abhaloganA saMmadhabhAM zrIgautamasvAbhI prazna pUche che.- ( tA ca dima sUriyANa joisiMdANa joisarAyANa kerisagA kAmabhAge paccaNubhavamANA viharaM ti) me zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 107 vizatitama prAbhRtam 1075 tAvaditi pUrvavat Namiti sarvatra kevalaM vAkyAlaGkAre pAdapUta vA te kila candrasUryAH jyotiSendrAH jyotiSarAjAH kIdRzAn kiM viziSTAna kAmabhogAn pratyanubhavamAnApratyanubhavantaH svavimAne viharanti || - avatiSThante ! iti kathaya bhagavanniti gautamasya praznastato bhagavAn bhogaprastAvavarNanaM prastauti - 'tA se jahANAmate - keI purise paDhamajovvANabalasamatthe paDhamajonvaNudvANavalasamatthAe bhAriyAe saddhiM aciravattavIvAhe atthatthI atthagave satAe solasavAsaviSpavAsiye se NaM tAo laTThe katakajje aNahasamagge puNaraviNiyagavaraM hanyamAgae rahAte katavalikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte suddhapAvesAI maMgalalAI vatthAI pavaraparihiye appamahagghAbharaNAlaMkiyasarIre maNuSNaM thAlIpAka suddhaM aTThArasa vaMjaNAulaM bhoyaNaM bhutte samANe' tAvat sa yathA nAmakaH kazcit puruSaH prathamayauvanotthAnabalasamarthaH prathamayauvanotthAnavalasamarthayA bhAryayA sArddhaM aciravRttavivAho'rthArthI arthagaveSaNatayA poDaza varSaM viproSitaH sa khalu tato bhogoM kA anubhava karate huve arthAt upabhoga karate huve vimAna meM viharate haiM ? so he bhagavan kahiye, isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn bhoga prastAva saMbaMdhi varNana karate huve kahate haiM- ( tA se jahANAmate keI purise paDhamajobbaNuDANavalasamatthe, paDhamajovvaNuhANabalasamasthAe bhAriyAe saddhiM aciravattavIvAhe atthasthI atthagavesaNatAe solasavAsaviSpavasiye se NaM tAo laTThe katakajje aNahasamagge puNaravi niyamagharaM havamAgae hAte kata balikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte suddhappAvesAI maMgalAI batthAI pacaraparihie appamahagghAbharaNAlaMkiyasarIre maNuSNaM thAlI pAkasuddhaM aTThAra sarvajaNAulaM bhoyaNaM bhutte samANe) koi anirdiSTitajJAta nAmavAlA puruSa, yauvana ke Arambha kAla kA bala se yukta ho vaha yuvAvasthA ke AraMbha kAlina balavatIsvakIya bhAryA ke sAtha kI jisakA vivAha alpa kAla caMdra sUrya jyotiSTharAja kevA prakAranA kAmalegAne anubhava karIne eTaleke upabhega karIne vimAnamAM vicare che? te he bhagavan kahe, A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMlaNIne uttaramAM zrIbhagavAn loga prastAva saMbaMdhI vAguna ure che.- (tA se jahAnAma ke purise paDhamajovvaNuTThANacalasamatthe, paDhamanovvaNudrANavalasamatthAe bhAriyAe saddhi aciravattavivAhe atthatthI atthagavesaNatAra solasavAsa vippavAsiye se NaM tAo ddha katakajje aNahasamagge puNaravi Niyagaghara hantramAgae hAte katabalikamme kayakouya maMgalapAyacchate suddhapAvesAI maMgalalAI vatthAI patraraparihie appamahagghAbharaNAla kiya sarIre mAlikasuddha aTThArasava jaNAula bhoyaNa mutte samANe) artha aniddiSTa mannaSyA nAmavALA purUSa yauvananA AraMbha kALanA maLathI yukta heAya, te yuvAvasthAnA ArabhakALanI alavatI peAtAnI patninI sAthe ke jenA vivAha theADA samaya pahelAMja thayela hAya tathA zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaprazatisUtre 1076 " .9 labdhArthaH kRtakAryaH anaghasamagraH punarapi jinagRhaM zIghramAgataH snAtaH kRta balikarmAkRta kautukamaGgalaprAyazcittaH zuddhAtmA veSyANi maGgalAni vastrANi pravarANi parihitaH alpamahaafbharaNAlaMkRtazarIraH manojJaM sthAlIpAkazuddhaM aSTAdazavyaJjanAkulaM bhojanaM bhuktaH san 1tAvaditi pUrvavat sa ityanena kazcidanirdiSTasvarUpaH puruSavizeSaH sa ca kazcidajJAtanAmA puruSo yathA prathama yauvanodgame yad balaM zarIraH prANastena samarthaH sa prathamayauvanotthAnabalasamarthaH, tathAca prathamayauvanotthAnabalasamarthatayA svakIyayA bhAryayA saha saMvRtaH kIdRzyA bhAryayeti kathyate - aciravRttavivAha : - sampratyeva kRtavivAhakAryaH san athAcArya kIdRzaH puruSa iti -arthArthI- dhanecchAvAn tena arthagaveSaNayA - arthAnveSaNanimittaM SoDazavarSANi yAvat viproSitaH - dezAntare pravAsaM kRtavAn tatazca SoDazavarSaM yAvat pravAsAnantaraM sa ca puruSo labdhArthaH - prabhUtadhanayuktaH - prabhUtaviDhapitArthaH kRtakAryaH - kRtakRtyaH - niSThitAkhilaprayojanaH anaghasamagraH - anagha - akSataM punarapAntarAle na kenApi caurAdinA viluptaM coritaM vA samagra dravyabhANDopakaraNAdi yasya sa anagha samagrastathAbhUtaH san sa eva puruSaH punarapi nijakaraati gRhaM zIghramAgataH - svakIyaM gRhaM parAvRtya tatazca snAtaH - kRtasnAnakriyaH, kRtabalikarmA tathA ca kRtakautukamaMgalaprAyazcittaH zuddhAtmA san veSyANi-veSocitAni pravarANi - mahArhANi vastrANi parihitaH - nivasitaH alpamaharghAbharaNAlaMkRtazarIraH - alpaiH stokaimahAmahAhai:- mahAmUlyairAbharaNairalaMkRtazarIro yasya sa alpamaharghAbharaNAlaGkRtazarIro manojJa-mano'nukUlaM - zAlyaudanAdisthAlI - piDharI, tasyA pAko yasya tat tathA sthAlIpAkazuddhaM anyatrahi pUrva meM hI huvA ho tathA usakA pati dhanArthI hone se dhana prApti ke liye solaha varSa paryanta dezAntara meM pravAsa karake vaha puruSa puSkala dhana prApta karake kRtakRtya hokara anaghasamagra arthAt akSata mAne mArga meM caurAdi dvArA curAyA na ho vaha anaghasamagra kahA jAtA hai aisA vaha puruSa apanA svakIya gRha meM Akara snAna karake balikarma karake kautuka zAMti ke liye prAyazcitta karake zuddha hokara, veSya arthAt veSake yogya bahumUlya vastroM ko dhAraNa karake evaM alpa evaM bahu mUlya AbhUSaNoM se zarIra ko alaMkRtta karake tathA manojJamanako anukUla ho isa prakArakA zAlyaudanako sthAlI kahate haiM usakA jo pAka vaha zAlyaudana sthAlI pAka kahA jAtA hai isa prakAra kA sthAlIpAka tenA pati dhanAthI heAvAthI dhana prApta karIne kRtakRtya thaine anaghra samagra arthAt akSata eTaleke rastAmAM cArAdikAthI cArAyela na hoya te anaghasamagra kahevAya che. eve te purUSa peAtAnAja gharamAM AvIne snAna ane alikama karIne kautukazAMtI mATe prAyazcitta karI zuddha thaI ne veSya eTaleke veSane cegya mulyavAna vastrone dhAraNa karIne tathA alpa ane bahumUlya AbhUSaNaiAthI zarIrane ala'kRta karIne tathA maneAjJa--manane AnukULa thAya te pramANenA zAlyeAdanane sthAlI kahe che. tene je pAka te zAyeAdana zAlI pAka kahevAya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 107 vizatitama prAbhRtam 1077 pakvaM na supakvaM bhavati arthAt kevalaM vahnau nikSiptaM dravyaM na tathA supakvaM bhavati tasya dagdhAdi bhayotpattestenedaM vizeSaNaM prayuktaM, vahijalAbhyAM sthAlIpAke yad pakvaM tat supakvaM bhavati ataeva zuddhaM-bhaktadoSavivarjitaM, sthAlIpAkvaM tat zuddhaM ca sthAlIpAkazuddhaM zAlyaudanamityarthaH, tathA ca aSTAdazavyaJjanAkulaM-aSTAdazabhedakaiya'JjanaiH zAkAdibhiH paripUrNa, athavA lokapratItairaSTAdazabhiyaMcanaiH-zAlanakatakrAdibhirAkulaM yadodanaM tat aSTAdazavyaJjanAkulaM / athavA aSTAdazabhedaM ca tat vyaJjanAkulaM ca aSTAdazavyaJjanAkulaM, zAkapArthivAdi darzanAda bhedshbdlopH| granthAntare aSTAdazabhedAzceme-'sUo (1) yaNo (2) javaNaM (3) tiNNiya maMsAi (6) goraso (7) jUso (8) // bhakkhA (9) gulalAvaNiyA (10) mUlaphalA (11) hariyagaM (12) DAgo (13) hoisAlUya tahA (14) pANaM (15) pANIya zuddha kahA jAtA hai anyatra pakva supakva nahIM hotA arthAt kevala agni meM DAlA huvA padArtha aisA supakva nahIM hotA, kAraNa usase jala jAne kA bhaya rahatA haiM, ataH yaha vizeSaNa diyA hai, agni evaM jalase sthAlI pAka se jo pakA huvA hotA hai, vaha sutarAM samyaka prakAra se pakva hotA hai| ataeva zuddha mAne sthAlI pakva hone se zuddha zAlyodana samajhanA cAhiye / tathA aThAraha prakAra ke zAkAdi se pUrNa athavA loka prasiddha aThAraha prakArake vyaMjana-arthAt zAlanaka takra Adi se yukta jo bhAta vaha aSTAdazavyaMjana kahA jAtA hai / athavA aThAraha prakAra ke bheda vAlA jo vyaMjana se vyApta ho vaha aSTAdaza vyaMjanAkUla kahA jAtA hai isa prakAra zAkapArthivAdi se bheda zabda kA lopa ho jAtA hai, grAnthAntara meM aThAraha bheda isa prakAra kahe haiM(sUo (1) yaNo (2) javaNaM (3) ttiNiyamasAi (6) goraso (7) jUso (8) bhakkhA (9) gulalAvaNiyA (10) mUlaphalA (11) hariyagaM (12) DAgo (1) che. A pramANene sthAlI pAka zuddha kahevAya che. anyatra pakava supakava thatuM nathI arthAt kevaLa agnimAM nAkhela padArtha supakava thato nathI. kAraNa ke tenAthI dAjI javAne bhaya rahe che. tethI A vizeSaNa kahela che. agni ane pANInI sAthe sthAlI pAkathI je pakAvela hoya te sutarAM sArI rIte pakava thAya che. tethIja zuddha eTaleke sthAlI pakava hovAthI zuddha zAdana samajavuM joIe. tathA aDhAra prakAranA zAkAdithI pUrNa athavA lekaprasiddha aDhAra prakAranA vyaMjana arthAt zAlanaka, taka vigerenI sAthe je bhAta te aDhAra prakAranA vyAjana kahevAya che. athavA aDhAra prakAranA bhedavALA je vyaMjana tenAthI yukata hoya te aSTAdaza vyaMjanAkula kahevAya che. A pramANe zAka pArthivAdithI bheda zabdane so5 25 jaya . anyAtarabhA mA2 me 20 pramANe hA cha.-(sUo) (1) yaNo (2) javaNNa (3) tinni masAI (6) goraso (7) jUso (8) bhakkhA (9) gulalAvaNiyA (10) mUlaphalA (11) hariyaga (12) DAgo (13) hoi sAlUyatahA (14) pANa (15) pANIya zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1078 sUryaprajJaptisUtre (16) pANagaM ceva (17) / aTThArasamo sAgo (18) Nirubahao loio piMDo // 2 // - chAyA - sUpo (1) no (2) javAnnaM (3) trINi mAMsAni (6) goraso (7) jUsa : ( 8 ) / bhakSyaM (9) guDalAvaNikA (10) mUlaphalaM (11) haritakaM (12) dAgha : (13) // 1 // bhavati rasAlu tathA (14) pAnaM (15) pAnIyaM (16) pAnakaM caiva (17) / aSTAdazaH zAkaH (18) nirupAdhiko locitaH piNDaH ||2|| atrokAnAM keSAMcit padAnAmarthA:- mAMsatrayaM vanaspativizeSasya triprakArakaM cUrNa, athavA mASAnnasya prakArabhedatrayaM, yUNe mudgataNDulajIraka kaDubhANDAdirasaH bhakSyANi - khaNDakhAdyAni, guDalAvaNika lokaprasiddhA guDaparpaTikA guDadhAnA vA, mUlaphalAnItyekameva padaM dvandvasamAsarUpaM, haritakaM - jIrakAdizAkaH - vastulAdi bharjikA, rasAlU- bharjikA, etallakSaNaM yathA - 'do ghapalA mahupalaM dahissa addhADhyaM miriyatrIsA / dasa khaMDalapannAI esa rasAlU (13) hoi sAlUya tahA (14) pANaM (15) pANIya (16) pANagaM ceva (17) aTThArasamo sAgo (18) Niruvahao, loio piMDo ||2|| sUpa-dAla (1) annabhAta (2) javAnna (3) tIna prakAra ke mAMsa (6) gorasa - dadhi dugdhAdi (7) jUsa (8) bhakSya (9) guDalAvaNika (10) mUla phala -mUlI (11) harItaka (12) dAgha (13) 1 / tathA rasAlu (14) pAna (15) pAnI (16) pAnaka ( 17 ) aThAraha prakArake zAka (18) isa prakAra kA bhojana nirupAdhika kahA jAtA hai (2) yahAM kahe huve kitane padoM kA artha isa prakAra hai- mAMsatraya arthAt tIna prakAra kI vanaspativizeSa kA cUrNa athavA uDada kA tIna prakAra ke bheda | muMga cAvala jIraka kaTu Adi rasa tathA bhakSya mAne khAdya padArtha guDa evaM lavaNa loka prasiddha hI hai / guDapaTikA (guDapApaDi) athavA guDadhAnA / mUla phala yaha ekahI pada hai, harItaka - arthAt jIrakAdizAka, vastulAdi bhAjI, rasAlU, bhAji vizeSa | inakA lakSaNa isa prakAra se haiM (do ghayapalA mahupalaM dahissa addhADhayaM (16) pANagaceva (17) aTThArasamo sAgo (18) NirUtrahao loio piMDo // 2 // sUpa-hANa (1) anna-lAta (2) bhavAnna (3) RNu prahAranA bhAMsa (6) gora-hADIM dUdha vigere (7) (8) lakSya (8) guDasAvaNa (10) bhUsaisa - bhujA ( 11 ) irIta (12) hAtha (13) tathA 2sANu (14) pAna (15) pAluI (16) pAna (17) aDhAra prAranA zAoo (18) sA pramANenu bheAjana upAdhirahita kahela che (2) ahI' kahelA keTalAka padonA artha A pramANe che. mAMsatraya arthAt traNa prakAranI vanaspati vizeSanu cUrNa athavA aDadanA traNa prakAranA bheda, maga, ceAkhA, jIrU karyuM Adivasa tathA bhakSya eTale ke khAdya padAtha gALa ane mIThu e leka prasiddhaja che, guDapapa`TikA (ge;La pApaDI) athavA goLadhANA, mULa phaLa A ekaja pada che. harItaka eTaleke jIrU vigere zAka vastulADhibhAjI rasAlu bhAjI vizeSaka AnuM lakSaNa A pramANe che. zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 107 viMzatitama'prAbhRtam 1079 Nivai joggo // 1 // ityAyurvedIyaM lakSaNaM rsaaloH| pAnaM-sUrAdi, pAnIyaM-jalaM, pAnakadrAkSApAnakAdi, zAkaH-taka siddhaH, evamAdi bhirbhojyapadArthaiH samalaMkRtaM mano'nukUlaM bhojanaM bhuktaH san sa evA'nutanAmA puruSo bhojanAtparaM kIdRze zayane zayyAyAM zayanAgAre kena prakAreNa svapiti, ityetasya varNanamArabhate-'taMsi tArisagaMsi vAsagharaMsiaMto sacittakamme bAhirao mitaghaTTamaDhe vicitta ulloacilliyatale bahusamasuvibhattabhUmibhAe maNirayaNapaNAsitaMdhayAre kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUvamaghamataM gaMdhudUyAbhirAme sugaMdhavaragaMdhie gaMdhavaTibhUye' tasmin tAdRze vAsagRhe antaH sacitrakarmaNi bAhyato dhUpitaghRSTamRSTe vicitrollocitatale bahusamamuvibhaktabhUmibhAge maNiratnapraNAsitAndhakAre kAlAgurupravarakundarUSkadhUpamaghamaghAmAyitAntargandhoddhRtAbhirAme sugandhavaragandhite gandhavartibhUte ||-tsmin tAdRze gRhe-vAsagRhe kiM viziSTe ityAha-antaH madhye sacitrakarmaNi bahirvAhyatazca dhUpite-sudhApaGkadhavalite ghRSTe-pASANAdinA uparigharSite tato mRSTe-masRNI miriyviisaa| dasa khaMDulapannAI esa rasAlU Nivaha joggo) isa prakAra rasAlU kA Ayurveda meM lakSaNa kahA hai| pAna-sUrAdi, pAnIya, jala, pAnaka drAkSa pAnakAdi, zAka takrasiddha etadAdi bhojya evaM pAnAdi se samalaMkRta manonukUla bhojana khA pIkara vaha vinA nAma vAlA puruSa bhojana ke pazcAt kisa prakAra ke zayanAgAra meM evaM kisa prakAra kI zayyA meM kisa prakAra se zayana karatA hai usakA varNana karate haiM-(taMsi tArisagaMsi vAsagharaMsi aMto sacittakamme bAhirao dUmitaghaTTamaTTe vicitta ulloacilliyatale bahusamasuvibhattabhUmibhAe maNirayaNapaNAsitaMdhayAre kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUvamaghamaghetaM gaMdhudadUyAbhirAme sugaMdhavaragaMdhie gaMdhavabhUie) usa prakAra ke vAsagRha meM, kaisA vAsagRha hotA hai so kahate haiM-bhItara meM citra karma se citravicitra tathA bAhara meM dhUpita arthAt sudhA se dhavalita evaM dhRSTa mAne pASANAdi se gharSita tatpazcAt mahIna kiyA huvA vividha prakAra (do dhayapalA mahUpala dahissa addhADhaya miriya vIsA dasakhaMDula pannAI esa rasAlU Nivai joggo) mA pramANe mAyuvamA 2sAsUnA sakSaNe! 4aa che. paan-su2| vigere, pAnIya, pANI, pAnaka drAkSApAnakAdi zAka takasiddha A vigere bhejaya ane pAnAdithI samalaMkRta manane anukULa bhejana khAI pIyane, te nAmavinAno purUSa bhojana karyA pachI kevA prakAranA zayanA||2maa bhane vI zayyAmA vI zata zayana 42 che. tenu - 42 cha.-(tasi tArisagasi vAsaghara si aMto sacittakamme bAhirao dumitaghaTTamadve vicittaulloyacilliyatale bahUsamasuvibhattabhUmibhAe maNirayaNapaNAsita dhayAre kAlAgurupavarakuMdurukkaturukka ghUvamadhamadheta gaMdha yAbhirAme sugaMdhavaragadhie gaghavaTTibhUe) me zatanA vAsabhA, yu pAsa hoya che? te kahe che-aMdaranA bhAgamAM citra kama karavAthI citra vicitra tathA bahAramAM zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1080 __ sUryaprAptisUtre kRte, tathA vicitreNa-vividhacitrayuktenollocena-candrodayena cilliyaM-citritaM-dIpyamAnaM gRhamadhyabhAge uparitanaM talaM yasya tata tathA bhUte tasmin gRhe tathA ca bahusama:-prabhUtasamaH-suvibhaktaH-suvicchittiko bhUmibhAgo yatra tasmin tathA ca maNiratnapraNAzitA zeSAndhakAre, tathA kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpasya yo gandho maghamaghAyamAnaH uddhRtaHitastato vipramRtastenAbhirAma-ramaNIyaM yatra tasmin atra kunduruSka-silhakaM, tathA zobhano yo gandhastena kRtvA varagandhikaM-varo gandho varagandhaH so'syAstIti varagandhikaM-(ato'nekasvarAt) iti ikaka pratyayaH / tasmin, ataeva gandhavattibhUte tasmin tAdRze zayanIyevAsagRhe-(atha zayyAM varNayati) 'taMsi tArisagaMsi sayaNijjasi duhao uNNae majjhe Nata. gaMbhIre sAliMgaNavaTTie paNNattaM gaMDabiMboyaNe suraMme gaMgApuliNavAluyAuddAlasAlisae suviraiyarayattANe oyaviyakhomiya khomadugUlapaTTapaDicchAyaNe rattaMsuyasaMvuDe suraMme ke citra yukta ulloca mAne caMdaravA se citrita hone se dedIpyamAna evaM gRha ke madhya bhAga meM isa prakAra ke tathA bahusama atIva sama evaM suvibhakta sutarAM vicchitti kRta hai bhUmi bhAga jisakA aisA tathA maNiratnAdi ke prakAza se naSTa havA hai andhakAra jisa kA aisA tathA kAlAgurukuMduruSka turuSka kA jo madha madhAyamAna gandha kI jo idhara udhara vistRta hone se sugaMdha yukta atyaMta ramaNIya aise yahAM para kuMduruSka mAne silhaka dezodbhava gandha dravya vizeSa kA jo gandha usa se utkRSTa gandha yukta (yahAM para varagaMdhita zabda meM ato'neka svarAt ) isa se ika pratyaya huvA hai / ataeva gandhavartibhUta isa prakAra ke zayanIya gRha meM (taMsi tArisagaMsi sayaNijjasi duhao uNNae majjhe NatagaMbhIre saliMgaNavahie papaNataM gaMDabiMboyaNe suraMme gaMgApuliNavAluyAuddAlasAli sae suviraiyarayattANe oyaviyakhomiyakhomadugUlapaTTaparicchAyaNe rattaMsuya pata eTaleke cUnAthI dhoLela ane dhRSTa eTale pattharathI ghasIne ekadama lIsu karela aneka prakAranA citravALA uleca eTaleke-caMdaravAthI cinnela hovAthI dedIpyamAna tathA gharanI madhyabhAgamAM bahusama atyaMta sarakhA ane suvibhakta samyaka vibhAga karela bhUmibhAga jeno hoya evA tathA maNiratnAdinA prakAzathI nAza pAmela che. aMdhakAra jene evuM tathA kAlAgurU kuMTurUSa, turUSkanA madhamaghATavALe gandhanI je Amatema vistRta thavAthI sugaMdhadAra ane atyaMta ramaNIya evA ahIM kuMTurUSNa eTaleke siha, dezamAM utpanna thayela gandha dravya vizeSane je gaMdha tenAthI zreSTha gaMdhayukta (mAhI 12 dhita mAM ato'nekasvarAt) mAnAthI 76 pratyaya thye| cha, tethI - tita // 12 // zayanIya khamA (tasi tArisagasi sayaNijjasi duhao uttae majje NatagabhIre sAliMgaNavaTTie paNNattaM gaDabiMboyaNe sura me gaMgApulinavAluyAudAla sAlisae suviraiyarayattANe oyaviyamvomiyakhomadugulapaTTapaDicchAyaNe rattaMsuyasaMvuDe zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 107 viMzatitamaprAbhRtam 1081 AINagarUtabUraNavaNItatUlaphAse sugaMdhavarakusumacuNNasayaNokyArakalite tAe tArisAe bhAriyAe saddhi siMgArAgAracArUvesAe saMgatahasitabhaNitaciTThitisaMlAvavilAsaNiuNajuttovayArakusalAe aNurattA virattAe maNANukUlAe egaMtaratipasatte aNNattha kacchaimaNaM akutramANe iTTe saddapharisarasarUvagaMdhe paMcavihe mANussae kAmabhoge paJcaNubbhavamANe viharijjA' tasmin tAdRze gRhe zayanIye ubhayataH unnate madhyena natagambhIre sAliGganavRtte praNatagaNDabimboSThe suramye gaMgApulinavAlukodAlazAlisadRze suviraharatottAne oyaviya kSaumadkUlapaTTaparicchAdite raktAMzukasaMvRte suramye AjinagarutorNavaNitatUlasparze sugandhavarakusumacUrNazayanopakalpite tathA tAdRzayA bhAryayA sArddha zRMgArAkAraH cArUveSayA saMgatahasitabhaNitaceSTitasaMlApavilAsayuktatayA ratikuzalayA anuraktaviraktatayA mano'kUlatayA ekAntaritaprazakte, anyatra kutrApi mano'kUrvan ISTazabdasparzarasarUpagandhAn paJcavidhAn mAnuSAn kAmabhogAn pratyanubhavan viharet ||-tsmin tAdRze ramaNIye zayanAgAre zayanArtha zayyA kIdRzI! ityAha-ubhayataH-ubhayoH pArzvayorunnate, madhyenamadhyabhAge natagambhIre sahAliGganavA zarIrapramANenopadhAnena varttate yat tat tathA, ubhayoH pradezayo-ziro'ntapAdAntalakSaNayo biMboyaNe-upadhAnake yatra tattathA, atra kvacit 'paNNattagaMDabiMboyaNe' iti pATho'sti tatraivaM vyutpattiz2aiyA-prajJayA-viziSTa saMkhuDe suraMme AINaga rUtabUraNavaNItatulaphAse sugaMdhavarakusumacuNNasaghaNokyArakalite tAe tArisAe bhAriyAe saddhiM siMgArAgAracAruvesAe saMgatahasitabhaNitacihitasaMlAvavilAsaNiuNajuttovayArakusalAe aNurattA virattAe maNANukUlAe egaMtaratipasatte aNNastha kacchaimaNaM akuvvamANe iTTasahapharisarasarUvagaMdhe paMcavihe mANussae kAmabhoge paccaNubhavamANe viharijA) usa prakAra ke ramaNIya zayana gRha meM zayyA kisa prakAra kI hotI hai, so kahate haiM-donoM pArzva bhAga meM unnata tathA madhya meM nata hone se gaMbhIra tathA sahAliMganavRtti se zarIra pramANa ke upadhAna-AstaraNa vizeSa se yukta evaM zirAnta bhAga meM evaM pAdAnta bhAga meM upadhAna yukta yahAM para kvacita (paNNatta gaMDabiMboyaNe) isa prakAra kA pATha AtA hai, vahAM para isa prakAra kI sura me AINaga rutabUraNavaNItatUlaphAse sugadhavarakusumacuNNasayaNopayArakalite tAe tArisAe bhAriyAe saddhi siMgArAgAracAruvesAe saMgatahasitabhaNitacidvitasaM lAvavilAsaNiuNajutto vayArakusalAe aNurattAvirattAe maNANukUlAe egataratipasatte aNNastha kacchai maNa akubba. mANe iTTa saddapharisarUvarasagadhe paMcavihe mANussae kAmamora paccaNuThabhavamANe viharijjA) e rItanA ramaNIya zayanagRhamAM zayyA kevA prakAranI hoya che? te kahe che. banne pArzva bhAgamAM unata tathA madhyamAM nata hovAthI gaMbhIra tathA sahAliMgana vRttithI zarI2 pramANunA dhAna 2mAsta25 (pazeSayI yuta mI vAyat (paNNatta gaMDaviboyaNe) zrI suryaprajJati sUtraH 2 Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1082 sUryaprajJaptisUtre karmma viSayabuddhayA Apte- prApte atIva suSThu parikammite iti bhAvArtha:, gaNDopadhAnake yatra tattathA tatra oyaviyaM suparikammitaM kSaumikaM dukUlaM - kArpAsikaM vastra, atasImayaM vA vastraM tasya yugalarUpo yaH paTTazArakaH sa praticchAdakaM - praticchAdanaMAcchAdanaM yasya tattathA tatra raktAMzukena mazakagRhAbhidhAnena vastravizeSeNa saMvRte - samantataH AvRte, tathA ca AjinakaM - carmanirmito vastravizeSaHH sa ca svabhAvAdati komalo bhavati rUtaM ca-kArpAsapakSma bUro- vanaspati vizeSaH navanItaM ca slakSNaM tUlazca - arkatUlaH iti dvandvaH, ataevaiteSAmeva sparzo yasya tattathA tasmin sugandhavarakusumacUrNazayanopacArakalitaHsugandhIni yAni varakusumAni ye ca sugandhayazcUrNaH paTTavAsAdayo ye ca etad vyatiriktAstathAvidhAH zayanopacArAstaiH kalite, tathA tAdRzayA vaktumazakyasvarUpatayA puNyavatAM yogyayA zrRMgArAgAracAruveSayA- zrRMgAraH - zrRMgArarasapoSakaH AkAraH - sannivezavizeSo yasya sa zrRMgArAkAraH, itthaM bhUtazvArU:- zobhano veSo yasyAH sA tathAbhRtA tathA saMgatahasita bhaNitaceSTitasaMlApavilAsatayA - saMgataM - maitrIgataM gamanaM savilAsaM caGkamaNamityarthaH hasitaM - vyutpatti hotI hai, viziSTa karma viSayaka buddhi se prApta evaM atyaMta samyak prakAra se kiye huve aisA artha samajha leveM / oyaviya arthAt suparikarmita kSaumika - rezamI tathA kArpAsa vastra yA atasI kA vastra usa ke AcchAdana se AcchAdita tathA rakta aMzuka rUpa vastra vizeSa se cAroM ora se AvRtta tathA Ajinaka arthAt carma nirmita vastra vizeSa svabhAva se hI ati komala hotA hai, tathA ruta mAne kArpAsa bura vanaspativizeSa tathA navanIta arkatUla unakA sparza jaisA komala tathA pUSpa cUrNa ke zayana jaise zayana meM sugaMdha vAle jo jo (uttama kusuma puSpa vizeSa kA cUrNa zayanopacAravAle kalita tathA kahane meM azakya aise puNyavAnoM ke yogya tathA zrRMgAra ke samAna AkArasannivezavizeSa jisa kA ho aisA suMdara zayyA meM saMgata- maitrI yukta jo gamana arthAt savilAsa caMkramaNa evaM hasita arthAt AnaMda' yukta bolavAle hAsya A pramANenA pATha Ave che. ahIM A pramANe vyutpatti thAya che. vizeSa prakAranI ka viSaya buddhidhI prApta tathA atyaMta sabhya rIte are te artha samavA. (oyaviya) eTale ke suparikami ta kSomika-rezamI tathA duphUla kapAsanA vastra athavA atasInu vajra vizeSathI cAre tarapha vITAvela tathA AjInaka arthAt ca vizeSanu vasra te svabhAvathIja atyaMta kAmaLa hoya che. tathA rUta eTale kapAsa chu-vanaspati vizeSa tathA navanIta, arka tUla tene je sparzI tenA jevA tathA puSpanA cUNuMnI zayyA jevA zayanamAM suga MdhavALA je uttama puSpAnA cUrNayukta zayaneApacArathI kalita-yukta tathA kahevAmAM evA puNyanAnAne yAgya zrRMgAra samAna AkAra niveza vizeSa jenA hAya evA prakAranI su Mdara zayyAmAM saMgata-maitriyukta je gamana arthAt vilAsapUrvaka cakramaNa ane hasita arthAt zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryavaptiprakAzikA TIkA 20 107 viMzatitama prAbhRtam 1083 sapramoda kapolasUcitaM hasanaM, bhaNitaM-manmathoddIpikA vicitrA bhaNitiH ceSTitaM-sakAmamanapratyagAvayavapradarzanapurassaraM priyasya purato'vasthAnaM saMllApaH-priyeNa saha sapramodaM sakAmaM parasparaM saGkathA eteSu vilAsena-zubhazIlayAyo nipuNaH-sUkSmabuddhigamyo'tyantakAmaviSayaparamanaipuNyopetaH-yuktaH-dezakAlopapannaH upacArastat kuzalayA anuraktayA kadAcidapi aviraktayA mano'nukUlayA bhAryayA saha ekAntena ratiprasakto-ramaNaprasaktA'nyatra kutrApi mano'kurvan , anyatra manaH karaNehi na yathAvasthitamiSTabhAryAgataM kAmasukhamanubhavati, iSTAn zabdasparzarasarUpagandharUpAn pazcavidhAn mAnuSAn-manuSyabhavasambandhinaH kAmabhogAn pratyanubhavan-pratizabda Abhimukhye saMvedayamAno viharet-avatiSThet // atha punagautamasya praznAntaraM-'tA se NaM purise viusamaNakAlasamayasi kerisae sAtAsokkhaM paccaNubbhavamANe viharati ?' tAvat sa khalu puruSo'pi samayakAlasamaye sAtasaukhyaM pratyanubhavan viharati ?-atra tAvacchabdaH kramArthaH, tAvat-AstAmanyadagretanaM vaktavyamidaM evaM bhaNita arthAt kAmoddIpaka vicitra vAkpaTutA evaM ceSTita arthAt sakAma aMga pratyaMga avayava pradarzana pUrvaka priya ke sanmukha avasthAna tathA saMlApa-mAne priya ke sAtha AnaMda pUrvaka sakAma paraspara kA milana isa prakAra ke vilAsa se yukta tathA dezakAlAnukUla jo upacAra usa meM kuzala aisI tathA anurakta aisI kadApi avirakta na ho aisI patnI ke sAtha ekAnta meM jo ramaNa meM rakta anyatra mana ko na karatA huvA kAraNa kI anyatra mana karane se yathAvasthita bhAryAgata kAmasukha kA anubhava nahIM hotA hai| iSTa zabda sparza rasa, rUpa evaM gandha rUpa pAMca prakAra ke manuSya bhava saMbaMdhI kAmabhogoM kA upabhoga kara vicaratA hai| punaH zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA se NaM purise viusamaNa kAlasamayaMsi kerisae sAtAsokkha paccaNubhavamANe viharati) zrIgautamasvAmI kahate haiM-Age kA vaktavya basa hai apitu Apa yaha kahiye kI vaha AnaMdayukta balavALA hAsya ane bhaNita arthAt kAmoddIpaka vicitra vAkapaTutA ane ceSTita arthAt sakAma aMga pratyaMga avayanA pradarzana pUrvaka priyanI sanmukha AvavuM. tathA saMtApa eTaleke priyanI sAthe AnaMda pUrvaka sakAma parasparanuM milana AvA prakAranA vilAsathI yukta tathA dezakALAnukULa je upacAra temAM kuzaLa evI tathA anurakta evI koI paNa samaye avirakta na hoya tevI patnInI sAthe ekAntamAM je ramaNamAM rakta anyatra mana na karate kAraNake anyatra mana karavAthI kharekharUM bhAyagata kAma sukhano anubhava thata nathI ISTa zabda sparza rasa, rUpa, ane gaMdha rUpa pAMca prakAranA manuSya bhavasaMbaMdhI kAma bhegano upabhega karIne vicare che. zathI zrIgItabhAbhI pUche che.-(tA seNaM purise viusamaNakAlasamayaM si kerisae sAtAsokkha paccaNubhavamANe viharati) zrIgotamasvAmI 4 che. mAnu thana paryA che. zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1084 sUryapratisUtre tAvat kathyatA, sapuruSastasmin kAlasamaye-kAlena tathAvidhenopalakSitaH samayaH-avasaraH kAlasamayastasmin kAlasamaye, punaH kIdRzaM sAtarUpaM-AhulAdarUpaM saukhyaM pratyanubhavan viharati kiM ! // evamitthaM gautamasya praznaM zravodAracetAH bhagavAnuttarayati-'urAla samaNAuso ! tA tassa NaM purisassa kAmabhogehiMto etto aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva bANamaMtarANa devANaM kAmabhogA, bANamaMtarANaM devANaM kAmabhogehito aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva asuriMdavajjiyANaM bhavaNavAsINaM devANaM kAmabhogA, asuriMdavajjiyANaM devANaM kAmabhogehiMto etto aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva asurakumArANaM iMdabhUyANaM devANaM kAmabhogA, asurakumArANaM devANaM kAmabhogehiMto etto agaMtaguNavisiTTatarAe ce gahaNakkhattatArArUvANaM devANaM kAmabhogA, gahaNakkhattatArArUvANaM devANaM kAmabhogehito etto aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva caMdimasUriyANaM devANaM kAmabhogA,' udAra ! zramaNa ! AyuSman ! tAvat tasya khalu puruSasya kAmabhogebhyaH ito'nantaguNaviziSTatarAzcaiva vAnavyantarANAM devAnAM kAmabhogAH vAna. vyantarANAM devAnAM kAmabhogebhyaH anantaguNaviziSTatarAzcaiva asurendraparyANAM bhavanapuruSa usa kAla samaya meM arthAt pUrva kathita kAla meM kisa prakAra kA AhalA. daka sukha kA anubhava karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI udAra cittavAle zrI bhagavAn uttara meM kahate haiM-(urAla samaNAuso ! tA tassa NaM purisassa kAmabhogehiMto etto aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva bANamaMtarA NaM devANaM kAmabhogA, vANamaMtarANaM devANaM kAmabhogehito aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva asuriMdavajiyANaM bhavaNavAsINaM devANaM kAmabhogA, asuriMdadvajiyANaM devANaM kAmabhogehiMtI etto aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva asurakumArANaM iMdabhUyANaM devANaM kAmabhogA, asurakumArANaM kAmabhogehiMto etto aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva gahaNakkhattatArAkhvANaM devANa kAmabhogA, gahaNakkhattatArArUvANaM devANaM kAmabhogehiMto etto aNaMtaguNavisiTTatarAe ceva caMdimasUriyANaM devANaM kAmabhogA) he udArabuddha ! he zramaNa ! paraMtu Apa e kaho ke e purUSa e kALa samayamAM arthAt pUrvakathita kALamAM kevA AhalAdavALA sukhane anubhava kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne SER [yattAmA zrImAn uttamA 4 cha.-(urAla samaNAuso ! tA tassa Na kAmabhogehi to etto aNataguNavisiTutarAe ceva bANama tarANa devANa kAmabhogA bANama tarANa devANa kAmamogehito aNataguNavisiddhatarAe ceva asuriMdavajjiyANa bhavaNavAsINa devANa kAmabhogA asuriMdapajiyANa devANa kAmabhogehi to etto aNataguNavisidvatarAe ceva asurakumArANa iMdabhUyANa devANa kAmabhogA, asurakumArANa kAmabhogehi to etto aNataguNavisiTutarAe ceva gahaNakkhattatArArUvAga devANa kAmabhogA, gahaNakkhattatArArUvANa devANa kAmabhogehi to etto aNataguNavisiTutarAe ceva ca dimasUriyANa devANa kAmabhogA) 3 uttamabhuddhi zrama u mAyubhan zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarvajJaptiprakAzikA TIkA su0 107 viMzatitamaprAbhRtam 1085 vAsInAM devAnAM kAmabhogA asurendravaryANAM devAnAM kAmabhogebhyaH ito anantaguNaviziSTatarAzcaiva asurendravaryANAM devAnAM bhavana nivAsinAM IndrabhUtAnAM devAnAM kAmabhogAH, asurakumArANAM devAnAM kAmabhogebhyo grahanakSatratArArUpANAM devAnAM kAmabhogAH, grahanakSatratArArUpANAM devAnAM kAmabhogebhyaH ito'nantaguNa viziSTatarAzcaitra candrasUryANAM devAnAM kAmabhogAH ||-he udAra !-vizAlabuddhe !-atyadbhutabuddhizAlin ! he zramaNa ! AyuSman ! tasya puruSasya-nAmagotrarahitasya puruSasya ye kAmabhogAH iyantaM yAvat pratyupavarNitAstebhyopyanantaguNaviziSTAH kAmabhogAH vyantaradevAnAM kAmabhogAH santi, vyantaradeva kAmabhogebhyopyanantaguNaviziSTatarAH-anantaguNatayA viziSTatarA eva kAmabhogAH asurendravaryANAM devAnAM santi, tebhyopyanantaguNa viziSTatarAH-indrabhUtAnAM asurakumArANAM devAnAM kAmabhogAH santi tathA ca asurakumAradevebhyopyanantaguNaviziSTatarAH kAmabhogAH grahanakSatratArArUpANAM devAnAM santi kAmabhogAH, tebhyo'pyanantaguNa viziSTatarAzcandrasUryANAM devAnAM kAmabhogAH santi // athopasaMhAravAkyamAha-'tA erisae NaM caMdimasUriyA joisiMdA joisarAyANo kAmabhoge paccaNubhavamANA viharaMti' tAvat etAdRzAn khalu candrasUryAH jyotiSendrA jyotiSarAjAH kAmabhogAn pratyanubhavanto viharanti ||he AyuSman ! usa nAmagotra rahita puruSa kA jo kAmabhoga kA itane paryanta yAvat jo varNita kiyA hai, usa se bhI ananta guNA adhikavyantara devoM ke kAma bhoga hote haiM / vyantara devoM ke kAma bhogoM se bhI anantaguNA viziSThatara kAmabhoga asurendra varya devoM ke hote haiM, una se bhI anantaguNa viziSTatara indrarUpa asurakumAra devoM ke kAmabhoga hote haiM, tathA asurendra devoM se bhI ananta guNa viziSTatara kAmabhoga gRha nakSatra tArA rUpa devoM ke hote haiM, una se bhI anantaguNa viziSTatara caMdra sUrya devoM ke kAma bhoga hote haiN| aba isa kA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(tA erasie NaM caMdimasUriyA joisiMdA joisarAyA No kAmabhoge paccaNubhavamANA viharaMti) candra sUrya e nAmagAtra vinAnA purUSanA kAmaganuM je ATalA paryanta yAvata je varNavela che. tenAthI paNa anaMta gaNu vadhAre vyaMtara devane kAmaga hoya che. vyaMtara devenA kAma bhegethI paNa anaMta gaNuM viziSTatara kAmaganuM sukha asurendravarya devenuM hoya che. tenAthI paNa anaMtagaNu viziSTatara iMdrarUpa asurakumAra devonA kAmaganuM hoya che. asurendra devothI paNa anaMtagaNu viziSTatara kAmaganuM sukha graha nakSatra, ane tArArUpa devenuM hoya che. tenAthI paNa anaMta gaNu viziSTatara caMdra sUrya devonA kAmoganuM hoya che. ve mAno yasa 2 42tA 43 cha.-(tA erasie NaM caM dimasUriyANa kAmabhoge paccaNubhavamANAviharati) -yotiSandra jyoti 42 / 04 meM sUrya deva mA 42nA 52 zrI suryaprati sUtra : 2 Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1086 suslim tAvaditi pUrvavat khalviti vAkyAlaGkAre candrasUryAH jyotiSendrAH jyotiSarAjAH devAH etAzAn-pUrvavarNitAn kAmabhogAn bhunAnaH pratyanubhavanto yathA sukhaM svecchayA svavimAne viharanti-yathecchayA vihAraM kurvantItyarthaH / ityevaM sUtramupasaMhRtya aSTame sUtre pUrvapratipAditAnAmaSTAzIti saMkhyAgrahANAM nAmagrAhamupadarzayiSyatIti / sU0 107 // pUrva aSTAzIti saMkhyakAH grahA pratipAditA santi, samprati teSAmeva nAmagrahaNaM karoti mUlam-tattha khalu ime aTThAsItImahaggahA paNNattA, taM jahA-iMgAlae viyAlae lohitaMke saNicchare, AdhuNie, pAhuNie kaNokaNae, kaNakaNae kavitANae (10), kaNagasaMtANe, some, sahite, assAsa No, kajovae kavarae ayakarae duMdubhae saMkhe saMkhaNAbhe (20) saMkhavaNNAbhe kaMse kaMsaNAbhe kaMsavaNNAbhe, NIle NIlobhAse rUppe rUppobhAse bhAsarAsI 30 / tile tilapupphavaNNe dage dagavapaNe kAye baMdhe iMdaggI dhUmaketU-harI piMgalae 40 / budhe sukke bahassai rAhU agatthI mANavae kAmaphAse dhure pamuhe viyaDe 50 / visaMdhikappellae paille jaDiyAlae aruNe aggillae kAle mahAkAle sosthie sovathie vaddhamANage 60 / palaMbe NiJcaloe Niccujjoe sayaMpabhe obhAse seyaMkare khesaMkare abhaMkare pabhaMkare arae 70 / virae asoge bItasoge ya vimale vivatte vivatthe visAle sAle subae aNiyaTI egajaDI 80 / dujaDI kare karie rAyaDaggale pupphaketU bhAvaketU saMgahaNI iMgAlae viyAlae lohitake saNicchare ceva / aTTANie pAhuNie kaNakasaNAmA vi paMceva // 1 // some sahite assAsaNe ya kajjovae ya kanvaTTae / ayajyotiSendra jyotiSkarAja deva isa prakAra ke pUrvavarNita kAmabhogoM ko bhogate huve yathAsukha arthAt sukhapUrvaka apane agane vimAna meM vicarate haiM arthAt yatheccha-icchAnukUla vihAra karate haiN| - isa prakAra pUrvasUtra kA upasaMhAra kara ke ekaso AThaveM sUtra meM pratipAdita aThAsI grahoM ke nAma ko kahakara dikhalAte haiN| sU0 107 // varNavela kAmagIne bhogavIne sukhapUrvaka pitA pitAnA vimAnamAM vicare che. arthAta kaccha-IcchA pramANe vihAra kare che. A pramANe pUrvasUtrane upasaMhAra karIne ekaso AThamA sUramAM pUrve pratipAdana karela aThayAzI grahanA nAmanuM kathana kare che. sU. 10nA zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 108 viMzatitamaH prAbhRtam 1087 barae ayakarae duMdubhae saMkhasaNAmA vi tiSNeva // 2 // tiSNeva kaMsaNAmA NIle ruppIya huMti cattAri0 / bhAsa tila puSkavaNNe dagavaNNe kAlabaMdhe ya // 3 // iMdaggI ghUmaketU haripiMgalae budhe ya sukke ya / baha ssai rAhU agatthI mANavae kAmaphAse ya // 4 // dhurae pamuhe viDe visaMdhika tahA payalle ya, jaDiyAlaeva aruNe aggikAle mahAkAle ||5|| sotthiya sovasthiya vaddhamANage tathA palaMbeya / NiccAloe Niccujoe sayaMpabhe caiva obhAse // 6 / seyaMkare khemaMkare AbhaMkare pabhaMkare boddhavve | aravira ya tahA asoga taha bItasoge ya // 7 vimale vitate virathe visAle taha sAla subate caiva / aNiyaTTI egajaDI ya hoi vijaDI ya boddhavtro // 8 / kare karie rAya'ggale boddhabve puSkabhAva ketu ya / aTThAsotI gahA khalu NeyavtrA ANupuvIe ||suu0 108 // chAyA - tatra khalu ime aSTAzItirmahAgrahAH prajJaptAH, tadyathA - aGgAraka : (1) vikalaka : (2) lohityaH (3) zanaizvaraH (4) AdhunikaH (5) prAdhuNikaH (6) kaNaH (7) kaNaka: (8) kaNkaNakaH ( 9 ) kaNavitAnaka: (10) kaNasantAnakaH (11) somaH ( 12 ) sahitaH (13) AzvAsanaH (14) kAyovaga: (15) kaTaka: (16) ajakarakaH ( 17 ) dundubhakaH (18) zaMkhaH (19) zaGkhanAbhaH (20) zaGkhavarNAbhaH (21) kaMsaH (22) kaMsanAma: (23) savarNAbhaH (24) nIlaH (25) nalAvabhAsaH (26) rUpI (27) rUppabhAsaH (28) mahama (29) bhasmarAziH (30) tila: (31) tila puSpavarNakaH (32) dakaH (33) dakavarNaH (34) kAyaH (35) vandhyaH (36) indrAgniH (37) dhUmaketuH (38) hari: ( 39 ) piMgala: (40) budhaH (41) zukraH (42) bRhaspatiH (43) rAhu: (44) agastiH (45) mANavakaH (46) kamasparzaH (47) ghura : (48) pramukha : (49) vikaTaH (50) visandhikalpaH (51) prakalpaH (52) jaTAlaH (53) aruNa: (54) agni: (55) kAla: (56) mahAkAlaH (57) svastikaH (58) sauvastikaH (59) varddhamAnakaH (60) pralambaH (61) nityAlokaH (62) nityadyotaH (63) svayaMprabhaH (64) avabhAsaH (65) zreyaskaraH (66) kSemakara : (67) AbhaMkara : (68) prabhaMkara : (69) arajA ( 70 ) virajA (71) azokaH ( 72 ) vItazokaH (73) vivarttaH (74) vivastraH (75) vizAla: (76) zAla : (77) suvrata: (78 ) anivRtti (79) eka jaTI (80) dvijaTI (81) kaTaH (82) kaTikaH (83) rAjaH (84) argala : (85) puSpaH (86) bhAvaH (87) ketuH (88) | zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1088 sUryaprazaptimaH saMgrahaNo'GgArako vikAlako lohityakaH zanaizcarazcaiva / AdhunikaH prAdhuNikaH kanakasamAnA api paJcaiva // 1 // somaH sahitaH AzvAsanazca kAryopagazca kbettkH|| ajakarako dundubhakaH zaMGghanAbho'pi trINyeva // 2 // trINyeva kaMsanAbho nIlo rUppI ca bhavanti catvAri / bhAsastilaH puSpakaNodakavarNaH kAlobandhazca // 3 // IndrAgnidhUmaketuH hariH piGgalobudhazca zukrazca / bRraspatI rAhu agastirmANavakaH kalasparzazca // 4 // dhuraH pramukho vikaTo visandhi kalpastathA prakalpazca / jaTAlazca aruNo'gniH kAlo mahAkAlaH // 5 // svastikaH sauvastikI varddhamAnakastathA pralambazca / nityAloko nizcalaH svayaMprabhazcaiva avbhaasH||6|| zreyaskaraM kSemakaraH AbhaMkaraH prabhaMkarazca bodhvyH| arajA virajA ca tathA azokastathA bItazokazca / / 7 / / vimalo vitato vivastro vizAlastathA zAlaH suvratazcaiva / anivRttireka jaTI ca bhavati dvijaTI ca bodhavyaH // 8 // karaH kariko rAjo'rgalo boddhavyaH puSpabhAva ketuzca / aSTAzIti grahAH khalu netavyAH AnupUrveNa // 9 // iti // 108 suutr|| TIkA-pUrvapratipAditAmaSTAzIti grahANAM kevalaM nAmAnyevAtra pratipAditAni vartante'tattha khalu ime aTTAsIti mahaggahA paNNatA' tatra khalu ime aSTAzItirmahAgrahAH prajJaptAH // tatra-grahanAma jijJAsAyAM khalviti vAkyAlaGkAre ime-cakSyamANasvarUpAH aSTAzIti saMkhyakAH prathama pUrva meM aThAsI grahoM kA pratipAdana kiyA hai, aba unake nAma nirdeza pUrvaka kathana karate haiM vIkArtha-pUrva meM pratipAdita aThAsI grahoM ke kevala nAma mAtra yahAM para pratipAdita kiye gaye haiM-(tattha khalu ime aTThAsIti mahaggahA paNNattA) grahoM ke nAma kI jijJAsA meM ye vakSyamANa aThAsI saMkhyAtmaka mahAgraha arthAt carma cakSavAloM se upalabhyamAna mukhyagraha, gamanazIla tejasvI padArtha arthAt pahelAM ayAzI grahonuM pratipAdana karyuM che. have temanA nAma nideza pUrvaka kathana karavAmAM Ave che. TakArtha-pahelAM pratipAdana karela aThayAzI grahonA kevaLa nAmamAtranuM ahIM pratipAdana 120 cha.-(tattha khalu ime aTThAsIti mahagahA paNNattA) aDAnA nAmAnI zAsamA A vakyamANa aThayAzI saMkhyAnA mahAgraha arthAt cama cakSuvALAothI prApta thatA mukhya zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1089 sUryaptiprakAzikA TIkA 20 108 viMzatitamaprAbhRtam prakAza bimba prajJapta kiye haiM-unake nAma phrama se isa prakAra haiM-aGgAraka, (1) vikAlaka (2) lohityaka (3) zanaizcara (4) Adhunika (5) prAdhuNika (6) kaNa (7) kaNaka (8) kaNha kaNaka (9) kaNavitAnaka (10) kaNasaMtAnaka (11) soma (12) sahita (13) AzvAsana (14) kAyopaga (15) kaTaka (16) ajakaraka (17) dundubhaka (18) zaMkha (19) zaMkha nAma (20) zaMkha varNAbha (21) kaMsa (22) kaMsanAbha (23) kaMsa varNAbha (24) nIla (25) nIlAvabhAsa (26) rUpI (27) rUppabhAsa (28) bhasma (29) bhasmarAzi (30) tila (31) tila puSpa vaNeka (32) daka (33) daka varNa (34) kAya (35) vandhya (36) indrAgni (37) dhUmaketu (38) hari (39) piMgala (40) budha (41) zukra (42) bRhaspati (43) rAha (44) agasti (45) mANavaka (46) kAma sparza (47) dhura (48) pramukha (49) vikaTa (50) visandhi kalpa (51) prakalpa (52) jaTAla (53) aruNa (54) agni (55) kAla (56) mahAkAla (57) svastika (58) sauvastika (59) varddhamAnaka (60) pralamba (61) nityAloka (62) nityadyota (63) svayaM prabha (64) avabhAsa (65) zreyaskara (66) kSemaMkara (67) AbhaMkara (68) prabhaMkara (69) arajA (70) virajA (71) azoka (72) vItazoka (73) vivarta (74) vivastra (75) vizAla (76) zAla (77) suvrata (78) anivRtti (79) eka jaTI (80) dvijaTI (81) kaTa (82) kaTika (83) rAja (84) argala graha, gamanazIla tejasvI padArtha eTale ke prakAzabiMba prajJapta karela che. tenA nAme yathAma 2 // pramANe che. m||24 (1) visa (2) satya (3) zanaizva2 (4) mAdhuni (5) prAdhuni (6) 4 (7) 491415 (8) 41144 (8) 4AvatAna(10) zusa tAna (11) soma (12) sahita (13) yAsana (14) 15 (15) 45deg4 (16) 204424 (17) duma (18) (18) rAmanAma (20) rAmapAla (21) se (22) sanAsa (23) savAla (24) nIsa (25) nAsAvabhAsa (26) 35 (27) 3yamAsa (28) bhasma (28) bharabharAzi (30) tie (31) tisa puSpaqY (32) 44 (33) 441 (34) 4vya (34) qdhya (38) ndra na (37) dhUmotu (38) 2 (38) nia (40) sudha (41) zu (42) gRhapati (43) 2 / 4 (44) mAsti (45) bhA14 (46) 44252 (47) 52 (48) prabhuma (48) vi48 (50) visandhi485 (51) 5485 (52) 48sa. (43) 2532 (54) mana (55) se (59) bhA (57) svasti (58) sauvasti (58) 1 bhAna (10) prasanma (11) nityAsa (12) nityadyota (63) svayama (14) AQmAsa (65) zreya242 (66) mAra (17) mA 42 (18) prama 42 (68) 21201 (70) (120 (71) m||4 (72) vAta (73) vivata (74) vivara (75) vizAla (76) zAsa (77) suvRta (78) manipAta (78) me4422 (80) laral (81) 48 (82) 4i (83) 2014 (84) Pule (85) zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1090 sUryaprajJaptisa mahAgrahAH - mukhyagrahAH - carmacakSuSAM upalabhyamAnAH - grahAH - gamanazIlAstejasvinaH padArthA:prakAzavimbAH - prajJaptAH santi / tadyathA nAmakrameNa jJeyAH / aGgArako vikAlako lohityakaH zanaizvarAdyAH aSTAzIti saMkhyakAH santi / kimatra punarnAmohaMka neka ! | ( kaNagasanAmAvi) - kanakena saha ekadezena samAnaM nAma yeSAM te kanakasamAna nAmAnaste paJcaiva pUrvoktakrameNaboddhavyAstadyathA - kaNaH kaNakaH kaNakaNakaH kaNavitAnakaH kaNasantAnaka iti paJca kanakasamAnanAmAnaH / evaM ca trayaH kaMsanAmAnastadyathA - kaMsaH kaMsanAbhaH kaMsavarNAbhaH iti / (nIle rUpI ya havaMti cattAri) atra nIle rUppe ca zabde viSayabhUte / dvidvinAma sambhavAt sarvasaMkhyAzcatvAro bhavanti, tadyathA - nIlaH nIlAvabhAsaH iti dve, tathA rUpI rUpyavabhAsaceti dve, sarvasaMkhyA catvAra iti / tato bhAseti nAmadvayopalakSaNaM tadyathA - bhasma bhasmarAziceti / athaiteSAmeva nAmnAM sukhapratipatyartha saGgrahaNi gAthAnavakamAha yathA'iMgAlae viyAlae lohiyaMke zaNicchare caiva / ANie pAhuNie kaNagasanAmAvi paMcaiva // 1 // (85) puSpa (86) bhAva (87) ketu (88) isa prakAra aThAsI saMkhyA kahI haiM ( kaNagasanAmAni ) kanaka ke samAna eka deza se nAmavAle pUrvokta krama se pAMca graha samajha leveM, jo isa prakAra hai-kaNa, kaNaka, kaNakaNaka, kaNa vitAnaka evaM kaNa saMtAnaka e pAMca kanaka samAna nAmavAle kahe haiM, isI prakAra tIna kaMsa nAmavAle kahe haiM jo isa prakAra se haiM-kaMsa, kaMsanAbha, kaMsavarNAbha (nIle ruppIya havaMti cattAri) nIla evaM ruppI kA do do prakAra kA nAma kI saMbhAvanA hone se cAra nAma hote haiM jo isa prakAra se haiM-nIla evaM nIlAvabhAsa ye do tathA rUppI evaM rupyavabhAsa ye do milakara cAra ho jAte haiM / tatpazcAt bhAsa yaha nAma bhI do prakAra kA hai jaise kI bhasma evaM bhasma rAzi aba usI nAmoM kA sukhAvaboddha ke liye yahAM para saMgrahaNI gAthAeM kahI gaI hai jo isa prakAra se hai - ( iMgAlae viyAlae) ityAdi prakAra se nava gAthAeM puNya (86) bhAva (87) hetu (88) yA pramANe sadhyAzI sauMNyAtmA nAmI udyA che. ( kaNagasanAmAni ) unanI nevA yeU herAthI nAbhatrANA yUrvosta thI pAMtha thdd'e| samanavA je A pramANe che. RNu, RNuka, kaNakaNuka, kavitAnaka ane saMtAnaka A pAMca kanaka samAna nAmavALA kahyA che eja pramANe traNa kaMsa jevA nAme kahyA che. je A pramANe esa, sanAla, saryAla (nIle rUppIya havaMti cattAri ) nIsa bhane upInA mamme prAranA nAmAnI saMbhAvanA hAvAthI cAra nAme thAya che je A pramANe che-nIla ane nIlAvabhAsa A che tathA rUppI ane rUppAvabhAsa A be maLIne cAra thaI jAya che, te pachI bhAsa e nAma paNa e prakAranu` che. jema ke bhasma ane bhasmarAzi have Aja nAmeAnA subhAvodha bhATe mahIM saMgrahaNI gAthAo uDI che, ? yA pramANe che- ( iMgAlae viyAlae) zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1091 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 108 viMzatitama prAbhRtam some sahie assAsaNe ya kajovae ya kabbarae / ayakarae duMdubhae viyaM saMkhasanAma vi tipaNeva // 2 // tiNNeva kaMsaNAmA nIle rUppI ya hu~ti cttaari| bhAsatilapupphavanne dagavanne kAyabaMdheya // 3 // iMdaggI dhamakeU haripiMgalae budheya sukke ya / bahassairAhu agacchI mANavage kAma phAse ya // 4 // dhurae pamuhe viyaDe visaMdhikappe tahA paille ya / jaDiyAlae ya aruNe aggila kAle mahAkAle // 5 // sotthiya sovatthiyae baddhamANaga tahA palaMve ya / NiccAloe Niccujjoe saMyaMpabhe ceva obhAse // 6 // seyaMkara khemaMkara AbhaMkara pabhaMkare ya boddhavve / Arae virae ya tahA asoga tahavIyasoge ya // 7 // vimale vitata vivatthe visAla taha sAla suvvae ceva / aNiyaTThI egajaDI ya hoi viyaDI ya boddhavve // 8 // karakarie rAyaDaggala boddhavve pupphabhAvakeU ya / aTThAsII gahA khalu nAyavvA ANupuvIe // 9 // iti // sUtra 108 // samprati sakalazAstropasaMhAramAha-'iti esa pAhuDatthA' ityAdinA mUlam-esa pAhuDatthA abhavvajaNahiyayadullahAi Namo, ukittitA bhagavayA jotisarAyassa paNNattI // 1 // esa gahiyA vi saMtA thaddhe gAraviyamANi paDiNIe / abahassue Na deyA tavvivarIya bhave deyA // 2 // saddhAdhipati uTThANucchAha kammabalaviriyapurisakArehiM / jo sikkhio vi saMto abhAyaNe parikahejAhi // 3 // so pavayaNakulagaNasaMghabAhiro gANaviNaya parihoNo / arahaMta thera gaNahara meraM kirahoi bolINo // 4 // tamhA dhiti uTThANucchAhakammabalaviriyasikkhiaM gANaM / kahIM hai jo mUla sUtra meM evaM TIkA meM dI gaI hai ataH sujJa jijJAsujana vahAM se samajha leveM ||suu 108 // ityAdi prakArathI nava gAthAo kahI che. je mUlasUtramAM ane TIkAmAM batAvela che. tethI sujJa vAMcakajana tyAMthI samajI le. sU0 108 zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1092 sUryapratisUtre dhAreyavvaM NiyamA Na ya aviNae sa dAyavvaM // 5 // boravarassa bhagavao jaramaraNakilesadosarahiyassa / vaMdAmi viNaya paNato sokkhuppAe sayA pAe ||6||suu0 109 // chAyA-ityeSA prakaTArtha abhavyajanahRdayadurlabheyaM khalu / utkIrttitA bhagavatI jyautiSarAjasya prajJaptiH // 1 // eSA gRhItApi satIstabdhAya gauravitamAni prtyniikaay| abahuzrutAya na deyA tadviparItAya bhavet deyA // 2 // zraddhAdhRti utthAnotsAha krmblbiirypurusskaaraiH| yaH zikSito'pi san abhAjane parikathayet // 3 // sapravacanakulagaNasaMghabAhyo jJAnavinaya parihInaH / arhat sthaviragaNadharamaryAdA kila bhavati vytikraantH||4|| tasmAt dhRtyutthAnotsAha karmabalavIryazikSitaM jJAnaM / dhartavyaM niyamAta na ca avinIteSu dAtavyaM // 5 // bIravarasya bhagavato jarAmaraNaklezadoSarahitasya / vande vinayapraNataH saukhyotpAdakAn sadA pAdAn // 6 // TIkA-phalazruti svarUpaM sakalazAstropasaMhArAtmakaM sUtramidaM gAthA SaTkenAha 'iti esa pAhuDatthA abhavajaNahiyayadullahAiNamo / ukittitA bhagavayA jotisarAyassa paNNattI // 1 // ' ityeSA prakaTArthA abhavyajanahRdayadurlabheyaM khalu / utkIrtitA bhagavatI jyautiSarAjasya prajJaptiH // 1 // iti-evaM-pUrvoditena prakAreNa anantaramuddiSTasvarUpA prakaTArthA-jinavacanatatvavedinAmuttAnArtha, iyaM cetthaM prakaTArthApi satI abhavyajanAnAM hRdayena -pAramArthikAbhiprAyeNa durlabhA-duHkhena labdhuM zakyA, bhAvArthamadhikRtya abhavyajanAnAM TIkArtha-sUtra kI phala zrutirUpa saMpUrNa zAstra ke upasaMhAra rUpa se yaha aMtima sUtra cha gAthA dvArA kahA gayA hai / (iti esa pAhuDatthA) ityAdi yaha pUrva kathita prakAra se prakRtArtha arthAt jinavacanatatva ko jAnane vAloM ke abhyudaya ke liye, isa prakAra se yaha prakaTArtha hone para bhI abhavya janoM ko hRdaya se arthAt vAstavikatA se durlabha arthAt duHkha pApya isa prakAra ke dhAraNa kara abhavyajana ko durlabha aisA kahA hai| TIkArya :-sUtranI phalazrutirUpa samagra zAstranA upasaMhAra rUpathI A chelluM sUtra cha bhAyA 6 // yuM che. (iti esa pAhuDatthA) yAhi 2pUrva prathita prAthI prakRtArtha arthAta jInavacana tatvane jANanArAonA aspRdaya mATe A pramANe prakaTArtha hovA chatAM paNa abhavyajanone hRdayathI eTale ke vAstavikapaNathI durlabha arthAt duHkha prApya A zrIsuryapratisUtra : 2 Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 109 viMzatitama'prAbhRtam ___ 1093 durlabhA ityarthaH, abhavyatvAdeva teSAM samyaka jinavacanapariNaterabhAvAt / utkIrtitApratipAditA-kathitA bhagavatI-jJAnezvaryasvarUpA devatA, jyotiSarAjasya-sUryasya prajJapti:jJAnavizeSasvarUpA devatA, epA ca svayaM gRhItA satI yasmai kasmai na pradAtavyA iti // 1 // atha tat pratipAdanArthamAha-'esa gahitAvi saMtA thaddhe gAraviyamANi paDiNIe- abahussue Na deyA tavivarIe bhave deyA // 2 // eSA gRhItApi satI stabdhA ya gauravita-mAni-pratyanIkAya / abahuzrutAya na deyA tadviparItAya bhavet deyA ||2||-epaa-suuryprjnyptiH gRhItApi-svayaM samyak karaNena gRhItApi satI 'atra vyatyayo'pyasA' mityanena vacanena caturthyarthe saptamIjJeyA, ato'yamarthaH thaddhe stabdhAya-jaDAya-svabhAvata eva mAnaprakRtyA vinayabhraMzakAriNe, gauravitAya-gauravAnvitAya-vidyA-vinayamAnaddhibhiH prApta gauravaM yena sa gauravitastasmai gauravitAya-Rddhirasa sAtAnAmanyatamena gauraveNa gurutarAyeti bhAvArthaH, RddhayAdikAraNa ve abhavya hone se una meM samyaka prakAra se jinavacana pariNati kA abhAva rahatA hai| isa prakAra se yaha zAstra utkIrtita arthAt pratipAdita kiyA hai / yaha bhagavatI-arthAt jJAnezvarya rUpa devatA jyotiSarAja sUryadeva kI prajJapti arthAt jJAna vizeSa svarUpa devatA ko svayaM grahaNa kara ke jisa kisI ko na kahe // 1 // ____ aba isake pratipAdana ke liye kahate haiM-(esa gahiyA vi saMtA) ityAdi / yaha sUrya prajJapti zAstra svayaM samyak prakAra se jAnakara ke (yahAM gAthA meM (vyatyayo'payasA) isa vacana se caturthI ke artha meM saptamI huI hai / ataH isa prakAra ke artha hotA hai / (thaddhe) stabdha jaDa arthAt svabhAva se hI abhimAna prakRti ke kAraNa vinaya rahita aise tathA (goravitAya) gauravazAlI arthAt vidyA-vinaya mAnAdi Rddhi se gaurava prApta puruSa ko kahane kA bhAva yaha hai ki-Rddhi rasa sAtA Adi meM se koI bhI gaurava se gurutara ko arthAt RddhyaaprakArathI vicArIne abhavyajanane durlabha ema kahyuM che, kAraNa ke teo abhavya hovAthI temAM samyaka prakArathI navacana pariNatine abhAva rahe che. A pramANe A zAstra utkItita arthAt pratipAdita karela che, A bhagavatI arthAt jJAnezvarya rUpa devatA tiSarAja sUryadevanI prajJapti eTale ke jJAna vizeSa rUpa devatAne ravayaM grahaNa karIne ne tara 4 nahI (1) ve mAna pratipAhana bhATe 4 cha-(esagahiyavisaMtA) tyAhi mA sUrya prati zAra svayaM sabhya prAthI yAne mI yAma (vyatyayo kapayasA) 2 // payanathA ytuthinA arthamAM saptamI thaI che. tethI A pramANe artha thAya che (ba) stabdha-jaDa arthAta mAthI / bhanibhAnI prakRtinA ||24thii vinaya hita sevA tathA (goravitAya) gau21. zAlI eTale ke vidyAvinaya mAnAdi RddhirasasAtA vigeremAMthI koI paNa gauravathI zrI suryaprajJapti sUtra: Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1094 sUryapratistre madopetohyacintya cintAmaNi kalpamapIdaM sUryaprajJapti prakIrNakaM AcAryAdikaM ca tadvattAraM avajJayA pazyati, sA ca avajJA durantanarakAdi prapAtaheturatastadupakArAyaiva tasmai dAnapratiSedhaH, iyamatrabhAvanAstabdha mAnyAdiSvapi bhAvanIyA, tathA ca mAnine-mAnayuktAya-jAtyAdi madopetAya pratyanIkAya-zatrubhUtAya-vipakSiNe-durabhavyatAya abhavyastayA vA siddhAntavacananikuTTanaparAya, tathA abahuzrutAya-alpazrutAya-vitaNDAvAdine-vivAdine-avagADhastokazAstrAya, sahi jinavacaneSu asamyag bhavatatvAt zabdArthaparyAlocanAya AmakSuNNatvAcca yathAvat kathyamAnamapi na samyag abhirocayate ityato na deyA, kintu tadviparItAya dAtavyA bhavet , atra bhavediti kriyApadasya sAmarthya labdhau apyupAdAnaM dAtavyA cAvadhAraNArtha, tadviparItAya dAtavyaiva na adAtavyA ityarthaH, adAne zAstravyavaccheda prasaktyA tIrthavyavaccheda dimada yukta acintya cintAmaNi samAna isa sUrya prajJapti ko prakIrNaka tathA usako jAnane vAle AcAryAdi ko avajJA se dekhate haiM / vaha avajJA durantanarakAdi meM girAnevAlI hotI hai ataH usake upakAra ke liye aise ko nahIM denA cAhiye isa prakAra anadhikAri ko dene kA pratiSedha kiyA hai / isa prakAra kI yaha bhAvanA stabdha mAnyAdi ke liye bhI samajha leveM / tathA mAnimAna yukta arthAt jAtyAdi abhimAnavAle vipakSi ko mAne siddhAMta vacana ko nahIM mAnanevAle ko evaM alpazruta arthAt vitaMDAvAdi ko arthAt alpa zAstra jJAna vAlA jinavacana meM asamyak panA kahate haiM aise ko yathAvat kahA huvA bhI rucikara nahIM hotA ataH unako isa zAstra ko nahIM deveM / paraMtu usase viparIta jo ho unako deveN| yahAM para bhavet isa kriyApada ke sAmarthya se adi upAdAna evaM ca avadhAraNartha hone se usa se viparIta ko denA hI unako adAtavya nahIM hai aisA artha hotA hai| kAraNa kI na dene se zAstra gurUtarane arthAt adhyAdimada yukta aciMtya ciMtAmaNi samAna A sUryaprajJaptine prakIrNaka tathA tene jANanArA AcAryAdine avajJAthI juve che. te avajJA duraMta narakAdimAM pADanArI che, tethI tenA upakAra mATe tevAone ApavuM na joIe. A pramANe anadhikArIne ApavAne pratibaMdha karyo che. A pramANenI A bhAvanA stabdha mAnyAdine mATe paNa samajI levuM, tathA mAnimAna yukta arthAt jAtyAdi abhimAnavALA vipakSine eTale ke siddhAMta vacanane nahIM mAnanArAne tathA alpazruta arthAt vitaMDAvAdine eTale ke alpazAstrajJAnavALA jInavacanamAM asamyapaNuM kahe che evAone yAvata kahevAmAM Ave te paNa rUcikara thatuM nathI, tethI temane A zAstra ApavuM nahIM. paraMtu tenAthI viparIta je DAya tebhane mA5. mI bhavet / yiaapn| sAbhayathA mapi pAhIna mane 5 251 dhAraNArtha hovAthI tenAthI viparItane ApavuM temane mATe adAlavyatA nathI. A pramANe artha thAya che kAraNa ke na ApavAthI zAstra vicacheda thavAne prasaMge upasthita thAya che. zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 109 viMzatitamaprAbhRtam 1095 prasakteriti // 2 // atha etadeva vyaktI kurvanAha-'saddhAdhiti uTANucchAhakammabalaviriyapurisakAreMhi / jo sikkhio vi saMto abhAyaNe parikahejAhiM // 3 // zraddhA dhRtyutthAnotsAhakarmabalavIryapuruSakAraiH / yaH zikSito'pi san abhAjane parikathayet ||3||-shrddhaaprtiitiH-shrvnnN prativAJchA, dhRti-dhairya-vivakSitaM jinavacanaM satyameva nAnyatheti manaso'vaSTambhaH, utthAna-utkarSaH-zravaNAya guruM prati abhimukhagamana-utthAna, utsAhaH-adhyakasAyaH-zravaNavipaye manasaH utkalikA vizepo yadvazAt idAnImeva yadi me puNyavazAt sAmagrI sampadyate zRNomi ca tataH zobhanaM bhavatIti pariNAma upajAyate, karma-samupArjita dharmapApAdikaM vastu-vandanAdilakSaNaM karma, bala-zArIrikaM balaM-vAcanAdi viSayaH prANa iti yAvat , vIrya-kriyotpAdita zaurya-anuprekSAyAM sUkSma sUkSmArthoddana zaktiH, puruSakAra:puruSArthavizeSaH-tadeva vIrya sAdhitAbhimataprayojanaM, etaikAraNa yaH zikSito'pi-svayaM gRhItaviccheda hone kA prasaMga upasthita hotA hai, tathA zAstraviccheda hone se tIrthaviccheda kA prasaMga upasthita hotA hai // 2 // aba isI ko vizeSa spaSTa karane ke liye kahate haiM-(saddhAdhiti uTThANucchAha) ityAdi zraddhA-pratIti zraddhA-pratIti zravaNa ke liye icchA dhRti-dhairya vivakSita jinavacana satya hI hai anyathA nahIM hai, isa prakAra kA Atma vizvAsa, utthAna-utkarSa zravaNa ke liye guru ke sanmukha jAnA athavA utthAnautsAha zravaNa viSaya meM mana kI praphullatA vizeSa jisa ke kAraNa abhIhi yadi mere puNyodaya se sAmagrI kA sampAdana ho jAya to suna leveM, to acchA ho isa prakAra pariNAma kA vicAra kare, kama-mAne upArjita pApAdi vastu athavA vaMdanAdi lakSaNa karma bala-zArIrika saMpatti vAcanAdi viSayaka prANa vIrya-kriyA se utpAdita zaurya arthAt anuprekSA meM sUkSma se sUkSma artha ko spaSTa karane kI zakti puruSakAra-puruSArtha vizeSa isa prakAra ke vIryAdi se sAdhita abhimataprayojana, ina kAraNoM se jo zikSita hone para bhI arthAt svayaM tathA zAstra vida thavAthI tIrtha vi chedana prasaMge upasthita thAya che (2) ve mAne 4 vizeSa 258 42vA bhATe 4 cha-(saddhAdhiti uTANucchAha) tyA zraddhA-pratIti zravaNa mATe icchA dhRti-vairya virakSita jInavacana satya ja che anyathA nathI. 2 // prabhArI mAtmavizvAsa (utthAna)-StsA zravaNAdi viSayamA bhananI asatA vizeSa jethI hamaNA ja je mArA puNyanA udhathI sAmagrInuM sampAdana thaI jAya te sAMbhaLI lauM te sAruM thAya A pramANe pariNAmano vicAra kare. karma-prApta karela pApAdi vastu athavA vaMdanAdi lakSaNa kama bala-zArIrika saMpatti, vAcanAdi viSayaka prANa, vIrya kriyAthI utpanna thayela zaurya arthAt anuprekSAmAM sUphamathI sUkSama arthane spaSTa karavAnI zakti purUSakArapurUSArtha vizeSa A prakAranA viyAdithI sAdhela Icchita prajana, A kAraNathI je zikSita zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1096 sUryaprajJaptisUtre sUryaprajJapti sUtrArtho bhayo'pi san abhAjane - dAkSiNyAdinA antevAsini abhAjane - ayogye - parikathayet - prakSipet-sUtrato'rthataH ubhayato vAnyaset - parikathayediti ||3|| 'sA patrayaNa kulagaNa saMghabAhiro NANaviNaya parihINo / arahaMta theragaNaharameraM kira hoMti bolINo ||4|| ' sa pravacanakulagaNa saMghavAhyo jJAnavinayaparihInaH / arhat sthaviragaNadharamaryAdAM kila bhavati vyatikrAntaH // 4 // pravacanakArANAM - dharmopadezakAnAM kulAni samUhAni - teSAM tathA gaNasaMghAnAM -gaNisamUhAnAM bAhya: - ebhirbahiH kRto bhavati, yatohi sa jJAna - vinayaparihIno'sti, - jJAnavinAbhyAM bahiH kRto'sti, tathA ca bhagavadarhat sthaviragaNadharamaryAdAM-bhagavadAdikRtAM vyavasthAM bhavati kila vyatikrAntaH, kilenyApavAda sUcakaM, itthamA pravacanaM vyavasthitaM yathA sa nUnaM bhagavadarhadAdi vyavasthAmatikrAnta iti, tadatikrame ca dIrghasaMsAritA sampadyeta iti ||4|| 'tamhA dhiti udvANucchA hakammabalaviriyasikkhiaM NANaM / dhArayan NiyamA naya aviNarasu dAyantraM // 5 // - tasmAt ghRtyutthAnotsAhakarmabalavIryazikSitaM jJAnaM / dhartavyaM niyamAt na ca avinIteSu dAtavyaM ||5|| tasmAt - pUrvapratipAditAt kAraNAt dhRtyutthAnotsAi karmmabalavIryairyad jJAnaM - sUryaprajJaptiviSayakaM jJAnaM svayaM mumukSuNA satA zikSitaM - upadiSTaM sUryaprajJapti sUtrArtha ko prApta hokara bhI abhAjana - apAtra arthAt dAkSiNyAdi vAle ziSya jo abhAjana - ayogya nahIM ho aise ko unako kahe || 3 || (sA pavayaNa kulagaNa ) ityAdi dharmopadezakAroM ke kula se bAhara tathA gaNisamUha se bAhara kiyA ho kAraNa kI jJAna vinayAdi se rahita arthAt jJAna vinaya se bAhara kiyA ho tathA bhagavAn arhat sthAvira gaNadhara maryAdA se arthAt bhagavadAdi kRtavyavasthA se vyatikrAnta-rahita ho isa prakAra Apta vacana vyavasthita evaM bhagavadarhadAdi vyavasthA ko ullaMghana karanevAle ke dIrgha saMsAritA prApta hotI hai ||4|| ( tamhA dhiti uTThANucchAha ) ityAdi pUrva pratipAdita kAraNoM se dhRti utthAna utsAha karma bala vIrya vAlA puruSa sUryaprajJapti viSayaka jo jJAna hAya te paNa arthAt pote sUrya prajJapti sUtrAne prApta karIne paNa abhAjana-apAtra eTale ke dAkSiNyAddhivALA ziSya ke je abhAjana ayeAgya na heAya tevAne upadeza karavA. // 3 // (sA payavaNakulagaNa) ItyAdi dharmopadezaaronA guNathI mahAra tathA ganuisabhUDathI maDAra karelA heAya kAraNa ke jJAna vinayAdithI rahita arthAt jJAna vinayathI bahAra thayelA hAya tathA bhagavAn atu sthavira gaNadharanI maryAdAthI eTale ke bhagavadAdue karela vyavathAthI vyatikAMta rahita hoya A pramANe Apta vacanavyavasthitanuM tathA bhagavadaDu dAdi vyavasthAnu ullaMghana karavAvALAne dIgha saMsAritA prApta thAya che, jA (tamhA dhitiuH pucchAha) pratyAhi khalavIya vALA purUSa sUOprajJati viSayaka zrI suryaprajJapti sUtra : 2 pUrva pratipAdita arazothI dhRti utthAna utsAha abha jJAna pAte mumukSu hAvA chatAM paNa zikhyu hAya Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1017 m sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 109 vizatitama'prAbhRtam naniyamAt Atmanyeva dhartavyaM, na ca kadAcidapi avinIteSu-uddhateSu dAtavyamityabhiprAyaH uktaprakAreNa taddAne AtmaparadIrgha sAMsAritvaprasakteH / tadevamuktaH pradAnavidhiH // 5 // atha iyaM ca sUryaprajJaptirarthato-mithilAyAM nagayAM bhagavatA vIravarddhamAnasvAminA sAkSAduktA, bhagavAMzcAsya vartamAnasya tIrthasya AdhipatyatvaM bhajate, ato'rthapraNetRtvAt vartamAnatIrthAdhipatitvAcca maGgalArtha zAstraparyante tannamaskAramAha-vIravarassa bhagavao jaramaraNakilesadosarahiyassa / vaMdAmi viNayapaNao sokkhuppAe sayA pAe // 6 // vIravarasya bhagavato jarAmaraNaklezadoSarahitasya / vande vinayapraNataH saukhyotpAdakAn sadA pAdAn // 6 // vIrayatismetivIraH (sUravIra vikrAntI) sa ca vIra zabdo nAmAdi bhedAt caturdhA bhavati, tadyathA svayaM mumukSu hone para bhI sikhA ho yA upadiSTa kiyA ho, vaha niyama se AtmA meM dhAraNa kareM, vaha kadAcidapi avinIta evaM uddhata ko na deveM / kAraNa kI ukta prakAra se isa prakAra ke avinItAdi ko vaha jJAna dene se dIrgha saMsAritA prApta hone kA prasaMga upasthita hotA hai| isa prakAra yaha pradAna vidhi kahI hai||5|| ____ yaha sUryaprajJapti sUtra mithilA nagarI meM zrI bhagavAn varddhamAna svAmIne sAkSAt kahA hai| zrI bhagavAn vIra varddhamAnasvAmI vartamAna tIrtha kA adhipatya ko dhAraNa karate haiN| ataH arthapraNetA hone se evaM vartamAna tIrthAdhipati hone se zAstra ke aMta meM maMgala kAmanA se unako namaskAra kahate haiM(vIrassabhagavao jaramaraNa) ityAdi (vIrayatisma iti vIraH) yahAM para (sUravIra vikrAntau) isa se vIra zabda kI niSpatti huI hai| vaha vIra zabda nAmAdi ke bheda se cAra prakAra kA hotA hai| jo isa prakAra hai-bhidyamAna-nAmavIra agara upadiSTa karela hoya te niyamathI AtmAmAM dhAraNa karavuM te kayAreya paNa avinIta ane uddhatane ApavuM nahIM kAraNa ke ukta prakArathI AvI rItanA avanItAdine te jJAna ApavAthI dIrgha saMsAritA prApta thavAne prasaMge upasthita thAya che, A pramANe A pradAna vidhi kahI che. A sUryaprajJapti sUtra mithilA nagarImAM zrI bhagavAna vardhamAna svAmIe sAkSAt kahI che, zrI bhagavAna vIra vardhamAnasvAmI vartamAna tIrthanA Adhipatyane dhAraNa kare che. tethI artha praNetA hovAthI tathA vartamAna tIrthAdhipati hovAthI zAstranA aMtamAM maMgala manA bhATa bhane nabha2412 vAmAM Ave che. (vIrassa bhagavao jaramaraNa) tyAle, (vIrayatisma iti vIraH) mahI (sUravIravikrAntau) mAnAthI vIra zamnI nipatti 45 cha, te vIra zabda nAmAdinA bhedathI cAra prakAranA thAya che. je A pramANe che, bhivamAna zrI suryaprajJapti sUtra : 2 Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1098 sUryakSa ptisUtre -bhidyamAnaH-nAmavIraH (1) sthApanAvIraH (2) dravyavIraH (3) bhAvavIrazca (4) tatra yasya jIvasya ajIvasya vA anvartharahitaM vIra iti nAmakriyate sa nAmnA vIraH-nAmamAtreNa vIraH nAma nAmavatorabhedAt , nAmacAsau vIrazca nAmavIra iti (1) sthApanAvIra:-cIrasya-bhaTasya sthApanA-vIravarddhamAnasvAmisthApanAt (2) tatastRtIyo dravyavIro dvidhA Agamato'nAgamatazceti, tatrAgamato jJAtA iti cAnupayukto jJAyate (anupayogo dravya) miti vacanAt / anAgamatastridhA tadyathA-jJazarIradravyavIraH-bhavyazarIrarUpadravyavIraH prathamastad vyatirikto dvitIyazca / tatra vIra iti padArthajJasya yat zarIraM jIvaviprayuktaM siddhazilAtalAdisthitaM tadbhate dravyavIraH, yat punarbAlakasya zarIraM vIra iti padArthamadyApi nAvabudhyate atha ca avazyamAyatyAM bhotsyate sa tathAvidhabhAvibhAvatvAt bhavyazarIradravyavIraH, tavyatiriktaH svazatru (1) sthApanAvIra (2) dravyavIra (3) evaM bhAvavIra (4) unameM jo jIva yA ajIva kA anvartha rahita vIra isa prakAra nAma kare vaha nAma vIra arthAt nAma mAtra se hI vIra hotA hai, nAma evaM nAmavAn ko abheda se nAma vahI vIra nAmavIra aisA hotA hai (1) sthApanAvIra-vIra arthAt subhaTa kI sthApanA vIra varddhamAna svAmIne sthApanA karane se (2) tIsarA dravyavIra do prakAra kA hai Agama se evaM Agama bhinna se una meM Agama se hone vAlA vIra jJAtA hone se anupayukta hotA hai (anupayogo dravyaH) isa vacana prAmANya se tathA Agama bhinna tIna prakAra kA hotA hai jaise kI-jJazarIra dravyavIra, arthAta bhavya zarIra rUpa dravya vIra pahalA evaM usa se bhinna dUsarA hotA hai / unameM vIra isa padArthajJa kA jo zarIra jIvaviprayukta siddha zilA talAdi meM rahA tat prakAra kA dravya vIra, tathA jo bAlaka kA zarIra hotA hai usa meM vIra aisA padArtha adyApi jJAta nahIM hotA tathA AyatI meM avazya prApta karegA usa prakAra kA bhAva ko lekara bhavya zarIra dravya vIra kahA jAtA hai, tathAtadbhitra nAmavIra (1) sthApanAvI2 (2) dra0yavAra (3) sane bhAvI2 (4) wi re 71 a||R ajIvanA anvetA vinAne vIra e pramANe nAma kare te nAmavIra arthAt nAmamAtrathI vIra hoya che, nAma ane nAmavAnA abhedapaNuthI nAma eja vIra nAmavIra e pramANe thAya che (1) sthApanAvIra-vIra arthAt subhaTanI sthApanA vIra vardhamAna svAmIe karavAthI (2) trIjA dravyavIra be prakAranA che, AgamathI ane AgamabhinnathI temAM AgamathI thanArA vIra jJAtA pAthI anupayuta DAya che. (anupayogo dravya) 0 kyananI prabhAtAthI tathA AgAmabhinna traNa prakAranA hoya che, jema ke-jJazarIra dravyavIra arthAt bhavya zarIrarUpa dravya vIra pahelo ane tenAthI bhinna bIje hoya che. temAM vIra A padArthanA je zarIra jIva viprayukta siddhazilAtalAdimAM raDela hoya te prakAranA dravyavIra, tathA je bALakanuM zarIra hoya che, temAM vIra evo padArtha adyApijJAta nathI thato tathA bhaviSyamAM avazya zrI suryaprajJapti sUtraH 2 Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2099 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 109 viMzatitamaprAbhRtam vidAraNasamartho'nekazaH saMgrAmazirasi labdhajayapatAkazcakravAdiH, bhAvavIro dvidhA-tadyathA -Agamato'nAgamatazceti, tatra gamanojJAnopayuktazca vIrapadArthe, anAgamanazca durjaya samastAntararipuvidAraNasamarthaH, tasyaikAntikavIratvasabhAvAt anenaiva anAgamato bhAvavIreNAdhikArastasyaiva vartamAnatIrthAdhipatitvAt, atastat pratipatyartha varagrahaNaM vIreSu varaH-vIrapradhAno vIravaro varddhamAnasvAmI, tasya bhagavataH-anupamaizvaryAdiyuktasya, varagrahaNalabdhameva bhAvavIratvaM spaSTayatI-jaretyAdinA jarA-vayohAnisvarUpA, maraNaM-prANaviyogarUpaM, klezA:zArIrikAH mAnasikAzca bAdhA:-duHkhAni, doSAH-vyasanAni rogAdayo vAtaiH jarAmaraNasva zatru ke vidAraNa meM tathA aneka prakAra ke saMgrAma meM jayapatAkA prApta kara ke cakravartyAdi hote haiM / bhAvavIra do prakAra kA hotA hai jo isa prakAra Agama se evaM anAgama se unameM gamana jJAnopayukta vIra padArtha meM hotA haiM evaM anAgama se durjaya samasta aMtararipu vidAraNa meM samartha hotA hai / kAraNa kI usa meM ekAntika vIratva kI saMbhAvanA kA sadbhAva rahatA hai / isa prakAra ke anAgama bhAvavIra ke adhikAra hotA hai kAraNa kI vahI vartamAna tIrthAdhipati hotA hai, ataH usakI pratipatti ke liye vara zabda kA grahaNa kiyA hai / ataH vIroM meM jo vara arthAt vIroM meM pradhAna vIravara svAmI anupama aizvaryAdi yukta bhagavAn meM vara zabda bhAvavIra kahane se hI jarA ityAdi kahane se spaSTa ho jAtA hai / jarA vayohAni ko kahate hai, maraNa prANa viyoga rUpa hotA hai, kleza zArIrika mAnasika hote haiM bAdhA-duHkha rUpa hotI hai| dossprApta karaze. A prakAranA bhAvi bhAvane laIne bhavya zarIra dravyavIra kahevAya che, tathA tenAthI bhinna pitAnA zatrunA vidyAraNamAM tathA aneka prakAranA saMgrAmamAM jayapatAkA prApta karIne cakravatyAdi thAya che, bhAvavIra be prakAranA hoya che. je A pramANe AgamathI ane anAgamathI temAM gamana jJAnayukta vIra padArthamAM hoya che. ane anAgamathI durjaya saghaLA aMtara zipunA vidyAraNamAM samartha hoya che, kAraNa ke temAM ekAtika vIratvanI bhAvanAne saddabhAva rahe che, A prakAranA anAgama bhAvavIrane adhikAra hoya che, kAraNa ke eja vartamAna tIrthAdhipati hoya che, tethI tenI pratiSatti mATe vara zabdane grahaNa karela che, tethI vIremAM je vIra arthAt vIramAM mukhya viravara vardhamAna havAmI anupama ezvaryAdi yukta bhagavAnamAM varazabda bhAvavIra kahevAthI ja jarA ItyAdi kahevAthI spaSTa thaI jAya che, jarA vahAnIne kahe che. maraNa prANa vigarUpa hoya che, kaleza zArirIka ane mAnasika hoya che, bAdhA duHkharUpa hoya che, deSa-vyasana agara regAdine kahe che, evA jarA maraNa zrI suryaprajJapti sUtra: 2 Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2100 sUryapracaptisUtra klezadoSaH rahitasya aliptasya bhagavato mahAtmanaH saukhyotpAdakAn pAdAna-mokSotpAdakAn caraNAn vinayapraNata:-vinayairnamroha-atidInohaM vande-namaskaromi-militakarayugalazirasA namAmIti / / sU0 109 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM viMzatitamaM prAbhRtaM samAptam // 20 // ||shrii sUryaprajJapti sUtraM ca sampUrNam // vyasana yA rogAdi ko kahate haiM aise jarA maraNa klezAdi doSoM se rahita mAne alipta mahAtma svarUpa zrIbhagavAn ke sukhotpAdaka caraNakamala jo mokSa ko prApta karAne vAle haiM, una caraNoM ko vinaya se namra maiM vaMdanA karatA huM arthAt donoM hAtha zira se lagA kara namana karatA huM ||suu0 189 // . zrIjainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM vIsavAM prAbhRta samApta // 20 // kalezAdi dethI rahita eTale ke alita mahAtmA svarUpa zrI bhagavAna nA sukha upajAvanArA caraNakamala je mokSane prApta karAvanArA hoya che, e caraNomAM vinayathI namra evo huM vaMdanA karUM chuM arthAt beu hAtha mastakane lagAvIne namana karuM chuM. A sUTa 109 zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUryaprajJaptisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM vIsamuM prAbhRta samAptA che 20 zrI suryaprajJapti sUtraH 2