Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir skRita vAGmaya koza saMskRta vAhamale koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRita vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRra skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAimaya koza saMskRtavAGmaya koza saMskRtavAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRita vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskara skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRtavAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta saMskRta vAGmaya koza skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya kozasaMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skata vAdamaya koza saMskRta bAdamaya koza saMskRta vAhamA kohAkoza saMskRta vAhamaya koza saMskata vAhamaya koza saMskata skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAimadatAyakhaNDa koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya vAmaya kozavAya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta mahAkozaraskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskAvayazaskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskara skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskUra skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya kIza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta tavAdamaya kAza saMskRta vAGamaya kAraTA vAi vAbhAskaragAhAlakamaya kAza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAimaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta kRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskara skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAisaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAmamoza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta kRtavAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza mADma ya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya kara kadamaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vADmaya koza saMskRta kRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya bhaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmayakA Dmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta kRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya ko| namaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya ko gaGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta kRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya kozaESCOvADmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya kozA saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMkhA kR ta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta kRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta kalakaskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta kRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta skRta vAGmaya koza saMskRta vAGmayakoza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta vAGmaya koza saMskRta hr rs saMskatavAhamaya koza saMskata vALamaya koza saMskaravAtamaya koza maMkana AUNT EXCE For Private and Personal Use Only
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMskRta vAGmaya koza dvitIya khaNDa (graMtha) saMpAdaka DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara Di.liT. avakAza prApta saMskRta vibhAgAdhyakSa, nAgapura vizvavidyAlaya bhASA bhAratIya variSada kolakatA For Private and Personal Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kRtajJatA-jJApana bhArata sarakAra ke mAnava saMsAdhana vikAsa maMtrAlaya kI AMzika Arthika sahAyatA se prakAzita For Private and Personal Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMpAdaka DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara prakAzaka bhAratIya bhASA pariSada 36-e, zeksapIyara saraNI kalakattA-700017 dUrabhASa : 449962 prathama AvRtti 1100 pratiyAM 1988 mukhapRSTha jayaMta gAvalI mudraka araviMda mArDIkara bhAgyazrI phoToTAipaseTarsa eNDa oNphaseTa prinTarsa 262-sI, utkarSa-abhijita, lakSmInagara, nAgapura-440 022 mudraNa kArya sahayogI papAyas priMTIMga eNDa paeNkejiMga prADakTas (oNla iMDiyA riporTara li. aMgIkRta) vyaMkaTeza oNphaseTa eskeja skaeNnara maoNDarna buka bAIDiMga varksa prakAza belUrakara haricaMda mUre dilIpa gAThe mUlya - 500 rupaye (dono khaNDoM kA ekatrita mUlya) For Private and Personal Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakAzakIya "saMskRta vAGmaya koza" bhAratIya bhASA pariSada kA sabase mahattvapUrNa aura garimAmaya prakAzana hai| pariSada ne aba taka ke apane sAre prakAzanoM meM eka samanvayAtmaka va sAMskRtika dRSTi ko sAmane rkhaa| pariSada kA pahalA prakAzana 'zatadala' bhArata kI vibhinna bhASAoM se saMgrahIta sau kavitAoM kA saMkalana hai jinako hindI ke mAdhyama se prastuta kiyA gyaa| isake pazcAt bhAratIya upanyAsa kathAsAra aura bhAratIya zreSTha kahAniyAM isI dRSTi ko Age bar3hAne vAlI prazasta racanAeM siddha huii| kannaDa aura telugu se anUdita "vacanodyAna" aura "vizvambharA" isI paramparA ke aMtargata haiN| prastuta prakAzana "saMskRta vAGmaya koza" surabhAratI saMskRta meM pratibiMbita bhAratIya sAhitya, saMskRti, darzana aura maulika ciMtana ko rASTra vANI hindI ke mAdhyama se prastuta karanevAlI viziSTa kRti hai| saMskRta vAGmaya kI sarjanA meM bhArata ke sabhI prAntoM kA smaraNIya tathA spRhaNIya avadAna rahA hai| isalie sacce arthoM meM saMskRta sarvabhAratIya bhASA hai| saMskRta vAGmaya jitanA prAcIna hai, utanA hI virATa hai| isa vizAlakAya vAGmaya kA sAdhAraNa jijJAsuoM ke lie eka vivaraNAtmaka graMtha prakAzita karane kA vicAra san 1979 meM pariSada ke sAmane aayaa| phira yojanA bnii| para yojanA ko kAryAnvita karane ke lie eka aise vidvAna kI AvazyakatA thI jo saMskRta sAhitya kI prAyaH sabhI vidhAoM ke marmajJa hoM, sampAdana kArya meM kuzala hoM, saMkalana kI prakriyA meM karmaTha hoM aura sAtha hI niSThAvAn bhI hoN| jaba aise suyogya vyakti kI khoja huI to vibhinna sUtroM se eka hI manISI kA nAma pariSada ke samakSa AyA aura vaha hai - DaoN. zrIdhara bhAskara vrnnekr| pariSada para vAgdevI kI jitanI kRpA hai, utanA hI sneha usa devI ke varada putra DaoN. varNekara kA rhaa| pichale sAta varSoM se ve isa kArya meM niraMtara lage rahe aura RSitulya dIkSA se unhoMne isa kArya ko sucAru rUpa se sampanna kiyaa| unhoMne yaha sArA kArya Atma sAdhanA ke rUpa meM kiyA hai aura isake lie Arthika arghya ke rUpa meM pariSada se kucha bhI nahIM liyaa| yaha pariSada kA saubhAgya hai ki itanI prazasta kRti ke lie DaoN. varNekara jaise yogya kRtikAra kI niSkAma sevA upalabdha ho skii| isa gauravapUrNa prakAzana ko surucipUrNa samAja ke sAmane prastuta karate hue bhAratIya bhASA pariSada apane ko gauravAnvita anubhava karatI hai| paramAnanda cUDIvAla For Private and Personal Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org vAGmukha Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMsAra kA samasta vAGmaya parama ziva kA vAcika abhinaya hai| mAnava mana ko unmukha banAkara saMgrahaNIya jJAna ko saMprasArita karanevAlA sArasvata sAdhana hI vAk hai jo vyakti ko vyakta karane kI zakti pradAna karatI hai| vAk kabhI nirarthaka nahIM hotI, sadA sArthaka aura sazakta rahatI hai| vAk aura artha kI prAkRtika pratipatti kA prApaMcika pariNAma hI vAGmaya hai isalie prakRti jitanI purAnI hai, vAGmaya bhI utanA hI purAnA hai para nitya jIvana meM naisargika rUpa se nigadita isa vAGmaya ko nigamita, niyamita aura niyaMtrita rUpa meM nibaddha karane kA pahalA prayAsa niruktakAra aura nighaMTu-racanA ke unnAyaka yAska kI 'samAmnAya' bhAvanA meM pAyA jAtA hai| isa prakAra vAGmaya koza kI sabase prAcIna aura pariniSThita parikalpanA yAska kRta "nighaMTu" meM parilakSita hotI hai| yAska se pUrva bhI nighaMTu-racanA kA pramANa milatA hai| zAkapUNi kI racanA meM zabdoM kA saMkalana aura unakA prayojana vivakSA kA viSaya rhaa| para yAska ne pahalI bAra nighaMTu ke sAtha "nirukta" kI parikalpanA kara, zabda ko artha kA vistAra diyA aura artha ko zabda kA Azraya dilaayaa| AkAra meM laghu hone para bhI isa graMtha kA aitihAsika mahattva hai kyoM ki vizva meM upalabdha vAGmaya meM sabase prAcIna koza hone kA gaurava isI graMtha ko prApta hai / yAska se pUrva "nighaNTu" zabda kA prayoga prAyaH bahuvacana meM huA karatA thA -- jaise "nighaNTavaH " kasmAt ? "nigamA ime bhavaMti - chAMdobhyaH samAhRtya samAmnAtAste nigatava eva saMto nigamanAnnighaNTava ucyaMte / " vizAla vaidika sAhitya se nigamita pada-padArtha kA vAGmaya - bhaNDAra hone ke kAraNa inako nighaNTu kahA gayA aura yAska ke pazcAt yaha zabda koza ke artha meM ekavacana meM rUDha ho gyaa| Aja bhI kucha bhAratIya bhASAoM meM zabdakoza ke artha meM "nighaNTu" zabda kA prayoga bahudhA pracalita hai / yAska kA "nirukta" koza racanA kI prakriyA ko eka nayA AyAma pradAna karatA hai| "nighaNTu" kI zabda-kozIyatA "nirukta" meM jJAna kozIyatA kA rUpa dhAraNa karatI hai| zabda kA sahI aura pUrA jJAna prApta karane se (kevala artha grahaNa karane se nahIM) usake prayoga meM apane Apa pravINatA prApta hotI hai| zabda ko AdhAra banAkara samasta saMgrahaNIya jJAna ko uccarita karane kI isI pravRtti ne saMskRta vAGmaya meM vizvakoza athavA jJAnakoza kI racanAtmaka prakriyA kA bIja boyA / yAska kA "nirukta" saMbhavataH isa dizA meM pahalA kadama thaa| Adi zaMkarAcArya chAMdogya upaniSad ke bhASya meM nArada aura sanatkumAra ke saMvAda ke prasaMga meM nArada dvArA ullikhita aneka vidyAoM meM se eka 'deva-vidyA' kI vyAkhyA karate hue usako nirukta kI saMjJA dete haiN| isase patA calatA hai ki "nirukta" bhAvanA ke prati zaMkara jaise brahmavettA ke mana meM kitanA Adara thA / vAstava meM chAMdogya upaniSad ke isa prakaraNa ko par3hate samaya aisA lagatA hai ki vizva-koza yA jJAna koza kI bhAvanA ke prathama pravartaka nArada hI the jo ki veda, purANa, kalpa, zAstra, vidyA Adi jJAna kI vibhinna zAkhAoM meM apane ko pAraMgata mAnate the| phira bhI unako bhItara se zAMti nahIM thI kyoM ki unhoMne saba kucha pAyA, para AtmA ko nahIM pahacAna paayaa| isI abhAva kI ora saMketa karate hue sanatkumAra kahate haiM: "tuma jo kucha jAnate ho, vaha kevala nAma hai" (yadvai kiMcidadhyagISThA nAmaivaitat ) / taba nArada ko patA calatA hai ki "hama jisako jJAna mAna kara usakA samupArjana karate haiM aura usa para garva karate haiM, vaha kevala nAma hai|" nAma zabda meM samasta laukika jJAna samAhita hai| isalie saMskRta vAGmaya ke prAcIna kozakAroM ne nAma kA Azraya lekara jJAna kA prasAra karane kA spRhaNIya kArya kiyA hai| amarasiMha kA "nAma- liMgAnuzAsana", jo "amarakoza" ke nAma se saMsAra bhara meM prasiddha hai, isI paraMparA kI agalI kar3I hai aura bahuta majabUta kar3I hai| "amarakoza" para likhI gaI pacAsa se adhika TIkAeM isakI lokapriyatA, upAdeyatA aura pratyutpannatA ko pramANita karatI haiN| cauthI yA pAMcavI zatI (I.) meM praNIta yaha padyabaddha racanA mUlataH paryAyavAcI zabda koza hai, para vizva-koza ke praNayana kI preraNA bAda meM isI se milI hai| zAzvata kA "anekArtha- samuccaya", halAyudha - koza ke nAma se prasiddha "abhidhAna-ratnamAlA" (dasavIM zatI) yAdavaprakAza kI "vaijayaMtI", hemacandra kA "abhidhAna- cintAmaNi", mahezvara (san 1111 I.) ke do koza "vizvaprakAza" aura "zabdabheda - prakAza", maMkhaka kavi kA "anekArtha" (bArahavIM zatI) ajayapAla kA "nAnArtha saMgraha" (terahavIM zatI), dhanaMjaya kI "nAmamAlA", kezava svAmI kA "zabdakalpadruma (terahavIM zatI), medinikara kA "nAnArtha zabda koza" For Private and Personal Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (medini koza ke nAma se prasiddha) (caudahavIM zatI) Adi aneka koza "amara koza" se preraNA prApta kara praNIta hue| inameM se adhikAMza padya baddha haiN| para inakI dRSTi jJAna kI apekSA zabda para hI adhika thii| kozakAroM kA dhyAna sAmAnya jJAna kI ora AkRSTa karanevAlA prathama prayAsa tarkavAcaspati tArAnAtha bhaTTAcArya ke "vAcaspatyam" (1823) ne kiyA hai| rAjA rAdhAkAMta deva kA "zabda-kalpadruma" (1828-58) bhI isI dRSTi se prastuta thA, para vAcaspatyam kA pramukha svara "vAk' rahA jaba ki zabda kalpadruma kA vivecana zabda kI paridhi se bahuta Age nahIM bar3ha paayaa| itanA to spaSTa hai ki "zabda-kalpadruma" ke "zabda" ko "vAcaspatyam" ne "vAk" kI vizAla paridhi meM prasArita kiyA hai| vAstava meM ye donoM koza apanI-apanI dRSTi meM zabda-koza aura vizva-koza donoM tattvoM ko sAtha lekara rUpAyita hue haiN| sAhitya, vyAkaraNa, jyotiSa, taMtra, darzana, saMgIta, kAvya-zAstra, itihAsa, cikitsA Adi aneka viSayoM kA vivecana nyUnAdhika mAtrA meM ina donoM kozoM meM samAviSTa hai| isa prakAra zabda koza ko vAGmaya koza banAne kA pahalA bhAratIya prayAsa ina donoM kozoM meM saMpanna huA hai| yaha prasannatA kI bAta hai ki moniyara viliyamsa, vilsana Adi pAzcAtya tathA vAmana zivarAma ApaTe jaise prAcya vidvAnoM ne isa vAGmaya zabda-sAdhanA ko kAphI Age bddh'aayaa| ApaTe kA "vyAvahArika saMskRta aMgrejI zabda koza" kevala zabda-koza nahIM hai, balki eka prakAra se saMskRta vAGmaya koza kA hI prakArAMtara hai| isameM zabdoM kI vyAkhyA karate samaya kozakAra ne rAmAyaNa, mahAbhArata Adi prasiddha graMthoM ke atirikta kAvya-sAhitya, smRti-graMtha, zAstra-graMtha, darzana-zAstra Adi saMskRta vAGmaya se saMbaMdhita jJAna kI vibhinna zAkhAoM kA jo sodAharaNa paricaya diyA hai, usase spaSTa hotA hai ki yaha kevala zabda koza nahIM hai, balki prAcya vidyA kI pada-nidhi hai| jarmana vidvAna DaoN. rAtha evaM bothaliMka dvArA praNIta jarmana koza "vArTara baca" (1858-75) meM bhI lagabhaga isI prakAra kA prayAsa parilakSita hotA hai| vAstava meM vAmana zivarAma ApaTe ko vAGmayaniSTha zabda-koza kA praNayana karane kI preraNA "vAcaspatyam" aura "vArTara baca" donoM se milI hai jaisA ki unhoMne apane koza kI bhUmikA meM bar3I vinamratA ke sAtha svIkAra kiyA hai| phira bhI saMskRta meM "vAGmaya koza" kI AvazyakatA banI rhii| aMgrejI meM "inasAiklopeDiyA amarIkAnA (1829-33) Adi vizva kozoM ke svarUpa ke anurUpa bhAratIya bhASAoM meM bhI sAhityika tathA sAhityetara vizva-koza dhIre dhIre banane lage haiN| isa zatAbdI ke pUrvArdha meM isa dizA meM jo kArya huA, usameM vizvabandhu zAstrI kA 'vaidika zabdArtha pArijAta' (1929) prathamataH ullekhanIya hai| isake atirikta zAstrI jI ne "vaidika padAnukrama koza" (sAta khaNDoM meM) 'brAhmaNoddhAra koza', 'upaniSaduddhAra koza' Adi kI bhI racanA kI jo zabda-koza aura vizva-koza ke lakSaNoM se yugapat abhilakSita haiN| isa saMdarbha meM camUpati kA 'vedArtha zabda koza', madhusUdana zarmA kA 'vaidika koza', kevalAnanda sarasvatI kA 'aitareya brAhmaNa AraNyaka koza' aura lakSmaNa zAstrI kA 'dharma zAstra koza' vizeSa rUpa se ullekhanIya haiN| ma.ma.pa. rAmAvatAra zarmA kA "vAGmayArNava" vartamAna zatAbdI kA mahAna koza hai jo san 1967 meM prakAzita huaa| bhArata kI svAdhInatA ke pazcAt lagabhaga sabhI bhAratIya bhASAoM meM Adhunika jJAna-vijJAna se saMbaMdhita saMdarbha-graMthoM kA praNayana bar3I pracuratA ke sAtha hone lagA aura isI prasaMga meM prAyaH pratyeka bhAratIya bhASA meM vizva-kozoM kI racanA huii| telugu bhASA samiti ne 1967 aura 1975 ke bIca meM solaha khaMDoM meM 'vijJAna sarvasvam' ke nAma se bhASA, sAhitya, darzana, itihAsa, bhUgola, bhautikI, rasAyana, vidhi, arthazAstra, rAjanIti Adi aneka viSayoM meM vizva-koza kA prakAzana kiyaa| isI prakAra malayAlama meM 1970 ke AsapAsa 'vizva vijJAna kozam' kA prakAzana huaa| sAhitya pravartaka sahakAra samiti (koTTAyama, kerala) ne yaha kArya sampanna kraayaa| marAThI meM pahale se hI koza kalA ke kSetra meM spRhaNIya kArya huA hai| svataMtratA ke pazcAt yaha kArya aura adhika niSThA ke sAtha sampanna huaa| paM. mahAdeva zAstrI jozI dvArA saMpAdita "bhAratIya saMskRti koza" vizeSa rUpa se ullekhanIya hai| hindI meM nAgarI pracAriNI sabhA ne bAraha khaNDoM meM 'hindI vizva koza' kA prakAzana kiyaa| baMgIya sAhitya pariSada dvArA 1973 ke AsapAsa pAMca khaNDoM meM prakAzita "bhArata koza" bhI bhAratIya sAhitya ke jijJAsuoM ke lie atyanta upAdeya hai| sAhitya akAdemI ne hAla hI meM "inasAiklopeDiyA Apha iMDiyana liTarecara" ke nAma se bRhat prakAzana AraMbha kiyA hai| aMgrejI ke mAdhyama se prakAzita sAhitya kozoM meM isakA vizeSa mahattva vhegaa| yaha sArA kArya vigata paccIsa varSoM meM lagabhaga sabhI bhAratIya bhASAoM meM samAna rUpa se sampanna huaa| para vizvakoza kI isa akhila bhAratIya ciMtana dhArA meM saMskRta tanika upekSita rhii| saMskRta sAhitya athavA vAGmaya ko lekara koI vizeSa aura ullekhanIya prayAsa nahIM huaa| phira bhI DA. rAjavaMza sahAya "hIrA" jaise manISiyoM ne isa dizA meM ullekhanIya prayAsa avazya kiyA hai| DA. hIrA ke do koza "saMskRta sAhitya koza" aura "bhAratIya zAstra koza" 1973 meM prakAzita hue| hindI sAhitya For Private and Personal Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sammelana dvArA do khaNDoM meM prakAzita "hindI sAhitya koza" kI bhAMti ye donoM koza saMskRta vAGmaya ke jijJAsuoM ke lie atyanta upAdeya siddha hue| kintu samagra saMskRta vAGmaya kA vivecana prastuta karanevAle sarvAMgINa koza kA aba taka eka prakAra se abhAva hI rhaa| saMskRta ke pratiSThita vidvAna aura samarpita kAryakartA DA. zrIdhara bhAskara varNekara dvArA sampAdita isa mahatvapUrNa graMtha "saMskRta vAGmaya koza" ke mAdhyama se isa abhAva ko dUra karane kA vinamra prayAsa bhAratIya bhASA pariSada kara rahI hai| yaha pariSada kA ahobhAgya hai ki isa amogha kArya ko sampanna karane ke lie DaoN. varNekara jaise vAGmaya tapasvI kI anargha sevAeM milI haiN| vizvavidyAlaya kI sevA se nivRtta hote hI pariSada ke anurodha para kevala vAGmaya sevA kI bhAvanA se prerita hokara ve isa bRhad yojanA meM pravRtta hue aura pAMca chaha varSoM meM unhoMne yaha mahAna kArya sampanna kiyaa| saMskRta sAhitya aura bhAratIya saMskRti ke prakAMDa vidvAna, samAlocaka, kavi aura ciMtaka hone ke kAraNa DaoN. varNekara isa duSkara kArya ko sukara banA sake, anyathA saMskRta vAGmaya, saMskRta ke prasiddha kozakAra vAmana zivarAma ApaTe ke zabdoM meM, itanA vizAlakAya hai ki koI bhI vyakti cAhe vaha kitanA bhI manISI aura medhAvI kyoM na ho, jIvana bhara sazrama adhyayana karane para bhI samagra rUpa se isameM niSNAta nahIM bana sktaa| vaidika vAGmaya se lekara adhunAtana sRjanAtmaka racanA taka hajAroM varSoM se calI A rahI isa virAT paraMparA ko koza kI kaustubha kAyA meM samAviSTa karanA sAdhAraNa kArya nahIM hai aura yahI kArya DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara ne kiyA hai| isa koza ke do khaNDa haiM - graMthakAra khaNDa aura graMtha khnndd| prathama khaNDa (graMthakAra khaNDa) kI pUrva pIThikA ke rUpa meM "saMskRta vAGmaya darzana" ke nAma se samasta saMskRta vAGmaya ke aMtaraMga kA digdarzana bAraha prakaraNoM meM kiyA gayA hai| prathama khaNDa meM lagabhaga 2700 praviSTiyAM haiM aura dvitIya khaNDa meM 9000 se adhika haiN| graMthakAra khaNDa ke aMtargata graMthoM kA bhI saMkSipta paricaya denA Avazyaka hotA hai jaba ki graMtha khaNDa meM unhIM graMthoM kA vistAra se vivecana kiyA jAtA hai| isase kahIM kahIM punarUkti kA AbhAsa ho sakatA hai| para jahAM taka saMbhava hai, isase koza ko mukta rakhane kA hI prayAsa kiyA gayA hai| isa koza kI sabase bar3I vizeSatA yaha hai ki isameM kevala saMskRta sAhitya se saMbaMdhita praviSTiyAM hI nahIM, balki dharma, darzana, jyotiSa, zilpa, saMgIta Adi aneka viSayoM para saMskRta meM racita vizAla tathA vaividhyapUrNa vAGmaya kA saMkSipta paricaya samAviSTa hai| isalie yaha kevala saMskRta 'sAhitya' koza na hokara sacce arthoM meM saMskRta 'vAGmaya' koza hai| isa dRSTi se hindI athavA anya bhAratIya bhASAoM meM yaha apane DhaMga kA pahalA prayAsa hai| __ yaha sArA kArya niSkAma karmayogI DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara ne artha-nirapekSa dRSTi se sampanna kara pariSada ko mAna-sammAna pradAna kiyA hai, isalie ve sacce artho meM mAnada aura mAnya haiN| yaha bAta DaoN. varNekara bhI svIkAra karate haiM aura hama bhI bar3I vinamratA ke sAtha nivedita karanA cAhate haiM ki isa koza meM saMskRta vAGmaya ke saMbaMdha meM "bahuta kucha" hone para bhI "saba kucha" nahIM hai| yaha eka mahAna kArya kA zubhAraMbha hai jo ki na samagra hone kA dAvA kara sakatA hai aura na maulika kahA jA sakatA hai| yaha dhyeyaniSTha aura adhyayana sAdhya saMkalana hai jisameM viveka vinaya kA Azraya lekara vikAsa ke patha para Age bar3hanA cAhatA hai| isa mahattvapUrNa prakAzana ko yathocita mahattva dekara stavanIya manodaya se mudraNa kArya ko surucipUrNa DhaMga se saMpanna karAne ke lie bhAgyazrI phoToTAIpaseTarsa eNDa oNphaseTa priMTarsa, nAgapura ke prati AbhAra prakaTa karanA pariSada apanA kartavya samajhatI hai| AzA hai, saMskRta ke vidvAna, adhyetA, premI aura ArAdhaka isa sAdhanA kA svAgata kareMge aura pariSada ke isa prayAsa ko apane "paritoSa"pUrvaka sAdhuvAda se sapratyaya bnaaeNge| pAMDuraMga rAva nidezaka bhAratIya bhASA pariSada 36-e, zeksapIyara saraNI, kalakattA-700017 For Private and Personal Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMpAdakIya upodghAta prastAvanA :- san 1979 julAI meM nAgapura vizvavidyAlaya ke saMskRta vibhAgAdhyakSa pada se avakAza prApta karane ke bAda, pArivArika suvidhA ke nimitta, merA nivAsa baMgalora meM thaa| sevAnivRtti ke kAraNa mile hue avakAza meM apane nijI lekhoM ke punarmudraNa kI dRSTi se saMpAdana athavA punarlekhana karanA, saMgIta kA apUrNa adhyayana pUrA karanA, athavA kucha saMkalpita graMthoM kA likhanA prAraMbha karanA Adi vicAra mere mana meM cala rahe the| isI avadhi meM eka dina mere parama mitra DaoN. prabhAkara mAcave jI kA kalakattA kI bhAratIya bhASA pariSada kI ora se eka patra milA jisameM pariSada dvArA saMkalpita saMskRta vAGmaya koza kA nirmANa karane kI kucha yojanA unhoMne nivedana kI thI aura isa nimitta kucha saMskRtajJa vidvAnoM kI eka anaupacArika baiThaka bhI pariSada ke kAryAlaya meM Ayojita karane kA vicAra nivedita kiyA thaa| isI saMbaMdha meM hamAre bIca kucha patravyavahAra huA jisameM maine yaha bhArI dAyitva svIkArane meM apanI asamarthatA unheM nivedita kI thii| phira bhI saMskRta sevA ke mere apane vrata ke anukUla yaha prakalpa hone ke kAraNa kalakatte meM Ayojita baiThaka meM mai upasthita rhaa| bhAratIya bhASA pariSada ke saMbaMdha meM mujhe kucha bhI jAnakArI nahIM thii| kalakatte meM pariSada kA suMdara aura suvyavasthita bhavana isa baiThaka ke nimitta pahalI bAra dekhA / sarvazrI paramAnaMda cUr3IvAla, halavAsiyA, DaoN. pratibhA agravAla ityAdi vidyApremI kAryakartAoM se carcA ke nimitta paricaya huaa| sabhI sajjanoM ne saMkalpita "saMskRta vAGmaya koza" ke saMpAdaka kA saMpUrNa dAyitva mujha para sauMpane kA nirNaya liyaa| isa baiThaka meM Ane ke pUrva mere apane jo saMkalpa cala rahe the, unheM kuNThita karane vAlA yaha nayA bhArI dAyitva, jisakA mujhe kucha bhI anubhava nahIM thA, svIkArane ' meM maine apanI ora se kucha anutsukatA btaaii| merI sUcanA ke anusAra saMpAdana meM sahAyyaka kA kAma, vArANasI ke mere mitra paM. narahara govinda baijApurakara jo usa baiThaka meM AmaMtraNAnusAra upasthita the, para sauMpane kA tathA saMskRta vAGmaya koza kA kAryAlaya vArANasI meM rakhane kA vicAra mAnya huaa| vArANasI meM isa prakAra ke kArya ke lie Avazyaka manuSyabala tathA anya sabhI prakAra kA sahAya milane kI saMbhAvanA adhika mAtrA meM ho sakatI hai, yaha socakara maiMne yaha sujhAva pariSada ke pramukha kAryakartAoM ko prastuta kiyA thaa| isa kArya meM yathAvazyaka mArgadarzana tathA sahayoga dene ke lie, yathAvasara vArANasI meM nivAsa karane kA merA vicAra bhI sabhA meM maMjUra huaa| merI dRSTi * se kozakArya kA merA vaiyaktika bhAra, isa yojanA kI svIkRti se kucha halakA sA ho gayA thaa| hamArI yaha yojanA kAzI meM saphala nahIM ho paaii| 8-10 mahInoM kA avasara bIta cukaa| pariSada kI ora se dUsarI baiThaka huI jisameM kAzI kA kAryAlaya baMda karane kA aura merA sthAyI nivAsa nAgapura meM hone ke kAraNa, nAgapura meM isa kArya kA "punazca hariHom" karane kA nirNaya hameM lenA pdd'aa| dinAMka 1 apraila 1982 ko nAgapura meM koza kA kAryAlaya zurU huaa| isa abhAvita dAyitva ko nibhAne ke lie "mitrasaMprApti" se prAraMbha huaa| vArANasI aura nAgapura meM sabhI dRSTi se bahuta aMtara hai| kAzI kI saMskRta paraMparA anAdisiddha hai| nAgapura kI kula Ayu mAtra do-DhAisau varSoM kI hai| koza hindI bhASA meM karanA thaa| nAgapura kI pramukha bhASA marAThI hai| purAne dvaibhASika madhyapradeza kI rAjadhAnI jaba taka nAgapura meM rahI, taba taka hindI kA pracAra aura prabhAva kucha mAtrA meM dikhAI detA thaa| ataH hindI bhASA ke vizeSajJa sahakArI nAgapura meM milanA sulabha nahIM thaa| nAgapura kI apanI sImita sI saMskRta paraMparA bhI hai paraMtu hindI bhASI athavA hindI jJAnI saMskRtajJa unameM nahIM ke barAbara haiN| svayaM maiM hindI meM lekhana bhASaNa Adi vyavahAra kaI varSoM se karatA hU~, paraMtu hindI bhASA yA sAhitya kA vidhivat adhyayana maine kabhI nahIM kiyaa| kahane kA tAtparya, nAgapura meM saMskRta vAGmaya koza kA saMpAdana aura vaha bhI hindI mAdhyama meM karanA, mere lie jamIna para nAva calAne jaisA durghaTa kArya thaa| nAgapura meM isa kArya meM jinakA sahakArya mujhe mila sakA ve haiM - pra.mu.sakadeva, nA.ga.vajhe, DaoN.lInA rastogI, DaoN. kusuma paToriyA, DaoN. gu.vA.piMpaLApure, DaoN. bhAgacaMdra jaina, satyapAla paTAIta, padmAkara bhATe, nA.go.dIkSita, zrImatI uSA mahAMkAla, zrImatI zobhA For Private and Personal Use Only
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dezapAMDe ina sabhI sahAyakoM kA maiM hRdaya se AbhArI huuN| lekhakoM ke hastalikhita sAmagrI kA TaMkana karane kA kArya mere mitra zrI. natthUprasAda tivArI tathA zrI. roTakara ne nitya niyamitatA se kiyaa| isa saMpAdana kArya ke lie vividha prakAra ke graMthoM kI AvazyakatA thii| sabhI graMtha kharIdanA asaMbhava aura anucita bhI thaa| pariSada kI ora se kucha graMtha kharIde ge| bAkI graMthoM kA sahAya nAgapura ke suprasiddha hindu dharma saMskRti maMDala tathA bhosalA vedazAstra mahAvidyAlaya, tathA anya vyaktiyoM evaM graMthAlayoM se yathAvasara milatA rhaa| koza kA sAmAnya svarUpa koza saMpAdana eka aisA kArya hai ki jisameM svayaMprajJA kA koI mahattva nahIM hotaa| saMpAdaka ko apanI jo bhI praviSTiyAM lenI ho athavA una praviSTiyoM meM jo bhI jAnakArI saMgRhIta karanI ho, vaha sArI pUrva prakAzita graMthoM ke mAdhyama se saMcita karanI par3atI hai| isa dRSTi se prastuta koza ke saMpAdana ke lie aneka pUrvaprakAzita mAnyatAprApta vidvAnoM ke koza tathA vAGmayetihAsAtmaka graMthoM kA Alocana kiyA gyaa| una sabhI graMthoM kA nirdeza saMdarbha graMthoM kI sUcI meM kiyA hai| pUrva sUriyoM ke anekavidha graMthoM se udhAra mAla masAlA lekara hI koza graMthoM kA nirmANa hotA hai| tadanusAra hI isa saMskRta vAGmaya koza kI racanA huI hai| isameM hamArI koI maulikatA nhiiN| saMkalana, saMkSepa, saMzodhana evaM saMpAdana yahI hamArA isameM yogadAna hai| ___ saMskRta vAGmaya kI zAkhAeM vividha prakAra kI haiN| unameM se anyAnya zAkhAoM meM antabhUrta graMtha evaM graMthakAroM kA pRthakkaraNa na karate hue, ekatrita tathA savistara paricaya denevAle vividha koza tathA aitihAsika aura sAhityika dRSTikona se vivecana karane vAle tathA paricaya dene vAle vAGmayetihAsAtmaka graMtha, pAzcAtya saMskRti kA saMparka Ane ke pazcAt, pAzcAtya aura bhAratIya vidvAnoM ne nirmANa kie haiN| una graMthoM meM una vAGmaya zAkhAoM ke antargata graMtha tathA graMthakAroM kA savistara paricaya milatA hai| prastuta koza ke pariziSTa meM aise aneka kozAtmaka tathA itihAsAtmaka graMthoM ke nAma mileNge| prastuta saMskRta vAGmaya koza kI yaha vizeSatA hai ki isameM saMskRta vAGmaya kI prAyaH sabhI zAkhAoM meM yogadAna karane vAle graMtha evaM graMthakAroM kA ekatra saMkalana huA hai| isa prakAra kA "sarvakaSa" saMskRta vAGmaya koza karane kA prayAsa abhI taka anyatra kahIM nahIM huaa| isa vAGmaya koza meM vividha prakAra kI truTiyAM vizeSajJoM ko avazya milegii| hamArI apanI asamarthatA ke kAraNa hama svayaM una truTiyoM ko jAnate hue bhI dUra nahIM kara ske| phira bhI una truTiyoM ke sAtha isa graMtha kI yahI eka apUrvatA hama kaha sakate haiM ki yaha saMskRta ke kevala lalita athavA dArzanika zAstrIya yA vaidika sAhitya kA koza nahIM api tu una sabhI prakAra ke graMthoM tathA unake vidvAna lekhakoM kA ekatrita paricaya dene vAlA hindI bhASA meM nirmita prathama koza hai| isake pahale isa prakAra kA prayAsa na hone ke aneka kAraNa ho sakate haiN| unameM pahalA kAraNa yaha hai ki bhAratIya bhASA pariSada jaisI dUsarI koI saMsthA isa prakAra kA kArya karane ke lie udyukta nahIM huii| dUsarA kAraNa yaha bhI ho sakatA hai ki Aja 20 vIM zatI ke aMtima caraNa meM jitane vividha prakAra ke koza, itihAsa, zodhaprabaMdha ityAdi upakAraka graMtha upalabdha ho sakate haiM, utane 1960 ke pahale nahIM the| aba isa dizA se saMskRta vAGmaya ke vividha kSetroM meM paryApta kArya nae vidvAna kara rahe haiN| ho sakatA hai ki isI koza ke saMzodhita aura sudhArita AgAmI saMskaraNa kA kArya karanevAle bhAvI saMpAdaka, yahAM kI sabhI praviSTiyoM ke antargata adhika jAnakArI (aura vaha bhI doSarahita) dekara, saMskRta vAGmaya koza kI isa naI dizA meM adhika pragati avazya kreNge| saMskRta vAGmaya kI vividha zAkhAoM evaM upazAkhAoM ke antargata adhika se adhika graMthakAroM tathA graMthoM kA AvazyakamAtra paricaya saMkSepataH saMkalita karane kA prayAsa, isa koza ke saMpAdana meM avazya huA hai| ati prAcIna kAla se lekara 1985 taka ke pradIrgha kAlakhaMDa meM hue pramukha graMthoM aura graMthakAroM ko koza kI sImita vyApti meM samAne kA prayAsa karate hue isameM apekSita sarvaMkaSatA nahIM A sakI, tathApi sabhI vAGmaya zAkhAoM kA antarbhAva isameM huA hai| vaise dekhA jAe to praviSTiyoM meM diyA huA paricaya bhI saMkSiptatama hI hai| saMskRta vAGmaya meM aise aneka graMtha aura graMthakAra haiM ki jinakA paricaya saikar3oM pRSThoM meM pRthak graMthoM dvArA vidvAna lekhakoM ne diyA hai| Adhunika lekhakoM meM bhI aise aneka graMthakAra aura graMtha haiM ki jinakA paricaya saikar3oM pRSThoM ke graMthoM meM dene yogya hai| kaI graMthoM aura graMthakAroM para bRhatkAya zodhaprabaMdha abhI taka likhe gae haiM aura Age calakara likhe jaaveNge| isa avasthA meM isa koza kI praviSTiyoM meM paricaya dete hue kiyA huA gAgara meM sAgara bharane kA prayAsa dekhakara "mahAjanaH smeramukho bhaviSyati" yaha tathya hamArI dRSTi se ojhala nahIM huA hai| parantu For Private and Personal Use Only
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir adhika se adhika graMthoM evaM graMthakAroM kA Avazyakatama paricaya maryAdita pRSThasaMkhyA meM denA yahI uddezya rakha kara hamane yaha saMpAdana kiyA hai| isI saMkSepa kI dRSTi se yathAsaMbhava lekhakoM ke nAmanirdeza meM zrI, pUjyapAda ityAdi AdarArthaka upAdhivAcaka vizeSaNoM kA prayoga kahIM bhI nahIM kiyaa| paraMtu nAmanirdeza sarvatra AdarArthI bahuvacana meM hI kiyA hai| pAzcAtya lekhakoM ke anukaraNa ke kAraNa hamAre graMthakAra prAcIna RSi, muni, AcArya tathA santoM kA nAma nirdeza ekavacanI zabdoM meM karate haiN| prastuta koza meM usa prathA ko tor3ane kA prayatna kiyA hai| graMthakAroM ke mAtA, pitA, guru, samaya, nivAsasthAna ityAdi kA nirdeza "inake pitA kA nAma --- thA aura mAtA kA nAma --- yA' isa prakAra kI vAkyoM kI punarukti TAlane ke lie, vAkyoM meM na karane kA prayatna sarvatra huA hai| isameM apavAda bhI mila skeNge| yaha saMskRta vAGmaya kA hI koza hone ke kAraNa prAyaH pratyeka praviSTi meM saMskRta vacanoM ke kaI avataraNa denA saMbhava thaa| kucha praviSTiyoM meM, saMskRta avataraNa die gae haiN| paraMtu prAyaH sabhI avataraNoM ke sAtha hindI anuvAda diyA gayA hai| apavAda kRpayA kSantavya hai| hindI bhASA kI, anyAnya prakAra kI zailiyAM hai| yaha saMskRta vAGmaya kA koza hone ke kAraNa bhASA kA svarUpa saMskRtaniSTha hI rakhA gayA hai| sAtha hI isa koza ke aneka pAThaka hindI ke vizeSajJa na hone kI saMbhAvanA dhyAna meM lete hue, sugama evaM subodha zabdaprayoga karane kA yathAzakti prayAsa huA hai| prAcIna vikhyAta saMskRta lekhakoM ke jIvana caritra prAyaH ajJAta hI rahe haiN| tathApi kucha mahAnubhAvoM ke saMbaMdha meM udbodhaka evaM mArmika dantakathAe~ Aja taka sarvavidita huI haiN| inameM se kucha kathAoM meM aitihAsika tathyAMza tathA usa vyakti ke vyaktitva ke kucha vaiziSTya vyakta hone kI saMbhAvanA mAna kara, hamane isa koza meM una kiMvadantiyoM kA saMkSepataH antarbhAva kiyA hai| vizeSa kara mahAkavi kAlidAsa aura bhoja ke saMbaMdha meM ballAlakavi kRta bhojaprabandha ke kAraNa, isa prakAra kI kiMvadantiyoM kI saMkhyA kAphI bar3I hai| ataH kucha sthAnoM meM kiMvadantiyoM kI saMkhyA adhika dikhAI degii| jina pAThakoM ko vahA~ anaucitya kA AbhAsa hogA unase hama kSamA cAhate haiN| kaI graMthakAroM ke viSaya meM ullekhanIya jAnakArI nahIM prApta ho skii| aise sthAnoM meM kevala unake dvArA likhita graMthoM kA nAmanirdeza mAtra kiyA hai| jinake samaya kA pUrNatayA (janma se mRtyu taka) patA nahIM calA, unakA samaya nirdeza prAyaH IsavI zatI meM kiyA hai| kvacit vikrama saMvat tathA zAlivAhana zaka kA bhI nirdeza mila skegaa| vaidika sUktoM ke draSTA mAne gae RSiyoM ko graMthakAra hI mAna kara unakA saMkSipta paricaya diyA gayA hai| aisI RSiviSayaka sabhI praviSTiyoM kI sAmagrI paM. mahAdevazAstrI jozI kRta bhAratIya saMskRtikoza (10 khaMDa-marAThI bhASA .meM) se lI gaI hai| vedoM kA nirapavAda apauruSeyatva mAnane vAle bhAvuka vidvAna una praviSTiyoM ko sahiSNutApUrvaka pddh'e| saMskRta vAGmaya kA prAcIna kAlakhaMDa bahuta bar3A hone ke kAraNa, tathA usa kAlakhaMDa ke viSaya meM alpamAtra aitihAsika sAmagrI upalabdha hone kAraNa saikar3oM graMtha aura graMthakAroM ke sthala-kAla ke saMbaMdha meM tIvra matabheda haiN| gata zatAbdI meM anekoM videzI aura dezI vidvAnoM ne una viSayoM meM akhaNDa vAda-vivAda karate hue eka-dUsare kA mata khaNDana kiyA hai| ataH unameM se eka bhI mata zata-pratizata grAhya nahIM mAnA jA sktaa| prastuta koza meM una vivAdoM dvArA jo pradhAna matabheda vyakta hue haiM unakA saMkSepa meM nirdeza kiyA hai| kisI bhI mata kA khaNDana yA samarthana yahAM hamane nahIM kiyA aura una vivAdoM ke viSaya meM hamArA apanA koI bhI abhiprAya vyakta nahIM kiyaa| graMthakAroM kI bhASA aura zailI kA varNana, "prAsAdika, alaMkArapracura, rasAI, pANDityapUrNa" isa prakAra ke rUDha vizeSaNoM ko TAlakara kiyA hai| sarvatra punarukti aura vistAra TAlanA yahI isameM hamArA hetu hai| bhASA tathA zailI kI vizeSatA dikhAnevAle udAharaNa aura unake hindI anuvAda dene se graMtha kA kalevara dasa gunA bar3ha jaataa| kAlidAsa, bhavabhUti, bANabhaTTa, mAgha, harSa, bhAravi, ityAdi zreSTha graMthakAra tathA unakA anusaraNa karane vAle saikar3oM uttarakAlIna graMthakAroM ke kAvya, nATaka, campU, kathA, AkhyAyikA ityAdi prabaMdhoM se unake sAhitya guNoM kA paricaya ho sakatA hai / tAtparya isa koza meM graMthoM kA paricaya mAtra hai paryAlocana nhiiN| paryAlocana prabaMdhoM kA kArya hai koza kA nhiiN| graMthakAroM ke janma aura mRtyu kI tithi ke saMbaMdha meM jahA~ mila sake vahA~ unakA ullekha huA hai| paraMtu jahA~ nizcita ullekha saMdarbha graMthoM meM nahI mile vahA~ kevala I. zatAbdI meM unakA samaya nirdiSTa kiyA hai| graMthakAra ke janma mRtyu kI tithi na milane para bhI graMthalekhana kA samaya jahA~ mila sakA vahA~ usakA nirdeza huA hai| jina praviSTiyoM meM mAtA, pitA, samaya, sthala ityAdi viSaya meM kucha bhI jAnakArI nahIM mila sakI aise lekhakoM ke saMbaMdha For Private and Personal Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM, "inake bAre meM kucha bhI jAnakArI nahIM milatI"- isa prakAra kA vAkya na likhate hue mauna svIkAra kiyA hai| anyathA usI vAkya kI punarukti aneka sthAnoM para karanI par3atI, jisase koza kI mAtra akSarasaMkhyA bar3ha jaatii| kucha praviSTiyoM meM, nivedana ke antargata vAkyoM se hI sthala, kAla kA anumAna sahajatA se ho jAtA hai| aisI praviSTiyoM meM sthala-kAla Adi nirdeza pRthaktA se hamane nahIM kiyaa| graMthakAra ke viziSTa nivAsasthAna kI jAnakArI jahA~ nahIM milI aise sthAnoM meM usake pradeza kA nirdeza kiyA hai| guru paraMparA ko hamArI saMskRti meM vizeSa mahattva hone ke kAraNa prAyaH sarvatra guru kA nirdeza kiyA hai| vedazAkhA aura gotra tathA AzrayadAtA kA bhI yathAsaMbhava nirdeza karane kA sarvatra prayAsa huA hai| graMthakAra khaMDa kI praviSTiyoM meM graMthakAroM ke jitane graMthoM kA ullekha kiyA hai una sabhI graMthoM kA paricaya koza ke graMtha khaMDa meM nahIM milegaa| paraMtu graMtha khaMDa meM jina graMthoM ke saMkSepataH paricaya die haiM unake lekhakoM kA graMthakAra khaMDa meM saMbhavataH paricaya milegaa| isa niyama meM bhI apavAda bharapUra haiM aura ina apavAdoM kA kAraNa hai hamArI sImita zakti evaM jAnakArI kI anuplbdhi| Adhunika mahArASTra meM kulanAmoM kA pracAra adhika hone ke kAraNa prAyaH sabhI mahArASTrIya graMthakAroM kA nirdeza kulanAma, vyaktinAma aura pitRnAma isa krama se kiyA hai| (jaise ketakara, vyaMkaTeza baapuujii)| paraMtu prAcIna graMthakAroM kI praviSTiyoM meM isa niyama ke apavAda mileNge| ___ isa koza meM hastalikhita evaM ullikhita graMthoM tathA graMthakAroM kA paraciya prAyaH nahIM diyA hai| isa niyama ke bhI kucha apavAda mileNge| Adhunika dAkSiNAtya samAja meM nAmoM kA nirdeza, e.bI.sI. ityAdi aMgrejI varNoM kA prayoga kulanAma yA mUla nivAsasthAna ke AdyAkSara kI sUcanA ke hetu upayoga meM lAyA jAtA hai| ataH Adhunika dAkSiNAtya graMthakAroM ke nAmoM kI praviSTI una aMgrejI AdyAkSaroM ke anusAra kI hai| jaise bI. zrInivAsa bhaTTa yaha praviSTi ba ke anukrama meM milegii| isa koza ke graMthakAra khaMDa meM kevala saMskRta bhASA ko hI jinhoMne apanI vAGmaya sevA kA mAdhyama rakhA aise hI graMthakAroM kA ullekha abhipreta hai| phira bhI hindI, marAThI, baMgalA, tamila, telugu ityAdi prAdezika bhASAoM ke jina khyAtanAma lekhakoM ne saMskRta meM bhI kucha vAGmaya sevA kI hai, unakA bhI ullekha yathAvasara graMthakAra khaMDa meM huA hai| 19 vIM zatAbdI se jina pAzcAtya paMDitoM ne saMskRta vAGmaya ke kSetra meM bahuta bar3A yogadAna zodhakArya ke dvArA kiyA hai, unameM se kucha viziSTa mahAnubhAvoM ke paricaya graMthakAra khaMDa meM mileNge| pAzcAtya paddhati se prabhAvita kucha Adhunika bhAratIya lekhakoM kA bhI isI prakAra nirdeza huA hai| aisI praviSTiyAM apavAda svarUpa samajhanI caahie| koza kI pratyeka praviSTi ke sAtha saMdarbha graMthoM kA nirdeza isa lie nahIM kiyA ki usa nimitta viziSTa graMthoM kA nirdeza bAraMbAra hotA aura usa punarukti se akAraNa akSarasaMkhyA meM vRddhi hotii| praviSTiyoM meM antarbhUta jAnakArI anyAnya graMthoM se saMkalita kI hai aura usakA anAvazyaka bhAga chAMTa kara saMkSepa meM likhI gaI hai| aneka praviSTiyoM meM AdhArabhUta graMthoM ke vAkya yathAvat mileNge| unake lekhakoM ko hama abhivAdana karate hai| anavadhAna tathA anupalabdhi ke kAraNa kucha mahattvapUrNa praviSTiyoM ke anullekha ke lie tathA kucha upekSaNIya praviSTiyoM ke antarbhAva ke lie sujJa pAThaka kSamA kreNge| bhrama aura pramAda mAnavI buddhi ke svAbhAvika doSa haiN| hama apane ko una doSoM se mukta nahIM smjhte| phira bhI praviSTiyoM ke antargata jAnakArI meM jo bhI truTiyAM athavA sadoSatA vizeSajJoM ko dikhegI, usakA kAraNa jina graMthoM ke AdhAra para usa jAnakArI kA saMkalana huA ve hamAre AdhAra graMtha haiN| praviSTiyoM meM prAyaH apUrNa sI vAkyaracanA dikhegii| anAvazyaka zabdavistAra kA saMkoca karane ke lie yaha TeligrAphika (tAravat) vAkyapaddhati hamane apanAI hai| saMskRta graMthoM ke nAma mUlataH vibhaktyanta hote haiN| paraMtu isa koza meM graMthanAmoM kA nirdeza vibhakti pratyaya virahita kiyA hai| jaise abhijJAna- zAkuMtala, kirAtArjunIya, brahmasUtra, ityaadi| saMskRta vAGmaya darzana - sAmAnya rUparekhA prastuta koza kA saMpAdana tathA saMkalana do vibhAgoM meM karane kA saMkalpa prAraMbha se hI thA, tadanusAra donoM khaNDa eka sAtha prakAzita ho rahe haiM- prathama khaNDa meM graMthakAroM kA aura dvitIya khaNDa meM granthoM kA paricaya varNAnukrama se grathita huA hai| kintu isa sAmagrI ke sAtha aura bhI kucha atyAvazyaka sAmagrI kA cayana donoM khaDoM meM kiyA hai| prathama khaNDa ke prAraMbhika vibhAga ke aMtargata "saMskRta vAGmaya darzana" kA samAveza huA hai| saMskRta vAGmaya ke antargata, saikar3oM lekhakoM ne jo maulika vicAradhana vidyArasikoM ko samarpaNa kiyA, usakA samekita paricaya viSayAnukrama se denA yahI isa vAGmayadarzanAtmaka vibhAga kA uddezya hai| saMskRta vAGmaya kA vaiziSTyapUrNa vicAradhana hI bhAratIya saMskRti For Private and Personal Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kA parama nidhAna hai| sadiyoM se lekara isI vicAradhana ke kAraNa saMskRta bhASA kI aura bhArata bhUmi kI pratiSThA sAre saMsAra meM sarvamAnya huI hai| bhAratIya saMskRti kA utsa yahI vicAradhana hone ke kAraNa, isa saMskRti kA AtmasvarUpa tattvataH jAnane kI icchA rakhanevAle saMsAra ke sabhI manISI aura medhAvI sajjana, saMskRta bhASA tathA saMskRta vAGmaya ke prati nitAnta AsthA rakhate Ae haiN| saMskRta vAGmaya ke isa vicAradhana kA paricaya mUla saMskRta graMthoM ke mAdhyama se karane kI pAtratA rakhane vAloM kI saMkhyA, saMskRta bhASA kA adhyayana karane vAloM kI saMkhyA ke hAsa ke sAtha, tIvra gati se ghaTatI gii| isa mahatI kSati kI pUrti karane kA kArya gata sau varSoM meM, saMskRta vAGmaya ke viziSTa aMgoM evaM upAMgoM kA vistArapUrvaka yA saMkSepAtmaka paryAlocana karanevAle uttamottama graMtha nirmANa kara, aneka manISiyoM ne kiyA hai| saMsAra kI sabhI mahattvapUrNa bhASAoM meM isa prakAra ke suprasiddha graMtha paryApta mAtrA meM abhI taka nirmANa ho cuke haiM aura Age bhI hote rheNge| unameM se kucha alpamAtra graMthoM para yaha "saMskRta vAGmaya darzana" kA vibhAga AdhArita hai| isameM hamAre abhiniveza kA AbhAsa yatra-tatra honA anivArya hai, kintu hamArA Agrahayukta nijI abhimata yA abhiprAya prAyaH kahIM bhI nahIM diyA gyaa| saMskRta vAGmaya ke antargata vividha zAkhA- upazAkhAoM ke graMtha evaM graMthakAroM kA saMkSepita aura samekita paricaya ekatrita upalabdha karane ke lie "saMskRta vAGamaya darzana" kA vibhAga isa koza ke prathama khaNDa ke prArambha meM jor3A gayA hai, jisameM prakaraNazaH -(1) saMskRta bhASA kA vaiziSTya, (2) maMtra, brAhmaNa, AraNyaka aura upaniSad svarUpa samagra vedavAGmaya kA paricaya tathA vedakAla, Aryo kA kapolakalpita AkramaNa, paraMparAvAdI bhAratIya vaidika vidvAnoM kI vedaviSayaka dhAraNA ityAdi avAMtara viSayoM kA bhI darzana karAyA hai| (3) vedAMga vAGmaya kA paricaya dete hue kalpa arthAt karmakANDAtmaka vedAMga ke sAtha hI smRtiprakaraNAtmaka uttarakAlIna dharmazAstra kA paricaya jor3A hai| vAstava meM smRti-prakaraNakAroM kA dharmazAstra, kalpa-vedAMgAntargata dharmasUtroM kA hI upabRMhita svarUpa hai, ataH kalpa ke sAtha vaha viSaya hamane saMyojita kiyA hai| isI prakaraNa meM vyAkaraNa vedAMga kA paricaya dete hue nirukta, prAtizAkhya, pANinIya vyAkaraNa, apANinIya vyAkaraNa, vaiyAkaraNa paribhASA aura dArzanika vyAkaraNa ityAdi bhASAzAstra se saMbaMdhita avAMtara viSaya bhI samekita kie haiN| chadaHzAstra ke samakakSa hone ke kAraNa uttarakAlIna gaNa-mAtrA chaMda evaM saMgIta-zAstra kA paricaya vahIM jor3a kara usa vedAMga kI vyApti hamane bar3hAI hai| usI prakAra jyotirvijJAna ke sAtha AyurvijJAna (yA Ayurveda) aura zilpa-zAstra ko ekatrita karate hue, saMskRta ke vaijJAnika vAGmaya kA paricaya diyA hai| yaha heraphera viSaya-gaThana kI suvidhA ke lie hI kiyA hai| hamArI isa saMyojanA ke viSaya meM kisI kA matabheda ho sakatA hai| (4) purANa-itihAsa viSayaka prakaraNa meM aThAraha purANoM ke sAtha rAmAyaNa aura mahAbhArata ina itihAsa graMthoM ke aMtaraMga kA evaM tadviSayaka kucha vivAdoM kA svarUpa kathana kiyA hai| mahAbhArata kI saMpUrNa kathA parvAnukrama ke anusAra dI hai| pratyeka parva ke aMtargata vividha upAkhyAnoM kA sArAMza usa parva ke sArAMza ke aMta meM pRthak diyA hai| mahAbhArata kA yaha sArA nivedana atIva saMkSepa meM "mahAbhAratasAra" graMtha (3 khaMDa- prakAzaka zrI. zaMkararAva saranAIka, pusada- mahArASTra) ke AdhAra para kiyA huA hai| prastuta "mahAbhAratasAra" Aja duSprApya hai| uttarakAlIna saMskRta sAhitya meM vividha aitihAsika AkhyAyikAoM, ghaTanAoM evaM caritroM para AdhArita aneka kAvya, nATaka campU tathA upanyAsa likhe gye| isa prakAra ke aitihAsika sAhitya kA paricaya bhI prastuta purANa-itihAsa viSayaka prakaraNa ke sAtha saMyojita kiyA hai| (5-8) dArzanika vAGmaya ke vicAroM kA paricaya (a) nyAya-vaizeSika, (A) sAMkhya-yoga, (i) taMtra aura (I) mImAMsA- vedAnta ina vibhAgoM ke anusAra, prakaraNa 5 se 8 meM diyA hai| isameM nyAya ke antargata bauddha aura jaina nyAya kA vihaMgAvalokana kiyA hai| yoga viSaya ke aMtargata pAtaMjala yogasUtrokta vicAroM ke sAtha haThayoga, bauddhayoga, bhaktiyoga, karmayoga aura jJAnayoga kA bhI paricaya diyA hai| 9 veM prakaraNa meM vedAnta paricaya ke antargata zaMkara, rAmAnuja, vallabha, madhva aura caitanya jaise mahAna tattvadarzI jJAniyoM ke niSkarSabhUta dvaita-advaita ityAdi siddhAntoM kA vivecana kiyA hai| sAtha hI ina siddhAntoM para AdhArita vaiSNava aura zaiva saMpradAyoM kA bhI paricaya diyA hai| ina sabhI darzanoM ke vicAroM kA paricaya una darzanoM ke mahattvapUrNa pAribhASika zabdoM ke vivaraNa ke mAdhyama se dene kA prayAsa kiyA hai| darzana-zAstroM ke vyApaka vicAra pAribhASika zabdoM meM hI saMpiNDita hote haiN| eka choTI sI dIpikA ke samAna ve vistIrNa artha ko Alokita karate haiN| pAribhASika zabdoM kA yaha anokhA mahattva mAnate hue darzana zAstroM ke vicAroM kA svarUpa pAThakoM ko avagata karAne ke hetu hamane yaha paddhati apanAyI hai| (9) jaina-bauddha vAGmaya viSayaka prakaraNa meM una dharmamatoM kI dArzanika vicAradhArA evaM tatsaMbaMdhita kAvya-kathA stotra Adi lalita saMskRta sAhitya kA bhI paricaya diyA hai| For Private and Personal Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (10) kAvya zAstra ke antargata sAhityAcAryoM dvArA pratipAdita vakrokti, rIti tathA rasa viSayaka saMpradAyoM evaM kAvyadoSoM kA parAmarza kiyA hai| (11) nATya-zAstra evaM nATya-sAhitya viSayaka prakaraNoM meM dazarUpaka ityAdi zAstrIya graMthoM meM pratipAdita vividha nATakIya viSayoM ke sAtha sampUrNa saMskRta nATya vAGmaya kA viSayAnusAra tathA rUpaka prakArAnusAra vargIkaraNa diyA hai| isameM arvAcIna saMskRta nATakoM kA bhI parAmarza kiyA gayA hai|| (12) aMta meM lalita sAhitya ke antargata mahAkAvyAdi sAre kAvya prakAroM kA parAmarza karate hue saMskRta subhASita saMgrahoM aura vividha prakAra ke kozagrathoM kA paricaya diyA hai| 17 vIM zatI ke pazcAt nirmita saMskRta sAhitya, purAne paryAlocanAtmaka vAGmayetihAsa ke graMthoM meM upekSita rhaa| svarAjyaprApti ke bAda isa kAlakhaMDa meM likhita saMskRta sAhitya kA samAlocana "arvAcIna saMskRta sAhitya" "Adhunika nATyavAGmaya" ityAdi vividha prabandhoM dvArA huaa| arvAcIna saMskRta sAhitya ko aba vidvatsamAja meM mAnyatA prApta huI hai| prastuta prakaraNa meM sabhI prakAra ke arvAcIna graMthoM kA tathA patra-patrikAoM evaM upanyAsoM kA parAmarza kiyA hai| ___ "saMskRta vAGmaya darzana" ke vibhAga meM isa paddhati ke anusAra samagra saMskRta vAGamaya ke ataraMga kA darzana karAte hue vividha siddhAntoM, vicAra pravAhoM evaM ulalekhanIya zreSTha graMthoM kA saMkSepataH paricaya denA Avazyaka thaa| koza ke graMthakAra khaMDa aura graMtha khaMDa meM saMskRta vAGmaya kA jo bhI paricaya hogA vaha vizakalita rhegaa| eka vyakti ke pratyeka avayava ke pRthak-pRthak citra dekhane para usa vyakti ke samagra vyaktitva kA Akalana nahIM hotA, eka sahasradala kamala kI bikharI huI paMkhur3iyoM ko dekhane se samagra kamala puSpa kA svarUpa sauMdarya samajha meM nahIM aataa| usI prakAra varNAnukrama ke anusAra graMthoM evaM graMthakAroM kA saMkSipta paricaya jAnane para samagra vAGmaya tathA usake vividha prakAroM kA Akalana honA asaMbhava mAna kara hamane yaha "saMskRta vAGmaya darzana" kA vibhAga koza ke prAraMbha meM saMyojita kiyA hai| dvitIya khaMDa ke antargata 9000 se adhika graMthaviSayaka praviSTiyAM / tadanantara vividha pariziSTa / pariziSToM ke viSaya : ajJAtakartRka graMtha - (taMtrazAstra aura dharmazAstra ke atirikta anya viSayoM ke graMthoM kI suucii)| 270 se adhika praviSTiyAM / svAtaMtryottara saMskRta sAhitya - (pradezAnusAra cayana) asama, Andhra, uDIsA, uttarapradeza-dillI, karnATaka, kerala, paMjAba, pazcimabaMgAla, madhyapradeza, mahArASTra aura raajsthaan| (kula graMtha-700 se adhik)| pradezAnusAra graMthakAra-graMthanAma-sUcI - (1) asama (2) Andhra (3) uDIsA (4) uttarapradeza (5) karnATaka (6) kAzmIra (7) kerala (8) gujarAta (9) tamilanADu (tamilanADu kA zaiva vaangmy| tamilanADu kA zrIvaiSNava vaangmy|) taMjaura rAjya meM nirmita graMtha sNpdaa| taMjaura rAjya ke grNthkaar| (10) nepAla (11) paMjAba-dillI (12) baMgAla (vaMgIya TIkAtmaka vAGmaya) (13) bihAra (14) madhyapradeza (15) mahArASTra (16) rAjasthAna (jayapura ke grNthkaar)| pariziSTa 17 - dezabhaktiniSTha sAhitya / pariziSTa 18 - saMskRta vidyA ke AzrayadAtA aura unake Azrita graMthakAra / pariziSTa 19 - AtmArAma viracita vAGmaya koza, (padyAtmaka zlokasaMkhyA- 215) / pariziSTa (Dha) - sAhityazAstra / (Na)- lalita vAGya (kAvya, stotra) (ta)- nATya vaangmy| (tha)- subhASitagraMtha / (da)- koza grNth| pariziSTa (dha) - saMskRta vAGmaya praznottarI 1200 se adhika saMskRta vAGmaya viSayaka prazna-uttaroM kA sNgrh| 81, abhyaMkara nagara zrIdhara bhAskara varNekara nAgapura- 440010 saMpAdaka zrIrAmanavamI saMskRta vAGmaya koza 7 apraila 1988 For Private and Personal Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir graMtha khaNDa aMkagaNitam - le. - nRsiMha (bApUdeva) / I. 19 vIM shtii| mAnyatA dene para svAmIjI kI pagaDI prasannatA se giratI hai, aMkayaMtram tathA aMkayaMtrAlokaH (vyAkhyAsahita) - le.-harSa / taba rAjA ko dIkhatA hai ki svAmI svayaM pakke gaMje haiN| rAjA (shlok-120)| unheM apamAnita kara bhagA detA hai| aMkolakalpa - yaha una tAMtrika maMtroM kA saMgraha hai, jo ambaranadIzastotra - le. rAmapANivAda (I. 18 vIM zatI) auSadhiyoM ke upayoga ke samaya kAma meM lAye jAte hai| maMtra kerala nivaasii| saMskRta meM hai aura unakI prayogavidhi hindI meM hai| aMbAzataka - le. sadAkSara (kavikuMjara) I. 17 vIM shtii| aMkayaMtravidhi - lekhaka- zrIsUryarAma vAjapeyI ke putra evaM ambikAkalpa - le. shubhcndr| (jainAcArya) I. 16-17 vIM shtii| viSaya-taMtrazAstra zrIrAmacandra ke ziSya zrIharSa / shlok-300| viSaya- aMkoM se bananevAle 9 aura 16 koSThoM ke vividha maMtroM kA prtipaadn| aMbujavallIzatakam - le. varadAdezika / pitA- zrInivAsa / isa para graMthakAra kI svaracita TIkA hai| aMbuvAha - zelI kavi kRta 'dI klAuDa' nAmaka aMgrejI aMgirAkalpa - (1) aMgirA-pippalAda sNvaadruup| zloka-828 / kAvya kA anuvAda / le. vAya. mhaaliNgshaastrii| isameM AsurI devI kI pUjAvidhi vistArapUrvaka varNita hai| viSaya- aMzumat-Agama - (nAmAntara-aMzumadbheda aura aMzumattaMtra) 28 AsurI mahAmaMtra ke artha, ukta maMtra ke prayoga kI vidhi, zaivAgamoM meM anyatama / isameM mandira nirmANa, pratimAvijJAna Adi AtmapUjA-vidhi, AsurI mahAmaMtra kA mAhAtmya, apazakuna hone vAstuzAstra ke vividha viSaya varNita haiN| kAzyapamata, kAzyapazilpa para bhI ukta maMtra ke mAhAtmya se iSTasiddhi, homavidhi, cha: athavA aMzumatkAzyapIya isI ke bhAga haiN| kiraNAgama ke bhAvanAoM kA nirUpaNa, zatru ko vaza karane kI tathA mAraNa anusAra isake prathama zrotA aMzu, unase dvitIya aura tRtIya Adi kI vidhi| zrotA ravi haiN| unhIM ke dvArA isakA pracAra huaa| Upara 28 aMgirAsmRti - racayitA- aMgirA RSi / "yAjJavalkya smRti' zaivAgamoM kA jo ullekha huA hai usameM 10 zivAgamoM evaM meM inheM dharmazAstrakAra mAnA gayA hai| aparArka, medhAtithi, haradatta 18 bhairavAgamoM kA samAveza hai| prabhRti dharmazAstriyoM ne inake dharmaviSayaka aneka tathyoM kA aMzumabheda - le. kaashyp| viSaya-vAstuzAstra / ullekha kiyA hai| "smRticaMdrikA" meM aMgirA ke gadyAMza akabaranAmA - phArasI bhASA meM likhe isa graMtha kA saMskRta upasmRtiyoM ke rUpa meM prApta hote hai| "jIvAnaMda-saMgraha" meM anuvAda kisI ajJAta kavi ne kiyA hai| isI phArasI graMtha isa graMtha ke kevala 72 zloka prApta hote hai| isameM varNita kA anuvAda maheza Thakkura ne 'sarvadezavRtAnta saMgrahaH' isa nAma viSaya hai- aMtyajoM se bhojya tathA peya grahaNa karanA, gau ke se kiyA hai| pITane va coTa pahuMcAne kA prAyazcitta tathA striyoM dvArA nIlavastra akalaMkazabdAnuzAsanam - racayitA-bhaTTa aklNk| isa para dhAraNa karane kI vidhi| maMjarImakaranda nAmaka vyAkhyA svayaM akalaMka ne likhI hai| aMjanApavanaMjayam - nATaka (sAta aMka) le. hastimalla / vissy-vyaakrnn| pitA- goviMdabhaTTa jainaacaary| I. 13 vIM shtii| antarvijJAnasaMhitA - le. prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja / amarAvatI akalaMkastotra - eka jainadharmIya stotra / kavi- akalaMka dev| (mahArASTra) ke nivAsI / viSaya-manovijJAna evaM adhyAtmavidyA / akutAbhayA - lekhaka- buddhapAlita / yaha nAgArjuna ke mAdhyamika aMtyeSTi-paddhati - le. nArAyaNabhaTTa (I. 16 vIM shtii)| kArikA para likhI huI TIkA hai| mUla saMskRta graMtha anupalabdha / pitA-rAmezvara bhaTTa, viSaya-dharmazAstra / tibbatI anuvAda se yaha graMtha jJAta huA hai| andhabAlaka - dI blAiMDa baoNya nAmaka milTana kRta kAruNyapUrNa akulavIra taMtra - le. matsyendranAtha / viSaya-tAMtrika kaulamata / aMgrejI kAvya kA anuvAda / le. e.vhI. nArAyaNa, maisuurnivaasii| akulAgamamahAtantra - (1) (nAmAntara- yogasArasamuccaya) andhairandhasya yaSTiH pradIyate - le. DaoN. kSitIzacandra caTTopAdhyAya kucha logoM ne yogasArasamuccaya ko akulAgamamahAtantra ke (1896-1961) "maMjUSA" ke janavarI 1955 aMka meM prkaashit| antargata 10 yA 9 paTaloM kA pRthak taMtragraMtha mAnA hai| kucha videzI zailI para vikasita laghu ekaaNkii| kathAsAra-rAjA ke kA mata hai ki yogasArasamuccaya akulAgama kA eka paTala gaMje hone para amAtya vArANasI ke mukundAnanda svAmI ko hai| yaha "yogazAstre yogasArasamuccayo nAma navamaH paTalaH'' isa cikitsA hetu bulAtA hai| rAjA unheM kabhI modakAnanda, kabhI akulAgama ke 9 veM paTala kI puSpikA se spaSTa hai| kintu modaka-mukunda, kabhI madanAnanda kahakara pukAratA hai, jisase akulAgama aura yogasAra-samuccaya ke paTaloM meM pratipAdita svAmI kSubdha hote haiN| anta meM svAmI upAya batAte haiM ki viSayoM kI tulanA karane se yahI nizcita hotA hai ki ye do homa, dakSiNA tathA bhojanadAna se bAla lambe hoNge| rAjA ke graMtha nahIM api tu eka ke hI do nAma haiN| yogasArasamuccaya 'raNA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/1 For Private and Personal Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ke AraMbha meM diye zlokoM se bhI isI nizcaya kI puSTi hotI hai| (2) Izvara-pArvatI saMvAda rUpa yoga kI carcA ke anusAra isa taMtra kA saba varNa aura AzramoM dvArA anuSThAna kiyA jA sakatA hai| 10 paTaloM meM pUrNa (3) nArada-ziva saMvAdarUpa - (zloka 1000) viSayayoga, jJAna, karma, akarma Adi kA nirUpaNa, bindunirdhAraNa, vahnimArga, dhUmamArga Adi kA svarUpa, tIna guNoM ke vibhAga sthUla, sUkSma Adi kA nirUpaNa, SaTcakra dIkSA zabda kI vyutpatti aura diikssaa-maahaaty| akSaramAlikA - viSaya-taMtrazAstra ke anusAra akArAdi vargoM ke AdhyAtmika svarUpa kA rahasya / akSamAlikopaniSad - 108 upaniSadoM meM se 67 vAM upnissd| viSaya- saMskRta bhASA ke 50 vargoM kA vicAra, akSamAlA ke anusAra kiyA hai| isameM prajApati tathA guha ke saMvAdarUpa meM akSamAlA kI jAnakArI dI gaI hai| akSayapatra (vyAyoga) - le.- dAmodaran nambudrI / I. 19 vIM shtii| akSarakoza - le.- puruSottama dev| I. 12 vIM shtii| akSaragumpha - le.- sAmarAja diikssit| mathurA ke nivaasii| I. 17 vIM shtii| akSayanidhikathA - le.- zrutasAgarasUri (jainAcArya) I. 16 vIM shtii| agastyarAmAyaNam - paraMparA ke anusAra isakI racanA agastya dvArA svArociSa manvantara ke dvitIya kRtayuga meM huii| zloka saMkhyA solaha hajAra / vibhinna prakAra kI kathAeM isa graMtha meM hai| agastyasaMhitA - agastya ke nAma para 33 adhyAyoM kI isa saMhitA meM zloka saMkhyA hai 7953 / agastya-sutIkSNa saMvAda se grantha-vistAra huA hai| isameM rAmamaMtra kI upAsanA kA rahasya evaM vidhi aura brahmavidyA kA nirUpaNa hai| sItArAma kI AliMgita yugalamUrti kA dhyAna evaM varNana hai| rAmabhakti zAkhA ke vaiSNavoM kA yaha parama AdaraNIya grantha hai| agnijA - svAtaMtryavIra sAvarakara ke cune hue 12 marAThI kAvyoM kA anuvaad| anuvAdaka- DA. gajAnana bAlakRSNa plsule| punnenivaasii| agnipurANa - 18 purANoM ke pAraMparika kramAnusAra 8 vAM puraann| yaha purANa bhAratIya vidyA kA mahAkoza hai| zatAbdiyoM se pravAhita bhAratIya vAGmaya meM vyApta vyAkaraNa, tattvajJAna suzruta kA auSadha-jJAna, zabdakoza, kAvyazAstra evaM jyotiSa Adi aneka viSayoM kA samAveza isa purANa meM kiyA gayA hai| adhikAMza vidvAna ise 7 vIM se 9 vIM zatI ke bIca kI racanA mAnate haiN| DA. hAjarA aura pArjiTara ke anusAra isakA samaya 9 vIM zatI kA hai| isa purANa meM 383 adhyAya aura 11,457 zloka haiN| isameM agniruvAca, Izvara uvAca puSkara uvAca Adi vaktAoM ke nAma haiM jinase pratIta hotA hai ki tIna-cAra vaktAoM ne milakara yaha banAyA hai| isa purANa kA vistAra parA evaM aparA vidyA ke AdhAra para hai| veda, usake SaDaMga, mImAMsAdi darzana Adi kA nirdeza aparA vidyA ke rUpa meM hai| brahmajJAna jisase hotA hai, usa adhyAtmavidyA kA gaurava parA vidyA meM kiyA hai| avatAra, caritra, rAjavaMza, vizva kI utpatti, tattvajJAna, vyavahAra, nIti Adi vividha graMthoM kA isameM vivecana hai| adhyAtma kA vivecana alpa hone se, ise tAmasakoTI kA mAnA gayA hai| zaiva dharma kI ora isa purANa kA jhukAva hai| avatAramAlikA meM kUrmAvatAra kA ullekha nahIM hai| vAlmIki rAmAyaNa kI rAmakathA saMkSiptarUpa meM dI hai| "rAmarAvaNayoyuddhaM rAmarAvaNayoriva' yaha suprasiddha vacana agnipurANa meM hI milatA hai| prAcIna kAla meM daitya vaidika karmoM kA AcaraNa karate the| pariNAmataH ve balavAna the| deva-daitya saMgrAma meM unakI vijaya ke pazcAt sAre deva viSNu ke pAsa phuNce| daityoM ko dharmabhraSTa kara unakA nAza karane hetu viSNu ne buddhAvatAra liyaa| ___ avatAravarNana ke pazcAt sarga-pratisarga kA varNana hai| avyakta brahma se kramazaH sRSTi kI utpatti, devopAsanA, maMtra vAstuzAstra, devAlaya, devatAoM kI mUrtiyAM, deva-pratiSThA, jIrNoddhAra kI bhI carcA hai| devapratiSThA ke liye madhyadeza kA brAhmaNa hI pAtra mAnA hai| kaccha, kAverI, koMkaNa, kaliMga ke brAhmaNa apAtra batAye gaye haiN| saptadvIpa evaM sAgara ke nAma agale adhyAya meM hai| Adarza rAjA kA lakSaNa, "rAjA syAt janaraMjanAt" yaha batAyA hai| rAjA, prajA kA prema saMpAdana kare- "arakSitAH prajA yasya narakastasya mandiram" (jisakI prajA arakSita hai, usa rAjA kA bhavana narakatulya hai| janAnurAgaprabhavA rAjJo rAjyamahIzriya = rAjA kA rAjya, pRthvI aura sampamatti prajA ke anurAga se hI nirmANa hote haiN| isa purANa meM vizeSa ullekhanIya bhAga gItasAra kA hai| eka zloka meM yA zlokArtha meM usa adhyAya kA tAtparya A jAtA hai| dAna ke bAre meM agnipurANa meM kahA gayA hai, "deze kAle ca pAtre ca dAnaM koTiguNaM bhavet" deza, kAla aura pAtra kA vicAra kara kiyA gayA dAna koTiguNayuta hotA hai| gAya kI mahattA isa zloka meM batAI hai : "gAvaH pratiSThA bhUtAnAM gAvaH svastyayanaM prm| annameva paraM gAvo devAnAM hviruttmm||" ___arthAt gAya isa prANimAtra kA AdhAra hai| gAya parama maMgala hai| gorasapadArtha parama anna evaM devatAoM kA uttama havirdravya hai| isa purANa ko samasta bhAratIya vidyA kA vizvakoza kahanA 2 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir atizayokti nahIM hai| rAjanIti, dharmazAstra, jyotiSa, Ayurveda, dharmazAstra, yogazAstra, alaMkArazAstra, vyAkaraNa, chaMdaHzAstra, kalpavidyA, maMtravidyA, mohinIvidyA, vRkSavaidyaka, azvavaidyaka auSadhi Adi viSayoM kI bhI carcA hai| isI kAraNa kahate hai, "Agneye hi purANe'smin sarvA vidyAH pradarzitAH" | agnipurANa meM sabhI vidyAoM kA pratipAdana huA hai| agnimaMtramAlA - pAMDicerI ke maharSi araviMda ne "himsa Tu di misTika phAyara" nAmaka apane aMgrejI prabandha meM vedokta agnidevatA kA svarUpa AdhyAtmika dRSTi se pratipAdana kiyA hai| araviMdAzrama ke paMDita jagannAtha vedAlaMkAra ne saMskRtajJa logoM ke lie isa prabaMdha kA saMskRta anuvAda prastuta graMtha ke rUpa meM kiyA hai| apane anuvAda ke sAtha paM. jagannAthajI ne vedAntargata agniviSayaka maMtroM kA saMhitApATha,padapATha, zrIaraviMdakRta aMgrejI zabdArtha, phira usakA saMskRta anuvAda, bhAvArtha, pratIkArtha nirUpaka TippaNiyAM aura zrI araviMdakRta artha kA samarthana karane vAlI vyAkaraNavivRtti dekara zrI araviMda kA siddhAnta dRDhamUla kiyA hai| vaidika vAGmaya ke jijJAsuoM ke lie yaha graMtha atyaMta upayogI hai| pRSTha saMkhyA 600 / prakAzaka- araviMda sosAyaTI paannddicerii| prakAzana varSa- 1976 / agnivINA - lekhikA- DA. ramA caudhurI (20 vIM zatI) "agnivINA' nAmaka baMgAlI kAvya ke suprasiddha kavi najarula * islAma kA caritra isa pustaka kA viSaya hai| agnihotraprayoga - le.- anNtdev| pitA-Apadeva (I. 17 vIM shtii)| vissy-dhrmshaastr| aghaviveka - le. nIlakaNTha dIkSita (I. 17 vIM zatI) viSaya- dhrmshaastr| adhorazivapaddhati - le.- adhorshivaacaary| zaivabhUSaNa ke anusAra zaivAcAryoM kI vividha paddhatiyoM meM yaha anyatama paddhati hai| acintyastavaH - lekhaka- nAgArjuna / viSaya- bhagavAna buddha kA stotr| acyutam - vArANasI se 1933 meM caNDIprasAda zukla ke saMpAdakatva meM isa dArzanika patrikA kA prakAzana huaa| isa patrikA meM saMskRta ke sAtha hindI ke lekha bhI prakAzita hote the| yaha patrikA alpakAla meM baMda huii| acyutacaritam - kavi- gaMgAdAsa (pitaa-gopaaldaas)| 16 kA sargoM kA mhaakaavy| vividha chaMdoM ke udAharaNa prastuta karanA isa graMtha kA mukhya uddezya hai| acyutendrAbhyudayam - racayitA- taMjaura ke nAyakavaMzIya rAjA rghunaath| ajaDapramAtRsiddhiH - le. utpaladeva / viSaya- kAzmIrIya zaivamata kA prtipaadn| ajapA - ajapAkalpa, ajapAgAyatrI, ajapAgAyatrIkalpa, ajapAgAyatrI-paddhati, ajapAgAyatrImaMtra, ajapAgAyatrIvidhAna, ajapAgAyatrIvidhi, ajapAgAyatrIstotra, ajapAjapa, ajapAjapamaMtra, ajapAmaMtra, ajapAvidhi, ajapAstotra, ajapAsAdhana, ajpaastotrvidhi| ye saba jisa eka hI viSaya kA pratipAdana karate haiM, vaha hai "ajpaamNtr"| (haMsamaMtra = ahaM saH) kA avyakta japa jo ki advaita upAsanA kA unnata stara nyUnAdhika hai| pUrvokta sabhI graMtha usI mantra ke pratipAdaka haiN| ajapAgAyatrI - (1) isameM ajapAstuti, Avazyaka pUrvAMgavidhi ke sAtha, pratipAdita hai| (2) isameM ajapAgAyatrI mahAmantra ke RSi chanda, devatA, bIja, zakti tathA haMsa kA hRdayakamala rUpI nIDa se zvAsaprazvAsarUpa se nirantara cala rahA japa pratipAdita hai| haMsagAyatrI kA nirUpaNa kara saloma-viloma aMganyAsa Adi bhI batAe gaye haiN| ajAmilopAkhyAna - (1) le. trivAMkura (kerala) ke nareza rAjavarmA kulshekhr| (19 vIM zatI) (2) le. jayakAnta / ajita Agama - daza zaivAgamoM meM anytm| isa meM paTala 62 aura zloka dasa hajAra haiN| kiraNAgama ke anusAra isake prathama zrautA yathAkrama suziva, umeza evaM acyuta haiN| ajIrNAmRtamaMjarI - le. dhanvantari / viSaya- vaidyakazAstra / ajJAnadhvAntadIpikA - 10 prakAzoM meM puurnn| racayitA ma.ma. mahezanAtha ke putra somnaath| isameM gaNeza, durgA, lakSmI tathA viSNu aura ziva ke maMtra pratipAdita haiN| aNIyasI - le. bhgiirth| yaha mAgha ke zizupAla vadha kAvya kI anyatama TIkA hai| aNunyAsa - le. indrmitr| samaya- 9 se 12 vIM zatI ke biic| pANinIya vyAkaraNa ke nyAsa para ttiikaa| aNubhASya - (1) le. madhvAcArya (I. 12-13 vIM zatI) dvaitasiddhAnta pratipAdaka brahmasUtra kA bhaassy| isameM kevala 34 anuSTubh zlokoM meM brahmasUtroM ke adhikaraNoM kA sAra dvaita siddhAMta ke anusAra pratipAdana kiyA hai| (2) "puSTi-mArga" nAmaka eka bhaktisaMpradAya ke pravartaka AcArya vallabha ke isa brahmasUtra bhASya ke praNetA haiN| yaha bhASya kevala aDhAI adhyAyoM para hI hai| AcArya vallabha ke suputra gosAI viThThalanAtha ne aMtima DeDha adhyAyoM para bhASya likhakara isa graMtha kI pUrti kI hai| viTThalanAthajI se lagabhaga sau varSa ke uparAMta puruSottamajI ne aNubhASya para bhASyakrama nAmaka pAMDityapUrNa vyAkhyAna likhaa| yaha vallabhasaMpradAyI aNubhASya kI sarvaprathama tathA sarvottama vyAkhyA mAnI jAtI hai| aNubhASya ke vyAkhyAkAroM meM mathurAnAtha aura muralIdharajI yaha paMDitadvaya ullekhanIya haiM jinhoMne kramazaH "prakAza" tathA "siddhAMta-pradIpa" nAmaka vyAkhyAyeM likhI haiN| pratIta hotA hai ki mUlataH yaha graMtha pUrNa hI thA kintu saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /3 For Private and Personal Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra vallabha ke jyeSTha putra gopInAtha ke pazcAt parivAra meM utpanna vivAda aura avyavasthA ke kAraNa vaha chinna-bhinna ho gayA / www.kobatirth.org saMskRta meM puSTimArga para prakAza DAlane vAle jina cAra graMthoM ko pramANa mAnA gayA hai usa viSaya meM eka zloka isa prakAra hai : vedAH zrIkRSNavAkyAni vyAsasUtrANi caiva hi / samAdhibhASA vyAsasya pramANaM taccatuSTam / / arthAt veda, zrIkRSNa ke upadeza vacana ( arthAt gItA ) aura vyAsa kI samAdhi bhASA yAne (jisakI preraNA brahmasUtra unheM samAdhi kI avasthA meM huI) / bhAgavatapurANa ye cAra graMtha puSTi mArga ke pramANa graMtha haiN| inameM brahmasUtra tathA bhAgavatapurANa- ina do graMthoM para vallabhAcArya ke aNubhASya ko puSTimArga kA sarvasva mAnA jAtA hai| gopezvara ne puruSottamAcArya ke bhASyaprakAza para "razmi " nAmaka TIkA likhii| unake ziSya giridhara ne Age calakara "aNubhASya" para pRthak TIkA likhii| "zuddhAdvaitamArtaNDa" nAmaka graMtha meM unhoMne saMpradAya ke siddhAntoM ko adhika suspaSTa aura subodha banAyA / kRSNacandra mahArAja ne brahmasUtra para "bhAvaprakAzikAvRtti" likhI / AcAryaputra viThThala ne urvarita aNubhASya, tattvadIpanibaMdha, bhAgavatasUkSmaTIkA pUrvamImAMsA - bhASya, nibaMdhaprakAza, vidvanmaMDana, zRMgArarasamaMDana, aura subodhinITippaNa Adi graMthoM kI racanA kara sampradAya viSayaka sAhitya meM maulika yogadAna diyA / - atandracandra-prakaraNa le. jagannAtha / satrahavIM zatI kA aMtima caraNa / isakA prathama abhinaya phatehazAha kI rAjasabhA meM huaa| aMkasaMkhyA - sAta / puruSa pAtra pAMca, strI pAtra teraha / zRGgAra ke sAtha adbhuta rasa kA bhI prayoga / praNaya prasaGgoM meM vaidarbhI rIti tathA mAdhurya guNa chaTheM sAtaveM ar3akoM meM mAyA aura yuddha ke prasaMgoM meM ArabhaTI vRtti tathA ojaguNa, zArdUlavikrIDita vRtta kA pracura pryog| yaha satrahavIM zatI kA ekamAtra prakaraNa upalabdha hai| kathAsAra do nAyaka, candra tathA sAgara / nAyikAeM candrikA tathA candrakalA / candra kA pratinAyaka vimUDha ( tamisrA kA putra) kAdambinI nAmaka siddha yoginI vimUDha kI sahAyikA hai, parantu sAnumatI nAmaka yoginI chalaprapaMca dvArA candrikA vaMzadhAriNI kalAvatI ke sAtha vimUDha kA vivAha karAtI hai| kalAvatI vimUDha kI bahana candrakalA kA sAgara ke sAtha milana karAne meM prayatnazIla hai / sAgara tathA candra para vimUDha AkramaNa karatA hai, parantu hAra jAtA hai| taba kAdambinI candrikA kA apaharaNa karAtI hai parantu candrikA kI sakhI zAradA use bacA kara candra se milAtI hai / candra kA candrikA se aura sAgara kA candrakalA se milana hotA hai| 4 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa atrikAmakalpavallI - le. veMkaTavarada (zrImuSNagrAma - madrAsa) ke nivaasii| I. 18 vIM zatI / atrismRti isa smRti meM nau adhyAya haiN| viSaya- cAroM varNoM ke karma, unakI upajIvikA, prAyazcitta, strI evaM zUdroM ko patita karanevAle karma, zrAddha, sUtaka nirNaya ityAdi / atha kim le. - DA. siddhezvara caTTopAdhyAya / racanA-sana 1970 apraila 1972 saMskRta sAhitya pariSada ke 55 veM vArSika utsava meM pariSada ke sadasyoM dvArA isa rUpaka kA abhinaya huA / usI pariSad dvArA 1974 meM isakA prakAzana huA / viSaya Adhunika pariveza kI asaMgatiyoM para parihAsAtmaka vyaMga / kula pAtrasaMkhyA- aatth| isakI zailI Adhunika hai| atharva-jyotiSa isameM 162 zloka aura 14 prakaraNa haiN| yaha vedAMga viSayaka graMtha Rk-yajus jyotiSa ke samAna prAcIna nahIM hai| atharvatattvanirUpaNa zloka zailI upaniSat kI sI hai isake prArambha meM athAnyopaniSat kahA gayA hai| isameM pradhAna rUpa meM kumArIpUjana kA pratipAdana hai| kumArIpUjana se sAdhaka saba siddhiyoM kA adhipati hotA hai evaM aNimA Adi vibhUtiyoM kA svAmI hotA hai yaha phalazruti batAI hai| I - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir atharvaveda prAtizAkhya sUtra yaha atharvaveda kA (dvitIya) prAtizAkhya hai isa veda ke mUla pATha ko samajhane ke liye isameM atyaMta upayogI sAmagrI kA saMkalana hai| isakA eka saMskaraNa AcArya vizvabaMdhu zAstrI ke saMpAdakatva meM paMjAba vizvavidyAlaya kI graMthamAlA se 1923 I. meM prakAzita huA hai jo atyaMta choTA hai| isameM atharvaveda-viSayaka kucha hI tathyoM kA vivecana hai| isakA dUsarA saMskaraNa DA. sUryakAMta zAstrI dvArA huA hai jo lAhaura se 1940 I. meM prakAzita huA hai| yaha saMskaraNa prathama saMskaraNa kA hI bRhad rUpa hai| - 4 atharvaveda aMgirAvaMzIya atharva RSi dvArA dRSTa hone se isa veda ko "atharvaveda" kahate haiM ise bhavaMgirA veda aura kyoM ki yajJa meM brahmagaNa ke isake devatA soma aura pramukha "brahmaveda" bhI kahA jAtA hai, Rtvig isakA prayoga karate hai AcArya sumantu haiN| | For Private and Personal Use Only AkAra kI dRSTi se Rgveda ke pazcAt dvitIya sthAna atharvaveda kA hI hai| isameM 20 kAMDa haiM, jinameM 731 sUkta tathA 5987 maMtroM kA saMgraha hai| isameM lagabhaga 1200 maMtra Rgveda se liye gaye haiM / pataMjali kRta "mahAbhASya" ke paspazAhnika meM isa veda kI 9 zAkhAoM kA nirdeza hai| ina zAkhAoM ke nAma haiM- pippalAda, stoda, moda, zaunakIya, jAjala, jalada, brahmaveda, devadarza tathA cAraNavaidya / isa samaya isa veda kI kevala do hI zAkhAeM milatI haiN| (1) pippalAda tathA (2) shaunkiiy| pippalAda zAkhA ke racayitA pippalAda muni haiN| isakI ekamAtra prati
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zAradA lipi meM kAzmIra meM prApta huI thI jise jarmana vidvAna raoNtha ne saMpAdita kiyA hai| atharvaveda kI utpatti ke saMbaMdha meM eka kathA hai| sRSTi nirmANa hetu brahmA jaba tapazcaryA kara rahe the, bhUmi para baha rahe unake pasIne meM unhoMne apanA pratibiMba dekhaa| usI jala ke do bhAga hue| eka se bhRgu aura dUsare se aMgirA RSi kA nirmANa huaa| ina donoM ke dasa dasa putra hue| ye bIsoM atharvAgirasa khlaaye| inhoMne zaunika saMhitA ke eka-eka kAMDa kI racanA kii| atharvA RSi ke maMtra kA AtharvaNaveda banA aura aMgirA ke maMtra kA aaNgirsved| tAtparya ye donoM svataMtra veda saMyukta hokara atharvaveda nAma pddaa| bRhadAraNyakopaniSad meM AMgirasa zabda kI vyutpatti isa bhAMti hai : aGgeSu gAtreSu yo rasaH saptadhAtumayastamadhikRtya yA cikitsA sAMgirasAnAM cikitsA / zarIra meM jo saptadhAtumaya rasa hai, usakI cikitsA jisameM hai, vaha AMgirasaveda hai| prArambha meM yajJakarma meM vedatrayI ko hI sthAna thaa| hotA, adhvaryu va udgAtA ye tIna Rtvija kramazaH Rk-yajuHsAma maMtra se apanA- apanA karma pUrA karate the| cauthe Rtvij brahmA kA alaga se veda nahIM thaa| Age calakara "atharvAGgirobhirbrahmatvam" yaha niyama banA aura brahmA kA kAma atharvavedI brAhmaNa ko sauMpA gyaa| yajJopayukta aMza kama hone se vedatrayI se ise mahattva kama diyA gyaa| yaha adhikatara abhicArAtmaka hI hai| zrauta karmoM meM sthAna na hone ke kAraNa ina maMtroM kA vedatva mAnya nahIM hotaa| ataH bikhare huye sAre maMtra ekatra kara brahmaveda ke rUpa meM unheM pratiSThA dI gaI / zAMtika aura pauSTika karma kA saMpAdana, purohita ko atharvaveda ke AdhAra se hI karanA paDatA hai| isa purohita kA adhikAra rAjanIti tathA yuddha meM bhI mahattvapUrNa rahA karatA thaa| "purohita" (= Age rahane vAlA) jisa rAjya meM atharvavettA hai, usa rASTra meM sAre upadrava zAMta hokara vaha samRddha hotA hai yaha dhAraNA thii| ise kSAtraveda bhI kahA jAtA hai| "rAjakarmANi" nAmaka sUktasaMgraha isa meM hai| ye sAre karma rAjapurohita ko hI karane paDate the| vhiTane ne sampUrNa atharvaveda kA aMgrejI meM anuvAda kiyA hai| DA. raghuvIra ne paippalAda zAkhA kA saMzodhita saMskaraNa prakAzita kiyA hai| paM. sAtavalekara ne zaunaka saMhitA prakAzita kI hai| isakA ekamAtra gopatha brAhmaNa, muNDaka, mANDUkya prazna Adi upaniSada, taMtra graMtha, maMtrakalpa, saMhitAvidhi, zikSA Adi aMgabhUta sAhitya milatA hai| atharvaveda ke upaveda ke saMbaMdha meM aneka mata haiM, tadanusAra- arthazAstra, zilpazAstra, kAmazAstra, sarpaveda, pizAcaveda, itihAsa, purANaveda, bhaiSajyaveda, atharvaveda ke upaveda mAne jAte haiN| isake upajIvya kucha tAMtrika paddhatiyAM tathA stotra bhI haiN| isakI zaunaka saMhitA para ekamAtra sAyaNa kA bhASya milatA hai jo bIca meM khaNDita hai| ___ atharvaveda kI racanA, Rgveda ke bAda mAnI gii| isakA pramukha kAraNa bhASA hai jo apekSAkRta arvAcIna pratIta hotI hai| isameM zabda bahudhA bolacAla kI bhASA ke haiN| isameM citrita samAja kA rUpa bhI, "Rgveda" kI apekSA vikAsa kA sUcaka siddha hotA hai| atharvaveda meM aihika viSayoM kI pradhAnatA para bala diyA gayA hai jaba ki anya vedoM meM devatAoM kI stuti evaM pAralaukika viSayoM kA prAdhAnya hai| atharvazikhAvilAsa - le. kauzika raamaanujaacaary| viSayavaiSNava mata kA prtipaadn|| adbhutataraMga-prahasanam - racayitA- harijIvana mishr| 17 vIM shtii| kathAsAra- rAjA madanAMkavikrama, gUDharasamizra nAmaka vaiSNava se ruSTa hotA hai| use vaha 'vidhavAvidhvaMsaka' nAmaka AcArya se daNDa dilavAtA hai ki Atmazuddhi ke lie kAmAgnikuNDa meM tapta ho jaaye| 'yamAnuja' nAmaka rAjavaidya ko bhI yahI daNDa milatA hai| kuMDadahana ke lie vezyA ke sAtha vidhvaMsaka kI patnI bhI bulAyI jAtI hai| anta meM spaSTa hotA hai ki vidhvaMsaka kI patnI yAne vidUSaka hI so veza meM hai| adabhatadarpaNa - racayitA- mhaadev| sthAna- pAlamAranerI / racanAkAla- 16601 yajJasampAdana ke avasara para adhvara-zobhA ke lie abhinIta, no aGkoM kA naattk| pradhAna rasa adbhuta / sarala, nATyocita zailI! mAnava, rAkSasa, bhallUka, vAnara Adi ke sAtha hI nagara ko adhiSThAtrI devI laMkA aura rAjodyAna kI adhidevI nikumbhilA bhI pAtra ke rUpa meM prstut| kathAvastu- laMkA pahuMcane para rAma aMgada ke dvArA rAvaNa ke __atharvaveda ke 731 (kucha vidvAnoM ke anusAra 730) sUktoM * ke viSaya- vivecana kI dRSTi se isa prakAra vibhAjita kiye jAte hai| Ayurveda- viSayaka 144 sUkta, rAjadharma va rASTradharmasaMbaMdhI 215 sUkta, samAjavyavasthA-viSayaka 75 sUkta, adhyAtma-viSayaka 83 sUkta tathA vividha viSayoM se saMbaMdhita zeSa 214 suukt| atharvaveda ke viSaya, anya vedoM kI apekSA nitAMta bhinna tathA vilakSaNa haiN| inheM adhyAtma, adhibhUta evaM adhidaivata ke rUpa meM vibhakta kiyA jA sakatA hai| adhyAtma ke aMtargata brahma paramAtmA tathA cAroM AzramoM ke vividha nirdeza Ate haiN| adhibhUta ke antargata rAjA, rAjyazAsana, saMgrAma, zatru, vAhana Adi viSayoM kA varNana hai| agnidaivataprakaraNa meM devatA, yajJa evaM kAla saMbaMdhI vividha viSayoM kA varNana hai| tAtparya "atharvaveda" maMtra-taMtroM kA prakIrNa saMgraha hai tathA isameM saMgRhIta sUktoM kA viSaya adhikAMzataH gRhya saMskAroM kA hai| atharvaveda purohitoM kA veda mAnA jAtA hai| isameM zAMta, pauSTika, dhIra, abhicAra, Adi karmoM kA samAveza hone se, 'saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa/5 For Private and Personal Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pAsa sandhi kA prastAva bhejate haiN| rAvaNa laMkA meM aneka mAyAviyoM ko rAma ke sAtha yuddha karane hetu bulA letA hai| mAyAvI zambara vAnaraveSa dhAraNa kara rAma kI senA meM ghusatA hai, jise jAmbavAn sandehavaza pakaDa letA hai parantu mAyAvI , zambara tatkAla adRzya hotA hai| jAmbavAn dadhimukha vAnara ko zambara samajha kara daNDa denA cAhatA hai| isa bIca zambara praNa karatA hai ki vaha dadhimukha ko maravA ddaalegaa| phira dadhimukha ke veSa meM vaha rAma ko batAtA hai ki aMgada to rAvaNa se mila cukA hai| rAma-lakSmaNa vahAM cala dete haiM to aMgada ke veSa meM zambara, sugrIva ke kRtrima sira ko unake Age paTaka detA hai parantu lakSmaNa ko sandeha hotA hai ki yaha vAstava meM aMgada nahIM hogaa| itane meM sugrIva vahAM pahuMcatA hai to rAma Azvasta ho jAte haiN| parantu rAvaNa kA senApati zambara ko vAstavika aMgada mAna bandI banAtA hai| zambara apanI vAstavikatA use batalAtA hai| jAmbavAn yaha sunakara use punarapi pakaDa letA hai| phira yuddha meM senApati ke mAre jAne para rAvaNa svayaM yuddhabhUmi kI ora calatA hai| bibhISaNa rAma ko rAvaNa kA vaha adbhuta darpaNa pradAna karatA hai jise rAvaNa ne zvazura se upahAra rUpa meM pAyA thaa| isa darpaNa meM tIna yojana ke ghere meM ghaTane vAlI sabhI ghaTanAyeM pratibimbita hotI thiiN| kumbhakarNa tathA indrajit mAre jAte haiM aura hanumAna laMkA ko uddhvasta karate haiN| phira mAyAyuddha calatA hai aura anta meM rAvaNa mArA jAtA hai| rAma kA rUpa dhAraNa kara mayAsura sItA para paragRhavAsa kA kalaMka lagA kara use tyAgane kI ghoSaNA karatA hai| abhibhUta sItA agnipraveza karatI hai, parantu AkAzavANI dvArA sItA kI zuddhatA pramANita hotI hai aura devatAoM ke sAtha dazaratha rAma-sItA ko AzIrvacana dete hai| adbhutapaMjara - racayitA- nArAyaNa diikssit| samaya- 18 vIM shtii| sana 1705 I. ke mahAmakhotsava meM abhinIta nATaka samasAmayika rAjanItika ghaTanAoM kI pRSThabhUmi, parantu eka bhI ghaTanA itihAsa se mela nahIM khaatii| pramukha rasa- zRMgAra aura viir| kathAsAra- taMjaura ke rAjA zAhajI sArasikA nAmaka yuvatI para mohita ho gaye jise mahArAnI umAdevI rAjA kI dRSTi se bacAtI AyI thii| sArasikA aura rAjA paraspara AkRSTa hue| rAnI ko yaha bAta vidita hone para usane sArasikA ko lakaDI ke piMjare meM bandI banA diyaa| bAda meM patA calA ki sArasikA vAstava meM mahArAnI kI mauserI bahana lIlAvatI hai| rAnI ko lIlAvatI ke janma ke samaya se hI jJAta thA ki jyotiSiyoM ke anusAra lIlAvatI kA pati sArvabhauma rAjA hogA aura jyeSTha sapatnI ke putra ke yuvarAja banane para usakA anuvartana kregaa| isalie vaha lIlAvatI ko sapatnI banAne ke lie mAnasika rUpa se udyata thI hii| jaba patA calatA hai ki sArasikA hI lIlAvatI hai taba sabhI kI sammati se usakA vivAha rAjA ke sAtha sampanna hotA hai| adbhutasAgara - jyotiSa-zAstra kA prasiddha grNth| (praNayana-kAla 1168 I.) praNetA- mithilA-nareza lakSmaNasena jinhoMne apane rAjyAbhiSeka ke 8 varSa pazcAt isa graMtha kI racanA kI thii| yaha apane viSaya kA eka vizAlakAya graMtha hai jisameM lagabhaga 8 sahasra zloka haiN| isa graMtha meM grahoM ke saMbaMdha meM jitanI bAteM likhI gaI haiM, graMthakAra ne svayaM unakI parIkSA karake unakA vivaraNa diyA hai| bIca-bIca meM gadya kA bhI prayoga kiyA hai| prastuta graMtha ke nAmakaraNa kI sArthakatA usake varNyaviSayoM ke AdhAra para siddha hotI hai| isameM vivecita viSayoM kI sUcI isa prakAra hai- sUrya, caMdra, maMgala, budha, guru, bhRgu, zani, ketu, rAhu, dhRva, grahayuddha, saMvatsara, RkSa, pariveza, iMdradhanuSa, gaMdharva-nagara, nirghAta, digadAha, chAyA, tamodhUmanIhAra, ulkA, vidyuta, vAyu, megha, pravarSaNa, ativRSTi, kabaMdha, bhUkaMpa, jalAzaya, deva-pratimA, vRkSa, gRha, gaja, azva, biDAla, Adi / isa graMtha kA prakAzana prabhAkarI yaMtrAlaya kAzI se ho cukA hai| adbhutAMzukam - le- jaggU shriibkulbhuussnn| racanAkAla sana 1931 / baMgalora se 1932 meM prakAzita naattk| saMskRta vi.vi. vArANasI meM praapy| yadugiri ke bhagavAn saMpatakumAra ke hIrakirITotsava ke avasara para prathama abhiniit| aMkasaMkhyAchaH / isa kapaTa-nATaka meM chAyAtattva kA viniveza hai| ekoktiyoM tathA sUktiyoM kI prcurtaa| kirataniyA athavA aMkiyA nATakakoTi kI rcnaa| prAkRta kA smaavesh| veNIsaMhAra nATaka ke pUrva kI mahAbhAratIya kathAvastu / vizeSatAeM- maMca para rathayAtrA aura draupadI cIraharaNa ke dRSya, zrIkRSNa kA mRga bananA, bhIma kA strIveSa, pAtroM kA ekasAtha maMca para rahanA aadi| aditi-kuNDalAharaNam (nATaka) - le.- rAmakRSNa kAdamba (I. 19 vIM zatI) siMdhiyA oriyaNTala insTiTyUTa, ujjaina meM hastalikhita prati upalabdha hai| dAzarathirathotsava meM abhiniit| andhavizvAsa kI tucchatA, satyaparAyaNatA kI mahimA, varNAzrama-dharma kA pAlana Adi kA pratipAdana isameM hai| aMkasaMkhyA- sAta / rASTrIya ekAtmatA kA sandeza diyA hai| kathAsAra- devatAoM kI mAtA aditi ke kuNDala kA narakAsura apaharaNa karatA hai| indra kA sandeza pAkara zrIkRSNa bhArata ke vividha pradezoM ke rAjAoM ko ekatra kara narakAsura ko parAsta karate haiN| isa saMgharSa ke samaya satyabhAmA zrIkRSNa ke sAtha thii| advayatArakopaniSada - 108 upaniSadoM meM se 53 vAM upaniSad / isakA zukla yajurveda meM samAveza hai| brahmaprApti ke tIna lakSaNa diye haiN| 1) aMtarlakSyalakSaNa, 2) bhirlkssylkssnn| 3) mdhylkssylkssmnn| advaitacaMdrikA - (TIkA graMtha) le- brahmAnaMda srsvtii| vNgnivaasii| 6/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir I. 17 vIM shtii| advaitadIpikA - (1) le.- nRsiMhAzrama (I. 16 vIM zatI) (2) lekhikA- kaamaakssii| advaitabrahmasiddhi - le- kAzmIraka sadAnaMda yati (I. 17 vIM zatI) viSaya- vedAnta ke ekajIvatva-siddhAnta kA pratipAdana / advaitamaMjarI - (nibaMdha) le.- nallA dIkSita / I. 17 vIM shtii| advaitavijayaH - le.- bellamakoNDa raamraay| aandhrnivaasii| 19 vIM shtii| advaitavedAntakoza - le.- kevalAnanda sarasvatI (I. 19-20 vIM zatI) vAI (mahArASTra) ke nivaasii| advaitasiddhAMtavidyotana - le. brahmAnaMda srsvtii| vNgnivaasii| I. 17 vIM shtii| advaitasiddhAntavaijayantI - le.- tryaMbaka shaastrii| advaitasiddhi - le.- madhusUdana srsvtii| kATolapADA (baMgAla) tathA vArANasI ke nivaasii| I. 16 vIM shtii| advaitAmRtasAraH - le.- prA. dvijendralAla purakAyastha / jypur-nivaasii| adharazatakam - le.- nIlakaNTha, 1956 meM prkaashit| raoNyala eziyATika sosAyaTI ke gore kI prstuti| 118, shlok| zRMgAra rs| adharma-vipAka - (nATaka) le. appAzAstrI rAzivaDekara (sana 1873-1913) kevala do aMka uplbdh| yojanA sambhavataH pAMca aMkoM kI thii| viSaya- dhArmika viplava se bacane hetu jAgaraNa kA sndesh| kathAsAra- dharma ke zatru kali aura adharma kA naukara paMkapUra tApasa-veSa meM rahakara logoM kA cAritrya bhraSTa karate haiN| dharma kI kanyAoM (zraddhA aura bhakti) ko adharma bandI banAtA hai| dharma kI patnI zrutizIlatA vyAkula hotI hai| zAntikarma kA anuSThAna honevAlA hai| Age kA kathAMza apraapy| adhyardhazatakam (sArdhazatakam) - lekhaka- mAtRceTa, 13 bhaag| anuSTup ke 153 chandoM meM nibddh| buddhastotra ke rUpa meM zreSTha kRti| mUla saMskRta prati mahApaMDita rAhula sAMkRtyAyana ne 1926 meM, sAskayA nAmaka tibbatI vihAra meM prApta kii| rAhulajI tathA ke.pI. jAyasavAla ne bihAra eNDa uDIsA risarca patrikA meM prakAzita kii| tibbatI, cInI, lokhAriyana (madhya eziyA) Adi anuvAda upalabdha / yaha stotra bhArata kI apekSA bAhara vizeSa rUpa se jJAta hai| isa stotra meM bhagavAna buddha kA AdhyAtmika jIvana prArambha se aMta taka sarala bhASA meM prastuta hai| adhyAtma-kamalamArtaNDa - le.- rAjamala paaNdde| I. 16 vIM shtii|| adhyAtmataraMgiNI - le- zubhacandra / jainAcArya / I. 16 vIM shtii| adhyAtmataraMgiNI - le.- gnndhrkiirti| jainaacaary| I. 12 vIM shtii| adhyAtma-rAmAyaNa - AdhyAtmika rAmasaMhitA bhI kahate haiN| umA-mahezvara ke saMvAda se graMtha banA hai| mUlAdhAra vAlmIki rAmAyaNa hai paraMtu mUla kathA meM kicit parivartana hai| vAlmIki rAmAyaNa meM agnidatta pAyasa dazaratha dvArA vitarita hai| sumitrA ko do bAra diyA gayA yaha kathana hai| isameM kausalyA evaM kaikeyI ne apane hisse kA AdhA-AdhA sumitrA ko diyaa| ___ isameM 7 kAMDa evaM 65 sarga haiN| racanAkAla-saMbhavataH 15 vIM shtaabdii| kisI zivopAsaka rAmazarmA dvArA isakI racanA mAnI jAtI hai| vedAnta evaM bhakti kA mela lAne kI dRSTi se gItA evaM zrImadbhAgavata ke AdhAra para racanA kI gaI hai| graMtha meM sarvatra advaitamata kA prabhAva hai| bhagavAn kRSNa ne arjuna ko gItA dvArA upadeza diyaa| isameM rAmacaMdrajI ne lakSmaNa ko upadeza diyA hai| prastuta graMtha ke nAma se hI isakI vizeSatA spaSTa hotI hai| isake zrIrAma rAvaNAri ayodhyApati nahIM, na hI sItAjI janaka-naMdinI haiN| isa rAmAyaNakAra kA samagra dhyAna, rAma-sItA .. ke AdhyAtmika rUpa ko citrita karane meM lagA hai| tadanusAra rAma puruSa haiM aura sItAjI prakRti haiM, rAma parabrahma haiM, aura sItA unakI anirvacanIyA mAyA haiN| isa prakAra isa rAmAyaNa meM mAnava-samAja ke hitArtha, isI brahma-mAyA kI anokhI caritrAvali kA citraNa graMthAraMbha ke maMgala zloka se hI mila jAtA hai - yaHpRthvIbharavAraNAya divijaiH saMprArthizcinmayaH saMjAtaH pRthivItale ravikule mAyAmanuSyo'vyayaH / nizcakraM hatarAkSasaH punaragAd brahmatvamAdyaM sthirAM kIrti pApaharAM vidhAya jagatAM taM jAnakIzaM bhje|| Age cala kara uttarakAMDa ke aMtargata suprasiddha 'rAma-gItA' meM to advaita-vedAMta kI prakhyAta paddhati se 'tat' aura 'tva' padArthoM ke parizodhana aura jJAna kA varNana baDI vizuddhatA tathA vizadatA ke sAtha kiyA gayA hai| isa prakAra jJAna ko mUla bhitti mAna kara prastuta rAmAyaNa meM zrIrAma ke caritra kA citraNa kiyA gayA hai| tulasIdAsajI ke rAmacarita mAnasa para isa graMtha kA prabhAva dikhAI detA hai| adhyAtmazivAyana - le.- zrIdhara bhAskara vrnnekr| viSayasvAmI vivekAnaMda aura lokamAnya tilaka ke saMvAda dvArA chatrapati zivAjI mahArAja kA saMkSipta padyAtmaka critr| bhAratI prakAzanajayapura dvArA hiMdI anuvAdasahita prakAzita / adhvaramImAMsAkutUhalavRttiH - le- vAsudeva dIkSita (bAlamanoramA ttiikaakaar)| viSaya- dharmazAstra / adhikaraNacandrikA - le.- rudrarAma / adhikaraNakaumudI - le.- devanAtha ThAkura / I. 16 vIM shtii| adhimAsanirNayaH - sana 1901 meM tricanApallI se isa mAsika saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /7 For Private and Personal Use Only
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jomanAtA patrikA kA prakAzana prAraMbha huA thaa| isake sampAdaka candrazekhara the| isa patrikA kA prakAzana kevala eka varSa taka huaa| anaMgadIpikA - le.- kautukdev| viSaya- kAmazAstra / anaMgaraMga - le.- klyaannmll| avadhanareza (AzrayadAtA) ko prasanna karane ke hetu racanA huii| 10 adhyaay| nAyikAbheda tathA unakI vizeSatAeM, ityAdi kAmazAstrIya viSayoM kI jAnakArI ke lie yaha laghukoza sA hai| anubhavarasa - le.- hriskhii| anurAgarasa - le. nArAyaNasvAmI / anUpasaMgItaratnAkaraH - le. bhvbhtttt| anUpasaMgItavilAsa - le. bhavabhaTTa / anUpasaMgItAkuMza - le.- bhavabhaTTa / anargharAghava - 7 aMkoM kA naattk| le. murAri kvi| isameM saMpUrNa rAmAyaNa kI kathA nATakIya pravidhi ke rUpa meM prastuta kI gaI hai| kavi ne vizvAmitra ke Agamana se lekara rAvaNa-vadha, ayodhyAparAvartana tathA rAmarAjyAbhiSeka taka saMpUrNa kathA ko nATaka kA rUpa diyA hai| kiMtu rAmAyaNa kI kathA ko apane nATaka meM nibaddha karane meM, mUla kathAnaka bikhara gayA hai| phira bhI rocakatA tathA kAvyAtmakatA kA isa nATaka meM abhAva nhiiN| saMkSipta kathA :- isa nATaka ke prathama aMka meM maharSi vizvAmitra dazaratha ke pAsa se rAma lakSmaNa ko yajJa kI rakSA karane ke lie apane Azrama meM le jAte haiN| dvitIya aMka meM rAma vizvAmitra kI AjJA se tADakA kA saMhAra karate haiN| tRtIya aMka meM vizvAmitra rAma lakSmaNa ko mithilA le jAte haiM jahAM janaka ke praNa ke anusAra zivadhanuSa para zarasaMdhAna kara rAma sItA prApti ke adhikArI ho jAte hai| tabhI rAvaNa kA purohita zoSkala sItA kI maMganI rAvaNa ke lie karatA hai, kintu rAmakRta dhanurbhaga ko dekha nirAza ho calA jAtA hai| caturtha aMka meM haracApabhaMga suna parazurAma kruddha hokara mithilA Ate haiN| taba sItA ke vivAha kA utsava hotA hai| isI bIca kaikayI apanI dAsI ke hAtha patra bhejakara dazaratha se do vara(rAma ko vanavAsa aura bharata ko rAjya prApti) mAMgatI hai| pitA kA Adeza svIkAra kara sItA aura lakSmaNa sahita rAma bana jAte hai| paMcama aMka meM rAvaNa sItA kA apaharaNa karatA hai| jaTAyu pratikAra karate hue mArA jAtA hai| rAma kI sugrIva se bheMTa hotI hai| saptama aMka meM agniparIkSA se parizuddha sItA sahita rAma puSpaka vimAna se ayodhyA lauTate haiN| vahAM unakA rAjyAbhiSeka hotA hai| anargharAghava meM arthopakSekoM kI saMkhyA 29 hai| inameM 5 viSkambhaka aura 24 cUlikAeM haiN| murAri kavi ne bhavabhUti ko parAsta karane kI kAmanA se 'anargharAghava' kI racanA kI thI, kintu unheM nATaka likhane kI kalA kA samyak jJAna nahIM thaa| unakA dhyAna pada-lAlitya evaM pada-vinyAsa para adhika thA, para ve bhavabhUti kI kalA ko sparza bhI na kara ske| 'anargharAghava' meM 5 prakAra ke doSa parilakSita hote hai- 1) nATaka kA kathAnaka nirjIva hai, 2) varNanoM evaM saMvAdoM kA atyadhika vistAra hai, 3) asaMgaThita tathA atidIrgha aMka racanA kA samAveza hai, 4) sarasa bhAvAtmakatA kA abhAva hai aura 5) isameM kalAtmakatA kA pradarzana hai, phira bhI murAri ko 'bAlavAlmIki' upAdhi dI hai| anargharAghava nATaka ke TIkAkAra : (1) pUrNasarasvatI, (2) harihara, (3) mAnavikrama, (4) rucipatidatta, (5) varadaputra kRSNa, (6) lakSmIdhara, (rAmAnandAzrama) (7) viSNupaNDita, (8) viSNu bhaTTa (muktinAtha kA putra), (9) lakSmaNa sUri, (10) jinaharSagaNi, (11) zrInidhi, (12) puruSottama, (13) tripurAri, (14) navacandra, (15) abhirAma, (16) bhavanAtha mizra, (17) dhanezvara aura (18) udaya / anaMga-jIvana (bhANa) - le- koccuNNi bhUpAlaka (janma 1858) / tricUra ke maMgalodayam se tathA 1960 meM kerala vi.vi.kI saMskRta sIrIja se prakAzita / mukunda mahotsava meM abhiniit| anaMgadA-prahasanam - le- jaggU shriibkulbhuussnn| racanA- sana 1958 meN| jayapura kI 'bhAratI' patrikA meM prakAzita / kathAsAravArAMganA anaMgadA binA aMga diye hI abhISTa prApti karane meM catura hai| do dhanika bhAI usa para lubdha haiN| choTA bhAI usako ekAvalI dekara praNayAlApa karatA hai| itane meM bar3A bhAI dvAra khaTakhaTAtA hai| anaMgadA usakA muMha kAlA kara bhItara chipAtI hai aura kahatI hai ki meM puruSaveSa meM Akara miluuNgii| phira baDe bhAI ko bhI vaisA hI batAtI hai| bhItara donoM bhAI paraspara ko hI nAyikA samajhakara premAlApa karane lagate haiN| anta meM donoM apanI mUrkhatA para pachatAte haiN| anaMgabrahmavidyAvilAsa - kavi- vrdaacaary| anaMga-raMga - le- klyaannmll| viSaya- kAmazAstra / anaMgavijaya (bhANa) - le. jgnnaath| aThArahavIM shtii| prathama abhinaya taMjaura meM prasanna veDakaTa nAyaka ke vasanta-mahotsava pr| anaMgavijaya - kavi- zivarAya kRSNa aura jagannAtha / anantacarita - kavi- zrIvAsudeva AtmArAma lATakara, kaavytiirth| viSaya- bambaI ke prasiddha vyApArI ananta zivAjI desAI TopIvAle kA critr| anaMtanAthastotram - le- chatrasena / samantabhadra ke shissy| I. 18 shtii| anantavratakathA - le- zrutasAgara suuri| (jainAcArya) I. 16 vIM shtii| 8/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anantavratakathA - le.- padmanandI / jainAcArya / I. 13 vIM shtii| anaravratapUjA - le.- brahmajinadAsa, jainAcArya, I. 15-16 vIM shtii| anAkulA - le. haradatta / I. 15-16 vIM shtii| ApastaMba gRhyasUtra kI vyaakhyaa| anArakalI (nATya prakaraNa) - le. DA. veMkaTarAma, raaghvn| racanA 1931 meN| prakAzana lagabhaga 40 varSa pshcaat| 1971 meM madrAsa meM do bAra tathA vizva saMskRta sammelana ke avasara para dillI meM 1972 meM abhinIta / kula pAtrasaMkhyA 50 se adhik| lambI ekoktiyaaN| SaSTha aMka meM salIma kI ekokti 65 paMktiyoM kI hai| pUre paMcama aMka meM anArakalI tathA ismata bega kI kevala ekoktiyAM haiN| lambe, aprAsaMgika saMvAda tathA dRzya isameM haiN| salIma tathA anArakalI kI kathA ke anta meM parivartana- akabara kI hindU bahU, anArakalI ko mRtyudaNDa se bacAtI hai| anAvilA - le.- hrdtt| I. 15-16 vIM shtii| AzvalAyana gRhyasUtra kI vyAkhyA / aniTkArikA - le.- vyaaghrbhuuti| samaya- eka mata ke anusAra I. pU. 28 sh.| 'vyAkaraNa darzanera itihAsa' ke lekhaka paM. gurupada hAladAra, vyAghrabhUti ko paNini kA sAkSAt ziSya mAnate haiN| isa graMtha meM seTa aura aniT dhAtuoM kA parigaNana kiyA gayA hai| aniruddhacarita-campU - (1) kavi- devarAja, raghupatisuta / (2) kavi- saambshiv| aniladUtam - le.- rAmadayAla tarkaratna / anekAntajayapatAkA - le.- haribhadrasUri / I. 8 vIM shtii| viSaya- jaina drshn| anekAntavAdapraveza - le.- haribhadrasUri / I. 8 vIM shtii| viSaya- jaindrshn| anekArthasAra * (aparanAma-dharaNIkoza) le. dhrnniidaas| I. 11 vIM shtii| anukUlagalahastakam (rUpaka) - le- viSNupada bhaTTAcArya (I. 20 vIM zatI) "maMjUSA" meM san 1959 meM prakAzita / aMkasaMkhyA- do| pradhAna rasa hAsya / dIrgha raMganirdeza, ekoktiyoM kI prcurtaa| utkRSTa sNvidhaan| kathAsAra- nAyaka divyendu rAMcI jAne ke pUrva apane mitra yAminIkAnta (pukArate samaya yaaminii)| ko phona lagAtA hai, jo saMyogavaza nAyikA yAminI ke phona se sambadhda hotA hai| divyendu ko yAminI batAtI hai ki rAMcI meM raMjanakuTIra meM yAminI (yAminIkAnta) se milnaa| divyendu raMjanakuTIra jAtA hai, taba yAminI jalaprapAta dekhane gayI hai| lauTane para yAminI parihAsa para kSamA mAMgatI hai, to divyendu daNDasvarUpa usako AjIvana bandinI banane ko kahatA hai| yAminI kI sakhI zAzvatI donoM ke hAtha milA detI hai| anugrahamImAMsA - le- pI.esa. vAriyara tathA vhI.ena. nAyara / viSaya- jantusiddhAntaviSayaka cikitsaa| anuttaraprakAzapaMcAzikA - le. vidyaanaath| viSaya- kAzmIra ke zaiva mata kA pratipAdana / anuttarabhaTArakam - (athavA anuttarastotram) le. vidyaadhipti| anuttarasaMvidarcanAcarcA - viSaya- parama ziva kI yathArthatA kA prtipaadn| zloka- 40 / anunyAsa - le- indumitr| AMphekTa kI bahat sUcI meM ullekhita / isa anunyAsa para zrImAn zarmA ne anunyAsasAra nAmaka TIkA likhI hai| anupalabdhirahasya - le- jJAnazrI bauddhaacaary| I. 14 vIM shtii| viSaya- bauddhdrshn| anubrAhmaNa - brAhmaNasadRza graMtha anubrAhmaNa kahalAye gye| bhaTTabhAskara ne taittirIya brAhmaNa ke viziSTa aMzoM ko anubrAhmaNa kahA hai| zAMkhAyana zrautasUtra ke 14 evaM 15 adhyAya, brahmadatta nAmaka TIkAkAra ke mata se anubrAhmaNa haiN| AzvalAyana evaM vaitAla zrauta sUtra meM bhI isakA ullekha hai| anubhavAdvaita -le- appayyAcArya / isameM sAMkhya-yoga samuccayAtmaka siddhAnta pratipAdita hai| anubhavAmRtam - le- appyyaacaary| (mRtyu- I. 1901) viSaya- sAMkhya, yoga aura vedAnta kA smnvy| anubhUticintAmaNiH (nATikA) - le.- ghanazyAma Aryaka / I. 18 vIM shtii| anumAnacintAmaNi (dIdhitiTIkA) - le.- gadAdhara bhaTTAcArya / anumAnadIdhitivivekaH - le.- guNAnanda vidyAvAgIza / anumAnAlokaprasAriNI - le-kRSNadAsa sArvabhauma bhaTTAcArya / anumitipariNayam (nATaka) - lekhaka- narasiMha / kairaviNI purI (tAmiLanADu) ke nivaasii| 18 vIM shtii| parAmarzakanyA anumiti kA nyAyarasika se vivAha hotA hai| nyAyazAstrIya anumiti khaNDa ko subodha karane hetu isa lAkSaNika nATaka kI racanA huI hai| kathAvastu pratIkAtmaka hai| anuvyAkhyAna - brahmasUtra ke artha kA vizada pratipAdana karane vAlA tathA advaita kA khaMDana kara dvaita kI sthApanA karane vAlA yaha madhvAcArya kA sarvazreSTha, prameya-bahala, graMtha hai| yaha AcArya ke hI aNubhASya kA pUraka graMtha hai| AcArya svayaM kahate haiM'svayaM kRtApi tadvyAkhyA kriyate spsstttaarthtH|' madhvAcArya kA samaya I. 12-13 vIM shtii|| anuSThAnasamuccaya- le- naaraaynn| mAtA- paarvtii| shlok7800| viSaya- cala bimba aura sthira bimba kI pratiSThA Adi kI siddhi ke liye guru-varaNa Adi kRtyoM kA prtipaadn| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/9 For Private and Personal Use Only
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anuSThAnapaddhati - zloka- 3200 / isameM viSNu, ziva, nArAyaNa, anvaya-bodhinI - bhAgavata kI kevala "vedastuti' para racita durgA, subrahmaNya, gaNapati aura zAstA kI mantrabimba meM pUjAvidhi, eka uttama tathA vistRta TIkA / TIkAkAra kavicUDAmaNi cakravartI mandirazuddhi, kalazaprakAra, mandira utsavavidhi, abhiSeka, bhUtabali vRMdAvananikuMja meM nivAsa karate the| prastuta TIkA tathA TIkAkAra Adi kA vivaraNa hai| ke samaya kA ThIka patA nahIM calatA kintu yaha kRti bahuta anUpaviveka - rAjA anUpasiMga ke Adeza para rAmabhaTTa hauziMga purAnI mAnI jAtI hai| prathama saMskaraNa lakSmI veMkaTezvara presa, dvArA likhit| zloka 25561 viSaya- shaalgraamprshNsaa| muMbaI se tathA dvitIya saMskaraNa paMDita pustakAlaya, kAzI se annadAkalpa - zloka- 700 / paTala 17 / viSaya- annadA prakAzita / isameM zrutistuti evaM mUlazruti donoM kI vyAkhyA hai| kI prazaMsA, unake mantragrahaNa kI vidhi, mantroddhAra, mantra kA vyAkhyA ke mUla AdhAra, zrIdhara svAmI kI prakhyAta zrIdharI purazcaraNa, sAdhaka ke snAnAdi kI vidhi, Acamana se lekara TIkA meM hai| yaha bAta TIkAkAra ne spaSTa zabdoM meM prakaTa kI pIThanyAsa taka kA vivrnn| mAnasapUjA, pUjA kI samApti taka .. hai| mUla bhAgavata ke zlokoM kI anvayamukhena vyAkhyA hone rahane vAle vizeSa arghya kA saMskAra, annadA kI pIThapUjA, ke sAtha hI yaha TIkA bhAgavata ke AdhAra-sthAnIya zrutivacanoM vizeSa maMtroM se prakSAlita kalaza kA tIrthajala se puurnn| aThAraha kA bhI vistuta artha-nirUpaNa hai| isa kArya meM zaMkarAcAryajI varSa kI svIyA athavA parakIyA nArI kA vizeSa maMtra se ke bhASya se paryApta sahAyatA lI gaI hai| (zrIzaMkarapUjyapAdakata abhiSeka kara, usake sAtha pAtra sthaapn| sthApita pAtra Adi bhASyAnumatena zrutInAM vyAkhyA kriyte')| phalataH TIkA-kSetra paryApta ke jala se baTuka Adi tathA annadA kA tarpaNa kara parvAdi vistRta hai| isake anuzIlana se dvividha lAbha saMpanna hotA hai, bhAgoM meM baTuka siddhi ke liye bali prdaan| AvAhana se bhAgavata ke sAtha hI sAtha zrutiyoM ke bhI gaMbhIrArtha kI pratIti lekara balidAna taka kA vivrnn| devatA, guru aura maMtroM kA hotI hai| abheda se jp| nAriyala, kele, pake Ama Adi dravyoM se anvitArthaprakAzikA - bhAgavata kI Adhunika TIkAoM meM kiye gaye homAdi se sAdhanA kA upaay| nAyikAsAdhana rUpa isa TIkA kA mAhAtmya sarvamAnya hai| TIkAkAra hai pATaNa nAmaka kAmyavidhi kA pratipAdana evaM annadAkavaca / sthAna ke nivAsI gNgaasaahaay| isa TIkA ke upodghAta meM annapUrNAkalpavallabha - le. zivarAmendra srsvtii| unhoMne apanA pUrA paricaya nibaddha kiyA hai| isakA praNayana TIkAkAra ne apanI 60 varSa kI Ayu ho jAne ke pazcAt annapUrNAkalpalatA - le.- brjraaj|| 1955 vikramI (- 1898 I.) meM kiyaa| yaha eka yathArtha anyApadezazatakam (subhASita saMgraha) - (1) le. paM. TIkA hai| anvayamukhena saralArtha kI vivRti, TIkA ko mahattvapUrNa jgnnaath| (2) le. giirvaannendr| (3) le. gaNapati shaastrii| banAtI hai| sarala subodha TIkA ke sabhI guNa isameM vidyamAna (4) le. mdhusuudn| (5) le. niilknntth| (6) le. ekanAtha / haiN| gUDha arthoM ko vizada karane ke liye zrIdharI kA sahArA (7) le. kaashyp| (8) le. ghnshyaam| (9) le. nIlakaNTha liyA gayA hai| bhAgavata meM prayukta prasiddha-aprasiddha sabhI prakAra diikssit| I. 17 vIM shtii| (10) le. nIlakaNTha (ayyA) ke chaMdoM kA lakSaNapUrvaka nirdeza saMbhavataH sarvaprathama isI TIkA diikssit| (11) le. gIrvANendra diikssit| I. 17 vIM shtii| meM kiyA gayA hai| anyApohavicArakArikA- le. kalyANarakSita / I. 9 vIM shtii| viSaya- bauddhanyAya drshn| aparAjitapRcchA - viSaya- zilpazAstra / gujarAta meM prakAzita / anyAyarAjyapradhvaMsanam (aMka nAmaka rUpaka)- le. aparAjitavAstuzAstra - saMpAdaka pI.e. mnkdd| gAyakavADa raamaanujaacaary| orieMTala sirIja, baDodA dvArA prakAzita / anyoktimuktAvalI - kavi- yogI naraharinAtha zAstrI vidyAlaMkAra / aparAdhamArjanam (stotra) - lekhaka- gaMgAdhara zAstrI maMgarUlakara, zArdUlavikrIDita chaMda meM 225 anyoktiyoM kA sNgrh| anyokti nAgapura nivaasii| ke aneka viSaya prAcIna anyoktiyoM kI apekSA abhinava haiN| apazabdakhaNDanam - lekhaka- kaNAda trkvaagiish| dillI ke ArSavidyA zodha kendra dvArA san 1972 meM prakAzita / apUrvAlaMkAra - lekhaka- kuntakArya (10-11 shtii)| viSayayogI narahiranAtha nepAla ke nivAsI evaM mahAna sAMskRtika alNkaarshaastr| kAvya-viSayaka viziSTa bhUmikA kA pratipAdana kAryakartA haiN| isa graMtha meM kiyA gayA hai| anyoktizatakam - (1) le. vIrazvara bhtttt| (2) le. apohaprakaraNam - lekhk-dhrmottraacaary| I. 9 vIM shtii| drshnvijygnnii| (3) le. somnaath| (4) le. mohana shrmaa| viSaya- bauddhdrshn| anvayabodhikA - le- premacandra trkvaagiish| naiSadhIya kAvya apohaprakaraNam - lekhaka- jJAnazrI (bauddhAcArya) I. 14 vIM shtii| kI vyaakhyaa| apratima-pratimam (rUpaka) - jaggu zrI bakulabhUSaNa (za, 10/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20) viSaya- dhRtarASTra dvArA bhIma kI lohamUrti ko vicUrNita karane kI kthaa| akasaMkhyA do| abadullAcaritam - lekhaka- lkssmiipti| abodhAkara - kavi taMjaura nRpati tukojI bhosale kA maMtrI, ghanazyAma (I. 18 vIM shtii)| tIna arthayukta isa kAvya meM nala, kRSNa tathA harizcaMdra kA caritra varNita hai| svayaM kavi ne isa para TIkA likhI hai| abdulla-mardana - lekhaka- sahastrabuddhe, racanA sana 1933 ke lagabhaga / viSaya- chatrapati zivAjI dvArA aphajalakhAna kA vadha / abdhiyAna-mImAMsA - lekhaka-kAzI zeSa vengkttaaclshaastrii| abdhiyAnavimarzaH - lekhaka- ena.esa. vengkttkRssnnshaastrii| abhaMgarasavAhinI - mahAdeva pAMDuraMga oka / mUla saMta tukArAma kRta abhaMgoM meM se cune huye 63 abhaMgoM kA anuvaad| 1930 meM prkaashit| 8) abhijJAnazAkuntalam - mahAkavi kAlidAsa kA vizvavikhyAta naattk| ___ saMkSipta kathA - isa nATaka ke prathama aMka meM rAjA duSyanta mRga kA pIchA karate hue kaNvaRSi ke Azrama kI sIva meM A jAtA hai aura kaNvaRSi kI anupasthiti meM Azrama meM praveza kara, sakhiyoM ke sAtha Azrama ke paudhe ko sIMcatI huI zaMkutalA se milatA hai| dvitIya aMka meM tapasviyoM kI prArthanA svIkAra kara duSyanta rAkSasoM se yajJa kI rakSA ke hetu Azrama meM hI rahane kA nizcaya karatA hai tathA rAjamAtA ke Avazyaka kArya ke nirvAha ke lie mAdhavya (vidUSaka) ko hastinApura bheja detA hai| tRtIya aMka meM kAmapIDitA zakuMtalA ke dvArA duSyanta ko patra likhane tathA rAjA ke usake sAmane premadarzana kI ghaTanA hai| caturtha aMka meM duSyanta ke rAjadhAnI lauTa jAne, evaM durvAsA dvArA zakuntalA ko zApa dene kI ghaTanA ke bAda, kaNvaRSi zakuntalA ke vivAha tathA garbhavatI hone kA samAcAra jAnakara, zaMkuntalA ko patigRha bhejate haiN| usake sAtha do RSi tathA gautamI jAtI hai| paMcama aMka meM duSyanta zakuMtalA ko patnI ke rUpa meM svIkAra nahIM krtaa| munijanoM dvArA dhikkArane para rotI huI zaMkutalA ko divya jyoti (menakA) le jAtI hai| SaSTha aMka meM aMgUThI rUpI abhijJAna ko dekhakara rAjA zakuntalA kI yAda kara vyAkula hote haiN| bAda meM rAjA svarga meM indrasArathi mAtali ke sAtha devasahAya ke lie jAte haiN| saptama aMka meM svarga se lauTate hue marIci ke Azrama meM tapasviniyoM ke mAdhyama se rAjA ko apane putra evaM patnI zakuntalA kI prApti hotI hai| isa punarmilana se sabhI prasanna hote haiN| abhijJAnazAkuntala meM arthopakSoMkoM kI saMkhyA 12 hai| inameM 2 viSkambhaka pravezaka aura 1 cUlikAeM haiN| yaha mahAkavi kAlidAsa kA sarvottama nATaka hai| isameM kAlidAsa ne 7 aMkoM meM rAjA duSyaMta va zakuMtalA ke praNaya, viyoga tathA punarmilana kI kathA kA manorama citraNa kiyA hai| 'zaMkutalA' kI mUla kathA mahAbhArata aura padmapurANa meM milatI hai| inameM mahAbhArata kI kathA adhika prAcIna hai| mahAbhArata kI nIrasa kathA ko kAlidAsa ne apanI pratibhA evaM kalpanAzakti se sarasa tathA garimApUrNa banA diyA hai| kAlidAsa ne durvAsA RSi kA zApa tathA aMgUThI kI bAta kI kalpanA karate huai do mahattvapUrNa navInatAeM joDI haiN| isase duSyaMta kAmI, lolupa, bhIru va svArthI na rahakara zuddha udAtta caritra vAlA vyakti siddha hotA hai| isa nATaka kA vastu-vinyAsa manorama evaM sugaThita hai| kAlidAsa ne vibhinna prasaMgoM kI yojanA isa DhaMga se kI hai, ki aMta taka unameM sAmaMjasya banA rahA hai| prastuta nATaka kI vividha ghaTanAeM mUla kathA ke sAtha saMbaddha haiM aura unameM svAbhAvikatA banI huI hai| isameM eka bhI aisA prasaMga yA dRzya nahIM jo akAraNa yA niSprayojana ho| nATaka ke AraMbhika dRzya kA kAvyAtmaka mahattva adhika hai| caritra-citraNa kI dRSTi se 'abhijJAna zaMkutala' ucca koTI kA nATaka hai| kAlidAsa ne mahAbhArata ke nIrasa va asvAbhAvika caritroM ko apanI pratibhA tathA kalpanA se udAtta evaM svAbhAvika banAyA hai| inake caritra Adarza evaM udAttatA se yakta hai. kiMta unameM mAnavocita durbalatAeM bhI dikhAI gaI haiN| isase ve kAlpanika loka ke prANI na hokara isI bhUtala ke jIva bane rahate haiN| rAjA duSyaMta isa nATaka kA dhIrodAtta nAyaka hai| isake caritracitraNa meM kAlidAsa ne atyaMta sAvadhAnI va satarkatA se kAma liyA hai| zaMkutalA isa nATaka kI nAyikA hai| mahAkavi ne usake zIla-nirUpaNa meM apanI samasta pratibhA evaM zakti ko lagA diyA hai, yadi zaMkutalA ke vyaktitva kA praNaya hI yathArtha banakara raha gayA hotA, to kAlidAsa bhAratIyatA ke pratIka na bana paate| zaMkutalA kA vyaktimatva isa nATaka meM Adarza bhAratIya ramaNI kA hai| anya pAtra bhI sajIva evaM nijI vaiziSTya se pUrNa citrita hue haiN| rasa-vyaMjanA kI dRSTi se bhI isa nATaka kA mahattva adhika hai| isakA aMgI rasa zrRMgAra hai jisameM usake donoM rUpoM-saMyoga va viyoga-kA suMdara paripAka huA hai| hAsya, adbhuta, karuNa, bhayAnaka evaM vAtsalya rasa kI bhI mohaka urmiyAM isa nATaka meM kahIM-kahIM sajI haiN| abhijJAna zAkuMtala kI bhASA pravAhamayI,prasAdapUrNa, pariSkRta, parimArjita evaM sarasa hai| isameM mukhyataH vaidarbhI rIti kA prayoga kiyA gayA hai| zailI meM dIrghasamasta padoM kA adhikya nahIM hai| kAlidAsa ne aneka sthAnoM para alpa zabdoM meM gaMbhIra bhAvoM ko bharane kA saphala prayAsa kiyA hai aura pAtrAnukUla bhASA kA prayoga karate hue prastuta nATaka ko vyAvahArika banA diyA hai| isameM saMskRta ke atirikta sarvatra zaurasenI prAkRta saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/11 For Private and Personal Use Only
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prayukta huI hai| chaMda vidhAna meM bhI zabdAvalI kI sukumAratA evaM mRdulatA dikhAI par3atI hai| kAlidAsa ne prakRti kI manorama raMgabhUmi meM isa nATaka ke kathAnaka kA citraNa kiyA hai| yaha nATaka apanI rocakatA, abhineyatA, kAvyakauzala, racanA-cAturya evaM sarvapriyatA ke kAraNa, saMskRta ke sabhI nATakoM meM uttama mAnA jAtA hai| abhijJAnazAkuMtala ke TIkAkAra :(1) rAghava, (2) kATayayavema, (3) zrInivAsa, (4) ghanazyAma, (5) abhirAma, (6) kRSNanAtha paMcAnana, (7) candrazekhara, (8) Damaruvallabha, (9) prAkRtAcArya, (10) nArAyaNa, (11) rAmabhadra (12) zaMkara, (13) premacaMdra, (14) DI.vhI. panta (15) vidyAsAgara, (16) veMkaTAcArya (17) zrIkRSNanAtha, (18) bAlagovinda, (19) dakSiNAvartanAtha, (20) rAmavarmA, (21) rAmapizarotI, (22) ma.ma. nArAyaNazAstrI khiste ityAdi / abhijJAna zAkuMtala ke anuvAda saMsAra kI sabhI pramukha bhASAoM abhidharma-koza - bauddha-darzana ke aMtargata vaibhASika mata ke mUrdhanya AcArya vasubaMdhu isa graMtha ke praNetA haiN| vasubaMdhu kI yaha prasiddha kRti, vaibhASika mata kA sarvAdhika prAmANika graMtha hai| isameM sAta sau kArikAeM haiN| yaha graMtha 8 paricchedoM meM vibhakta hai| isameM vivecita viSaya haiM- (1) dhAtunirdeza, (2) iMdriyanirdeza, (3) lokadhAtu nirdeza, (4) karmanirdeza, (5) anuzaya nirdeza, (6) Aryapudgala (7) jJAnanirdeza aura (8) dhyaannirdesh| yaha vibhAjana adhyAyAnusAra hai| DaoN. purse ne mUla graMtha ke sAtha isakA cInI anuvAda, phreMca bhASA kI TippaNiyoM ke sAtha prakAzita kiyA hai| hiMdI anuvAda sahita isakA prakAzana hiMdustAnI akAdamI se ho cukA hai| anuvAda va saMpAdana AcArya nareMdradeva ne kiyA hai| isa prasiddha graMtha para aneka TIkAeM likhI giiN| jaise- sthiramati kRta bhASya TIkA (tattvArtha) diGnAgakRta marmapradIpavRtti, yazomitrakRta sphuTArthI, puNyavarman kRta lakSaNAnusAriNI, zAntasthaviradevakRta aupAyikI tathA vasumitra aura guNamati kI do ttiikaaeN| svayaM lekhaka ne abhidharmakozabhASya kI racanA kI hai jisakI hastalikhita prati rAhula sAMkRtyAyana ne tibbata se prApta kI thii| yaha graMtha abhidharma ke sarvatattvoM kA saMkSepa meM samIkSaNa hai| vaibhASikoM kA sarvasva aura sarvAstivAdiyoM kA AdhArabhUta hai| samasta bauddha sampradAyoM ke liye bhI pramANabhUta graMtha hai| cIna, japAna meM yaha vizeSa AdRta thaa| paramArthakRta cInI anuvAda I. 563-567, meM tathA vhenasAMga kA I. 651-653 meM huA, isase khaNDanamaNDana paramparA pracalita huii| suspaSTa vyAkhyA ke abhAva meM yaha racanA jaTila tathA rahasyapUrNa hI raha jaatii| abhidharmakozabhASyavRtti - sthiramati / vasubandhukRta abhidharmakoza para ttiikaa| isakA tibbatI anuvAda surakSita hai| abhidharmanyAyAnusAra - (anya nAma kozakarakA) lekhaka- sNghbhdr| savA lAkha zlokoM kA bRhat grNth| 8 prakaraNa / abhidharmakoza kA pUrNa khaNDana, mUla kArikAoM se sahamata kintu lekhaka svayaM sautrAntika mata ke hone ke kAraNa, use gadya vRtti amaany| vaibhASika mata kI kaTu AlocanA kI hai| vhenasAMga ne isa kA cInI anuvAda kiyA thaa| abhidharmasamayadIpikA - le. sNdhbhdr| pRSThasaMkhyA 749, 1 prkrnn| cInI anuvAdakartA vhensaaNg| yaha graMtha durUha tathA khaNDanAtmaka hai| abhidhAna-taMtra - le. jaTAdhara (I. 15 vIM zatI) amarakoza kI kArikAoM kA punarlekhana mAtra / abhidhAnaratnamAlA - le. hlaayudh| I. 8 vIM shtii| yaha eka zabdakoza hai| abhidhAvRttimAtRkA - kAvyazAstra kA laghu kiMtu prauDha graMtha / praNetA- mukula bhtttt| samaya- I. 9 vIM shtii| isa graMtha meM abhidhA ko hI ekamAtra zakti mAna kara usameM lakSaNA va vyaMjanA kA aMtarbhAva kiyA gayA hai| isameM kevala 15 kArikAyeM haiM jina para lekhaka ne svayaM vRtti likhI hai| mukula bhaTTa vyaMjanA-virodhI AcArya haiN| abhidhA ke 10 prakAroM kI kalpanA karate hue usameM lakSaNA ke 6 bhedoM kA samAveza kiyA hai| abhidhA ke jAtyAdi 4 prakAra ke arthabodhaka 4 bheda kiye haiM aura lakSaNA ke 6 bhedoM ko abhidhA meM hI gatArtha kara, usakeM 10 bheda mAne haiN| vyaMjanA-zakti kI inhoMne svataMtra sattA svIkAra na kara, usake sabhI bhedoM kA aMtarbhAva lakSaNA meM hI kiyA hai| isa prakAra mukula bhaTTa ne ekamAtra abhidhA kA hI zabda-zakti ke rUpa meM svIkAra kiyA hai| AcArya mammaTa ne "abhidhAvRttimAtRkA"ke AdhAra para "zabdavyApAravicAra" nAmaka graMtha kA praNayana kiyA thaa| abhinavakathAnikuMja - saMskRta sAhitya meM navIna kathAoM kA saMkalana karane ke uddezya se hiMdU vizvavidyAlaya ke pravaktA paM. zivadatta zarmA caturvedI ne yaha saMpAdana kArya kiyA hai| isa saMgraha meM saMskRta ke mUrdhanya vidvAnoM se prApta 27 kathAoM kA saMkalana kiyA hai| saMskRta sAhitya meM yaha abhinava prayAsa hai| kathAoM ke viSaya evaM zailI Adhunika haiN| bhAratIya vidyA prakAzana, vArANasI dvArA prkaashit| abhinava-kAdambarI - (trimUrtikalyANam) (1) lekhakaahobila nrsiNh| viSaya- maisUra nareza kRSNarAja voDiyara kA critr| bANabhaTTa ko nIcA dikhAne kI pratijJA se likhita grNth| lekhaka kA prayAsa sarvathA asaphala rahA hai| (2) DhuMDhirAja vyaas| I. 18 vIM shtii| abhinava-tAlamaMjarI - (1) jiivraamopaadhyaay| viSayasaMgItazAstra / (2) appAtulasI yA kAzInAtha / samaya- I. 1914 / abhinaya-darpaNa - nRtyakalA viSayaka eka utkRSTa graMtha / praNetAnaMdikezvara / 'abhinayadarpaNa' meM 324 zloka haiN| isameM nATyazAstra 12 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kI paraMparA va abhinaya-vidhi kA varNana tathA abhinaya ke 3 bheda batAye gae hai- nATya, nRtta va nRtya, aura tInoM ke prayoga-kAla kA bhI isameM nirdeza hai| isameM nATya ke 6 tattva kahe gae haiM- nRtya, gIta abhinaya, bhAva, rasa va taal| isameM abhinaya ke 4 prakAra batAye gaye haiM- AMgika, vAcika, AhArya aura saattvik| isameM mukhya rUpa se 16 prakAra ke abhinaya va unake bhedoM kA varNana hai aura abhinaya-kAla va 13 hasta-mudrAoM kA ullekha hai| hasta-gati kI bhAMti isameM pAda-gati kA bhI varNana hai aura usake bhI 13 prakAra batAye gaye haiN| zAstra evaM loka donoM ke hI vicAra se prastuta graMtha eka utkRSTa kRti hai| bharatanATya zAstra ke pUrva likhita yaha eka uttama graMtha hai| isakA aMgrejI anuvAda DaoN. manamohana ghoSa ne| tathA hiMdI anuvAda zrIvAcaspati geraulA ne kiyA hai| abhinavabhAratamH - narasayyA mNtrii| abhinava-rAgamaMjarI - 1) le. jiivraamopaadhyaay| (2) le.viSNu naaraaynnbhaatkhNdde| abhinava-rAghavam (nATaka) - le. sundaravIra rghuudvh| I. 19 vIM zatI kA prathama crnn| hastalikhita prati sAgara vi.vi. ke pustakAlaya meM praapy| isakA prathama abhinaya raMganagarI meM raMganAtha devAlaya ke prAMgaNa meM caitrayAtrA mahotsava ke avasara para huaa| aMkasaMkhyA aatth| pramukha rasa shRNgaar| hAsya rasa gaunn| mAyA-pAtroM kI bhultaa| sAraNa, dAraNa, caNDodarI, kuNDodarI, lavaNAsura, zUrpaNakhA, ayomukhI, padmAvatI ityAdi aneka pAtra veSa badalakara prastuta hote haiN| nAyaka ko tirohita rakhakara anya pAtroM ke saMvAda kA pramANa adhika hai| nATaka paThanIya hai kintu prayogakSama nhiiN| rAmAyaNa ke mUla kathAnaka meM adhika parivartana haA hai| kAlpanika prasaMgoM kI bharamAra hai| mAyApAtroM kI pracuratA ke kAraNa kathAnaka meM jaTilatA pratIta hotI hai| abhinava-rAghavam - le. kssiirsvaamii| amarakoza-TIkA kSIrataraMgiNI ke lekhaka kSIrasvAmI hI isake lekhaka haiM yA nahIM yaha vivAdya viSaya hai| abhinava-rAmAyaNa-campU - le. lakSmaNadAnta / abhinava-lakSmI-sahasranAma (stotram)- le. vhI. raamaanujaacaary| abhinava-zArIras - paM. dAmodara zarmA gauDa / vaaraannsiinivaasii| baidyanAtha Ayurveda pratiSThAna kA prkaashn| (I. 1975) / abhiprAya-prakAzikA- citsukhaacaary| I. 13 vIM shtii| abhirAmamaNi - le. sundara mishr| racanAkAla 1599 ii.| sAta aMkoM ke isa nATaka meM rAma kI kathA varNita hai| prathama abhinaya jagannAthapurI meM puruSottama viSNu ke mahotsava ke avasara para huA thaa| abhilaSitArthaciMtAmaNi - 12 vIM zatAbdI meM nirmANa huA yaha eka jJAnakoza hai| isakA dUsarA nAma hai mAnasollAsa / vizva kA yaha prathama jJAnakoza hai| vastrAbhoga, putropabhoga, annabhoga, Alekhyakarma, nRpageha, AsthAbhoga, rASTrapAlana Adi viSaya isameM haiN| vikramAMka deva ke putra somezvara ne 1126 meM siMhAsanAdhiSThita hone ke pazcAt vidvAnoM ke sahayoga se isakI racanA kii| abhiSekanATakam - le. mahAkavi bhaas| :- rAmakathA para AdhArita isa nATaka ke prathama aMka meM sugrIva aura bAli kA yuddha hai| rAma chipa kara bAli ko mArate haiN| sugrIva ke rAjyAbhiSeka kI siddhatA hotI hai| dvitIya aMka meM azoka vATikA meM sItA aura hanumAna kA saMvAda hai| hanumAna sItA ko Azvasta kara trikUTa vana meM jAtA hai| tRtIya aMka meM akSakumAra kA vadha karane para hanumAna kI pUMcha ko rAvaNa kI AjJA se Aga lagA dI jAtI hai| bibhISaNa bhI rAvaNa se apamAnita hone para rAma kI zaraNa meM jAtA hai| caturtha aMka meM zaraNAgata bibhISaNa ko rAma Azraya dete haiN| rAma samudra pAra kara suvela parvata para zibira banAkara rAvaNa ke pAsa yuddha kA saMdeza bheja dete haiN| paMcama aMka meM yuddha meM kumbhakarNa kA vadha hotA hai| rAvaNa, rAma aura lakSmaNa ke ziroM kI mAyAvI pratikRtiyoM se sItA ko AtmasamarpaNa karane kA bAdhya karatA hai, iMdrajit ke mAre jAne ke samAcAra se kuddha hokara rAvaNa yuddha bhUmi para jAtA hai| SaSTha aMka meM rAvaNa vadha ke uparAnta bibhISaNa kA rAjyAbhiSeka aura sItA kI agnideva dvArA zuddhatA siddha karane para rAma kA raajyaabhissek| isa nATaka meM arthopakSepakoM kI kula saMkhyA 12 hai jinameM 4 viSkambhaka 7 cUlikAeM tathA 6 aMkAsya haiN| isa nATaka meM sugrIva, bibhISaNa aura zrIrAma ke abhiSekoM kA varNana hai| aMtima abhiSeka zrIrAma kA hai aura vahI nATaka kA phala bhI hai| rAmAyaNa kI kathA ko sajAne evaM saMvArane meM kavi ne apanI maulikatA va kauzalya kA paricaya diyA hai| bAli-vadha ko nyAyyarUpa dene tathA samadra dvArA mArga dene ke varNana meM navInatA hai| isI prakAra jaTAyu se samAcAra jAnakara hanumAna dvArA samudramaMtaraNa karane tathA rAma-rAvaNa ke yuddha varNana meM bhI navInatA pradarzita kI gaI hai| pAtroM ke kathopakathana choTe evaM sarala vAkyoM meM haiM jo prabhAvazAlI haiN| isa nATaka meM vIrarasa kI pradhAnatA hai para yatra-tatra karuNa rasa bhI anusyUta hai| abhiSekapaddhati - zloka 1701 viSayaH mAlAsaMskAra, kavacasaMskAra, zAktAbhiSeka aura pUrNAbhiSeka kI vidhi ityAdi / abhisamayAlaMkAra-kArikA - anya nAma abhisamayAlaMkAra aura prajJApAramitopadeza zAstra hai| lekhaka- maitreyanAtha / viSayaprajJApArimitA kA varNana, arthAt tathAgata ko jisa mArga se nirvANa kI prApti huI, usakA vivecn| sAta pariccheda tathA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/13 For Private and Personal Use Only
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 70 viSayoM kA vizada varNana isa graMtha meM hai| isa para saMskRta tathA tibbatI bhASAoM meM 21 TIkAeM upalabdha haiN| isakI kArikAeM atyaMta saMkSipta hone se graMtha adhika durUha tathA jaTila huA hai| abhedakArikA (abhedArthakArikA) - le. siddhnaath| viSayakAzmIrI zaiva mt| abhedAnanda - le. DaoN. ramA caudhurI, kalakattA nivaasinii| viSaya- rAmakRSNa paramahaMsa ke pramukha ziSya svAmI abhedAnanda kA caritra / yaha caritra prastuta rUpaka meM 12 dRzyoM meM varNita kiyA hai| amanaska-yogazAstra - Izvara-vAmadeva saMvAda ruup| isakI eka prati svayaMbodha ke nAma se abhihita hai, jo zivarahasya kA eka bhAga kahA gayA hai| isake kula do adhyAyoM meM layayoga aura tattvajJAna kA nirUpaNa hai| amara-kAmadhenu - le. subhUticandra (I. 12 vIM zatI) amarasiMha ke nAmaliMgAnuzAsana para ttiikaa| satIzacandra vidyAbhUSaNa dvArA isakA tibbatI anuvAda aMzataH prakAzita huA hai| amarakoza - amarasiMha dvArA I. 11 vIM zatI meM racita / atyaMta lokapriya saMskRta shbdkosh| racanA mUlataH anuSTubh chaMda meM tIna kAMDoM meM hai zabdasaMkhyA dasa hjaar| ise trikAMDa koza evaM nAma-liMgAnuzAsana bhI kahate haiN| pratyeka kAMDa kA vibhAjana viSayAnusAra vargoM meM kiyA hai| kula vargasaMkhyA 24 hai| bhArata ke arthamaMtrI ciMtAmaNarAva dezamukha dvArA likhita isakA aMgrejI bhASya san 1981 meM prakAzita huaa| amarakozapariziSTamaH - le. puruSottama dev| I. 12 vIM athavA 13 vIM shtii| amarakozodghATanam - le. kssiirsvaatii| I. 12 vIM shtii| pitA- iishvrsvaamii| yaha amarakoza kI vyAkhyA hai| amara-TIkA - le. gopAla ckrvrtii| (I. 17 vIM shtii)| amaraTIkA - le. bhaTTojI dIkSita / pANDulipi madrAsa se surkssit| amaranAthapaTalam - bhRGagIzasaMhitA ke antargata / isameM amaranAtha kI tIrthayAtrA kA mAhAtmya varNita hai| paTala saMkhyA- 111 amarabhAratI - san 1910 meM trivendrama se kuTTayoTi Arya zarmA ke sampAdakatva meM isa pAkSika patrikA kA prakAzana prAraMbha / huaa| arthAbhAva ke kAraNa yaha adhika samaya taka prakAzita nahIM ho skii| amarabhAratI - sana 1934 meM zAsakIya saMskRta kaoNleja banArasa kI mukhya patrikA ke rUpa meM mahAmahopAdhyAya nArAyaNazAstrI ke saMpAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isakA vArSika mUlya tIna ru. thaa| yaha patrikA tIna varSoM taka hI nikala paayii| 'padyavANI' patrikA ke anusAra isameM saMskRta sAhitya, darzana Adi viSayoM para gaMbhIra nibaMdhoM kA prakAzana huA karatA thaa| amarabhAratI - san 1944 meM saMskRta vidyAmaMdira,bAsaphATaka kAzI se paM. kAlIprasAda zAstrI ke saMpAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huA jo lagabhaga eka varSa bAda baMda ho gyaa| saMskata ko rASTrabhASA banAye jAne kA prabala samarthana isa patrikA ne kiyaa| isameM prakhyAta vidvAnoM kI racanAeM prakAzita hotI thiiN| amaramaMgalam - tarkapaMcAnana bhaTTAcArya (janma- 1866) vArANasI se san 1937 meM prakAzita isa nATaka kA prathama abhinaya bhaTTapallI (bhATapADA) meM mahAsArasvata utsava ke avasara para huaa| aMkasaMkhyA aatth| karnala TaoNDa likhita "enalsa oNpha rAjasthAna" para aadhaarit| lokoktiyoM kA sucAruprayoga, bhASA nATyocita, evaM rasapravaNa gItoM kA samAveza aura lambe saMvAda tathA ekoktiyAM isa nATaka kI vizeSatAeM haiN| kathAsAra :rAjasiMha rAThaura apanI putrI vIrA kA vivAha yavanarAja se karAnA cAhatA hai, parantu mahArAnI rakSakoM ke sAtha use mevADa bhejatI hai| mevADa ke yuvarAja amarasiMha usa para lubdha hai| mAnasiMha amara ke vinAza hetu SaDyantra racatA hai| jhAlApati kA putra pAnI meM DUba marA thaa| parantu jyotiSI ne batAyA kI vaha jIvita hai| isakA lAbha uThA kara mAnasiMha apane guptacara durjanasiMha ko jhAlApati kA khoyA putra samarasiMha batalA kara, amarasiMha se usakI mitratA karatA hai| vaha eka vezyA ko kSatriya kanyA ke rUpa meM amarasiMha ke pAsa bhejatA hai, aura use cittoDa kI rakSA sauMpa kara amarasiMha kA anta karAnA cAhatA hai| yadi vaha maratA nahIM to vilAsapravaNa bane, yahI usakI cAla hai| parantu amarasiMha ke samparka meM usa vezyA kA hI hRdaya-parivartana hotA hai| amara kI pratijJA hai ki cittoDa jIte binA vaha vivAha nahIM karegA parantu anya sAmanta sahamata nahIM hote| mAnasiMha kI pratijJA hai ki amarasiMha ko mugalarAja ke kadamoM meM jhukAkara hI dama legaa| amarasiMha bhIloM kI senA ikaThThA karatA hai, samarasiMha kI pola khulatI hai| taba sAmanta bhI usakA sAtha dete haiM aura mevADa kI vijaya hotI hai| amarasiMha kA rAjyAbhiSeka hotA hai aura vIrA ke sAtha vivAha bhii| amaramArkaNDeyam - le. zaMkaralAla / racanAkAla lagabhaga 1915 ii| prathama abhinaya rAjarAjezvara mandira meM, zivarAtri mahotsava meN| aMkasaMkhyA- paaNc| sana 1933 meM lekhaka ke putra dvArA prkaashit| kAzI ke vizvanAtha pustakAlaya meM praapy| prAkRta kA prayoga nhiiN| gadyocita sthaloM para bhI padyoM kA pryog| anuprAsa kI prcurtaa| chAyA tattva kI atishytaa| karuNA, bhaya manastApa Adi bhAvanAeM tathA rAjayakSmA, jvara Adi roga pAtroM ke rUpa meN| pAtroM meM devatA, devarSi mahiSArUDha yama Adi isa nATaka kI vizeSaeM haiN| kathAsAra :- muni mRkaNDa tathA unakI patnI vizAlAkSI saMtAnahInatA ke kAraNa dukhI hai| ve 14 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa : For Private and Personal Use Only
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra . www.kobatirth.org putraprApti hetu tapa karate haiN| unake bhAgya meM putrasukha nahIM hai, parantu pArvatI ke anurodha para ziva unheM alpAyu sarvajJa putra pAne kA vara dete haiN| muni upamanyu, mArkaNDeya ko mRtyuMjaya mantra japane kA upadeza dete haiN| mAtA-pitA bhI putra kI dIrghAyu hetu ArAdhanA karate haiN| eka dina vizAlAkSI dekhatI hai yamadUta mArkaNDeya kI aura jA rahe haiM parantu ve parAsta hote haiN| phira sAkSAt yamarAja mahiSArUDha hokara hamalA karate haiM paraMtu japa meM lIna mArkaNDeya ko bacAne sAkSAt ziva usase laDate haiM aura yama mUrcchita hote haiN| anta meM mArkaNDeya kI prArthanA se hI yama saceta hote haiM aura mArkaNDeya amara banate haiN| amaramAlA le. amaradatta (dasavIM zatI ke pUrva) kSIra, halAyudha sarvAnanda Adi ke uddharaNoM dvArA hI yaha graMtha jJAta hai| amaramIram (nATaka) le yatIndravimala caudhurI prAcyavANI / maMdira, kalakattA se prakAzita aMka saMkhyA bAraha / saMta mIrAbAI ke vivAhottara jIvana kA kathAnaka isameM varNita hai| amarazuktisudhAkara mUla phArasI kAvya umarakhayyAma kI rUbAiyAM ke phiTjerAlDakRta aMgrejI anuvAda se prathama saMskRta rUpAntara / kartA jhAlavADa saMsthAna ke rAjaguru paM. giridhara zarmA / vRtta pRthvI / I. 1929 meM prakAzita / 1 - amarSa mahimA (rUpaka) le. ke. tiruveMkaTAcArya 'amaravANI' (maisUra) se san 1951 meM prkaashit| dRzyasaMkhyA- pAMca / kathAsAra - bhojana svAdahIna banane se rAmacaMdra binA khAye patnI se kUddha hokara kAryAlaya jAtA hai vahAM sahAyaka candrazekhara para krodha karatA hai| candrazekhara ghara Akara patnI para krodha utAratA hai aura vaha naukarAnI para Aga barasatI hai| amaruzatakam le. rAjA amaruka / zlokasaMkhyA- 1001 zRMgArarasa pradhAna muktaka kAvya / kiMvadantI hai ki rAjA amaru kA dehAnta huaa| usI samaya vidhivaza zaMkarAcArya apane ziSyoM sahita vahAM phuNce| unheM zAradAmbA ke sAtha zAstrArtha karane ke liye kAmazAstra kA jJAna prApta karanA thaa| isaliye AcArya parakAyA praveza kI siddhi se amaru rAjA ke mRta zarIra meM praveza kara ge| rAjA amaru ke jIvita ho uThane para pradhAna tathA sArI prajA baDI prasanna ho utthii| sImita kAla taka amaru rAjA ke deha meM kAmazAstra ke bhinna bhinna anubhava prApta karate hue zaMkarAcArya ne prastuta "amaruzataka" nAmaka zRMgArika khaNDa kAvya kI racanA kI / isa prakAra zRMgAra kA anubhavajJAna prApta kara AcArya ne apane nijI zarIra meM praveza kiyA aura maMDanamizra kI patnI zAradAmbA ko vivAda meM hraayaa| yaha zataka, hastalekhoM meM, vibhinna dazAoM meM prApta huA jinameM zlokoM kI saMkhyA 100 se 115 taka milatI thii| isake 51 zloka aise haiM jo samAna rUpa se sabhI pratiyoM meM prApta hote haiM, kiMtu unake krama meM aMtara dikhAI par3atA hai / katipaya vidvAnoM ne kevala zArdUlavikrIDita chaMda vAle zlokoM ko amaruka kI mUla racanA mAnane kA vicAra vyakta kiyA hai, kiMtu tadanusAra kevala 61 hI padya rahate hai, aura zataka pUrA nahIM ho paataa| kucha vidvAna "amaruka zataka" ke prAcInatama TIkAkAra arjunavarmadeva (I. 13 za.) ke svIkRta zlokoM ko hI prAmANika mAnane ke pakSa meM haiN| dhvanyAlokAkAra AnaMdavardhana (I. 10 za.) ne atyaMta Adara ke sAtha "amarukazataka" ke muktakoM kI prazaMsA kara unheM apane graMtha meM sthAna diyA hai| inase pUrva vAmana (I. 10 za.) ne bhI amarUka ke 3 zlokoM ko binA nAma diye hI udadhRta kiyA hai| arjunavarmadeva ne apanI TIkA "rasikasaMjIvanI" meM isa "zataka" ke padyoM kA paryApta sauMdaryodghATana kiyA hai| isake atirikta vemabhUpAla racita "zRMgAradIpikA" nAmaka TIkA bhI acchI hai| "amarukazataka" kI bhASA abhyAsajanya zrama ke kAraNa adhika pariSkRta evaM kalAkAritA aura nakAzI se pUrNa hai| pada-pada sAMgItika sauMdarya evaM bhASA kI prauDhI ke darzana isa " zataka" ke zlokoM meM hote haiM, jinameM dhvani evaM nAda kA samanvaya paridarzita hotA hai| amaruzataka ke TIkAkAra (1) arjunavarmadeva (2) kokasambhava, (3) zeSa rAmakRSNa, (4) caturbhuja mizra, (5) nandalAla, (6) rUdradeva, (7) ravicandra, ( 8 ) rAmarUdra, ( 9 ) vemabhUpAla, (10) sUryadAsa, (11) zaMkarAcArya, (12) veMkaTavarada, (13) hariharabhaTTa (14) devazaMkarabhaTTa (15) goSThIpurendra, (16) jJAnAnanya kalAdhara sena aura gaMgAdhara kavirAja (15 vIM zatI) Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only - amUlyamAlyam le. jaggU zrIbakula bhUSaNa / sana 1948 meM prkaashit| aMkasaMkhyA- do| caTapaTe saMvAda, madhura gIta, nRtya kA samAveza / kRSNa kI bAlalIlAoM kI jhAMkI ityAdi isakI vizeSatA hai| kathAsAra vanamAlA nAmaka gopI kA navanIta kRSNa curAtA hai / vaha kRSNa ko DhUMDhane nikalatI hai, to dadhibhANDa gopa chupA letA hai| bAda meM kisI jAmunavAlI ko kisI kanyA se svarNakaMkaNa dilavA kara jAmuna bikavAtA hai| ghara jAne para ve jAmuna svarNa ke ho jAte haiN| dadhibhANDa ko caturbhuja kRSNa kA darzana milatA hai aura vaha mokSa pAtA hai / dvitIya aMka meM kRSNa mathurA jAte haiN| vahAM kubjA se prasAdhana grahaNa kara use suMdarI banAte haiN| eka kRSNabhakta mAlAkAra se kRSNa veSa badalakara puSpamAlA kharIdane jAte haiM, paraMtu vaha nakAratA hai ki yaha mAlA bhagavAn ke lie hai / use bhI kRSNa caturbhuja rUpa dikhA kara mukta karate haiN| amogharAghavayaMpU le. divaakr| pitA-vizvezvara / racanAkAla 1299 I. / isa caMpU kA vivaraNa triveMdrama keTalAga meM prApta hotA hai| isakI racanA "vAlmIki rAmAyaNa" ke AdhAra para huI hai| - - - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 15
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir amoghA - pAlyakIrtikRta zAkaTAyana-vyAkaraNa kI vRtti / / pAlyakIrti kA apara nAma thA zAkaTAyana / amRtataraMga - le. kSemendra / I. 11 vIM shtii| pitA prkaashendr| amRtataraMgiNI (athavA karmayogAmRta-taraMgiNI) - le.. kssiirsvaamii| I. 11-12 vIM shtii| pitaa-iishvrsvaamii| viSaya - vyAkaraNa shaastr| amRtataraMgiNI - le. purussottmjii| bhagavadgItA kI puSTimArgIya ttiikaa| amRtabhAratI - kocIna se prakAzita hone vAlI patrikA / prakAzana baMda hai| amRtamanthanam (nATaka) - le. veNkttaacaary| I. 12 vIM zatI kA uttraarth| aMkasaMkhyA- paaNc| viSaya-amRta manthana kI paurANika kthaa| amRtalaharI - le. paNDitarAja jgnnaath| I. 16-17 vIM shtii| yamunA nadI kA stotr| amRtavANI - (1) sana 1942 meM baMgalora se em.rAmakRSNa bhaTTa ke sampAdakatva meM seMTa josepha kaoNleja kI saMskRta sabhA kI ora se isa vArSika patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| yaha sAhityika patrikA lagabhaga 13 varSoM taka prakAzita huI, jisameM arvAcIna saMskRta sAhitya prakAzita huaa| 100 pRSThoM vAlI yaha vArSika patrikA dakSiNa bhArata meM vizeSa lokapriya rhii| isameM anekavidha mahattvapUrNa racanAeM prakAzita huii| (2) kocIna se 1913 se prakAzita patrikA / amRtazarmiSTham - le. vizvanAtha stynaaraaynn| I. 20 vIM shtii| aMkasaMkhyA- nau| caTula saMvAda / ekoktiyoM kI prcurtaa| zarmiSThA ke mahAbhAratokta kathAnaka meM paryApta parivartana lekhaka ne kiyA hai| kathAsAra - yayAti ke prema meM zarmiSThA maraNAsanna hai| maMtrI vaizampAyana rogaparIkSA karane AtA hai| use zarmiSThA pUrvajanma kA vRttAnta batAtI hai aura AgAmI pUrNimA ko candramA meM mila jAne kI bAta kahatI hai| vaizampAyana candravaMzI rAjA yayAti se use milAtA hai| amRtasandeza - sana 1938 se vijayavADA se tirumalai zrInivAsI triliMga mahAvidyAlaya pITha kI ora se sI.bI.reDDI ke sampAdana meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isa patrikA meM saMskRta aura aMgrejI donoM hI bhASAoM meM lekha prakAzita hote the| amRtasiddhi - prakriyAkaumudI kI ttiikaa| lekhaka vaarnnvnesh| taMjaura meM isakI pANDulipi vidyamAna hai| amRtezatantram - naamaantr-mRtyujidmRteshvidhaan| viSaya- isameM tantrAvatArAdhikAra, mantroddhAravidhi, yajanAdhikAra, dIkSAdhikAra, abhiSeka-sAdhanadhikAra, sthUlAdhikAra, sUkSmAdhikAra, kAlavaMcana, sadAzivAdhikAra, dakSiNacakrAdhikAra, uttaratantrAdhikAra, kulAmnAyAdhikAra, sarvavidyAdhikAra, sarvAdhikAra, vyAptyAdhikAra, paMcAdhikAra, vazyAkarSaNAdhikAra, rAjarakSAdhikAra jIvAkarSaNAdyadhikAra, mantravicAra, mantramAhAtya Adi viSaya 24 paTaloM meM varNita haiN| yaha amRteza aura bhairava mRtyujit ko eka hI deva ke para aura apara svarUpa ke rUpa meM pratipAdana karatA hai| samaya-I. 9 vIM shtii|| amRtodaya - yaha patrikA baMgalora meM alpakAla taka prakAzita huii| amRtodayam - racayitA- gokulanAtha maithila (17 vIM zatI) pratIka naattk| pradhAna rasa- zAnta / kathAsAra - zruti kI kanyA pramiti ko sugatAgama ke anRta Adi sainika AhUta karate haiN| AnvIkSikI tarka ke sAtha zruti kI rakSA meM kaTibaddha hai| pramiti kI rakSA ke lie use puruSa ke pAsa pahuMcAyA jAtA hai| yahAM parAmarza aura pakSatA kA vivAha hotA hai| una donoM kI rakSA ke lie udayana cArvAka ke sAtha yuddharata hai| cArvAka aura somasiddhAnta mAre jAte haiN| puruSottama ke viyoga meM vyAkula puruSa kA vilApa sunakara pataMjali use siddhi dete haiN| taba vaha svayaM ko puruSottama meM vilIna karanA cAhatA hai| jIvanmukta kI sthiti meM karma-moha naSTa hone para apavarga kSetrajJa nagara kA adhipati banatA hai| buddhamata, jainamata, pAzupata, vaiSNavamata Adi saba vivAda meM AnvIkSikI se parAsta hote haiM aura apavarga kA abhinandana brahmavidyA, sAMkhyayoga, mImAMsA Adi ke dvArA hotA hai| dArzanika viSaya para yaha uttama lalita racanA hai| ayananirNaya - le. naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitaa-raameshvrbhtttt| viSaya- jyotiSazAstra / ayanasundara - le. pdmsundr| viSaya- jyotiSazAstra / ayodhyAkANDam - (ekAMkikA) le.- mahAliMga zAstrI (janma 1897) / pArivArika viSamatA kA prahasanAtmaka citrnn| naayk-caarucndr| nAyikA- caarumtii| sAsa shtdaa| nnNd-sNdiipnii| sasura- shrvriish| sAsa-nanada dvArA satAyI gayI cArumatI phAMsI lagAnA cAhatI hai, paraMtu pati tathA sasura dvArA bacAyI jAtI hai| sasura nirNaya dete haiM ki bahU apane pati ke sAtha alaga gRhasthI bsaaye| ayodhyAmAhAtmyam - rudrAyAmalAntargata hara-gaurI saMvAdarUpa tAMtrika grNth| isameM 10 adhyAyoM meM ayodhyA nagarI kA mAhAtmya pratipAdita hai aura mukhya-mukhya aneka tIrthoM kA ayodhyA meM antarbhAva batalAyA gayA hai| zloka-5001 arcanasaMgraha - le.- prANapati upaadhyaay| shlok-1200| isameM tAMtrika pUjA ke vibhinna aMgoM ke pramANa aura paddhati nirdiSTa haiN| prAraMbhika 4 vivekoM meM se prathama meM guru Adi para prakAza DAlA gayA hai| dvitIya meM dIkSA ke vividha viSaya, tRtIya meM purazcaraNa aura purazcaraNasambandhI vidhi varNita haiM evaM caturtha viveka meM snAna, saMdhyA Adi ke sAtha sAMgopAMga pUjAvidhi pratipAdita hai| 16/ saMskRta vAGmaya koza-graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir arcanAtilaka - paMcarAtra Agama ke AdhAra para nRsiMha vAjapeyI dvArA vircit| zloka 570 / isameM 13 adhyAyoM meM viSNu kI SaTkAla pUjA varNita hai| yaha vaikhAnasa AgamasambandhI graMtha hai| arjitA - le. paritoSa mishr| I. 13 vIM shtii| arjunacaritam - le. AnaMdavardhana (dhvnyaalokkaar)| I. 1 vIM zatI (uttraardh)| pitA- nonn| arjunabhAratam - isa nAma kI kaI racanAeM haiN| le.- arjuna yaha nAgArjuna hai| graMtha aMzamAtra upalabdha hai| vissy-sNgiit| arjunarAja - le. hstimll| pitA- goviNdbhtttt| jainAcArya / arjunAdimatasAram - le. madabhUSI veMkaTAcArya / pitA-anantAcArya / naidhruva kAzyapa gotrii| I. 19 vIM shtii| arjunA pArijAta - (nAmAntara- arjunArcanakalpalatA) zloka300, le.- rAmacaMdra kvi| isameM kArtavIryArjuna kI pUjA pratipAdita hai| isa para padmAkara ne 2000 zlokoM kI vyAkhyA likhI hai| artharatnAvalI - pttl-5| yaha catuHzatI nAmaka zAktatantra para vidyAnandanAtha viracita TippaNI hai| arthakANDam - le. hemAdri / I. 13 vIM zatI / pitA- kaamdev| arthacitramaNimAlA - I. 20 vIM zatI (puurvaardh)| kavima.ma.TI. ' gaNapatizAstrI, (bhAsanATakoM ke prakAzaka) viSaya-trAvaNakora-nareza vizAkharAma varmA kA stavana, vividha alaMkAroM ke prayoga se| artharatnAvalI - zloka- 6501 le. vimlsvaatmshmbhu| viSayavAmakezvara taMtra kI vyaakhyaa| arthazatakam - racayitA paM.jayarAma pANDe, mumbaI ke prasiddha vyaapaarii| viSaya- Adhunika arthvyvsthaa| dhanavitaraNa kA aucitya zloka 21 se 40, vastumUlya vicAra 41 se 50, dhanavRddhi vicAra 52 se 69, janatA kA dukha dUra karane kA upAya 70 se 81, pUMjIvAda kI niMdA, sAmyavAda kA aucitya 82 se 961 adharmakharArbhakam - kavi- vA.A. lATakara, kaavytiirth| araghaTTaghaTam - le. skaMda zaMkara khota / (nAgapUra nivaasii)| I. 20 vIM shtii| eka alpasA prahasana / aravindacaritam - yogI aravindajI kA paM. yajJezvarazAstrI kRt| caritra / zAradA prakAzana, puNe-301 aruNAcalapaMcaratnadarpaNa - le. kapAlI shaastrii| vAsiSTha gaNapatimuni ke graMtha kA bhaassy| kapAlI zAstrI gaNapatimuni ke ziSya the| aruNAmodinI - AnandalaharI (saundaryalaharI kA prathamAMza) para kAmezvarakRta ttiikaa| pitA- gaMgAdhara, mAtA-nAgamAmbA aura pitAmaha-mallezvara / prakAzana gaNeza eNDa ko. madrAsa / sana 1957 / alaMkArakalAnidhi - le. bhaTTaTa zrImathurAnAtha zAstrI / jypurnivaasii| I. 20 vIM shtii| alaMkArakulapradIpa - le.- vizvezvara pANDe / alaMkArakaustubha - le. vizvezvara paanndde| pATiyA (alamoDA z2ilA) ke nivaasii| I. 18 vIM zatI (puurvaardh)| prastuta graMtha meM navyanyAya kI zailI kA anusaraNa karate hue 61 alaMkAroM kA tarkapUrNa va prAmANika vivecana kiyA gayA hai| isameM vibhinna AcAryoM dvArA batAye gae alaMkAroM kI parIkSA kara, unheM mammaTa dvArA varNita 61 alaMkAroM meM hI gartArtha kara diyA gayA hai aura ruyyaka, zobhAkAra mitra, vizvanAtha, appaya dIkSita evaM paMDitarAja jagannAtha ke matoM kA yuktipUrvaka khaMDana kiyA gayA hai| graMtha ke upasaMhAra meM vizvezvara ne graMtha-praNayana ke uddezya para prakAza DAlA hai| apane prastuta graMtha para vizvezvara ne svayaM hI TIkA likhI hai, jo rUpakAlaMkAra taka hI prApta hai| eka acche kavi hone ke kAraNa inhoMne prastuta graMtha meM aneka svaracita sarasa udAharaNa diye haiN| alaMkArakaustubha - le. krnnpuur| kAMcanapADA (baMgAla ke nivAsI) I. 16 vIM shtii| mammaTa praNIta kAvya prakAza kI paramparA kA grNth| isa para nimna likhita TIkAeM upalabdha haiM: (1) vizvanAtha cakravartI kRta sArabodhinI, (2) lokanAtha cakravartI kRta TIkA (3) vRndAvana-caMdra tarkAlaMkAra kRta alaMkAra-kaustubhedIdhiti prakAzikA, (4) sArvabhaumakRta TippaNI ityaadi| alaMkAracandrodaya - le. veNIdatta tarkavAgIza / I. 18 vIM shtii| alaMkAraciMtAmaNi - le. ajitasenAcArya / alaMkAradarpaNa - le. ma.ma. zitikaNTha vaacspti| I. 20 vIM shtii| alaMkAradIpikA - 17 vIM zatI ke aMtima caraNa meM AzAdhara bhaTTa (dvitIya), dvArA praNIta alaMkArazAstra viSayaka 3 graMthoM meM se eka / prastuta graMtha appaya dIkSita dvArA racita "kuvalayAnaMda" ke AdhAra para nirmita hai| isameM 3 prakaraNa haiN| prathama prakaraNa meM "kuvalayAnaMda" kI kArikAoM kI sarala vyAkhyA prastuta kI gaI hai| dvitIya prakaraNa meM "kuvalayAnaMda" ke aMta meM varNita rasavat Adi alaMkAroM kI tadanurUpa kArikAeM nirmita kI gaI haiN| tRtIya prakaraNa meM saMsRSTi evaM saMkara alaMkAra ke pAMcoM bheda varNita haiM aura graMthakAra ne ina para apanI kArikAeM prastuta kI haiN| alaMkAra-pariSkAra - le. vizvanAtha siddhAntapaMcAnana / I. 17 vIM shtii| alaMkAra maMjUSA - le. devazaMkara purohita raatthodd| gujarAta nivaasii| I. 18 vIM shtii| viSaya- bar3e mAdhavarAva aura raghunAtharAva (rAghobA) ina do pezavAoM kA alaMkAroM ke saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/17 For Private and Personal Use Only
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org udAharaNoM meM gunnvrnnn| alaMkAramakaranda - le. rAjazekhara / alaMkAramaNidarpaNa - le. pradhAna veMkappa / zrIrAmapura ke nivaasii| alaMkAramaNihAra - le. zrIkRSNa brahmataMtra prkaalsvaamii| maisUra meM parakAla maTha ke adhipti| I. 18-19 vIM shtaabdii| kAvyaviSaya- veGkaTezvara stuti dvArA alaMkAroM kA nidrshn| isa kavi kI 67 graMtha racanAeM mAnI jAtI haiN|| alaMkAramAlA - le. muDbI nrsiNhaacaary| alaMkAramImAMsA - le. zAtalUrI kRSNasUri / alaMkAramuktAvalI - (1) le.- vizvezvara paannddey| pATiyA (alamoDA jilA) grAma ke nivaasii| I. 18 vIM zatI (pUrvArdha), (2) nRsiMhaputra raam| alaMkAraratnAkara - le. yajJanArAyaNa dIkSita / I. 17 vIM shtii| alaMkArazekhara - le.- kezava mishr| I. 16 vIM zatI / alaMkArasaMgraha - (1) le.- raMganAthAcArya / pitA- kRSNammAcArya / (2) le.- amRtAnaMda yogii| alaMkArasarvasvam - le. rAjAnaka ruyyk| isa graMtha meM 6 zabdAlaMkAra (punaruktavadAbhAsa, chekAnuprAsa vRttyanuprAsa, yamaka, lATAnuprAsa evaM citra) tathA 75 arthAlaMkAroM evaM mizrAlaMkAroM kA varNana hai| isameM 4 navIna alaMkAra haiN| ullekha, pariNAma, vikalpa evaM vicitr| isa graMtha ke 3 vibhAga hai- sUtra, vRtti va udaahrnn| sUtra evaM vRtti kI racanA ruyyaka ne kI hai aura udAharaNa vibhinna graMthoM se liye haiN| isa graMtha meM sarvaprathama alaMkAroM ke mukhya 5 bheda kiye gae haiM aura inake bhI kaI avAMtara bheda kara, sabhI arthAlaMkAroM ko pAMca mukhya vargoM meM rakhA gayA hai| 5 mukhya varga haiMsAdRzyavarga, virodhavarga, zRMkhalAvarga, nyAyamUlavarga (tarkanyAyamUla) vAkyanyAyamUla evaM (lokanyAyamUla) tathA guuddhaarthprtiitivrg| isa graMtha para aneka TIkAeM huI haiM jinameM sarvAdhika mahattvapUrNa TIkA jayarathakRta vimarzinI hai| TIkAoM kA vivaraNa isa prakAra hai| (1) rAjAnaka alaka - inakI TIkA sarvAdhika prAcIna hai| isakA ullekha kaI sthAnoM para prApta hotA hai, para yaha TIkA milatI nhiiN| (2) jayaratha - inakI TIkA "vimarzinI" kAvyamAlA meM mUla graMtha ke sAtha prakAzita hai| inakA samaya 13 vIM zatAbdI kA prAraMbha hai| inakI TIkA AlocanAtmaka vyAkhyA hai, jisameM aneka sthAnoM para ruyyaka ke mata kA khaMDana evaM maMDana hai| (3) samudrabaMdha - ye kerala nareza ravivarmA ke samaya meM (I. 13 za.) the| inhoMne apanI TIkA meM ruyyaka ke bhAvoM kI sarala vyAkhyA kI hai jo anaMtazayana graMtha mAlA (saMkhyA 40) se prakAzita ho cukI hai| (4) vidyAdhara cakravartI - 14 vIM zatAbdI kA aMtima caraNa (inakI TIkA kA nAma "saMjIvanI" hai| inhoMne "alaMkArasarvasva" kI zlokabaddha "nikRSTArthakArikA' nAmaka anya TIkA bhI likhI hai| donoM TIkAoM kA saMpAdana DaoN. rAmacaMdra dvivedI ne kiyA hai| (prakAzaka motIlAla bnaarsiidaas)| "alaMkArasarvasva" kA hindI anuvAda DaoN. rAmacaMdra dvivedI ne kiyA hai jo saMjIvana-TIkA ke sAtha prakAzita ho cukA hai, aura dUsarA hindI anuvAda DaoN revAprasAda dvivedI dvArA caukhaMbA vidyAbhavana se prakAzita hai| alaMkArasAra - le.- sudhIndra yogii| alaMkAra-sudhAnidhi - le. saaynnaacaary| 13 vIM shtii| viSayasAhityazAstra ke vividha alaMkAroM kA sodAharaNa spaSTIkaraNa / dakSiNa bhArata meM yaha graMtha vizeSa pracalita hai| alaMkArasUtram - le.- caMdrakAnta tarkAlaMkAra (I. 20 vIM shtii)| alakAmilanam - le.-prA. dvijendralAla purkaaysth| jayapura nivaasii| meghadUta kA pUraka khnnddkaavy| vRtta pRthvii| prathama sarga meM yakSapatnI kI virahAvasthA kA 41 zlokoM meM varNana hai aura dvitIya sarga meM yakSa dampati kA vilAsa, 72 zlokoM meM varNita haiN| isa kAvya meM chandodoSa yatra tatra milate haiN| alabdhakarmIyam (prahasana) - le.-ke.Ara. naiyara alavAye, (kerl)| zrIcitrA, trivendrama se 1942 meM prakAzita / sAgara vi.vi. meM praapy| nAyaka- yazodyumna nAmaka bekAra yuvk| nAyikA- (patnI) bhaavnaa| anya pAtra- gairvANI tathA kAvyakumAra / subodha zailI meM ekoktiyoM tathA gItoM kA samAveza hai| alivilAsasaMlApa (kAvya) - racayitA-gaMgAdhara shaastrii| vaaraannsii-nivaasii| I. 19 vIM shtii| avacUrI vyAkhyA - haima dhAtupATha para jayavIragaNI dvArA likhita vyAkhyA / yaha vyAkhyA bhuvanagiri para I. 1580 meM likhI gii| avacchedakatvanirukti - le. raghunAtha shiromnni| viSayanyAyazAcA avantisundarI - le. DaoN. veMkaTarAma rAghavan (za. 20) / mahAkavi rAjazekhara kI patnI avantisundarI dvArA likhita katipaya zlokoM para AdhArita prekssnnk| pati-patnI meM kAvya kI upajIvyatA para huI carcA isa nATikA kA viSaya hai| avatArabheda-prakAzikA - le.- kAzInAtha / viSaya- vaiSNava aura zaivoM ke bheda tathA unake lakSaNa, mahAvidyA Adi devI-devatAoM kI utpatti, viSNu ke avatAra aura unakI pUjA Adi (zloka 300) / avadAnakalpalatA - le.- kssemendr| racanAkAla 1052 ii.| avadAnamAlA meM yaha prAyaH antima racanA hai| bhagavAna buddha ke pUrvajanmoM kA chandobaddha AkhyAna tathA mahAyAna paMtha kI SaTpAramitAoM kA nirUpaNa isakA viSaya hai| isameM 108 pallava (pariccheda) haiN| 107 pallavoM kI racanA ke anaMtara, kSemendra kI mRtyu ke uparAnta somendra (putra) ne antima pallava 18 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (jImUtavAhanAvadAna) joDakara bhUmikA likhii| tibbatI anuvAda sahita isakA saMpAdana zaraccandradAsa tathA harimohana vidyAbhUSaNa ne kiyA hai| navInatama saMskaraNa DaoN.pI.ela. vaidya dvArA prakAzita racanA kA prArambha kavi ke priya bandhu rAmayaza tathA kAzmIrI bauddha mikSu ke Agraha para huaa| yaha kRti tibbata meM vizeSa lokapriya huii| isakI atyanta sarasa kathAeM anyatra bhI prApta haiM evaM bahutAMza kathAeM caritra pradhAna haiM na ki ghttnaaprdhaan| lekhaka prabhAvI hAsyakathA meM pravINa hai| graMtha zuddha sarala saMskRta bhASA meM hai| racanAhetu-bauddhadharma kI pratiSThApanA aura logoM meM satkarma kA pracAra hai| avadAnazatakam - AcArya nandIzvara dvArA saMkalita avadAna sAhitya kA yaha sarvaprAcIna saMgraha hai| ina kathAoM meM buddhatva' prApti ke hetu sambaddha zubha guNa tathA duSkarma ke kAraNa prApta hone vAlI yAtanAoM kA varNana hai| isakI 100 kathAeM dasa vargoM meM vibhakta haiN| pratyeka varga svataMtra tathA vaiziSTyapUrNa haiprathama tathA tRtIya varga meM pratyeka buddha kA bhaviSya kathana, dUsare aura cauthe varga meM buddha kA atIta jIvana, paMcama varga meM vratakathAeM haiN| chaThe meM satkarma kA paNya phala, sAta se dasa taka ke vargoM meM kathAnAyakoM ke arhatva kI prApti kA nivedana hai| aMtima kathA azoka evaM upagupta ke kAla se saMbaddha hai| isa graMtha kA prathama anuvAda cInI bhASA meM I. 223-253 meM huaa| yaha graMtha hInayAna tathA theravAdI sampradAya se sambaddha hone se mahAyAna sampradAya ke siddhAntoM kA isameM sarvathA abhAva hai| ina kathAoM meM karmasiddhAnta, dAnamahimA tathA buddhabhakti kA pratipAdana pramukhatA se hai| ___ avadAnasAhitya meM bauddhoM ke kathA-sAhitya kA samAveza hotA hai| avadAna kA artha hai saMketa se kathA / avadAnazataka, divyAvadAna, kalpadrumAvadAnamAlA, azokAvadAnamAlA, dvAvizatyavadAnamAlA, bhadrakalpAvadAna, vicitrakarNikAvadAna, avadAnakalpalatA Adi graMthoM kA avadAnasAhitya meM samAveza hai| avadAnazataka hInayAnoM kA prAcIna kathAsaMgraha hai| avadhUtagItA - le.- gorakhanAtha (gorakSanAtha) I. 11-12 vIM shtii| nAtha sampradAya meM pramANabhUta graMtha / avadhUtopaniSad - eka saMnyAsapratipAdaka upaniSad / isameM 36 maMtra haiN| sAMkRti aura dattAtreya ke saMvAdoM meM yaha nirmANa huA hai| viSaya- avadhUta kA lakSaNa evaM avadhUtacaryA kA varNana / avasarasAra - le.-kSemendra / pitA-prakAzendra / putra-somendra / kAzmIra ke rAjA anaMta kI stuti meM likhA huA yaha eka laghukAvya hai| 3-avimAraka-bhAsakRta naattk| saMkSipta kathA - nATaka ke prathama aMka meM putrI ke vivAha ke kAraNa ciMtita rAjA kuntibhoja, kAzirAja dvArA apanI kanyA kI maMganI ke prastAva ke bAre meM nizcaya nahIM kara paate| tabhI unheM aMjanagiri ke udyAna bhramaNa ke lie gaI rAjakumArI ko unmatta hAthI se balazAlI aura svayaM ko atyaMja kahane vAle kisI yuvaka dvArA bacAe jAne kA samAcAra prApta hotA hai| dvitIya aMka meM kuraMgI kI dAsI nalinikA aura dhAtrI, atyaMja yuvaka avimAraka ke pAsa jAkara usakA kuraMgI ke sAtha milana kA prayatna karatI hai| avimAraka rAta meM rAjakala meM jAne kA nizcaya karatA hai| tRtIya aMka meM cora veSa meM praviSTa avimAraka aura kuraMgI kA samAgama hotA hai| caturtha aMka meM rAjA ko ukta praNaya kA bheda khula jAne ke kAraNa, avimAraka lajjita hokara parvata zikhara se kUda kara AtmahatyA karanA cAhatA hai, kiMtu vidyAdhara mithuna use roka kara apanI aMgUThI dete haiM, jise pahana kara avimAraka adRzya ho sakatA hai| paMcama aMka meM adRzya rUpa meM avimAraka viyogI vyAkulA prANatyAga ke lie tatpara kuraMgI kI rakSA karatA hai| SaSTha aMka meM sauvIrarAja kA patA lagA kara kuntIbhoja unheM apane darabAra meM bulAte haiN| sauvIrarAja caMDabhArgava ke zApa se eka varSa taka atyaMja bana kara rahane kI kathA batAte haiN| tabhI devarSi nArada upasthita hokara sauvIra rAjakumAra jayavarmA ke sAtha kareMgI kI bahana kA vivAha karAte haiN| inameM 3 pravezaka, 4 cUlikAeM aura 1 aMkAsya hai| "avimAraka" meM kula 8 arthopakSakoM kA prayoga huA hai| isa nATaka meM viSkambhaka nahA hai| azeSAMka rAmAyaNam - le.- subrahmaNya suuri| isameM 199 AryAeM haiN| pratyeka AryA ke tIna caraNoM me rAma kathA kA aMza batAkara aMtima caraNa meM tAtparya rUpa meM nIti siddhAnta kA pratipAdana kiyA hai| azoka-kAnane-jAnakI - le.-surendrmohn| 20 vIM shtii| "maMjUSA" patrikA meM kramazaH prakAzita yaha bAlocita laghunATaka hai| subodha bhASA meM sItA, mandodarI, trijaTA, vikaTA aura saMkaTA kA saMvAda isameM milatA hai| azokAvadAnamAlA - isakA prathama kathAbhAga azoka kI kathA se yukta hai tathA zeSa meM upagupta dvArA azoka ko dhArmika kathAoM ke mAdhyama se mahAyAna saMpradAya kI zikSA dI hai| samaya- I. 6 vIM shtii| azokArohiNI kathA - le. shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| azaucadIpikA - le. gAgAbhaTTa kaashiikr| I. 17 vIM shtii| pitaa-dinkrbhtttt| viSaya-dharmazAstra / azaucanirNaya - le. nAgojI bhtttt| I. 18 vIM shtii| pitaashivbhtttt| mAtA- stii| viSaya- dhrmshaastr| azaucasAgara - le- kulluukbhtttt| I. 12 vIM shtii| vissydhrmshaastr| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/19 For Private and Personal Use Only
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir azrubiMdu - kavi- yAdavezvara tarkaratna, lekhanasamaya- 1901 / rAnI vhikToriyA ke nidhana para zokakAvya / azruvisarjanam - le. yAdavezvara tarkaratna mahAmahopAdhyAya / khnnddkaavy| viSaya- vArANasI ke pUrvavaibhava kA smaraNa kara viSAda kthn| san 1900 meM prakAzita / azvArUDhAmantraprayoga - viSaya- bagalAmakhI devI ke yaMtra aura maMtra kA pryog| zlokasaMkhyA 32 / azvamedha (athavA jaimini-azvamedha) - kahate haiM ki mahAbhArata kA azvamedhaparva jaimini ke azvamedha kA anuvAda hai| eka kathA ke anusAra jaimini muni ne vyAsa ke samAna saMpUrNa bhArata kI racanA kI thI paraMtu vyAsa ne use zApa diyaa| usameM azvamedha prakaraNa jo apUrva thA, usakA samAveza mahAbhArata meM kiyA gyaa| mahAbhArata aura jaimini-azvamedha kA viSaya eka hI hai para donoM meM pUrNataH ekavAkyatA nahIM hai| yaha graMtha aitihAsika evaM bhaugolika dRSTi se anamola hai| pAMDavoM ke azvamedha kA zyAmakarNa ghoDA jahAM-jahAM gayA, vahAM kA varNana isameM milatA hai| kula 68 adhyAya evaM 5169 zloka haiN| isa graMtha meM aneka sthAnoM para bhojana samAraMbha kA varNana hai jisase tatkAlIna khAdya-padArthoM kI kalpanA kI jA sakatI hai| azvArUDhAmantraprayoga - viSaya- bagalAmukhI devI ke yaMtra aura maMtra kA pryog| zlokasaMkhyA-22 / aSTaprAsa- (1) le. rAmabhadra diikssit| kumbhakoNaM ke nivaasii| I. 17 vIM shtii| (2) le. suMdaradAsa / pitA- raamaanujaacaary| aSTabandhanagrantha - le. sadAzivAcArya, zloka- 44001 zaivAgama se gRhIta grNth| aSTamaMgalA - le. rAmakizora ckrvrtii| durga kI kAtantravRtti ke AThaveM bhAga kI vyaakhyaa| aSTamahAzrIcaityastotram - racayitA- samrATa. hrssvrdhn| viSayazobhana chandoM meM grathita ATha mahanIya tIrthasthAnoM kI saMstuti / tibbatI pratilekha ke AdhAra para silvA levI dvArA anUdita / aSTamI-campU - le. nArAyaNa bhaTTapAda / aSTazatI (apara nAma- devAgamavivRti) - le.-digaMbarapaMthI jaina muni aklNkdev| I. 8 vIM shtii| samaMtabhadra ke AtmamImAMsA graMtha para likhA gayA TIkAgraMtha / jaina tarkazAstra ke graMthoM meM yaha ucca koTi kA mAnA jAtA hai| aSTasahastrI - le. vidyaannd| jainaacaary| I. 8-9 vIM shtii| TIkA grNth| aSTAMgahRdaya - Ayurveda viSayaka vikhyAta grNth| praNetA bauddha paMDita vAgbhaTa (5 vIM shtii)| vastutaH vAgbhaTa kA suprasiddha graMtha "aSTAMgasaMgraha" gadya-padyamaya hai, aura prastuta graMtha'aSTAMgahRdaya' koI svataMtra racanA na hokara 'aSTAMgasaMgraha' kA padyapaya saMkSipta rUpa hai| yaha caraka aura suzruta para AdhArita hai| isameM 120 adhyAya haiM jinake 6 vibhAga kiye gae haiMsUtrasthAna, zArIrasthAna, nidAnasthAna, cikitsAsthAna, kalpasthAna aura uttarataMtra / inameM Ayurveda ke suprasiddha 8 aMgoM kA vivecana hai| ___ isa para 'caraka' va 'suzruta' ke TIkAkAra jejaTa ne bhI TIkA likhii| isa para 34 TIkAoM ke vivaraNa prApta hote haiM jinameM AzAdhAra kI udyota TIkA, caMdracaMdana kI padArthacaMdrikA, dAmodara kI saMketamaMjarI va aruNadatta kI sarvAgasuMdarI TIkAeM adhika mahattvapUrNa haiN| isakA hiMdI anuvAda ho cukA hai! isake hiMdI TIkAkAra agnideva vidyAlaMkAra haiN| prakAzanasthAna caukhaMbA vidyAbhavana / paM. govardhana zarmA chAMgANI (nAgapura-mahArASTra) ne isa para hiMdI meM TIkA likhI hai| TIkA kA nAma hai 'arthprkaashikaa'| aSTAdaza pITha - isameM devI ke aThAraha vibhinna nAma pratipAdita hai, jina nAmoM se vibhinna pavitra sthAnoM (pIThoM) para zakti devI kI pUjA kI jAtI hai| aSTAdaza-lIlA chanda - le. rUpa gosvaamii| I. 16 vIM shtii| viSaya- zrIkRSNaviSayaka bhktikaavy| aSTAdazavicitrapraznasaMgraha (uttarasahita) - le. nRsiMha upAkhya bApUdeva shaastrii| viSaya- jyotiSazAstra / I. 19 vIM shtii| aSTAdhyAyI - vyAkaraNa zAstra para pANiniviracita sUtrarUpa ATha adhyAyoM kA prakhyAta grNth| veda ke 6 aMgoM meM isakI gaNanA hai| isameM 1981 sUtra hai| prArambha meM varNasamAnAya ke 14 pratyAhArasUtra haiM jo janazruti ke anusAra ziva ke DamarU kI dhvani se nikle| ise 'sarvavedapariSadzAstra' kahA gayA hai| isameM zAkaTAyana, zAkalya, Apizali, gArgya, gAlava, zaunaka, sphoTAyana, bhAradvAja, kAzyapa, cAkravarmaNa ina vaiyAkaraNa pUrvAcAryo kA ullekha hai| aSTAdhyAyI ke ATha adhyAyoM ke pratyeka adhyAya meM cAra pAda haiN| pratyeka adhyAya evaM pAda meM sUtroM kI saMkhyA prAyaH samAna hai| prathama va dUsare adhyAya meM saMjJA evaM paribhASA saMbaMdhI sUtra haiN| tIsare se pAMcaveM adhyAyoM meM kRdanta, taddhita kA nirUpaNa, chaThe meM dvitva, saMprasAraNa, saMdhi, svara, Agama lopa, dIrgha para sUtra haiN| sAtave meM 'aMgAdhikAra' prakaraNa hai| AThaveM meM dvitva, pluta, Natva, Satva, ke niyama haiN| pUrvopalabdha vyAkaraNa zAstra kA yatra tatra AdhAra lekara paNini ne saMkSepa rUpa meM apanI aSTAdhyAyI kI racanA kI hai| aSTAdhyAyI meM vaidika saMskRta tathA tatkAlIna ziSTa bhASA saMskRta kA sarvAMgapUrNa vicAra kiyA gayA hai| isake 4 nAma upalabdha hote haiM- (1) aSTaka (2) aSTAdhyAyI (3) zabdAnuzAsana evaM (4) vRttisUtra / zabdAnuzAsana nAma kA ullekha puruSottama deva, sRSTidharAcArya medhAtithi, nyAsakAra tathA jayAditya ne kiyA hai| mahAbhASyakAra paMtajali bhI isI graMthanAma kA upayoga karate haiN| mahAbhASya ke do sthAnoM para 'vRttisUtra' nAma AyA hai| jayaMta bhaTTa kI 20 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 'nyAyamaMjarI' meM bhI 'vRttisUtra' nAma kA ullekha hai| 'aSTAdhyAyI' meM aneka sUtra prAcIna vaiyAkaraNoM se bhI liye gae haiM aura unameM kahIM kahIM kiMcit parivartana bhI kara diyA hai| isameM yatra-tatra prAcInoM ke zlokAMzoM kA AbhAsa bhI milatA hai| pANini ne aneka ApizAli ke sUtra bhI grahaNa kiye haiM tathA 'pANinIya- zikSAsUtra' bhI Apizali ke zikSAsUtroM se sAmya rakhate haiN| pANini ke pUrva kA koI bhI vyAkaraNa graMtha Aja prApta nhiiN| ataH yaha kahanA kaThina hai ki pANini ne kina kina graMthoM se sUtra grahaNa kiye haiN| prAtizAkhyoM tathA zrautasUtra ke aneka sUtroM kI samatA pANinIya sUtroM ke sAtha dikhAI detI hai| aSTAdhyAyI ke tIna pAThabheda haiN| saMskRta vAGmaya meM aise aneka graMtha haiM jinake dezabhedAnusAra vividha pATha upalabdha hote haiN| pANinIya aSTAdhyAyI ke tIna pATha- prAcya, audIcya (pazcimottara) aura dAkSiNAtya upalabdha hote haiN| kAzI meM likhI gaI kAzikA-vRtti, aSTAdhyAyI ke jisa pATha kA Azraya karatI hai vaha prAcya pATha hai| dAkSiNAtya kAtyAyana ne jisa sUtrapATha para vArtika likhe haiM, vaha dAkSiNAtya pATha hai| kSIrasvAmI apanI kSIrataraMgiNI meM jisa pATha ko uddhRta karate haiM, vaha udIcya pATha hai| tInoM meM svalpa hI bheda hai| ___'aSTAdhyAyI' kI pUrti ke liye pANini ne dhAtupATha, gaNapATha, uNAdisUtra tathA liMgAnuzAsana kI racanA kI hai jo unake zabdAnuzAsana ke pariziSTa- rUpa meM mAnya hai| prAcIna graMthakAroM ne inheM 'khila' kahA hai- 'upadezaH zAstravAkyAni sUtrapAThaHkhilapAThazca' (kAzikA 1.3.2) / pAzcAtya vidvAnoM ne 'aSTAdhyAyI' kA sUkSma adhyayana karate hue usake mahattva kA svIkAra kiyA hai| vebara ne apane itihAsa meM 'aSTAdhyAyI' ko saMsAra kA sarvazreSTha vyAkaraNa mAnA hai, kyoM ki isameM atyaMta sUkSmatA ke sAtha dhAtuoM tathA zabdoM kA vivecana kiyA gayA hai| golDasTrakara ke anusAra 'aSTAdhyAyI' meM saMskRta bhASA kA svAbhAvika vikAsa upasthita kiyA gayA hai| barnela ke anusAra DhAI hajAra varSoM ke bAda bhI aSTAdhyAyI kA pATha jitanA zuddha aura pramANita hai, utanA anya kisI saMskRta graMtha kA nahIM hai| kAtyAyana ne isakI bahumukhI samIkSA karane vAlI cAra hajAra vArtikoM kI racanA kii| pataMjali ne usake AdhAra para apanA vyAkaraNa mahAbhASya racA hai| AcArya pANini kI aSTAdhyAyI para aneka vaiyAkaraNoM ne vattiyAM likhI haiN| svayaM pANini ne usakA vyAkhyAna apane ziSyoM ke liye kiyA hogaa| unake pazcAt aneka jAnakAra paNDitoM ne vRttiyAM likhIM, paraMtu ve Aja anupalabdha haiN| unakA bhUtakAlIna astitva, yatra-tatra prApta uddharaNoM se hI anumita hotA hai| una ke vRttikAroM ke nAma isa prakAra haiM :- (1) pANini, (2) zvobhUti (3) vyADi (4) kRSi (5) vararuci, (yaha vArtikakAra vararuci se bhinna haiM) (6) devanandI kA zabdAvatAranyAsa (7) durvinIta, (8) cullibhaTTi, (9) niz2ara (10) cUrNi, (11) bhartIzvara, (12) nyAyamaMjarI tathA nyAyakalikAkAra jayanta bhaTTa, (13) kezava (14) indumitra (15) durghaTavRttikAra maitreyarakSita (16) bhASAvRttikAra puruSottama deva (17) pANinIyadIpikAkAra nIlakaNTha vAjapeyI (18) zAbdikacintAmaNikAra gopAlakRSNa zAstrI (19) mitravRtyarthasaMgrahakAra udayaGkara bhtttt| (20) rAmacandra aadi| pANini-vyAkaraNa kI vizeSatA, dhAtuoM se zabda ke nirvacana kI paddhati ke kAraNa hai| unhoMne loka-pracalita dhAtuoM kA bahuta bar3A saMgraha dhAtupATha meM kiyA hai aura 'aSTAdhyAyI' ko, pUrNa, sarvamAnya evaM sarvamata- samanvita banAne ke liye, apane pUrvavartI sAhitya kA anuzIlana karate hue unake mata kA upayoga kiyA tathA gAMdhAra, aMga, magadha, kaliMga Adi samasta janapadoM kA paribhramaNa kara, vahAM kI sAMskRtika nidhi kA bhI samAveza kiyA hai| ataH tatkAlIna bhAratIya cAla-DhAla, AcAra-vyavahAra, rIti-rivAja, veza-bhUSA, udyogadhaMdhoM, vANijya-udyoga, bhASA, tatkAlIna pracalita vaidika zAkhAoM tathA sAmagriyoM kI jAnakArI ke liye 'aSTAdhyAyI' eka sAMskRtika koza kA kArya karatI hai| yaha vyAkaraNa itanA vaijJAnika, vyavasthita, lAghavapUrNa evaM sarvAMgapUrNa hai ki anya sabhI vyAkaraNa isake sammukha nisteja ho gae, aura unakA pracalana baMda ho gyaa| aSTAdhyAyI-pradIpa (zabdabhUSaNa) . le. naaraaynnsudhii| pAMDulipi, madrAsa, taMjaura, aDyAra meM vidymaan| pANinIya sUtroM kI yaha vistRta vyAkhyA hai| upayukta vArtikoM, uNAdisUtroM aura phiTsUtroM kA bhI vyAkhyAna isameM hai| aSTAdhyAyI-bhASyam - le. svAmI dayAnanda srsvtii| sana 1878 meM lekhana kA prArambha huA aura mRtyu ke bAda prakAzana huaa| prathama bhAga DaoN. raghuvIra dvArA smpaadit| dUsarA bhAga (tIsarA aura cauthA adhyAya) paM. brahmadatta jijJAsu dvArA saMpAdita / lekhaka dvArA punaravalokana ke abhAva meM yatra-tatra truTiyAM vidyamAna haiN| aSTAdhyAyI (mitAkSarAvRtti) - le. anbhtttt| aSTAdhyAyI-vRtti - le- maithila paNDita rudr| pANDulipi sarasvatI bhavana kAzI meM vidyamAna / aSTAdhyAyI-saMkSiptavRtti - le- gokulacandra / I. 19 vIM shtii| aSTAhnikathA - le. zubhacandra / jainAcArya / I. 16-17 shtii| aSTAdazottara-zatazlokI - zloka- 2600 / kRSNanagara (navadvIpa ke nivAsI zivacandra kRta devIstuti / ye zivacandra kRSNanagara ke bhUtapUrva mahArAja satIzacandra rAya ke prapitAmaha the| asaphavilAsa - bAdazAha zahajahA~ kI rAjasabhA kA eka adhikArI AsaphakhAna, paNDitarAja jagannAtha kA paramamitra thaa| usakI stuti prastuta khaNDakAvya meM jagannAtha ne kI hai| isa 3 saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa / 21 For Private and Personal Use Only
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir adhikArI kI mRtyu I. 1646 meM huii| asUyinI - le- lIlA rAva-dayAla / nivAsa- muMbaI meN| cAra dRzyoM meM vibhAjita sAmAjika naattikaa| kathAsAra - revikA dhIvarI ke bacce paidA hote hI mara jAte haiN| paDosina ke bAlaka kI bali dene kA vaha upakrama karatI hai, paraMtu zIghra hI use pratIta hotA hai ki yaha ghora pApa hai aura usa se parAvRtta hotI hai| ahalyAcaritam (mahAkAvya) - le. sakhArAma zAstrI bhAgavata / viSaya- indaura kI mahArAnI ahalyAdevI holakara kA critr|| ahalyAmokSacampU - le. nArAyaNa bhaTTapAda / ahirbudhyasaMhitA - pAMcarAtra- sAhitya ke aMtargata nirmita 215 saMhitAoM meM se pramukhatama sNhitaa| isake kartA haiM ahirbudhya jinhoMne dIrgha tapasyA karate hue saMkarSaNa se satya jJAna prApta kiyaa| usI jJAna se prastuta saMhitA prakaTa huii| isa saMhitA meM jIva va brahma kA saMbaMdha vedoM ke samAna 'sayujA va sakhA' ke svarUpa kA hai| isameM batAyA gayA hai ki satya anAdi, anaMta, zAzvata, nAma-rUparahita avikArI, vAGmanasAtIta hai| ise hI paramAtmA, bhagavAn vAsudeva, avyakta Adi se saMbaMdhita kiyA jAtA hai| isa saMhitA ke matAnusAra puruSa-prakRti-bheda pradyumna se prAraMbha hotA hai na ki saMkarSaNa se| isa saMhitA kI nirmiti kAzmIra meM huii| ahimahihananam - kavi- vA.A. lATakara, kAvyatIrtha / kolhaapur-nivaasii| AMglalaghukAvyAnuvAda - le- zrI.la.ja. khre| katipaya aMgrejI kavitAoM ke saMskRta anuvAda kA saMgraha / zAradA prakAzana punne-30| AMglagAnam - racayitA- esa. naaraaynn| viSaya aMgrejI rAjya kI stuti / mdraas-nivaasii| AMglajarmanIyuddhavivaraNam . kavi- tirumala bukkapaTTaNam zrInivAsAcArya / viSaya- yUropa kA prathama (1914-18) mahAyuddha / AGglasAmrAjyamahAkAvyam - kavi- e.Ara. rAjavarmA, trivAMkura (trAvaNakora) ke saMskRta vibhAgAdhikArI / 19-20 vIM shtaabdii| AGglAdhirAjya-svAgatam - (1) lghukaavy| kavi ma.ma. veNkttnaathaacaary| vizAkhApaTTaNa ke nivaasii| (2) kavi-paravastu rNgaacaary| viSaya- aMgrejI sAmrAjya ke itihAsa kA vrnnn|| AMgrejacandrikA - kavi- vinAyaka bhtttt| aMgrejI sAmrAjya kI bahuta sI ghaTanAoM kA vrnnn| san- 18011 AMgirasasmRti - zlokasaMkhyA 72 / DaoN. kANe ke anusAra yaha saMkSipta graMtha honA caahiye| viSaya- atyaMja kA annodaka lene para prAyazcita kI aavshyktaa| AMjaneyamatam - viSaya- saMgIta zAstra kA AMjaneya dvArA yASTika ko prtipaadn| AMjaneyavijaya-campU - kavi-nRsiMha / AMjaneyazatakam - le- pradhAna veMkappa / zrIrAmapura ke nivaasii| Andhra-mahAbhAratam - san 1959 se 'Tempala sTrITa kAkinADA' se TI. bucchI rAjU ke sampAdakatva meM isa sAhitya va saMskRti viSayaka patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| AkAzapaMcamI-vratakathA - le- shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| AkAzabhairavakalpa - (1) umaamheshvr-sNvaadruup| zloka 2000 / isake 78 adhyAyoM ke mukhya viSaya haiM, utsAhaprakrama, yajanavidhi, utsAhAbhiSeka mantra-yantra-prakrama, citramAlA mantra, AkaSarNa, mohana, drAvaNa, stambhana, vidveSaNa, uccATana, nigraha, prayoga, bhogapradavidhi, AzutAyavidhi, Azu-gAruDa prayoga, ziSyAcAravidhi, rAjakalpa, zarabhezASTaka stotra Adi / rakSAbhiSeka, balividhAna, mAyAprayoga, mAtRkAvarNana, bhadrakAlIvidhi, auSadhavidhi, zUlinI-durgA-kalpa, vIrabhadrakalpa, jagatkSobhaNamahAmantra, bhairava, dikpAla, manmatha, cAmuNDA mohinI, drAviNI, Adi ke vidhi / zabdAkarSiNI bhASAsarasvatI, mahAsarasvatI, mahAlakSmI Adi ke pryog| mahAzAntividhi, saMkSobhiNIvidhi, dhUmAvatIvidhi, dhUmAvatIprayoga, citra-vidyAvidhi, dezikastotra, duHsvapranAzamantravidhi, pAzavimocanavidhi, auSadhamantravidhi, kAlamantravidhi, SaNmukhamaMtravidhi, tvaritAvidhi vaDavAnalabhairavavidhi, brAhmI-prabhRti- saptamAtRvidhi, nArasiMhIvidhi evaM zarabhahRdaya aadi| AkAzabhairava-tantram - ziva-pAvartI sNvaadruup| zlokasaMkhyA 39001136 pttl| isa graMtha meM mukhya rUpa se sAmAjyalakSmI kI pUjA kA varNana hai| tadanantara rAjaprAsAda kI vAstu kA nirmANa, bhinna-bhinna prakAra ke gaja aura zastrAstra rakhane kI paddhati kA varNana hai| 99 paTaloM meM puralakSaNa, usake mArga, bAjAra aura gRhoM kI racanA kA varNana hai| prAcIra ke bIca meM rAjA kA mahala ho| prAcIna kI cAroM aura jAmAtAoM, putroM, bandhu-bAndhavoM aura sambandhiyoM ke gRhoM kA nirmANa kiyA jaaye| usakI cAroM ora ratha ke saMcArayogya mArga banAye jaayeN| prAcIra ke UMce phATaka ke nirmANa ke sAtha-sAtha rAjamArga ke cAroM aura pUrva, pazcima, uttara aura dakSiNa meM vibhinna bAjAroM kA nirmANa kiyA jaay| isake dUsare bhAga meM choTe choTe 72 adhyAyoM meM vibhinna devatAoM kI pUjA pratipAdita hai| AkhyAtacandrikA - le. bhttttmll| I. 13 vIM zatI se praaciin| viSaya- dhAtupATha kI vyaakhyaa| mallinAtha ne apanI naiSadhavyAkhyA meM isake udAharaNa diye haiN| amarakoza kI sarvAnandaviracita sarvasvavyAkhyA meM bhI isake udAharaNa milate haiN| veMkaTaraMganAtha svAmI ne isakA saMpAdana kiyA hai| AkhyAtanighaNTu - pANinIya dhAtupATha se saMbaMdhita graMtha / lIlAzuka muni ne apane daivavyAkhyAna puruSakAra meM isake udAharaNa diye haiN| I. 13 vIM zatI ke pUrva racita / 22 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Agamakalpadruma- le- yadunAtha zamA kA vivaraNa / garasiddhAnta, zAdyAoM kI prajAla- 25 / zloka nAcandrikA, razcaraNacandrikA, sArasamuccaya, dIpiNa AkhyAtaprakriyA - le- anubhuutisvruupaacaary| AkhyAtavAda - (1) le- raghunAtha shiromnni| (2) le. gadAdhara bhttttaacaary| Agamakalpadruma - le, jagannAtha putra- goviMda / I. 16 vIM shtii| AgamakalpavallI - le- yadunAtha zarmA / paTala- 25 / zloka saMkhyA 350 / viSaya- mahAvidyAoM kI pUjA kA vivrnn| graMthakAra ne prapaMcasArasiddhAnta, zAradAtilaka, sArasamuccaya, dIpikA, laghudIpikA, pUjApradIpa, purazcaraNacandrikA, mantradarpaNasiddhAnta, mantranetra, zrIrAmArcanAcandrikA, mantramuktAvalI, ratnAvalI, jJAnArNava, sanatkumAramaMtra, nAradIyacatuHzatI, somazaMbhumata, agastya saMhitA Adi tAMtrika graMthoM kA ullekha kiyA hai| AgamakaumudI - le. mahAmahopAdhyAya raamkRssnn| I. 17 vIM shtii| zlokasaMkhyA- 1848 / yaha gretha tantra kI sAdhAraNa vidhiyoM kA pratipAdana karatA hai| isameM zIghra Arogya lAbha karAne vAlI dhanasampattiprada tathA zatru kA zIghra vinAza karane vAlI vidyAoM tathA zAkta deviyoM ke pUjA ke prAyaH sabhI mukhya-mukhya mantra diye gaye haiN| isake pradhAna viSaya haiMnakSatracakra, rAzicakra, bhUtacakra, nADIcakra, akaDamacakra, jAticakra tathA RSidhanicakra, adIkSita puruSarUpa pazu aura gurukrama lakSaNa, paMcadevapUjA, strI aura zUdra ko praNavarahita mantradAna, zUdra ko mantradAna kA niSedha, dIkSA meM cAndra aura saura kA vicAra, haracakra, cakrazuddhi kA prakaraNa, mantroM ke dasa saMskAra, dIkSAprakaraNa, SaTcakranirUpaNa, AdhArazakti-dhyAna, AvAhanamudrA, zivapUjAprakaraNa svAhA-svadhAvicAra, mAlA-lakSaNa, japa-lakSaNa, mAlA-saMskAra, praNAma- lakSaNa, maMtragrahaNavidhi, upadeza prakaraNa, rAma aura kRSNa kI upAsanA ke mantra, rAma aura kRSNa kI gAyatrI, lakSmI, sarasvatI, durgA kAlI sundarI, tArA, zyAmA, aniruddha, pracaNDAcaNDikA, gaNeza upavidyAeM, yoginI, mRtyuMjaya, karNapizAcI, hanumAna tathA garuDa ke manta, yantroM ke saMskAra, mantragAyatrI, bhUmi para mAlA girane se hue doSa, prakIrNa viSaya kathana, / pratyaGgirA-kathana aadi| AgamacandrikA - le- raghunAtha tarkavAgIza ke putra raamkRssnn| zlokasaMkhyA- 1525 / isa tAMtrika saMgraha graMtha meM dIkSA-vidhi, vividha deviyoM kI pUjA tathA vividha cakroM kA nirupaNa hai| isake AraMbha meM svayaM granthakAra ne likhA hai- 'zrIrAmakRSNaH saMkSipya tnotyaagmcndrigkaam|' arthAt yaha raghunAtha tarkavAgIza kRta AgamatattvavilAsa kA saMkSepa hai| AgamacandrikA - le- kAyastha kRssnnmohn| zlokasaMkhyA 1950 / dIkSAprakAra niyama nAmaka prathama ullAsa kI puSpikA dI gayI hai| phira Age ullAsoM kI puSpikAeM nahIM dikhAyI detii| bahuta sI avAntara puSpikAeM dI gayI haiM jaisI iti kAlIprakaraNam, iti tArAprakaraNam ityaadi| isameM dIkSA ke niyamoM kA pratipAdana tathA kAlI, tArA, zrIvidyA, bhuvanezvara, bhairavI, chinnamastA, aura lakSmI kI pUjA kA vistRta vivaraNa diyA gayA hai| AgamatattvavilAsa - le. nApAdi grAma ke nivAsI raghunAtha trkvaagiish| I. 17 vIM shtii| zlokasaMkhyA- 14400 / 5 pricched| graMthakAra ne graMtha ke aMta meM apanI vaMzAvalI kA isa prakAra ullekha kiyA hai : sarvAnanda balabhadra- kAzInAthacaMdravaMdya-zivarAma cakravartI aura raghunAtha trkvaagiish| yaha eka vizAla tAMtrika sArabhUta graMtha hai| isameM dIkSA, yoga Adi jaise sAdhAraNa viSayoM ke sAtha hI vibhinna devatAoM kI pUjA Adi viSaya varNita haiN| graMthakAra ke putra rAmakRSNa ne isakA sAra 'AgamacandrikA' ke nAma se likhaa| raghunAtha ne sAMkhyakArikA para sAMkhyatattvavilAsa nAma kI TIkA likhI hai| isameM sarvaprathama pramANarUpa se uddhRta tantra-granthoM ke nAma diye gaye haiN| unakI saMkhyA 156 hai| tadanantara gurupadeza- vidhi, mantravicAra-vidhi, dIkSA-vidhi, cakrabheda, mantroM ke dasa saMskAra, akSaranirNaya mantrAbhidhAna, lakSmIbIjAbhidhAna, strIbIjAbhidhAna varNAbhidhAna, vargAbhidhAna, bIjanirNaya kI vyavasthA, bIja ke artha kA abhiyAna, dIkSA-pada kA artha, strI aura zUdra kI dIkSA meM mantra kI vyavasthA, paMcAMgazuddha dIkSA, mahAvidyA-nirNaya, mantra kI upAsanA, rudrAkSamAlA kI vidhi, kapAlapAtra kI zuddhi, trilohI mudrA kA krama, balidAna kA krama, balidAna meM apane zarIra kA rudhira - pradAna karane kI vyavasthA, devatA ke bheda se vAma aura dakSiNa AcAra kI vyavasthA, jala meM AdhAna ke niyama, pUjA Adi meM SoDazopacAra, dazopacAra, paMcopacAra, aSTAdazopacAra ke niyama, yantradhAraNa kI vidhi, yantra-likhane ke padArthoM kA niyama, mavaraNa, AkarSaNa, vazIkaraNa, vidveSaNa, uccATana, staMbhana, abhicAra Adi kI vidhiyAM, SaTkarmalakSaNa, bhUtodaya-vidhi, yonimudrA Adi ke mantrArtha kA nirUpaNa, bhUtalipi vidhi, yuga ke bheda, japAdi kA niyama, karmacakra kA nirUpaNa, rahasyapurazcaraNa, vIrasAdhana, citAdisAdhana, zavasAdhana, manoharA, kanakAvatI, kAmezvarI, ratisundarI, padminI Adi yoginiyoM ke AkarSaNa kI mudrA kA krama, zaMkarAkinnarI, yakSakanyA pizAcAdi ke sAdhana kI vidhi, dRSTisiddhi, mantrasiddhi ke lakSaNa, mantra ke doSa kI zAnti-vidhi, bAlaka mantra, pITha-sthAna vibhinna kusumoM kA rakSaNa, yantroM ke niyamAdi kA varNana, bhAvarahasya, antaryAga, kumArIpUjA, dUtIyAga, kujapUjAkrama, madirAdizodhana, zakti-zodhana, vIrapurazcaraNa, madyamAMsa kI vyavasthA, vAmAcAra ke anukalpa, kuNDanirUpaNa, sthaNDilavidhi, homavidhi, agnisthApanAdi, agni kA nAmakaraNa, gaNeza sUrya, indra, viSNu, Adi kI pUjA kI vidhi| ardhanArIzvara, mahAlakSmI, vAgIzvarI, mahiSamardinI, mahAkAlI, pracaNDacaNDikA, chinnamastA, ucchiSTacANDAlinI, haridrAgaNeza Adi daivatoM kI pUjAsAdhanA / yaha graMtha do khaNDoM meM vibhikta hai| zlokasaMkhyA- 7377 / yaha vizAla taMtra-graMtha sampUrNa taMtra aura Agama granthoM kA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 23 For Private and Personal Use Only
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sArabhUta hai| granthakAra ne isakI racanA meM lagabhaga 160 taMtra guhyaSoDhA, vyApakAdi nyAsoM kI vidhi, vaidhahiMsA-vicAra, rudhiradAna, aura Agama granthoM kA avalokana kara unase sahAyatA lI hai| lepadhAraNAdi, trividha rAtripUjA mahAnizAdinirUpaNa, brAhmaNa ke granthAraMbha meM saba granthoM kI, tadanantara viSayoM kI sUcI bhI, madyapAna Adi vidhipara vicAra, prAyazcittAdi citAsAdhana, citA granthakAra ne satriviSTa kara dI hai| bIjavarNa nirNaya, sRSTi kA ke lakSaNa, zavasAdhana, paMcamudrA, maMtrasiddhi ke upAya, zaktikavaca, krama, dIkSAprakaraNa, nitya aura kAmya, dIkSApada kI nirukti, latAsAdhana, zakti ke gamanAgamana kA viveka, mahAzaMkha, gurulakSaNa, gurudoSa, pitA, pitAmaha tathA apane se nyUna avasthA yaMtrAdividhi, vajrapuSpAdizodhanavidhi, ugratArA, nIlasarasvatyAdi ke vAle se dIkSAgrahaNa kA niSedha, svapalabdha maMtra kI vidhi, dIkSA kavaca, kaulaprAyazcitta, pUrNAbhiSekAdi vidhi ityaadi| meM mAMsa Adi kA niyama, samaya kI azuddhi kA nirUpaNa, AgamasAra - le.-zrIrAma bhaTTAcArya ke chaThe putra zrI raghumaNi / devaparvakathana, SaTcakra, aSTavargacakra, nakSatracakra, tArAmaitrIvicAra, zlokasaMkhyA- 3052 / yaha taMtrazAstra meM varNita vividha prakaraNoM akathahAdicakra, RNidhanicakra kA dUsarA prakAra haracakra, kA saMgraha hai| graMthakAra kahate haiM ki sAdhaka dharma, artha kAma upAsanA-nirNaya Adi saikaDoM viSaya varNita haiN| aura mokSa kI prApti ke liye jaganmaya jagannAtha ko isa stuti Agama-prAmANyam - isa pAMDityapUrNa graMtha meM zrI vaiSNavoM ke se prasanna kreN| AdhArabhUta pAMcarAtrasiddhAnta kI prAmANikatA kA vivecana kiyA Agama-sArasaMgraha - (nAmAntara tattvataraMgiNI) le.- zrI.yogendra / gayA hai| adhikAMza vidvAnoM kI dRSTi meM pAMcarAtra siddhAMta vaidika zlokasaMkhyA- 167 / isameM kevala do ullAsa haiN| pramANa rUpa mata kA virodhI mAnA jA cukA thaa| yAmunAcArya (AlavaMdAra) se 20 ke lagabhaga taMtra graMthoM kA ullekha hai| viSaya- sadAziva ne apane isa graMtha meM vipula yuktiyoM evaM tarkoM ke dRDha AdhAra kI nirguNatA, sattvAdi guNoM ke saMparka taka brahma kA saguNatva, para usa mAnyatA kA prabala khaMDana kiyA hai| jIvadhyAna prakAra, zaktisvarUpa, zrIkRSNa Adi kA prakRtimayatva, kulajJAna kI mahimA, kaulikoM kI prazaMsA Adi / AgamatattvasaMgraha - zlokasaMkhyA- 100 / yaha graMtha do paricchedoM meM pUrNa hai| prathama pariccheda meM AgamoM kA prAmANya siddha AgamotpatyAdi vaidikatAMtrika-nirNaya - racayitA-bhaDopanAmaka kiyA gayA hai| dvitIya pariccheda meM Agama-prameya kA saMkSepataH jayarAmabhaTTaputra vArANasIgarbhaja, dakSiNAcAramata pravartaka kAzInAtha / vivecana kiyA gayA hai| le.- tuMgabhadrA tIra nivAsI marAThI zlokasaMkhyA- 3301 graMthArambha ke zlokoM meM isakA nAma paMDita vizvarUpa keshvshrmaa| guru-kSemAnanda kalpalatikA ke "Agamotpatti-nirNaya" kahA gayA hai| yaha graMtha kevala taMtroM racayitA the| saukAyakalpataru ke lekhaka mAdhavAnaMda, kSemAnanda kI saMkhyA kA hI pratipAdana nahIM karatA, api tu tAMtrika ke guru the| nirmANakAla - Azvina zukla 5 kalisaMvatsara kriyAoM ke Avazyaka karttavyaniyamoM kA bhI pratipAdana karatA -4933 hai| isameM Agama tattvoM kA vizada aura upayogI saMgraha hai| vaidika aura tAMtrika vibheda kaise huA ityAdi viSaya vistAra hai| isameM pramANa rUpa se uddhRta Agama aura taMtra ke graMthoM se isameM varNita haiN| isa liye isakA nAma "AgamotpatyAdi, kI saMkhyA 60 ke lagabhaga hai| aura taMtra saMbadhita saikar3oM vaidikatAMtrika-nirNaya pdd'aa| isake prArambha meM saMpUrNa Agama graMthoM viSaya varNita haiN| kI saMkhyA batalAte hue, unameM se kitane bhUloka meM, kitane svarga meM aura kitane pAtAla meM haiM yaha pratipAdana kiyA hai| AgamadIpikA - le.-prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| taMtra graMtha aura saMhitAgraMthoM kI lambI lambI sUcI bhI dI gayI vidrbhnivaasii| 20 vIM shtii| hai| AgamoM kI utpatti, yugadharma, kaulika aura vaidika AgamasaMgraha - (nAmAntara-ekajaTAkalpa) zlokasaMkhyA- 4961 / karma-vicAra, SoDaza saMskAra, svapna meM ukta dvividha pUrNAbhiSekavidhi 16 paTaloM meM puurnn| lekhaka ke pitA kA nAma zrIrAmakAnta / kA prakAra, mahAvidyA ke chaha AnAyoM ke prakAra, zrIvidyAyaMtra maataa-kaatyaaynii| inhoMne bahuta tantroM kA avalokana kara tArA ke dhAraNa kI mahimA, vAmamArgiyoM kI aMtyeSTi kriyA Adi ke viSaya meM hone vAle saMzayoM kA nivAraka yaha ekajaTAkalpa viSayoM kA vivecana hai| racA hai| viSaya-tArA, ugratArA, ekajaTA Adi ke ekarUpa hone para bhI nAmabheda se bhed| unake mantroM meM bheda / ekajaTA ke agniveza - kRSNa yajurvedanIya sautra shaakhaa| prastuta agniveza adhikAra meM prAtaHkRtya, sahasrAra, kuNDalinI ke avasthAna, sUtra ke uddhRta vacana aneka graMthoM meM milate haiN| aadi| prAtaHkRtya kiye binA pUjA karane meM doSa, pazu aura AcamanopaniSada - eka gauNa upnissd| viSaya- Acamana vIra ke prAtaHkRtya meM vizeSa, patita kI sandhyAvyavasthA, saMkrAnti vidhi kA vrnnn| Adi meM vaidika sandhyA kA niSedha hone para bhI tAMtrika saMdhyA AcAranavanItam - le.- ayyA diikssit| I. 17 vIM zatI / kI AvazyakatA, azauca Adi meM bhI tAMtrika saMdhyA pUjA . AcAranirNaya - yaha hara gaurI saMvAda rUpa graMtha 35 paTaloM Adi kI karttavyatA, tAMtrika tarpaNavidhi, kAmanAoM ke bheda se meM pUrNa hai| isameM kAyasthoM kI utpatti, brAhmaNoM ke karttavya, vastra ke parimANa, pIThacintana puSpAdi-zodhana, jIvanyAsa-SoDhA, suyajJa rAjA ke prati sutapA nAmaka brAhmaNa kA upadeza, kaliyuga 24 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM zUdra kA kSatriya karma karanA, citrAMgada ke prati brAhmaNoM kA zApa tathA bagalAmaMtra japa kI mahimA bagalAmaMtra ke grahaNa mAtra se kAyasthoM kA brAhmaNa hotA hai, Adi bAtoM kA varNana hai| kevala isake 35 veM paTala ko paDhane aura sunane se manuSya saphala-manoratha ho jAtA hai aura bagalA devI kI stuti kara kAlIvigraha bana jAtA hai ityAdi viSaya varNita hai| AcArasArataMtra-(1) yaha maulika taMtragraMtha 8 paTaloM meM pUrNa hai| isameM kaulAcAra pratipAdita hai| anya taMtroM ke samAna isameM bhI zrIpArvatIjI ke mahAcInAcAra para zivajI se prazna karane para unhoMne vasiSThajI kA vRtAnta khaa| vasiSThajI ne zrItArAdevI ko prasanna karane ke nimitta kAmAkhyA yonimaNDala meM 10 varSa taka unakI ArAdhanA kI, kintu tArAjI kA anugraha unheM prApta nahIM huaa| pitA brahmAjI ke sadupadeza se ve janArdana rUpI buddha se cInAcAra kI zikSA lene cIna gye| unhoMne kaulAcAra kA unheM upadeza diyaa| usase unheM siddhi prApta huI ityaadi| (2) zlokasaMkhyA 202 | viSaya- kaulikoM ke AdhAra jisameM "saMvidA" svIkAra kara vidhi, usake zodhana ke maMtra, dUdha Adi meM milA kara saMvidA pIne kA vizeSa phala, trikaTu Adi ke cUrNa ke sAtha ghI meM bhUjI vijayA ke prahaNa kA phala aura mAhAtmya, surA ke dhyAna, svayaMbhU kusuma ke zodhana, evaM pUjAvidhi varNita haiN| AcArapradIpa - le.- nIlakaNTha caturdhara / AcAraratnam - le.- dinakarabhaTTa (I. 17 vIM shtii)| AcArasAra - le.-viirnndii| jainaacaary| I. 12 vIM shtii| AcArAdarza - le.- datta upaadhyaay| I. 13-14 vIM shtii| AcArAmRtacandrikA - le.- sadAziva dazaputra / AcArArka-le. divAkara / pitA- zaMkarabhaTTa / I. 17 vIM shtii| AcArenduzekhara - le.- nAgojI bhtttt| I. 18 vIM shtii| pitaa-shivbhtttt| maataa-stii| viSaya- dhrmshaastr| AcAryadigvijaya-caMpU - racayitA- vlliishaay| I. 16 vIM shtii| isameM kavi ne AcArya zaMkara kI digvijaya ko varNya viSaya banAyA hai| AnaMdagiri kRta "zAMkara-digvijaya" kAvya isa aprakAzita caMpU kA AdhAra graMtha hai| isakI prati khaMDita sI hai jo saptama kallola taka hI hai| yaha saptama kallola bhI prApta prati meM apUrNa hai| isa caMpU ke padya sarala tathA prasAdaguNayukta haiN| gadya bhAga meM anuprAsa evaM yamaka kA prayoga kiyA gayA hai| isa kAvya graMtha kA vivaraNa madrAsa ke DiskripTiva kaiTalAga meM prApta hotA hai| AcAryapaMcAzat - le.- veNkttaadhvri| yaha vedAntadezika kA stotra hai| AcAryamatarahasyavicAra - le.- harirAma trkvaagiish| AcAryavijayacaMpU - racayitA-kavi-tArkikasiMha vedaaNtcaary| yaha khaMDitarUpa meM hI prApta hai jisameM 6 stabaka haiN| isa caMpU kAvya meM prasiddha dArzanika AcArya vedAntadezika kA jIvanavRtta varNita hai tathA advaita vedAMtI kRSNamizra prabhRti ke sAtha unake zAstrArtha kA ullekha kiyA gayA hai| vedAMtadezika 14 vIM zatAbdI ke madhya bhAga meM hue the| kavi ne prAraMbha meM vedAMtAcAryoM kI vaMdanA kI hai| isa kAvya meM darzana evaM kavitA kA samyak sphuraNa parilakSita hotA hai| isakI bhASA-zailI bANabhaTTa evaM daMDI se prabhAvita hai| yaha graMtha abhI taka aprakAzita hai aura usakA vivaraNa madrAsa ke DiskripTiva kaiTalAga meM prApta hotA hai| usameM vedAMtadezika kI kathA ko prAcInokti kahA gayA hai| AturasaMnyAsavidhi - (1) le. naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitA- rAmezvarabhaTTa (2) le. kAtyAyana / Atmatattvaviveka - le.-udynaacaary| I. 10 vIM shtii| (uttarArdha) kalyANarakSita ke anyApohavicArakArikA aura zrutiparIkSA tathA dharmotarAcArya ke apohanAmaprakaraNam aura kSaNAbhaMgasiddhi ina donoM bauddha graMthoM kA khaMDana isa graMtha meM kiyA hai| Atmatattvaviveka-dIdhiti-TIkA - le.- guNAnanda vidyaavaagiish| AtmatarkaciMtAmaNi - le.- nijgunnshivyogii| samaya I. 12 vIM se 16 vIM zatI taka mAnA jAtA hai| AtmanAthArcanavidhi - isa kA viSaya prajJAnadIpikA se liyA hai| graMtha 18 skandhoM meM pUrNa huA hai| yaha tAMtrika graMtha sUtra zailI meM likhA hai| Atmanivedana-zatakam - le.- baTukanAtha shrmaa| AtmapUjA - le.- zrInAtha / zlokasaMkhyA 2000 / 19 ullAsa / isake AraMbhika do ullAsoM meM tAMtrika viSayoM kA varNana kiyA hai| isake bAda tRtIya ullAsa se guru-ziSya-saMvAda ke rUpa meM dArzanika viSaya hI pracuramAtrA meM varNita haiN| yugAnusAra zAstrAcaraNa, pazvAcAra, vaiSNavAcAra, zaivAcAra Adi AcArabheda, zAktAcAra, paMcatattvapramANa, zaktipramANa, dakSiNAcAra, paMcatattvakathana cakra meM jAti-bheda kA abhAva, vAmAcAra siddhAntAcAra aura kaulaacaar| Atmarahasya ke adhikArI kA nirUpaNa, brahmacaitanya kathana, svAtmacaitanya kathana, jIva aura paramezvara kA aikya kathana, brahma kI sarvasvarUpatA, mAyAzakti kathana, kAraNa zarIra aura sUkSma svarUpa kthn| 24 tattvoM kI utpatti, SaTcakra nirUpaNa, kAzImAhAtmya Adi viSayoM kA pratipAdana hai| AtmamImAMsA - le.- smNtbhdr| isameM jaina mata ke syAdvAda kA vivecana tathA anya darzanoM kI vicAraparipluta samIkSA hai| Atmarahasyam - le. shriinaath| adhyAyasaMkhyA 19 / Atmavikrama (nATaka) - le.- ramAnAtha mizra / racanA sana 1953 meN| rAjA harizcandra kA kthaank| aMkasaMkhyA pAMca / sambhavataH sana 1961 meM prakAzita / AtmanAtmaviveka - le.- pdmpaadaacaary| I. 8 vIM shtii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 25 For Private and Personal Use Only
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AtmAnuzAsanam - le.- gunnbhdr| jainaacaary| I. 9 vIM zatI (uttraardh)| AtmAnuzAsanaTIkA - le.- prbhaacndr| jainaacaary| samaya- do mAnyatAeM (1) I. 8 vIM shtii| (2) I. 11 vIM shtii| AtmArthapUjApaddhati - zlokasaMkhyA 5000 / yaha zaiva taMtra kA graMtha hai| AtmArpaNastuti - le. appaya diikssit| AtmAvalIpariNaya - prkrnn| le. rAmAnujAcArya / Atmopadeza - le. mhaaliNgshaastrii| aMgrejI kAvyoM kA anuvAda / Atreya zAkhA - (kRSNa yajurveda) Atreya eka gotra kA nAma hai| isa gotra vAle aneka AcArya hue jinameM daza Atreya gotra vAle, daza zukla Atreya gotra vAle, tathA pAMca kRSNAtreya vAle hue| saMbhava hai ki Atreya zAkhA vAle hI kRSNa Atreya kahalAte hoNge| taittirIya saMhitA aura Atreya saMhitA meM samAnatA .. avazya hai, kintu kucha bheda bhI haiN| taittiriya saMhitA ke padapAThakAra Atreya RSi mAne jAte haiN| AtharvaNataMtrasAra - le. kttkaacaary| AtharvaNaprokta devIrahasyasvarUpa kramopAsanAprayoga - le. jagannAtha sUri / guru- bhAskararAya / bhAvanopaniSat tathA bhAskararAyakRta bhAvanopaniSadbhASya ke AdhAra para likhita / Adarza - (aparanAma bhAvArthacintAmaNi) le.- mahezvara nyAyAlaMkora / viSaya-kAvyaprakAza para TIkA / I. 17 vIM shtii| AdarzagItAvalI - le. jiivraamopaadhyaay| Adikavi - le. buddhadeva pANDeya (za. 20) / bhAratI 6-1 meM prkaashit| viSaya Adikavi vAlmIki kI kthaa|| AdikAvyodaya (prakaraNa) - le- mahAliMga shaastrii| taamilnaaddu-nivaasii| prathama racanA 1932 meN| parivardhita saMskaraNa 1942 meN| nAyaka ke rUpa meM AdikAvya raamaaynn| vAlmIki dvArA lavakuza ke pAlana se lekara lavakuza dvArA rAmAyaNagAna taka kI kathA hai| anta meM rAma ke azvamedha ke samaya lava tathA kuza prabhaMjana aura jalaplAvana ko zAnta karate haiM aura rAma kA patnI-putroM se milana hotA hai| AdikriyAviveka - le, mathurAnAtha trkvaagiish| Adityastotraratnam - le- appaya dIkSita / AdipurANam - (1) le. sklkiirti| jainaacaary| pitA- . krnnsiNh| maataa-shobhaa| I. 14 vIM shtii| bIsa srg| (2) le- hstimll| jainAcArya I. 13 vIM shtii|| AdipurANam - caubIsa jaina purANoM meM sarvAdhika prasiddha puraann| racayitA- jinasena jo zaMkarAcArya ke paravartI the| isa purANa meM prathama tIrthaMkara RSabhadeva kI kathAeM 47 parvo meM varNita haiN| zlokasaMkhyA 12 hjaar| isameM jaMbudvIpa evaM usake aMtargata sabhI parvatoM kA varNana kiyA gayA hai| AnandakandacampU - (1) le.- samarapuMgava diikssit| isameM katipaya zaiva sAdhuoM kA caritra varNana kiyA hai| (2) le.. paM. mitra mizra / orachA nareza vIrasiMha deva kA Azrita / viSayabAlakRSNa kI lIlAoM kA varNana / AnandakalpalatikA - le.- mahezvara tejaanndnaath| vissytNtrshaastr| AnaMdagAyanam - le. raadhaakRssnnjii| Ananda-candrikA - (aparanAma 'ujjvala-nIlamaNi-kiraNa) levizvanAtha ckrvrtii| I. 17 vIM shtii| rUpa gosvAmI likhita 'ujjvalanIlamaNi' para ttiikaa| AnandacandrikA - san 1923 meM baMgalora se kArUpalli zivarAma ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| yaha patrikA adhika kAla taka nahIM cala paayii| Anandatantram - zloka-saMkhyA 1913 / yaha devI aura kAmezvara saMvAdarUpa grantha 20 paTaloM meM pUrNa hai| viSaya- liMgarahasya aura zakti kI arcaa| zakti-pUjA kA vistRta vivaraNa 15 paTaloM taka hai| antima pAMca paTaloM me jAtibheda kA niSedha evaM vividha darzana zAstroM tathA tAntrika darzanoM kA vivecana kiyA gayA hai| dakSiNa bhArata meM isakA adhika pracAra hai| prathama paTala kI puSpikA se jJAta hotA hai ki yaha nityASoDazikArNavatantra ke antargata bhagamAlinI saMhitA kA eka aMza hai| nityASoDazikArNava tantra kI zlokasaMkhyA paraMparA ke anusAra battIsa karoDa mAnI (?) hai aura tadantargata bhagamAlinI saMhitA kI zlokasaMkhyA eka laakh| Ananda-taraMgiNI - le- becArAma nyaayaalNkaar| I. 19 vIM zatI / viSaya- candranagara se vArANasI taka kI yAtrA kA varNana / Ananda-dAmodara campU - le. bhuvanezvara / AnandadIpinI TIkA - zlokasaMkhyA 800 / yaha 20 zlokI karpUrastotra kI brahmAnanda sarasvatI kRta vyAkhyA hai| isameM kAlikA kA mantroddhAra bhI hai| AnandabodhalaharI - zrIzaMkarAcArya vircit| zloka - 30 / yaha jIvanmuktAnanda-taraMgiNI ke nAma se prasiddha hai| AnaMdamaMgalam - le- bhAratacandra raay| I. 18 vIM shtii| Ananda-mandAkinI- le. madhusUdana srsvtii| I. 16 vIM shtii| stotr-sNgrh| AnandamayI pUjA - viSaya- AnandamayI kI kaulAcArasaMmata gupta tAMtrika pUjA jisa ko jAnakara uttama sAdhaka zivasAyujya ko prApta hotA hai| isameM rudrayAmala, liMgAgama, kulArNava, kulasAra Adi taMtra-grantha ullikhita haiN| Anandamahodadhi - le.- ruupgosvaamii| I. 16 vIM shtii| zrIkRSNa viSayaka kaavy| Ananda-saMjIvanam - le.- madanapAla / 26/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AnandaraMgacampU - le.- zrInivAsa / viSaya- Ananda raMgarAjA kA caritra aura vijayanagara rAjavaMza kA itihAsa / AnaMdaraMgavijayacaMpU- le- zrInivAsa kvi| prastuta caMpU-kAvya kI racanA 8 stabako meM huI hai| isameM kavi ne prasiddha phreMca zAsaka Duple ke pramukha sevaka tathA pAMDicerInivAsI AnaMdaraMga ke jIvana-vRtta kA varNana kiyA hai| aitihAsika dRSTi se isa kAvya kA mahattva hai| vijayanagara tathA caMdragiri ke rAjavaMzoM kA varNana isakI eka bahuta bar3I vizeSatA hai| nirmANa kAla 18 vIM shtaabdii| isa graMtha kA prakAzana madrAsa se ho cukA hai saMpAdaka hai DaoN. vhI. rAghavan / Ananda-raghunandana-nATakam - unnIsavIM zatI ke madhya meM baghelakhaMDa ke nivAsI vizvanAthasiMha dvArA likhA gayA vIra rasAtmaka nATaka / hiMdI sAhitya ke itihAsoM aura hindI rUpakoM ke samIkSA graMthoM meM sarvatra isakA ullekha prathama hindI nATaka ke rUpa meM huA hai| aisA lagatA hai ki 1830 se pUrva hindI nATaka pUrNa hone para usI ko saMskRta rUpa dene kA vicAra huaa| usameM hindI ke samAnArthaka zabda rce| kathAvastu rAmakathA hai| aMkasaMkhyA- 7 / prathama aMka meM rAmajanma se vivAha taka, dvitIya meM rAma nirvAsana kI kathA, tIsare meM sItAharaNa, zabarI dvArA rAma ko sugrIva kA patA diyA jAnA cauthe meM hanumAna aura sugrIva se maitrI, sItA kI khoja, pAMcave meM hanumAna kA laMkA pahuMcanA, setubaMdhana, chaThe meM yuddha aura bibhISaNa kA tilaka, sItA kI agniparIkSA aura sAtave meM bharata dvArA zrIrAma ko rAjya sauNpnaa| saMvAda evaM abhinaya kI dRSTi se nATaka prabhAvI hai| rocaka patravyavahAra bhI nATakakAra ne prastuta kiye hai| AnandarAghavam - le- rAjacUDAmaNi yajJanArAyaNa diikssit| I. 16 vIM shtii| pAMca aMkoM kA naattk| viSaya- sItAsvayaMvara se bharata ke yauvarAjyAbhiSeka taka kthaabhaag| nAnAvidha rasoM kA upayoga, parantu pramukha rasa shRNgaar| isameM gadyAMza nAmamAtra ke lie hai| aneka sthaloM para padyAtmaka saMvAda haiN| zArdUlavikrIDita, vasantatilakA, sragdharA tathA zikhariNI kA prayoga bhI pracura mAtrA meM hai| cheka, vRtti, zruti tathA aMtya ina cAroM prakAra ke anuprAsoM kA tathA zravaNAnusArI zabdoM kA yathAyogya prayoga hai| prAkRta bolane vAle pAtroM ke bhASaNoM se bhI prasaMga vizeSa meM saMskRta saMvAda Ate haiN| pratinAyaka rAvaNa raMgamaMca para AtA hI nhiiN| viSkambhakoM meM bhI padyoM kI bharamAra hai| sana 1971 I. meM sarasvatI mahala lAIbrerI, taMjaura se prkaashit| AnandarAghavam - le- yatIndravimala caudhurii| I. 20 vIM shtii| rAdhA-kRSNa kI lIlAoM para racita mhaanaattk| pracura mAtrA meM chAyAtattva / raMgamaca para kaMsa dvArA kRSNa para tIra calAnA, muSTika tathA cANUra ke sAtha baladeva kRSNa kA muSTiyuddha, kRSNa dvArA kaMsavadha Adi dRzyoM kA vidhAna isameM hai| nRtya gItoM kA pracura mAtrA meM upayoga kiyA gayA hai| AnandarAmAyaNa - rAmabhakti sampradAya ke rasikopAsakoM kA eka mAnya graMtha / racanA kAla I. 15 vIM shtii| isameM 'adhyAtma rAmAyaNa' ke kaI uddharaNa prApta hote haiN| isa rAmAyaNa meM kula 9 kANDa evaM 12,952 zloka haiN| prathama 'sArakANDa' meM 13 sarga haiM tathA rAmajanma se lekara sItAharaNa taka kI kathA varNita hai| dvitIya 'yAtrAkANDa' meM 9 sarga haiM jinameM zrIrAma kI tIrthayAtrA kA varNana hai| tRtIya 'yAgakANDa' meM bhI 9 sarga haiM aura rAmAzvamedha kA varNana kiyA gayA hai |cturth 'vilAsakANDa' meM bhI 9 sarga haiM jinameM sItA kA nakha-zikha-varNana, rAma sItA kI jala-krIDA, unake nAnAvidha zrRMgAroM evaM alaMkAroM kA varNana va nAnA prakAra ke vihAroM kA varNana hai| paMcama 'janmakANDa' meM bhI 9 sarga haiM tathA sItA-niSkAsana evaM lavakuza ke janma kA prasaMga hai| SaSTha 'vivAha-kANDa' meM cAroM bhAiyoM ke 8 putroM ke vivAha varNita haiN| isameM bhI 9 sarga haiN| saptama 'rAjya-kANDa' meM 24 sarga haiM tathA zrIrAma kI aneka vijaya yAtrAeM varNita haiN| isa kAMDa meM isa prakAra kI eka kathA hai ki rAma ko dekhakara striyAM kAmAtura ho jAtI haiM tathA rAma agale avatAra meM unakI lAlasApUrti karane ke liye AzvAsana dete haiN| rAma kA tAMbUla-rasa pIne ke kAraNa eka dAsI ko kRSNAvatAra meM rAdhA banane kA varadAna prApta hotA hai| aSTama kAMDa 'manoharakAMDa' meM 18 sarga haiM va rAmopAsanA-vidhi, rAma-nAma mAhAtmya, caitra-mAhAtmya evaM rAma-kavaca Adi kA varNana hai| navama 'pUrNakANDa' meM bhI 9 sarga haiM tathA isameM kuza ke rAjyAbhiSeka evaM rAmAdi ke vaikuMThArohaNa kI kathA hai| isa rAmAyaNa kA hiMdI anuvAda sahita prakAzana ho cukA hai| viSaya kI dRSTi se yaha vilakSaNa graMtha hai| kAMDoM kA vibhAjana bhI apane hI nirAle DhaMga kA hai| prastuta rAmAyaNa kA caturtha kAMDa 'vilAsa-kAMDa' ke nAma se abhihita hai| isakA pUrA viSaya hI mAdhurya-rasa sarvalita hai| isameM sItA-rAma kI lalita lIlAoM kA madhura vinyAsa hai| zrRMgAra yA madhura rasa se snigdha rAmAyaNa kI paraMparA meM AnaMda rAmAyaNa kI gaNanA hotI hai| AnandalatikA - le- kRSNanAtha sArvabhauma bhttttaacaary| I. 18 vIM shtii| kanyAvivAha ke bAda usake viyoga meM anyamanaska sAmanta ciMtAmaNi ke manovinodanArtha abhinIta nATaka / aMkasaMkhyA 5 / 'aka' ke sthAnapara 'kusuma' zabda kA prayoga kiyA hai| kathAsAra- nArada zrIkRSNa ke pAsa jAkara batAte haiM ki tumhArA putra sAMba, rAjA damana kI kanyA rivA' para anurakta hai| damana ne svayaMvara racA jisameM samasyApUrti kA praNa thaa| usameM sAMba vijayI hote haiN| putrI ko bidA karate samaya rAjA damana ro detA hai| mantrI use dhIraja baMdhAte haiM aura dampatI dvArakA jAte haiN| AnandalatikA-campU- le- kRSNanAtha tathA unakI patnI vaijayantI / I. 17 vIM shtii| prakaraNoM ke sthAna para 'kusuma' zabda kA pryog| kusumasaMkhyA pAMca / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 27 For Private and Personal Use Only
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AnandalaharI - le- shriishNkraacaary| zlokasaMkhyA 107 / zrIgauDapAdAcArya kRta samayAcArakulaka subhagodayA ke AdhAra para zrI zaMkarAcArya ne 107 zlokoM kI racanA kii| AraMbha ke 41 zloka AnandalaharI ke nAma se prasiddha haiN| AnandalaharI ke zlokoM kI saMkhyA koI 41 to koI 35 to koI 30 batAte haiN| AnandalaharI kI vyAkhyA sudhAvidyotinI Adi ke mata se nimnilikhita zloka AnandalaharI ke haiM :- 1, 2, 8, 9, 10, 11, 14 se 21 taka, 26, 27 tathA 31 se 41 taka zloka saundaryalaharI ke haiN| AnandalaharI eka vidvamAnya stotra hone ke kAraNa usapara vividha TIkAeM likhI gaI : (1) rahasyaprakAza- jgdiishtrkaalNkaar-vircit| (2) tattvabodhinI- subuddhimizra-prapautra, vidyAsAgara pautra, yAdavacakravartI ke putra mahAdeva vidyAvAgIza bhaTTAcArya kRt| nirmANa kAla 1527 shksNvtsr| (3) saubhAgyavarddhinI- kaivalyAzramakRta / (4) AnandalaharI-vyAkhyA le.- kavirAja zarmA / (5) subodhiniinirNjnkRt| (6) vistAracandrikA - govinda tarkavAgIza bhttttaacaarykRt| zloka- 5881 (7) tattvadIpikA- gNgaahrikRt| zloka 1216 / (8) maMjubhASiNI- vallabhAcArya - putra tarkAlaMkAra bhaTTAcArya shriikRssnnaacaarykRt| zloka- 1674 / (9) haribhakti sudhodaya- vizvAmitragotrodbhava hrinaaraaynn-kRt| yaha vyAkhyA zaktipakSa aura viSNupakSa meM kI gayI hai| zloka- 1400 / (10) AnandalaharIdIpikA- zrIcandramauli putra raghunandana-kRta / (11) manoramA-zrIvizvanAtha-putra rAmabhadrakRta / zloka- 1100 / (12) narasiMhakRta / bhavAnIpakSa meM aura viSNupakSa meM AnandalaharI kI vyaakhyaa| zloka- 1463 / (13) gopIramaNa tarkapaMcAnana bhttttaacaarykRt| mntraadipkssiiy| zloka 6611 (14) sAmantasAranilaya- jagannAtha cakravartI kRt| zlokasaMkhyA 11311 (15) AnandalaharIrahasyaprakAza- jagadIza paMcAnana bhttttaacaarykRt| zloka- 1845 / (16) AnandalaharIbhASyAlocana- atirAtrayAjI mhaapaatrkRt| zloka 24001 (17) AnandalaharI- gaurIkAnta saarvbhaumkRt| (18) bhAvArthadIpikA- brhmaanndkRt| (19) sudhAvidyotinI - (sudhAnisyandinI) pravarasenaputra kRt| (20) sudhAvidyotinI vidvanmanoramA) sahajAnandanAtha kRta / (21) gaMgAdhara zAstrI maMgarULakara (nAgapUranivAsI) kRt| (22) AnandalaharI-harIvaTI- le- gaurIkAnta saarvbhaum| AnaMdavRMdAvana campU - (1) saMskRta ke upalabdha sabhI caMpU-kAvyoM meM yaha baDA hai| racayitA paramAnaMdadAsa sena jinheM 'kavi karNapUra' bhI kahA jAtA hai| karNapUra kA samaya I. 16 vIM shtii| ve kAMcanapADA (baMgAla) ke nivAsI haiN| DaoN. bAMkebihArI kRta hiMdI anuvAda ke sAtha isakA prakAzana vArANasI se ho cukA hai| isa caMpU meM 22 stabaka haiM aura bhagavAn zrIkRSNa kI kathA prAraMbha se kizorAvasthA taka varNita hai| isakA AdhAra bhAgavata kA dazama skaMdha hai| prastuta kAvya ke nAyaka zrIkRSNa haiM va nAyikA hai raadhikaa| pradhAna rasa-zrRMgAra / kRSNa ke mitra 'kusumAsava' kI kalpanA kara, usake mAdhyama se hAsya rasa kI bhI sRSTi kI gaI hai| (2) le- keshv| (3) le- maadhvaannd| AnandasaMjIvanam - le- mdnpaal| kannauja ke nRpti| I. 12 vIM zatI kA puurvaardh| viSaya- sNgiitshaastr| AnandasAgara-stava - le- nIlakaNTha dIkSita / I. 17 vIM shtii| AnandasundarI- (saTTaka) le- dhanazyAma Aryaka / I. 18 vIM shtii| AnandArNavatantra (nAmAntara- catuHzatIsaMhitA) - paTala101 zlokasaMkhyA- 480 / yaha Anandatantra se sarvathA bhitra hai| sarvamaMgalA aura sarvajJa ke saMvAda meM viSaya kA pratipAdana kiyA hai| viSaya- zrIvidyA kA svarUpa, janmacakrakrama, dIkSAkaraNa, tripIThacakra, vividha vidyAeM, vibhUtiyAM Adi navayonyakita astracakra, dIkSita dvArA gurupAdukA-pUjana zrIvidyAkA sAdhana,vAksiddhi Adi nikhila siddhiyoM kI prApti ke upAya mAlAmaMtra aadi| AnandoddIpinI - zlokasaMkhyA 300 / racanAkAla- I. 1833 / yaha phetkAriNI tantra ke svarUpAkhyastotra kI brahmAnanda sarasvatI kRta vyAkhyA hai| ApastaMba-kalpasUtram - kRSNa yajurveda kI taittirIya zAkhA ke isa kalpasUtra ke 30 bhAga haiN| unheM "prazna" saMjJA dI gaI hai| prathama 24 prazna zrautasUtra hai| unameM vaitAnika yajJa kI jAnakArI hai| 24 vAM prazna zrautasUtra kI paribhASA hai| 25 evaM 26 meM maMtrapATha hai| 27 gRhyasUtra evaM 28-29 meM dharmasUtra haiN| inameM cAturvarNikoM ke karttavya die gaye hai| 30 veM prazna ko zulbasUtra kahate haiN| ApastaMba-dharmasUtra- 'ApastaMba-kalpasUtra' ke do prazna (kramAMka 28 va 29) hI 'ApastaMba-dharmasUtra' ke nAma se prasiddha haiN| isa para haridatta ne 'ujjvalA' nAmaka TIkA likhI hai| isakI bhASA bodhAyana kI apekSA adhika prAcIna hai, aura isameM apracalita evaM virala zabda prayukta hue haiN| isameM aneka apANinIya prayoga prApta hote hai| isameM sahitA ke sAtha hI sAtha brAhmaNoM ke bhI uddharaNa milate haiM tathA prAcIna 10 sUtrakAroM kA ullekha hai- kANva, kuNika, kutsakautsa, puSkarasAdi, vASyayipi, zvetaketu, hArIta aadi| isake aneka nirNaya jaimini se sAmya rakhate haiM tathA mImAMsA zAstra ke aneka pAribhASika zabdoM kA bhI isameM prayoga kiyA gayA hai| isakA samaya I. pU. chaTI zatAbdI se cauthI zatAbdI taka mAnA jAtA hai| isake praNetA (ApastaMba) ke nivAsasthAna ke bAre meM vidvAnoM meM mataikya nhiiN| DaoN. bUlara ke anusAra ve dAkSiNAtya the kiMtu eka maMtra meM yamunAtIravartI sAlvadezIya yaha ullekha hone ke kAraNa inakA nivAsa sthAna madhyadeza mAnA jAtA hai| 28 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prastata dharmasatra meM varNita viSaya isa prakAra haiM- cAroM varNa va unakI prAthamikatA, AcArya kI mahattA va paribhASA, upanayana, upanayana ke ucita samaya kA atikramaNa karane para prAyazcitta kA vidhAna, brahmacArI ke kartavya, AcaraNa, usake daNDa, mekhalA, paridhAna, bhojana evaM bhikSA ke niyama, varNoM ke anusAra guruoM ke praNipAta kI vidhi, ucita tathA niSiddha bhojana evaM peya kA varNana, brahmahatyA, nArI-hatyA, guru yA kSatriya kI hatyA ke liye prAyazcitta, surA-pAna tathA suvarNa kI corI ke liye prAyazcitta, para- nArI ke sAtha saMbhoga karane para prAyazcitta, guru-zayyA apavitra karane para prAyazcitta aura vivAhAdi ke niyama aadi| yaha graMtha haradatta kI TIkA ke sAtha kuMbhakoNam se prakAzita ho cukA hai| ApastaMbapaddhati - le- gAgAbhaTTa kAzIkara / I. 17 vIM shtii| pitA- dinakara bhtttt| AptaparIkSA (svopajJavRttisahita) - le. vidyAnanda / jainaacaary| I. 8-9 vIM shtii| AptamImAMsA - le. smntbhdr| jainaacaary| I. prathamazatI (antima bhAga) pitA- shaantivrmaa| AppAzAstri-caritam - le- paM.vA.nA. odNbrkr| viSayasaMskRta ke prakhyAta patrakAra paM. ApAzAstrI rAzIvaDekara kA vistRta evaM adhikRta caritra / zAradA prakAzana, puNe-30 / AppAzAstri-sAhitya-samIkSA- le. DaoN. azoka akalUjakara, kaeNnaDA meM vha~kUvara vizvavidyAlaya meM saMskRta vibhAga ke adhykss| inakA adhyayana puNe meM huaa| saMskRta patrakaritA ke itihAsa meM ApyAzAstrI rAzIvaDekara kA nAma agragaNya mAnA jAtA hai| unakI vividha prakAra kI racanAeM, unake dvArA saMpAdita patrikA candrikA meM niraMtara prakAzita hotI rhiiN| DaoN. azoka akalUjakara ne una sabhI luptaprAya patrikA ke aMkoM kA anveSaNa kara AppAzAstrI ke sAhitya kI sarAhanIya samIkSA isa nibaMdha graMtha meM kI hai| zAradA prakAzana, puNe- 30 / Amoda - le- shNkrmishr| I. 15 vIM shtii| AmnAya - zlokasaMkhyA 2601 viSaya- taMtrazAstra ke antargata pUrvAmnAya, dakSiNAmnAya, pAzcimAnAya, uttarAmnAya, urdhvAmnAya, mAnavaugha, udvaugha, paraugha, kAmarAjaugha, lopAmudraugha, kAmarAja-vidyAcaraNavAsanA, lopAmudrA-vidyAcaraNavAsanA, srotazcaraNavAsanA, zAmbhavacaraNavidyA, zAmbhavacaraNavAsanA,parApAdukAkrama, lopAmudrApAdukAkrama mahApAdukA, sattAIsa rahasya, pAMca ambAeM, nau nAtha, AdhAra vidyAeM, chaha AdhAravidyAeM, chaha adhvaravidyAeM, chaha darzana, ATha vAgdevatA, chaha yoginiyoM kI vidyAeM, nityA ke mantra, pAMca paMcikAeM, aneka devI-devatAoM ke mantra aadi| AmnAyapaddhati - le. bhAskararAja / viSaya- dhrmshaastr|| AmnAyamaMjarI - yaha saMkaTatantrarAja para abhayagupta kI TIkA hai| Ayarveda-candrikA - le- haralAla gpt| I. 10 viSaya- Ayurvedika cikitsA paddhati kI jaankaarii| Ayurveda-dIpikA - le- cakrapANi dtt| I. 11 vIM shtii| caraka saMhitA para bhaassy| Ayurveda-paribhASA - le- gaMgAdhara kviraaj| 1798-1885 ii.| (aprkaashit)| AyurvedabhAvanA - le- mathurAnAtha trkvaagiish| pitA- raghunAtha / Ayurveda-mahAsammelanam - san 1913 meM dillI meM cetanAnanda citkAzi ke saMpAdakatva meM a.bhA. Ayarveda saMgha kI isa mAsika patrikA kA prakAzana huaa| AyurvedarasAyanam - le- hemaadri| I. 13 vIM shtii| pitaakaamdev| Ayurveda-saMgraha - le- gaMgAdhara kviraaj| 1789-1885 ii| aprkaashit| AyurvedasudhAnidhi - le- saaynnaacaary| I. 13 vIM zatI / viSaya- dharmAcaraNa ke liye Ayurveda viSayaka Avazyaka rahasyoM kA sNgrh| AyurvedIya padArthavijJAnam - le- DaoN. ciM. ga. kAzikara, puNe-nivAsI / viSaya- Ayurveda kI saMkalpanA kA vistRta vivecana. AyurvedoddhAraka - san 1887 me mathurAdatta rAma caube ke saMpAdakatva meM saMskRta-hindI bhASA meM yaha mAsika patrikA mathurA se prakAzita kI gyii| Arambhasiddhi (vyavahAracaryA) - isakI racanA jyotiSa-zAstra ke AcArya udayaprabhadeva kI hai jinakA samaya 1220 ke AsapAsa hai| isa graMtha meM lekhaka ne pratyeka kArya ke liye zubhAzubha mUhUtoM kA vivecana kiyA hai| isa para ratnezvara sUri ke ziSya hemahaMsagaNi ne vi.saM. 1514 meM TIkA likhI thii| isa graMtha meM kula 11 adhyAya haiM jinameM sabhI prakAra ke muhUrto kA varNana hai| vyAvahArika dRSTi se yaha graMtha 'muhUrtaciMtAmaNi' ke samAna upayogI hai| AraNyaka-vilAsa - zrI yAdavendra rAya kRta khaNDakAvya / ArabyAminI - mUla 'arebiyana nAITas' kA anuvAda anuvaadkjgbndhu| ArAdhanA - le. amitagati (dvitIya) jainAcArya / I. 10 vIM shtii| ArAdhanA - san 1956 se haidarAbAda meM prakAzita hone vAlI traimAsika ptrik| saMpAdaka jI. nAgezvararAva / ArAdhanAsAra - le- devasena / jainAcArya / I. 10 vIM shtii| ArAdhanAsAra-samuccaya - le- rvicndr| jainAcArya I. 13 vIM shtii| ArAmotsargapaddhati - le. naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitA- gamezvara bhtttt| viSaya- dharmazAstra / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /29 For Private and Personal Use Only
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AruNi - isa nAma kI zAkhA kA ullekha Rgveda kI zAkhAoM ke varNana meM milatA hai| isI nAma kI kRSNa yajurveda kI bhI zAkhA ho sakatI hai| yaha bhI ho sakatA hai ki isa nAma kI kevala RgvedIya yA kevala yAjuSa zAkhA ho| AruNyupaniSada - saMnyAsa viSayaka eka gauNa upaniSad / isameM 9 maMtra haiN| saMnyAsa lene ke icchuka puruSa ke kartavya diye gaye haiN| ArogyadarpaNa - sana 1888 meM prayAga se paMDita jagannAtha ke sampAdakatva meM yaha patra prakAzita kiyA jAtA thaa| saMskRta tathA hindI bhASA meM prakAzita yaha patra Ayurveda tathA caraka saMhitA se sambandhita thaa| ArcAbhina - kRSNa yajurveda kI eka lupta shaakhaa| saMhitAbrAhmaNa ke saMbaMdha meM kucha jJAta nhiiN| Arya - 1882 meM lAhaura se isa mAsika patrikA prakAzana prAraMbha huaa| saMpAdaka Ara.sI. berI the| isameM darzana, kalA, sAhitya, vijJAna dharma aura pAzcAtya darzana se sambandhita viSayoM kA prakAzana hotA thaa| AryatArAntara balividhi - le. cndrgomii| AryatArA devatA viSayaka bhaktipUrNa stotrkaavy| AryatArAnAmastotra - le.- ajnyaat| devI tArA ke 108 abhidhAnoM kI saMgIta stuti evaM vizeSaNoM tathA nAmoM kA dhArmika stvn| yaha sAhitya kalAkRti nahIM mAnI jaatii| isa stotra, sragdharAstotra tathA ekaviMzatistotra tInoM meM tArAdevI kI stuti kI hai| je.DI. blone dvArA yaha anUdita tathA prakAzita huA hai| AryaprabhA - sana 1909 meM kalakattA se isa patrikA kA prakAzana Arambha huaa| (govardhana mudraNAlaya 80 muttalarAmabandhU sTrITa klkttaa)| saMpAdaka the zrIkuMjabihArI tarkasiddhAnta / yaha eka sAhityika patrikA thii| isameM Arya saMskRti aura dharmaviSayaka vivecanAtmaka nibaMdha prakAzita hote the| isakA vArSika mUlya savA ru. thaa| yaha patrikA dasa varSoM taka prakAzita hotI rhii| AryabhaTIyam (athavA AryasiddhAnta) - eka vizvavikhyAta grNth| le.- jyotiSa zAstra ke eka mahAn AcArya AryabhaTTa (prthm)| samaya I.5 vIM shtii| "AryabhaTIya" kI racanA paTanA meM huI thii| isake zlokoM kI saMkhyA 121 hai aura yaha graMtha 4 bhAgoM meM vibhakta hai :- gItikApAda, gaNitapAda, kAlakriyApAda va golapAda / isa graMtha meM candragrahaNa va sUryagrahaNa ke vaijJAnika kAraNoM kA vivecana kiyA gayA hai| AryabhaTTa ne sUrya va tAroM ko sthira mAnate hue, pRthvI ke ghUmane se rAta va dina hone ke siddhAMta kA pratipAdana kiyA hai| inake anusAra pRthvI kI paridhi 4967 yojana hai| AryabhaTTIya kA aMgrejI anuvAda DaoN. kerna ne 1847 I. meM lAIDena (hAlaiNDa) meM prakAzita kiyA thaa| saMskRta meM "AryabhaTTIya" kI 4 TIkAeM prApta hotI haiM TIkAkAra hai : bhAskara, sUryadeva yajvA, paramezvara aura niilkNtth| inameM sUryadeva yajvA kI "AryabhaTTa-prakAza" TIkA sarvottama mAnI jAtI hai| AryabhASAcaritam - le.- dvijendranAtha guhcaudhrii| AryavidhAnam (arthAt vizvezvarasmRtiH) - le.- ma.ma. vizvezvaranAtha revU, jodhpuur-nivaasii| AryasadbhAva - I. 11 vIM shtii| viSaya - jyotiSazAstra AcArya mllisen| I. 11 vIM shtii| isa graMtha kI racanA 195. AryAchaMdoM meM huI hai| isameM ATha AryAoM meM dhvaja, siMha, maMDala, vRSa, svara, gaja, tathA vAyasa ke phalAphala tathA svarUpa kA varNana kiyA gayA hai| graMtha ke aMta meM lekhaka ne batAyA hai ki jyotiSazAstra ke dvArA bhUta, bhaviSya tathA vartamAna kA jJAna hotA hai aura yaha vidyA kisI aura ko na dI jaae| AryasAdhanazatakam - le.-cndrgomin| 100 zlokoM kI kaavykRti| AryasiddhAnta - sana 1896 meM Arya samAja prayAga dvArA isa mAsika patrikA kA prakAzana prAraMbha kiyA gyaa| svAmI dayAnanda sarasvatI ke ziSya bhImasena zarmA isake saMpAdaka the| Arya samAja ke siddhAntoM kA pracAra hI isakA pramukha uddezya thaa| dhArmika vAda-vivAdoM ko isameM mahattvapUrNa sthAna diyA jAtA thaa| AryAkautukam - le.- naageshbhtttt| I. 12 vIM shtii| pitaa-veNktteshbhtttt| AryAtaMtram - nAgezabhaTTa I. 12 vIM shtii| pitA- veMkaTezabhaTTa / AyAMtrizatI - (1) le. sAmarAja diikssit| muMbaI meM mudrita / (2) le.- vrjraaj| graMtha kA aparanAma- rsikrNjnm| AryAsaptazatI - le.- vishveshvr| pitA- lakSmIdhara / AryAdvizatI - le.- durgaadaas| AyaniSadham - le.- madrAsa ke paNDita nrsiNhaacaary| I. 20 vIM zatI / yaha AryAvRtta meM zrIharSakRta "naiSadha" kAvya kA saMkSepa hai| AryAlaMkAra-zatakama - le.- paM. kRSNarAma, AyurvedAdhyApaka, jypur| AryAvarta-tattvavAridhi - san 1895 meM govindacandra mitra ke saMpAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana lakhanaU se hotA thaa| yaha mAsika patrikA saMskRta- hindI meM thii| Ayazatakam - (1) le.- karNapUra / kaaNcnpaaddaa| (baMgAla) ke nivaasii| I. 16 vIM shtii| (2) le.- vishveshvr| (3) le.- niilknntth| (4) le.- appaya diikssit| AryAsaptazatI - 700 AryA chaMdoM meM racita eka zRMgArarasa pradhAna muktaka kaavy| racayitA govrdhnaacaary| baMgAla ke rAjA lakSmaNa sena ke Azrita kvi| samaya I. 12 vIM shtii| kavi ne svayaM apane isa graMtha meM apane AzrayadAtA kA ullekha kiyA hai| 30/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra govardhanAcArya ne apanI isa "saptazatI" kI racanA, prAkRta bhASA ke kavi hAlakRta "gAthA sattasaI' ke AdhAra para kI hai isakI racanA akArAdi varNAnukrama se huI hai jisake akSara krama ko "vrajyA" nAmaka 35 bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai| kavi ne nAgarika striyoM kI zrRMgArika ceSTAoM kA jitanA raMgIna citra upasthita kiyA hai, grAmINa striyoM kI svAbhAvika bhAva-bhaMgimAoM kI bhI mArmika abhivyakti meM utanI hI dakSatA pradarzita kI hai| svayaM kavi apanI kavitA kI prazaMsA karatA hai| N "masRNapadarItigatayaH sajjana- hRdayAbhisArikAH surasAH / madanAdvayopaniSado vizadA govardhanasyAryAH / 151 || prastuta kAvya meM kahIM kahIM zrRMgAra evaM cauryarata kA citraNa parAkASTA para pahuMca gayA hai jisakI AlocakoM ne niMdA kI hai| "AryAsaptazatI" kA apanA eka vaiziSTya hai / anyokti kA zRMgAra paraka pryog| inake pUrva kI kisI bhI racanA meM aisA udAharaNa nahIM miltaa| anyoktiyoM kA prayoga, prAyaH nIti viSayaka kathanoM meM hI kiyA jAtA rahA hai para govardhanAcArya ne zRMgArAtA saMdarbhoM meM bhI isakA prayoga kiyA hai| isakI cAra TIkAeM upalabdha haiN| www.kobatirth.org 2) le- vizvezvara paannddey| pitA- lakSmIdhara / paTiyA (alamoDA jilA ) grAma ke nivaasii| I. 18 vIM zatI (pUrvArdha) (3) le rAma vaariyr| (4) le ananta zarmA / Aryodaya- mahAkAvyam - racayitA paM. gaMgAprasAda upAdhyAya / I. 19-20 vIM zatI / yaha gadyakAvya bhAratIya saMskRti kA kAvyAtmaka itihAsa hai| isameM 21 sarga evaM 1166 zloka haiN| isake do vibhAga hai| pUrvArdha va uttarArdha pUrvArdha kA uddezya hai bhArata ko sAMskRtika cetanA pradAna karanA / uttarArdha meM svAmI dayAnanda kA jIvanavRtta hai| isakA prAraMbha sRSTi ke varNana se hotA hai aura svAmIjI kI jodhapura durghaTanA tathA AryasaMskRtyudaya meM isa kAvya kI samApti hotI hai : "jIvanaM maraNaM tAta prApyate sarvajantubhiH / svArthaM tyaktvA parArthAya yo jIvati sa jIvati / / ArSagItA le- haMsayogI racanA I. 6 vIM zatI / ArSavidyAsudhAnidhi - isa mAsika patrikA kA prakAzana 1878 meM kalakattA se prAraMbha huaa| saMpAdaka the vrajanAtha vidyAratna / apane eka varSa ke prakAzana kAla meM isa patrikA meM aneka graMthoM tathA unakI TIkAoM kA prakAzana huaa| AlocanAeM baMgalA bhASA meM prakAzita kI jAtI thiiN| yaha patrikA adhika samaya taka nahIM cala paayii| ArSeyabrAhmaNam yaha "sAmaveda" kA brAhmaNa hai| isameM 3 prapAThaka va 82 khaMDa haiM aura sAma-gAyana ke prathama pracAraka RSiyoM kA varNana hai| yahI isakI aitihAsika mahattA kA kAraNa - , hai| sAma-gAyana ke udbhAvaka RSiyoM kA varNana hone ke kAraNa, yaha brAhmaNa "sAmaveda" ke liye ArSAnukramaNI kA kArya karatA hai| yaha brAhmaNa barnela dvArA romana akSaroM meM baMgalora se 1876 I. meM tathA jIvAnaMda vidyAsAgara dvArA ( sAyaNa - bhASya sahita) nAgarAkSaroM meM kalakattA se prakAzita ArSeyopaniSada yaha navIna prApta upaniSad hai isakI ekamAtra pAMDulipi aDyAra lAibrerI meM hai, aura isakA prakAzana usI pAMDulipi ke AdhAra para huA hai| yaha alpAkAra upaniSad hai| isake 10 anuccheda haiM aura vizvAmitra, jamadagni, bhAradvAja, gautama va vasiSTha prabhUti RSiyoM ke vicAra vimarza ke rUpa meM brahmavidyA kA isameM varNana hai RSiyoM dvArA vicAra vimarza kiyA jAne ke kAraNa, isakA nAmakaraNa ArSeya yA RSisaMbaddha hai| isameM mujhe kulubha tadara evaM barbara logoM kA ullekha hai| AlambanaparIkSA - le diinAga I. 5 vIM zatI kevala tibbatI anuvAda se jJAta / - | AlambanapratyavadhAnazAstra vyAkhyA - le. dharmapAla (saMbhavataH diGnAga kI racanA para vyAkhyA) / Alambi kRSNa yajurveda kI eka lupta zAkhA / Alambi AcArya pUrvadezIya the| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 AlayanityAcaMnapaddhati (vyAkhyAsahita) paMcarAtra - pAdma saMhitA ke AdhAra para raMgasvAmI bhaTTAcArya ne isakI racanA kI hai| ALavaMdArastotram - ALaMvadAraracita 70 zlokoM kA utkRSTa stotra | "na dharmAniSTho'smi na cAtmavedI na bhaktimAMstvaccaraNAravinde / akiMcano'nanyagatiH zaraNyaM tvatpAdamUlaM zaraNaM prapadye / / isa prakAra AtmasamarpaNa ke siddhAnta kA isameM manorama varNana hai| prapattivAdI rAmAnuja saMpradAya meM isa stotra kA vizeSa mahattva hai| I le. ma.ma.kAlIpada AlasyakarmIyam - le. ke. ke. Ara. nAyara / hAsyapradhAna nATaka / AlApapaddhatile. devasena jainAcArya I. 10 vIM zatI / Alokale. pakSadhara mizra I. 13 vIM zatI (uttarArdha) | Alokatimira-vaibhavam (kAvya) tarkAcArya (1888-1972) / Alokarahasyam - le. mathurAnAtha tarkavAgIza / AvaTika yajurveda kI eka aprasiddha zAkhA / AvaraNabhaMga le. vallabha saMpradAyI paMDita purussottmjii| isameM vedAMta ke zIrSastha AcAryoM ke matoM kA khaMDana tathA zuddhAdvaita mata kA pratipAdana kiyA gayA hai| AzutoSAvadAnakAvya le. ma.ma. kAlIpada tarkAcArya / 1888 -1972 / baMgAla ke suprasiddha netA (zyAmAprasAda mukharjI For Private and Personal Use Only - * saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 31 -
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir I ke pitA) zrI AzutoSa mukharjI kA caritra isameM varNita hai| kalakattA ke padyavANI meM prakAzita / Azubodha - le.- rAmakiMkara / Azubodha vyAkaraNam - le.- tArAnAtha tarkavAcaspati / pANinIya paddhati para AdhArita laghu vyaakrnn| 1822-1825 ii.| Azcarya-cUDAmaNi - le.- shktibhdr| saMkSipta kathA :- isa nATaka ke prathama aMka meM lakSmaNa paMcavaTI meM rAma aura sItA ke lie parNakuTI banAte haiN| zUrpaNakhA vahAM Akara unase praNaya nivedana karatI hai| lakSmaNa use rAma ke pAsa bhejate haiN| dvitIya aMka meM rAma dvArA asvIkRta zUrpaNakhA ke nAka, kAna lakSmaNa kATa dete haiN| kRddha zUrpaNakhA apane apamAna ke bAre meM apane bhAI khara aura dUSaNa ko batAne jAtI hai| tRtIya aMka meM lakSmaNa RSiyoM ko rAkSasoM ke bhaya se nizcinta karake RSiyoM dvArA pradatta vastueM lAte haiM jinameM lakSmaNa ke lie kavaca, rAma aura sItA ke lie aMgUThI aura cUDAmaNi haiN| ina ratnoM ko dhAraNa karane vAle kA sparza hone para rAkSasoM kI mAyA dUra ho jAtI hai| rAvaNa svarNamRga ke mAdhyama se rAma ko vana bhejakara svayaM rAma kA aura usakA sArathi lakSmaNa kA rUpa dhAraNa kara sItA kA apaharaNa karatA hai| udhara zUrpaNakhA sItA kA rUpa dhAraNa karatI hai| kintu rAma kA sparza hote hI vaha apane rAkSasI rUpa ko prApta karatI hai| caturtha aMka meM rAvaNa dvArA sItA kA sparza karane para rAvaNa apane svarUpa ko prApta karatA hai| taba jaTAyu sItAmukti ke lie rAvaNa se yuddha karatA hai kintu vIragati pAtA hai| paMcama aMka meM rAvaNa ke praNaya nivedana ko sItA asvIkAra kara rAma kI prazaMsA karatI hai, taba rAvaNa use talavAra se mAranA cAhatA hai para mandodarI Akara use rokatI hai| SaSTha aMka meM hanumAna aura sItA kA saMvAda hai, saptama aMka meM rAkSasakula kA saMhAra aura bibhISaNa kA rAjyAbhiSeka hone para agniparIkSA se vizuddha sItA sahita rAma puSpaka vimAna se ayodhyA lauTate hai| ___ AzcaryacUDAmaNi meM kula 14 arthopakSepaka haiN| inameM 2 viSkambhaka 1 pravezaka aura 10 cUlikAeM haiN| AzcaryayogamAlA - (1) le.- nAgArjuna / zlokasaMkhyA- 450 / nAmAntara yogaratnAvalI yA yogrtnmaalaa| isa para zvetAmbara jaina muni guNAkara kRta vivRti hai| racanAkAla 1240 ii.| yaha AzcaryayogamAlA anubhavasiddha tathA saba logoM ke hRdaya ko priya lagane vAlI tathA sUtroM se samarthita hai isameM vazIkaraNa, stambhana, zatrumAraNa, striyoM ke AkarSaNa kI vividha vidhiyAM siddha karane ke aneka upAya batalAe gaye haiN| Azmarathya - kAzikAvRtti (4-3-105) bhAradvAja zrautasUtra (1-16-7) vedAntasUtra (1-4-20) tathA carakasUtra sthAna (1-10) ina graMthoM meM Azmarazya kA nirdeza hai| yaha kisa veda kI zAkhA hai yaha kahanA asaMbhava hai| AzleSAzatakam - le.- nArAyaNa paMDita / vissy-nisrgvrnnn| AzvalAyana-guhyasUtra-vRtti - le.- AnandarAya mkhii| I. 17 vIM zatI (uttarArdha) AzvalAyana-zrautasUtram - Rgveda kI AzvalAyana zAkhA kI saMhitA yadyapi upalabdha nahIM tathApi usake gRhya evaM zrauta sUtra upalabdha haiN| aitareya brAhmaNa se AzvalAyana kA nikaTa kA saMbaMdha hai| azvala RSi videharAja janaka ke yahAM the| ve hI ina sUtroM ke pravartaka haiN| aitareya AraNyaka ke cauthe kAMDa ke pravartaka AzvalAyana, zaunaka RSi ke ziSya the| aitareya brAhmaNa tathA aitareya AraNyaka meM jo zrautayajJa vistRta rUpa meM batAye gaye haiM, unheM saMkSipta rUpa meM prastuta karanA hI isa sUtra kA uddezya hai| isameM 12 adhyAya haiN| ASADhasya prathamadivase - le.- DaoN. veMkaTarAma raaghvn| madrAsa kI AkAzavANI se prasArita prekSaNaka (operaa)| viSayakAlidAsa ke yakSa ke rAmagiri para milane kI kalpita kthaa| ASADhasya prathamadivase - le.- zrIrAma velnnkr| 20 vIM shtii| surabhAratI, bhopAla se sana 1972 meM prakAzita / meghadUta kI pUrvavartI kathA / pUrvamegha kA anusaraNa / meghadUta para AdhArita 17 gItoM kA yaha AkAzavANI-nATaka hai| AsurIkalpa - (1) zloka saMkhyA 80 / racanAkAla I. 1827 / isameM AsurI devI ke maMtroM se mAraNa, mohana, stambhana Adi tAMtrika SaTkarmoM kI siddhi kA pratipAdana hai| (2) zlokasaMkhyA 2201 isameM tAMtrika SaTkarmoM kI siddhi AsurI maMtroM se pratirapAdita hai| vibhinna graMthoM se saMgrahIta cAra AsurI kalpa haiN| AsurI vidhAna, rAjavazIkaraNa, vandhyA kA putrajanana, dehanyAsa Adi ke sAtha AsurI maMtra kA pratipAdana / isameM caturtha kalpa ziva-kArtikeya saMvAda rUpa hai| AsurIkalpavidhi - AsurIkalpasamuccaya meM pratipAdita vazIkaraNa Adi SaTkarmoM kI paddhati isameM pratipAdita hai| AsurItaMtrasamuccaya - zlokasaMkhyA 100 / ziva- kArtikeya saMvAda ruup| viSaya- Rtu, varSa, mAsa, tithi, vAra, nakSatra, belA Adi tathA dhyAna Adi AsurIkalpa kI vidhi isameM pratipAdita hai| AsurI taMtra ke mukhya viSaya mAraNa, mohana Adi haiN| Ahika zlokasaMkhyA 601 prAtaHkAla se sAyaMkAla paryanta ke aura sAyaMkAla se prAtaHkAla paryanta ke dhArmika kRtyoM kA isameM varNana hai| AstikasmRti - le.- paM. zivadatta tripaatthii| AhitAgnidAhAdipaddhati - le. nArAyaNa bhtttt| I. 16 vIM shtii| pitA- raameshvrbhtttt|| AhnikacandrikA - kezavaputra dhanarAja dvArA viracita / zlokasaMkhyA 700 / tAMtrika pUjA meM adhikAra prApti ke lie prAtaHkAla ke kRtya tathA nyAsa Adi isameM varNita haiN| zivapUjA kI vidhi 32 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vistAra se aura durgA, bagalAmukhI kI pUjA saMkSepataH varNita hai| Ahnikastava - racayitA brahmazrI kapAlI shaastrii| isameM zrImadaravinda tripadA-stavatrayam (AdhyAtmika kAvya) tathA sUktastavaH nAmaka kAvya samAviSTa / dUsare kAvya meM Rgveda prathama maNDala, dvAdaza anuvAda meM parAzara ke agnisUktoM kA bhAva, aravindatattva ke anusAra pradarzita haiN| isake tIsare kAvya kumArastava meM hRdaya meM sthita divya agni hI kumAraguha hai yaha bhAva pradarzita kiyA hai| Ahvaraka zAkhA (kRSNa yajurvedIya) - Ahvaraka ke saMhitA aura brAhmaNa donoM hI vidyamAna the| Aja ve lupta haiN| Ahvaraka zAkhA kA eka maMtra piMgala sUtra kI apanI TIkA meM yAdavaprakAza ne uddhRta kiyA hai| indirAbhyudaya - le.- rAghavAcArya (2) raghunAtha indirAbhyudayacampU - le.- rghunaath| iMdUtama - rcyitaaviny-vijy-gnni| samaya- 18 vIM zatI (puurvaardh)| isa kASya meM kavi ne apane guru vijayaprabha sUrIzvara mahArAja ke pAsa caMdramA se saMdeza bhejA hai| sUrIzvarajI sUryapura (sUrata) meM cAturmAsa pitA rahe haiM aura kavi jodhapura meM hai| isa krama meM kavi ne jodhapura se sUrata taka ke mArga kA ullekha kiyA hai| "iMdudUta" meM 131 zloka haiM aura saMpUrNa racanA maMdAkrAMtA vRtta meM kI gaI hai| isakI racanA "meghadUta' ke anukaraNa para huI hai kintu isameM naitika yA dhArmika tattvoM kI pradhAnatA hone ke kAraNa, sarvathA navIna viSaya kA pratipAdana kiyA gayA hai| guru kI mahimA ke aneka padya haiN| sthAna-sthAna para nadiyoM va nagaroM kA atyaMta mohaka citraNa hai| isakA prakAzana zrI jaina sAhitya vardhaka sabhA, zivapura (pazcima khAnadeza) se huA hai| indumatI - le.- indumitr| samaya- I. 9 se 12 vIM shtii| pANinIya aSTAdhyAyI para ttiikaa| indumatI-pariNaya - le.- taMjaura ke nareza zivAjI mahArAja / (I. 1833-1855) yaha yakSagAnAtmaka nATaka hai| isakA prathama abhinaya taMjaura meM bRhadIzvara kI caitrotsava yAtrA meM huaa| isakI prastAvanA sUtradhAra ne likhI hai| raMgamaMca para sUtradhAra prAraMbha se aMta taka upasthita rahatA hai| sabhI saMvAda saMskRta meM haiN| jayagAna, zaraNagAna, maMgalagAna, tatpazcAta gaNeza, sarasvatI, paramezvara tathA viSNu kI stuti ke bAda kathAnaka prArambha hotA hai| vyAkaraNAtmaka azuddhiyoM bharapUra hai| isameM raghuvaMza meM varNita aja-indumatI ke vivAha kI kathA varNita hai| indrajAlam - le.- nitynaath| viSaya- taMtrazAstra / indrajAla-uDDIzam - le.- raavnn| viSaya- tNtrshaastr| indrajAlavidhAnam - le.- naagojii| viSaya- tNtrshaastr| indrajAlakautukam - le.- pArvatI-putra nityanAtha siddha yA siddhnaath| viSaya- taMtrazAstra / indradyumnAbhyudayam * le.- vyaMkaTeza vAmana sovnii| viSayaAdhyAtmika kaavy| indrAkSIpaMcAMgam - prathama khaNDa meM rudrayAmalAntargata umA-mahezvara saMvAdarUpa indrAkSIpaddhati evaM 10 se 12 taka rudrayAmalAntargata Izvara-pArvatI saMvAdarUpa indrAkSIkavaca kA varNana hai| dvitIya khaNDa meM rudrayAmalAntargata umA-mahezvara saMvAdarUpa indrAkSIsahastra nAma stotra hai tathA tRtIya khaNDa meM rudrayAmalAntargata umA mahezvara saMvAdarUpa indrAkSIstotra hai| anta meM devI indrAkSI kA dhyAna diyA gayA hai| indrANI-saptazatI - le.- vAsiSTha gaNapati muni| I. 19-20 shtii| pitA- narasiMha shaastrii| mAtA-narasAMbA / viSaya- stotrakAvya / ilezvaravijayam - le.- iishvropaadhyaay| I. 8 vIM shtii| iSTArthadyotinI - zloka 52301 32 paTaloM meM puurnn| viSayavividha auSadhiyAM tathA vazIkaraNa, uccATana, vidveSaNa, mohana, mAraNa Adi tAMtrika ssttkrm| iSTipaddhati - le.- kaatyaayn| vissy-krmkaanndd| iSTopadeza - le.- devanandI puujypaad| (jainAcArya) I. 5-6 shtii| maataa-shriidevii| pitA-mAdhavabhaTTa / IzalaharI - le.- vyaGkaTeza vAmana sovnii| stotra kAvya / IzAna-zivagurudeva-paddhati -(1) zloka saMkhyA 215 / yaha kulArNava tantrAntargata ziva-pArvatI saMvAda rUpa, phira nArada-gautama saMvAdarUpa vaiSNava taMtra hai| zivajI ke chaThe mukha se (jo gupta aura IzAna kahalAtA hai) nikalane ke kAraNa, "IzAna" kahalAtA hai| tantra ke chaha AmnAya jo vividha devI-devatAoM kI pUjAvidhi kA pratipAdana karate haiM, zivajI ke chaha mukhoM se nikale haiN| jaise isI taMtra ke prAraMbha meM kahA hai- bhuvanezvarI, annapUrNA, mahAlakSmI aura sarasvatI ye deviyAM caturvaga dene vAlI haiN| inake maMtra vAMchita phala dene vAle haiM aura ve saba mantra tathA sAdhana ziva ke pUrva mukha se kahe gaye haiN| dakSiNAmUrti, gopAla aura viSNu ye bhI caturvarga dene vAle haiN| inake mantra sAdhanoM sahita dakSiNa mukha se kahe gaye haiN| kAlI, tArA, mahiSamardinI, * tvaritA, bagalA, jayadurgA tathA mAtaMginI Adi pratyeka yuga meM pUrNa kalA haiN| kaliyuga meM to unakI pUrNa kalA vizeSa rUpa se vyakta hai| unake mantra aura sAdhana uttara mukha se kahe gaye haiN| tripurezvarI caNDI, tripurabhairavI, tripurA, nityA tathA anyAnya devatA caturvargaprada haiN| sAdhanoM sahita unake mantra manuSyoM ke bhoga aura mokSa ke liye ardhva mukha se kahe / gaye haiN| sUrya, candramA, hanumAn, gaurAMgI, aparAjitA, pratyaMgirA tathA anyAnya devatA caturvargaphalaprada haiN| inake maMtra aura sAdhana gupta mukha se kahe gaye haiN| (2) zloka- 181 / yaha nArada-gautama saMvAdarUpa guptAnAya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/33 For Private and Personal Use Only
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kulArNava kA eka aMza haiN| isameM vaiSNavoM ke AdhAra dharma nirUpita hai| IzAna zivagurudevapaddhati - viSaya- zilpa zAstra / tIna bhAgoM meM prakAzita / DA.ku. rUTelA kremariza ne isakA anuvAda kiyA jo kalakattA orieMTala jarnala meM prakAzita huA hai| IzAnasaMhitA - (1) le.- ydunaath| AgamakalpalatA kA AdhArabhUta graMtha / viSaya- tNtrshaastr| (2) Izvara agastya saMvAdarUpa taMtrazAstrIya grNth| jJAnaratnAkara tathA amarIkalpa Adi isI se gRhIta haiN| IzAvAsya (yA Iza) upaniSad -yaha "zukla yajurveda kI vAjasaneyI saMhitA kA aMtima (40 vAM) adhyAya hai| isameM 18 maMtra haiM tathA prathama maMtra ke AdhAra para isakA nAmakaraNa kiyA gayA hai| IzAvAsyamidaM sarvaM yat kiMca jagatyAM jagat / tena tyaktena bhuMjIthA mA gRdhaH kasyasvid dhnm|| isameM jagat kA saMcAlana eka sarvavyApI aMtaryAmI dvArA hone kA varNana hai| dvitIya maMtra meM karma siddhAMta kA varNana karate hue niSkAma bhAva se karma karane kA vidhAna hai tathA sarva bhUtoM meM Atmadarzana evaM vidyA va avidyA ke bheda kA varNana hai| tRtIya maMtra meM ajJAna ke kAraNa mRtyu ke pazcAt prApta hone vAle duHkha kA varNana tathA cauthe se sAtaveM maMtra meM brahmavidyA viSayaka mukhya siddhAMtoM kA varNana hai| naveM se gyArahaveM zloka meM vidyA va avidyA ke upAsanA ke tattva kA nirUpaNa tathA karmakAMDa aura jJAnakAMDa ke pArasparika virodha va samuccaya kA vivecana hai| tadnusAra jJAna va viveka se rahita kore karmakAMDa kI ArAdhanA karane vAlI vyakti ghora aMdhakAra meM praveza kara jAte haiN| ataH jJAna va karma ke sAtha calane vAlA vyakti zAzvata jIvana tathA paramapada prApta karatA hai| 12 se 14 veM zloka meM saMbhUti va asaMbhUti kI upAsanA ke tattva kA nirUpaNa hai| 15 va 16 veM zloka meM bhakta ke liye aMtakAla meM paramezvara kI prArthanA para bala diyA gayA hai aura aMtima do zlokoM meM zarIra tyAga ke samaya prArthanA tathA parama dhAma jAte samaya agni kI prArthanA kA varNana kiyA hai| isameM eka parama tattva kI sarvavyApakatA, jJAna-karma samuccayavAda kA nidarzana, niSkAma karmavAda kI grAhyatA, bhogavAda kI kSaNabhaMguratA, aMtarAtmA ke viruddha kArya : na karane kA Adeza tathA AtmA ke sarvavyApaka rUpa kA jJAna prApta karane kA upadeza hai| isa upaniSad para sabhI' AcAryoM ke bhASya haiM, aneka Adhunika vidvAnoM ne bhI isa para bhASya likhe haiN| IzopaniSadbhASya - le. gaNapati muni| I. 19-20 vIM shtii| pitA- narasiMha shaastrii| mAtA- nrsaaNbaa| Izvaradarzanam - le, prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| yaha sUtrabaddha Adhunika graMtha hai| Izvaradarzanam (tapovanadarzanam) - le.-' tpovnsvaamii| 1950 I. meM likhita / malabAra (tricUra) meM prakAzita Atmacaritra para ullekhanIya kAvya hai| IzvaradUSaNam - le.- jnyaanshrii| I. 14 vIM zatI ke bauddhAcArya / IzvarAstitvavAdI mata kA khNddn|| IzvarapratyabhijJA - le.- utpalAcArya / zlokasaMkhyA- 200 / yaha kAzmIrI zaiva sampradAya kA prasiddha grantha hai| IzvarabhaMgakArikA - le.- klyaannrkssit| I. 9 vIM shtii| viSaya- bauddhamatAnusAra IzvarAstitvavAda kA khNddn|| Izvaravilasitam - le.- zrI bhaTTamathurAnAtha shaastrii| jypurnivaasii| IzvarasaMhitA -san 1923 meM kAMjIvaram meM yaha pAMcarAtra mata kI saMhitA prakAzita huii| isameM kula 24 adhyAya haiN| 16 adhyAyoM meM pUjAvidhAna kA varNana hai| isa saMhitA ke anusAra samasta vedoM kA ugamasthAna ekAyanaveda hai jo vAsudevapraNIta hai| isI veda ke AdhAra para pAMcarAtra saMhitA aura manvAdi dharmazAstra nirmANa hue| Izvarastuti -le.- shNkrbhtttt| I. 17 vIM zatI : IzvarasvarUpam - le.- esa.e. upaadhyaay| vaDodarA nivaasii| ma. gAndhI ke siddhAntAnusAra navIna tattvajJAna ke pratipAdana kA pryaas| isameM jAtivyavasthA, aspRzyatA, punarjanma Adi ke virodha meM mata vyakta kie haiN| 'mudrit| . IzvarIyastavArthaka gItasaMhitA- baiTisTa mizana, kalakattA, dvArA 1877 meM prakAzita / IzvaroktazAstradhArA - mUla- di korsa oNpha DivhAina rivelezana / anuvAdakartA-jAna muur| baiTIsTa mizana presa kalakattA dvArA san 1846 meM prkaashit| ugratArApaMcAMga - zloka- 4201 devI- bhairava saMvAdarUpa isa graMtha meM ugratArA kI pUjA-vidhi tathA stava pratipAdita haiN| isameM 3 bhAga rudrayAmala se tathA 2 bhAga kulasarvasva se lie gaye hai| rUdrayAmalatantrAntargata- (i) ugratArApaTala (2) ugratArAnityapUjApaddhati / (3) ugratArAkavaca kulasarvasvAntargata :- 1 (4) ugrtaaraashsrnaamstv| (5) ugratArAstava ugrarathazAnti-kalpaprayoga - zloka- 650 / yaha zaivAgamAntargata ziva-SaNmukha saMvAda rUpa hai| prANiyoM, putra-pautroM, dhanadhAnyoM kA nAza karane vAlA tathA rAjAoM ko rAjyacyuta karAne vAlA yaha 'Uparatha' kauna hai, isase jIvoM ko trANa kaise mila skegaa| isI prazna kA zivajI ne isameM uttara diyA hai| isameM pratipAdita viSaya hai jaba puruSa 60 varSa kA ho jAye taba use kalyANa prApti tathA dhanadhAnya aura putra pautrAdi kI rakSA ke lie zaivAgamokta ugraratha zAnti kI vidhi / 34 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNTa For Private and Personal Use Only
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ucchiSTagaNezapaMcAMgam -zloka- 290 / umA-mahezvara saMvAdarUpa, tAMtrika grNth| rudrayAmalAntargata 1 ucchiSTagaNezapaTala 2 ucchiSTa gaNezapUjana gaNezakavaca rudrayAmalAntargata 4 ucchiSTagaNeza sahasranAma aura 5 ucchiSTagaNezastotra isameM varNita haiN| ucchiSTacANDalIkalpa - (1) zloka- 106 / isameM ucchiSTacANDAlI devatA kI pUjA kA vivaraNa hai| vizeSa rUpa se mAraNa, mohana, uccATana, vazIkaraNa Adi tAMtrika SaTkarmoM kI pUrvapIThikA ke rUpa meM rudrayAmala tantra se pradIrgha aMza uddhRta kiyA gayA hai| isameM dakSiNakAlI kI pUjAvidhi bhI rudrayAmala se hI gRhIta hai| puSpikA meM isa graMtha kA apara nAma "sumukhIkalpa" bhI diyA gayA hai| ucchiSTapuSTileza - le.- prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| vidrbhvaasii| ucchaMkhalam - sana 1940 meM vArANasI se isa pAkSika patra kA prakAzana AraMbha huaa| isa patra ke sampAdaka kalpita nAmadhArI zrI siddhisiMga tailaMga the, kintu unakA vAstavika nAma mAdhavaprasAda mizra gauDa thaa| yaha patra pUrNimA aura amAvasyA ko prakAzita hotA thaa| isakA vArSika mUlya do rupaye tathA prati aMka kA mUlya do Ane thaa| hAsyarasa pradhAna isa patra 'meM azlIla hAsyoM kA prakAzana bhI hotA thaa| ajana nA, jaDI-baTInA , bhUta brahma bhadhAraNa kA aDAmarataMtram - 1. zloka - 550 / paTala- 15 / isa ke tRtIya paTala meM aMjanAdhikAra, chaThaveM meM puruSavazyAdhikAra, 13 veM meM bhUtabhairava, 14 aura 15 veM meM mantrakoSa ityAdi tAMtrika viSaya varNita haiN| 2. viSaya - kArtavIryapadhdati, kArtavIryamantra, kArtavIryArjunamantravidhAna kArtavIryArjuna sahastranAma, kArtavIryastavarAja, caNDikA- pUjAvidhi, dattAtryeyakalpa, dattAtreyakavaca, dattAtreyaviSayaka mantrAdi, paMjara-vidhAna, parAdevIsUkta, pratyaMgirAkalpa, bhairavasahasranAmastotra aadi| uDDAmarezvaratantram - zloka - 760 / paTala 16 / yaha mahAtantra rudrayAmala se udhdata mahAdeva-pArvatI saMvAdarUpa hai| isameM uccATana, vidveSaNa, mAraNa Adi kI sidhdi karA denA, phoDe, phusiyAM paidA karA denA, jala roka denA, kheta kI khaDI phasala ujADa denA, pAgala aura andhA banA denA, viSa utAra denA, aMjana sidhda kara denA, mana uccATana kara denA, bhUta brahmarAkSasa Adi ko pIche lagA denA, jaDI-buTI ukhADane kI vidhi, nArI ke garbhadhAraNa kA upAya, nAnAprakAra kI auSadhiyoM kA prayoga, vaza meM karane vAle tilaka aMjana Adi kA nirmANa, DAkinIdamana, yakSiNiyoM kA sAdhana, ceTaka-sAdhana, nAnA sidhdiyoM ke utpAdaka mantra, vividha prakAra ke lepa, mantroM ke abhiSeka kA phala aura vidhi, mahAvRSTi, rogazAnti, vazIkaraNa, AkarSaNa Adi sidhdiyoM kA sAdhana , vidyAdhara bana jAnA, khaDAU aura vetAla kI sidhdi kara lenA, adRzya ho jAnA Adi vividha viSayoM kA pratipAdana kiyA gayA hai| uDDIzatantram - zloka saM-496 / yaha gaurI-zaMkara saMvAdarUpa grantha 11 paTaloM meM pUrNa hai| isameM pratipAdita mantroM kA ekAnta meM japa karanA cAhiye evaM isameM ukta devI devatAoM aura mantroM kA zradhdAyukta mana se dhyAna karanA caahie| yaha kaula tantra vividha prakAra ke Tone, TuTake, jhADa-phUkaM, Adi kA pratipAdana karatA hai| prAMrabhika vAkya dvArA yaha mantracintAmaNi kahA gayA hai| isa graMtha kI pratiyoM ke vibhinna paTaloM kI puSTikAeM isakA vibhinna nAmoM se nirdeza karatI haiM jaise uDDAmarezvaratantra , uDDIza vIrabhadratantra, vIrabhadroDDIza, rAvaNoDDIza Adi / uDDIza-uttarakhaNDa - paTala- 6 / kucha gadyAMza / shlok350| ziva-kAlikA sNvaadruup| yadyapi yaha 'uDDIza hai para isakA vazIkaraNa Adi tAMtrika SaTkamoM se koI sambandha nhiiN| yaha eka zreSTha AdhyAtmika vicAroM kA pratipAdaka graMtha hai| uDDIzavIrabhadram - zloka- 320 / pAMca pttl| uNAdikoza - le. rAmacaMdra trkvaagiish| I. 17 vIM shtii| viSaya- vyaakrnn| uNAdi-maNidIpikA - le.- rAmabhadra diikssit| kumbhakoNaM nivaasii| I. 17 vIM shtii| viSaya- vyAkaraNa / ujvalanIlamaNi - eka kAvyazAstrIya mAnyatAprApta grNth| praNetA rUpa gosvAmI (I. 16 vIM zatI) prastuta graMtha meM "madhurazrRMgAra" kA nirUpaNa hai aura nAyaka-nAyikA bheda kA vistRta vivecana kiyA gayA hai| isameM zrRMgAra kA sthAyI bhAva premarati ko mAnA gayA hai aura usake 6 vibhAga kiye gaye haiN| sneha, mAna, praNaya, rAga, anurAga va bhaav| isa graMtha meM nAyaka ke 4 prakAra ke do vibhAga kiye gaye haiN| pati va upapati evaM unake bhI dakSiNa, dhRSTa, anukUla va zaTha ke nAma se 96 prakAroM kA varNana kiyA gayA hai| isI prakAra nAyikA ke 2 vibhAga kiye gaye haiM, svakIyA va parakIyA aura punaH unake aneka prakAroM kA ullekha kiyA gayA hai| ___ graMtha praNetA rUpagosvAmI ke bhatIje jIvagosvAmI ne isa graMtha para "locanarocanI" nAmaka TIkA likhI hai| isakA hiMdI anuvAda bhI prakAzita ho cukA hai| ujjvalA - le.- gopInAtha maunii| yaha tarkabhASA kI eka TIkA hai| ujjva lA - le.- hrdtt| I. 15-16 vIM shtii| Apastamba dharmasUtra kI uttama vyaakhyaa| ujjvalAnandacampU - le.- *muDumbI veGkaTarAma narasiMhAcArya / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 35 For Private and Personal Use Only
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uNAdivRtti - le- ujjvaladatta (I. 13 vIM zatI) (2) zloka- 210 / 10 pttl| viSaya- sAdhakoM ke uNAdivRtti - le. puruSottama deva / I. 12 vIM athavA 13 vIM shtii| karttavya, unakI vidhi-dIkSA ke liye guru-ziSyoM kI pAtratA, utkalikAvallarI - le.- ruup-gosvaamii| I. 16 vIM shtii| kaula zakti, kulasAdhakoM ke lakSaNa, kalA-prazaMsA, zaktiprazaMsA, viSaya- kRssnnbhkti| svayaMbhU-kusuma-mAhAtmya Asanavidhi, baliprazaMsA Adi / uttama-jaoNrja-jyAyasI ratnamAlikA - le. es. shriinivaasaacaary.| uttaranaiSadham - le. vndaarubhtttt| kocIna-nareza kA Azrita / I. kumbhakoNam ke nivaasii| viSaya- AMglasamrAT paMcama jaoNrja kI 19 vIM zatI (puurvaarth)| maataa-shriidevii| pitA- nIlakaNTha / prshNsaa| zrIharSakRta 'naiSadhacaritam' kA kliSTatvarahita anukaraNa isa kAvya uttarakANDacampU - le. rAghava / kA vaiziSTya hai| uttara-kAmAkhyAtantram - zloka 315 / pArvatI- iishvrsNvaadruup| uttarapurANa - 1. isakI racanA jinasena ke ziSya guNabhadra (I. pUrvakhaNDa aura uttarakhaNDa nAmaka do khaMDo meM vibhkt| uttara 9 vIM zatI) dvArA guru ke nirvANa ke pazcAt huI thii| ise khaNDa meM 13 paTala haiN| viSaya- cAra yugoM ke dhrm| bhinna jainiyoM ke Adi purANa kA uttarArdha mAnA jAtA hai| kahate haiM bhinna mahInoM meM bhinna bhinna devatAoM kI pUjA kA phl| - ki 'AdipurANa' ke 44 sarga likhane ke bAda hI jinasenajI antryaag| viSNucakra se kaTe huye satI ke aMga pratyaMgoM se kA nirvANa ho gayA thaa| tadanaMtara unake ziSya guNabhadra ne utpanna pIThoM meM zakti aura bhairavoM ke naam| 'Adi purANa' ke uttara aMza ko samApta kiyaa| ataH ise uttarakurukSetram - le.- vizvezvara vidyaabhuussnn| 'saMskRta sAhitya uttara purANa kahate haiN| patrikA' varSa 50-51 meM prakAzita naattk| madhu-pUrNimA ke ___ isa purANa meM 23 tIrthaMkaroM kA jIvana-caritra varNita haiM jo avasara para abhiniit| aMkasaMkhyA 5 / isameM mahAbhArata yuddha dUsare tIrthakara ajitasena se lekara 24 veM tIrthakara mahAvIra ke pazcAt kI kaurava, pANDava tathA zrIkRSNa kI duHsthiti kA. taka samApta ho jAtA hai| ise jainiyoM ke 24 purANoM kA citraNa hai| pratyeka aMka meM bhinna-bhinna kathAeM anusyUta haiN| 'jJAna-koza" mAnA jAtA hai kyoM ki isameM sabhI jaina purANoM isameM nATakIyatA tathA kArya (ekzana) ko sthAna nahIM hai| kA sAra saMkalita hai| isameM 32 uttaravartI purANoM kI bhI 'anukramaNikA prastuta kI gaI hai| 'AdipurANa' va 'uttarapurANa' ___ kuntI kA vAnaprastha, kRSNa kA prabhAsa-prasthAna, dvArakA ke meM pratyeka tIrthaMkara ke jIvana-caritra kA varNana karane se pUrva yAdavoM kA vinAza, kRSNa-balarAma kA dehatyAga, yAdava mahilAoM / cakravartI rAjAoM kI kathAeM varNita haiN| inake vicAra se pratyeka kA dasyuoM dvArA apaharaNa parIkSit' kA rAjyAbhiSeka, zamIka tIrthakara pUrva janma meM rAjA the| isameM kula milA kara 63 RSi ke gale meM mRta sarpa DAlane se parIkSit kA zApagrasta vyaktiyoM kA caritra varNita hai, jinameM 24 tIrthakara, 12 cakravartI honA, janamejaya kA sarpasatra, Astika dvArA sarpo kA rakSaNa rAjA, 9 vAsudeva, 9 zuklabala tathA 1 viSNudvipa Ate haiN| Adi ghaTanAoM kA varNana hai| isameM sarvatra jaina dharma kI zikSA kA pratipAdana hai tathA zrIkRSNa uttaracaMpU - 1. le. bhagavaMta kvi| ekojI bhosale ke mukhya ko trikhaMDAdhipati evaM tIrthaMkara neminAtha kA ziSya mAnA gayA hai| . amAtya gaMgAdhara kA putr| I. 17 vIM shtii| rAmAyaNa ke ____ 2. le.- sakalakIrti / jainAcArya / pitA- karNasiMha / mAtA-zobhA uttarakAMDa para aadhaarit| isameM mukhyataH rAma-rAjyAbhiSeka kA I. 14 vIM shtii| isameM 15 adhikAra (adhyAya) haiN| varNabha kiyA gayA hai, isakI racanA-zailI sAdhAraNa koTi kI utpattitantram - 1. zloka 642 / paTala saMkhyA 380 se hai aura yaha graMtha abhI taka aprakAzita hai| isakA vivaraNa adhik| umA dvArA kalisammata sAdhana ke viSaya meM pUche jAne taMjaura keTalAga meM prApta hotA hai| 2. le.- brahma pNddit| 3. para bhagavAn ne usa para nimnanirdiSTa viSayoM kA pratipAdana kiyA raaghvbhtttt| - divya bhAva kI prazaMsA, baliyogya pazu aura pakSI, asaMskRta uttaracampUrAmAyaNam - kavi- veNkttkRssnn| cidambaram nivaasii| madyapAna, yavanI-yoniyoM meM gamana karane para bhI laukika kI I. 19 vIM shtii| nirdoSatA, bhAva-lakSaNa, kaliyuga meM surApAna se bhAratavarSa meM uttaracaritam - (rUpaka) le.- raamkRssnn| I. 18 vIM shtii| varNabhraMza, mlechoM ke rAja meM kalisvabhAva, kaliyuga meM pazubhAva zrIrAmacaMdra ke uttarakAlIna jIvana vRttAnta kA varNana hai| kA vidhAna, madyapAna Adi kA niSedha, usake anukalpa kA uttaratantram - (1) zloka 500 / yaha devI-Izvara saMvAdarUpa niSedha, karamAlA kI zakti sAdhanA kA vRttAnta, kAladharma, tAMtrikagraMtha 16 paTaloM meM pUrNa hai| devI ne sAdhakoM kI AtmasamarpaNa kA prakAra, bANaliMga meM AvAhana, zivanirmAlya prayogavidhi, zAktanindA meM doSa, mahAvidyA pUjana, bhagaliMga ke jalapAna Adi kI phalazruti, prAtaHkRtya-nirUpaNa, ziva-nindA mAhAtmya, gRhasthoM ke AcAra, karma-kAla, purazcaraNa, balidAna meM doSa, durgApUjA kA mAhAtmya, arghyadAnavidhi, gaMgAjala meM Adi kA nirUpaNa vistAra se kiyA hai| devatA ke AvAhana kI AvazyakatA, viSNutattva, dazAvatAravarNana, 36/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mleccha rAjya kA kAla, gauDa deza gargapura meM kalki avatAra, unake vivAha, bAhyazuddhinirUpaNa, jagannAtha ke prasAda kA mAhAtmya, gaMgAmAhAtmya, brahmAdi devoM ke janma-vivAha, pAMca prakAra kI mukti, goloka, zivaloka, satyalokAdi kA varNana, kAlikA nirvANadAyinI hai yaha kathana, bANaliMga kA pramANa aadi|| uttararaMgamAhAtmya - le. zrIkRSNabrahmatantra prkaalsvaamii| (I. 19 vIM shtii)| uttararAmacaritacaMpU - le. veMkaTAdhvarI / racanA-kAla'1627 I. / uttara-rAmacarita-TIkA - le. ghnshyaam| I. 18 vIM shtii| bhavabhUtikRta nATaka kI ttiikaa| uttararAmacaritam - le. mahAkavi bhvbhuuti| isa nATaka kI gaNanA saMskRta ke zreSTha nATya graMthoM meM hotI hai| isa nATaka meM bhavabhUti ne rAma ke rAjyAbhiSeka ke pazcAt kA avaziSTa jIvana vRttAMta 7 aMkoM meM citrita kiyA hai| __isa nATaka ke kathAnaka kA upajIvya vAlmIki rAmAyaNa para AdhArita hai paraMtu kavi ne mUla kathA me aneka parivartana kiye hai| vAlmIki rAmAyaNa meM yaha kathA duHkhAMta hai aura sItA apane caritra ke prati uThAe gae saMdeha ko apanA apamAna mAna kara, pRthvI meM praveza kara jAtI hai| para prastuta 'uttararAmacarita' - nATaka meM kavi ne rAma-sItA kA punarmilApa dikhA kara, apane nATaka ko yathAsaMbhava sukhAMta banA diyA hai| saMkSipta kathA - rAmAyaNa ke uttarakANDa para AdhArita isa nATaka ke prathama aMka meM rAma, durmukha nAmaka dUta se sItAviSayaka lokaniMdA kI sUcanA prApta karate haiN| taba sItA ke parityAga kA nizcaya kara, rAma lakSmaNa ke sAtha sItA ko bhAgIrathI darzana ke bahAne bheja dete haiN| dvitIya aMka meM rAma daNDakAraNya meM jAkara zaMbUka kA vadha karate haiM aura janasthAna ke pUrvaparicita sthAnoM ko dekhakara duHkhI hote haiM tathA agastyAzrama meM jAte haiN| tRtIya aMka meM paMcavaTI meM rAma aura vanadevatA vAsaMtI kA saMvAda hai| pUrvAnubhUta sthAnoM ko dekhakara rAma mUrcchita ho jAte haiN| vahIM adRzya rUpa meM upasthita sItA sparza karake unheM saceta karatI hai| caturtha aMka meM vAlmIki Azrama meM janaka kauzalyA aura vasiSTha kA lava ke sAtha vArtAlApa hai| rAjapuruSa se azvamedhIya azva ke bAre meM jAnakara candraketu ke sAtha yuddha karane lava calA jAtA hai| paMcama aMka meM azvarakSaka candraketu aura lava kA vAdavivAda hai| SaSTha aMka meM una donoM ke yuddha ko rAmacandra Akara baMda karavAte haiN| yuddha kA samAcAra pAkara Aye hue kuza tathA lava ko dekhakara unake prati rAma kA prema umaDatA hai| saptama aMka meM rAma ko sItA parityAga ke bAda kaThoragarbhA sItA ko putraprApti honA, pRthvI dvArA use le jAnA Adi ghaTanAeM garbhIka dvArA batAyI gayI hai| bAda meM bhAgIrathI aura gaMgA prakaTa hokara rAma aura sItA kA milana karAtI haiN| uttararAmacarita meM arthopakSepakoM kI saMkhyA 20 hai| inameM 4 viSkambhaka aura 16 cUlikAeM haiN| prathama aMka meM citrazAlA kI yojanA, bhavabhUti kI maulika kalpanA hai| isake dvArA nATakakAra kI sahRdayatA, bhAvukatA evaM kalAtmaka naipuNya kA paricaya prApta hotA hai| isa dRSya ke dvArA sItA ke viraha ko tIvra banAne ke liye suMdara pIThikA prastuta kI gaI hai aura isameM bhAvI ghaTanAoM ke bIjAMkuroM kA AbhAsa bhI dikhAyA gayA hai| dvitIya aMka meM zabUMka vadha kI ghaTanA ke dvArA janasthAna (daMDakAraNya) kA manorama citra upasthita kiyA hai| tRtIya aMka meM chAyA-sItA kI upasthiti, isa nATaka kI apUrva kalpanA hai| rAma kI karuNa dazA ko dekhakara sItA kA anutApa miTa jAtA hai aura rAma ke prati unakA prema aura bhI dRDha ho jAtA hai| 7 veM aMka ke ga ka ke aMtargata eka anya nATaka kI yojanA kavi kI sarvathA maulika kRti hai| isake dvArA vAlmIki rAmAyaNa kI duHkhAMta kathA ko sukhAMta banAyA gayA hai| prastuta nATaka meM pAtroM ke zIla-nirUpaNa meM atyaMta kauzalya pradarzita huA hai| isa nATaka ke nAyaka zrIrAmacaMdra haiN| sadyaH rAjyAbhiSeka mahotsava hote hue bhI unheM prajA-pAlana evaM lokAnuraMjana kA hI atyadhika dhyAna hai| ve rAjA ke kartavya ke prati pUrNa saceSTa haiN| aSTAvakra dvArA vasiSTha kA saMdeza prApta kara ve kahate haiM : "snehaM dayAM ca saukhyaM ca yadi vA jAnakImapi / ArAdhanAya lokasya muMcato nAsti meM vyathA" / / lokAnuraMjana ke liye ve prema, dayA, sukha aura yahAM taka ki jAnakI ko bhI tyAga sakate haiN| prakRti-raMjana ko ve rAjA kA pradhAna kartavya mAnate haiN| sItA ke prati prANopama sneha hone para tathA usake garbhavatI hone para bhI ve lokAnuraMjana ke liye usakA parityAga kara dete haiN| rAma kI sahadharmacAriNI sItA isa nATaka kI nAyikA hai| rAmacaMdra dvArA parityAga karane para bhI (azvamedha) meM apanI svarNa-pratimA kI patnI sthAna para sthApanA kI bAta suna kara unakI sArI vedanA naSTa ho jAtI hai aura vaha saMtoSapUrvaka kahatI haiM- 'ahamevaitasya hRdayaM jAnAmi, mamaiSa :- maiM unakA (rAma kA) hRdaya jAnatI hUM aura ve bhI merA hRdaya jAnate haiN| prastuta nATaka meM lagabhaga 24 pAtroM kA citraNa kiyA gayA hai kiMtu unameM mahattvapUrNa vyaktitatva rAma aura sItA kA hI hai| anya caritroM meM lava, caMdraketu (lakSmaNa-putra), janaka, kausalyA, vAsaMtI maharSi vAlmIki bhI kathAvastu ke vikAsa meM mahattvapUrNa zrRMkhalA upasthita karate haiN| ___'uttara rAmacarita' kA aMgI rasa karuNa haiN| kavi ne karuNarasa ko pradhAna mAnate hue, ise nimitta-bheda se anya rasoM meM parivartita hote hue dikhAyA hai| (u.rA, 3-47) / pradhAna rasa saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 37 For Private and Personal Use Only
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir karuNa ke zrRMgAra, vIra, hAsya evaM adbhuta rasa sahAyaka ke rUpa meM upasthita kiye gye| isa nATaka meM gRhastha jIvana va prema kA paripAka jitanA pradarzita huA hai, saMbhavataH utanA anya kisI bhI saMskRta nATaka meM na ho sakA hai| isameM jIvana kI nAnA paristhitiyoM, bhAva-dazAoM va prAkRtika dRSyoM kA atyaMta kuzalatA evaM tanmayatA ke sAtha citraNa kiyA gayA hai| rAma va sItA ke praNaya kA itanA udAtta evaM pavitra citra anyatra durlabha hai| paristhitiyoM ke kaThora niyaMtraNa meM prasphuTita rAma kI kartavya-niSThA tathA sItA kA ananya prema isa nATaka kI mahanIya dena hai| isa prakAra sabhI dRSTiyoM se mahanIya hote hue bhI isa nATaka kA doSAnveSaNa karate hue paMDitoM dvArA jo vicAra vyakta hue haiM, unakA sArAMza isa prakAra hai : prastuta nATaka meM zAstra dRSTyA Avazyaka mAnI huI 3 anvitiyoM kI upekSA kI gaI hai| ve haiM- 1) samaya kI anviti, 2) sthAna kI anviti evaM 3) kArya kI anviti / prastuta nATaka meM kAla kI anviti para dhyAna nahIM diyA gayA hai| prathama tathA dvitIya aMka kI ghaTanAoM ke madhya 12 varSoM kA aMtara dikhAI par3atA hai tathA zeSa aMkoM kI ghaTanAeM atyaMta tvarA ke sAtha ghaTatI haiN| sthAna kI anviti kA bhI isa nATaka meM ucita nirvAha nahIM kiyA gayA hai| sthAna kI anviti kA bhI isa nATaka meM ucita nirvAha nahIM kiyA gayA hai| prathama, dvitIya va tRtIya aMka kI ghaTanAeM kramazaH ayodhyA. paMcavaTI va janasthAna meM ghaTita hotI haiM tathA caturtha aMka kI ghaTanAeM vAlmIki-Azrama meM ghaTatI haiN| kAryAnviti ke vicAra se bhI isa nATaka ko zithila mAnA gayA hai| samIkSakoM ne yahAM taka vicAra vyakta kiyA hai ki yadi uparyukta aMzoM ko nATaka se nikAla bhI diyA jAya to bhI kathAvastu ke vikAsa evaM phala meM kisI bhI prakAra kA aMtara nahIM aataa| __ prastuta nATaka meM eka hI prakRti ke pAtroM kA citraNa kiyA gayA hai| rAma, sItA, lakSmaNa, zaMbUka, janaka, vAlmIki prabhRti sabhI pAtra gaMbhIra prakRti ke haiN| kavi ne iMdramaya pAtroM ke citraNa meM abhiruci nahIM dikhalAI hai| nATaka ke anya doSoM meM vidUSaka kA abhAva, bhASA kA kAThinya va vilApapralApoM kA Adhikya hai| isake adhikAMza pAtra phUTa-phUTa kara rote haiN| pradhAna pAtroM meM bhI yaha doSa dikhAI detA hai, jo caritragata udAttatA kA bahuta baDA doSa hai| ina pralApoM se dhIrodAtta caritra ke vikAsa evaM paripuSTi meM sahAyatA nahIM prApta hotii| paMcama aMka meM rAma ke caritra para lava dvArA kiye gaye AkSepa ko kSemendra prabhRti katipaya AcAryoM ne anaucityapUrNa mAnA hai| uttara rAmacarita para likhI huI mahattvapUrNa TIkAoM ke lekhaka - 1) vIrarAghava, 2) AtmArAma, 3) lakSmaNasUri, 4) e. baruA, 5) je. vidyAsAgara, 6) abhirAma, 7) premacanda tarkavAgIza, 8) bhaTaz2I zAstrI ghATe (nAgapura), 9) tArakumAra cakravartI, 10) rAmacandra, 11) ghanazyAma, 12) la mIkumAra tAtAcArya (inhoMne apanI TIkA meM nATaka kA pradhAna rasa vipralambha zRMgAra batAyA hai|) 13) rAghavAcArya, 14) pUrNa sarasvatI aura 15) nArAyaNa bhtttt| uttarAkhaNDa-yAtrA - le.- zivaprasAda bhaTTAcArya (I. 1890-1965) viSaya- uttarAkhaNDa yAtrA kA vrnnn| utsavavarNanam - le. trivAMkura (trAvaNakora) nareza rAjavarma kuldev| I. 19 vIM shtii| udayanacaritam - le. prA. vhI. anantAcArya koddNbkm| 15 adhyAya, bAlalopayogI pustaka / udayanarAja - le. hstimll| pitA- goviMda bhtttt| jainAcArya / viSaya- kthaa| udayasundarIkathA - le. soddddhl| I. 11 vIM shtii| udArarAghavam (rUpaka) - (1) le. rAdhAmaMgala nArAyaNa (I. 19 vIM shtii|) (2) le. caNDIsUrya / udgAtRdazAnanam (nATaka) - le. ya, mahAliMga shaastrii| racanAprAraMbha 1927, samApti 1952 | aMkasaMkhyA saat| dasa muMhavAlA rAvaNa, SaNmukhI skanda, azvamukhI zRMgiriTi, gajamukhI gaNeza Adi vicitra pAtra isa nATaka meM hai| sandhyA. rAtri. nandI i. chAyAtmaka pAtra bhI milate hai| kathAsAra- pArvatI ziva se rUTha kara zaravaNa meM AtI hai| isa bIca rAvaNa kubera para AkramaNa karatA hai| nArada rAvaNa ko ukasAtA hai ki zivajI ne kubera ko zaraNa dii| rAvaNa kailAsa para dhAvA .bolatA hai| vahAM nandI ke hone para rAvaNa kailAsa ko ukhADane ko udyukta hotA hai, paraMtu zivajI pAdAMguSTha se kailAsa ko dabAte haiM, jisase vaha usake nIce dabAyA jAtA haiM, kailAsa ko utpATita hotA dekha kara pArvatI apanA mAna choDa kara zivajI ko AliMgana detI hai| idhara rAvaNa zivajI kI stuti karatA hai| rAvaNa kI prArthanA se saMtuSTa hokara zivajI use candrahAsa khaDga tathA puSpaka vimAna dete haiN| uddhavacaritam - le. raghunandana gosvaamii| (I. 18 vIM zatI / ) uddhava-dUtam - isa saMdeza kAvya ke racayitA haiM mAdhava kviindr| 17 vIM shtaabdii| isa kAvya kI racanA maMdAkrAMtA vRtta meM hai| isameM kula 141 zloka haiN| isa kAvya meM kRSNa dvArA uddhava ko apanA dUta banAyA jAkara, unake dvArA apanA saMdeza gopiyoM ke pAsa bhejane kA varNana hai| kRSNa kA dUta jAnakara rAdhA, uddhava se apanI evaM gopiyoM kI virahavyathA kA varNana karatI hai| kRSNa va kubjA ke prema ko lekara rAdhA vividha prakAra kA AkSepa karatI hai aura akrUra ko bhI phaTakAratI hai| rAdhA apane saMdeza meM kahatI hai ki kRSNa ke atirikta unakA dUsarA premI nahIM hai| yadi unake viyoga meM mere prANa nikala jAeM 38 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir to kRSNa hI unheM jala-dAna deN| ve apanI viraha vyathA kA varNana karate karate mUrcchita ho jAtI haiN| zItalopacAra se svastha hone para uddhava unheM kRSNa kA saMdeza sunAte haiM aura zIghra hI kRSNa milana kI AzA baMdhAte haiN| rAdhA kI premavihvalatA dekhakara uddhava unake caraNoM para apanA mastaka rakha dete haiM aura kRSNa kA uttarIya unheM bheTa meM samarpita karate hai| zrIkRSNa ke prema kA dhyAna kara rAdhA AnaMdita ho jAtI hai aura yahIM para kAvya samApta ho jAtA hai| uddhavasaMdeza (athavA uddhavadUtam) - isa saMdeza kAvya ke racayitA prasiddha vaiSNava AcArya rUpa gosvAmI (I. 16 vIM zatI) hai| yaha kAvya "bhAgavata purANa" ke dazama skaMdha kI etadviSayaka kathA ,para AdhArita hai| isameM zrIkRSNa apanA saMdeza uddhava dvArA gopiyoM ke pAsa bhejate haiN| isa kAvya kI racanA "meghadUta" ke anukaraNa para kI gaI hai| isameM kula 131 zloka haiN| kRSNa kI virahAvasthA kA varNana, dUtatva karane ke liye unakI uddhava se prArthanA, mathurA se gokula taka ke mArga kA varNana, yamunA-sarasvatI-saMgama, aMbikA-kAnana, aMkura-tIrtha, koTikAkhya pradeza, kAliyahada Adi kA varNana tathA rAdhA kI viraha-vivazatA evaM kRSNa ke punarmilana kA AzvAsana Adi viSaya isa kAvya meM vizeSa rUpa se varNita haiN| saMpUrNa maMdAkrAntA vRtta meM racita hai aura kahIM-kahIM "meghadUta" ke zlokoM kI chApa dikhAI par3atI hai| vipralaMbha-zrRMgAra ke anurUpa "madhura komala kAMta padAvalI" kA saniveza isa kAvya kI apanI vizeSatA hai| uddhArakoza - le. dkssinnaamuurti| viSaya- tNtrshaastr| 7 kalpoM meM puurnn| ukta kalpoM ke viSaya haiM : dazavidyA mantroddhArakozaguNAkhyAna, SaTdevI- mantroddhArakoza, saptavidyA aura saptakumArI ke kozoM kA AkhyAna, navagraha mantroddhArakozAkhyAna, saba vargoM ke kozAkhyAna, sarvAgama mantra sAgara meM saptama kalpa kI samApti / uddhAracandrikA - le.- kAzIcandra / viSaya-samudraparyaTana ke kAraNa paradharma meM pravezita hinduoM ko svadharma meM vApisa lenA yogya hai yaha prtipaadn| udbhaTAlaMkAra - le.- udbhtt| I. 9 vIM shtii| vissyalNkaarshaastr| udyAnapatrikA - sana 1926 meM AMdhra pradeza ke tirupati se mImAMsA ziromaNi DI.TI. tAtAcArya ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isakA prakAzana sthala tirupati thaa| isa patrikA kI "sAdhAraNa saMcikA" meM laghu kAvya, nATaka, kathA, pustaka-samAlocanA, hAsa-parihAsa Adi viSayoM se saMbaMdhita jAnakArI prakAzita hotI thI aura "zAstrAnubandha-saMcikA" meM kula dasa-bAraha pRSTha hote the jinameM eka zAstrIya graMtha kA aMza prakAzita kiyA jAtA thaa| jyota - lAhaura se sana 1928 meM paMjAba saMskRta sAhitya pariSad ke tattvAvadhAna meM evaM nRsiMhadeva zAstrI ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isake prakAzaka paM.jagadIza zAstrI the| hara mAha kI saMkrAnti ko isakA prakAzana hotA thaa| isakA vArSika mUlya DeDha ru. thaa| isameM rAjanIti choDakara zeSa sabhI viSayoM ke nibandha prakAzita kiye jAte the| / unmattakavikalaza - le.- vengktteshvr| I. 18 vIM shtii| isa prahasana kI kathAvastu utpAdya hai| kalaza nAmaka nAyaka kI eka dina kI caryA kA aGkana hAsya rasa aura nagna zRMgAra rasa meM kiyA hai| kathAsAra - RNa lekara upajIvikA calAne vAle kalaza se RNa vasUla karane ke lie kaI vyakti usakI Toha meM haiN| vaha chupakara bhAgatA rahA hai| kalaza apane ziSyoM ke sAtha calate samaya paurANika, mAdhvasaMnyAsI tathA maThAdhIzoM kI lampaTatA ke viSaya meM bolate rahatA hai jisase unake ziSya kalaza se jhagaDa paDate haiN| Age calakara koI bhAgavata milatA hai jo devAlaya ke prAGgaNa meM kisI vidhavA ke sAtha rata hotA hai| Age prauDha tathA bAla kavi milate haiM jo kalaza kI nindAgarbha stuti karate hai| phira eka vyabhicArI brAhmaNa aura eka rotA huA brAhmaNa, jisakI kulaTA patnI kisI videzI ke sAtha bhAga gayI thI, kalaza se bAteM karate hai| __ anta meM kalaza usa prApaNika ke pAsa pahuMcatI hai, jisase RNa lenA hai| kalaza se bacane hetu vaha una paThAnoM ko sUcanA detA hai jinakA RNa usane lauTAyA nahIM hai| paThAna kalaza kI durgati karate haiN| unmatta-bhairava-paMcAMgam - zloka 480 / yaha paramezvara taMtrArgata vArANasIpaTala meM guru-rUdra saMvAdarUpa hai| isameM paddhati aura paTala donoM aMza nahIM haiN| viSaya - (1) unmattabhairava dvAdazanAma stotra, (2) unmattabhairavahRdaya, (3) unmattabhairavakavaca, (4) unmattabhairavastavarAja, (5) unmattabhairavASTakastotra, (6) unmattabhairavasahasranAma stotra, unmattabhairavamantroddhAra, unmatta-bhairavakIlaka, unmatta bhairava ke sAtvika, rAjasa aura tAmasa dhyAna ityaadi| umpattarAghavam - isa ekAMkI uparUpaka meM sItApaharaNa se zokavyAkula evaM unmatta avasthA vAle rAma kI avasthA kA varNana hai aura lakSmaNa, sugrIva kI sahAyatA se laMkA pahuMcakara rAvaNAdi kA vadha kara sItA ko lekara punaH rAma ke pAsa paMcavaTI me Ate haiN| unmattAkhyAkramapaddhatiH - le.- kamalAkAnta bhttttaacaary| zloka 3001 viSaya- taMtrazAstra upadezadIkSAvidhiH - (naamaantr-puurnnaabhissek-pddhtiH)| le.paramahaMsa parivrAjakAcArya caitanyagiri avadhUta / tAntrika dIkSAvidhi kA pratipAdaka graMtha / isameM dIkSAmAhAtmya, bIjamantrapradAna, pUjAvidhi, vAstupUjAvidhi, pAtrasthApanAvidhi, Adi viSaya varNita haiN| ' saMskRta vAGmaya koza - pretha khaNDa / 39 For Private and Personal Use Only
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir upadeza-zatakam - le.- candramANikya (I. 17 vIM zatI) nItipara zlokoM kA sNgrh| upaniSad-dIpikA - le.- purussottmjii| puSTimArgI sAmpradAyikoM meM isa graMtha ko vizeSa mAnyatA hai| upaniSanmadhu - prasiddha sarvodayI kAryakartA padmazrI manohara divANa ne (jo mahAtmA gAMdhI ke AdezAnusAra vardhA meM kuSThadhAma calAte the), Iza, kena, kaTha, prazna, muNDa, mANDUkya, taittirIya, chAMdogya, aitareya, bRhadAraNyaka ina suprasiddha dazopaniSadoM ke atirikta ArSeya, kauSItakI, chAgaleya, jaimini, bASkalamantra, maitrAyaNi, zaunaka aura zvetAzvatara ina ATha upaniSadoM se sArabhUta siddhAntavacanoM kA saMkalana kara, unakI 'sAdhanA' aura 'jJeya' nAma do khaNDoM meM vargIkaraNa kiyA hai| upaniSadoM kA rahasya samajhane ke lie yaha pustaka upayogI hai / zAradA prakAzana punne-30|| upamAnacintAmaNiTIkA - le.- kRSNakAnta vidyaavaagiish| upasarga-vRttiH - le.- bharata mallika (I. 17 vIM shtii)| upaskAra - le.- zaMkara mishr| (I. 15 vIM shtii)| upahAraprakAzikA - zloka-1350 / viSaya- devatAoM kI pUjA ke sambandha meM vizeSa vivrnn| isa para do TIkAyeM haiM, (1) upahAraprakAzikAprakAza aura (2) upahAraprakAzikA -vimrshinii| upahAra-varma-caritam (nATaka) - le.- zrInivAsa zAstrI (janma I. 1850) madrAsa ke tatkAlIna aMgreja gavarnara (1886-1890) ko smrpit| 1888 I. meM madrAsa se telagu lipi meM prakAzita / kathAsAra - puSpapura ke rAjA rAjahaMsa ke nimaMtraNa para mithilA nareza prahAravarmA apanI garbhavatI patnI priyaMvadA ke sAtha puSpapura ke lie prasthAna karate haiN| mArga meM priyaMvadA prasUta hotI hai| prahAravarmA kA bhatIjA vikaTavarmA unakI anupasthiti meM mithilA para adhikAra kara lauTate hue prahAravarmA ko bandI banAtA hai| priyaMvadA navajAta zizu ko dAsI para sauMpatI hai, parantu vaha cIte ke Dara se zizu choDa bhAga jAtI hai| mRgayA hetu vahAM Aye hue rAjahaMsa, zizu ko uThAkara usake pAlana kA bhAra grahaNa karate haiM aura upahAravarmA nAma rakhate haiN| yuvA upahAravarmA mithilA para AkramaNa karatA hai| vahAM usakA kalpasundarI se prema hotA hai| vikaTavarmA isameM bAdhA DAlatA hai kyoM ki vaha svayaM usase vivAha karane kI icchA rakhatA hai| anta meM nAyaka upahAravarmA vikaTavarmA kA vadha kara, mAtApitA ko mukta kara, svayaM yuvarAja banatA hai aura kalpasundarI ke sAtha vivAha karatA hai| kathAvastu utpAdya hai| upAMga-lalitApUjanam - zloka 300 / Azvina zukla paMcamI ko lalitA devI kI prasannatA ke lie dAkSiNAtyoM dvArA jo vrata kiyA jAtA hai usIkI pUjAvidhi isameM varNita hai| ukta vrata vistAra ke sAtha zaMkarabhaTa ke vratArka tathA vizvanAtha daivajJa ke vratarAja meM varNita hai| vrata kI kathA (skandapurANa meM kathita) bhI uparyukta pustakoM meM dI gayI hai| yaha pUjA vivaraNa upAMga-lalitAkalpa ke AdhAra para hai| upAdhi-khaMDanam - le.- madhvAcArya (I. 12 vIM zatI) prastuta nibaMdha meM zaMkaravedAMta meM svIkRta "upAdhi" kA dvaitavAda ke anusAra khaMDana kiyA hai| upAdhyAya-sarvasvam - le.- dAmodara sena (sana 1000-1050) viSaya- vyAkaraNazAstra / upAyakauzalyam - le.- nAgArjuna / viSaya- vivAda meM prativAdI para vijaya prApta krnaa| jAti, nigrahasthAna Adi kI dRSTi se Avazyaka tarkazAstra ke aMgoM kA vivecana / upAsakAcAraH - le.- amitagati (dvitIya) jainAcArya I. 10 vIM shtii| ubhayarUpakam - le.- mahAliMga shaastrii| racanA 1928-1938 tk| 1962 meM "udyAnapatrikA' meM prkaashit| kathAsAra - kukuTa svAmI kA baDA putra chandovRtti, bhAratIyatA kA abhimAnI hai tathA choTA putra chAgala, vilAyata meM paDhA, grAmavidveSI hai| pitA ko chAgala para gaurava hai| vaha gAMva kI kanyA vaMdanA se chAgala kA vivAha karAnA cAhatA hai paraMtu chAgala ko grAmakanyA svIkArya nhiiN| chAgala ko patra milatA hai ki vidyAlaya meM hone vAle nATaka hemleTa meM use abhinaya karanA hai| vaha zIghratA se dADhI banA, dADhI ke bAla vahIM liphAphe meM choDa vRddhazAlakara (sevaka) ke sAtha sTezana cala detA hai| hemleTa kI bhUmikA vAlA kAgaja paDhakara sabhI samajhate haiM ki chAgala ne AtmaghAta kara liyaa| liphAphe meM rakhe bAloM ko viSa samajhA jAtA hai| itane meM sTezana se vRddhazAlakara chAgala kI ciThThI lekara pahuMcatA hai / kukkuTasvAmI anta meM pachatAte rahate haiN| umAdarza - kRSNasvAmI kRta "umAj mirara" nAmaka aMgrejI kAvya kA anuvAda / anu.-veGkaTaramaNAcArya, (1939 meM mudrita) do srg| zloka saMkhyA- 135 shlok| 35 se bhAratIya tathA yoropIya jIvana meM bheda varNana kiyA hai| umA-pariNayam (kAvya) - le.- ma.ma. vidhuzekhara zAstrI (janma 1878) umApariNayam (nATaka) - le.- i.su. sundraary| lekhaka kI prathama rcnaa| san 1952 meM prkaashit| tirucirApallI ke saMskRta sAhitya pariSada ke vArSika utsava meM do bAra abhinIta / aMkasaMkhyA ds| prAkRta bhASA ko sthAna nhiiN| nRtya gItoM kA smaavesh| umA ke vivAha se saMdarbha meM himAlaya aura nArada ke vArtAlApa se lekara ziva-pArvatI vivAha taka kI kathAvastu prastuta nATaka meM nibaddha hai| umAmahezvarapUjA - zloka- 155 / isameM umAmahezvara kI pUjA, homa Adi varNita haiN| umAyAmalam - viSaya - paramazivasahasranAma stotr| yaha 40/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yAmalASTaka meM anyatama hai| umAsahasram - le.- vasiSTha gaNapati muni| I. 19-20 vIM shtii| pitaa-nrsiNhshaastrii| maataa-nrsiibaa| lekhaka ke ziSya brahmazrI kapAlIzAstrI kI umAsahasraprabhA nAmaka mArmika TIkA isa stotra para hai| umAsvAtI-bhASyam - le.- siddhasenagaNI: viSaya- maitreyarakSita kRta dhAtupradIpa kA bhaassy| UrubhaMgam - le.- bhaas| isa rUpaka meM kaurava-pANDavoM ke yuddha meM kaurava pakSa ke sabhI vIroM ke mAre jAne ke bAda bhIma-duryodhana ke gadAyuddha ke vadha kA varNana hai| nATaka kI vizeSatA isake duHkhAMta hone ke kAraNa hai| isameM eka hI aMka hai aura usameM samaya va sthAna kI anviti kA pUrNa rUpa se pAlana kiyA gayA hai| kururAja duryodhana va bhImasena ke gadAyuddha ke varNana meM vIra va gAMdhArI, dhRtarASTra Adi ke vilApoM meM karuNa rasa kI vyApti hai| isa nATaka meM dodhana ke caritra ko adhika prakhara va ujjvala citrita kiyA gayA hai| usake caritra meM vIratA ke sAtha vinayazIlatA bhI dikhAI par3atI hai| yaha nATakakAra bhAsa kI navIna kalpanA hai| duryodhana va bhIma ke gadA-yuddha para hI isa nATaka kI kathAvastu keMdrita hone se isakA nAma bhI sArthaka hai| isa nATaka kA nAyaka duryodhana hai| raMgamaMca para nAyaka kI mRtyu dikhalAI gaI hai| pAraMpArika zAstrIya dRSTi se yaha ghaTanA / anaucityapUrNa mAnI jAtI hai| UrdhvapuMDaupaniSad - yaha vaiSNava upaniSadoM meM se eka hai| varAharUpI viSNu dvArA sanatkumAra ko diye gaye isa upadeza meM UrdhvapuMDdhAraNa kI vidhi samajhAyI gayI hai| prathama zvetamRttikA kI prArthanA, usa mRttikA se kapAla para tIna khaDI rekhAeM AMkanA, isa prakAra kI yaha vidhi hai| ye tIna rekhAeM tIna viSNupadoM kI nidarzaka haiN| UrdhvapuMDra dhAraNa karane se viSNu ke paramapada kI prApti hotI hai| UrdhvAmnAyasaMhitA - (1) zlokasaMkhyA 300 / nArada-vyAsa saMvAdarUpa yaha arvAcIna tantra-grantha 12 adhyAyoM meM pUrNa hai| isameM baMgAla ke mahAvaiSNava gaurAMga caitanya kA (buddhadeva ke sthAna para) avatAra ke rUpa meM ullekha hai aura isameM unakI pUjA ke mantra bhI pratipAdita haiN| viSaya hai- gurubhakti, avatAravarNana, gauramantra kA uddhAra, tulasImAhAtmya, gaMgAmAhAtmya, guru kI pUjA, nArAyaNastuti, gayAmAhAtmya, kArtikamAsa kA mAhAtmya, vaiSNava santoM kI pUjA tathA aparAdha kathana ityaadi| UrvazI-sArvabhaumam (IhAmRga) - le.- pradhAna vengkpp| 18 vIM shtii| shriiraampurvaasii| zrIrAmapura ke zrInivAsa rAma ke mahotsava meM abhinIta / aMkasaMkhyA caar| saMvidhAna meM prakhyAta ke sAtha kalpita kathA bhI hai| pradhAna rasa zRMgAra, vIra rasa se saMvalita hai| kathAsAra - indra urvazI para lubdha hai| nAyaka pururavA bhI UrvazI ko cAhatA hai| apane do sakhAoM meM spardhA dekhakara UrvazI antardhAna kara sumeru parvata para calI jAtI hai| eka dina jaba vaha mandAra vana meM baiThI pururavA kA dhyAna kara rahI hai, taba indra pururavA ke veSa meM usake pAsa pahuMcatA hai| usI samaya vAstavika pururavA bhI vahIM AtA hai| UrvazI kiMkartavyamUDha hotI hai, kyoM ki donoM svayaM ko vAstava pururavA aura dusare ko chadmavezI batAte haiN| donoM vAgayuddha ke pazcAt zastrayuddha para utarate haiN| donoM meM ghanaghora yuddha hotA hai| taba indra apane vAstavika rUpa meM prakaTa hote haiN| usI samaya nArada upasthita hokara kahate haiM ki yuddha banda kre| UrvazI kA adhikArI vahI hogA jise vaha caahegii| UrvazI pururavA ko varatI hai| uSA - 1889 meM kalakattA ke 16-1 ghoSa lena, satyapresa se.. priyavrata bhaTTAcArya dvArA isa mAsika patrikA kA prakAzana prAraMbha kiyA gyaa| saMpAdaka satyavrata sAmazramI bhaTTAcArya the| baMgAla meM vedoM kA pracAra karanA isakA uddezya thaa| isa patrikA meMpratnakAlasya dharmaH, pratnakAlasya sAmAjikI rItiH, pratnakAlasya nItyupadezaH, pranakAlasya vijJAnodayaH, luptakalpavedAGgAni, luptakalpavedAH, luptakalpadarzanAdayaH purANatattvam tathA pAramArthikam Adi prakAra ke viSayoM kA prakAzana hotA thaa| 19 vIM zatI kI yahI ekamAtra patrikA aisI thI jise briTena, jarmanI Adi dezoM meM bhI lokapriyatA prApta huI thii| aneka pAzcAtya vidvAnoM ne isameM prakAzita sAmagrI tathA usake stara kI sarAhanA kI hai| ise saMskRta ke jAgaraNa yuga kI "uSA'' kahA jAtA hai| uSA - sana 1913 meM gurukula kAMgaDI (haridvAra) se paM.harizcandra vidyAlaMkAra ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| tIna varSoM bAda prakAzana sthagita ho gayA, kintu 1918 meM punaH paM.zazibhUSaNa vidyAlaMkAra ke sampAdakatva meM yaha patrikA 1920 taka chapatI rhii| ___ isa patrikA meM kAvya, gIta, samIkSA, zAstra carcA aitihAsika, dhArmika va sAMskRtika nibaMdha aura "samAcAra-pUrtiyAM' Adi prakAzita hotI thIM uSAniruddham (kAvya) - le.- rAma pANivAda / I. 18 vIM shtii| uSApariNayam (rUpaka) - le.- kRssnndevraay| uSApariNayacampU - le.- shesskRssnn| I. 16 vIM shtii| uSAharaNam (nATaka) - le.- devanAtha upAdhyAya I. 18 vIM shtii| aMkasaMkhyA 6 / gItoM kA bAhulya / uSA-aniruddha pariNaya kI kathA kirataniyA paddhati se citrita hai|| uSAharaNam - le.- trivikrama pNddit| I. 13 vIM shtii| pitaa-subrhmnnybhtttt| ulUkakalpa (nAmAntara ulUkatantram) - zloka 72 / bhairava saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/43 For Private and Personal Use Only
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra dvArA pArvatI ke prati ukta isa tantra meM ullU ke vibhinna aMgoM ke sAtha vibhinna vastuoM ke saMmizraNa dvArA nirmita aMjana Adi kA vazIkaraNa, mohana, uccATana, mAraNa Adi tAntrika kriyAoM meM upayoga varNita hai| www.kobatirth.org ulkAdisvarUpam isameM ulkA aura usake svarUpa kA varNana karate huye, vividha zAntiyAM vividha adbhuta sUryamaNDala ke cAroM ora gherA laga jAnA, chAyAdbhuta, sandhyAdbhuta, dina meM tAroM kA darzana, rUpa dRSTi adabhuta, meSAdabhUta bijaliyAM aura dizAoM kA jalanA dikhAI denA, candrotpAta, indradhanuSa, bijalI kA kaDakanA, mUsalAdhAra vRSTi honA, AkAza meM uDana, taztarI, pariyAM dIkha par3anA Adi utpAtoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| RgarthadIpikA le- veMkaTamAdhava I. 12 vI zatI / yaha saMkSipta rUpa meM prastuta Rgveda kA acchA bhASya hai| isameM kevala maMtroM ke padoM kI vyAkhyA hI kI gayI hai| isake anusAra vedoM kA gUDha artha samajhane ke lie brAhmaNa graMthoM kA upayoga hotA hai| Rgveda kA artha kise kitanA samajha meM AtA hai, isa para eka zloka prasidhda haiM T - saMhitAyAsturIyAMzaM vijAnannyadhunAtanAH / niruktavyAkaraNayorAsIt yeSAM parizramaH / / atha ye brAhmaNArthAnI vikAraH kRtazramAH / zabdarItiM vijAnanti te sarve kathayantyapi / / artha- kevala nirukta evaM vyAkaraNa kA adhyayana karane vAle Adhunika logoM ko RksaMhitA kA eka cauthAI artha samajhatA hai / paraMtu jinhone brAhmaNa graMthoM kA vivecana parizramapUrvaka kiyA hai, ve zabdarIti jAnane vAle vidvAna hI ise pUrI taraha samajha sakate haiM 1 RkRtaMtram "sAmaveda" kI kauthuma zAkhA kA pratizAkhya / prastuta graMtha kI puSpikA meM ise "saktaMvyAkaraNa" kahA gayA hai| saMpUrNa graMtha 5 prapAThakoM meM vibhAjita hai jinake sUtroM kI saMkhyA 280 hai| isa graMtha ke praNetA zAkaTAyana haiN| yAska va pANini ke graMthoM me bhI zAkaTAyana ko hI isakA kartA mAnA gayA hai| isameM pahale akSara ke udaya va prakAra kA varNana kara vyAkaraNa ke viziSTa pAribhASika zabdoM ke lakSaNa diye gaye haiN| akSaroM ke uccAraNa, sthAna vivaraNa va saMdhi kA vistRta vivaraNa isameM hai "gobhilasUtra" ke vyAkhyAtA bhaTTa yaNa ke anusAra, isakA saMbaMdha rANAyanIya zAkhA se hai| DaoN. sUryakAMta zAstrI dvArA TIkA ke sAtha yaha graMtha 1934 I. meM lAhaura se prakAzita ho cukA hai| RgbhASya:- dvaita mata ke pratiSThApaka madhvAcArya ( I.12-13 vIM zatI) isake praNetA hai| AcArya kI dRSTi Rgveda kI ora dvaita siddhAMta ke AdhAra ke nimitta AkRSTa huii| ve zrImadbhAgavata ke vAkya - "vAsudevaparAH vedAH vAsudevaparA makhAH " ( 1-2-28) tathA nArAyaNaparA vedAH nArAyaNaparA makhAH ( 2-5-15) ko 42 saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir akSarazaH mAnate haiN| ata eva unakI dRSTi meM veda kA yahI tAtparya honA caahiye| veda meM tInoM prakAra ke artha hote haiMadhibhautika Adhidaivika evaM AdhyAtmika ina meM aMtima hI zruti kA mukhya tAtparya hai isI dRSTi ko rakhakara prastuta bhASya, (Rgveda ke kevala prathama 3 adhyAyoM para maMDalasUkta -46 sUkta) hI likhA gayA isameM viSNu kI sarvoccatA svIkRta kI gayI hai / ( gata zatAbdI meM svAmI dayAnaMda sarasvatI ne bhI isI AdhyAtmika tAtparya ko grahaNa kara veda ke artha kA nirUpaNa kiyA thA) upaniSad ke bhASya meM bhI yaha tattva pradarzita kiyA gayA hai| RrabhASyabhUmikA le kapAlIzAstrI / yaha Rgveda ke siddhAMjana bhASya" kI prastAvanA hai / kapAlI zAstrI kA siddhAMjanabhASya, sana 1952 meM aravindAzrama pA~DicerI se prakAzita huA / RvidhAnam Rgveda ke maMtroM ke viniyoga kI jAnakArI karAne vAlA graMtha / Rgveda meM aneka prakAra ke karma batAye gaye haiN| yajJakarma meM unakA viniyoga hotA hai| zAMta evaM ghora, pauSTika tathA AbhicArika vividha prakAra ke karmoM ke liye upayukta maMtra hote haiN| ina maMtroM kA viniyoga yajJakarma meM kara, phalaprApti karanA yaha eka upayoga evaM yajJa ke bagaira maMtrajapa ke dvArA phala prApta karanA dUsarA isI dRSTikoNa se RvidhAna kI racanA bhI huI hai| kahA jAtA hai ki isake raciyatA zaunaka haiM kintu racanA ko dekhate huye, kisI eka vyakti kI yaha kRti hai, yaha nahIM mAnA gyaa| pratyeka adhyAya ke aMta meM "namaH zaunakAya" kahA gayA hai| zaunaka svayaM ke liye aisA prayoga nahIM krte| RgvidhAna meM pAMca adhyAya aura 750 zloka anuSTubh chaMda meM haiN| isameM aneka kAmanAoM ke maMtra tathA unakI anuSThAna vidhi dI gayI hai| sAmAnya phalazruti ke sAtha eka sAmAnya sidhdAnta bhI diyA gayA hai "yena yenArthapaNA yadartha devatAH sutAH / sa sa kAmaH samRddhizca teSAM teSAM tathA tathA artha- maMtradRSTA RSi ne jo kAmanA rakhakara devatA kI stuti kI hogI, vaha kAmanA usa maMtra kA japa athavA anuSThAna se phalaprada hotI hai| maMtra kA mAnasa japa saba se zreSTha batAyA gayA hai| Rgveda- cAra vedoM meM prathama aura vizva meM sabase prAcIna graMtha / Rk yAne chaMdobadhda racanA / 1) RRcyante stUyante devA anayA iti Rk, jisake dvArA devatAoM kI stuti kI jAtI hai, vaha Rk hai I 2) "pAdenArthena copetA vRttabaddhA mantrAH - caraNa evaM artho se yukta vRttabadhda maMtra yAne RcA (jai. nyA. 2.1.-12) 3) teSAmRk yatrArthavazena pAdavyavasthA jisa vAkya meM artha ke AdhAra para caraNavyavasthA kI jAtI hai, vaha Rk hai (jai. nyA. 2.-1-10) 1 For Private and Personal Use Only
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - aneka RcA milakara sUkta banatA hai| Rgveda ke sUktoM meM mukhyataH iMdra, agni, varuNa, marut, Adi devatAoM kI stuti yA varNana hai| samAja, saMskAra sRSTiracanA, tattvajJAna Adi para bhI sUkta haiN| ___ maMtrabrAhmaNayorvedanAmadheyam - maMtra vibhAga tathA brAhmaNa vibhAga milakara bane sAhitya ko veda kahate haiN| saMhitA maMtravibhAga hai| saMhitA kI vyavasthA do prakAra se hai| aSTakavyavasthA - Rgveda ke kula 64 adhyAya haiN| ATha adhyAyoM kA samUha eka aSTaka hai| aise 8 aSTaka haiN| pratyeka adhyAya ke vibhAga ko varga kahA gayA hai| varga kI RksaMkhyA 5 hotI haiM paraMtu kaI varga 9 RcAoM taka ke haiN| RksaMhitA meM kula 2006 varga haiN| 2) maMDala vyavasthA ke anusAra kula RksaMhitA 10 maMDaloM meM vibhakta hai| pratyeka maMDala meM aneka sUkta aura pratyeka sUkta meM aneka RcAeM haiN| yaha racanA aitihAsika svarUpa kI rahane se adhika mahattva kI hai| do se ATha taka maMDala gotraRSi evaM unake vaMzajoM para hone se "gotramaMDala' kahalAye gaye haiN| gRtsamada, vizvAmitra, vAmadeva, atri, bhAradvAja, vasiSTha aura AThaveM ke kaNva tathA aMgirasa isa krama se ATha gotraRSi haiN| do se sAta maMDala taka to Rgveda kA mUla hI hai| ina maMtroM kI racanA, sarvAdhika prAcIna hai| nauveM maMDala ke sAre sUktoM kI racanA soma nAmaka eka hI devatAkI stuti meM hai| dasaveM maMDala kI racanA Adhunika vidvAnoM ko arvAcIna sI pratIta hotI hai| kAtyAyana ne dasoM maMDaloM kI racanA ke akSaroM taka kI gaNanA kara jo vibhAjana kiyA hai, vaha isa prakAra hai - maNDala - 10 sUkta - 1017 RcA - 10580 - 1-4 zabda- 1,53,826 akSara- 4,32,000 isake atirikta "vAlakhilya" nAmaka 11 sUkta 8 veM maNDala ke 49 se 59 taka haiN| inake maMtroM kI saMkhyA 80 hai| kucha "khila" sUkta bhI hai| khila kA artha bAda meM joDe gaye maMtra / Rgveda kI racanA itanI vyavasthita rahane ke kAraNa hI, usameM koI parivartana hue bagaira vaha hameM upalabdha hai| dasa maNDaloM ke RSiyoM ke bAre meM kAtyAyana ne kahA hai : zatarcina AdyamaNDale 'nte kSudrasUktamahAsUktAH madhyameSu mAdhyamAH / artha :- Rgveda ke prathama maNDala ke RSiyoM ko sau RcA racanevAle, aMtima maNDala ke RSiyoM ko kSudra sUkta evaM / mahAsUkta racane vAle tathA madhyama maNDala ke RSiyoM ko mAdhyama, yaha saMjJA hai| prAraMbha meM veda rAzirUpa thaa| vyAsajI ne usake cAra vibhAga kiye aura apane cAra ziSyoM ko pRthak-pRthak sikhaaye| isI kAraNa unheM (vedAn vivyAsa yasmAt-vedoM kA vibhAjana kiyA ataH) vedavyAsa "kahA jAne lgaa| pAtaMjala mahAbhASya aura caraNavyUha ke anusAra Rgveda kI 21 zAkhAeM haiN| unameM zAkala, bASkala, AzvalAyana, zAMkhAyana evaM mAMDUkAyana prasiddha haiN| zAkala ke pAMca aura bASkala ke cAra prakAra haiN| Rgveda meM mukhyataH yajJa kI devatAoM kI stuti, mAnavI jIvana ke liye upakAraka prArthanA meM aura tattvajJAna viSayaka vicAra haiN| kvacit prakRti kA sundara varNana bhI hai| moTe taura para sUktoM kA vargIkaraNa isa bhAMti hai : 1) devatAsUkta, 2) dhruvapada, 3) kathA, 4) saMvAda, 5) dAnastuti, 6) tattvajJAna, 7) saMskAra, 8) mAMtrika, 9) laukika evaM 10) aaprii| isake 2 brAhmaNa, AraNyaka tathA upaniSada haiN| isakA upaveda hai aayurved| AdhunikoM ke matAnusAra isakI bhASA bhAropIya aura AdhAra vaijJAnika hai| prastuta veda ke arthajJAna ke lie paryApta graMthoM kI racanA ho cukI hai| isakA upobalaka sAhitya ativipula hai| prAcIna graMthoM ne isakI mahattA mukta kaMTha se pratipAdita kI hai| "taittarIya saMhitA' meM kahA gayA hai ki "sAma" va "yaju" ke dvArA vihita anuSThAna dRDha hotA hai| ___ "yajus' evaM "sAmaveda" "Rgveda" kI vicAradhArA se pUrNataH prabhAvita haiN| sAmaveda kI RcAeM Rgveda para pUrNata: Azrita haiM, unakA koI svataMtra astitva nhiiN| anyAnya saMhitAeM bhI Rgveda ke AdhAra para pallavita haiN| yahI nahIM, brAhmaNoM meM jitane vicAra AeM haiM, unakA mUla rUpa Rgveda saMhitA meM hI milatA hai| AraNyakoM va upaniSadoM meM AdhyAtmika vicAra haiM, una sabakA AdhAra yahI graMtha hai| unakA nirmANa Rgveda ke una aMzoM se huA hai jo pUrNataH ciMtana-pradhAna haiN| brAhmaNa graMthoM meM navIna mata kI sthApanA nahIM hai, aura na svataMtra ciMtana kA prayAsa hai| unameM Rgveda ke hI maMtroM kI vidhi tathA bhASA kI chAnabIna kI gaI hai aura Izvara saMbaMdhI vicAroM ko pallavita kiyA gayA hai| Rgveda meM nAnA prakAra kI prAkRtika zaktiyoM va devatAoM ke stotroM kA vizAla saMgraha haiN| vibhinna suMdara bhAvoM se ota prota udgAroM meM, apanI iSTa-siddhi ke hetu devatAoM se prArthanA kI gaI hai| devatAoM meM agni, indra aura deviyoM meM uSA kI stuti meM sUkta kahe gaye haiN| uSA kI stuti meM kAvya kI suMdara chaTA prasphuTita huI haiN| Rgveda kI devatA -'yasya vAkya sa RSiH yA tenocyate sA devatA" - jisakA vAkya vA RSi tathA jise RSi ne batAyA vaha devatA, yaha niyama hai| aise RSiprokta devatA Rgveda meM bahata haiN| unakI saMkhyA 33 tathA 3339 batAI gayI hai para itane nAma Rgveda meM nahIM milte| vaidika devatAoM ke tIna prakAra mAne gaye haiN| 1) pRthivIstha, 2) madhyamastha tathA 3) dhusth| devatA ke dvividha rUpa kA varNana Rgveda me haiN| prathama saMskRta vAGmaya koza-graMtha khaNDa/43 For Private and Personal Use Only
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rUpa dRzya evaM sthUla hai, to dUsarA sUkSma evaM gUDha / netragocara hone vAlA rUpa sthUla ata evaM Adhidaivika hai| jo jJAneMdriya ke liye agamya, vaha Adhidaivika rUpa mAnA gayA hai| tIsare AdhyAtmika svarUpa kA bhI ullekha hai| udAharaNArtha viSNu yaha sUryarUpa me pratyakSa hotA hai, sUkSma rUpa meM vizva kA mApana karatA hai| aMtarikSa ko sthira karatA hai| para ina donoM se bhinna usakA AdhyAtmika paramapada hai, usake bhakta usakA AMnadAnubhava lete haiN| isa sthAna meM jo madhucakra hai jo amRtakUpa hai, usake sAtha vaha paramapada, jAgaraNazIla jJAnI logoM ko jJAta hotA hai| (R. 1. 154 - 1-2) : 1:22,21) isa veda ke katipaya saMvAda-sUktoM meM nATaka va kAvya ke tattva upalabdha hote haiN| kathopakathana kI pradhAnatA ke kAraNa inheM "saMvAdasUkta" kahA jAtA hai| ina saMvAdoM meM bhAratIya nATaka prabaMdha kAvyoM ke tattva milate haiN| aise saMvAda sUktoM kI saMkhyA 20 ke lagabhaga hai| iname 3 atyaMta prasidhda haiM : 1) pUruravAurvazI-saMvAda [10-85] 2) yama-yamI saMvAda [10-10] aura 3) saramA-paNi saMvAda [10-130] | pUruravA urvazI saMvAda meM romAMcaka prema kA nidarzana hai, to yamI-yamI saMvAda meM yamI dvArA aneka prakAra ke pralobhana dene para bhI yaha yama kA usase anaisargika saMbaMdha sthapita na karane kA varNana hai| donoM hI saMvAdoM kA sAhityika mahattva atyadhika mAnA jAtA hai tathA ye hRdayAvarjaka va kalAtmaka haiN| tRtIya saMvAda meM paNi logoM dvArA AryoM kI gAya curAkara aMdherI guphA meM DAla dene para, iMdra ko apanI zunI saramA ko unake pAsa bhejane kA varNana hai, isameM tatkAlIna samAja kI eka jhalaka dikhAI detI hai| isa veda meM aneka laukika sUkta haiM jinameM aihika viSayoM evaM yaMtra-maMtra kI carcA hai| aise sUkta, dazama maNDala meM haiM aura unakI saMkhyA 30 se adhika nahIM hai do choTe-choTe aise bhI sUkta haiM jinameM zakuna-zAstra kA varNana hai| eka sUkta rAjayakSmA roga se vimukta hone ke liye upadiSTa hai| lagabhaga 20 aise sUkta haiM jinakA saMbaMdha sAmAjika rItiyoM, dAtAoM kI udAratA,naitika prazna tathA jIvana kI katipaya samasyAoM se hai| dazama maMDala kA 85 sUkta vivAha-sUkta hai, jisameM vivAha-viSayaka kucha viSayoM kA varNana hai tathA pAMca sUkta aise haiM jo attyeSTi-saMskAra se saMbaddha haiN| aihika sUktoM meM hI 4 sakta nItiparaka haiM jinheM hitopadeza-sUkta kahA jAtA hai| isa veda ke dArzanika sUktoM ke aMtargata nAsadIya-sUkta (10-129) puruSa-sUkta (10-90) hiraNyagarbhasUkta (10-121) tathA vAksUkta (10-145) Ate haiN| inakA saMbaMdha upaniSadoM ke dArzanika vivecana se hai| nAsadIya sUkta meM bhAratIya rahasyavAda kA prathama AbhAsa prApta hotA hai tathA dArzanika ciMtana kA alaukika rUpa dRSTigata hotA hai| isameM puruSa arthAt paramAtmA ke vizva-vyApI rUpa kA varNana hai| Rgveda kI kula zAkhAeM -caraNavyUha aura purANagata vRttAnta ke AdhAra para Rgveda kI kula zAkhAeM nimna prakArase ginI jAtI haiM : 1) mudgala, 2) gAlava 3) zAlIya 4) vAtsya 5) zaiziri, ye pAMcazAkala zAkhAeM haiN| 6) baudhya 7) agni mAThara 8) parAzara 9) jAtUkarNya ye cAra bASkala zAkhAeM haiN| 10) AzvalAyana 11) zAMkhAyana 12) kauSItaki 13) mahAkauSItaki 14) zAmbavya 15) mANDakeya, ye zAkhAyana zAkhAeM haiN| anya zAkhAoM ke nAma haiM : 16) bahavaca 17) paiGgya 18) uddAlaka 19) gautama 20) AruNa 21) zatabalA 22) gaja-hAstika 23) bASkali 24) bhAradvAja 25) aitareya 26) vAsiSTha 27) sulabha aura 28) zainaka shaakhaa| - vedavyAsa se Rgveda par3hane vAle ziSya kA nAma thA pail| mahAbhArata ke AdhAra para (mahA.sabhA. 36-35) paila thA vasu kA putra / paila ne Age calakara Rgveda kI do zAkhAeM bASkala aura indrapramati dvArA vibhAjija kii| indrapramati se Age zAkhA-paraMparA ke viSaya meM kucha anyAnya varNana milate haiN| Rgveda TippaNI -le- prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| Rgveda-jyotiSa -racayitA-lagadha RSi / isameM 36 zloka haiN| isa graMtha para somAkara nAma paMDita ne bhASya likhA hai| isa vedAMga kA upakrama "kAlavidhAna zAstra ke rUpa meM huA hai| vaidika AryoM ko yajJayAga ke liye dik, deza tathA kAla kA jJAna isa zAstra se prApta hone meM suvidhA huii| Rgveda-siddhAMjanabhASya -le. brahmazrI kpaaliishaastrii| aravindAzrama ke vidvAna shissy| yaha bhASya yogI aravinda ke tattvajJAna para AdhArita huA hai| Rgveda para 1000 pRSThoM kA yaha bhASya Azrama dvArA prakAzita huA hai| isakI prastAvanA RgbhASya bhUmikA nAma se svatantratayA prakAzita tathA Azrama ke sAdhaka mAdhava paNDita dvArA aMgrejI meM anUdita huI hai| RgvedAdibhASyabhUmikA -le- svAmI dayAnanda srsvtii| RjuladhvI -le. puurnnsrsvtii| I. 14 vIM zatI (pUrvArdha) / RjuvimarzinI -le. shivaanndmuni| catuHzatI kI TIkA / Rtambharam -ahamadAbAda se bRhad-gujarAta saMskRta pariSad dvArA isa patrikA kA prakAzana huaa| Rtucaritam -le- atradAcaraNa trkcuuddaamnni| (janma- san 1862) / khnnddkaavy| viSaya- SaDRtuvarNana / RtuvarNanA -le. bhAratacaMdra raay| I. 18 vIM shtii| RtuvilAsitam - le. lakSmInArAyaNa dvivedii| RtusaMhAra -mahAkavi kAlidAsa kI yaha prathama kalAkRti mAnI jAtI hai| isake pratyeka sarga meM eka Rtu kA manorama varNana zRMgAra uddIpana ke rUpa meM kiyA gayA hai| kavi ne apanI priyA ko saMbodhita karate hue isa kAvya meM RtuoM kA varNana 44/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kiyA hai| isa kAvya kA prAraMbha grISma kI pracaMDatA ke varNana se huA hai aura samApti huI hai vasaMta Rtu kI mAdakatA se isake pratyeka sarga meM 16 se 28 taka kI zlokasaMkhyA prApta hotI hai| isa kAvya kI bhASA atyaMta sarala aura subodha hai| vatsabhaTTi ke graMtha meM RtusaMhAra ke 2 zloka uddhRta haiM tathA unhoMne isakI upamAeM bhI grahaNa kI haiN| isase isa kAvya kI prAcInatA siddha hotI hai| SaDRtuoM ke varNana meM kAlidAsa ne kevala nisarga ke bAhya rUpa kA sUkSma nirIkSaNa ke sAtha citraNa kiyA hai| RSabhapaMcAzikA -le- dhnpaal| I. 10 vIM shtii| ekadinaprabandha -le.- alUri kulotpanna suurynaaraaynn|| maataa-jnyaanaambaa| pitA-yajJezvara / yaha cAra soM kA prabandha eka hI dina meM likhA gayA, yaha isakI vizeSatA mAna kara graMtha ko nAma diyA gayA hai| ekavarNArtha saMgraha - le. bharata mallika / I. 17 vIM shtii| ekavIropAkhyAna -le- cArucandra raaycaudhurii| I. 19-20 vIM shtii| yaha upanyAsa sadRza upAkhyAna hai| ekAlokazAstram - le- naagaarjun| cInI bhASA meM upalabdha / eca.Ara.raMgasvAmI kA cInI se anuvAda maisUra se 1927 meM prakAzita huaa| isa meM yathArtha sattA (svabhAva) tathA ayathArtha sattA (abhAva) ke atirikta anya koI tattva nahIM yaha siddha karane kA prayAsa hai| ekAkSarakoza - puruSottama / I. 12 vIM shtii| ekAkSara-gaNapati-kalpa - zloka 300 / isameM caturvidha puruSArtha siddhi ke lie gaNeza ke mantroM se homa aura jala, dugdha, ikSurasa aura dhI se caturvidha tarpaNoM kA pratipAdana hai tathA yantra likhane kI vidhi bhI varNita hai| ekAkSaropaniSad - ekAkSara brahma kA varNana karane vAlA eka gauNa upnissd| isa upaniSad meM ekAkSara tattva kA ullekha pulliMga meM hai| ekAkSara yAne oNkaar| yadyApi isakA ullekha isameM nahIM, phira bhI hRdaya kI gaharAI meM vAstavya karane vAlA isa vizeSaNa se usakA jJAna hotA hai| ekAdazInirNaya - le- zaMkarabhaTTa, I. 17 vIM shtii| vissydhrmshaastr| ekAntavAsI yogI - le- anantAcArya / prativAdi bhayaMkara maMTha ke adhipti| golDasmitha ke 'haramiT' kAvya kA anuvaad| ekAvalI - le. vidyaadhr| isa meM kAvyazAstra ke daMzAgoM * kA varNana hai| isa graMtha ke samasta udAharaNa svayaM vidyAdhara dvArA racita haiM jo utkala-nareza narasiMha kI prazasti meM likhe gae haiN| 'ekAvalI' meM 8 unmeSa haiM aura graMtha 3 bhAgoM me racita haiM- kArikA, vRtti va udaahrnn| tInoM hI bhAgoM ke racayitA vidyAdhara hai| isake prathama unmeSa meM kAvya ke svarUpa, dvitIya meM vRtti-vicAra, tRtIya meM dhvani evaM caturtha meM guNIbhUtavyaMga kA varNana hai| paMcama unmeSa meM guNa va rIti, SaSTha meM doSa, saptama meM zabdAlaMkAra evaM aSTama meM arthAlaMkAra varNita haiN| prastuta graMtha para 'dhvanyAloka', 'kAvyaprakAza' va 'alaMkArasarvasva' kA pUrNa prabhAva hai| alaMkAra-vivecana para ruyyaka kA RNa adhika hai aura pariNAma ullekha, vicitra evaM vikalpa-alaMkAroM ke lakSaNa 'alaMkAra-sarvasva' se hI uddhRta kara diye gae haiN| isa graMtha meM alaMkAroM kA vargIkaraNa ruyyaka se prabhAvita hai| graMtharacanA kA uddezya bhI vidyAdhara ne prakaTa kiyA hai| (1/46) isakA, zrItrivedI racita bhUmikA va TippaNI ke sAtha, prakAzana muMbaI saMskRta sIrIja se huA hai| isa para mallinAtha ne 'saralA' nAmaka TIkA likhI hai| ekIbhAvastotram - le- vaadiraaj| jainaacaary| I. 11 vIM zatI kA puurvaardh| eDavarDa-rAjyAbhiSeka-darabAram - le- zivarAma pANDe / pryaagvaasii| racanA- 1903 meN| eDavarDavaMza - I. 1905 urvIdatta shaastrii| lakhanaU nivaasii| eDavarDazoka-prakAzaH - le- zivarAma paanndde| pryaagvaasii| I. 19101 enalsa oNpha di bhANDAkara oriyanTala risarca insTITyUTa - sana 1918 meM puNe se yaha pANmAsika patrikA prakAzita huii| patrikA meM aMgrejI aura saMskRta bhASA kA prayoga kiyA gayA hai| isameM aneka mahattvapUrNa hastalikhita saMskRta graMthoM kA prakAzana huA hai| aikeya zAkhA - kRSNa yajurveda kI eka nAmazeSa shaakhaa| aitareya AraNyaka - yaha Rgveda kA AraNyaka hai| isake bhAga pAMca aura adhyAyoM kI saMkhyA aThAraha haiN| pahile meM pAMca, dUsare meM sAta, tIsare meM do, cauthe meM eka evaM pAcaveM meM tIna adhyAya haiN| adhyAyoM kA vibhAjana khaMDoM meM hai| __ yaha AraNyaka ai. brAhmaNa kA avaziSTa bhAga hai| isameM tattvajJAna kI apekSA yajJaviSayaka vivecana adhika hai| 'mahAvrata' nAmaka zrauta vidhi ke hautra ke sambandha meM AdhyAtmika vicAroM kA samAveza hai| prathama tIna meM puruSa-vicAra kiyA hai| tIsare meM (isI adhyAya ko saMhitopaniSada kahate haiM) Rgveda kI saMhitA padapATha evaM kramapATha ke gUDha artha para vivecana hai| cauthe meM mahAnAmnI RcAoM kA saMkalana hai| pAMcaveM meM mahAvrata ke mAdhyaMdina savana meM jisakA ullekha hai, usa niSkaivalya zAstra kA varNana hai| isake pahale tIna AraNyakoM ke saMkalana kartA mahidAsa the| cauthe AraNyaka ke saMkalaka AzvalAyana aura pAMcave AraNyaka ke saMkalaka the zaunaka / aitareya AraNyaka aura aitareya brAhmaNa kI bhASA zabdaprayogoM meM bharapUra sAdRzya hai| DaoN. e.bI. kItha ke anusAra isakA kAla I.pU.SaSTha zataka saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/45 For Private and Personal Use Only
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hai| (ka) isakA prakAzana sAyaNa bhASya ke sAtha AnaMdAzrama saMskRta graMthAvalI saMkhyA 38, puNe se 1898 I. meM huA thaa| (kha) DaoN. kItha dvarA AMglAnuvAda oNsaphorDa se prakAzita / (ga) rAjendralAla mitra dvArA saMpAdita evaM bibloyikA iNDikA, kalakattA se 1876 I. meM prkaashit| aitareya upaniSad - yaha, RgvedIya aitareya AraNyaka kA cauthA, pAMcavA aura, chaTA adhyAya hai| isameM 3 adhyAya haiM aura saMpUrNa graMtha gadyAtmaka hai| ekamAtra AtmA ke astitva kA pratipAdana hI isakA pratipAdya hai| prathama adhyAya meM vizva kI utpatti kA varNana hai| isameM batAyA gayA hai ki AtmA se hI saMpUrNa jaDacetanAtmaka sRSTi kI racanA huI hai| prAraMbha meM kevala AtmA hI thA aura usI ne sarva prathama sRSTi-racanA kA saMkalpa kiyA (1-1-2) / dvitIya adhyAya meM janma, jIvana va mRtyu (manuSya kI 3 avasthAoM) kA varNana hai| aMtima adhyAya meM "prajJAna" kI mahimA kA AkhyAna karate hue, AtmA ko usakA (prajJAna kA) rUpa mAnA gayA hai| yaha prajJAna brahma hai| 'prajJAnanetro lokH"| prajJAnaM pratiSThA / prajJAnaM brahma / mAnava zarIra meM AtmA ke praveza kA suMdara varNana isameM hai| paramAtmA ne manuSya ke zarIra kI sImA (zira) ko vidIrNa kara usake zarIra meM praveza kig| usa dvAra ko "vidRti" kahate haiN| yahI AnaMda yA brahma-prApti kA sthAna hai| isa upaniSad meM punarjanma kI kalpanA kA pratipAdana, nizcayAtmaka rUpa se hai| "prajJAnaM brahma" isI upaniSad kA mahAvAkya hai| aitareya brAhmaNa - Rgveda ke upalabdha do brAhmaNoM meM 'aitareya brAhmaNa' atyadhika prasiddha hai| zAkala zAkhA ko mAnya isa brAhmaNa meM 40 adhyAya haiN| 5 adhyAyoM kI 'paMcikA' kahalAtI haiN| arthAt kula 8 paMcikAe~ banatI haiN| pratyeka paMcikA meM ATha adhyAya aura kucha kaMDikAeM hotI haiN| yathA paMcikA 1 meM 30, 2 meM 41, 3 meM 50, 4 meM 32, 5 meM 34, 6 meM 36, 7 meM 34 aura 8 meM 28 kaNDikAeM haiN| kula 285 kaNDikAeM haiN| isa brAhmaNa meM adhikatara somayAga kA vivaraNa hai| 1-16 adhyAyoM meM eka dina meM sampanna hone vAle 'agniSToma" nAmaka somayAga kA vivaraNa hai| 17-18 adhyAyoM meM 360 dinoM ke 'gavAmamayana' kA, 19-24 adhyAyoM meM "dvAdazAha" kA, 25-32 adhyAyoM meM agnihotradi kA aura 33 se 40 rAjyAbhiSeka mahotsava meM rAjapurohitoM ke adhikAra kA varNana hai| 30-40 adhyAya upAkhyAna aura itihAsa dRSTi se mahattva pUrNa hai| isI bhAga meM 33 veM adhyAya meM harizcodropAkhyAna hai, jisameM harizcaMdra kI prakRti, parivAra, usake dvArA sampanna yajJa se sambadha devatA, purohita Rtvija Adi kA paricaya hai| antima tIna adhyAyoM meM bhArata kI caturdik bhaugolika sImAeM, vahAM ke nivAsI aura zAsakoM kA paricaya hai| brAhmaNa kI paMcikA 1 khaMDa (yA kaMDikA) 27 meM somAharaNa kI kathA, 2.28 meM mukhyataH 33 devatAoM kA pratipAdana, (3.44 meM AkAza kI sUrya se upamA), 3.23 meM saMtAnotpatti ke lie aneka vivaah| 4.27 (5/6) meM prema vivAha para bl| 5.33 meM RgAdi tIna vedoM ko tathA atharva veda ko mana kahA gayA hai| isI sthala para atharva veda ko 'brahmadeva' kahakara usakA mahattva pratipAdita hai| isako sarvazreSTha devatA mAnA gayA hai| Rgveda ke aitareya tathA kauSItakI ina donoM brAhmaNa graMthoM kA jJAna yAska ko thaa| yAskapUrva zAkalya bhI inase paricita the| isa AdhAra para isakA kAla IsApUrva 600 varSa kA hogA aisA anumAna hai| ai. brahmaNa meM janamejaya rAjA ke rAjyAbhiSeka kA varNana hai| janamejaya rAjA kA kAla, saMhitAkaraNa ke prAcIna kAla kA aMtima kAla hai| ataH kuruyuddha ke tuMrata bAda hI isakA racanA mAnI jAtI hai| isa brAhmaNa kI gadyabhASA bojhila hai|. upamA-utprekSA najara nahIM aatii| para kucha sthAna aise haiM jahAM bhASA sarala, sIdhI pratIta hotI hai| zunaHzepa kI kathA isakA utkRSTa udAharaNa hai| gadya kI apekSA gAthA, bhASA kI dRSTi se ucca zreNI kI hai| isa ke prAraMbha meM kahA hai ki :___"agni sabhI devatAoM meM samIpa evaM viSNu sarvazreSTha hai| anya devatAgaNa bIca meM hai| isa graMtha ke kAla meM ina donoM devatAoM ko mahattva prApta thA, yaha dikhAI detA hai| sabhI devatAoM ko agni kA rUpa mAnA gayA hai| devAsura yuddha kA ullekha ATha bAra hai| yajJa kI utkrAMti kA digdarzana isa graMtha se hotA hai| isa brAhmaNa ke pravaktA haiM mahidAsa aitareya / caraNavyUha kaNDikA 2 ke anusAra isa brAhmaNa ke paDhane vAle tuMgabhadrA, kRSNA aura godAvarI vA sahyAdri se lekara Andhra deza paryanta rahate the| isake aMtima 10 adhyAya prakSipta mAne jAte haiN| isa para 3 bhASya likhe gaye hai| [1] sAyaNakRta bhASya / yaha AnaMdAzrama saMskRta sIrIja, puNe se 1896 meM donoM bhAgoM meM prakAzita huA hai| [2] SaDguruziSya-racita "sukhapradA' nAmaka laghu vyAkhyA [isakA prakAzana anaMtazayana graMthamAlA saM. 149 triveMdrama se 1942 I. meM huA hai| [3] aura govinda svAmI kI vyAkhyA [aprakAzita] / aitareya brAmhaNam mArTina hAga dvArA sampAdita - muMbaI gavharnameMTa dvArA prakAzita sana 1863 [bhAga 1] [4] aitareya brAhmaNa- sAyaNabhASyasametam satyavrata sAmazramI dvArA sampAdita eziyATika sosAyaTI baMgAla kalakattA samvat 1952-1963 / bhAga 9-4 / [5] aitareyabrAhaNa-sAyaNabhASya sametam [sampAdaka - kAzinAtha zAstrI] AnaMdAzrama, puNe - 1896 bhAga- 1-21 aitareya brAhmaNa-AraNyaka koza- saMpAdaka -kevalAnanda 46/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir srsvtii| [vAI (mahArASTra) ke nivAsI] I. 19-20 vI shtii| jAgatika sAhitya kA Azcarya hai| aise tIna rAmAyaNa Adhunika aitareya viSayasUcI - saMpAdaka - kevalAnanda srsvtii| I. kAla meM prasiddha haiN| racanA arthAt hI asAdhAraNa kliSTa hai| 19-20 vIM shtii| kaGkaNabandharAmAyaNam -kavi- cAralu bhASyakAra shaastrii| 20 aiMdravyAkaraNam - brahmadeva tathA zakra ne pANini ke pUrva vIM zatI pUrvArdha / AMdhra meM kRSNA jile ke kAkarapAratI grAma vyAkaraNa viSayaka kucha niyama prasthApita kiye the| taittirIya ke nivaasii| isa kavi ke eka hI kaGkaNabaddha zloka se saMhitA meM aisA ullekha hai ki devatAoM ne indra se "vAcaM 128 artha upalabdha hote haiN| isa prakAra ke kAvya se kavi vyAkuru" (vANI kA vyAkaraNa kara) yaha prArthanA kI thii| kA bhASApANDitya tathA saMskRta bhASA kI nAnArtha zakti sidhda sAmaveda ke RktaMtra nAmaka prAtizAkhya meM likhA gayA hai ki hotI hai| brahmA ne iMdra ko evaM iMdra ne bhAradvAja ko vyAkaraNa sikhaayaa|| kaMkAlamAlinItantram -zloka 676 / yaha ziva-pArvatI saMvAdarUpa bhAradvAja se vaha anya RSiyoM ko prApta huaa| DeDha lakSa zlokAtmaka dakSiNAmnAya ke antargata 50000 zlokoM aindavAnandam - le- rAmacandra / I. 18 vIM shtii| yayAti rAjA kA maulika tantra graMtha hai| isake pAMca paTala upalabdha haiN| ke caritra para naattk| aMkasaMkhyA aatth| viSaya- akarAdi vargoM kI zivazaktirUpatA, yonimudrA, gurupUjA aizvaryakAdambinI - le. vidyAbhUSaNa kRSNacaritraviSayaka kAvya / aura gurukavaca, mahAkAlI ke mantroM kA pratipAdana tathA oriyanTala thaoNTa- sana 1954 se nAsika se DaoN. jI.vhI.devasthalI purazcaraNavidhi ityaadi| ke sampAdakatva meM isa saMskRta vAGmaya viSayaka patrikA kA kaMThAbharaNam -le. zaMkara mishr| I. 15 vIM shtii| prakAzana prAraMbha huaa| kandarpadarpavilAsa (bhANa)-le. bellamakoNDa rAmarAya aurateya zAkhA (kRSNa yajurvedIya - caraNavyUha ke anusAra aandhrnivaasii| taittirIya zAkhA de. do bheda haiN| (1)-gaukheya aura (2) kaMdarpasaMbhavam -isa graMtha ke kartRtva ke viSaya meM do mata haiN| khaannddikiiy| aukheya kA nAmAMtara aukhIya aura khANDikIya zaMgabhUpAla aura vizvezvara ina do lekhakoM ne apane apane graMtha kA nAmAntara khANDikeya hai| aukheyoM ke satra kA praNayana meM "yathA kaMdarpasaMbhave bhamaiva" aisA kahate hA zlokoM ke vikhanasa RSi ne kiyA aisA vaikhAnasa sUtra ke prAraMbha meM batAyA udAharaNa prastuta kie haiN| gayA hai| aukheyoM kA kucha saMskAra vizeSa vaikhAnasoM meM kiyA kaMduka-stuti -dvaita-mata ke pratiSThApaka madhvAcArya ne choTe-baDe jAtA hai| kintu caraNavyUha meM vaikhAnasoM kA koI ullekha nahIM hai| milAkara 37 graMthoM kI racanA kii| jinheM samaveta rUpa se audAryacintAmaNi - prAkRta vyAkaraNa le.- zrutasAgarasUri "sarva-mUla" kahA jAtA hai| prastuta "kaMduka-stuti '' AcArya jainaacaary| I.16 vIM shtii| , kI 38 vIM evaM laghuttama kRti hai| ise "sarva-mUla" meM samAviSTa audaMbara-saMhitA- le. AcArya niMbArka ke ziSya audaMbarAcArya nahIM kiyA jaataa| isake aMtargata zrIkRSNa kI stuti meM kevala nibArka tattvajJAna viSayaka grNth| do anuprAsamaya padya haiN| inakI racanA AcArya ne apane aupamanyava - kRSNa yajurveda kI eka lupta shaakhaa| bAlya-kAla meM kI thii| ye padya nimnAMkita haiMaumApatam - ziva-pArvatI sNvaad| saMgIta zAstra kI apUrNa ambaragaMgA-cuMbitapadaH padatala-vidalita-gurutarazakaTaH / rcnaa| prAcIna saMgIta, tAla, nRtya tathA sAhitya kA vivecana kAliyanAgavela-nihaMtA sarasija-dala-vikasita-nayanaH / / 38 bhAgoM meM kiyA hai| bharata, mataMga tathA kohala ke matoM kAlaghanAlI-karburakAyaH shrsht-shklit-ripusht-nikrH| se bhinna vicAra isa meM haiN| naMdIzvara saMhitA kA yaha saMkSepa hai saMtatamasmAn pAtu murAriH satataga-samajava khgptinirtH|| aisA raghunAtha apanI saMgItasudhA meM kahate haiN| sAMprata upalabdha kaMsanidhanam -kvi-raam| saMkSepIkaraNa cidambaram ke umApati zivArya ne kiyA, jinakA kaMsavadham -isa nAma ke aneka graMtha haiM jaisesamaya I.12 vIM zatI ke pUrva kA mAnA jAtA hai| - 1. pAtaMjala mahAbhASya meM ullikhita naattk| auzanasa-dhanurveda - saMpAdaka- pN.raajaaraam| paMjAba orieMTala 2. le.- raajcuuddaamnni| sargasaMkhyA- 101 sIrIja dvArA prakAzita / 3. le.- dharmasUri / I. 15 vIM zatI kaGkaNabandharAmAyaNam -kavi kRSNamUrti / I.19 vIM shtii| 4. le.- shesskRssnn| (rUpaka.) I. 16 vIM shtii| isa vicitra graMtha meM akSarayukta do paMktiyoM ke eka hI zloka 5. le.- mahAkavi shesskRssnn| I. 16 vIM shtii| meM saMpUrNa rAmakathA samAviSTa hai| yaha zloka kaGkaNAkAra yaha sAla aMko kA nATaka hai| zrIkRSNa ke janma se kaMsa ke likhakara, kisI bhI akSara se dAhine aura bAeM paDhane se 64 vadha taka kA kathAnaka / pramukha rasa vIra / bIcabIca meM vipralambha zloka banate haiN| inase rAmakathA pUrNa hotI hai| yaha prakAra / zRMgAra tathA raudra rasa kA bhI putt| prAkRta kA pracura pryog| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/47 For Private and Personal Use Only
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrIkRSNa ke mukha se bhI prAkRta gaan| anyatra kahI adhama truTita rUpa meM upalabdha hai| kaThopaniSad to prasiddha hI hai| pAtroM dvArA bhI saMskRta sNvaad| saMgItamayI shailii| anuprAsa kaThazrutyupaniSad nAma kA graMtha bhI upalabdha hai| kAThaka gRhya yamaka kI mAtrA adhik| kabhI-kabhI raMgamaMca para sAkSAt yudhda kA hI laugAkSigRhyasUtra aisA nAmAntara kahIM kahIM kiyA gayA darzana, jo bhAratIya nATyazAstra meM niSiddha hai| hai| kaTha aura laugAkSi bhinna vyakti the yA eka yaha vivAdya viSaya hai| (6) le. haridAsa siddhAntavAgIza / racanAkAla sana 1888 / kaTharudra-upaniSad kRSNa yajurveda kI gadya-padyAtmaka shaakhaa| yaha nATaka lekhaka ne 15 varSa kI avasthA meM likhaa| prajApati dvArA devatAoM ko brahmavidyA kA jo upadeza kiyA usI varSa koTalipADA meM isa kA abhinaya huaa| gayA usameM, brahmajJAna se hI brahmaprApti ke tattva kA nirUpaNa kiyA hai| kakSapuTam -(nAmAntara - nAgArjunIya, siddhacAmuNDA, siddhanArjunIya na karmaNA na prajayA na cAnyenApi kenacit / kacchapuTa, kakSapuTI, kakSapuTamaMtrazAstra, kakSapuTataMtra Adi) le. brahma-vedanamAtreNa brahmApnotyeva mAnavaH / / siddha naagaarjun| paTalasaMkhyA - 20 / isameM vazIkaraNa, AkarSaNa, arthAt - mAnava ko karma se, prajA se athavA anya kisI staMbhana, mohana, uccATana, maraNa, vidvaSa karA denA, vyAdhi paidA upAya se nahIM balki kevala brahmajJAna se hI brahma-prApti hotI kara denA, pazu phasala aura dhana kA nAza kara denA, jAdUTonA, hai| isa upaniSad meM paMcIkaraNa paddhati se sRSTi kI utpatti yakSiNImaMtra, ceTaka, divya aMjana se adRzya kara denA, khaDAuoM kA krama tathA AtmA ke paMcakozoM kA vivecana hai| ko calA denA, AkAzagamana, gaDA dhana nikAla denA, senA kaThopaniSad -kRSNa yajurveda kI kAThaka zAkhA kA eka bhaag| ko stabdha kara denA, bahate jala ko roka denA Adi tAntrika isameM yama dvArA naciketa ko brahmavidyA kA nirUpaNa kiyA gayA vidhiyAM zAmbhava, yAmala, zAkta, kaula, DAmara Adi vividha hai| isake kula do adhyAya haiN| inameM AtmA kI amaratA kA tantroM kA avalokana kara AgamIkRta tathA anyAnya logoM ke siddhAnta aura AtmajJAna kI prApti ke mArga kA vivecana hai| mukha se sunakara sAra rUpa meM nivedana kie haiN| yama ne AtmA ko jJAnasvarUpa, avinAzI aura paramAtmA se kakSapuTIvidyA -le. 'nitynaath| maataa-paarvtii| zloka- 3271 . abhinna batAyA hai| isaliye vaha sarva prakAzaka hai| yaha mantrasAra ke sidhdakhaNDa se gRhIta graMtha hai| na tatra sUryo bhAti na candratArakaM kacazatakam -le. vrdkRssnnmmaacaary| vAlajUra (taMjaura) ke nemA vidyuto bhAnti kuto'yamAgniH / nivaasii| I.. 19 vIM shtii| tameva bhAntamanubhati sarvaM kacchavaMzam -le. kRSNarAma / jayapura ke nivaasii| AyurvedAcArya tasya bhAsA sarvamidaM vibhAti / / viSaya- jayapura ke pAMca narezoM kA caritra varNana / arthAt- vahAM sUrya, candra aura tArakoM kA prakAza nahIM kaTAkSazatakam -le. ma.ma.gaNapati zAstrI, vedAntakesarI / bhaktiniSTha pahuMca sakatA, yaha vidyuta prakAza bhI nahIM pahucatA taba vahAM kaavy| I. 19-20 vIM shtii| agni kaise phuNcegaa| usa (paramAtmA) ke prakAzita hote hI kaTuvipAka -le. lIlA rAva -dayAla / paMDitA- kSamAdevI rAva sabhI prakAzamAna hote haiN| usake prakAza se hI yaha saba likhita "grAmajyoti" nAmaka kathA para AdhArita. ekAMkikA / dikhAI detA hai| viSaya- zAsakIya adhikArI pitA kI yuvA putrI rekhA satyAgraha AtmajJAna prApti kA mArga yama ne isa prakAra batAyA haiAndolana meM prANotsarga karatI hai, yaha kaTu vipAka dekhate hue zreyazca preyazca manuSyametaH pazcAtApadagdha pitA kI avasthA / tau saMparItya vivinakti dhIraH kaTha (athavA kAThaka) zAkhA -[kRSNa yajurvedIya] | jisa zreyo hi dhIro'bhiHpreyaso vRNIte prakAra vaizaMpAyana caraka ke saba ziSya caraka kahalAte haiM, vaise preyo mando yogakSemAd vRNIte / / hI kaTha ke bhI samasta ziSya kaTha hI kahalAte haiN| aneka arthAt- zreya aura preya donoM mizrarUpa meM jIva ke samakSa kaThoM meM jo pradhAna kaTha thA use hI Adya kaTha kahA gayA upasthita hote haiN| jo buddhimAn hai vaha zreya kA aura maMda hai| kaTha eka caraNa hai| isa kI avAntara zAkhAeM aneka buddhivAlA yogakSema calAne ke liye preya kA cunAva karatA hai| hoNgii| purANoM meM nirdiSTa pramANoM ke anusAra uttara dizA meM yama ke anusAra zreya vidyA aura preya avidyA hai| zreya almoDA, gaDhavAla, kumAUM, kAzmIra paMjAba, aphagAnistAna ko svIkAra karane se hI AtmajJAna aura paramAnaMda kI prApti saMbhava hai| Adi dezoM meM se koI eka deza kaTha nAmaka hogaa| ____ isa upaniSad meM "ratharUpaka" dvArA AtmA, buddhi, mana, kAThakasaMhitA, kaThabrAhmaNa (kucha aMza) aura kAThakagRhya indriyAM aura viSaya inakA atyaMta mArmika varNana kiyA hai| sUtra upalabdha haiN| kaTha-brAhmaNa kA nAma zatAdhyayana brAhmaNa bhI kaNaH luptaH gRhaM dahati -TAlasTAya kI kathA "e spArka thaa| isake atirikta kaTha AraNyaka yA kaTha-pravardI brAhmaNa nigalekTeDa barnsa dI hAUsa" kA anuvaad| anuvAdaka hai 48 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kRssnnsaamyaajii| kaNAdarahasyam -le. zaMkara mishr| I. 15 vIM shtii| kaNNakIkovalam -6 sarga kA kaavy| mUla zIlapaTTikAram nAmaka malayAlam kAvya kA anuvAda / anuvAdaka- sI.nArAyaNa naayr| kaNvakaMThAbharaNam -le. anNtaacaary| I. 18 vIM shtii| kathAkalpadrumaH -saMskRta caMdrikA meM dI gayI jAnakArI ke anusAra kathAkalpadrumaH nAmaka 8 pRSThoM vAlI patrikA 1899 meM AppAzAstrI ke sampAdakatva meM prAraMbha huii| prakAzana sthala mahArASTra meM kolhApura kSetra thaa| isa patrikA meM "arebiyana nAiTas" kA saMskRta anuvAda prakAzita honA prAraMbha huA thaa| kathAkoSa -le. brhmdev| jainaacaary| I. 12 vIM shtii| kathAkautukam - "yusupha-julekhA" nAmaka parziyana kathA kA anuvaad| le. zrIdhara, I. 15 vIM zatI / kathApaMcakam -le. kSamAdevI raav| Adhunika viSayoM para pAMca padyAtmaka kathAeM kathAmaMjarI -1. le. jgnnaath| aravindAzrama kI zrI. mAtAjI dvArA phrAnsIsI bhASA meM likhita nItikathAoM (beljistavAra) kA saMskRta anuvAda (sttiik)| 2. le. vhI. anantAcArya koddNbkm| yaha kathAsaMgraha gadya-padyAtmaka hai| kathAlakSaNam -le. mdhvaacaary| I. 12-13 za. kathAvicAra -le. bhAvasena traividya / jainAcArya / I. 13 vIM zatI / kathAzatakam -anyAnya prAdezika bhASAoM kI rocaka 100 kathAoM kA saMkalita anuvaad| anuvAdaka- esa. veGkaTarAma shaastrii| kathAsaritsAgara -kavi somadeva ne I.sa. 11 vIM zatAbdI ke uttarArdha meM kAzmIra ke rAjA anaMtadeva kI viduSI patnI sUryavatI ke protsAhana para "kathAsaritsAgara" kI racanA kii| isameM kula 18 laMbaka, 124 taraMga aura 24 hajAra zloka haiN| laMbakoM ke nAma haiM- kathApITha, kathAmukha, lAvANaka, naravAhana-dattajanana, caturdArikA, madanamaMcukA, ratnaprabhA, alaMkAravatI, zaktiyaza, velA, zazAMkavatI, madirAvatI, paMcamahAbhiSeka, suratamaMjarI, padmAvatI va vissmshaal| ina kathAoM ke mAdhyama se tatkAlIna bhAratIya rIti-rivAja, kalA-vilAsa, nArIcaritra, dhArmika vizvAsa aura saMketoM kA paricaya hotA hai| racanA meM anuSTubh chaMda kA prayoga isakI vizeSatA hai| kathAsUktam -Rgveda ke kucha sUktoM meM bIjarUpa meM kucha kathAeM haiM jinakA Age calakara brAhmaNagraMthoM meM vistAra huA hai| jaise R. 1.24. meM ullekhita zunaH zepakathA, ai. brAhmaNa meM (5.14.) vistArita hai| R.1-454 ke viSNusUkta se zatapathabrAhmaNa meM vAmanAvatAra kathA lI gayI hai| Rgveda kI anya kathAeM haiM :- gautamakathA (1/85), vAmadevakathA (1-28), zyAvAzvakathA (75.61), saptavadhikathA (5-78), dAzarAjJayuddhakathA (7-18,33), namucivadhakathA (8-14), nAbhAnediSTakathA (10.61) ina kathAoM se saMbaMdhita sUkta kathAsUkta kahe jAte haiN| kanakajAnakI (nATaka)-le. kssmendr| I.11 vIM shtii| pitA prkaashendr| viSaya- prabhu rAma kA vanavAsottara caritra kanakalatA -kAvyam -le. tArAcandra (I.17-18) vIM shtii| kanakalatA -mUla zeksapiyara ke kAvya 'lyUkresa' kA anuvAda / anuvAdaka- pI. ke. kalyANarAma shaastrii| mdraasnivaasii| kanyAdAnam -lekhikA- DaoN. mANika pATIla / amarAvatI (vidarbha) nivaasii| ekAMkI naattikaa| viSaya- rAjapUta mahilA kRSNAkumArI kA critr| kapATa-vipATinI le. premacandra trkvaagiish| kavirAjakRta "rAghava-pANDavIya' nAmaka dvayarthI kAvya kI vyAkhyA / kapAlakuNDalA -baMkimacandra ke baMgAlI upanyAsa para AdhArita naattk| le. hricrnn| (prasidhda lekhaka viSNupada bhaTTAcArya ke pitA / saMskRta sAhitya pariSad ke 37 veM vArSikotsava meM abhinIta / aMkasaMkhyA sAta / kathAvastu- navakumAra kI prathama patnI mati brAhmaNa veSa meM kapAlakuNDalA se milatI hai, yaha dekha nAyaka usake caritra para zaMkA karatA hai| apamAnita nAyikA prANotsarga karatI hai| pazcAttApadagdha nAyaka bhI AtmahatyA karatA hai| kapilagItA -zrImadbhAgavata meM kardamaputra kapila (bhagavAn viSNu kA pAMcavA avatAra) ne apanI mAtA devahUti ko diyA huA upadeza, "kapilagItA" nAma se prasiddha hai| kapilasmRti -le. kapila / sAMkhyasUtrAkAra kapila muni se bhinna vyktitv| kapiSThala-kaTha saMhitA (kRSNa yajurveda)-kRSNa yajurveda kI kapiSThala-kaTha saMhitA apanI mUlazAkhA parivAra se bahuta milatI-julatI hai| pataMjali ke samaya isa zAkhA kA pracAra thA, aisA pramANoM se dIkhatA hai| samprati isakA nAma hI raha gayA hai| isake padapATha kA bhI ullekha pAyA jAtA hai| kapiSThala-kaThazAkhA kI saMhitA, ATha aSTakoM aura 64 adhyAoM meM vibhakta thii| samprati prathamASTaka, caturthASTaka, paMcamASTaka aura SaSThASTaka hI milate haiN| kapotAlaya - le. zrImatI lIlA-rAva dyaal| jagadIzacaMdra mAthura dvArA likhita kathA kA prahasanAtmaka rUpAntara / kamalA - svAtaMtryavIra sAvarakara ke prasiddha 'kamalA' nAmaka marAThI mahAkAvya kA saMskRta anuvaad| anuvAdaka DaoN. ga.bA. plsule| punne-nivaasii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 49 For Private and Personal Use Only
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kamalApaddhati - le. premanidhi pnt| zloka 2001 viSayatAMtrika upaasnaa| kamalinI-kalahaMsam (nATikA) . le. rAjacUDAmaNi yajJanArAyaNa diikssit| I. 16 vIM zatI kA antima crnn| sabhI pAtra prakRtiparaka paraMtu unakI vRtti-pravRttiyAM mAnavocita hai| cola zAsaka mahArAja raghunAtha ke zAsana-kAla meM isakA prathama abhinava anantAsanapura meM viSNu kI yAtrA ke avasara para huA (1614 I. ke pazcAt) / pramukha rasa shRNgaar| isakA kathAnaka kalpita / kula pAtrasaMkhyA caudaha / subodha evaM saMgItamayI racanA / kathA - nAyaka kalahaMsa ke mAmA kamalAkara ko parAsta karane para bakoTa unakI kanyA kamalinI evaM dhAtreyI ko uThA le jAtA hai| kalahaMsa kamalajA se prema karane lagatA hai| kamalajA ko sArasikA bharatanATya sikhAtI hai| bAda meM patA calatA hai ki kamalinI hI kamalajA kA rUpa dhAraNa kara AyI hai| nAyaka kalahaMsa tathA nAyikA kamalinI kAmasantapta hote haiM aura madanodyAna meM ve milate bhI haiM, paraMtu unakA milana nahIM ho paataa| pratinAyikA ke rUpa meM kalahaMsa kI rAnI usameM bAdhA DAlatI hai, paraMtu bAda meM rAnI ko patA calatA hai ki kamalajA vAstava meM usI kI bahana hai, taba vaha kalahaMsa-kamalinI kA vivAhasambandha svIkAra karatI hai| kamalinI-rAjahaMsam (nATaka) - le. kerala ke eka kavi va nATakakAra zrI. puurnnsrsvtii| I. 14 vIM za, kA pUrvArdha / pUrNasarasvatI saMnyAsI the aura tricUrasthita maTha meM rahate the| TIkA, kAvya, nATaka Adi vividha prakAra ke 7 se bhI adhika graMthoM kI racanA dvArA saMskRta sAhitya kI zrI-vRddhi karane vAle kerala ke paMDitoM meM pUrNasarasvatI kA apanA eka vizeSa sthAna hai| aMka- paaNc| rAjahaMsa evaM paMpA-sarovara kI kamalinI ke vivAha kA prasaMga isameM varNita hai| kamalAvijayam (nATaka) - mUla- AlphreDa TenIsana kRta do aMka kA prekssnnk| anuvAdaka- veNkttrmnnaacaary| 1909 meM likhit| 1938 meM prakAzita / rUpAntara meM mUla zokAnta kathAnaka meM badala kara sukhAnta kiyA hai| nATaka racanA meM geya paddhati kA avalaMba kiyA hai| karaNakaMThIrava - le. keshv| I. 15 vIM shtii| vissyjyotissshaastr| karaNakutUhalam - le. bhaaskraacaary| I. 12-13 vIM shtii| viSaya- jyotirgnnit| karaNakaustubha - le.- kRSNa (suprasiddha jyotiHshaastrjny)| zivAjI mahArAja ne apane svarAjya meM bhASAzuddhi ke uparAnta, paMcAMgazuddhi kA prayAsa kiyaa| prastuta graMtha usI prayAsa meM likhavAyA gyaa| jyotiHzAstrajJoM meM isa graMtha kA Adara se ullekha hotA hai| karuNarasataMragiNI (stotrakAvya) - le. jagu zrI bkulbhuussnn| veMgaluru nivaasii| karuNAlaharI (viSNulaharI) - le. jagannAtha pnnddiraaj| I. 16-17 vIM shtii| zlokasaMkhyA 60 / stotrakAvya / karNadhAraH (kAvya) -le. haricaraNa bhttttaacaary| kalakattA nivaasii| janma I. 1878 / karNabhAraH (nATaka) - le.- mahAkavi bhaas| isameM mahAbhArata kI kathA ke AdhAra para karNa kA caritra varNita hai| mahAbhArata ke yuddha meM droNAcArya kI mRtyu ke pazcAt karNa ko senApati banAyA jAtA hai| ataH ise 'karNabhAra' kahA gayA hai| sarvaprathama sUtradhAra raMgamaMca AtA hai| senApati banane para karNa apane sArathI zalya ko arjuna ke ratha ke pAsa use le jAne ko kahatA hai| mArga meM vaha apanI astra-prApti kA vRttAMta va parazurAma ke sAtha ghaTI ghaTanA kA kathana karatA hai| usI samaya nepathya se eka brAhmaNa kI AvAja sunAI paDatI hai ki 'maiM bahuta baDI bhikSA mAMga rahA huuN'| brAhmaNa aura koI nahIM indra hai| ve karNa se usake kavaca-kuMDala mAMgane Ae the| pahale to karNa dene se hicakicAtA hai aura brAhmaNa ko suvarNa va dhana mAMgane ke liye kahatA hai para brAhmaNa apanI haTha para aDA rahatA hai, aura abhedya kavaca kI mAMga karatA hai| aMta meM karNa apane kavaca-kuMDala de detA hai aura use iMdra se 'vimalA' zakti prApta hotI hai| pazcAt karNa va zalya arjuna ke ratha kI aura jAte haiM tathA bharatavAkya ke bAda nATaka samApta hotA hai| ___ mahAkavi bhAsa ne nATaka meM ghaTanAoM kI sUcanA kathopakathana ke rUpa meM dekara isakI nATakIyatA kI rakSA kI hai| yadyapi isakA varNya-viSaya yuddha va yuddha-bhUmi hai, tathApi isa nATaka meM karuNarasa kA hI prAdhAnya hai| nATaka meM 2 cUlikAeM haiN| 5- karpUracaritam (bhANa)- isa bhANa meM eka cUlikA hai jisakA prayogasthAna prastAvanA meM hai| svarUpa ke anusAra yaha aMkabAhya ekakRta akhaNDa hai| karpUraka ke praveza kI sUcanA cUlikA kA viSaya hai| karpUraka (viTa) madhyama zreNI kA zrRMgAra sahAyaka pAtra hai| bhASA saMskRta hai| pAtrapraveza kI sUcanA dene ke kAraNa cUlikA upayukta hai| karpUrastava -(nAmAntara - karpUrAdistotraM yA karpUrastavarAjaH, kAlikAsvarUpAkhya stotraM) zloka- 64 / isa stotra kAvya para zrIzaMkarAcArya, veNudhara, kAzIrAmabhaTTa, durgArAma tarkavAgIza, kAlIcaraNa, kRSNacandra-putra nandarAma, brahmAnanda, sarasvatI, vrajanAthaputra raMganAtha, kulamaNi zukla, paramAnanda pAThaka, anantarAma, rAmakizora zarmA Adi vidvAnoM kI TIkAeM upalabdha haiM jinase isakI mahattA sUcita hotI hai| karNasantoSa -le. mudgl| karmatattvam -le. narahara nArAyaNa bhidde| nAgapura nivAsI maisura vi.vi. dvArA saMcAlita saMskRta nibaMdha spardhA meM prathama puraskRta 50/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra " nibaMdha / sana 1944 tathA maisUra vi. vi. dvArA sana 1950 meM prakAzita / karmadahanapUjA - le. zubhacandra (jainAcArya) I. 16-17 vIM zatI / karmanirNaya -le. madhvAcArya I. 12-13 vIM zatI / dvaita mata viSayaka graMtha / www.kobatirth.org karmaprakRti - le. abhayacandra jainAcArya I. 13 vIM zatI / karmapradIpa dharmazAstraviSayaka gobhila gRhyasUtra para kAtyayana dvArA likhA gayA pariziSTa / karmaprAbhRtaTIkA - le. samantabhadra jainaacaary| I. prathama aMtima bhaag| pitA zAMtivarmA / karmaphalam (prahasana ) - le. ramAnAtha mizra / racanA sana 1955 meM, sambhavataH sana 1961 meM prkaashit| viSaya bhAratIya samAja kI viSamatAoM kA citraNa / karmavipAka le kalakIrti jainAcArya I. 14 vIM zatI pitA karNasiMha / mAtA zobhA / karmavipAkArkaH le. zaMkarabhaTTa / I. 17 vIM zatI / karmasAramahAtantram zaleka 9500 kula 28 ullAsoM meM vibhakta hai| graMthakAra zrIkaNThaputra muktaka (mujjakA mukhyaka) ne apane guru zrIkaNTha ke anugraha se zivAtmaka tattva kA jJAna prApta kara saba tantroM kA sAra isa meM pratipAdita kiyA hai| isa meM kahA gayA hai ki vedAnta se zaiva zAstra, zaiva se dakSiNAprAya aura dakSiNAprAya se pakSimAprAya zreSThatama hai| karNAnandam le kRSNadAsa viSaya chandaHzAstra / - karNAnandacampU-le. kRSNadAsa karnATakazabdAnuzAsanam le bhaTTa aMkaladeva I. 17 vIM / shtii| karnATakavAsI jaina vijayanagara ke rAjA kA Azraya prApta / prastuta graMtha kannaDa bhASA kA saMskRta bhASIya vyAkaraNa graMtha hai| isameM udAharaNa kannaDa sAhitya se diye gaye hai| yaha kannaDa sAhitya meM sammAnita graMtha haiN| / karNAmRtam le govinda vyAsa (I. 16 vIM zatI) / karNArjunIyam le. kavIndra paramAnanda RSikula (lakSmaNagaDha) nivAsI, I. 20 vIM zatI / 1 kalaMkamocanam -se. paMcAnana tarkarala bhaTTAcArya (janma 1866 ) sUryodaya patrikA meM prkaashit| viSaya- rAdhAkRSNa kA AdhyAtmika svarUpa vizada kara rAdhA para lagA kalaMka mittaanaa| kalaza le muni amRtacaMdrasUri I. 9 vIM zatI jaina muni kuMdakuMdAcArya ke prAkRta meM likhe gaye adhyAtma viSayaka jainapaMthI graMtha para saMskRta padya meM likhI gaI yaha TIkA hai| kalazacandrikA - zloka 4200 / isameM hari, hara, durgA, skanda, gaNeza, prajApati, kAlI Adi kI kalaza vidhi, aMkuzaropaNa tathA havana Adi ke sAtha kahIM gayI hai / kalAMkuranibandha ( rAgamAlikA) le. puruSottama kaviratna / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lekhaka kI anya racanAeM rAmacandrodaya, rAmAbhyudaya aura bAlarAmAyaNam kalAkaumudIcampU -le. cakrapANi / kalAdIkSA -le. manodatta / yaha graMtha zivasvAmI dvArA parivarddhita kalAdIkSA rahasyacarcA - zloka 6889 yaha gadya aura padya meM likhita graMtha tAntrika maMtroM meM dIkSita karAne kI vidhi kA pratipAdaka hai| viSaya- vizeSa dIkSAvidhi, dIkSAsambandhI prayoga, tathA tAMtrika dIkSA kI aavshyktaa| SoDaza upacAroM ke mantra, homavidhi, kalAdIkSAvidhi, zAntyatIta kalA kI zuddhi, AtmavidyA tathA zivatattva ke vibhAgAdi kA pratipAdana / kalAnandakam (nATaka) - le. rAmacandra zekhara 18 vIM zatI / kathAsAra nAyaka nandaka bhadrAcala para tapa karane vAle rAjadampati kA putra hai| nAyikA kalAvatI dillIzvara kI kanyA hai| donoM parasparoM kI guNacarcA suna anurakta hote haiM nandaka gupta veza meM nAyikA se milane jAtA hai| vaha gaurIpUjA ke bahAne usakA sAhacarya pAtI hai| trikAlavedI nAmaka yogI kI tapasyA meM vighna AtA hai jise nandaka dUra karatA hai| ata eva yogI kRtajJatA se naMdaka kI sahAyatA karatA hai| kalAvatI kA pitA nandaka ko kanyA denA nahIM cAhatA, parantu trikAlavedI kI sahAyatA se unakA milana hotA hai / kalApa-tattvArNava - le. raghunandana AcArya ziromaNi / kalApa - dIpikA - le. rAmacaraNa tarkavAgIza (I. 17 vIM zatI) amarakoza para bhASya / kalApavyAkaraNam (utpatti kI kathA) - zivazarmA ne sAtavAhana ko chaha mAha meM vidvAn banAne kI pratijJA kI aura vaha kArtika svAmI kI upAsanA karane jaMgala ko prasthita huaa| kaDI tapasyA se usane svAmI ko prasanna kiyaa| unhone "siddho varNasamAmnAyaH " isa sUtra kA uccAra kiyA taba zivazarmA ne apanI buddhi se Age kA sUtra paDhA / svAmI ne kahA kI zivazarmA ne bIca meM hI svataH sUtroccAra kiyA, isa liye isa zAstra kI mahattA ghaTa gaI hai aura unhoMne nayA sulabha vyAkaraNa zivazarmA ko diyaa| yaha pANini ke vyAkaraNa ke kama mahattva kA tathA alpatantra kA hone se "kAtantra" tathA "kAlApa" ina nAmoM se prasiddha huaa| kalApasAra - le. rAmakumAra nyAyabhUSaNa / kalApikA le.DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya pAkSAtya paddhati ke saoNneTa (sunIta) chaMda meM race hue kAvyoM kA saMkalana / kalAvatI- -kAmarUpam (rUpaka) le navakRSNadAsa (I. 18 vIM zatI) kathAsAra nAyikA kalAvatI kA apaharaNa hotA hai aura kAzI ke rAjakumAra kAmarUpa use chur3Ate haiM / antataH donoM praNaya sUtroM meM baMdhate haiN| For Private and Personal Use Only saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 51
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalAvilAsa -le.kssemendr| I. 11 vIM shtii| pitA prkaashendr| upahAsa pradhAna vyaMgAtmaka kaavy| kalikAkolAhalam (nATaka) - le.- vhI. rAmAnAcArya / kalidUSaNam -kavi. ghnshyaam| taMjAvaram ke nRpati tukojI kA mNtrii| (I. 18 vIM zatI) saMskRta aura prAkRta bhASA kA "zleSa" isa kAvya kI vizeSatA hai| kalipalAyanam (nATaka)- le.- vidyAdhara shaastrii| I. 20 vIM shtii| kali aura rAjA parIkSit kI bhAgavatokta kathAvastu para aadhaarit| aMka saMkhyA caar| kaliprAdurbhAva (nATaka) - le.ya. mahAliMga shaastrii| mdraasnivaasii| racanA sana 1939 meN| prakAzana sana 1956 meN| aMkasaMkhyA saat| lambI ekoktiyAM aura kali evaM dvApara ke chAyAtmaka pAtra isakI vizeSatA hai| kathAsAra- dvApara yuga ke antima dina kAtyAyana mizra apanA kheta vaizya ko becatA hai| usame gaDA mudrAkalaza milane para vaizya use mizra ko vApasa karane AtA hai paraMtu kheta kA sabhI mAla kharIdadAra kA hai yaha soca kara mizrajI vaha svIkAra nahIM krte| bAta paMcoM taka AtI hai| isa bIca dvApara yuga' bIta kara kaliyuga zuru hotA hai aura donoM kI mati bhraSTa hotii| anta meM ApasI kalaha ke kAraNa vaha dhana rAjakoza meM jamA hotA hai| kaliviDambanam (khaNDakAvya) - le. nIlakaNTha diikssit| I. 17 vIM shtii| kalividhUnanam ( nATaka) - le. nArAyaNa zAstrI (I. 1860-1911) kumbhakoNam se devanAgarI lipI meM 1891 meM prakAzita / kumbhezvara ke makhotsava meM prathama abhinIta / aMkasaMkhyA ds| yaha prastuta lekhaka kI 37 vIM racanA hai|| nala-damayantI svayaMvara se lekara, unake dyUta, vanavAsa va phira se rAjA banane taka kI kathA nibaddha hai| sazakta caritra citraNa, anuprAsoM kA rucira prayoga aura chAyAtattva kA sarasa prayoga nATaka meM dikhAI detA hai| pratinAyaka kali kI viSkambhaka meM bhUmikA, nala kA sarpa ke peTa meM jAnA aura vahAM se kurUpa bana nikalanA, cAra lokapAloM kA nala ke rUpa meM svayaMvara meM upasthita honA Adi dRzya isa nATaka kI vizeSatAeM haiN| kalivilAsamatidarpaNa - le. pArathIyUra kRSNa / I. 19 vIM shtii| kalpadrumakalikA - le. lkssmiivllbh| zloka 5500 / kalpanA-kalpakam (nATaka) - le. zeSagiri / krnaattkvaasii|| (I. 18 vIM zatI) zrIraMgapattana ke caitra yAtrA utsava meM abhinIta / kalpanAmaNDatikA (kalpanAlaMkRtikA) - le. kumAralAta / saMpUrNa nAma hai "klpnaamnnddtikaa-dRssttaantpNkti"| isameM bauddha upadeza paraka 80 AkhyAna tathA 10 dRSTAnta gadya-padya meM haiN| kucha vidvAna isa racanA ko azvaghoSa kI "sUtrAlaMkAra" se abhinna mAnate haiN| isa graMtha ke aMza kA atyanta zramasAdhya saMpAdana DA. lUDarsa dvArA sampanna huaa| kalpalatA * le. zaMkara mishr| I. 15 vIM shtii| kalpalatA - 1. racayitA somdaivjny| paMcAgoM meM diyA jAne vAlA saMvatsaraphala isI graMtha se uddhRta kiyA jAtA hai| 2. le. raamdev| kalpavallikA - le. paMDita nRsiMha shaastrii| kaakiinaaddaanivaasii| rAmAyaNa kI ghaTanAoM para AdhArita kAvya / kalpasUtram - isa nAma se tIna tAMtrika graMtha prasiddha haiN| (1) mahAmahopAdhyAya parazurAma vircit| isameM tAntrika dIkSA tIna prakAra kI batalAyI gayI hai| zAktikI, zAMbhavI aura mAntrI / zAkti kA ziSya meM praveza karane se dIkSA zAktikI kahalAtI hai| caraNavinyAsa se zAMbhavI aura mantropadeza se maantrii| upadeSTA ye tInoM dIkSAeM yA unameM se koI eka de sakatA hai| isameM varNita viSaya haiM - yAgavidhi, homavidhI, saba maMtroM kI sAmAnya paddhati, triMzadvarNA gAyatrI, svastidA gAyatrI, aiMdrI gAyatrI, dUradRSTi siddhipradAyaka cakSuSmatI vidyA, mahAvyAdhinAzinI vidyA Adi / inameM 10 kAMDa haiN| (2) zloka 5501 10 khaNDoM meM pUrNa isa graMtha meM mukhyatayA zrIvidyA kA pratipAdana sUtrarUpa meM kiyA hai| (3) isameM zakti ke upAsakoM kI dIkSA, anyAnya tAntrika vidhiyAM aura vividha utsavoM kA varNana hai| isake dasa khaNDa haiM aura ATha khaNDa pariziSTa rUpa meM haiN| jo koI 18 khaNDoM vAle isa mahopaniSat kA (traipurasiddhAntasarvasva bhI kahalAtA hai), anuzIlana karatA hai vaha saba yajJoM kA yaSTA hotA hai| jisa jisa kratu (yajJa) kA pATha karatA hai usase usakI iSTasiddhi hotI hai| kalpasUtra kI TIkAeM - 1. sUtratattvavimarzinI - lakSmaNa rAnaDe kRt| racanAkAla I. 1888 1 2. kalpasUtravRtti - rAmezvarakRta / racanAkAla I. 1825 / TIkAkAra ne bhAskara rAya ko apanA parama guru kahA hai| kalyANakalpadruma - le.- raadhaakRssnnjii| viSaya- saMgItazAstra / kalyANakArakam - 1. le.- ugraadity| jainaacaary| I. 9 vIM sh.| isameM 25 pariccheda haiN| 2. le.- devnNdii| I. 5-6 vIM shtii| kalyANacamyU - le. pApayyArAdhya / kalyANamaMdirapUjA - le. devendrakIrti / kAraMjA ke balAtkAragaNa ke aacaary| kalyANamandirastotra - 1. le.- kumudacaMdra yA siddhasena / jainaacaary| mAtA - devshrii| inake samaya ke viSaya meM do mata haiN| 1. I.prathama shtii| 2. I. 4-5 vIM shtii| viSaya- 44 padyoM meM tIrthaMkara pArzvanAtha kI stuti| 2. le.- hrsskiirti| I. 17 vIM shtii| kalyANapuraMjanam ( nATaka) - le.- tirumlaacaary| I. 17 52 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vIM shtii| Andhra meM gaDavala ke nivaasii| aMkasaMkhyA 2 / kalyANapIyUSam- le.- liMgan somyaajii| guru- kalyANAnaMda bhaartii| vidyAraNyakRta paMcadazI nAmaka vedAntaviSayaka prakaraNa graMtha kI vyaakhyaa| kalyANarAmAyaNam - le.- zeSa kavi / kalyANavallIkalyANa-campU - le.rAmAnuja deshik| ye "rAmAnujacaMpU" nAmaka graMtha ke raciyatA rAmAnujAcArya ke pitRvya the| ataH inakA samaya 16 vIM zatAbdI kA uttara caraNa hai| "liMgapurANa" ke gaurI kalyANa ke AdhAra para isa caMpU kAvya kI racanA huI hai| yaha graMtha abhI taka aprakAzita hai| kavi - sana 1895 puNe se isa mAsika patra kA prakAzana AraMbha huaa| isameM arvAcIna viSaya prakAzita kiye jAte the| kavikaMThAbharaNa - le. kssemendr| I. 11 vIM shtii| pitaaprkaashendr| viSaya - shissyopdesh| lekhaka ke kavikaNThAbharaNa nAmaka graMtha kA hI eka bhAga kavikaraNikA nAma se prasiddha hai| kavikarNarasAyanam - le. sadAkSara, (kavi kuNjr)| I. 17 vIM shtii| 24 sargoM kA mahAkAvya / kavikalpadruma - (1) le. harSakula gnnii| I. 16 za. haima dhAtupATha kA padya ruupaantr| prathama pallava meM dhAtustha anubandhoM ke phala kA nideza hai| 2 se 10 taka 9 pallavoM meM dhAtupATha ke 9 gaNoM kA saMgraha hai| aMtima 11 veM pallava meM sautra dhAtuoM kA nirdeza hai| (2) le. - bopadeva / padyabaddha dhaatupaatth| kavikalpalatA - le. - devezvara yA devendra / vAgbhaTa ke putr| devezvara mAlavA nareza kA mahAmAtya thaa| yaha racanA amarasiMha kI kAvyakalpalatA ke anusAra hai| amarasiMha kI kAvyakalpalatA ke anya TIkAkAra - (1) vecArAma sArvabhauma, (2) rAmagopAla kaviratna, (3) zaraccandra zAstrI aura (4) sUrya kvi| kallolinI - kavi - di.da. bhuliikr| punne-nivaasii| abhinava saMskRta kAvyoM kA sNgrh| prA. araviMda maMgarULakara kRta aMgrejI evaM marAThI anuvAda sahita san 1985 meM prakAzita / kavikAmadhenu - le. . bopadeva ne svakRta kavikalpadruma para svayaM likhI huI vyAkhyA / kavikAryavicAra - le. - rAjagopAla ckrvrtii| kavikulakamalam (nATaka) - le. - DA. ramA caudhurii| I. 20 vIM shtii| viSaya - kAlidAsa kA uttarakAlIna caritra / dRshysNkhyaa-aatth| kavikulakokila - le. - DA. ramA caudhurii| (I. 20 vIM shtii)| "prAcyavANI" ke Adeza para sana 1967 meM ujjayinI meM kAlidAsa samAroha meM abhinIta evaM svarNakalaza se puraskRta / dRzyasaMkhyA dasa / viSaya- kavi kulaguru kAlidAsa kI jIvanagAthA / ekoktiyAM, saMgIta kA prAcurya evaM rocaka saMvAda bharapUra haiN| kavikautUhalam - le. - kAnticandra mukhopAdhyAya / kavicintAmaNi - le. - gopInAtha kavibhUSaNa / sAhitya zAstrIya racanA / adhyAya saMkhyA 24 / antima adhyAya saMgIta viSayaka hai| kavicintAmaNi - le. vAsudeva paatr| 24 kiraNa (adhyAya) viSaya - samasyApUrti tathA kavisaMketa kA adhikatara vivecana / antima bhAga meM saMgIta viSayaka carcA hai| kavitAMjali - le. brahmazrI kapAlI shaastrii| zrI. aravinda kI tIna aMgrajI kavitAoM kA saMskRta anuvaad| kavitAvalI - le. - (1) paM. hRSIkeza bhttttaacaary| (2) le.- bhAratacaMdra raay| I. 18 vIM shtii| (3) le.- ma.ma. rAkhAladAsa nyAyaratna / mRtyu 1921 meN| kavitA vinoda koza - le, maMDapAka pArvatIzvara / I. 19 vIM shtii| kavitAsaMgraha - le.- ma.ma.kezava gopAla tAmhaNa, nAgapura mahAvidyAlaya ke bhUtapUrva praacaary| 24 kAvyoM kA saMgraha / viSaya - devatAstotra tathA sthAnIya prasiddha vyaktiyoM kI stuti / kavimanoraMjakacaMpU - le.sItArAma sUri / racanAkAla sana 1870 / isa graMtha ke cAra ullAsoM meM sItArAma nAmaka kisI paramabhAgavata brAhmaNa kI kathA varNita hai| isameM mukhyataH tIrthayAtrA kA varNana hai jisameM nagaroM ke varNana meM kavi ne adhika ruci dikhalAI hai| dvitIya ullAsa meM ayodhyA kA varNana karate hue saMkSepa meM rAmAyaNa kI saMpUrNa kathA kA ullekha kiyA hai| isake gadya va padya donoM hI prauDha tathA zabdAlaMkAra pracura haiN| isa caMpUkAvya kA prakAzana 1950 I. meM di yunivarsiTI mainyUskripTa lAibrerI, triveMdrama se ho cukA hai| kavirahasyam - le. halAyudha / I. 13 vIM sh.| kavizikSA - 1. le. jymNglaacaary| samaya 11-12 vIM zatI / viSaya - chandaHzAstra / 2. le. gaMgAdAsa / I. 16 vIM shtii| kavIMdrakarNAbharaNam - le.- vizvezvara paannddey| paTiyA (alamoDA jilA) grAma ke nivaasii| I. 18 vI. zatI (pUrvArdha) kavIndra-candrodaya- saMkalaka - zrIkRSNa upaadhyaay| zAhajahAna bAdazAha ke samaya prayAga meM hindU yAtriyoM para lagA anyAyya kara, kavIndrAcArya ke prayAsa se radda huA thaa| saba vidvAna prasanna ho| isa upalakSa meM 69 paNDitoM dvArA kavIndrAcArya kI gadya-padyamaya stuti kI gii| usI kA saMkalana isa graMtha meM hai| 17 vIM zatI ke ina paNDitoM ke nAma, tatkAlIna samAjavyavasthA, pANDitya kI sImA Adi paThanIya sAmagrI hai| hindU kaoNleja dillI ke prAdhyApaka DA. haradatta zarmA tathA bhAMDArakara prAcyavidyA zodha pratiSThAna ke zrI. ema.ema. pATakara dvArA isakA saMpAdana evaM prakAzana huA hai| kavIndra-vacana-samuccaya - le.vidyaakr| I. 12 vIM zatI (pUrvArdha) subhASitoM kA kosh| zrIharSapAladeva,budhAkara gupta, Adi aneka prasiddha kaviyoM kI racanAeM isa koza meM samAviSTa saMskRta vAGmaya koza - pretha khaNDa /53 For Private and Personal Use Only
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( nAmAntara haiN| nepAla meM prApta isa koza kA saMpAdana, epha. DablyU TaoNmasa dvArA huA hai| kAkacaNDezvarakalpa kAkacaNDezvarItantra, mahArasAyanavidhiH kAkacaNDezvarI aura kAkacAmuNDA) / 1) zloka 700 / yaha graMtha bhairava umA saMvAda rUpa hai| bhagavAn bhairava ne naye DhaMgase isa meM sarvopAdhi-vinirmukta mahAjJAna kI yukti ke lie nirUpaNa kiyA hai| isake anta meM auSadhiyoM ke bahuta se kalpa diye gaye haiM jinameM pArada kA aMza aura prabhAva vizeSa rUpa se dRSTigocara hotA hai mahArasAyana kA vidhAna bhI isameM hai| 2) isameM yailokya sundarIguTikA, jAraNapaTala, zAlmalIkalpa, brahmadaMDIkalpa, kAkacaNDezvarIkalpa, harItakIkalpa, jalUkApaTala, tAlakezvara ityAdi aneka rasAyana vidhi diye gaye haiM / kAkalI - le. yatIndranAtha bhttttaacaary| laghu gItoM kA saMgraha / kAkutsthavijaya - caMpU le. vallIsahAya gurunaaraaynn| isa caMpU kAvya meM "vAlmIkI rAmAyaNa" ke AdhAra para zrIrAma kathA kA varNana hai / yaha kAvya 8 ullAsoM meM samApta huA hai, aura abhI taka aprakAzita hai| isakA vivaraNa iMDiyA oNphisa ke kaMTalAga meM hai isa caMpU-kAvya kI zailI atyaMta sAdhAraNa hai| I kAMcanakuMcikam (nATaka) le viSNupada bhaTTAcArya racanA / sana 1956 meN| "maMjUSA " patrikA meM sana 1959 meM prakAzita / vasantotsava meM abhinIta aMkasaMkhyA nau lambe raMgasaMketa, sarala bhASA, baMgAlI lokoktiyoM kA saMskRtIkaraNa, aMgrejI zabdoM ke saMskRtaparyAyoM meM anuraNanAtmaka zabdoM kA prayoga, gItoM kA bAhulya hAsyotpAdaka ghaTanAoM kA prastutIkaraNa ityAdi isa kI vizeSatAeM haiN| kathAsAra sukumAra nAmaka suzikSita bekAra yuvaka ko usakA DaoNkTara mitra prazAnta naukarI dilAtA hai| mAlika apanI putrI ko niHzulka paDhAne kI zarta rakhatA hai par3hAte samaya sukumAra aura vidyutpratimA meM prIti hotI hai| vidyutpratimA kI sakhI kundakalikA prazAMta para mohita hokara bImArI kA bahAnA banAkara dhIre dhIre usakA hRdaya jIta letI hai| anta meM donoM mitroM kA dono sakhiyoM ke sAtha vivAha hotA hai| kAMcanamAlA le. surendramohana / bAlocita laghu nATaka / kathAvastu miDAsa rAjA kI yUropIya paurANika kathA para Adha hai / nAyikA kisI parI se sparza se svarNa banAne kI zakti pAtI hai, paraMtu khAdyavastueM usake hI sparza se svarNa meM parivartita ho jAtI haiN| isase anta meM use bhUkhA rahanA paDatA hai / usI parI se prArthanA kara usa zakti se mukti pAtI hai| "maMjUSA " meM prakAzita / . kAThakagRhyasUtram - ise laugAkSI gRhasUtra bhI kahA jAtA hai / kAzmIra meM paramyarAgata mAnyatA hai ki isake racayitA laugAkSI AcArya hI haiN| isake 5 adhyAya haiN| inase yaha jAnakArI 54 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa milatI hai ki gRhya vidhiyoM ke samaya kAThaka saMhitA ke mantroM kA viniyoga hotA thA / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAThakasaMhitA kRSNa yajurveda ke kaTha zAkhA kI saMhitA / maMtroM kI kula saMkhyA 18000 haiN| saMhitA kA vibhAjana- 40 sthAnaka, 13 anuvacana, 843 anuvAka athavA 5 graMtha / pataMjali ke kAla meM kAThaka va kAlApa ina do saMhitAoM kA adhika pracAra thA / kAThaka zAkhA kevala kAzmIra meM hI astitva meM hai / pa sAtavalekara ne 1943 meM kAThaka saMhitA prakAzita kii| isake pUrva zrI zroDara nAmaka jarmana vidvAna ne 1910 meM ise prakAzita kiyA thA / tulanA kI dRSTi se isakA maitrAyaNI saMhitA se bahuta sAmya hai| donoM ke anuvAda (maMtrasamUha) prAyaH samAna hai aura donoM meM azvamedha kA varNana hai| kAzmIra meM adhikAMzataH isa zAkhA ke brAhmaNa pAye jAte hai| isa zAkhA meM zaiva sampradAya kA vizeSa mahattva hai jo "pratyabhijJA darzana" se tulanA karane para spaSTa hotA hai| kANva zukla yajurveda kI eka zAkhA / kANva zAkhA kI saMhitA aura brAhmaNa (zatapatha) upalabdha haiM / kANva saMhitA meM 40 adhyAya 328 anuvAka aura 2086 mantra haiM / kaNva ke ziSya kANva kahalAte haiN| kaNva eka gotra bhI hai, ataH kaNva nAma ke aneka RSi samaya samaya para hue hoNge| "eSa vaH kuravo rAjaiSa paMcAlAnAM rAjA" isa kANvasaMhitA ke pATha ke AdhAra para pratIta hotA hai ki kANvoM kA sthAna kurupaMcAloM ke samIpa hI thaa| pAMcarAtrAgama kA kANva zAkhA se koI vizeSa saMbaMdha pratIta hotA hai| - kANvavedamaMtrabhASya-saMgraha le. AnaMdabodha pitA jAtaveda / bhaTTopAdhyAya / prastuta graMtha kANvasaMhitA kA bhASya hai| kANvasaMhitA (zukla yajurvedIya) zukla yajurveda kI kANva saMhitA, pratipAdya viSaya aura racanA kI dRSTi se mAdhyandina saMhitA ke samAna hI hai| gadyAMza meM kahIM kahI pAThabheda avazya hai bhaugolika kAraNoM se donoM meM kahIM kahIM uccAraNa kI bhinnatA bhI pAyI jAtI hai| isameM bhI 40 adhyAya aura 2086 mantra haiM jinameM "khilya" aura "zakrIya" mantra bhI sammilita haiN| isakA vizeSa prasAra Aja mahArASTra ke marAThavADA vibhAga meM hai / padapATha aura ghanapATha evaM vikRtiyAM bhI pracalita haiM vAjasenayI mAdhyaMdina saMhitA kI taraha isameM "Sa" ko "kha" nahIM paDhA jaataa| 1 For Private and Personal Use Only vyAkaraNa kAtantra ( nAmAntara - kAlApaka tathA kaumAra ) vAGmaya meM isakA sthAna mahattvapUrNa hai| isake do bhAga haiN| 1) AkhyAtAnta aura 2) kRdanta / donoM bhinna vyakti dvArA racita haiN| "kAtantra" kA artha hai laghutantra | AcArya hemacandra ke mata se pUrva bRhattantra se kalAoM kA grahaNa karane se "kalApaka" nAma hai| kumAropayogI sarala racanA hone se "kaumAra" nAma hai| kAzakRtsra dhAtupATha, kannaDa TIkA sahita -
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakAza meM Ane se yaha nizcita huA ki kAtantra vyAkaraNa kAzakRtsra kA saMkSepa hai| yaha vyAkaraNa mahAbhASya se prAcIna hai (samaya - vi.puu.2000)| vartamAna kAtantra vyAkaraNa zarvavarmA dvArA saMkSipta huA hai| (vi.pU. 400-500) zarvavarmA ne AkhyAtAnta bhAga kI racanA kii| kRdanta bhAga kA lekhaka kAtyAyana hai| yaha kAtyAyana kauna haiM isakA spaSTa jJAna nahIM hai| kAtantra pariziSTa kA kartA zrIpatidatta thA jisane apane bhAga para vRtti bhI likhI hai| "kAtantrottara" nAmaka graMtha kA lekhaka vijayAnanda hai| isakA prasAra madhya-raziyA taka huA thaa| kAtantracchandaHprakriyA - le.- ma.ma. candrakAnta trkaalNkaar| I. 19-20 vIM shtii| vaha vaidika bhAga kA pariziSTa hai jo prAcIna vyAkaraNoM dvArA kAtantra-prakriyA ke pratipAdana meM chUTa gayA thaa| kAtantradhAtupATha - kAtantra vyAkaraNa kAlApa, kaumAra Adi aneka nAmoM se prasiddha hai| isa vyAkaraNa kA eka svataMtra dhAtupATha hai jisa para durgAsiMha, zarvavarmA, Atreya, ramAnAtha Adi vaiyAkaraNoM ne vRttiyAM likhI haiN| kAtantra paMjikA- le. trilocndaas| yaha durgavRtti kI bRhat TIkA baMgalA akSaroM meM mudrita hai| isake atirikta eka ziSyahita-nyAsa nAmaka ugrabhUti dvArA racita TIkA aprApya hai| alberUnI dvArA isakA ullekha huA hai| kAtantra- pariziSTam- le.- zrIpatidatta / I. 11 vIM shtii| kAtantrarahasyam - le.- rAmadAsa cakravartI / kAtantrarUpamAlA - le.- bhAvasena vidy| jainaacaary| I. 13 vIM shtii| kAtantravistara - le. vardhamAna / pRthvIdhara ne isa para eka TIkA likhI hai| durgavRtti para kAzirAja kRta ladhuvRtti, harirAma kRta catuSTayapradIpa ye TIkAeM bhI ullikhita haiN| kAtantra vyAkaraNa para umApati , jinaprabhasUri (kAtantravibhrama), jagaddharabhaTTa (bAlabodhinI) tathA puNDarIkAkSa vidyAsAgara kI TIkAeM ullikhita haiN| kAtantravibhrama para caritrasiMha ne avacUrNI nAmaka TIkA likhI / bAlabodhinI para rAjAnaka zitikaNTha ne TIkA likhI hai| meM kAphI zAstrArtha huA karate the| guptakAla meM bauddhoM ke bIca kAtaMtra vyAkaraNa kA hI adhika pracAra thaa| viMTaraniTjha ke matAnusAra kAMtatra vyAkaraNa kI racanA I.sa.ke tIsare zataka meM huI tathA baMgAla va kAzmIra meM usakA vyApaka pracAra huaa| kAtyAyana - (yajurveda kI lupta zAkhA) - isa zAkhA ke kAtyAyana zrautasUtra aura kAtIya gRhyasUtra prasiddha haiN| pAraskara gRhyasUtra se kAtIya sUtra katipaya aMzoM se vibhinna haiN| kAtyAyanakArikA - le. kAtyAyana / kAtyAyana-gRhyakArikA - le. kAtyAyana / viSaya - dharmazAstra / kAtyAyana-gRhyasUtram - le. kAtyAyana / kAtyAyana-prayoga - le. kAtyAyana / kAtyAyana-vedaprApti- le. kAtyAyana / kAtyAyana-zAkhAbhASyam - le. kAtyAyana / kAtyAyana-zrautasUtram - zukla yajurveda kA shrautsuutr| isake 26 adhyAya hai, jinameM zatapatha brAhmaNa kI kriyAoM, sautrAmaNi, azvamegha, pitRmegha,sarvamegha, ekAha, ahIna, prAyazcita, pravardI Adi kI carcA kI gaI hai| kAtyAyana-smRti - isa ke racayitA kAtyAyana haiM jo vArtikakAra kAtyAyana se bhinna siddha hote haiN| DaoN. pI.vI. kANe ke anusAra inakA samaya IsA kI tIsarI yA cauthI zatAbdI hai| kAtyAyana kA dharmazAstra viSayaka abhI taka koI bhI graMtha upalabdha nahIM ho sakA paraMtu vividha dharmazAstrIya graMthoM meM inake lagabhaga 900 zloka uddhRta haiN| ___jIvAnaMdasaMgraha me kAtyAyanakRta 500 zlokoM kA graMtha prApta hotA hai jo 3 prapAThakoM va 29 khaMDoM meM vibhakta hai| isake zloka anuSTap meM hai kintu kahIM kahIM upeMdravajrA kA bhI prayoga hai| yahI graMtha "karmapradIpa " yA "kAtyAyana-smRti" ke nAma se vikhyAta hai| isameM varNita viSayoM kI sUcI isa prakAra hai :yajJopavIta dhAraNa karane kI vidhi, jala kA chiDakanA tathA jala se vividha aMgoM kA sparza karanA, pratyeka kArya meM gaNeza va 14 mAtRpUjA, kuza, zrAddha-vivaraNa, pUtAgni-pratiSThA, araNiyoM, nuva kA vivaraNa prANAyAma, vedamaMtrapATha, devatA tathA pitaroM kA zrAddha, daMtadhAvana evaM snAna kI vidhi, saMdhyA, mAdhyAhnika yajJa, zrAdhdakartA kA vivaraNa, maraNa ke samaya kA azauca-kAla, patnI -kartavya evaM nAnA prakAra ke shraaddh| isa graMtha ke aneka udAharaNa mitAkSarA va aparArka ne bhI diye haiN| isa smRti ke strIdhana viSayaka siddhAnta kAnUna ke kSetra meM mAnyatAprApta haiN| kAtyAyanI tantram - ziva-gaurI saMvAda rUpa yaha graMtha 78 paTaloM meM hai| zlokasaMkhyA- 588 / isameM kAtyAyanI, mahAdurgA jagaddhAtrI Adi devatAoM kI utpatti, pUjA Adi vistAra se varNita haiN| kAtyAyanI zAMti- le. kaatyaayn| viSaya - dharmazAstra / kAtantravRtti (nAmAntara- durga, durgama tathA durgAkramA)- le. durgsiNh| yaha kAtantra vyAkaraNa kI sabase prAcIna upalabdha vRtti hai| durgasiMha ne niruktavRtti bhI likhI hai| samaya I. 7 vIM shtii| isake atirikta vararuciviracita kAtantravatti tathA ravivarmA viracita bRhadvRtti kA bhI ullekha hai| kAtantravyAkaraNa - eka vyAkaraNa graMtha hai| kAtantra kA artha hai sNkssipt| ise kAlApa athavA kaumAra kahA jAtA hai| paraMparA ke anusAra kumAra kArtikeya ne zarvavarmA ko isake sUtra batAye isaliye isakA nAma kaumAravyAkaraNa paDA / kAlApa saMjJA kArtikeya ke mora se AyI, kyoM ki usa sUtropadeza meM mora kA bhI aMga thaa| prAcIna kerala meM pANinIya va kAtaMtrika vaiyAkaraNoM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 55 For Private and Personal Use Only
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAtyAyanIya (vAraruca) vArtikapATha - svataMtra rUpa se graMtha apraapy| pAtaMjala mahAbhASya meM ullikhita vArtikoM se isake viSaya meM patA calA hai| mahAbhASyakAra ne pANini tathA kAtyAyana ke liye hI AcArya zabda kA prayoga kiyA hai| isase vArtika pATha kA vizeSa mahattva pratIta hotA hai| isake abhAva meM pANini kA vyAkaraNa adhUrA raha jAtA hai| samUce vArtikoM kI nizcita saMkhyA jJAta nahIM ho sakatI kyoM ki katipaya vArtika anAma haiM, unakA kartRtva nizcita karanA mahAna kaThina karma hai| vyAkaraNa ke munitraya meM pANini ke bAda kAtyAyana kA hI sthAna hai| tIsare muni pataMjali haiN| kAtyAyana kI anya racanAeM bhI aprApya haiN| kAtyAyanopaniSad - eka gauNa upnissd| isameM UrdhvapuMDa dhAraNa kI mahattA batAI gayI hai| isake vaktA haiM brahmA evaM zrotA kaatyaayn| kAdaMbarI - yaha mahAkavi bANabhaTTa kI amara sAhityakRti hai| yaha gadya kAvya candrApIDa va puMDarIka ina do pramukha pAtroM ke tIna janmoM se saMbaMdhita kahAnI hai| vidizA kA rAjA zUdraka eka bAra apanI rAjasabhA meM baiThA thA taba eka cAMDAlakanyA ne vahAM Akara "vaizampAyana " nAmaka eka totA rAjA ko bheMTa diyaa| totA manuSya vANI meM bolane lagatA hai aura kAdaMbarI kI kathA sunAtA hai| yaha totA bhI kahAnI kA eka pAtra hai| ___ kAdaMbarI ke pUrvArdha aura uttarArdha do bhAga haiN| pUrvArdha likhane ke bAda bANabhaTTa kI mRtyu ho gii| ataH uttarArdha unake putra puliMda bhaTTa yA bhUSaNa bhaTTa ne usI zailI meM likha kara pUrNa kiyaa| bANabhaTTa ne kAdaMbarI ke sabhI pAtroM kA sajIva citraNa prastuta kiyA hai tathA prakRti- varNana meM upamA, utprekSA, virodhAbhAsa va parisaMkhyA Adi alaMkAroM kA samucita prayoga kiyA hai| kAdaMbarI kI tulanA eka sugaThita devaprAsAda se ho sakatI hai| saMskRta gadya kI ojasvitA aura bhAvAbhivyaMjakatA kI anubhUti karAne vAlI yaha apratima gadya kAvya kRti hai| "kAdaMbarI' kI kathA kA mUlasrota "bRhatkathA" ke rAjA sumanas kI kahAnI meM dikhAI pUDatA hai| kyoM ki isameM bhI "bRhatkathA" kI bhAMti zApa va punarjanma kI kathAnaka- rUDhiyAM prayukta huI haiN| isameM eka kathA ke bhItara dUsarI kathA kI yojanA karane meM "bRhatkathA" kI zailI grahaNa kI gaI hai| isameM kavi ne lokakathA kI aneka rUDhiyoM kA prayoga kiyA hai, jaise manuSya kI bhAMti bolane vAlA paMDita totA, trikAladarzI mahAtmA jAbAli, kinnara, gaMdharva va apsarAeM, zApa se AkRti-parivartana, punarjanma kI mAnyatA tathA punarjanma ke smaraNa kI kathA isameM nivedana kI hai| "kAdaMbarI" kI kathA ke pAtra daMDI Adi kI bhAMti jagat ke yathArthavAdI dharAtala ke pAtra na hokara caMdraloka, gaMdharvaloka va martyaloka meM svacchaMdatApUrvaka vicaraNa karane vAle AdarzavAdI pAtra haiN| kavi ne pAtroM ke cAritrika pArthakya kI apekSA, kathA kahane kI zailI ke prati adhika ruci pradarzita kI hai kintu isakA artha yaha nahIM ki isameM cAritrika sUkSmatAoM kA vizleSaNa kama hai| "kAdaMbarI' ke caritra bhale hI AdarzavAdI bANabhaTTa ke hAtha kI kaThaputalI haiM, para bANa ne usakA saMcAlana itanI kuzalatA se kiyA hai ki unameM cetanatA A gaI hai| zukanAsa kA buddhimAn tathA svAmibhakta caritra, vaizaMpAyana kI saccI mitratA aura mahAzvetA ke Adarza praNayI caritra kI rekhAoM ko bANa kI tUlikA ne spaSTataH aMkita kiyA hai para bANa kA mana to nAyaka-nAyikA kI praNaya-dazAoM, prakRti ke vividha citroM aura kAvyamaya vAtAvaraNa kI sRSTi karane meM vizeSa ramatA hai| DaoN. kItha kA kahanA hai ki, "vAstava meM yaha eka vicitra kahAnI hai aura una logoM ke prati jinako punarjanma athavA isa martyajIvana ke anaMtara punarmilana meM bhI vizvAsa nahIM hai, isakI prarocanA gaMbhIra rUpa se avazya hI kama ho jAnI caahiye| " paraMtu bhAratIya vizvAsa kI dRSTi se vastusthiti sarvathA bhinna hai| kAdambarI ke prasiddha TIkAkAra - 1) bhAnucaMdra aura siddhacandra, 2) haridAsa 3) zivarAma 4) baidyanAtha (rAmabhaTTa kA putra) 5) bAlakRSNa 6) suracandra 7) sukhAkara 8) mahAdeva 9) arjuna (cakradAsaputra) 10) ghanazyAma aura kucha ajJAta lekhakoM kI TIkAeM bhI vidyamAna haiN| kAdambarI para AdhArita anya racanAeM- 1) abhinavakAdambarI - le.duDhirAja vyAsayajvA 2) kAdambarIkathAsAra - 8 sarga kA kAvya - le. abhinnd| 3) kAdambarIkathAsAra - 13 sarga kA kAvya, le. vikramadeva (trivikrama) 4) kalpitakAdambarI- le. ajJAta 5) kAdambarI kathAsAra - le. tryaMbaka 6) kAdambarIcampU: - le. zrIkaNThAbhinava 7) kAdambarIkalyANam (nATaka) le. narasiMha 8) pdykaadmbriile.kssemendr| saMkSipta kAdambarI kathA - 1) kAdambayarthasAra- le. maNirAma 2) saMkSiptakAdambarI - le. kAzInAtha 3) kAdambarIsaMgrahasAra - le. vhI.kRSNaMmAcAriyara / bANa kRta anya racanAeM- caNDIzatakam, zivazatakam, mukuTatADitakam (aprApya) tathA zAradacandrikA / kAdimatam (kAditantram) - (nAmAntara - kAdimatatantra yA SoDazanityAtantram) 36 paTala, zlokasaMkhyA- 3600 / yaha tantrokta solaha zaktiyoM ke mantra, mantroddhAra pUjA, svarUpa Adi kA pratipAdaka graMtha hai| isameM tantrAvatAra prakAzana, nau nAthoM kA vaibhava, pUjA, SoDazInityA vidyA kA svarUpa, 9 lalitA nityA kA saparyAkrama, lalitA nityArcana, SoDaza nityAoM kI naimittika tathA kAmya pUjA / kAmezvarI, bhagamAlinI, nityaklinnA, bheruNDA, vahnivAsinI, mahAvajrezvarI, zivadUtI, tvaritA, kulasundarI, nityA, nIlapatAkA, vijayA, sarvamaMgalA,jvAlAmAlinI tathA citrA ina 16 nityA vidyAoM kA lokakAla-tAdAtmya / SoDaza nityAoM 56 saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ke homArtha maNDapa, kuNDa Adi kA nirmANa, vAstudevatApUjA, SoDaza nityA vidyA, bhaktiniSThA, arimardanavidhAna, saumyasoma vidhAna, lalitA vidyA kA svarUpabheda vidhAna Adi viSayoM kA pratipAdana hai| (kAdimata para TIkA) manoramA isakI racanA subhagAnanda ( nAmAntara prapaMcasAra siMharAja prakAza) ne kI thii| inakA vAstavika nAma zrIkaNTheza thaa| ye kAzmIra ke rAjA ke guru the| inhoMne yaha TIkA dakSiNa deza meM likhI thI jaba kI ye rAmezvara tIrtha kI yAtrA ke liye dakSiNa gaye the aura rAjA nRsiMharAja ke Azraya meM rahe the| inhone 22 paTala taka hI yaha TIkA likhI thii| zeSa 14 paTaloM kI TIkA inake ziSya prakAzAnanda dezika ne pUrNa kii| TIkA kI samApti kA samaya 1660 vi. likhA hai / www.kobatirth.org - 1 kAdisahakhanAmakalA le. rAmAnandatIrtha svAmI / 1 ) zlokasaMkhyA 57 mahAkAlasaMhitA meM kakArAdi varNakrama se kAlIsahasranAma kA stotra AtA hai| zaktipAta, sarvavIrAdisiddhi Adi gUDhArtha ke padoM kA yaha vyAkhyAna hai / kAntimatIpariNaya le. cokkanAtha / taMjaura ke zAhajI rAjA ke Azrita / mAtA- nrsmbaa| pitA tippaadhvrii| rAjA aura kAntimatI ke vivAha kA varNana isa kAvya kA viSaya hai kAntimatI- zAharAjIyam (nATaka) le cokanAtha I. 17 / vIM zatI prathama abhinaya tanjaura meM madhyArjuneza ke caitrotsava ke avasara para huaa| gItipravaNa rcnaa| pradhAna rasa zRMgAra / bIca meM hAsya kA puTa bhASA niyamAnusAra saMskRta tathA prAkRta, parantu gambhIra Azaya vyakta karate samaya strIpAtra bhI saMskRta kA Azraya lete haiM / caturtha aMka ke saMvAda AdyopAnta prAkRta bhASA meM viSaya- nAyaka zAhajI ke kAntimatI ke sAtha praNaya kI kathA / pratinAyaka ke rUpa meM zAhajI kI mahArAnI / kaThinAI se usakI anumati milane ke pazcAt donoM kA vivAha / - - kApeya sAmaveda kI eka zAkhA / isa nAma kA nirdeza kAzikAvRtti (4-11-107) bRhadAraNya upaniSad (3-3-1) jaimini upaniSadbrAhmaNa (0-1-21) meM milatA hai| isa zAkhA kA brAhmaNa upalabdha hai| 1 kApota yajurveda kI eka lupta zAkhA / kAmakandalam (rUpaka) - le. kRSNapanta / I. 19-20 vIM zatI / caukhambhA saMskRta graMthamAlA meM prakAzita / gurukula kAMgaDI pustakAlaya meM prApya / aMkasaMkhyA tIna virala raMganirdeza / nAyaka brAhmaNa / nAyikA cAra nartakiyA~ / kathAsAra - vilAsI brAhmaNa zrIpati zarmA rAjA kAmasena kI nartakI kAmakandalA para mohita hotA hai| rAjA use niSkAsita karatA hai| taba vaha rAjA vikramAditya se sahAyatA mAMgatA hai| vikramAditya ke bala para brAhmaNa kAmasena para AkramaNa kara use parAjita karatA hai| anta meM kAmasena zrIpati ko kAmakandalA detA hai / kAmakalA ( nAmAntara yA kAmakalAvilAsa kAmakalAMganAvilAsa) le puNyAnandanAtha inake guru saMbhavataH zrInAtha the| kAmakalA para tIna TIkAeM upalabdha haiN| kAmakalAkAlI stotram yaha gadyaprAya stotra AdinAtha viracita mahAkAlasaMhitA ke antargata hai| ise yadyApi stotra kahA gayA hai tathApi isakI zailI mahAmantra ke samAna hai / kAmakalAvilAsa (bhANa) le pradhAna vaikAya zrIrAmapura ke nivAsI / le. shNkr| pitA kamalAkara / kAmakalAvilAsabhASya zlokasaMkhyA 300 1 kAmakalAvyAkhyA le. naTanAnanda / kAmakalpalatA le. sadAziva saMbhogazRMgAra ke vividha AsanoM kA zlokamaya varNana isa graMtha meM kiyA hai| kAmakumAraharaNam (rUpaka) le. kavicandra dvija / aThArahavI; zatI kA pUrvArdha / asama ke mahArAja zivasiMha ke Adeza se abhinIta / asama sAhitya sabhA, jorahaTa se sana 1962 meM, "rUpakatrayam" meM prkaashit| isake saMvAda saMskRta meM aura saMskRtapracura asamI bhASA meM haiN| yaha "AMkiyA nATa" nAmaka asamI nATaka paramparA kI racanA hai| isakA viSaya haiM- uSA - aniruddha kI paurANika praNayakathA / isa rUpaka meM vivastra pAtra kA raMgamaMca para praveza dikhAyA hai| kAmacANDAlIkalpa le. malliSeNa jainAcArya I. 11 vIM / / * - For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - 1 zatI / kAmaMdakIya nItisAra kauTilya ke rAjanItizAstra kA kAmaMdaka dvArA kiyA gayA saMkSipta anuvAda sA hai| kucha loga candragupta ke amAtya zikharasvAmI ko hI isakA racayitA mAnate haiN| kAla ke sambandha meM do mata haiN| DaoN. yAkobI isakA samaya cauthI zatAbdI mAnate haiM jaba ki kucha vidvAna chaThavIM yA sAtavIM zatAbdI kA pUrvArdha mAnate haiN| kAmadaMka svayaM kauTilya ko apanA guru mAnate the / prastuta graMtha meM kula 19 adhyAyoM meM rAjya ke aMgoM va rAjA ke kartavyoM Adi kA vivaraNa hai| upAdhyAya nirapekSa, jayarAma, AtmArAma, varadarAja va zaMkara AcArya ne isa graMtha kA samAlocana kiyA hai| kAmadaMka ne rAjadharma kA vivecana isa prakAra kiyA hai| I daNDaM daNDIyabhUteSu dhArayan dharaNIsamaH / prajAH samanugRhaNIyAt prajApatiriva svayam / / vAk sunRtA dayA, dAnaM dInopagatarakSaNam / iti saGgaH satAM sAdhuhitaM stpurussvrtm|| AviSTa iva duHkhena tadgatena garIyasA / samanvitaH karuNayA parayA dInamuddharet / / arthAt rAjA ko dharmarAja kI bhAMti mAnava mAtra ko samAna mAnakara, svayaM prajApati kI bhA~ti prajA para anugraha saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 57
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir karanA caahiye| priya va satyavANI, dayA, dAna, dIna durbaloM kI surakSA va sajjanoM kI saMgraha yahI satpuruSa vrata hai| prajA ke kaSTa, kSudhA, duHkha Adi apane hI duHkha mAnakara karuNA se yukta hokara dInoM kA uddhAra karanA caahiye| __kevala bhArata hI nahIM to bAlidvapa meM rahane vAle bhI hindU ise apanA pramukha rAjanItika graMtha mAnate haiN| kAmadhenu - le. sumaticandra / I. 11-12 vIM shtii| amarakoza kI ttiikaa| tibbatI bhASA meM anUdita / / kAmadhenutaMtram - ziva-pArvatI saMvAda rUpa yaha tantragraMtha 24 paTaloM meM pUrNa hai| zlokasaMkhyA 9801 22-23 aura 24 veM paTala ke viSaya krama se ye diye gaye haiN| candra yA sUrya parva meM yadi pUrNa AkAza meghAcchanna rahe to japa, homa Adi karane kI vidhi, pArthiva zivaliMga kI pUjA aura usakA phala tathA mAlArahasya ityaadi| kAmaprabodha - le. anUpasiMha / kAmaprAbhRtakam - le.keshv| kAmamImAMsA - le. bellamakoNDa raamraay| I. 19 vIM shtii| Andhrapradeza ke nivaasii| kAmalina (yA kAmalAyina) - (kRSNa yajurveda kI zAkhA) kAmalina aura kAmalAyina eka the yA do, yaha nizcita rUpa se nahI batAyA jA sktaa| tIsarA aura bhI eka nAma kAmalAyana milatA hai| isa saMhitA yA brAhmaNa graMtha ke saMbaMdha meM nAma mAtra ke atirikta kucha bhI jJAta nhiiN| kAmatantram - le.-shriinaath| isake 16 upadeza nAmaka adhyAyoM meM varNita viSaya haiM :- vazIkaraNa, AkarSaNa, yuddhajaya, vyAghra nivAraNa, staMbhana, mohana, kezAdiraMjana, bIjavardhana, gADhIkaraNa, kalahAdikaraNa, ariSTanAzana, go-mahiSI Adi kA dugdhavardhana, nAnA kautaka kAmasiddhi, anAvaSTikaraNa, gaptadhana koza. aMjanAdi. mRtasaMjIvana, viSanivAraNa, yakSiNIsAdhana, tathA rasAdiyodhana Adi / prayoga karma kaba karane cAhie isa viSaya para bhI isameM prakAza DAlA gayA hai| jaise AkarSaNa Adi basanta meM, vidveSaNa grISma meM, staMbhana varSA meM, mAraNa zizira meM. zAntika zarada meM aura pauSTika karma hemanta meM karane caahiye| jaDI-bUTI, ukhADane ke mantra vAra, tithi nakSatra Adi bhI batalAye gaye haiN| kAmarutantram - ziva-kAlI sNvaadruup| zlokasaMkhyA 442 | isameM tAntrika auSadhiyoM ke nirmANArtha vidhiyA~ aura mantroccAraNa batalAye gaye hai| isameM mantrAvalI, kAmaratnAvalI, viSasAdhana Adi cAra adhyAya haiN| kAmarUpayAtrApaddhati - le. halirAma zarmA / zlokasaMkhyA 1780 / 10 pttl| kAmarUpa (kAmAkhyA) ke yAtriyoM kI suvidhA ke liye yaha graMtha likhA hai| viSaya - kAmarUpa zabda kI vyutpatti, kAmAkhyA kI pAMca devI mUrtiyoM kI pUjA kA mAhAtmya, yAtriyoM ke kartavya, kAmAkhyA pUjA kA samaya, maNikUTa tIrthayAtrA kA mAhAtya, kAmarUpakSetra kA mAhAtmya, azvakrAntatIrtha, kAmAkhyA yAtrA, pUjana, hayagrIva viSNuyAtrA, dikpAlAdi yAtrA, saMkSepataH yAtrA varNana tathA kAmAkhyA Adi paMca devI mUrtiyoM kI pUjA kA varNana hai| kAmavilAsa (bhANa) - le. pradhAna vengkpp| I. 18 vIM shtii| striyoM ke caritravinAza kI gaathaa| nAyaka pallavazekhara kI anekoM premikAoM ke sAtha milane kI kthaa| kAmavaibhavam - le.akSayakumAra shaastrii| kAmazuddhi (ekAMkikA) - le. DaoN. veMkaTarAma rAghavan / prathama abhinaya kAlidAsa samAroha meN| AkAzavANI para prsaarit| nATyocita laghumAtrika sNvaad| bhAratIya paraMparA kA yorapIya nATya paddhati se mizraNa isameM hai| kathAvastu utpAdya / kathAsAra - kAma tathA madhu (vasaMta) se rati kahatI haiM ki una donoM ke kriyAkalApa doSapUrNa hai| unheM satpatha para lAne hetu vaha tapasyA karatI hai| ziva use darzana dekara Azvasta karate haiM ki maiM madana ko bhasma karake tumhAre anukUla anaMga bnaauuNgaa| taba vaha puruSArthoM meM se eka mahattvapUrNa sthAna paaegaa| rati prasanna hotI hai aura ziva antardhAna hote haiN| kAmasamUha - le.annt| RtuvarNana se prArambha kara nAyikA bheda, zaMgAra kI pratyeka sIDhI meM pragati Adi viSayoM kA vivaraNa hai| samaya I.sa. 1457 | isake kucha zloka subhASitAvalI meM dUsare kaviyoM ke nAma para uddhRta hone se yaha racanA saMgraharUpa mAnI jAtI hai| kAmasAra - le.krnndev| kAmasUtram - le.vaatsyaayn| yaha kAmazAstrIya sUtra tathA vRttirUpa, racanA samAjazAstra tathA suprajanana zAstra kI dRSTi se mahattvapUrNa hai| isameM tatkAlIna bhAratIya ghara kA antarbhAga tathA pariveSa kA pUrNa jJAna hotA hai| isa meM bhAratIya nArI patiparAyaNa, gRhasvAminI tathA pati ke kharca para bandhana rakhane vAlI strI ke rUpa dRSTigocara hotI hai| sarva sAdhAraNa nAgara taruNoM kI dinacaryA, unakA vilAsI jIvana Adi tatkAlIna sAmAjika vibhinna aMgoM para isase prakAza paDatA hai| isameM strI-puruSa yauvana saMbaMdha kA saba dRSTi se gahana vivecana hai| kAmasUtra ke pramukha TIkAkAra haiM - 1) yazodhara (jayamaMgalA TIkA) kaI vidvAnoM kA mata hai ki yaha TIkA zaMkarArya yA zaMkarAcArya kI racanA hai aura yazodhara kevala lekhanika haiN| 2) bhAskara nRsiMha 3) vIrabhadradeva (baghelavaMzIya nRpati) rAmacandra-putra-TIkA-kandarpacUDAmaNi, kAvyamaya racanAkAla- I. sana 1577 4) mlldev| kucha ajJAta lekhakoM kI TIkAeM bhI upalabdha haiN| kAmAkSIvilAsa - le. malaya kvi| pitA- rAmanAtha / kAmAkhyAguhyasiddhi - le. matsyendranAtha / 58 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAmAkhyAtantram - 1) pArvatI -Izvara sNvaadruup| 7 pttl| bhagavAn ziva kahate haiM ki yaha tantra sarvathA gopanIya hai| zAnta zuddha kaulika tathA kAlI-bhakta zaiva ko hI isakA upadeza denA caahiye| 2) zlokasaMkhyA 450 / 9 paTala / 3) zlokasaMkhyA 401 / paTala 8 / pArvatI-Izvara sNvaadruup| isameM yonirUpA varadAyinI kAmAkhyA mahAvidyA kI kaulAcAra ke anurUpa pUjA varNita hai| viSaya - kAmAkhyA mahAdevI tathA unake isa tantra kI utkRsstttaa| kAmAkhyA mantroddhAra, kAmAkhyA pUjA prakAra, yonipuujaa| anta meM rahasya tantra ke gopana kI vidhi tathA adhikArI ke nirUpaNa ke bahAne upadezya aura anupadezyoM kA kthn| kAmAnandam - le. vrdraaj| pitA - iishvraadhvrii| kAmAyanI - mUla hindI lekhaka jayazaMkara prasAda ke mahAkAvya kA anuvaad| anuvAdaka - bhagavaddatta (raakesh)| sana 1960 meM prkaashit| kAmikAgama - 1) isa Agama graMtha meM kula 60 paTaloM meM bhUparIkSA, bhU-parigraha, pAda-vinyAsa, vAstudeva kAla, grAmadilakSaNa, grAmagrahavinyAsa, vAstuzAstravidhi, pAdamAnaviAdhi, prAsAdabhUSaNa vidhi, devatAsthApanAvidhi, maMDapasthApana Adi viSayoM kA vivecana (karNAgama, rUpabhedAgama, vaikhAnasAgama, vAsturatnAvalI, vAstupradIpa Adi graMthoM meM bhI vAstuvidyA kA vyApaka vivecana hai|) 2) zloka saMkhyA 6000 / viSaya - pUjA, mahotsava Adi / kAminI-kAma-kautukam - le.ma.ma. kRSNakAnta vidyAvAgIza (sana 1810) meM racita kaavy| kAmezArcana-candrikA - 1) zloka 600 / bhaDopanAmaka jayarAmabhaTTa ke putra kAzInAtha dvArA rcit| tIna prakAroM meM vibhakta / isameM kAmezvara zivajI kI pUjApaddhati varNita hai| isa paddhati ke samarthana meM bahuta se Akara granthoM ke vacana pramANa rUpa se isameM uddhRta kiye gaye haiN| kAmyadIpadAnapaddhati - le.premanidhi pnt| pitA- umApati / kArtavIryArjuna kA sAkSAt yA paramparA dvArA anuSTheya kAmya dIpadAna karma isameM pratipAdita hai| kAmyayantroddhAra - zlokasaMkhyA 500 / le. mahAmahopAdhyAya satpaNDita privraajkaacaary| mAtRkAyantra Adi saba yaMtroM ko likhane kI vidhi isameM varNita hai| AcArya ne kahA hai ki ina yantroM ko kezara, gorocana, kastUrI gajamada aura candana se suvarNa kI lekhanI dvArA likheN| mantrasAdhaka ko sUcanA hai ki vaha mantra ko bhUmiSTha, vivarastha, dagdha, nirmAlyamizrita, laMdhita aura khaNDita kabhI na kre| kArakakArikA - le. puruSottama deva / I. 12-13 vIM shtii| kAraka-kaumudI - le.puNDarIkAkSa vidyAsAgara / I. 15 vIM zatI / kArakacakram - le.- purussottm| kArakanirNayaTIkA - le.- rAmacandra tarkavAgIza / kAraka-rahasyam - le.-rAmanAtha vidyAvAcaspati / I. 17 vIM zatI / kArakavAda - le.-gadAdhara bhaTTAcArya / kArakavivecanam - le.-bhavAnanda siddhaantvaagiish| I. 17 vIM shtii| kArakAdyarthanirNaya - le.bhavAnanda siddhaantvaagiish| I. 16-17 vIM shtii| kArakollAsa - le. bharata mllik| I. 17 vIM shtii| kAyasthadharmapradIpa - le. gAgAbhaTTa kaashiikr| I. 17 vIM shtii| pitA- dinkrbhtttt| chatrapati zivAjI mahArAja kI preraNA se yaha graMtha likhA gyaa| kAraNAgama - zloka - 6000 / paTala 84 / yaha pratiSThAtantra kA kriyApAda hai aura kiraNAgama ke matAnusAra daza zivAgamoM me anyatama hai| matAntara meM isake sthAna para 10 zivAgamoM meM kukkuTAgama mAnA jAtA hai| viSaya - rAmezvarapUjA, zivavivAha prayoga, ratnaliMga-sthApanAvidhi aura utsava ityaadi| kArikAvalI - le.nArAyaNa bhttttaacaary| vyAkaraNa viSayaka prAthamika grNth| kArtavIryakalpa - (sahasrArjunakalpa, athavA kArtavIryArjunakalpa) isI nAma ke 300 se 25 hajAra zloka vAle dasa se adhika grantha haiN| kArtavIryadIpadAnapaddhati - le. kmlaakrbhtttt| zlokasaMkhyA 250 / isameM kArtavIrya bhagavAn kI prakAzatA ke liye kiye jAne vAle dIpadAna kA vivaraNa diyA gayA hai| vasanta, zizira, hemanta, varSA, aura zarad meM vaizAkha zrAvaNa, Azvina kArtika, mArgazIrSa, pauSa, mAgha aura phAlguna mAsoM meM dIpadAna zreyaskara mAnA hai| kArtavIryadIpadAnavidhi - umA-mahezvara saMvAdarUpa kArtavIrya bhagavAn ko prajvalita dIpa-pradAna karane kI vidhi isameM varNata hai| yaha dIpadAna vaizAkha, zrAvaNa, Azvina kArtika, mArgazIrSa, pauSa, mAdha aura phAlguna ina ATha mAsoM meM mAnA gayA hai| kArtavIryapUjApaddhati - le.purussottm| zlokasaMkhyA- 9501 isameM kArtavIrya ke mAlAmantra, astropasaMharaNa maMtra tathA mahAmantra se pUjAvidhi nirdiSTa hai| kArtavIryaprabaMdha (campU) - le. trAvaNakora ke yuvarAja azvina zrIrAma vrmaa| racanA kAla I. 18 vIM shtii| isa kAvya ne rAvaNa va kArtavIrya ke yuddha evaM kArtavIrya kI vijaya kA varNana kiyA hai| prakAzana varSa - 19471 kArtavIryaprayoga - le.cndrcuudd| zlokasaMkhyA 1745 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /59 For Private and Personal Use Only
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kArtavIryavidhiratnam - le. zivAnanda bhaTTa / zlokasaMkhyA- 13801 kArtavIryArjunadIpacintAmaNi - le.mheshvrbhtttt| zlokasaMkhyA2201 kArtikeyavijayam - le. gIrvANendrayajvA / kArmanda aura kAzvi - kAzikAvRtti (4-3-111) meM ina nAmoM kA ullekha hai / ye donoM kisI veda kI zAkhAeM mAnI jAtI haiN| kAryakAraNabhAvasiddhi - le. jnyaanshrii| I. 14 vIM shtii| bauddhaacaary| kAlacakratantram - zloka 3000 / Adibuddha dvArA uddhRt| 5 paTaloM ke viSaya haiM : 1) lokadhAtuvinyAsa, adhyAtmanirNaya, abhiSeka, sAdhana, jJAna ityAdi / kAlajJAnam - (kAlottaram) - 18 paTaloM meM puurnn| isameM ziva-kArtikeya saMvAda dvArA sakala aura niSkala ke svarUpa, paramAtmA kI sarvavyApakatA, sarvavyApaka paramAtmA kI puruSa ke zarIra meM bAhyAbhyantara sthiti batAyI gayI hai| trimAtra, dvimAtra, ekamAtra, ardhamAtra, parAsUkSma hai| usase pare parAtpara haiN| brahmA hRdaya meM, viSNu kaNTha meM,rudra tAla ke madhya meM, mahezvara lalATa meM sthita meM tathA nAdaramdha ko ziva jAnanA caahiye| kAlanirNaya - le.-tottkaacaary| I. 8 vIM shtii| kAlanirNayakArikAvyAkhyA - le. nArAyaNa bhtttt| I. 16 vIM shtii| kAlanirNayakautukam - le. naMdapaMDita / I. 16-17 vIM shtii| kAlanirNayasaMkSepa - le. hemaadri| I. 13 vIM shtii| pitaakaamdev| kAlabaMvI zAkhA (sAmavedIya) - kAlavI zAkhA ke brAhmaNa graMtha ke pramANa aneka graMthoM meM milate hai| paraMtu kAlabaviyoM kI kalpanA, nidAna aura saMhitA darzana Adi viSayoM meM kucha bhI jJAta nahIM hai| kAlarAtrikalpa - pArvatI-Izvara sNvaadruup| zloka 550 / yaha graMtha 13 paTaloM meM pUrNa hai| isameM devI kAlarAtri kI pUjA, devI ke mantroM dvArA mAraNa, mohana, staMbhana Adi SaTkamoM kI siddhi kahIM gayI hai| cAra puSpikAoM ke anusAra yaha grantha rudrayAmalAntargata aura eka puSpikA ke anusAra AgamasAra se sambaddha kahA gayA hai| mantramahimA, mantrasvarUpa, mantroddhAra Adi viSaya isameM varNita haiN| kAlarAtripaddhati - le.advayAnandanAtha / kAlarudratantram - ziva-kArtikeya sNvaadruup| zloka 8801 paTala 21 / isa graMtha meM dhUmAvatI, ArdravatI, kAlI, kAlarAtri ina nAmoM se abhihita kAlarudra kI zaktiyoM ke maMtroM se mAraNa, mohana Adi tAntrika SaTkamoM kI siddhi varNita hai| yaha kAlikAgama se gRhIta tathA AtharvaNAstravidyA ke nAma se pratyeka puSpikA meM abhihita hai| dhUmAvatI Adi kI vidyA, mantroddhAra, manlavidhi, pUjA ityAdi sAdhana kriyAeM isameM sAMgopAMga varNita haiN| kAlaviveka - le.jiimuunvaahn| baMgAla ke nivaasii| prastuta graMtha meM viSaya haiM- Rtu, mAsa, dhArmikakriyA-saMskAra se kAla, malamAsa, saura va cAMdra mAsa meM hone vAle utsava, vedAdhyayana ke utsarjana agastyodaya, caturmAsa, kojAgarI, durgotsava, grahaNa Adi kA vivecn| kalisaMtaraNa-upaniSad- dvApara yuga ke aMta meM brahmadeva ne yaha upaniSad nAradajI ko btaayaa| ise harinAmopaniSad bhI kahate haiN| paraMparA ke anusAra yaha kRSNa yajurveda se saMbaMdhita mAnA jAtA hai| isakA sAra yahI hai ki kevala nArAyaNa ke nAmajapa se hI kalidoSa naSTa ho jAte haiM / yaha nAma solaha zabdoM kA hai hare rAma hare rAma rAma rAma hare hre| hare kRSNa hare kRSNa kRSNa kRSNa hare hre|| kAlAgnirUdropaniSad - zloka 100 / nandikezvara prokt| kRSNa yajurveda se saMbaMdhita laghu gadya upnissd| isameM kAlAgnirudra ko prasanna karane ke liye bhasmatripuMDa dhAraNa karane kI vidhi batAI gaI hai| tripuMDra kI tIna rekhAoM ko bhUloka, aMtarikSa va dyuloka tathA kriyAzakti, icchAzakti va jJAnazakti kA pratIka batAyA gayA hai| kAlAnalatantram - nArada- nIlalohita (ziva) saMvAda ruup| 25 pttl| zloka 1600 / antima paTala kA viSaya haisiddhilakSmI kA sahasranAmastotra / lipikAla- saMvat 857 / kAlApazAkhA (kRSNa yajurvedIya) - vaizaMpAyana kA tIsarA uttaradezIya ziSya kalApI thaa| kalApI kI saMhitA aura usake ziSya ko hI kAlApa kahate haiN| kalApI ke cAra ziSya the1) haridru 2) chagalI 3) tumburu aura 4) utp| kAlApa saMhitA kA nAmAntara maitrAyaNIya saMhitA mAnA jAtA hai| kAThaka saMhitA se bhI kAlApa saMhitA vizeSa bhinna nahIM thii| yadi maitrAyaNIya saMhitA se kAlApa saMhitA bhinna ho to usa saMhitA ke usa brAhmaNa (kAlApa brAhmaNa) kA abhI taka jJAna nahIM hai| kAlArkarudrapUjA-paddhati - zloka 100 / kAlArka rUdra (zivajI) kA eka rUpa mAnA gayA hai| kAlikApurANam - samaya- I. 10 vIM zatAbdI / isameM 13 adhyAya haiM jinameM kula 1000 zloka haiN| zivapati ambikA kI upAsanA hI pramukhatayA pratipAdya hai| isake do khaMDa haiN| prathama khaNDa meM ziva-pArvatI vivAha, kAmadeva kA janma, dakSayajJa, kSiprAnadI kA ugama, varAha-zarabha yuddha Adi kI kathAeM haiN| dUsare khaNDa meM vividha devatAoM kI upAsanA, unake pITha sthAnoM kI utpatti, kAmarUpa ke parvata, nadiyA~, kAmAkSI ke sthAna tathA zAkta sampradAya Adi kI jAnakArI dI gaI hai| deviyoM kI upAsanA meM maMtra, taMtra aura mudrAoM kI mahattA tathA 53 mudrAoM kA vivaraNa bhI isameM hai| 60/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAlikArahasyam - le. pUrNAnanda / / kAlikA_mukura - le. kAlIcaraNa, jo kAmakhyA devI ke parama upAsaka the| kAlikAzatakam - le. baTukanAtha zarmA / kaalikaa-spryaavidhi| - le. kAzInAtha tarkAlaMkAra / kAlikopaniSad - AtharvaNa ke saubhAgyakAMDAMtargata upaniSad / viSaya- zrIcakra kI pUjAvidhi, kuMDalinI va kAlikA kI ekarUpatA, tathA kAlikAmaMtra ke japa se pAMDitya kavitva va caturvidha puruSArtha kI prApti ityaadi| zlokasaMkhyA 50 / kAlidAsacaritram (nATaka) - le. zrIrAma bhikAjI velnnkr| muMbaI nivaasii| racanA sana 1961 meN| saMskRta nATyamahotsava meM usI varSa abhinIta / aMkasaMkhyA- paaNc| pratyeka aMka tIna dRzyoM meM vibhaajit| saMvAda prAyaH sNgiitmy| ekoktiyoM kA pracura pryog| madhyama aura adhama koTi ke pAtroM dvArA hAsyotpAdakatA, chAyAtattva kA pryog| saMskRta chandoM ke sAtha marAThI kI diNDI, ovI tathA sAkI kA bhI prayoga, prAkRta kA abhAva ityAdi isa nATaka kI vizeSatAeM haiN| kathAsAravikramAditya ke zAsana meM pararASTra kAryAlaya ke upasaciva kAlidAsa, apanI pratibhA ke kAraNa paNDitasabhA meM praveza pAte haiN| rAnI vasudhA unake virodha meM hai| vidarbha ke rAjA kozalezvara se milakara ujjayinI para AkramaNa karane vAle haiM yaha sunakara, vasudhA kI sUcanA para vikramAditya kAlidAsa ko vidarbha bhejate haiN| vasudhA aura paMDitarAja (paMDitasabhA ke adhyakSa) gopAla ko ukasAte haiM ki kAlidAsa ke ghara jAkara usake dvArA viracita graMtha curAne para abhISTa dhana milegaa| vidarbharAja kAlidAsa ko baMdI banAtA hai| sarasvatI nAmaka dAsI ko vidarbharAja niyukta karate haiM ki vaha kAlidAsa ke mana kI bAteM jJAta kre| goviMda usakA zIlabhaMga karanA cAhatA hai, usa samaya kAlidAsa kA bhAI raghunAtha usako bacAtA hai| sarasvatI kAlidAsa se milatI hai| vaha vastutaH vidizA kI nivAsI hone se kAlidAsa ke sAtha yojanA banAtI hai ki kAlidAsa ke sthAna para usakA bhAI raghunAtha baMdIgRha meM rahe, aura kAlidAsa ko apanI rAjasI mudrA dekara ujjayinI bhejatI hai| baMdIgRha me raghunAtha aura sarasvatI meM prema hotA hai| yahAM gopAla kAlidAsa ke graMtha tathA mAlA curAne pahucatA hai, itane meM sainika veSa meM kAlidAsa AtA hai aura kSamA mAMgane para use choDa detA hai| vasudhA aura paMDitarAja, kAlidAsa para rAjadroha kA Aropa lagAte haiM paraMtu raghunAtha aura sarasvatI vahAM jAkara satya kathana karake kAlidAsa ko bacAte haiN| kAlidAsa ko "kavikulaguru" kI upAdhi milatI hai paraMtu navaratnapariSad se tyAgapatra dekara kAlidAsa bandhanavimukta hokara raghuvaMza likhane meM vyagra hote haiN| yaha kathAvastu sarvathA utpAdya hai| kAlidAsacaritram (nATaka) - le. DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya / racanA - sana 1967 meN| lekhaka kI yaha pahalI saMskRta racanA hai| nikhila bhArata prAcya vidyA sammelana ke rajatajayantI mahotsava para abhiniit| aMkasaMkhyA- saat| gItoM kA pracura pryog| mahattvapUrNa pAtra ke praveza ke pUrva usakA paricaya gItoM dvArA honA, katipaya naye chandoM meM rcnaa| meghadUta ke zlokoM kA smaavesh| ekoktiyoM se bharapUra / nAyaka kAlidAsa kA citraNa Adhunika praNayI nAyaka ke Adarza para huA hai| prAkRta bhASAoM kA prayoga nahIM hai| kathAsAra - pratibhAzAlI kintu daridrI kAlidAsa vikramAditya kI rAjasabhA meM jAkara navaratna pariSada ke madhyamaNi banate haiN| vahA maMjubhASiNI ko kAvyazikSA dete samaya usake praNaya meM lipta hote haiN| yaha vidita hone para vikramAditya maMjubhASiNI ko bandI kara kAlidAsa ko eka varSa taka niSkAsita karate haiN| isI manaHsthiti meM meghadUta kI racanA hotI hai| niSkAsana kI avadhi bIta jAne para vikramAditya svayaM kAlidAsa se milakara maMjubhASiNI ke sAtha vivAha karAte haiN| vikramAditya ke digvijaya kA varNana kAlidAsa kRta raghuvaMza meM raghuvijaya dvArA karate haiN| anta meM vikrama kahate haiM ki kAlidAsa ke kAraNa hI vikrama amara banA hai| kAlidAsapratibhA - madrAsa kI saMskRta akAdamI dvArA, kAlidAsa dina ke nimitta 25-10-1955 ko prakAzita / kAlidAsa kI pratibhA ko lakSya kara 28 kaviyoM ke kAvyoM kA saMgraha isa graMtha meM huA hai| kAlidAsamahotsavam (nATaka) - le. DaoN. hari rAmacandra divekr| gvAliyara nivaasii| kAlidAsa mahotsava ke avasara para ujjayinI meM abhinIta / kathAvastu kaalpnik| yaha rUpaka nAyaka tathA nAyikA saMbaMdha se virahita hai| pradhAna rasa hAsya aura bhASA subodha hai| sana 1965 meM sAhitya akAdamI dvArA prkaashit| kathAsAra- bahuta dina svarga meM bitA kara nArada ke sAtha kAlidAsa mAtRbhUmi para Ate haiN| hastapatraka paDhane para jJAta hotA hai ki kAlidAsa ke janmadina para kAlidAsa smAraka banAne hetu vizAla sabhA kA Ayojana hone vAlA hai| itane meM eka ghoSaNA hotI hai ki Ayojana nahIM hogaa| cakita aura khinna kAlidAsa vizvavidyAlaya jAte haiM paraMtu maiTrika pAsa na hone ke kAraNa unheM praveza niSiddha hotA hai| prAdhyApaka bhI viSaya ke jJAtA nahIM diikhte| saDaka para jahAM tahAM "akhila bhAratIya" vizeSaNa dIkhatA hai| pravezapatra ke abhAva meM kAlidAsa samAroha meM kAlidAsa ko hI praveza nahIM miltaa| ve dvAra rakSaka banakara samAroha dekhate haiN| samAroha kA udghATaka saMskRta nahIM jaantaa| urdU kA jAnakAra hai| kAlidAsa usakA virodha karatA hai| isase chAtra usase prabhAvita hokara usakA vyAkhyAna rakhate haiN| bharatavAkya hai ki yuvA tathA vRddha pIDhI meM sAmaMjasya banA rhe| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/61 For Private and Personal Use Only
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kAlidAsarahasyam- le. DaoN. zrIdhara bhAskara vargIkara nAgapuranivAsI hindI anuvAda sahita rASTrapati DaoN. rAjendraprasAda kI adhyakSatA meM rAjadhAnI meM ujjayinI meM vimocana saMpanna / prathama kAlidAsa mahotsava ke prasaMga para kevala 5 dina meM rcit| isa khaNDa kAvya meM prAyaH pratyeka zloka ke aMta meM kAlidAsa ke kAvyoM ke upamAnoM kA prayoga karate hue kavi ne kAlidAsa kA mAhAtmya varNana kiyA hai| TipaNNI meM upamAnoM ke saMdarbha die haiN| kAlidAsa vizvamahAkavile. va.saM. pai. gurusvAmI zAstrI, jo AtmavidyAvibhUSaNam tathA sAhitya vedAnta ziromaNi upAdhiyoM se vibhUSita haiN| nivAsasthAna madrAsa / prastuta graMtha 8 bhAgoM meM vibhAjita hai / kAlidAsa ke viSaya meM anyAnya vidvAnoM ne jo kucha AkSepa uThAe haiM unakA sapramANa nirAkaraNa, padyAtmaka nibaMdhoM meM prastuta graMtha meM kiyA hai| kAlidAsa vizva ke eka zreSTha mahAkavi the yaha siddha karane kA lekhaka kA prayAsa sarAhanIya hai| prastuta graMtha abhinava vidyAtIrtha mahAsvAmigala ejyukezana TrasTa dvArA 1981 meM madrAsa meM prakAzita huA / kAlidAsIyam se. DaoN. kailAzanAtha dvivedI viSayakAlidAsaviSayaka vividha nibaMdhoM kA saMgraha / kAlindI sana 1036 meM AgarA se haridatta zAstrI ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huA, kintu arthAbhAva ke kAraNa kevala eka varSa taka hI prakAzana ho skaa| yaha Arya-samAja saMskRta vidyAlaya AgarA kI patrikA thii| isameM dharma, darzana, vijJAna tathA AryasamAjasaMbaMdhI nibandhoM kA prakAzana hotA thA / - - www.kobatirth.org - kAlindI (nATaka) - le. zrIrAma bhikAjI velaNakara / aMkasaMkhyA tIna / aneka chandoM kA prayoga prAkRta bhASA nahIM / kathAvastu utpAdya aura soddezya / hiMsA-ahiMsA kA viveka jagAne hetu likhita / kathAsAra- ayodhyA nareza caNDapratApa ke bar3e dAmAda magadharAja sudhAMzu ahiMsAvAdI haiN| choTI kanyA kAlindI kA vivAha durgezvara ke sAtha nizcita huA hai, paraMtu usake yuddhapriya hone se sudhAMzu vivAha ke virodha meM hai| durgezvara sudhAMzu para AkramaNa karatA hai / sudhAMzu ke yuddhavirata hone ke kAraNa usakI patnI maMdAkinI yuddhabhUmi para utaratI hai| vaha baMdinI banatI hai yaha dekha sudhAMzu ahiMsAvata chor3a kara patnI kI rakSA hetu udyata hotA hai, to durgezvara kahatA hai| aba merA mantavya pUrA ho cukA" aura yuddha samApta hotA hai| hiMsA-ahiMsA meM viveka karane ke bAda durgezvara aura kAlindI kA vivAha hotA hai| kAlIkalpalatA le. vimarzAnandanAtha / zlokasaMkhyA 1062 kAlIkulakramArcanam le. paramahaMsa vimalabodhapAda lekhanakAla sana 1710 | zlokasaMkhyA - 700 granthArambha meM granthakAra ne apane gurujI ko nAma nirdezapUrvaka namaskAra kiyA hai| ve haiMvizvAmitra, vaziSTha, zrIkaNTha, kuNDalIzvara, mInAMka aura taalaaNk| 62 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya- kulakramAnusAra kAlIpUjA tathA antaryAgavidhi, Asanavidhi, nyAsasahita dhyAnavidhi, nityArdhanavidhi Adi / kAlIkulAmRtatantram - zloka 1150 15 paTala / grantha meM mukhyatayA kAlIpUjA aura tArApUjA kA pratipAdana hai| aneka mantroM ke uddhAra, RSi, chanda, devatA, bIja, zakti kIlaka, viniyoga, dhyAna, pUjA stotra aura kavaca kA varNana hai| isakA sAdhanakrama bhI varNita hai| lekhanakAla 18 vIM zatAbdI / kAlIkulArNavatantram devI bhairava saMvAda ruup| zloka 1176 isameM bhairava ko vIranAtha kahA hai| vIra kA artha hai jo vAmAcArIpUjA se siddhi prApta kara cukA hai| vIranAtha una vIroM ke sarvocca adhipati hai| kAlitattva ( nAmAntara- AcArapratipAdana-tattvam) le. rAghavabhaTTa | viSaya - sAdhakoM ke prAtaH kRtya, snAna, sandhyA, tarpaNa, pUjA, dravyazuddhi, kulasampatti, purazcaraNa, naimittika karma, kAmya karma, kaulAcAra, sthAnapuSpa prAyazcita, kumArIpUjA vidhi, mAlAstuti, zAntimantra tathA rahasya Adi / isa graMtha meM sapramANa rUpa se aneka tantra uddhRta haiN| rAghavabhaTTa bahuta baDe tAntrika grantha lekhaka aura TIkAkAra the| zAradAtilaka para likhI gayI padArthAdarza nAma kI unakI TIkA tantranibandhoM meM prAyaH udhdRta hai| graMthakAra ne apanI TIkA zAradAtilaka kA satsampradAyakRta vyAkhyA ke nAma se ullekha kiyA hai| 1 kAlItattvasudhA sindhu (nAmAntara kAlItattvasuthArNava le. kAlIprasAda kAvyacuMcu / zloka 13972 / 32 taraMgoM meM pUrNa / yaha vizAla graMtha kAlI kI pUjA para vibhinna tantroM se saMgRhIta hai| isakI samApti 1774 saMvat meM huI / viSaya dIkSA zabda kI vyutpati / guru ke binA pustaka se mantra grahaNa meM doSa, dIkSA na lene meM doSa, zvazura Adi se mantra - grahaNa karane para maMtratyAga aura prAyazcitta karane kA vidhAna / svapna meM pAye mantra ke saMskAra / niSiddha aura siddha lakSaNoM se yukta guru kA nirUpaNa, strI aura zUdroM ko praNava, svAhA Adi se yukta dIkSA kI AvazyakatA / tantrAdi zAstroM meM saMdeha, niMdA Adi karane meM doSa, mantra aura mantravaktA kI prazaMsA / tantra aura Agama padoM kI vyutpatti 32 akSaroM ke nAma aura arthakathana, dakSiNApada kI vyutpati / kAlI ke tantra kI prazaMsA, dakSiNakAlI, siddhakAlI Adi ke mantra / vIrabhAva, divyabhAva kA nirUpaNa / sAta prakAra ke AcAroM kA nirUpaNa / kaliyuga meM pazubhAva kI prazastatA / pratinidhi dravyoM kA nirUpaNa / pazubhAva Adi meM pUjAkAla kI vyavasthA / pUjA ke adhikArI kA nirUpaNa / purohita ke pratinidhi hone kA niSedha balidAna kI prazaMsA, avaidha hiMsA meM doSa / pUjA kI AdhArabhUta pratimA / vizeSa kuladIkSA, svakula- dIkSA, mantra ke chaha sAdhana prakAra aura dasa saMskAra, mAtRkA - mantra, varNamAlA kI utpatti, vaidika ke japa meM mAlA kA vidhAna, vIroM ke purazcaraNa kI vidhi, grahaNa meM For Private and Personal Use Only -
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir purazcaraNa kI vidhi, kumArIpUjA meM sthAna, krama, upacAra, dAna, Adi kA nirUpaNa vividha purazcaraNa, mantra kA amRtIkaraNa, mantrasiddhi ke upAya, yonimaNDala-dhyAna, praphullabIja-dhyAna, kAlIbIjadhyAna, zyAmA ke 32 akSaroM ke mantra kA dhyAna, kula-vRkSa, kAmakalA, lelihAna mudrAdi kathana, aThAraha upacAra aura unake mantra / nvdiipvidhi| prnnaamvidhi| sNhaar-mudraa| praarthnaa-mudraa| zira kA pradAna, rudhira kA dAna, varjanIya zaktiyAM, vijayApana meM kAlaniyama, vIroM ke snAna, sandhyopAsanA, tarpaNa aadi| dravya-zodhana, zApa-vimocana haMsa-mantra, pAnapAtra kA parimANa, latAsAdhana, zakti zuddhi, paMcatattva, kuNDagola-grahaNa Adi kI vidhi| duutiiyjn| kulnaayikaaeN| citAsAdhana evaM zavasAdhana meM sthAna, Asana Adi ke niyama ityAdi tAMtrika vidhi|| kAlItattvAmRtam - le. balabhadra paNDita / zlokasaMkhyA- 1680 / viSaya- "pazu" ke sammukha isa tantrazAstra kI carcA kI niSedha, pratimA Adi meM zilAbuddhi karane meM doSa, adIkSita kA tantrazAstra meM anadhikAra, vivAhita aura avivAhita guru| divya, vIra, pazu Adi kA bheda, kaulikoM kA pazu ke mantra grahaNa meM prAyazcitta / kali meM kAlI-upAsanA kI kartavyatA, AgamoktadIkSA grahaNa karane ke bAda purANavidhi se karmAnuSThAna karane meM kalAbhAva, guru aura ziSya ke lakSaNa, mantra ke dasa saMskAra / yantrasaMskAra, mAlAsaMskAra / purazcaraNa kI AvazyakatA, purazcaraNakrama, mantra ke sUtakAdi doSoM kA nirUpaNa, svatantra tantrAdi mtsaadhn| vAstuyAga-vicAra siddhiprakAra aadi| kAlItantram - 1) zloka 600 / 11 pttl| umA-mahezvara saMvAda ruup| 2) zloka 415 | viSaya- zivAtmikA mUla zakti kAlI kI samantra pUjA, pratiSThA, niSkramaNa, abhiSeka, snAna aadi| saMbhavataH yaha umAmahezvara- saMvAdarUpa kAlItantra se bhinna hai| isameM kevala 4 paTala haiN| kAlIpurANam - adhyAya- 60 / zloka- 5400 / yaha rudrayAmalAntargata mahAkAlasaMhitA se gRhIta umAmahezvara-saMvAda rUpa hai| puSpikA meM yaha graMtha rudrayAmalAntargata kahA gayA kintu yaha kAlikApurANa ke saMskAraNa se hUbahU milatA hai, jo vaMgavAsI ilekTrika mazIna presa kalakattA se, sana 1909 meM prakAzita huA thaa| kAlIpUjA - 1) zloka- 220 / rAghavAnandanAthakRta / 2) zloka 300 / svayaMprakAzAnanda sarasvatIkRta / kAlIpUjApaddhati- rudrmlaantrgt| zloka - 798 / kAlIpUjAvidhi - isameM kAlI ke dhyAna, mantra Adi ke sAtha pUjAvidhi pratipAdita hai| kAlIbhaktirasAyanam - le. dakSiNAcArapravartaka kAzInAtha bhaTTa / zloka - 5501 pitA- bhaDopanAmaka jayarAma bhtttt| maataavaaraannsii| vArANasI ke nivaasii| graMtha 8 prakAzoM meM pUrNa hai| viSaya- aacaarnirnny| 22 akSaroM ke mantra kA uddhAra / prAtaHkRtya / tAntrika sandhyAvidhi / dvArapUjA se nyAsavidhAna taka yantroddhAravidhi / devtaa-puujaavidhi| aavrnnpuujaavidhi| vidyAmAhAtmya tathA upAsakadharma vidhi aura purazcaraNa vidhi| isameM pramANa rUpa se aneka tantragranthoM kA ullekha hai| kAlImedhAdIkSitopaniSad - ArthavaNa ke saubhAgya - kAMDAtargata upaniSad / isameM medhAdIkSitA ke svarUpa meM kAlI kI upAsanAvidhi ko sarvazreSTha dIkSA mAnA gayA hai| isameM SaTcakrabhedana zakti aura aneka siddhiyAM prApta hone kI bAta kahI gayI hai| kAlIvilAsa-tantram- 1) zloka 11001 35 paTaloM meM puurnn| 2) zlokasaMkhyA 925 / devI-sadyojAta (ziva) saMvAdarUpa yaha tantra zivaprokta hai| isameM 30 paTala haiN| viSaya- prastAvanA, tantranAma kA nirvacana, zUdra ke lie praNava, svAhA Adi ke uccAraNa kA nissedh| zUdra jAti ke lie prazasta mantra / svAhA tathA praNava yukta stotrapATha Adi meM zUdra kA bhI adhikaar| kaliyuga meM pazubhAva kI kartavyatA aura divya vIra bhAva Adi kA nissedh| dIkSAkAla, divyAdi bhAvoM ke lkssnn| kaliyuga meM saMvidApAna kA niyama, ziva aura viSNu meM abheda / kaliyuga ke yogya vazIkaraNa, mohn| vividha devatA ke stotra, pUjA, mantra, dhyAna Adi / mahiSamardinI ke guNoM kA niruupnn| kRSNajI kI mAtA kAlikA ke kAmabIja tathA dhyaan| paMcabIjoM kA ninny| mAtrAbAja kA saadhn| ramA-bIja Adi kA nirUpaNa, kAmabIja ke aura strI-bIja ke likhane kA krm| anulobha -viloma se AkArAdi se lekara kSakAra taka jp-prkaar| kRSNa ke muralIdhAraNa kA vivrnn| kaliyuga meM purazcaraNa, homa Adi karane kA niSedha / gurupUjA se hI saba siddhi hotI hai yaha prtipaadn| kAlazAbaram - zloka 931 tIna paTaloM meM pUrNa / zivapArvatI-saMvAdarUpa isa graMtha meM zAbaroM ke siddha, kumArI, vijayA, kAlikA, kAla, divya, zrInAtha, yoginI, tAriNI tathA zaMbhU nAmaka 12 prakAra batAye gaye haiN| isI prakAra 12 aghora aura 10 gAruDa bhI haiN| isake paribhASA, kAlIsaMkSepa aura kAlIzAbara nAmaka 3 paTaloM ke bAda hindI meM eka vibhAga aura hai jo "zAbara sakala sAdhana" ke nAma se abhihita hai| kAlIsarvasvasaMpuTam - zloka 4256 / lekhaka nyAyavAgIza bhaTTAcArya ke putra zrIkRSNa vidyaalNkaar| jina mahAtantra graMthoM ke AdhAra para isakI racanA kI gayI hai unakI sUcI graMthArambha meM dI gayI hai| dIkSAprasaMga, kAlI ke ATha bheda, kAlI zabda kI vyutpatti, sAdhakoM ke prAtaHkRtya, vividha nyAsa, mahAkAlapUjA, AvaraNapUjA, kAlI ke vividha stotra, mAlAbheda, mAlAzodhana aura mAlAsaMskAravidhi, zaratkAlIna vividha purazcaraNa, kumArIpUjA, dUtIyAga, yonipUjA, paMca makAra vidhi,vijayAkalpa, mAMsa, matsya, mudrA Adi kI zodhana-vidhi, vIrasAdhana vidhi, zavalakSaNa Adi kathana, tIna prakAroM ke zavadhAnavidhi, yogiyoM ke nitya kRtya, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 63 For Private and Personal Use Only
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir SaTkarma, uccATana vidhi, vidveSaNa, staMbhana Adi kI vidhiyAM, kAvyakalpadruma - san 1897 meM komANTUra zrInivAsa ayaMgAra adarzanakrama, . AkarSaNavidhi, vazIkaraNavidhi, gurucaraNa, ke saMpAdakatva meM baMgalora se saMskRta aura kannaDa meM prakAzita / cintanaprakAra ityaadi| isa mAsika patrikA meM kumArasaMbhava, meghadUta Adi saMskRta graMthoM kAlIstavarAja - zlokasaMkhyA 36 / yaha kAlIhRdayAntargata kI TIkAeM prakAzita hotI rhiiN| kAlabhairava-parazurAma' saMvAdarUpa mahAkAlI kI stuti hai| kAvyakalpalatA - isakA AraMbhika aMza arisiMha ne likhA kAlIhRdayam - isame mA~ kAlI kA pradIrgha mantra hai jo 'hRdaya' / thA aura usakI pUrti amaracaMdra ne kI thii| racanAkAla -13 kahalAtA hai| yaha devIyAmala ke antargata hai| vIM zatAbdI kA mdhy| amaracaMdra ne isa para vRtti kI bhI kAlottaratantram - (nAmAntara- bRhatkAlottara-zivazAstram) racanA kI hai| ina donoM graMthoM kI racanA 4 pratAnoM meM huI hai yaha ziva-kArtikeya-saMvAdarUpa mahAtaMtra hai| abhinavagupta ne apane tathA pratyeka pratAna aneka adhyAyoM meM vibhakta hai| cAroM pratAnoM triMzikAtattvavivaraNa meM isakA uddharaNa diyA hai| yaha 40 paTaloM ke varNita viSaya haiM :- chaMdaHsiddhi, zabdasiddhi, zleSasiddhi evaM meM pUrNa hai| paTaloM ke nAmoM se jJAta hotA hai ki sampUrNa arthsiddhi| isa graMtha meM kAvya kI vyAvahArika zikSA pradAna tAntrika kSetra para yaha prakAza DAlatA hai| kahIM para isake 32 karane vAle tathyoM dvArA kavizikSA kA varNana hai| hI paTaloM kA ullekha hai| kAvyakAdambinI - 1896 meM lazkara (gvAliyara) se isa kaulopaniSad - sUtra rUpa meM likhA eka tAMtrika upaniSad / mAsika patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| ise rAjakIya anudAna viSaya-kaulamArgI sAdhana kA vivecn| kaulasAdhaka apanA rahasya prApta thaa| yaha patrikA kevala do varSoM taka prakAzita huii| sadA gupta hI rkhe| sabhI ke prati samattvabuddhi rakhe yaha isakA isake saMpAdaka jAnUlAla somANI tathA nirIkSaka raghupati zAstrI saMdeza hai| the| isa patrikA kI yaha vizeSatA rahI ki isameM kevala kAlyUvA'mnAyatantram - (UrdhvAmnAya) devI-Izvara saMvAdarUpa samasyA-pUrtiyoM kA hI prakAzana hotA thaa| pratyeka aMka meM mhaatNtr| zloka - 4881 5 paTaloM meM pUrNa / viSaya- urdhAmnAya pacAsa se adhika vidvAnoM kI samasyA pUrtiyAM prakAzita hotI thii| kI prstaavnaa| devatA, guru aura mantroM meM aikyabhAvanA / kAvyakusumAMjali - le.vizvezvara vidyAbhUSaNa / I. 20 vIM shtii| shriir-niruupnn| pazurUpa vizva, nirguNa aura nirvikAra paramAtmA kAvyakautukam - isa kAvyazAstra viSayaka prasiddha graMtha ke se jagat kI sRSTi, prakRti se mahattva Adi kI utpatti / parA lekhaka the abhinavaguptAcArya ke guru bhaTTa taut| isa graMtha meM pazyaMtI, madhyamA, vaikharI ke bheda se vividha zakti kA niruupnn| zAMtarasa ko sarvazreSTha rasa siddha kiyA gayA hai| isa graMtha para karmeMdriyoM ke adhiSThAtAoM kA niruupnn| kriyAzakti jJAnazakti abhinavagupta ne 'vivaraNa' nAmaka TIkA likhI thI jisakA Adi, paMcIkaraNa kI prakriyA / zarIra kI praNavAkAratA, sthUla ' nirdeza unake "abhinavabhAratI' meM hai| "kAvya-kautuka" sAMprata sUkSma Adi zarIroM kI brahmA viSNu Adi ruuptaa| dakSiNa upalabdha nahIM' hai kintu isake mata "abhinavabhAratI" kSemeMdra netragata kAla kI rAma, kRSNa nArAyaNa Adi ruuptaa| ajapA kRta "aucitya-vicAracarcA'' hemacaMdra kRta "kAvyAnuzAsana" va kI dvividhtaa| zarIrotpatti, nADI, sandhi Adi kI saMkhyA / mANikyacaMdrakRta kAvyaprakAza kI "saMketa" TIkA ityAdi graMthoM zarIra ke vizeSa avayavoM meM 27 nakSatroM kI avasthiti, isI meM bikhare hue dikhAI dete haiN| "abhinavabhAratI' ke aneka taraha 15 tithiyoM kI avasthiti, zarIrastha rAzicakra, SaTcakra sthaloM meM bhaTTa tauta ke mata ko upAdhyAyAH yA "guravaH" ke tathA deha meM 14 lokoM kI sthiti, zarIra meM jIva kA sthAna / nAma para uddhRta kiyA gayA hai| "kAvyakautuka" kA racanA-kAla kAlI kA nanda-gRha meM kRSNarUpa meM tathA sundarI kA rAdhA ke I. 950 se 980 I. ke bIca mAnA gayA hai| isa graMtha ke rUpa meM avtaar| pakSmoM kA vRndAvanatva aura usameM kRSNa ke anusAra zAMtarasa mokSaprada hone ke kAraNa, sabhI rasoM meM zreSTha avasthAna, tattvajJAna aura usake sAdhana kI prkriyaa| chAyAsiddhi hai| mokSaphalatvena cAyaM (zAMtarasaH) paramapuruSArtha-niSThatvAt tathA yogasAdhana ke prkaar| bIjoddhAra, daihikasthAna ke bheda se sarvarasebhyaH prdhaantmH| sa cAyamasmadadupAdhyAya- bhaTTatautena jala ke gaMgAjala, amRta, deharakSaka Adi naambhed| kAlI kAvyakautuke asmAbhizca tadvivaraNe bahutarakRtanirNayaH pUrvapakSasiddhAMta nAma kA nirvacana, yogiyoM kI mAnasIpUjA, vIroM ke antaryAga . ityalaM bhunaa| (locana,kArikA 3-26) hemacaMdra ne apane kI shailii| jJAnarUpa cakra ke sthaan| saguNa aura nirguNa bheda "kAvyAnuzAsana" meM prastuta "kAvya-kautuka" graMtha ke 3 zloka se vividha zAMbhava cakra ityAdi / uddhRta kiye haiN| kAvyakaumudI [1] - le. devanAtha trkpNcaann| I. 17 vIM kAverIgadyam - le. zrIzaila diikssit| viSaya- pravAsa vrnnn| shtii| kAvyaprakAza para ttiikaa| mammaTa para vizvanAtha dvArA kiye kAvyakalAnidhi - le. kRSNasudhI gaye AkSepoM kA khaNDana isa TIkA meM hai| kAvyakalpacampU - le. mahAnanda dhIra / [2] le. ma.ma. haridAsa siddhaantvaagiish| I. 20 vIM shtii| 64/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAvyazAstrIya grNth| [3] le. rtnbhuussnn| I. 20 vIM shtii| kAvyazAstrIya graMtha / pariccheda saMkhyA 10 / kAvyakaustubha - le. baladeva vidyaabhuussnn| I. 18 vIM shtii| prakAraNoM ke sthAna para "prabhA" zabda pryukt| prabhAsaMkhyA nau| viSaya- kaavyshaastr| kAvyacandrikA [1] - (aparanAma alaMkAra-candrikA) le. rAmacaMdra nyaayvaagiish| kAvyazAstrIya grNth| rAmacaMdra zarmA tathA jagabandhu tarkavAgIza dvArA isa para likhI huI TIkA upalabdha hai| [2] le. kvicndr| I. 17 vIM shtii| kAvya tathA nATyazAstra viSayaka grNth| [3] le. annadAcaraNa trkcuuddaamnni| I. 20 vIM shtii| viSaya- kaavyshaastr| kAvyacintA - le. ma.ma. kAlIpada trkaacaary| viSaya- kAvya shaastr| kAvyacUDAmaNi - le. zAGgadhara pusadekara / I. 16 vIM shtii| kAvyajIvanam - le.prItikara / viSaya- kAvyazAstra / kAvyatattvasamIkSA - le.narendranAtha caudharI / I. 20 vIM zatI / kAvyatattvAvalI- le. mahezacandra tarkacUDAmaNi / I. 20 vIM shtii| kAvyadIpikA - le. kAntacandra mukhopaadhyaay| I. 20 vIM shtii| kAvyazAstrIya grNth|| kAvyanATakAdarza - saMskRta aura marAThI meM isa mAsika patra kA prakAzana dhAravADa se sana 1882 meM kiyA gyaa| isameM saMskRta ke kAvya evaM nATaka graMthoM kA saTIka prakAzana huA hai| kAvyaparIkSA - le. zrIvatsalAMchana bhttttaacaary| I. 16 vIM shtii| viSaya- kaavyshaastr| ullAsasaMkhyA pAMca / kAvyapeTikA - le. mahezacandra trkcuuddaamnni| gItoM kA saMgraha / lekhakadvArA prakAzita / I. 20 vIM zatI / kAvyaprakAza - kAvyazAstra kA eka sarvamAnya grNth| le. AcArya mammaTa / kAzmIra nivaasii| pitA- rAjAnaka jaiyyaTa / yaha graMtha 10 ullAsoM meM vibhakta hai aura isake 3 vibhAga haiN| kArikA, vRtti va udaahrnn| kArikA va vRtti ke racayitA ke saMbaMdha meM matabheda haiM aura udAharaNa vividha graMthoM se liye gae haiN| isake prathama ullAsa meM kAvya ke hetu, prayojana, lakSaNa bheda (uttama, madhyama va avarakAvya) kA varNana hai| dvitIya ullAsa meM zabdazaktiyoM kA evaM tRtIya ullAsa meM vyaMjanA kA varNana hai| caturtha ullAsa meM uttama kAvya (dhvani) ke bheda va rasa kA carcAtmaka nirUpaNa hai| paMcama ullAsa meM guNIbhUtavyaMga (madhyama kAvya) kA svarUpa, bheda va vyaMjanA ke virodhI toM kA nirAsa evaM isakI sthApanA hai| SaSTha ullAsa meM adhama yA citrakAvya ke do bhedoM (zabdacitra va arthavAkya citra) kA varNana hai| saptama ullAsa meM 70 prakAra ke kAvya doSa varNita haiN| isa vivecana meM prakhyAta mahAkaviyoM ke bhI doSa dikhAe haiN| aSTama ullAsa meM guNavivecana va navama ullAsa meM zabdAlaMkAroM (vakrotti, anuprAsa, yamaka, zleSa, citra va punaruktavadAbhAsa ityAdi) kA vivaraNa hai| dazama ullAsa meM 60 arthAlaMkAroM, 2 mizrAlaMkAroM (saMkara va saMsuSTi) evaM alaMkAra doSoM kA vivecana hai| mammaTa dvArA varNita arthAlaMkAra haiM : upamA, ananvaya,upameyopamA, utprekSA, saMsadeha, rUpaka, apahRti, zleSa, samAsokti, nidarzanA, aprastutaprazaMsA, atizayokti, prativastUpamA, dRSTAMta, dIpaka, mAlAdIpaka, tulyayogitA, vyatireka, AkSepa, vibhAvanA, vizeSokti, yathAsaMkhya, arthAtaranyAsa, virodha, svabhAvokti, vyAjastuti, sahokti, vinokti, parivRtti, bhAvika, kAvyaliMga, paryAyokta, udAtta, samuccaya, paryAya, anumAna parikara (yaha mata aba sarvamAnya huA hai ki mammaTa kI racanA parikara alaMkAra taka hI hai| allaTa ne yaha prabaMdha parikara ke Age pUrNa kiyA) vyAjokti, parisaMkhyA, kAraNamAlA, anyonya, uttara, sUkSma, sAra,samAdhi, asaMgati , sama, viSama, adhika, pratyanIka, mIlita, ekAvalI, smaraNa, bhrAMtimAn, pratIpa, sAmAnya, vizeSa tadguNa, atadguNa va vyaaghaat| ina 60 alaMkAroM ke vividha bheda bhI yathAsthAna batAe haiN| prastuta graMtha (kAvyaprakAza) meM zatAbdiyoM se pravAhita kAvyazAstrIya vicAradhArA kA sAra-saMgraha kiyA gayA hai aura apanI gaMbhIra zailI ke kAraNa yaha graMtha zAMkarabhASya evaM pAtajaMla mahAbhASya kI bhAMti sAhitya-zAstra ke kSetra meM mahanIya bana gayA hai| isI mahattA ke kAraNa isa graMtha para lagabhaga 75 TIkAeM likhI gaI hai| isakI sarvAdhika prAcIna TIkA mANikyacandra kRta "saMketa" hai jisakA samaya 1160 I. hai| Adhunika yuga ke prasiddha TIkAkAra vAmanazAstrI jhalakIkara ne apanI bAlabodhinI nAmaka prasiddha TIkA meM (I. 1847) 47 TIkAkAroM ke saMdarbha sarvatra die haiN| kAvyaprakAza kI pramukha TIkA tathA TIkAkAra- (1) mANikyacandra (I. 1159)- saMketa 2) sarasvatItIrtha (narahariAzramapUrvanAma) TIkA i.sa. 1242 meM kAzI meM likhI, 3) jayantabhaTTa (jayantI) i.sa. 1264 4) zrIvatsalAMchana (zrIvatsa) 16 vIM zatI "sArabodhinI" 5) somezvara 14 vIM zatI 6) vizvanAtha 14 vIM zatI, sAhityadarpaNakAra, 7) caNDIdAsa (vizvanAtha ke pitAmaha kA bhAI, isakI dhvanisiddhAntagraMtha nAmaka racanA bhI hai) 8) paramAnanda tArkikacakravartI, 15 vIM zatI "sAhityadIpikA" 9) mahezvara nyAyAlaMkAra 16 vIM shtii| "subuddhi" uttarArdha TIkA Adarza 10) Ananda rAjAnaka- TIkA nidarzana, I. 1765 / (isake anusAra kAvyaprakAza kA gUDhArbha zivastuti hai)| 11) kamalAkara, kAzInivAsI mahArASTra braahmnn| kAvyaprakAza TIkA ke vyatirikta isakI anya racanAeM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /65 For Private and Personal Use Only
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vivAdatANDava, nirNayasindhu (I. 1612 meM likhita) bRhatkAvya ke nivaasii| sana 1797 meM rcit| isakA prakAzana kAvyamAlA rAmakautuka tathA gItagovinda ttiikaa| 12) narasiMha ThAkura, govinda ___ meM huA hai| kA vaMzaja, kamalAkara kA samakAlIna tarkazAstrajJa, 13) baidyanAtha kAvyamaMjarI - nyAyavAgIza bhttttaacaary| appaya dIkSita ke "udAharaNacandrikA (udAharaNoM kI TIkA I. 1684) / anya "kuvalayAnanda" para ttiikaa| I. 18 vIM shtii| TIkAeM- kAvyapradIpaprabhA, 14) bhImasena, zivAnanda putra, zANDilya kAvyamImAMsA - le. rAjazekhara / Aja upalabdha kAvyamImAMsA gotrIya kAnyakubja, vaiyAkaraNa) TIkA "sudhAsAgara" (i.sa. 18 adhyAyoM meM hai, jo kevala eka adhikaraNa ke bhAga haiN| 1723) isake anusAra mammaTa, kaiyyaTa, aura uvvaTa bhAI the| isa adhikaraNa kI saMjJA "kavirahasya hai| aise anya adhikaraNa isI ke "alaMkArasAroddhAra" meM kuvalayAnanda kA khaNDana karate haiM kintu ve upalabdha nahIM haiN| yadi ve bhI upalabdha hote haiM hue mammaTa para kie AropoM kA khaNDana tathA matamaNDana kiyA to rAjazekhara kI asAdhAraNa pratibhA kA mahattva avazya hI hai| 15) nAgojI bhaTTa (mahArASTra brAhmaNa, zivadatta putra, bhaTTojI prakaTa ho sakatA hai| adhikaraNa adhyAya Adi ke rUpa meM dIkSita kA potA, zRMgaverapura ke rAjArAmasiMha kI sabhA kA graMthapaddhati zAstrIya hai| vedAnta mImAMsA Adi sUtragraMthoM kI sadasya, 18 vIM shtii|) 16) rAjAnaka ratnakaNTha, TIkA- racanA isI prakAra se huI hai kintu vahA para adhikaraNoM kA "sArasamuccaya" jayantI Adi pUrva kI TIkAoM kA parAmarza eka eka svataMtra DhAMcA hai, jisakA svarUpa, viSaya, sandeha, isa TIkA meM hai| 17 vIM zatI (uttarArtha) yaha kAzmIra-nivAsI pUrvapakSa, uttarapakSa, tathA saMgati rUpa se paMcAMga vAlA hokara, aura hastAkSarapravINa the| 17) gopiinaath| 18) caNDIdAsa 19) pratyeka adhyAya ke pAdoM ke antargata unakI racanA kI gaI janArdana vyAsa 20) devanAtha tarkapaMcAnana 21) jagannAtha, 22) hai| kintu kAvyamImAMsA ke adhikaraNa aneka adhyAyoM meM baTe nArAyaNa baladeva 23) ratnapANiputra ravi, 27) rAmakRSNa, 28) haiM tathA adhikaraNa ke viSaya kI carcA bhI uparokta pUrvottarapakSAtmaka rAmanAtha vidyAvAcaspati 29) lauhityagopAla bhaTTa 30) nizcita paddhati se nahIM kI gaI hai| vidyAcakravartI 31) vedAntAcalasUri 32) vaidyanAtha 33) zivarAma prathama adhyAya "zAstra saMgraha meM kAvyamImAMsA kA AraMbha 34) zrIdhara sAMdhivigrAhika 35) zivanArAyaNa 36) jayarAma ziSya paramparA, viSayavibhAga Adi. kA varNana tathA prastuta graMtha paMcAnana 37) vedAntAcArya 38) yajJezvara 39) jayadratha 40) kI rUparekhA kA pradarzana kiyA gayA hai| isa zAstra kA pramukha sAhityacakravartI 41) rucinAtha 42) zivadatta 43) bhAnucandra viSaya zabda evaM artha kI mImAMsA hI rahA hai| adhyAya 2 44) gadAdhara cakravartI 45) gokulanAtha, 46) gopInAtha 47) "zAstranirdeza" meM vAGmaya kA zAstra aura kAvya meM vibhAga guNarathagaNi 48) kalAdhara 49) kalyANaupAdhyAya 50) kRSNa karake kavi ke lie zAstrAdhyayana kI AvazyakatA batalAI dvivedI 51) kRSNazarmA 52) kRSNamitrAcArya 53) jagadIza gayI hai| veda vedAGga tathA anya zAstroM kA vistAra se tarkAlaMkAra 54) nAgarAja kezava 55) narasiMha deva 60) ratnezvara nirUpaNa karate samaya vaidika mantroM ke arthajJAna meM zikSAdi 61) rAmAnanda 62) rAmacandra 63) rAmakRSNa 64) rAmanAtha prasiddha vedAGgoM ke samAna alaMkAra zAstra kA jJAna bhI 65) vidyAvAcaspati 66) zivanArAyaNa 67) vidyAsAgara 68) Avazyaka hotA hai yaha bAta rAjazekhara kI sUkSmadarzitA kA veMkaTAcalasUrI 69) vidyAnanda 70) yajJezvara 71) saMjIvanI patA detI hai| AgAmI sAhitya zAstriyoM ne alaMkArazAstra kI TIkA, 72) nAgezvarI TIkA 73) rAghava kI vRtti (apUrNa, isa vizeSatA kI ora dhyAna nahIM diyaa| Age calakara isI sAtaveM ullAsa ke madhya taka) nAma avacUri 74) mahezacandra prakaraNa meM 4 veda 6 aMga tathA 4 zAstroM ko vidyAsthAna mAna TIkAkAra, kalakattA saMskRta kaoNleja ke prAdhyApaka I. 1882 / kara AnvIkSikI, trayI vArtA evaM daNDanIti ke sAtha sAtha 75) narasiMha kI "RjuvRtti" kevala kArikAoM kI hai, 76) sAhitya vidyA ko "paMcamI vidyA" rAjazekhara ne mAnA hai| isa kAvyAmRtataraMgiNI, mammaTa mata ke khaNDanArtha TIkA- le.-ajJAta sampUrNa zAstrIya vAGmaya kI pRSThabhUmi meM rAjazekhara kA "kavi" ityaadi| prastuta "kAvyaprakAza" ke aMgrejI meM tathA anya eka mahAn vyaktitva dhAraNa karate hue prakaTa hotA hai| vaha bhASAoM meM anuvAda prakAzita ho cuke haiN| hiMdI meM isakI prAcIna RSi maharSiyoM se kucha mAtrA meM adhika hI hai| 3 vyAkhyAeM va anuvAda haiN| "rItikAla" meM isake aneka ___ 3 re adhyAya "kAvyapuruSottama" meM sArasvata kAvyapuruSa ke hindI padyAnuvAda hue haiM aura isake AdhAra para kaI AcAryoM ne "rItigraMthoM' kI racanA kI hai| isa graMtha ke prati paMDitoM janma Adi kI kathA dI gaI hai| bANa ke harSacarita meM varNita "sArasvata" kI janmakathA kA isa para prabhAva dikhalAI detA kA prema abhI bhI banA huA hai| hai| (athavA ina donoM para kisI anya kathA kA prabhAva paDA kAvyaprakAzatilaka - le. jayarAma nyAyapaMcAnana / hogaa)| isa kAvyapuruSa kI avayava-kalpanA meM padya, zabda, kAvyaprayogavidhi - le. muDumbI narasiMhAcArya / artha, saMskRta, prAkRta, apabhraMza, paizAca, mizra, audArya, mAdhurya, kAvyabhUSaNazatakam - le.zrIkRSNavallabha ckrvrtii| gvAliyara oja, chanda anuprAsa, upamA Adi ke sAtha sAtha "rasa AtmA" 66 saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNTa For Private and Personal Use Only
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org kA jo ullekha hai vaha mahattva kA hai| kAvyapuruSa kI kathA meM bhAratIya dezabhASA vezavihAra Adi kA tathA mAnavI svabhAva kI vizeSatAoM kA sUkSma paricaya prApta hotA hai / isa prakaraNa ke anta meM rAjazekhara ne pravRtti, vRtti aura rIti kA svarUpa batalAyA hai| pravRtti ko "veSavinyAsakrama ", vRtti ko "vilAsavinyAsakrama tathA rIti ko vacanavinyAsa krama" kahA hai| bhaviSya ke AlaMkArikoM ne pravRtti ke isa sUkSma bheda kI ora vizeSa dhyAna nahIM diyA hai| ina donoM kA antarbhAva kaizikyAdi nATya vRttiyoM meM hI kara diyA hai| caturtha adhyAya ziSyapratibhA meM rAjazekharane manovaijJAnika paddhati se AhArya buddhi kA tathA smRti, mati, prajJA, buddhiyoM kA vivecana kiyA hai| inameM se kAvya hetu kauna sI buddhi hotI hai isakI carcA matAntaroM ke ullekha ke sAtha calAyI hai| zyAmadeva ke anusAra mAnasika ekAgratArUpa samAdhi aura maMgala ke anusAra satata parizIlanAtmaka abhyAsa, kavitva kA kAraNa hai| kintu rAjazekhara apanI painI dRSTi se samAdhi ko Antara tathya aura abhyAsa ko bAhya prayatna svarUpa kAraNa batalA kara unheM zakti kA udbhAsana mAnate hai| yaha zakti hI kevala kAvya ke hetu meM hai, tathA vaha vyutpatti tathA pratibhA se svataMtra hai| yaha pratibhA - kArayitrI evaM bhAvayitrI - do prakAra kI hai| prathama kavi para upakAra karatI hai, aura dUsarI bhAvaka (rasika) para upakAra karane vAlI hai| kArayitrI pratibhA ke sahajA, AhAryA, aupadezI Adi tIna bheda hote haiM / isa prakAra kI vibhinna pratibhAoM se sampanna vyakti kama adhika parizrama se kavi bana jAtA hai| inake nAma sArasvata, AbhyAsika aura aupadezika hote haiM / eka mata ke anusAra inameM se prathama donoM ko taMtrasevana kI AvazyakatA nahIM hai| svAbhAvika madhuratA vAlI drAkSA ko pakAne kA AvazyakatA nahIM hotii| kintu rAjazekhara "utkarSaH zreyAn" kaha kara sarvaguNasampanna vyakti ko zreSTha mAnate haiM / kavi ke pAsa yadi bhAvayitrI pratibhA ho to vaha saphala kavi hotA hai kintu rAjazekhara kavitva aura bhAvakatva meM bheda mAna kara bhAvakoM ke (AlocakoM ke) arocakI, satRRNAbhyavahArI, matsarI aura tattvabhinivezI nAmaka cAra bheda mAnate haiN| vAmana ne kevala prathama do bheda mAne haiN| isa prakAra kavitva aura bhAvakatva ke vibhinna varga rAjazekhara kI sAhityazAstra ko nizcita hI eka baDI dena hai / kavi ke sAtha sAtha bhAvakatva kA bhI vicAra karane vAle sarvaprathama AlaMkArika rAjazekhara hI haiN| paMcama adhyAya - " vyutpattivipAka " hai| isa adhyAya meM vyutpatti kA artha bahuzatA na mAnate hue rAjazekhara ne "ucitAnucitaviveka" mAnA hai tathA pratibhA aura vyutpatti meM taratamabhAva karane vAle Anandavardhana evaM maMgala ke mata kA svIkAra na karate hue unhoMne samanvayavAdI dRSTikoNa prastuta kiyA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / unakA abhiprAya hai ki yadyapi avyutpatti kA doSa pratibhA se tathA azakti kA doSa vyutpatti se dabAyA jA sakatA hai tathApi kavi ke liye "pratibhAvyutpattI mithaH samavete zravasyA" inake anusAra mahAn sauMdarya kI prApti lAvaNya aura rUpasampAtti donoM se hotI hai| kevala eka se nhiiN| yahI samanvayAtmaka dRSTi rAjazekhara 1) zAstrakavi 2) kAvyakavi aura 3) ubhayakavi kI bhinnatA meM prakaTa karate haiN| isI adhyAya meM "pAka" zabda kI carcA meM matamatAntaroM ullekha AyA hai| adhyAya chaThA pavAkyaviveka hai jisameM vyAkaraNa kI dRSTi se vizada vivecana AyA hai| kavi ko isa viSaya kI jAnakArI rakhanA Avazyaka hai| rAjazekhara ne isa kAvyalakSaNa kI carcA na karate hue kavi ne "vAgyogavid" honA cAhiye yaha bAta vizeSa rUpa se spaSTa kI hai| adhyAya saptama meM devatA, RSi, pizAcAdi kisa prakAra kI bhASA kA prayoga karate haiM yaha udAharaNoM ke sAtha batalAyA hai| kAvyakartA ko isa jJAna kA bahuta upayoga ho sakatA hai, yaha tathya rAjazekhara ne spaSTa kara diyA hai| vaidarbhI Adi tIna prakAra kI rItiyoM se kahA jAne vAlA vAkya "kAku" ke kAraNa aneka prakAra kA hotA hai| rAjazekhara kAku ko zabdAlaMkAra na mAna kara abhiprAyavAn pAThadharma mAnate haiN| Age rAjazekhara kAku ke vividha bheda udAharaNoM ke sAtha darzAte haiM / isa kAku kA prasAra kAvya meM sarvatra hai / kAvya karanA kadAcit sarala hai kintu "kAvyapATha kisa prakAra cAhiye tathA vibhinna dezavAsI kisa paddhati se pATha karate haiM Adi kA vivecana bhI kiyA hai| pATha kA mahattva jisa prakAra rAjazekhara ne isa adhyAya meM pratipAdana kiyA hai vaisA anya kisI alaMkArazAstrI ne nahIM kiyA hai / adhyAya aSTama, "kAvyArthayonI" nAmaka hai| kAvya ke AdhArabhUta zruti smRti Adi solaha sthAna rAjazekhara ne mAne haiM / zrutyAdi kA udAharaNa lekara usa para bane kAvya kA bhI udAharaNa diyA hai| isa prakaraNa ke liye rAjazekhara ko aneka zAstroM kA avagAhana karanA par3A hai| vibhinna kaviyoM ke kAvya bhI dekhane par3e haiN| navama adhyAya " arthAnuzAsana" meM kavi ke dvArA nirUpita kiye jAne vAle artha rAjazekhara ke anusAra sAta prakAra ke batalAe gaye hai / tathApi kAvya meM Ane vAlA viSaya "avicArita ramaNIya" hokara bhI vaha sarasa hI ho, aisA aparAjiti kA mata vyakta karate hue rAjazekhara ne apanA mata pAlya aura avantisundarI ke mata ke sAtha diyA hai, jisakA bhAva yaha hai ki artha to rasa ke anuguNa bhI hotA hai, kintu kavi ke vAcana se vaha sarasa bhI hotA hai aura nIrasa bhii| vaha vaktA kI sarasa, nIrasa aura udAsIna prakRtti para nirbhara rahatA hai| catura kavi kI zailI para vaha avalambita rahatA hai| kAvya meM saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 67 For Private and Personal Use Only
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasavattA svIkAra karane para bhI rAjazekhara kA yaha arthaviSayaka tathA kaviviSayaka dRSTikoNa avazya hI svataMtra hai| itanA sUkSma vicAra anyatra nahIM dikhAI detaa| dazama adhyAya "kavicaryA evaM rAjacaryA' meM kauna se viSaya kAvya ke liye Avazyaka haiM jinakA unase zraddhApUrvaka parizIlana karanA cAhiye yaha kahA hai| usakA AcaraNa tathA dainika caryA kisa prakAra ho, usakA nivAsa kaisA ho, Adi vicAra kiyA gayA hai| kavi ke nivAsa tathA vyavahAra Adi kA yaha citra baDA hI AkarSaka evaM prabhAvazAlI hai| usakI lekhanasAmagrI meM divAloM taka kA antarbhAva hai| kavi ke kAvya ke viSaya meM samAja meM kisa prakAra kI aneka pratikriyAe hotI hai, tathA kavi ko apanI manovRttI kisa prakAra rakhanI cAhiye isakA bhI baDA hI rocaka varNana kiyA hai| striyAM bhI kavi ho sakatI hai| kavitva AtmA kA saMskAra hai| siddha kAvyagraMtha kI rakSA ke upAya tathA usakI 5 mahApadAeM bhI batalAI hai| kavi tayA kAvya kI susthitI ke liye rAjA kA kyA kartavya hai, isakA bhI vicAra kiyA gayA hai| rAjasabhA meM anya kalAvidoM ke sAtha kavi kA sthAna bhI nizcita kiyA hai| kAvyapATha kA Ayojana karake kaviyoM kA satkAra karane ko kahA hai| adhyAya ekAdaza se trayodaza taka zabdArthAharaNopAyoM kI carcA kI gaI hai| isa viSaya para rAjazekhara ke pUrvavartI bhAmaha uktAnuvAdI kA ullekha karake tathA prAyaH samakAlIna AnaMdavardhana ne kAvyasAmya kA bimbacitra dehavat mAnakara, apane vicAra pradarzita kiye hai| kintu ve saMkSipta hai| rAjazekhara ne zabdAharaNa kA tathA ardhAharaNa kA vistAra se nirupaNa karane unake yuktAyuktatva kA vivecana kiyA hai| isase kaviyoM ko uttama mArgadarzana huA hai| catudarza se solaha adhyAyoM taka kavi-samayoM kA vivecana AtA hai| isa viSaya kI ora pUrvavartI alaMkAra zAstriyoM ne vizeSa dhyAna nahIM diyaa| rAjazekhara inakA svataMtra rUpa se vicAra karate haiN| ina kavisamayoM ke jAtidravyakriyA-samaya guNasamaya tathA svargapAtAlIya kavisamaya nAmaka tIna prakAra karake unakA savistara paricaya dete haiN| satarahaveM tathA aThArahaveM adhyAyoM meM dezakAla-vibhAga kA vivecana AtA hai| kavi ko deza tathA kAla kA samyak jJAna Avazyaka hai| avizeSarUpa se deza aura saMsAra eka hI haiM aura vizeSa vivakSA se do, tIna, sAta, caudaha, athavA ikIsa saMkhyA meM bhI vibhakta haiM, yaha mata rAjazekhara ne vyakta kiyA hai| pazcAt samasta bhuvanoM kA unakI vizeSatAoM ke sAtha varNana kiyA hai jisa para paurANikatA kA prabhAva par3A dikhAI detA hai| ina bhaugolika tattvoM kI vividha prakAra kI jAnakArI prApta hotI hai| yaha prakaraNa jJAnakoSa sA bana gayA hai| rAjazekhara anta meM kahate haiM "itthaM dezavibhAgo mudrAmAtreNa sUcitaH sudhiyaam| yastu jigamiSatyadhikaM pazyatu mdbhuvnkossmsau||" kintu yaha "bhuvanakoSa" abhI taka upalabdha nahIM huA hai| dezavibhAga ke pazcAt kASThA, nimeSa, muhUrta Adi ke rUpa me kAlavibhAga bhI kiyA hai| RtuoM ke varNana ke sAtha hI usa samaya bahane vAlI vAyuoM kA varNana kiyA hai| vibhinna RtuoM meM phalane phulane vAlI vanaspatiyoM kA tathA pazupakSiyoM kI avasthA kA varNana kiyA hai| upalabdha kAvyamImAMsA graMtha isI adhyAya meM samApta hotA hai| kAvyamImAMsA para paM. madhusUdana zAstrI ne madhusUdanI nAmaka vivRti likhI hai jo caukhambA vidyAbhavana dvArA prakAzita hai| isake atirikta nArAyaNa zAstrI khiste (vArANasI) kRta TIkA aura do hindI anuvAda bhI prakAzita haiN| kAvyaratnam - le. vizvezvara pANDe / kAvyaratnAkara - le. vecArAma nyaayaalNkaar| I. 18 vIM shtii| viSaya- kaavyshaastr| kAvyaratnAvalI - le. rAmanAtha vidyAvAcaspati / I. 17 vIM shtii| viSaya- kAvyazAstra / kAvyarasAyanam - le.smsndrbh| kAvyalIlA - le. vizvezvara pANDe / kAvyavATikA - le. vidyAdhara shaastrii| kAvyavilAsa - (1) le. ciraMjIva shrmaa| (za. 18) bhAnudatta dvArA pratipAdita "bhASA" rasa kA tathA vaiSNava kaviyoM dvArA praNIta rasoM kA khaNDana / "camatkRti" tattva ko prAdhAnya diyA hai| [2] (aparanAma vRttaratnAvalI) le. rAmadeva cirNjiiv| kAvyasaMgraha - le. jIvAnanda vidyAsAgara (zatI 18) lekhaka kI saMskRta padya racanAeM sana 1847 meM kalakattA se prakAzita huiiN| kAvyasatyAloka - le. DaoN. brahmAnaMda zarmA, rAjasthAna prAcyavidyA pratiSThAna ke nideshk| ajamera ke nivaasii| yaha graMtha pAca udyotoM meM vibhakta haiN| unake nAma haiM : satyanirUpaNa, dharmasUkSmatAdhAna, vyApArayoga, bhAvayoga tathA kaavylkssnnaadivivecn| kula kArikAoMkI saMkhyA hai- 701 saMskRta ke sAhityazAstra ko yugacetanA ke stara taka lAkara pAzyAtya sAhityazAstra kI Adhunika dhArA kA usameM vilaya karane ke uddezya se DaoN. brahmAnaMda zarmA ne yaha racanA kI hai| kAvyasatyAloka hiMdI artha ke sAtha prakAzita huA hai| vArANasI ke DaoN. revAprasAda dvivedI ne bhI apane kAvyAlaMkArakArikA nAmaka graMtha meM sAhitya viSayaka navIna bhAvAnAeM prakaTa karane kA prayAsa kiyA hai| kAvyasUtravRtti - le. muDuMbI nrsiNhaacaary| kAvyasUtrasaMhitA - le. prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| vArANasI ke prA. lele ke marAThI bhASya sahita prkaashit| prakAzaka - vizvasaMta sAhitya pratiSThAna, naagpur-1| kAvyAtmasaMzodhanam - le. ma.ma.mAnavallI gNgaadhrshaastrii| 68 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vArANasI nivAsI / viSaya-arvAcIna paddhati se kAvyatattva kI crcaa| kAvyAdarza - le. AcArya dNddii| I. 7 vIM shtii| alaMkArasaMpradAya va rIti saMpradAya kA yaha mahattvapUrNa graMtha tIna paricchedoM meM vibhakta hai| isameM kula milA kara 660 zloka haiN| prathama pariccheda meM kAvyalakSaNa, kAvyabheda gadya padya mizra, AkhyAyikA va kathA, vaidarbhI va gauDI mArga, dasa guNoM kA vivecana, anuprAsa- varNana tathA kavi ke 3 guNa- pratibhA, zruti va abhiyoga kA nirUpaNa hai| dvitIya pariccheda meM alaMkAroM ke lakSaNa udAharaNasahita prastuta kiye gaye haiN| varNita alaMkAra haiM : svabhAvokti, upamA, rUpaka, dIpaka AvRtti, AkSepa, arthAtaranyAsa, vyatireka, vibhAvanA, samAsokti, atizayokti, / utprekSA, hetu, sUkSma, leza, yathAsaMkhya, preyAn, rasavat, Urjasvi, paryAyokta, samAhita, udAtta, apahRti, zleSa, vizeSokti, tulyayogitA virodha, aprastutaprazaMsA, vyAjokti, nidarzanA, sahokti, parivRtti AzIH saMkIrNa va bhaavik| tRtIya pariccheda meM yamaka va usake 315 prakAroM kA nirdeza, citrabaMdha gomUtrikA, sarvatobhadra va varNa-niyama, 16 prakAra kI prahelikA va 10 prakAra ke doSoM kA vivecana hai| ___kAvyAdarza para do prasiddha prAcIna TIkAeM haiN| prathama TIkA ke lekhaka haiM taruNa vAcaspati, tathA dvitIya TIkA kA nAma "hRdayaMgamA' hai jo kisI ajJAta lekhaka kI kRti hai| madrAsa se prakAzita pro. raMgAcArya ke (1910 I.) saMskaraNa meM kAvyAdarza ke 4 pariccheda milate haiN| isameM tRtIya pariccheda ke hI do vibhAga kara diye gaye haiN| isake caturtha pariccheda meM doSa vivecana hai| kAvyAdarza ke 3 hindI anuvAda hue haiN| brajaratnadAsakRta hindI anuvAda, rAmacaMdra mizra kRta hindI va saMskRta TIkA aura zrI raNavIrasiMha kA hindI anuvaad| isa para racita anya aneka TIkAoM ke bhI vivaraNa prApta hote haiM : 1) mArjana TIkATIkAkAra ma.ma. hrinaath| 2) kAvyatattvavivekakaumudI le.kRSNakiMkara trkvaagiish| 3) "zrutAnupAlinI" TIkA, lekhkvaadighNghaaldev| 4) "vaimalyavidhAyinI' TIkA- praNetA jagannAtha - putra mllinaath| 5) vijayAnaMdakRta vyAkhyA 6) yAmunakRta vyAkhyA 7) ratnazrI saMjJaka TIkA, isake lekhaka ratnajJAna nAmaka eka laMkAnivAsI vidvAna the| yaha TIkA mithilA risarca insTITyUTa, darabhaMgA se anaMtalAla ThAkura dvArA 1957 I. meM saMpAdita va prakAzita ho cukI hai| 8) bothaliMka dvArA jarmana anuvAda, 1890 I. meM prkaashit| 9) esa.ke. belavalakara aura ena.bI. reDDI 10) premacaMdra 11) jIvAnanda 12) vizvezvara putra harinAtha, 13) narasiMha bhAgIratha-vijayAnanda 18) vizvanAtha 14) tribhuvanacaMdra 15) trisaranata bhIma, 16) kRSNakiMkara tarkavAgIza kRta kAvyAdarzavivRti / 17) jagannAthaputra mallinAtha / kAvyAnuzAsanam - le. vAgbhaTa (dvitIya) hai| apane isa sUtramaya graMtha para svayaM vAgbhaTa ne hI "alaMkAra-tila vRtti likhI hai| prastuta graMtha 5 adhyAyoM meM vibhakta hai| prathama adhyAya meM kAvya ke prayojana, hetu, kavisamaya evaM kAvyabhedoM kA varNana hai| dvitIya adhyAya meM 16 prakAra ke padadoSa, 14 prakAra ke kAvya evaM artha doSa varNita haiN| tRtIya adhyAya meM 63 arthAlaMkAra tathA caturtha meM 6 zabdAlaMkAroM kA vivecana hai| paMcama adhyAya meM 9 rasa, nAyaka-nAyikA-bheda aura unake prema kI 10 avasthAoM tathA doSoM kA varNana hai| kAvyAmbudhi - sana 1793 meM padmarAja paMDita ke sampAdakatva meM veMgUla nagara se isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isakA vArSika mUlya tIna ru. thaa| kAvyAlaMkAra - le. bhAmaha / kAvyazAstra kA svataMtra rUpa se vicAra karane vAlA yaha prathama graMtha hai| yaha graMtha 6 paricchedoM meM vibhakta hai| zlokoM kI saMkhyA 400 ke lagabhaga hai| isameM kAvya-zarIra, alaMkAra, doSa, nyAya-nirNaya aura zabda-zuddhi ina 5 viSayoM kA varNana hai| prathama pariccheda meM kAvyaprayojana, kavitva-prazaMsA, pratibhA kA svarUpa, kavi ne jJAtavya viSaya, kAvya kA svarUpa tathA bheda, kAvya-doSa evaM doSa-parihAra kA varNana hai| isameM 59 zloka haiN| dvitIya pariccheda meM guNa zabdAlaMkAra va arthAlaMkAra kA vivecana hai| tRtIya pariccheda meM bhI arthAlaMkAra nirUpita haiM aura caturtha pariccheda meM vyAkaraNa viSayaka azuddhiyoM kA varNana hai| isa graMtha kA hindI anuvAda A.devendranAtha zarmA ne kiyA hai jo rASTrabhASA-pariSada, paTanA ke dvArA prakAzita hai| kAvyAlaMkAra - le. rudrtt| kaashmiirvaasii| yaha graMtha 16 adhyAyoM meM vibhakta hai| inameM 495 kArikAeM va 253 udAharaNa haiN| prastuta graMtha ke prathama adhyAya meM kAvya-prayojana, kAvya-hetu va kavi-mahimA kA varNana hai| dvitIya adhyAya ke viSaya haiM : kAvyalakSaNa, zabda-prakAra (5 prakAra ke zabda) vRtti ke AdhArapara trividha rItiyAM, vakrokti, anuprAsa, yamaka, zleSa va citrAlaMkAra kA nirUpaNa, vaidarbhI, pAMcAlI, lATI va gauDI rItiyoM kA varNana, kAvya meM prayukta 6 bhASAeM, prAkRta, saMskRta, mAgadha, paizAcI, zaurasenI va apbhrNsh| anuprAsa kI 5 vRttiyAMmadhurA, lalitA, prauDha, puruSA va bhadrA kA vivecn| tRtIya adhyAya meM yamaka kA vivecana 58 zlokoM meM kiyA gayA hai| caturtha va paMcama adhyAya meM kramazaH zleSa aura citrAlaMkAra kA varNana hai| SaSTha adhyAya meM doSanirUpaNa hai| saptama adhyAya meM artha kA lakSaNa, vAcaka zabda ke bheda va 23 arthAlaMkAroM kA vivecana hai| vivecita alaMkAroM ke nAma isa prakAra haiM: sahokti, samuccaya, jAti, yathAsaMkhya, bhAva, paryAya, viSama, anumAna, dIpaka, parikara, parivRtti, parisaMkhyA, hetu kAraNamAlA, vyatireka, anyonya, uttara, sAra, sUkSma, leza, avasara, 'mIlita va ekaavlii| aSTama adhyAya meM aupamyamUlaka upamA, utprekSA, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khAta 169 For Private and Personal Use Only
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rUpaka, apahRti, samAsokti, saMzaya, sama, uttara, anyokti, pratIpa, arthAtaranyAsa, ubhayanyAsa, bhrAMtimAn, AkSepa, pratyanIka, dRSTAnta, pUrva, sahokti, samuccaya, sAmya va smaraNa ina 21 alaMkAroM kA vivecana hai| navama adhyAya meM atizayagata 12 alaMkAroM kA varNana hai| alaMkAroM ke nAma haiM- pUrva, vizeSa, utprekSA, vibhAva, tadguNa, adhika, vizeSa, viSama, asaMgati, pihita, vyAghAta va ahetu| dazama adhyAya meM arthazleSa kA vistRta varNana hai tathA usake 10 bheda varNita haiM jo isa prakAra haiM : avizeSazleSa, virodhazleSa, adhikazleSa, vakrazleSa, vyAjazleSa, uktizleSa, asaMbhavazleSa, avayavazleSa, tattvazleSa, / va virodhaabhaasshless| ekAdaza adhyAya meM arthadoSa varNita haiN| apahetu, apratIta, nirAgama, asaMbaddha, grAmya ityaadi| dvAdaza adhyAya meM kAvya-prayojana, rasa, nAyaka-nAyikA -bheda, nAyaka ke 4 prakAra tathA agamya nAriyoM kA vivecana hai| trayodaza adhyAya meM saMyoga zrRMgAra, dezakAlAnusAra nAyikA kI vibhinna ceSTAeM, navoDhA kA svarUpa va nAyaka kI zikSA varNita hai| caturdaza adhyAya meM vipralaMbha zrRMgAra ke prakAra, madana kI 10 dazAeM, anurAga, mAna, pravAsa karuNa, zrRMgArAbhAsa va rItiprayoga ke niyama varNita haiN| paMcadaza adhyAya meM vIra, karuNa, bIbhatsa, bhayAnaka, adbhuta, hAsya, raudra, zAMta va preyAna tathA rItiniyama varNita haiN| SoDaza adhyAya meM varNita viSayoM kI sUcI isa prakAra hai- catuvargaphaladAyaka kAvya kI upayogitA, prabaMdhakAvya ke bheda, mahAkAvya, mahAkathA, AkhyAyikA, laghukAvya tathA katipaya niSiddha prasaMga prastuta graMtha kI ekamAtra TIkA namisAdhu kI prApta hotI hai| vallabhadeva aura AzAdhara kI TIkAeM upalabdha nahIM haiN| saMprati isakI do hindI vyAkhyAeM upalabdha haiM 1) DaoN. satyadeva caudharI kRta 2) rAmadeva zukla kRt| kAvyAlaMkAra-sArasaMgraha- le. udbhaTa , jo kAzmIranareza jayApIDa ke sabhApaMDita the| samaya I. 8-9 shtii| alaMkAra viSayaka isa graMtha meM 6 varga, 79 kArikAeM evaM 41 alaMkAroM kA vivecana hai| isameM udbhaTa ne apane "kumArasaMbhava" nAmaka kAvya graMtha ke 100 zloka udAharaNa svarUpa upasthita kiye haiN| udbhaTa ke alaMkAra nirUpaNa para bhAmaha kA atyadhika prabhAva hai| unhoMne aneka alaMkAroM ke lakSaNa bhAmaha se hI grahaNa kiye haiN| udbhaTa, bhAmaha kI bhAMti alaMkAravAdI AcArya haiN| inhoMne bhAmaha dvArA vivecita 39 alaMkAroM meM se yamaka, utprekSAvayava evaM upamArUpaka ko svIkAra nahIM kiyaa| inhoMne punaruktavadAbhAsa, saMkara, kAvyaliMga va dRSTAMta ina 4 navIna alaMkAroM kI udbhAvanA kI hai| prastuta graMtha meM rUpaka ke tIna prakAra tathA anuprAsa ke 4 bheda batAye gaye haiM, jaba ki bhAmaha ne rUpaka va anuprAsa ke 2-2 bheda kiye the| isI prakAra graMtha meM paruSA, grAmyA evaM upanAgarikA vRttiyoM kA varNana kiyA gyaa| bhAmaha ne inakA ullekha nahIM kiyaa| prastuta graMtha meM vivecita 41 alaMkAroM ke 6 varga kiye gaye haiN| zleSAlaMkAra ke saMbaMdha meM isameM navIna vyavasthA yaha dI hai ki jahAM zleSa anya alaMkAroM ke sAtha hogA, vahAM usakI hI pradhAnatA hogii| isa graMtha para do TIkAeM haiM- 1) pratihAreMdurAja kRta laghuvivRtti yA laghuvRtti 2) rAjAnaka tilaka kRta udbhttvivek| kAvyAlaGkArasaMgraha - le. muDumbI veGkaTarAma nrsiNhaacaary| kAvyAlaMkAra-sUtravRtti - le. AcArya vaamn| isa graMtha kA vibhAjana 5 adhikaraNoM ke aMtargata 12 adhyAyoM meM huA hai jinake nAma haiM- zarIra, doSadarzana, guNavivecana, AlaMkArika va praayogik| saMpUrNa graMtha meM sUtrasaMkhyA 319 hai| isa para graMthakAra vAmana ne svayaM vRtti kI bhI racanA kI hai| sAhitya zAstra kA yaha sUtrabaddha prathama graMtha hai| prastuta graMtha ke prathama adhikaraNa ke viSaya : kAvya-lakSaNa, kAvya va alaMkAra, kAvya ke prayojana (prathama adhyAya meM) kAvya ke adhikArI, kaviyoM ke do prakAra, kavi va bhAvaka kA sNbNdh| (rIti ko kAvya kI AtmA kahA gayA hai|) rItisaMpradAya kA yaha pravartaka graMtha hai| rIti ke tIna prakAra - vaidarbhI, gauDI va paaNcaalii| rIti -vivecana (dvitIya adhyAya) kAvya ke aMga, kAvya ke bheda- gadya va pdy| gadya kAvya ke tIna prakAra / padya kAvya ke bheda prabaMdha va muktk| AkhyAyikA ke tIna prkaar| tRtIya adhyAya / dvitIya adhikaraNa meM do adhyAya haiN| prathama adhyAya meM doSa kI paribhASA, 5 prakAra ke pada doSa, 5 prakAra ke padArthadoSa, 3 prakAra ke vAkyadoSa, visaMdhi-doSa ke 3 prakAra va 7 prakAra ke vAkyArthadoSoM kA vivecana hai| dvitIya adhyAya meM guNa va alaMkAra kA pArthakya tathA 10 prakAra ke zabdaguNa varNita haiN| caturtha adhikaraNa meM mukhyataH alaMkAroM kA varNana hai| isameM 3 adhyAya haiN| prathama adhyAya meM zabdAlaMkAra - yamaka va anuprAsa kA nirUpaNa evaM dvitIya adhyAya meM upamA vicAra hai| tRtIya adhyAya meM prativastUpamA, samAsokti, aprastutaprazaMsA, apahRti, zleSa, vakrokti, utprekSA, atizayokti, saMdeha, virodha, vibhAvanA, ananvaya, upameyopamA, parivRtti, vyartha, dIpaka, nidarzanA, tulyayogitA, AkSepa, sahokti, samAhita, saMsRSTi, upamArUpaka evaM utprekSAvayava nAmaka alaMkAroM kA zabdazuddhi va vaiyAkaraNika prayoga para vicAra kiyA gayA hai| isa prakaraNa kA saMbaMdha kAvyazAstra se na hokara vyAkaraNa se hai| isa graMtha para gopendra timma bhUpAla (tripurahara) kI kAmadhenu TIkA ke atirikta sahadeva aura mahezvara kRta TIkAeM bhI upalabdha haiN| hindI meM AcArya vizvezvara ne bhASya likhA hai| kAvyAloka - sana 1960 meM kAyamagaMja (uttarapradeza) se DaoN. haridatta pAlIvAla ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAza huaa| kAvyetihAsasaMgraha - jarnAdana bAlAjI moDaka ke sampAdakatva 70/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM sana 1878 se puNe meM saMskRta-marAThI meM isa mAsika patrikA kA prakAzana hotA thaa| kAvyenduprakAza - le. sAmarAja diikssit| mathurA ke nivaasii| I. 17 vIM shtii| kAvyopodghAta - le. muDumbI narasiMhAcArya / viSaya- kAvyazAstra / kAzakRtsna dhAtupATha -(zabdakalApa) puNe ke Dekkana kaoNleja dvArA yaha graMtha cannavIra kRta kanaDa TIkA sahita katraDa lipi meM prakAzita huaa| isakA romana lipi meM bhI eka saMskaraNa prakAzita huA hai| isa dhAtupATha aura kannaDa TIkA meM lagabhaga 137 kAzakRtsna sUtra upalabdha ho jAne se vyAkaraNa zAstra ke pUrva itihAsa para nayA prakAza paDA hai| kAzakRtsna dhAtupATha ke mukhapRSTha para "kAzakRtsna zabdakalApa dhAtupATha" nAma nirdiSTa hone se "zabdakalApa" yaha kAzakRtsrIya dhAtupATha kA nAmAMtara mAnA jAtA hai| isa dhAtupATha meM 9 hI gaNa haiN| juhotyAdi (tRtIya) gaNa kA adAdi (dvitIya) gaNa meM antarbhAva kiyA hai| prAyaH isa kAraNa "navagaNI dhAtupATha" yaha vAkpracAra rUDha huA hogaa| isa dhAtupATha ke pratyeka gaNa meM parasmaipadI, AtmanepadI aura ubhayapadI isa krama se dhAtuoM kA saMkalana hai| pANinIya dhAtupATha meM aisI vyavasthA nahIM hai| isa dhAtupATha ke bhvAdi (prathama) gaNa meM pANinIya dhAtupATha se 450 dhAtueM adhika haiN| isa kI lagabhaga 800 dhAtueM pANinIya dhAtupATha se upalabdha nahIM hotI aura pANinIya dhAtupATha kI bhI bahuta sI dhAtueM kAzakRtsna dhAtupATha meM upalabdha nahIM hotii| pANini / dvArA apaThita paraMtu laukika evaM vaidika bhASA meM upalabdha aisI bahuta sI dhAtueM isa meM upalabdha hotI haiN| kAzakRtsradhAtuvyAkhyAnam - cannavIra ne kannaDa bhASA meM dhAtupATha kI TIkA likhI thii| isa TIkA kA yudhiSThira mImAMsaka dvArA anuvAda prastuta nAma se prakAzita huA hai| kAzikAvRtti - le. jayAditya aura vAmana / vyAkaraNa viSayaka eka prAcIna kRti| pANinIya aSTAdhyAyI ke ATha adhyAyoM meM prathama pAMca kI vRtti jayAdityakRta tathA zeSa tIna kI vAmanakRta hai| prathama donoM ne svataMtratayA pUrNa aSTAdhyAyI para vRtti racanA kI thI, paraMtu Age calakara ye donoM sammilita ho giiN| yaha saMyoga kisane aura kyoM kiyA yaha jJAta nahIM hai| racanA kA sthAna kAzI hone se vRtti nAma kAzikA rakhA ho| jayAditya kI apekSA vAmana kI lekhanazailI adhika prauDha hai| yaha graMtha vizeSa mahattvapUrNa hone kA kAraNa 1) gaNapATha kA yathAsthAna saniveza 2) aSTAdhyAyI ke prAcIna aura vilupta vRttikAroM ke mata isameM uddhRta haiN| ye mata anyatra aprApya hai| 3) aneka sUtroM kI vRtti, prAcIna vRttiyoM ke AdhAra para hone se prAcIna matoM kA jJAna hotA hai| 4) aneka udAharaNa aura pratyudAharaNa prAcIna vRttiyoM ke anusAra haiN| prAcIna kAzikA kA rUpa aneka azuddhiyoM se vyApta hai| vAmana - jayAditya kRta kAzikA sI TIkAeM aneka vidvAnoM ne likhI haiN| unameM kaI aprApya haiN| bahutoM ke nAma bhI jJAta nahIM haiN| kAzikAtilaka-campU - le.- niilknntth| pitA- raambhtttt| viSaya- pravAsa ke mAdhyama se zaiva kSetroM kA varNana / kAzikAvivaraNa-paMjikA - le. jinendrbuddhi| I. 8 vIM shtii| pANinIya paraMparA kA yaha graMtha "nyAsa" nAma se vikhyAta hai| kAzI-kutUhalam - le. rAmAnanda / I. 17 vIM shtii| kAzItihAsa - le. bhAU zAstrI vjhe| Apa vidvAna pravacanakAra the| I. 20 vIM shtii| vedakAla se svAtaMtrya prApti taka kA uttara pradeza kA vaiziSTya pUrNa saMkSipta itihAsa isa graMtha meM samAviSTa hai| vajhe zAstrI kA nivAsa dIrghakAla taka nAgapura meM rhaa| kAzIprakAza - le. nNdpddit| I. 16 vIM shtii| kAzImaraNamuktiviveka - le. nArAyaNa bhaTTa / pitA- rAmezvarabhaTTa / I. 16 vIM shtii| kAzIvidyAsudhAnidhi - isa mAsika patrikA kA prakAzana 1 jUna, 1866 se prArambha huA tathA yaha sana 1917 taka lagAtAra prakAzita hotI rhii| isakA dUsarA nAma "paNDita" thaa| prakAzana sthala rAjakIya saMskRta vidyAlaya vArANasI thaa| aprakAzita aura aprApya pustakoM kA prakAzana isakA pramukha uddezya thaa| kucha pAzcAtya saMskRta graMthoM ke anuvAda yathA barkale ke "priMsipalsa oNpha hyumana naoNleja" graMtha kA anuvAda, "jJAna -siddhAnta candrikA' nAma se tathA laoNka ke eseja kansarniga hyumana anDarasTaeNnDiMga' graMtha kA anuvAda "mAnavIya-jJAna-viSayaka zAstra nAma se isameM prakAzita kiyA gyaa| lagabhaga 50 varSoM ke kAlakhaNDa meM isa mAsika patrikA meM rAmAyaNa, sAhitya-darpaNa, meghadUta Adi aneka saMskRta graMthoM ke aMgrejI anuvAda, saMskRta kA prathama nibandha bApudeva zAstrI kA "mAnamandirAdivedhAlayavarNana" ke atirikta rAmabhaTTa kA "gopAlalIlA" kAvya, amaracandra, kRta "bAlabhArata" kAvya tathA mathurAdAsa kI "vRSabhAnujA" nATikA bhI prakAzita huii| paurastya aura pAzcAtya donoM dRSTikoNoM kA isameM samanvaya thA / kAzIzatakam - le. bANezvara vidyAlaMkAra / I. 17-18 vIM shtii| kAzmIra-sandhAna-samudyama (nATaka) - le. nIrpAje bhImabhaTTa / janma 1903 | "amRtavANI' 1952-53 ke aMka 11-12 meM tathA pustaka rUpa meM prkaashit| ATha dRzyoM meM vibhAjita / nAndI nhiiN| ekoktiyoM kA prayoga adhika mAtrA meM hai| kathAsAra - zyAmA prasAda mukharjI kAzmIra vibhAjana ke virodhI haiN| vizva rASTrasaMgha kI ora se grAhama kAzmIra samasyA sulajhAne Ate haiN| neharU ahiMsA ke pakSadhara haiN| neharU tathA zekha abdullA se vArtAlApa karane para grAhama niSkarSa nikAlate haiM ki kAzmIra bhArata ke sAtha sambandha rakhanA cAhatA hai| zyAmAprasAda samajhate haiM ki zekha abdullA bhArata ko dhokhA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/71. For Private and Personal Use Only
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kiraNAvalI - le. DaoN. rAma-kizora mishr| meraTha (u.pra.) meM praadhyaapk| prakAzana- 1984 meN| 18 kiraNoM meM anyoktizataka, kizoragIta, bAlagIta, premagIta, zokagIta, gadyagIta, ityAdi vividha viSayoM para kaavyrcnaa| bhArata sarakAra ke anudAna se prakAzita / DaoN. mizra kI anya 11 saMskRta racanAeM prakAzita huI haiN| kiraNAvalI - le. udynaacaary| I. 10 vIM zatI (uttarArdha) nyAyazAstra kA prasiddha grNth| kiraNAvalIprakAzadIdhitiH - le. raghunAtha shiromnnii| kiraNAvalIprakAzarahasyam - le. mathurAnAtha trkvaagiish| kiraNAvalIprakAzavivRtti parIkSA - le. rudra nyAyavAcaspati / kirAtacampU - le. nArAyaNa bhttttpaad| . kirAtArjuna-gadyakathA - le. dorAIsvAmI ayyNgaar| Ayurveda bhUSaNa upAdhi se sammAnita / deNge| anta meM nirNaya hotA hai ki svataMtra dhvaja milegA, aura bhAratIya dhvaja kA bhI kAzmIra Adara karegA, tathA karNasiMha rAjyapAla hoNge| svasamakAlIna rAjanaitika ghaTanA raMgamaMca para lAne meM lekhaka kI jAgarUkatA vyakta hotI hai| kAzyapaparivarta-TIkA - lekhaka- sthiramati / I. 4 thI zatI / bauddhaacaary| viSaya- kAzyapa (buddhavizeSa) kA udAtta caritra tathA usake siddhAnta kA niruupnn| tibbatI tathA cInI rUpAntara upalabdha hai| kAzyapazilpam - zilpazAstra kI 18 saMhitAeM vidita haiN| unameM kAzyapa-zilpasaMhitA prAcInatama hai| isakA saMpAdana raavbhaaduur| kRSNAjI vAmana vajhe (nAsika nivAsI) ne kiyaa| prakAzana puNe ke AnaMdAzrama saMskRta graMthAvalI ne kiyaa| I. 19 vIM shtii| isa graMtha meM 88 adhyAya haiN| ku. sTelA kameriza, lAza hensa aura annamalai vizva-vidyAlaya ke DaoN. kAhyaNa ina tIna paMDitoM ne kAzyapa zilpa saMhitA ke AdhAra para graMtha lekhana kiyA hai| kAzyapasaMhitA - Ayurveda kA eka prAcIna graMtha raciyatA (athavA upadeSTA) mArIca kaashyp| yaha graMtha khaMDita rUpa meM prApta huA, jise nepAla ke rAjaguru paM. hemarAja ne prakAzita kiyA hai| yAdavajI vikramajI AcArya isake saMpAdaka haiN| upalabdha "kAzyapasaMhitA" meM cikitsAsthAna, kalpasthAna va khilasthAna haiN| isameM aneka viSaya caraka saMhitA se liye gae haiM, vizeSataH Ayurveda ke aMga, unakI adhyayanavidhi, prAthamika taMtra kA svarUpa aadi| isa saMhitA meM putra janma ke samaya hone vAlI chaThI kI pUjA kA mahattva darzAyA gayA hai| dAMtoM ke nAma va unakI utpatti Adi kA vistRta vivaraNa, pakvaroga, (rikeTa) va kaTu-taila-kalpa kA varNana, isa saMhitA kI apanI vizeSatAeM haiN| isake adhyAyoM ke nAma "carakasaMhitA'' ke hI AdhAra para prApta hote haiN| isameM nAnA prakAra ke dhUpoM va unake upayogoM kA mahattva batalAyA gayA hai| satyapAla vidyAlaMkAra ne isakA hindI anuvAda kiyA hai| kiraNatantram - zloka- 2700 / racanAkAla I. 10 vIM zatI / tripurezvara-garuDa saMvAdarUpa yaha mahAtantra 64 paTaloM meM pUrNa hai| paTaloM ke viSaya- pazu AhAra-vihAra, ziva-zakti-dIkSAmantra, ziva aura zakti, jJAnabheda, mantroddhAra, liGgArcana, agnikAryavidhi, gRhalakSaNa, aSTayAga, aMzabheda, pavitrArohaNa-vidhi, guruparIkSA, vratezvarayAga, zuddhi, aura azuddhi, paMcamahApAtaka, prAyazcitta-vidhi, bhojana, Asanavidhi, nityahAni para prAyazcitta, sAdhana vidhAna, paMcabrahmoddhAra, liGgAddhAra, mAtRkAyAga ityaadi| kiraNAgama - zrIkaNThI ke matAnusAra yaha aSTadaza rudrAgamoM meM anyatama hai| kiraNAgamavRtti - le. aghora shivaacaary| yaha taMtragraMtha zataratra maMgraha tathA tantrAloka meM antarbhUta hai| kirAtArjunIyam - mahAkavi-bhAravi-racita prakhyAta mahAkAvya / isakA kathAnaka "mahAbhArata" para AdhArita hai| indra va ziva ko prasanna karane ke liye kI gaI arjuna kI tapasyA hI isa mahAkAvya kA varNya viSaya hai jise kavi ne 18 sargoM meM vistAra se likhA hai| saMskRta sAhitya ke paMca mahAkAvyoM meM kirAtArjunIya kI gaNanA hotI hai| isakI kathA kA prAraMbha dyUtakrIDA meM hAre hue pAMDavoM ke dvaitavana meM nivAsa kAla se huA hai| yudhiSThira dvArA niyukta kiyA gayA vanecara (guptacara) unase Akara duryodhana kI suMdara zAsana-vyavasthA va rIti-nIti kI prazaMsA karatA hai| zatru kI prazaMsA sunakara draupadI kA krodha ubala paDatA hai| vaha yudhiSThira ko kosatI huI unheM yuddha ke liye prerita karatI hai| dvitIya sarga meM draupadI kI bAteM sunakara unake samarthanArtha bhIma kahate haiM ki parAkramI puruSoM ko hI samRddhiyAM prApta hotI hai| yudhiSThara unake vicAra kA prativAda karate haiN| sarga ke aMta meM vyAsa kA Agamana hotA hai| tRtIya sarga meM yudhiSThira va maharSi vyAsa ke vArtAkrama meM arjuna ko ziva kI ArAdhanA kara pAzupatAstra prApta karane kA Adeza hotA hai| vyAsajI arjuna ko yogavidhi batalA kara aMtardhAna ho jAte haiM aura unake sAtha arjuna va yakSa prasthAna karate haiN| caturtha sarga meM iMdrakIla parvata para arjuna va yakSa kA prasthAna evaM zarad Rtu kA vrnnn| paMcama sarga meM himAlaya kA varNana va yakSa dvArA arjuna ko iMdriyoM para saMyama karane kA updesh| sarga 6 meM arjuna saMyateMdriya hokara ghora tapasyA meM lIna ho jAte haiN| unake vrata meM vighna upasthita karane hetu indra dvArA apsarAyeM bhejI jAtI haiN| sarga 7 meM gaMdhoM va apsarAoM dvArA arjuna kI tapasyA meM vighna karane kA prayAsa / vanavihAra va puSpacayana kA varNana / sarga 8 meM apsarAoM kI jalakrIDA kA kAmoddIpaka varNana / sarga 9 meM saMdhyA, caMdrodaya, mAna, mAna-bhaMga va dUtI-preSaNa 72/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kA mohaka vrnnn| sarga 10 meM apsarAoM kI asaphalatA va prpaann| sarga 11 meM arjuna kI saphalatA dekhakara indra muni kA veza dhAraNa kara Ate haiM aura unakI tapasyA kI prazaMsA karate haiN| ve arjuna se tapasyA kA kAraNa pUchate haiM aura ziva kI ArAdhanA kA Adeza dekara aMtardhAna ho jAte haiN| sarga 12 meM arjuna prasannacitta hokara ziva kI ArAdhanA meM lIna ho jAte haiN| tapasvI loga unakI sAdhanA se vyAkula hokara, zivajI ke pAsa jAkara unake bAre meM batalAte haiN| ziva unheM viSNu kA aMzAvatAra batalAte haiN| arjuna ko devatAoM kA kArya sAdhaka jAnakara, mUka nAmaka dAnava zUkara kA rUpa dhAraNa kara unheM mArane ke liye AtA hai| para kirAta vezadhArI ziva va unake gaNa unakI rakSA karate hai| sarga 13 meM eka varAha arjuna ke pAsa AtA hai| use lakSya kara ziva va arjuna donoM bANa mArate haiN| ziva kA kirAta-vezadhArI anucara Akara kahatA hai ki zUkara usake bANa se marA hai, arjuna ke bANa se nhiiN| sarga 14-15 meM arjuna va kirAta vezadhArI zivajI ke ghanaghora yuddha kA vrnnn| sarga 16-17 meM ziva ko dekhakara arjuna ke mana meM taraha taraha kA saMdeha uThanA va donoM kA mllyuddh| sarga 18 meM arjuna ke yuddha kauzalya se zivajI prasanna hote haiM va apanA vAstavika rUpa prakaTa kara dete haiN| arjuna unakI prArthanA karate haiM tathA zivajI arjuna ko pAzupatAstra pradAna karate haiN| manoratha pUrNa ho jAne para arjuna apane bhAiyoM ke pAsa lauTa jAte haiN| prastuta "kirAtArjunIyam' mahAkAvya kA prAraMbha "zrI" zabda se hotA hai, aura pratyeka ke aMta meM "lakSmI' zabda prayukta hai, ataH ise lakSmIpadAMka kahate haiN| kavi ne eka alpa kathAvastu ko isameM mahAkAvya kA rUpa diyA hai| prastuta mahAkAvya ke nAyaka arjuna dhIrodAtta hai, aura pradhAna rasa vIra hai| apsarAoM kA vihAra zrRMgAra rasamaya hai, jo aMga rUpa meM prastuta kiyA gayA hai| mahAkAvyoM kI paribhASA ke anusAra isame saMdhyA, sUrya, rajanI Adi kA varNana hai, aura vastu-vyaMjanA ke rUpa meM krIDA, surata Adi kA samAveza kiyA gayA hai| "kirAtArjunIyam" meM kaI sthAnoM para kliSTatA Ane ke kAraNa use ThIka samajhane meM vidvAnoM kI bhI kaSTa hote haiN| TIkAkAra pallinAtha ne saMbhavataH isI kAraNa bhAravi kavi kI vANI ko kaThora kavaca paraMtu madhura svAda vAle nAriyala (nArikela phala) kI upamA dI hai| kirAtArjunIyam ke TIkAkAra- 1) mallinAtha / 2) vidyaamaadhv| 3) mNgl| 4) devraajbhtttt| 5) raamcndr| 6) kSitipAla mll| 7) prakAzavarSa / 8) kRSNakavi / 9) citrabhAnu / 10) eknaath| 11) jinraaj| 12) hrikaant| 13) bharatasena / 14) bhagIratha mishr| 15) peddaabhtttt| 16) allAdi narahari / 17) hridaas| 18) kaashiinaath| 19) dhrmvijygnni| 20) raajkunndd| 21) gdaasiNh| 22) dAmodara mishr| 23) manohara shrmaa| 24) maadhn| 25) lokaannd| 26) bNkiidaas| 27) vijayarAma (yA vijayasundara) 28) zabdArthadIpikA- le. ajJAta / 29) prasannasAhityacandrikA le. ajnyaat| 30) nRsiNh| 31) rvikiirti| 32) shriirNgdev| 33) shriiknntth| 34) vllbhdev| 35) jIvAnanda vidyaasaagr| 36) kanakalAla zarmA 37) gaMgAdhara mishr| kirAtArjunIya-vyAyoga- 1) le. raamvrmaa| saMkSipta kathA astroM kI prApti hetu ziva ko prasanna karane ke lie arjuna himAlaya para tapasyA karatA hai| apsarAeM usameM vighna DAlane kA prayAsa karatI haiN| kintu isameM ve asaphala hI rahatI haiN| kirAta-vezadhArI ziva aura arjuna kA eka varAha para eka hI sAtha bANa lagatA hai| ve donoM use apanA zikAra mAnate haiN| isa bAta para se una donoM meM yuddha hotA hai| ziva duryodhana kA rUpa dhAraNa kara arjuna ke krodha ko uddIpta karate hai| anta meM ziva apane svarUpa ko prakaTa kara arjuna ko pAzupata astra dete haiN| 2) le. taampuurn| kerlvaasii| I- 19 vIM shtii| kIcakavadham - le. nitIna vrmaa| I. 20 vIM shtii| sarga saMkhyA paaNc| citrkaavy| sana 1928 meM DAkA se esa.ke.De. dvArA prakAzita / sarvAnanda tathA janArdana dvArA likhita TIkAeM prApya / kIdRzaM saMskRtam (nibaMdha) - le. AcArya shyaamkumaar| 5 adhyaay| viSaya- saMskRta kI sadyaHsthiti kA vrnnn| kIradUtam - le. rAmagopAla / I. 18 vIM zatI / baMgAla ke nivaasii| kIrasandeza - le. zrI.ga. lakSmIkAnta ayyaa| prAdhyApaka, nijAma kaoNlez2a, haidraabaad| kIrtikaumudI - le. somezvara dttaa| I. 13 vIM zatI / kuMkumavikAsa - le. shivbhtttt| padamaMjarI para TIkA / kuMDabhAskara - le. zaMkara bhtttt| I. 17 vIM shtii| vissydhrmshaastr| kuNDalinIhoma-prakaraNam - isameM zakti devI kI pUjA meM AdhyAtmika homa kA pratipAdana kiyA gayA hai| homa-krama yoM likhA hai- prakRti, ahaMkAra, buddhi, mana, zrotrAdi jJAneMdriya, hastAdi karmendriya, zabdAdi guNa, AkAzAdi mahAbhUta, unase yukta Atmatattva se ANava mala sthUla deha ko zodhita kara, akhaNDa ekarasa AnandadAyaka kularUpI vara sudhAtmA meM havana kara, . phira dharma aura adharmarUpI havi se dIpta AtmA rUpI agni meM manarUpI skhuvA se indriya vRttiyoM kA havana kareM ityaadi| kuMDArka - le. zaMkarabhaTTa / I. 17 vIM zatI / viSaya- dharmazAstra / kuMDikopaniSada - sAmavedIya upaniSad / kula 28 shlok| viSaya- saMnyAsavrata kA vivecn| saMnyAsa vratoM ke pAlana se jIvananmukti kI AnaMdAnubhUti kI carcA / saMmkata vAGmaya koza - graMtha khaNDa/73 For Private and Personal Use Only
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kundamAlA (nATaka)- le. diGnAga (sampAdaka rAmakRSNa ke mtaanusaar)| navIna zodha ke anusAra lekhaka dhiirnaag| I.5 vIM shtii| viSaya- rAjyAbhiSeka ke uparAMta raamcritr| saMkSipta kathA - kundamAlA nATaka ke prathama aMka meM, lakSmaNa sItA ko gaMgA ke kinAre choDa kara jAte haiN| parityaktA evaM kaThoragarbhA sItA ko vAlmIki apane Azrama meM le jAte haiN| dvitIya aMka meM vAlmIki-Azrama ke samasta RSi naimiSAraNya meM rAma ke azvamegha yajJa meM bhAga lene ke liye jAte haiN| tRtIya aMka meM rAma aura lakSmaNa naimiSAraNya meM jAte haiN| bhAgIrathI meM tairatI huI kundamAlA ke gaMdha ke kAraNa sItA ke samIpa hone kA anumAna rAma lagAte haiN| caturtha aMka meM sItA aura rAma / kA saMvAda hai| paMcama aMka meM rAma ko lava aura kuza rAmAyaNa kA sasvara gAna sunAte hai| rAma, prema se unheM apane siMhAsana para biThAte haiM aura una donoM ko apanI hI saMtAna mAnate haiN| SaSTha aMka meM lava-kuza rAma ko rAmAyaNa kI kathA sItA nirvAsana se sunAte haiN| bAda meM vAlmIki ke ziSya kaNva, rAma ko lava-kuza ke vAstavika svarUpa kA paricaya dete haiN| sItA ke dvArA apanI zuddhi pramANita kara dene para rAma-sItA ko svIkAra kara rAjyakArabhAra kuza ko sauMpa dete haiN| kundamAlA nATaka meM kula daza arthopakSepaka haiN| inameM 3 pravezaka 6 cUlikAeM aura 1 aMkAsya hai| kundamAlA ( nATaka) - le. upendranAtha sena / kukkuTakalpa - zloka 2000 / isameM vazIkaraNa, vidveSaNa, uccATana, staMbhana, mohana, tADana, jvarabandhana, jalastaMbhana, senAstaMbhana Adi vividha tAntrika karmoM kI siddhi ke lie mantra-japa Adi upAya batalAe haiN| kukSiAbhara-bhaikSavam (prahasana) - le. pradhAna vengkpp| I. 18 vIM shtii| zrIrAmapura ke nivaasii| isa prahasana meM pAtroM ke nAma hAsyakArI evaM kathAnaka azlIla sA hai| kathAsAra - nAyaka kukSimbhara bauddhAcArya, bhraSTAcArI tathA DhoMgI hai| kAmakalikA vArAMganA ko dekhakara yaha kAmapIDita hotA hai| vaha ziSya vajradanta se kahatA hai ki kAmakalikA se milA do| kukSimbhara kI rakhaila kurkarI ko yaha vRtta jJAta hotA hai| kurkarI kA paricAraka picaNDila vakradanta se kahatA hai ki eka hUNa "kilakila - hukaTaka" kAmakalikA kA premI hai jo guru ke nAka kAna kaTavA legaa| kukSimbhara buddhAyatana vana kI ora nikalatA hai| mArga meM usakI kaI premikAeM milatI haiN| Age calakara use jaMgama tathA kApAlika milate haiN| kApAlika kukSimbhara kI bali caDhAne kI socatA hai| vahAM se vaha jaise taise baca nikalatA hai| Age use jaina kSapaNaka milatA hai jo amarSa kA upadeza detA hai| nAyaka kA ziSya bhallUka usa para daNDaprahAra karake kahatA hai ki aba isI prakAra yogI, cArvAkapanthI, digambara tathA vaidezika viTa use milate haiM aura sabhI panthoM kI pola khulatI jAtI hai| ___ jaba vaha buddhAyatana pahucatA hai, taba vidhavA kurkarI kAmakAlikA ke hUNa premI kA aura picaNDila usake bhRtya kA rUpa dhAraNa kara Ate hai| picaNDila nAyaka ke ziSyoM ko pITatA hai| isI samaya vAstavika hUNa aura usakA bhRtya upasthita hotA hai| hUNa kurkarI ko daNDita kara usa para balAtkAra karatA hai aura bhRtya picaNDila se maithuna karatA hai| kRkSimbhara kurkarI ko chuDAne jAtA hai, to bhRtya usake sAtha bhI maithuna karatA hai| phira donoM nikala jAte haiN| itane meM kAmakalikA ko lekara vakradanta AtA hai| vidUSaka kahatA hai ki kukSimbhara maTha kI sampatti kAmakalikA para luttaayegaa| phira vakradanta maThAdhipati banatA hai| kucazatakam - le. Atreya zrInivAsa / kucelavRtta campU- le. nArAyaNa bhttttpaad| viSaya- kRSNasudAmA kI kathA / kucelopAkhyAnam - le. trAvaNakora ke nareza rAjavarma kuldev| I. 19 vIM shtii| viSaya- kRSNa-sudAmA kI kathA / kuTTanImatam - le. dAmodara guptaa| "rAjataraMgiNI" se tathA svayaM isa kAvyagraMtha kI puSpikA se jJAta hotA hai ki dAmodara gupta, kAzmIra nareza jayApIDa (779-813) I. ke pradhAna amAtya the| unakI prastuta racanA tatkAlIna samAja ke eka varga vizeSa (kuTTanI arthAta vRddha vezyA) para vyaMga hai| isameM lekhaka ne apane samaya kI eka durbalatA ko apanI painI dRSTi se dekhakara, usa para pratikriyA vyakta kI hai aura usake sudhAra va pariSkAra kA prayAsa kiyA hai| prastuta graMtha bhAratIya vezyAvRtti se saMbaMdhita hai| isame eka yuvatI vezyA ko kRtrima DhaMga se prema kA pradarzana karate hue tathA cATukAritA kI samasta kalAoM kA prayoga kara dhana kamAne kI zikSA dI gaI hai| kavi ne vikarAlA nAmaka kuTTanI ke rUpa kA bar3A hI sajIva citraNa kiyA hai|prstut kAvya meM 1059 AryAeM haiN| yatra-tatra zleSa kA manorama prayoga hai, aura upamAeM navIna tathA cubhatI huI haiN| prastuta "kuTTanImatam" ke 2 hindI anuvAda prasiddha haiN| 1) atrideva vidyAlaMkAra kRta anuvAda, kAzI se prkaashit| 2) AcArya jagannAtha pAThaka kRta anuvAda, mitra - prakAzana, alaahaabaad| kubjikAtantra - 1) zloka - 720 / ziva-pArvatI saMvAdarUpa / nau paTaloM meM vibhaka / viSaya- mantrArtha kA vivaraNa, mantracaitanya, yonimudrA, divya, vIra aura pazu bhAva, aindrajAlika vidhi aura mntr-siddhi| 2) zloka saM- 453 / puSpikA se jJAta hotA hai ki devI-Izvara saMvAdarUpa yaha maulika tantra 14 paTaloM meM pUrNa hai| viSaya- strIdoSa-lakSaNa, raktamAtRkA-pUjA, nADIzuddhi, devIpUjA, 74/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir DAMgura kumArapUjA, jayakumArapUjA, snaanvidhi| putrotpatti meM raktamAtRkA, SaSThIdevI, DAMgurakumAra aura jayakumAra ye cAra bAdhaka hote haiM / ataH santati ke AkAMkSiyoM ko inakI tRpti karanI caahiye| kubjikApUjana - zloka 700 / viSaya- bhUtazuddhi, kalazapAtra-pUjana, gandhiSaDaMga, mAlinI, aghora SaDaMgadUtI, aghorAstra, ekAkSarI SaDaMgavidyA, ghorikASTaka, rudrakhaNDa, mAtRkhaNDa, vijayapaMcaka, Adisaptaka, gurupaMktipUjA, brahmANyAdi pUjana, bhagavatI pUjana, vAgIzvarIpUjana, kramapUjana, karmadhyAna, vimalapaMcaka, aSTAviMzati karma ityaadi| kubjikApUjApaddhati- zloka- 2500 / isameM ziva zakti ke bahuta se stotra aura kUTAkSAra maMtra pratipAdita haiM jinameM vyaMjana -rAzi ke bIca eka hI svaravarNa rahatA hai| isameM 64 yoginIyoM ke nimnalikhita nAma yathAkrama diye gaye haiM - zrIjayA, vijayA, jayantI,aparAjitA, nandA, bhadrA, bhImA, divyayoginI, mahAsiddhayoginI, gaNezvarI, zAkinI, kAlarAtri, UrdhvakezI, nizAkarI, gambhIrA, bhUSaNI, sthUlAMgI, pAvakI, kallolA, vimalA, mahAnandA, jvAlAmukhI, vidyA, pakSiNI, viSabhakSaNI, mahAsiddhipradA, tuSTidA, icchAsiddhidA, kuvarNikA, bhAsurA, mInAkSI, dIrghAGgI, kalahapriyA, tripurAntakI, rAkSasI, dhIrA, raktAkSI, vizvarUpA, bhayaMkarI, phetkArI, raudrI, vetAlI, zuSkAMgA, narabhojinI, vIrabhadrA, mahAkAlI, karAlI, vikRtAnanA, koTarAkSI, bhImA, bhImabhadrA, subhadrA, vAyuvegA, hayAnanA, brahmANI, vaiSNavI, raudrI, mAtaGgI, carcikezvarI, IzvarI, vArAhI, subaDI tathA ambaa| yoginItaMtra kI nAmavalI isase bhinna hai| kubjikAmata - zloka- 2964 / kahA jAtA hai ki eka tantra-sampradAya thA jo kubjikAmata kulalikAmnAya, zrImata, kAdimata, vidyApITha Adi viAvidha nAmoM se abhihita hotA thA usI ke zrImatottara manthAnabhairava, kulabjikAmatottara Adi pariziSTa haiN| kahate haiM ki mUla graMtha kulAlikAmrAya 24000 zlokoM kA graMtha hai jo cAra vibhAgoM meM vibhakta hai, jinheM SaTka kahA jAtA hai| pratyeka SaTka meM chaha hajAra zloka haiN| yaha kubjikAmata kulAlikAmnAya ke antargata hai| isake kula 25 paTaloM ke viSaya haiM- caMdradvIpAvatAra, kaumArI-adhikAra, manthAnabheda pracAra, ratisaMgama, gabaramAlinI uddhAra meM mantranirNaya, bRhatsamayoddhAra, jpmudraanirnny| mantroddhAra meM SaDaMga vidyAdhikAra, svacchandazikhAdhikAra, dakSiNaSaTka-parijJAna, devIdUtInirNaya, yoginInirNaya, mahAnandamaMcaka, padadvayaMhaMsa-nirNaya, catuSka-padabheda, catuSkanirNaya, dIpAmnAya, samasta-vyastavyApinirNaya, trikAla-utkrAnti sambandha, grahapUjAvidhi, pavitrArohaNa aadi| kubjikAmatottaram - (eka hI nAma ke tIna bhinna graMtha haiN)| 1) yaha kulAvalikAmnAya ke antargata hai| isameM 23 paTala haiN| viSaya- trikAlasaMkrAntisaMbaMdha, AnandacakradvIpAvatAra, samastavyastavyApti aadi| 2) zloka- 929 / yaha ziva-pArvatI saMvAdarUpa hai| isameM skanda kI ArAdhanA, unakA parivAra, unakI sAdhanA, usakA krama, maNDapa, dhAraNAmantra, usake aMgabhUta mantra, mantroddhArakrama, mudrA, dIkSA abhiSeka-vidhi, pratimA lakSaNa Adi viSaya varNita haiN| 3) (kumAratantra yA bAlatantra) le.-raavnn| viSaya- baalrog| isake 12 adhyAya cakrapANidatta ke cikitsAsaMgraha meM gadya ke rUpa meM diye gaye haiN| kalakattAsaMskaraNa, sana 1872 meM prkaashit| anya Ayurveda graMthoM meM bhI isakA prAyaH ullekha AtA hai| kumArabhArgavIyacampU - le. bhaanudtt| pitA- gnnpti| yaha graMtha 12 ucchvAsoM meM vibhakta hai aura isameM kumAra kArtikeya ke janma se lekara tArakAsura vadha taka kI ghaTanAoM kA varNana hai| yaha campU abhI taka aprakAzita hai, aura isakA vivaraNa iMDiyA oNphisa kaiTalAga 4040-408| pRSTha 1540 para prApta hotA hai| kumAravijayam (aparanAma brahmAnanda- vijayam) (nATaka) - 1) le. ghnshyaam| I. 1700-1750 / kavi ne yaha nATaka bIsa varSa kI avasthA meM likhaa| viSaya- dakSayajJa meM Atmotsarga karane ke pazcAt dakSakanyA satI, pArvatI ke rUpa meM janma letI hai| vahAM se lekara kArtikeya ke dvArA tArakAsura ke vadha taka kA kthaank| prastAvanA meM naTI nhiiN| sUtradhAra avivAhita / strI tathA nIca pAtra kA saMvAda prAkRta hai| ekoktiyoM kA vizeSa prayoga, pragalbha caritracitraNa tathA bIca bIca meM chAyAtattva kA avalaMba kiyA hai| usa yuga kI sAmAjika viSamatAoM kA aGkana tathA vibhinna sampradAyoM meM dharma ke nAma para calane vAlI cAritrika bhraSTatA kA citraNa bhI kiyA hai| 2) le. giirvaannendryjvaa|| kumAravijaya-campU - le.- bhaaskr| pitA- zivasUrya / kumArasaMbhavam - mahAkavi kAlidAsa kRta prakhyAta mahAkAvya / isake kula 17 sargoM meM se prathama 8 sarga hI kAlidAsa ne svayaM race haiN| zeSa anya kisI kavi ke haiN| AThaveM sarga ke bAda kAlidAsa ne yaha mahAkAvya adhUrA hI kyoM choDa diyAisa viSaya meM eka daMtakathA batAyI jAtI hai ki AThave sarga meM kAlidAsa ne ziva-pArvatI ke saMbhoga kA uttAna varNana kiyA, jisase unheM kuSTha roga ho gayA, aura ve isa mahAkAvya ko pUrA nahI kara ske| saMbhava hai ki tatkAlIna pAThakoM evaM TIkAkAroM ne devatAoM ke saMbhoga-varNana ke prati apanA tIvra roSa vyakta kiyA, ho jisa kAraNa kAlidAsa ko vaha adhUrA choDanA pddaa| kucha vidvAnoM ke matAnusAra kumArasaMbhava meM kAlidAsa ne kumAra kArtikeya ke janma varNana kA saMkalpa kiyA thA aura AThaveM sarga meM ziva-pArvatI ke ekAMta samAgama se ve yahI sUcita karanA cAhate hai| isa dRSTi se unhoMne AThaveM sarga meM hI apanI saMkalpapUrti para mahAkAvya samApta kiyaa| alaMkArazAstra saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 75 For Private and Personal Use Only
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ke graMthoM meM 8 veM sarga taka ke hI udAharaNa milate haiN| isa mahAkAvya meM aneka ramaNIya va sauMdaryasthaloM ke alAvA himAlaya, pArvatI kI tapasyA, vasaMtAgamana, ziva-pArvatI -vivAha, rati-krIDA Adi ke vivaraNa haiN| prastuta mahAkAvya ke prathama sarga meM ziva ke nivAsasthAna himAlaya kA manorama varNana hai| himAlaya kA menA se vivAha va pArvatI kA janma, pArvatI kA rUpa-citraNa, nArada dvArA ziva-pArvatI ke vivAha kI carcA tathA pArvatI dvArA ziva kI / ArAdhanA Adi ghaTanAeM varNita haiN| dUsare sarga meM tArakAsura se pIDita devagaNa brahmA ke pAsa jAte haiM ki ziva ke vIrya se senAnI kA janma ho, to ve tArakAsura kA vadha kara devatAoM ke utpIDana kA anta kara sakate haiN| tRtIya sarga meM iMdra ke Adeza se kAmadeva ziva ke Azrama meM jAte haiM aura ve cAroM ora vasaMta Rtu kA prabhAva phailAte haiN| umA sakhiyoM ke sAtha jAtI hai aura usI samaya kAmadeva apanA bANa ziva para choDate haiN| ziva kI samAdhi bhaMga hotI hai aura unake mana meM caMcala vikAra dRSTigocara hone se krodha utpanna hotA hai| ve kAmadeva ko apanI ora bANa chor3ane ke liye udyata dekhate hai aura tRtIya netra khola kara unheM bhasmasAt kara dete haiN| caturtha sarga meM kAmadeva kI patnI ratI, karuNa vilApa karatI hai| vasaMta use sAMtvanA detA hai kintu vaha saMtuSTa nahIM hotii| vaha vasaMta se citA sajAne ko kaha kara apane pati kA anusaraNa karanA hI cAhatI hai ki usI samaya AkAzavANI use vaisA karane se rokatI hai| use adRzya zakti ke dvArA yaha varadAna prApta hotA hai ki pati ke sAtha usakA punarmilana hogaa| paMcama sarga meM umA, ziva kI prApti ke liye tapasyA -nimitta apanI mAtA se AjJA prApta karatI hai| vaha phalodaya paryaMta sAdhanA meM nirata honA cAhatI hai| mAtA-pitA ke manA karane para bhI sthira nizcaya vAlI umA aMta taka apane haTha para aTala rahatI hai aura ghora tapasyA meM lIna hokara, nAnA prakAra ke kaSToM ko sahana karatI hai| usakI sAdhanA para mugdha hokara baTurUpadhArI ziva kA Agamana hotA hai| ve ziva ke avaguNoM kA varNana kara umA kA mana usakI ora se haTAne kA prayAsa karate haiM para umA apane abhISTa deva kI udvegajanaka niMdA sunakara bhI apane patha para aDiga rahatI hai aura ugratA va tIkSNatA se baTuka ke AropoM kA pratyuttara detI hai| pazcAt prasanna hokara sAkSAt ziva prakaTa hote haiM aura umA ko AzIrvAda dete haiN| chaThe sarga meM ziva kA saMdeza lekara saptarSigaNa himavAn ke pAsa jAte haiN| saptama sarga meM ziva-pArvatI ke vivAha kA varNana hai| ziva va usakI bArAta ko dekhane ke lie utsuka nAriyoM kI ceSTAoM kA manorama varNana kiyA gayA hai| AThaveM sarga meM ziva-pArvatI kA kAmazAstrAnusAra rati-vilAsa tathA Amoda -pramoda kA varNana hai| kumArasambhavam ke pramukha TIkAkAra- 1) mllinaath| 2) kRSNapati shrmaa| 3) kRssnnmitraacaary| 4) gopAlananda 5) govindraam| 6) critrvrdhn| 7) jinbhdrsuuri| 8) narahari / 9) prabhAkara / 10) bRhaspati 11) bhrtsen| 12) bhISma mizra 13) muni mtirtn| 14) rghupti| 15) vatsa (yA vyaasvts)| 16) aannddev| 17) vllbhdev| 18) vindhyezvarI- prasAda 19) haricaraNadAsa 20) navanItarAma mizra / 21) bharata mallika 22) jayasiMha 23) lkssmiivllbh| 24) dkssinnaavrtnaath| 25) vidyAmAdhava 26) nndgopaal| 27) siitaaraam| 28) naaraaynn| 29) haridAsa 30) aruNagirinAtha / 31) gopaaldaas| 32) trkvaacspti| 33) sarasvatItIrtha / 34) rAmapArasa 35) jIvAnanda vidyAsAgara aura 36) kumArasena / kumArasambhavam (nATaka) - le. jIvanyAyatIrtha / janma 1894 / praNava-parijAta patrikA meM prkaashit| ujjayinI ke kAlidAsa samAroha meM abhiniit| aMkasaMkhyA- pAMca kAlidAsa viracita kumArasambhava kAvya kA zata pratizata dRshyruup| kirataniyA nATaka paramparA ke stutigItoM kI bharamAra hai| kumArasaMbhava-campU - le. taMjaura ke zAsaka mahArAja zaraphojI dvitIya (shNbhujii)| (vyaMkojI kA dvitIya putra) / zAsanakAla 1800 I. se 1832 I. tk| yaha kAvya 4 AzvAsoM meM vibhakta hai aura mahAkavi kAlidAsa ke "kumArasaMbhava" ke anusAra isakI racanA kI gaI hai| isakA prakAzana vANIvilAsa presa, zrIraMgam se 1939 meM huA hai| kumArasaMhitA - zloka- 250 / adhyAya- 10 / brahmA-ziva saMvAda rUpa taaNtrikgrNth| viSaya- vidyA gaNeza-mantroddhAra, purazcaraNa pUjA, paMcamAcaraNa, vazIkaraNAdi prayoga, homavidhi, saMgrAmavijaya, vAMchAkalpalatA, mantravidhAna ityaadi| kumArItantram - isa nAma se tIna graMtha upalabdha hai| 1) zloka- 300 / nau paTaloM meM puurnn| yaha tantra pUrva bhAga aura uttara bhAga meM vibhakta hai| viSaya- kAlIkalpa arthAta kAlI kI pUjA hai| 2) zloka 250 / paTala 10 / parama-harakAlItantra kA yaha pUrvabhAga hai| 3) zloka- 300 / paTala- 91 viSaya- antaryAga, bhiryaag| naivedya, purazcaraNavidhi, kulAcAravidhi, pUjA ke sthAna, AcAravidhi tathA kaaliiklp| isakA zmazAna meM 10 hajAra japa karane se zatrumAraNa hotA hai| yaha kAlIkalpa ati gopanIya kahA gayA hai| isake gopana se sarva siddhiyAM prApta hotI haiM aura prakAzana se azubha hotA hai| kumArIvijayam - le. ghanazyAma aaryk| kumArIvilasitam - le. sundara sen| viSaya- kanyAkumArI devI kI kthaa| kumArIhRdayam - yaha naMdi-zaMkara saMvAda rUpa maulika tantra hai| 76/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra bhagavatI durgA kI prasannatA ke upAya isameM pratipAdita haiN| isake 5 paTaloM meM zakti kumArI kI pUjA vizeSa rUpa se varNita hai| kumudinI (upanyAsa) le. cakravartI rAjagopAla | le. meghAvrata zAstrI Adhunika tantra ke kumudinIcandra anusAra 350 pRSThoM kA upanyAsa / / / kurukullAsAdhanam le indrabhUti viSaya bauddhataMtra kurukezagAnukaraNam zaThagopa nammAlavArakRta prAcIna ( paraMparA ke anusAra I.pU. 31 vIM zatI) tAmiLa kAvya nAlAyiram kA anuvaad| anuvAdaka haiM rAmAnuja / bhArata ke prAdezika bhASIya kAvya kA prAyaH yaha prathama saMskRtAnuvAda mAnA gayA hai| kulacUDAmaNitantram ( isa nAma se tIna vibhinna graMtha haiM / ) 1) zloka - 490 / yaha sAta paTaloM meM pUrNa hai| 2 ) zloka504 / bhairava - bhairavI - saMvAda ruup| viSaya kuladevatA kI pUjA, kulAMganAoM kA nirUpaNa, yantralekhana, madyapAna Adi kI siddhi kA prakAra, kulAcAra - saMketa ityAdi / www.kobatirth.org - 3) zloka- 460 / paTala- 71 viSaya- kula tantroM kI prazaMsA, kauloM ke kartavya, karmo kA nirUpaNa kutazakti-pUjAvidhi, kaulikoM ke vizeSa anuSThAna, mahiSamardinI ke stava Adi / | kuladIkSA le. manodatta / I. 1875-76 / viSaya- taMtravidyA / zivasvAmI ne isa graMtha kA parivardhana kiyaa| kuladIpikA 1) zloka 360 kaulikoM ke hita ke lie zrIrAmazaMkara AcArya ne isakI racanA kii| isameM maMtra pada kA artha, brahmanirUpaNa, kulAcAra vidhi, nityAnuSThAna, kulapUjA, zivAli saMvidAzodhana, dIkSA, homavidhi, prakArAntara se zaktipUjA, bAga, balidAna dravya Adi viSaya varNita hai| 2) zloka- 940 / kulazAstra tathA tIna sampradAyoM kA avalokana kara kaulikoM ke hitArtha kuladIpikA kI racanA kI gyii| isameM dasa mahAvidyAoM ke mantra, anuSThAna Adi viSaya varNita haiN| - zloka- 361 viSaya- kauloM dvArA kI kulaprakAzatantram jAne vAlI zrAddhavidhi kA varNana / kulapradIpa le. shivaanndaacaary| 7 prakAzoM meM pUrNa / viSaya-: dharma-prazaMsA | kulapUjA kA samaya, pUjA samaya, dravyakalazasthApana ke prayoga ke cAra prakAra, kuNDa gola Adi dravyoM ke grahaNa kI vidhi, cakroM kA nirUpaNa Adi / le. candrazekhara zarmA / viSaya kaulikoM kulapUjanacandrikA kI puujaavidhi| kulapUjAvidhi zloka- 801 isameM kisI vizeSa devI kA ullekha kiye binA pUjA varNita hai| isa paddhati meM sAdhAraNa pUjAvidhi kI apekSA atyalpa antara hai / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kulamatam le. zrI. kavizekhara / zloka 1120 16 paTaloM meM pUrNa lekhana zakAbda- 1602 viSaya- zrInyAsa, 1 pUjA, bAlakasaMskAra, guruziSya- lakSaNa, dIkSAvidhi, paTkarmavidhi, vIrasAdhana, zavasAdhana, yoginIsAdhana, AkarSaNaprayoga dIpanI vidhAna Adi / kulamuktikallolinI se AyAnanda (navamIsiMha) zloka94501 22 paTaloM meM pUrNa / isa graMtha meM sAmAnyataH tAMtrika pUjA kA vivaraNa diyA gayA hai| kAlIpUjA ke pracura udAharaNa diye gaye haiN| isameM bahuta se taMtra graMtha aura granthakAroM kA ullekha hai| kulazekhara - vijayam (rUpaka) le. dAmodaran nambudrI / I. 19 vIM zatI / kulasaMhitA (navarAtrAdikulasaMhitA) zloka- 7681 ziva-pArvatI sNvaadruup| viSaya kAlItantra, yAmala, bhUtaDAmara, kubjikAtantrarAja khemarIsAdhana, kAlIganja, bIjamantra, koladharma matsya Adi zodhana, balidAna, pAtragrahaNa, japa aura tarpaNa kI vidhi, kaliyuga meM vIrabhAva ko prazastatA, sAdhanA vidhi, sAdhanAdi ke vibhinna doSoM kA nirUpaNa, koloM ke kartavyAkartavya kA vidhAna kaoNla guru ke lakSaNa, kaulAvAra me adhikAra, guru- prazaMsA, kaullAhasya aadi| kulasArasaMgraha zloka- 107 paTala- 7 / ziva-pArvatI saMvAda rUpa yaha maulika tantragrantha somabhujaMgavallI kA eka bhAga hai| kulasUtraSoDazakharakalA le. shitiknntth| 1 kulAnanda taMtram- le. mtsyendrnaath| isame bhairava va devI ke bIca saMbhASaNa ke kula sATha zloka haiN| devI kI jijJAsA pUrNa karane ke liye bhairava ne isameM pAzastarotra, bheda, dhUnana, kaMpana, khecara, samarasa, balIpalita-nAzana Adi yaugika prakriyAoM kA varNana kiyA hai| kulAcaMnadIpikAle mahAmahopAdhyAya jagadAnanda / kulAcanapaddhati le. sahatAmanalAla dIkSita / zloka saMkhyA 400 I kuloDIzam (mahAtantra) 1) zloka 925 4 paTaloM meM pUrNa devI-Izvara saMvAdarUpa viSaya kAmedharI, bajedharI, bhagamAlA, tripurasundarI aura parabrahmarUpiNIniyA ina pAMca zaktiyoM kA jJAna / 2) zloka- 1237 devI-Izvara sNvaadruup| 4 paTaloM meM pUrNa / viSaya- paMcabhUtoM ke adhiSThAtA (devatA) pAMca zaktiyAM / paMcama zakti ke dIkSA ke dIkSAbheda se vaiSNava, zaivAdi bheda, paMcama zakti kI brahmarUpatA, usakI upAsanA ke prakAra, paMca kUTa svapnavatI vidyA kI sAdhanA, gandharvavidyA mahAvidyA, naTI kApAlikI Adi ATha prakAra kI nAyikAeM unake AkarSaNa Adi ke sAdhana ke prakAra, samayAcAra, kulAcAra, surAzApavimocana, paMcAkSarI vidyA, paMcamI vidyA kI gAyatrI mudrA pada kI nirukti, For Private and Personal Use Only saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 77
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra | mudrAlakSaNa, bhautika, manodaya Adi vividha zarIra, SoDaza mahAvidyA dhyAnayoga, karmayoga cauthe paTala meM mantragrAma Adi kA sAdhana prakAra, AkarSaNa, vazIkaraNa Adi meM Rtu Adi kA niyama, saba karmoM meM homa kI AvazyakatA, homadravyoM kA nirUpaNa, vazIkaraNa Adi meM puSpa vizeSoM kA niyama tathA gurutoSaNavidhi / www.kobatirth.org - 9 kulArNavatantram 1) zloka- 2000 17 ullAsoM meM vibhakta viSaya jIvasthiti kulamAhAtmya UrdhvAprAya-mAhAtya, / mantroddhAra solaha prakAra ke nyAsa, kuladravyoM ke nirmANa kI vidhi, kula dravya Adi ke saMskAra, baTuka Adi kI pUjAvidhi, tIna tattvoM ke ullAsa tathA pAna ke bheda, kula yAgAdi kA varNana, vizeSa dina kI pUjA, kulAcAravidhi, zrI pAdukAbhaktilakSaNa, guru-ziSya lakSaNa, guru-ziSyAdi parIkSA, purazcaraNavidhi, kAmyakarma vidhi, gurunAma vAsanA Adi kathana I 2) zloka 2300 17 ullaas| ziva-pArvatI saMvAdarUpa | isameM kahA gayA hai kI uDDIyAna mahApITha meM strI ke binA siddhi nahIM hotIM / strIvihIna sAdhanA meM devatA vighna DAlate haiM brAhmaNI aura yavanI ke sivA sajAtIyA sarvadA grAhya haiN| vidagdhA rajakI aura nApitI pAhA hai| hiMgulA pITha meM jo sAdhaka matsya sevana karatA hai use siddhi nahIM hotii| mudrAkhya pIThoM meM nivAsa kara rahA sAdhaka madya pIkara yadi japa kare to use bhI siddhi prApta nahIM hotii| jAlandara mahApITha meM madya kA tyAga kara denA caahie| vArANasI meM kevala mudrA se zivabhakti parAyaNa sAdhaka ko siddhi prApta hotI hai / antarvedI, prayAga, mithilA, magadha aura mekhalA meM madya se siddhi hotI hai| vahAM madya ke binA devatA vighna upasthita karate haiN| aMga vaMga aura kaliMga meM strI se siddhi hotI hai| siMhala meM strI rAjya meM tathA rADhA meM matsya, mAMsa, mudrA aura aMganA se siddhi hotI hai| gauDa deza meM pAMco dravyoM se siddhi hotI hai / usI prakAra anya dezoM meM bhI pAMca dravyoM se siddhi hotI hai| tantrAntara meM kahA gayA hai ki dahI ke barAbara guDa aura bera kI jar3a milA kara tIna dina rakhA jAye to vaha madya ho jAtA hai| zakti hI "kula" kahIM gayI hai, usameM jo pUjA Adi hai vahI "kulAcAra hai| kurukSetram le. pAMDuraMgazAstrI Dembekara, ThANe, (mahArASTra) nivaasii| 15 sargoM kA mahAkAvya / kurukSetra vizva vidyAlaya se prakAzita / 1 1 kuvalaya-vilAsam le. rayasa ahobala mantrI I. 16 vIM shtii| pAMca aMka viSaya nAyaka kuvalayAzva tathA nAyikA madAlasA kI praNayakathA / vijayanagara ke rAjA zrIraGgarAja (1571-1585 I.) ke icchAnusAra isakI racanA huI / kuvalayAnanda le. appayya diikssit| isameM 123 arthAlaMkAroM kA vistRta vivecana kiyA gayA hai isakI racanA jayadevakRta 78 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - "caMdrAloka" ke AdhAra para kI gaI hai| dIkSitajI ne isame "caMdrAloka" kI hI zailI apanAyI hai, jisameM eka hI zloka meM alaMkAra kI paribhASA va udAharaNa prastuta kiye gae haiN| "caMdrAloka" ke alaMkAroM ke lakSaNa "kuvalayAnaMda" meM jyoM ke tyoM le liye gae haiM aura dIkSitajI ne unake spaSTIkaraNa ke liye apanI ora se vistRta vyAkhyA prastuta kI hai| dIkSitajI ne aneka alaMkAroM ke navIna bhedoM kI kalpanA kI hai aura lagabhaga 17 navIna alaMkAroM kA bhI varNana kiyA hai| ve -prastutAMkura, alpa, karadIpaka, mithyAdhyavasiti lalita, anuzA, mudrA, ratnAvalI, vizeSaka, gRhokti, vivRtokti, yukti, lokokti, chekokti, nirukti pratiSedha va vidhi / yadyapi ina alaMkAroM ke varNana bhoja evaM zobhAkaraNa mitra ke graMthoM meM bhI prApta hote haiM, para inheM vyavasthita rUpa pradAna karane kA zreya dIkSitajI ko hI prApta hai| " kuvalayAnaMda para TIkAeM kuvalayAnaMda alaMkAra viSayaka graMthoM meM atyaMta lokapriya graMtha hai aura prAraMbha se hI ise yaha guNa prApta hai| isa graMtha para 10 TIkAoM kI racanA ho cukI hai 1) rasikaraMjinI TIkA isake racayitA gaMgAdhara vAjapeyI (gaMgAdhvarAdhvarI) haiM jo taMjaura nareza rAjA zahAjI bhosale ke Azrita the| sana 1754-1711 / isa TIkA kA prakAzana sana 1892 I. meM kuMbhakoNam se ho cukA hai aura isa para hAlAsyanAtha kI TipaNI bhI hai| 2) alaMkAracaMdrikA- lekhakaAzAdhara bhaTTa haiN| yaha TIkA "kuvalayAnaMda" ke kevala kArikAbhAga para hai (4-5) alaMkArasudhA evaM viSamapada- vyAkhyAnaSaTpadAnaMda ina donoM hI TIkAoM ke praNetA suprasiddha vaiyAkaraNa nAgojI bhaTTa hai| inameM prathama pustaka TIkA hai aura dIkSitakRta kuvalayAnaMda ke kaThina padoM para vyAkhyAna ke rUpa meM racita hai| kAvyamaMjarI racayitA vyAyavAgIza bhaTTAcArya 7) kuvalayAnaMda TIkA TIkAkAra mathurAnAtha 8) kuvalayAnaMda TippaNa praNetA karavIrAma 9) ladhvalaMkAracaMdrikA racayitA devIdatta aura 10) budharaMjinI isake TIkAkAra beMgalasUri haiN| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - For Private and Personal Use Only kuvalayAnaMda kA hindI bhASya DaoN. bholAzaMkara vyAsa ne kiyA hai jo cauvA vidyAbhavana se prakAzita hai| kuvalayAvalI (aparanAma - ratnapAMcAlikA) le. kRSNakavizekhara yaha cAra aMkoM kI nATikA racakoNDA ke devatA prasanna gobhala ke vasaMtotsava ke avasara para maMca para prastuta karane ke viziSTa uddezya se hI likhI gaI hai| zrIkRSNa ke sAtha kuvalayAvalI kA vivAha hI isakI kathA kA viSaya hai brahmA pRthvIdevI ko kuvalayAvalI nAmaka mAnavI kanyA kA rUpa dhAraNa karane ke lie vivaza karate haiN| nArada usake pAlaka pitA banate haiM aura rukmiNI ke pAsa use yaha kaha kara choDa jAte haiM ki ve usake lie upayukta vara kI khoja meM jA rahe hai| usa samaya ve kuvalayAvalI ko upahArasvarUpa
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra eka aMgUThI dete haiM jo abhimaMtrita rahatI hai| jaba vaha use pahanegI taba manuSyoM ko vaha bahumUlya ratnoM kI mUrti ke rUpa meM dikhegii| usakA 'ratnapAMcAlikA" nAmakaraNa isI rahasya ke kAraNa huA hai| jaba vaha apanI sakhI candralekhA ke sAtha prAsAda ke upavana meM jAtI hai to vahAM usakI bheMTa acAnaka zrIkRSNa ke sAtha hotI hai| jaba kRSNa kI dRSTi usa para par3atI hai to maMtra kriyAzIla ho jAtA hai| ve yaha nahIM samajha pAte ki candralekhA mUrti ke sAtha vArtAlApa kyoM kara rahI hai| isI vArtAlApa ke samaya aMgUThI kathaMcit gira jAtI hai| isase kuvalayAvalI kA vAstavika rUpa prakaTa hotA hai aura ve donoM paraspara premapAza meM baMdha jAte haiN| isI samaya kuvalayAvalI ko prAsAda meM bulAvA AtA hai| vaha kRSNa ko udAsa choDa kara prasAda meM calI jAtI hai| zrIkRSNa ko acAnaka aMgUThI mila jAtI hai tathA usapara utkIrNa lekhA se ve usake uddezya se bhI avagata ho jAte haiN| kuvalayAvalI ko aMguThI khone kA dhyAna AtA hai tathA use khojane vaha punaH upavana meM AtI hai| isake kAraNa punaH donoM kI bheMTa hotI hai / zrIkRSNa aMgUThI lauTA dete haiM / rukmiNI ko premaprasaMga kA patA calate hI vaha kuvalayAvalI ko prAsAda meM bandI banA kara rakha detI hai| taba eka rAkSasa upa para AkramaNa karatA hai aura rukmiNI ko zrIkRSNa kI sahAyatA lenI paDatI hai| ve tatkAla rAkSasavadha ke lie udyata hote haiN| isI bIca nArada lauTa kara Ate haiM tathA unase rukmiNI ko kuvalayAvalI ke vAstavika svarUpa kA paricaya milatA hai| zrIkRSNa rAkSasa ko parAjita kara lauTate haiN| nArada kI anumati se rukmiNI kuvalayAvalI ko upahArasvarUpa zrIkRSNa ko samarpita karatI hai| isa nATikA kI kathA bhAsakRta svapravAsavadadattam tathA mahAkavi kAlidAsakRta mAlavikAgnimitram se atyadhika sAmya rakhatI hai / yadyapi kRSNa, rukmiNI, satyabhAmA tathA nArada Adi AmidhAta kRSNakathA se liye gaye haiM tathApi nATikA kA kathAnaka kAlpanika hai| vAstava meM kavi ne navIna sthiti kI udbhAvanA karake use mUla kRSNa kathA ke sAtha joDa diyA hai| isameM bhAsa ke nATya kA prAraMbha dekhA jA sakatA hai| kuvalayAzvacaritra le. lakSmaNamANikya deva / I. 16 vIM zatI ke noAkhAlI ke raajaa| nATaka kA viSaya hai- kuvalayAzva aura madAlasA kI praNayakathA / aMkasaMkhyA nau / kuvalAzvIyam (nATaka) le. kRSNadatta (I. 18 vIM zatI) prathama abhinaya mahiSamardinI devI ke caitrAvalI pUjana ke avasara para huA thaa| mUla kathA mArkaNDeya purANa meM hai paraMtu nATakakAra ne usameM paryApta parivartana kiyA hai| nATaka vizeSataH bhavabhUti se prabhAvita dikhAI detA hai| aMkasaMkhyA sAta hai| kathAsAra nAyaka Rtudhvaja mahArAja zatrujit kA putra hai maharSi gAlava yajJarakSA hetu Rtudhvaja ko mAMga lete haiM aura use kuvalaya nAmaka azva dete haiN| usa azva kA a I - www.kobatirth.org - karane pAtAlaketu, yoddhA kaMkAlaka tathA karAlaka ko bhejatA hai| nAyaka ke parAkrama ke kAraNa karAlaka bhAga jAtA hai paraMtu kaMkAlaka vahIM para muniziSya zAlaMkAyana kA veza dhAraNa kara rahatA hai| usI veza meM Azrama dikhAne ke bahAne nAyaka ko dUra le jAtA hai| isI bIca pAtAlaketu gAlava ke Azrama para dhAvA bolatA hai / nAyaka use khader3atA hai tathA usakA pAtAla taka pIchA karatA hai| vahAM gandharva vizvAvasu kI pAtAlaketu dvArA apahRta kanyA madAlasA use dIkhatI hai| vizvAvasu tathA gAlava se anumati pAkara tumbaru unakA vivAha karAte haiN| nAyaka yuvarAja banatA hai| rAjA use pratidina muni ke Azrama kI rakSA karane kA Adeza detA hai| usakI bheMTa muniveza meM kaMkAlaka se hotI hai| vaha nAyaka ko Azrama kI rakSA kA bhAra sauMpa kara kAzIrAja ke pAsa pahuMcatA hai| kuzakumudvatam le. atirAtrabAjI nIlakaNTha dIkSita ke anuja / I. 17 vIM zatI / bhANa kI paddhati para vikasita prakaraNa / prathama abhinaya hAlAsya caitrotsava kI yAtrA ke avasara para huaa| kavi kI mAnyatA ke anusAra ambikA ke prasAda se isakA praNayana huaa| kathAsAra zrIrAma ke pazcAt ayodhyAnagarI ujaDa sI rahI hai| nAgarikA (nagara kI adhidevI) ke sAtha tiraskariNI se pracchanna hokara patA lagAtI hai ki nAgaloka kI rAjakumArI kumudvatI jyotsA vihAra ke lie janahIna ayodhyA meM sakhiyoM ke sAtha AyA karatI hai| sAgarikA kuzAvatI meM rahane vAle kuza ko divya netra pradAna kara kumudratI kA darzana karAtI hai| kuza usa para mohita ho, ayodhyA kA navIkaraNa karake vahIM rahane lagatA hai| sAgarikA kI sahAyatA se kuza kumudvatI kA prema panapane lagatA hai parantu ayodhyA ko janasammardita dekhakara nAyikA ke pitA usake vahAM jAne para roka lagAte haiM parantu sAgarikA kI sahAyatA se tiraskariNI kA Azraya le, nAyaka nAyikA mila hI lete haiN| parantu kaMcukI se kumuda (nAyikA ke pitA) ko yaha bAta jJAta hone para, ve nAyikA kA vivAha zaMkhapAla ke sAtha nizcita karate haiN| isa bAta para vidUSaka aura lava mila kara sarpayajJa ke dvArA nAgoM kA darpabhaMga karane kI ThAnate haiN| nAyikA unmatta hone kA nATaka karatI hai aura usakA upAya karane ke bahAne siddhayoginI ke rUpa meM sAgarikA aura divya zuka ke rUpa meM kuza vahAM Ate haiN| yahAM sarpayajJa se AMtakita kumuda prANarakSA ke lie yAcanA karatA hai aura kuza kA kumudvatI ke sAtha, evaM lava kA kamalinI (kumudvatI kI bahana ) ke sAtha vivAha hotA hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only - - kuzalavacampU le. veMkaTayyA sudhI / kuzalavavijayam - le, veGkaTakRSNa dIkSita I. 17 vIM zatI / tanjaura ke zAhajI mahArAja kI preraNA se isa nATaka kI racanA huI / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 79 -
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kuzalavavijaya-campU - le. pradhAna veMkappa / zrIrAmapura ke nivaasii| kusumAMjali - le. udayAnAcArya / bauddha / dArzanika kalyANarakSita ke IzvarabhaMga-kArikA (IzvarAstitvavirodha viSayaka graMtha) kA khaNDana isa prasiddha graMtha kA viSaya hai| kusumAMjali - DaoN. kailAzanAtha dvivedI (I. 20 vIM zatI) kRta muktaka kaavy| aneka chaMdoM meM devatA evaM mahAparuSoM kA stavana isa kA viSaya hai| kuhanAbhaikSavam (prahasana) - le. tirumala kvi| I. 17501 viSaya- kuhanAbhaikSava nAmaka bhikSu ke ahamadakhAna kI rakhaila se praNaya kI kthaa| kUrmapurANa - aThAraha purANoM ke kramAnusAra 15 vAM purANa / samudramaMthana ke samaya viSNu bhagavAna kI stuti karane vAle RSiyoM ko kUrma kA avatAra liye viSNu ne yaha purANa sunAyA isa liye ise kUrma purANa kahA jAtA hai| paMcalakSaNayukta isa purANa meM viSNu ke avatAroM kI aneka kathAeM haiN| isake do khaNDa hai| pUrvArdha aura uttarArdha / viSNu purANa ke anusAra isameM 17 hajAra tathA matsya purANa ke anusAra 18 hajAra zloka hone cAhiye, kintu kevala 6 hajAra zlokoM kI saMhitA upalabdha hai| nAradasUcI ke anusAra isa purANa kI brAhmI, bhAgavatI, saurI tathA vaiSNavI- ye cAra saMhitAeM haiM kintu saMprati kevala brAhmI saMhitA hI upalabdha hai| haraprasAda zAstrI ke anusAra isa purANa kA kAlakhaNDa I. 2 rI zatAbdI hai; para purANa nirIkSaka kALe ise i.sa. 500 se pUrva kAla kA mAnate haiN| isameM pAzupata kA prAdhAnya hone se kucha vidvAnoM ne isa kA samaya 6-7 vIM zatI nirdhArita kiyA hai| isameM vaiSNava aura zaiva donoM viSayoM kA samAveza hai| zaMkaramAhAtmya, zivaliMgotpatti, zaMkara ke 28 avatAra ke alAvA viSNumAhAtmya, nakSatra, sUrya-candra ke bhramaNa va mArga, IzvaragItA, vyAsagItA evaM gRhastha, vAnaprastha tathA saMnyAsI ke AcAra dharmoM kA vivecana hai| DaoN. hAjarA ke matAnusAra yaha pAMcarAtra mata kA pratipAdaka prathama purANa hai| i.sa. 1564-1596 kAlakhaNDa meM tinkAzI ke rAjA ativIra rAma pAMDya ne kUrmapurANa kA tamila anuvAda kiyaa| isakA prathama prakAzana sana 1890 I. meM nIlamaNi mukhopAdhyAya dvArA "bilbiyothikA iNDikA" meM huA thA, jisameM 6 hajAra zloka the| prastuta purANa meM bhagavAn viSNu ko ziva ke rUpa meM tathA lakSmI ko gaurI kI pratikRti ke rUpa meM varNita kiyA gayA hai| ziva ko devAdhideva ke rUpa meM varNita kara unhIM kI kRpA se kRSNa ko jAMbavatI kI prApti kA ullekha hai| yadyapi isameM ziva ko pramukha devatA kA sthAna prApta hai phira bhI brahmA, viSNu va maheza meM sarvatra abheda sthApita kiyA gayA hai tathA unheM eka hI brahma kA pRthak pRthak rUpa mAnA gayA hai| isake uttara bhAga meM "vyAsagItA" kA varNana hai jisameM gItA ke DhaMga para vyAsa dvArA pavitra karmoM va anuSThAnoM se bhagavatsAkSAtkAra kA varNana hai| isake eka adhyAya meM sItAjI kI aisI kathA varNita hai jo rAmAyaNa se bhinna hai| isa kathA ke anusAra sItA ko agnideva ne rAvaNa se mukta karAyA thaa| prastuta purANa ke pUrvArdha, (adhyAya 12) meM mahezvara kI zakti kA atyadhika vaiziSTya pradarzita kiyA gayA hai aura usake cAra prakAra mAne gaye haiM- zAMti, vidyA, pratiSThA evaM nivRtti / vyAsagItA ke 11 veM adhyAya meM pAzupata yoga kA vistArapUrvaka varNana hai tathA usameM varNAzrama dharma va sadAcAra kA bhI vivecana hai| kRtyakalpataru - le. lkssmiidhr| kanauja rAjya ke nyAyAdhIza / I. 12 vIM shtii| isake kula 14 kANDa haiN| isameM dharma, paribhASA, saMskAra, Acamana, zauca, saMdhyAvidhi, agnikArya, indriyanigraha, AzramavyavasthA, gRhasthadharma, vivAhabheda, Apatti, kRSi, pratigraha, vyavahAra-nirUpaNa, sabhA, bhASA, kriyAdAna, RNadAna-vidhi, steya strIpuruSayoga, tIrtha, rAjadharma, mokSadharma Adi viSayoM kA vivecana kiyA gayA hai| "kRtyakalpataru" kA rAjadharmakANDa prakAzita ho cukA haiN| jisameM rAjyazAstra viSayaka tathya prastuta kiye gaye haiN| yaha kANDa 21 adhyAyoM meM vibhakta hai| pahale 12 adhyAyoM meM rAjya ke 7 aMga varNita hai| 13 veM tathA 14 veM adhyAyoM meM pAiguNyanIti va zeSa 7 adhyAyoM meM rAjya ke kalyANa ke liye kiye gaye uttsavoM, pUjA-kRtyoM tathA vividha paddhatiyoM kA varNana hai| isake 21 adhyAyoM ke viSaya isa prakAra haiM- rAjaprazaMsA, abhiSeka, rAja-guNa, amAtya, durga, vAstukarma-vidhi, saMgrahaNa, koza, daMDa, mitra, rAjaputra-rakSA maMtra, SADguNya-maMtra, yAtrA, abhiSiktakRtyAni, devayAtrA-vidhi, kaumudImahotsava, iMdradhvajocchAya-vidhi, mahAnavamI-pUjA, cihna-vidhi, gavotsarga tathA vasordhArA ityaadi| kRtyacandrikA - zloka- 96 / racayitA- rAmacandra cakravartI / isameM saba kAmanAoM kI siddhi ke lie SaDazIti saMkrAnti (caitra kI saMkrAnti) se mahAviSuva saMkrAnti taka gaNeza Adi kI tathA kAlArka rudra kI pUjApUrvaka zivayAtrA varNita hai| isase zivajI prasanna hote haiN| yaha tantra zivopAsanAparaka hai| kRSiparAzara - kRSi viSayaka isa graMtha ke lekhaka haiM parAzara / prastuta graMtha kI zailI se, yaha graMtha IsA kI 8 vIM zatAbdI kA mAnA jAtA hai| ataH isa graMtha ke racayitA parAzara, vasiSTha RSi ke pautra sUktadraSTA parAzara se bhinna hone caahiye| prastuta graMtha meM khetI para par3ane vAlA graha-nakSatroM kA prabhAva, megha va unakI jAtiyAM, varSA kA anumAna, khetI kI dekhabhAla, bailoM kI surakSitatA, hala, bIjoM kI boAI, kaTAI va saMgraha, gobara kA khAda Adi saMbaMdhI jAnakArI dI gaI hai| kRtyAsUkta -TIkA - le. pipplaad| zloka 380 / yaha graMtha pratyaGigarAsUkta - TIkA se nAma se bhI prasiddha hai| kRSNakathArahasyam - kavi- ziauyaMgAra / 80/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kRSNakarNAmRtam - le. bilvamaMgala / kRSNa kI lIlAoM kA 112 zlokoM meM varNana hai| caitanyaprabhu isakA nitya pATha karate the| isameM haridarzana kI utkaNThA, mana kI kRSNarUpa avasthA, hari se sAkSAtkAra tathA saMvAda Adi viSaya haiN| jayadeva ke gItagovinda ke samAna hI kRSNakarNAmRta zreSTha kAvyaguNoM se yukta hai| aMtara kevala itanA hai ki jayadeva rasika the, bilvamaMgala bhakta the| isa khaNDa kAvya para gopAla, jIva gosvAmI, vRndAvanadAsa, zaMkara, pAlaka brahmabhadra, purupatipApayallaya sUri aura avaMca rAmacandra ina lekhakoM ne TIkAeM likhI haiN| ina ke atirikta karNAnanda tathA zRMgAraraMgadA nAmaka do TIkAoM ke lekhakoM ke nAma ajJAta haiN| kRSNakarNAmRtam le kRssnnliilaaNshuk| pitA dAmodara maataaniilii| 12 taraMgoM kA yaha gIti kAvya anupama saundaryayukta gItamAdhurya ke kAraNa atyaMta prasiddha hai / viSaya- kRSNalIlA / adhikatara kalpanAeM hAvabhAva se tathA abhinaya se pradarzita / hAva-nRtyakAroM meM yaha kAvya vizeSa pracalita hai| - kRSNakrIDA (aparanAma kRSNabhAvanAmRtam) - le. kezavArka / kRSNakelimAlA (nATikA) le nandIpati I. 18 vIM zatI / aMkasaMkhyA cAra kRSNa ke janma tathA lIlAoM kA varNana isa nATikA kA viSaya hai| - - www.kobatirth.org zrInivAsa / le. parazurAma / - kRSNakeli sudhAkara le. raghunandana gosvAmI I. 18 vIM shtii| kRSNagItA - le. veMkaTaramaNa | kRSNacandrodaya kavi govinda / pitA kRSNacampU 1) le. zeSa sudhI / 2) kRSNacaritam le mAnadeva kavi kRSNacarita (kRSNavinoda) kavi motIrAma / kRSNacaritram le agastya I. 14 vIM zatI / / kRSNanATakam le. mAnaveda / racanAkAla I. 1652 / isameM rUpaka-paramparA kI abhinava dizA kI pratinidhi kRti / gItinATya / isameM AkhyAna tattva padyoM meM aura bhAvaviziSTa tattva gItoM meM hai| guruvAyUra mandira meM prativarSa isa gItinATya kA abhinaya hotA hai / tricUra ke maMgalodaya kampanI dvArA sana 1914 meM prakAzita / kRSNapadAmRtam (stotra ) le. kRSNanAtha sArvabhauma bhaTTAcArya I. 17-18 vIM zatI / * - - kRSNabhaktikAvyamle anantadeva / / / kRSNabhakticaMdrikA le anaMtadeva I. 17 vIM zatI pitAApadeva / kRSNabhAvanAmRtam le. vizvanAtha / kRSNa yajurveda - cAra vedoM meM yajurveda dvitIya veda hai| veda vyAsa ke ziSya vaizaMpAyana yajurveda ke prathama AcArya hai| unhoMne yaha veda apane ziSyoM ko sikhlaayaa| isa sambandha meM eka kathA batalAI jAtI hai ki inake ziSyoM meM yAjJavalkya nAmaka eka ziSya thA, jisakA apane guru ke sAtha jhagaDA ho jAne para vaizaMpAyana ne usase yaha veda ugala DAlane ke liye khaa| yAjJavalkya dvArA ugalA huA veda vyartha na jAe isa hetu anya ziSyoM ne tittirI pakSiyoM ke rUpa meM use pacA liyaa| yahI " taittirIya" nAmaka yajurveda kI zAkhA kI utpatti batAI jAtI hai / yAjJavalkya ne Age calakara sUryopAsanA kara sUrya se naye veda kI prApti kI jise "zukla yajurveda" kahA gyaa| arthAt pUrvavartI taittirIya zAkhA ko "kRSNa yajurveda" mAnA gyaa| pAtaMjala mahAbhASya ke anusAra yajurveda kI 101 zAkhAeM thiiN| caraNavyUha meM 86 zAkhAoM (yajurvedasya SaDazIti bhedA bhavanti) kA ullekha hai kintu kRSNa yajurveda kI 1) taittirIya 2 2) maitrAyaNI, 3) kAThaka aura 4) kapiSThala yaha kevala cAra zAkhAeM hI upalabdha haiM / zvetAzvatara bhI isakI eka zAkhA hai, kintu aba kevala usakA upaniSad hI upalabdha hai / AnaMdasaMhitA ke anusAra kRSNa yajurveda kI kauDiNya athavA agniveza nAmaka zAkhA bhI thI kintu isa zAkhA kA aba kevala gRhyasUtra hI upalabdha hai| taittirIya zAkhA ke saMhitA, brAhmaNa, AraNyaka aura upaniSad graMtha upalabdha haiN| kaTha aura kapiSThala saMhitAoM ko carakasaMhitA bhI kahA jAtA hai| caraka yaha vaizampAyana kA hI nAma mAnA jAtA hai| kRSNayAmalam - zloka 460 | vyAsa nArada sNvaadruup| isameM kRSNa kI mahimA kA pratipAdana kiyA gayA hai jisameM vRndAvana kA ArohaNa, vidyAdhara Adi kA pratyAgamana, vidyAdharI ko kRSNa kA zApa, vidyAdhara ke sAtha nAradajI kA nirgamana, kRSNa ke kiMkara kI utpatti, madAlasA kA upAkhyAna, Rtudhvaja kA pitRpura meM praveza, kAlayavana kA bhasma honA Adi viSaya varNita haiN| kRSNarAjakalodaya- campU le. yadugiri anantAcArya / viSaya maisUra nareza kRSNarAja voDiyara kA caritra kRSNarAjaguNAla kRSNarAja voDiyara kA kRSNarAjaprabhAvodaya le. zrInivAsa viSaya maisUra nareza kRSNarAja voDiyara kA caritra / kRSNarAjayazoDiNDima le. anantAcArya / For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir le. trivikramazAstrI / viSaya- maisUra nareza caritra / kRSNarAjAbhyudaya kavi - bhAgavataratna / viSaya- maisUra nareza kRSNarAja voDiyara kA caritra - - | kRSNarAjendrayazovilAsa campU le.esa. narasiMhAcArya viSayamaisUra nareza kRSNarAja voDiyara kA caritra / kRSNarAjodaya-campU le. gItAcArya / viSaya- maisUra nareza kRSNarAja voDiyara kA caritra / kRSNalaharI ( saTIka ) kRSNalIlA - - - le. vAsudevAnanda srsvtii| 1) le. madana / I. 17 vIM zatI ghaTakharpara saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 81
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAvya kI paMktiyoM ko samasyA rUpa meM lekara zlokapUrti isa kAvya meM kI hai| isa prakAra ghaTakharpara ke eka zloka se madana ke cAra zloka hue haiN| 2) le. kRssnnmishr| ___3) le. acyuta rAvajI moddk| I. 19 vIM shtii| kRSNalIlAtaraMgiNI - 1) kavi naaraaynntiirth| I. 18 vIM shtii| kRSNalIlA viSayaka sNgiitikaa| isameM 12 taraMga haiN| tathA kRSNacaritra ke rukmiNIharaNa prasaMga taka ghaTanAoM kA samAveza hai| yaha graMtha 36 dAkSiNAtya rAgoM meM racA gayA hai| 2) le. bellamakoNDa rAmarAya / kRSNalIlAmRtam - kavi- mahAmahopAdhyAya lakSmaNa sUri / I. 19 vIM shtii| kRSNalIlAstava - le.kRSNadAsa kavirAja / I. 16 vIM shtii| kRSNalIloddezadIpikA - le.krnnpuur| kAMcanapADA (baMgAla) ke nivaasii| I. 16 vIM shtii| kRSNavijayam - 1) le.-raamcndr| 2) zaMkara AcArya / kRSNavilAsa-1) kavi-prabhAkara / 2) dIkSita / 3) puNyakoTi / kRSNavilAsacampU - 1) le.- lkssmnn| 2) narasiMha suuri| anantarAya kA putra / 3) vIrezvara / 4) kRssnnshaastrii| kRSNazatakam - 1) mUla telagu kAvya kA anuvAda / anuvAdaka ciTTIguDUra varadAcAriyara / 2) vAktola nArAyaNa menana / kerlvaasii| kRSNastuti - le.dhrmsuuri| I. 15 vIM shtii| kRSNAyanam - le.bhaardvaaj| sAta srg| kRSNArcanadIpikA - le.caitanyamata ke eka AcArya jIva gosvaamii| I. 16 vIM shtii| isa graMtha meM kRSNa-pUjA kI vidhi vistAra se batAI gaI hai| kRSNArjunavijayam (nATaka) - le.sI.vI.veMkaTarAma dIkSitAra / 1944 meM pAlaghATa se prkaashit| aMka saMkhyA- paaNc| aMtima aMka meM tIna dRSya, anya pratyeka meM do dRzya haiN| jisa para zrIkRSNa kruddha the, aise gaya nAmaka gandharva kI yudhiSThira dvArA rakSA kI kathA isa kA viSaya hai| kRSNAnaMdakAvyam - le.nityaannd| I. 14 vIM shtii| kRSNAbhyudayam ( nATaka) - le.lokanAtha bhtttt| I. 17 vIM shtii| prathama abhinaya kAMcIpura meM hastagirinAtha kI vArSika yAtrA mahotsava ke avasara para huaa| viSaya- kRSNajanma kI kthaa| jabalapura se sana 1964 I. meM prkaashit| 2) vrdraajyjvaa| 3) timmyjvaa| 4) yaleyavallI shriinivaasaary| pitA- veNkttesh| 5) vrdaadeshik| pitA- aappaaraay| kRSNAmRtataraMgikA- kavi- veNkttesh| kRSNAmRta-mahArNava - zrIkRSNa kI stuti meM prAcIna RSi muniyoM evaM kaviyoM ke sarasa padyoM kA yaha saMkalana hai| saMkalana kartA dvaitamata ke pratiSThApaka mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| kRSNahnikaumudI (laghukAvya)- le.kavi karNapUra I. 16 vIM shtii| kRSNodanta - kavi- bhaaskr| viSaya- kRSNakathA / ketakIgrahagaNitam - le.vyaMkaTeza bAlakRSNa ketkr| ketakIvAsanAbhASyama - le.vyaM.bA.ketakara / viSaya-jyaM kenopaniSad - yaha sAmaveda kI talavakAra- zAkhA ke aMtargata navama adhyAya hai| ataH ise talavakAropaniSad yA jaiminIyaupaniSad kahate haiN| isake prAraMbha meM "kena" zabda AyA hai (keneSitaM patAti) jisake kAraNa ise kenopaniSad kahA jAtA hai| isake choTe choTe 4 khaMDa haiM jo aMzataH gadyAtmaka va aMzataH padyAtmaka guru-ziSya saMvAda rUpa hai| prathama khaMDa meM ziSya dvArA yaha pUchA gayA hai ki iMdriyoM kA preraka kauna hai| isake uttara meM guru ne iMdriyAdi ko preraNA dene vAlA parabrahma paramAtmA ko mAnate hue unakI anirvacanIyatA kA pratipAdana kiyA hai| dvitIya khaMDa meM jIvAtmA ko paramAtmA kA aMza batA kara, saMpUrNa iMdriyAdi kI zakti ko brahma kI hI zakti mAnA gayA hai tathA tRtIya va caturtha khaMDoM meM umA haimavatI ke AkhyAna dvArA agni prabhRti vaidika devatAoM kI sArI zakti brahmamUlaka mAna kara brahma kI mahattA aura devatAoM kI alpazaktimattA sthApita kI gaI hai| isameM brahma-vidyA ke rahasya ko jAnane ke sAdhana, tapasyA, mana-iMdriyoM kA damana tathA kartavyapAlana batalAye gaye haiN| AcAryoM ne isa para bhASya likhe haiN| kerala-graMthamAlA - "mitragoSThI' patrikA ke anusAra 1906 meM dakSiNa malabAra ke koTTakAla nagara se isakA prakAzana prAraMbha huaa| isakA sampAdana kAlIkata ke jaimoriNavaMzI karate the| lagabhaga 64 pRSThoM vAlI isa patrikA meM keralIya saMskRta vAGmaya prakAzita hotA thaa| keralabhASAvivarta - mUla malayAlama grantha kA anuvAda / anuvAdaka haiM- I.vhI. rAmAnuja nambudrI (namputirI) keralAbharaNa-campU -le. rAmacaMdra diikssit| I. 17 vIM shtii| pitA- kezava (yajJarAma) dIkSita jo "ratnakheTa" zrInivAsadIkSita ke parivAra se sambandhi the| isa campU kAvya meM indra kI sabhA meM vasiSTha va vizvAmitra ke isa vivAda kA varNana hai ki kaunasA pradeza adhika ramaNIya hai| iMdra ke AdezAnusAra miliMda va makaraMda nAmaka do gaMdharva bhramaNa karane nikalate haiM aura kerala kI ramaNIya prakRti para mugdha hokara use hI sarvAdhika zreSTha ghoSita karate haiN| isakI bhASA anuprAsamayI va prauDha hai| yaha graMtha abhI taka aprakAzita hai| keralodaya- (mahAkAvya) - le. elutcchn| kerlnivaasii| prastuta mahAkAvya ko sana 1979 meM sAhitya akAdamI kA puraskAra prApta huaa| 82 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kelikallolinI- (kAvya) - le. anAdi mishraa| I. 18 vIM shtii| kelirahasyam - le. vidyAdhara kviraaj| kevalajJAnahorA - le. jyotiSazAstra ke eka jaina AcArya cNdrsen| karnATaka prAnta ke nivaasii| inhoMne apane isa graMtha meM kahIM kahIM kannaDa bhASA kA bhI prayoga kiyA hai| apane viSaya kA yaha eka vizAlakAya graMtha hai jisameM lagabhaga 4 hajAra zloka haiN| viSaya- hema, dhAnya, zilA, mRttikA, vRkSa, kArpAsa,gulma- valkala- tRNaroma-carmapaTa, saMkhyA, naSTadravya, svapna nirvAha, apatya, lAbhAlAbha, vAstu-vidyA, bhojana, dehaloka-dIkSA aMjana-vidyA va vizvavidyA nAmaka prakaraNoM meM vibhAjita hai| isa viSaya-sUci ke anusAra yaha graMtha horA viSayaka na hokara saMhitA viSayaka siddha hotA hai| graMtha ke prAraMbha meM graMthakAra ne svayaM apanI prazaMsA kI hai| kevalimuktI (amoghavRttisaMhitA) - le. zAkaTAyana pAlyakIrti jainaacaary| I. 9 vIM shtii| kezavavaijayaMtI - le. nNdpNddit| I. 16-17 vIM shtii| kaitavakalA (bhANa) - le.nArAyaNa svaamii| I. 18 vIM shtii| zrIraMgapattana meM abhiniit|| kaiyaTavyAkhyA - le. nIlakaNTha diikssit| I. 17 vIM shtii| viSaya- vyaakrnn| kailAsakampa (nATaka) - le. zrIrAma bhikAjI velaNakara / mArca 1963 meM dillI se prsaarit| aMkasaMkhyA tiin| Adyanta geya pd| suparicita chandoM ke sAtha umAnAtha, sampAta, nayana aura zastra-sandhi ina naye svaracita chandoM kA pryog| dRzyasthalI kailaas| prAkRta bhASA kA abhaav| kathAsAra - cIna bhArata para AkramaNa karatA hai| bhayagrasta janatA ziva se rakSA cAhatI hai| zazAMka, svargaMgA, gaNeza bhI bhayabhIta haiM aura kailAsa parvata jaDa se aatNkit| anta meM yuddha samApta hotA hai aura ziva kI kRpA se kailAsa para zAnti sthApita hotI hai| kailAsanAthavijaya (vyAyoga) - le. jIva nyAyatIrtha / janma 1894 / baMgAla ke rAjyapAla kailAsanAtha kATajU ke Agamana para abhiniit| kailAsavarNana-camyU- le.nArAyaNa bhaTTapAda / kaivalyakalikAtantra-TIkA - zloka- 468 / yaha kaivalyakalikAtantra ke dvitIya paTala kI TIkA hai| le. vishvnaath| pitA- vAmadeva bhttttaacaary| pitAmaha-vaidika paMDita nArAyaNa bhttttaacaary| kaivalyatantram - zloka- 1681 5 paTaloM meM puurnn| isameM tAMtrikoM meM prasiddha paMca tattva -matsya, mAMsa, madya Adi kA upayoga varNita hai| kaivalya-dIpikA- 1) le. pusadekara zAGgadhara / I. 16 vIM shtii| 2) le. hemaadri| I. 13 vIM shtii| pitA- kAmadeva / kaivalyAvalI-pariNayam (rUpaka) - le. illUra rAmasvAmI shaastrii| I. 19 vIM shtii| kaivalyopaniSad - zAMtipATha ke anusAra yaha upaniSad kRSNayajurvedIya pratIta hotA hai, kintu isake aMta meM "atharvavedIyA kaivalyopaniSat samApta" likhA hone ke kAraNa yaha atharvavedIya honA caahiye| isake do khaMDa haiN| prathama khaNDa meM 23 zloka haiM jaba ki dUsare khaNDa meM kevala phalazruti hai| isameM brahmadeva dvArA AzvalAyana ko brahmavidyA batAyI gayI hai| zraddhA, bhakti va dhyAna, tInoM ke yoga se brahmavidyA prApta ho sakatI hai, tathA tyAga se amRtatva kI prApti hotI hai| isa liye saMnyAsAzrama svIkAra kara indriyasaMyama pUrvaka parama tattva nIlakaNTha ziva kA dhyAna karanA cAhiye, yahI ukta upaniSada kA sAra tattva hai| advaitaparaka isa upaniSad kA jhukAva zaiva sampradAya kI ora hai| kokiladUtam - 1) le. ma.ma. pramathanAtha trkbhuussnn| 2) le. hridaas| I. 18 vIM shtii| kokasaMdeza - le. vissnnutraat| samaya I. 16 vIM shtii| isa saMdeza kAvya meM nAyaka rAjakumAra apanI priyA se eka yaMtrazakti ke dvArA viyukta ho jAtA hai, aura zrIvidyApura se priyA ko saMdeza bhejatA hai| isake pUrva bhAga meM 120 va uttara bhAga meM 186 zloka race gaye haiN| saMpUrNa kAvya maMdAkrAMtA vRtta meM likhA gayA hai| isameM vastu-varNana kA Adhikya hai aura preyasI ke gRha varNana meM 50 zloka hai| kokilasaMdeza - 2) le. uddaNDa kvi| samaya I. 16 vIM zatI kA praarNbh| kAlIkata ke rAjA jamUrina ke sabhAkavi / pitA rNgnaath| mAtA- rNgaabaa| isameM pUrva va uttara do bhAga haiM aura sarvatra maMdAkrAMtA vRtta kA prayoga kiyA gayA hai| prastuta kAvya kI kathA kAlpanika hai| koI premI jo prAsAda meM apanI priyA ke sAtha premAlApa karate hue soyA huA thA, prAtaHkAla apsarAoM dvArA kaMpA nadI para sthita kAMcI nagarI ke bhavAnI maMdira meM svayaM ko pAtA hai| usI samaya AkAzavANI hotI hai ki yadi vaha 5 mAsa taka yahAM rahe to punaH use apanI priyA kA viyoga nahIM hogaa| vahAM rahate hue jaba 3 mAsa vyatIta ho jAte haiM to use priyA kI yAda AtI hai aura vaha kokila ke dvArA usake pAsa saMdeza bhejatA hai| vasaMta Rtu meM kokila kA kala-kUjana sunakara hI use apanI priyA kI smRti ho AtI hai| ataH kokila dvArA hI vaha apanA saMdeza bhijavAtA hai| isameM kAMcI nagarI se lekara jayaMtamaMgala (cenna maMgala) taka ke mArga kA manorama citra aMkita kiyA gayA hai| 3) le. veNkttaacaary| I. 17 vIM shtii| komalAmbAkucazatakam - le. sundarAcArya / pitA- raamaanujaacaary| kovidAnaMdam - le. AzAdhara bhaTTa (dvitiiy)| I. 17 vIM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /83 For Private and Personal Use Only
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zatAbdI kA aMtima crnn| unake alaMkAra zAstra viSayaka anya do graMtha haiM- triveNikA va alNkaardiipikaa| prastuta "kovidAnaMda" abhI taka aprakAzita haiM kiMtu isakA vivaraNa "triveNikA meM prApta hotA hai| isameM zabda-vRttiyoM kA vistRta vivecana kiyA gayA hai| DaoN. bhAMDArakara ne prastuta "kovidAnaMda" ke eka hastalekha kI sUcanA dI hai jisameM nimna zloka hai "prAcAM vAcA vicAreNa shbdvyaapaarnirnnym| karomi kovidAnaMdaM lkssylkssaasNyutm|| zabdavRtti ke apane isa prauDha graMtha para svayaM graMthakAra AzAdhara bhaTTa ne hI "kAdaMbinI" nAmaka TIkA likhI hai| kosalabhosalIyam - le. shessaaclpti| (AndhrapANini upAdhi) apUrva bhaassaapaannddity| yaha dvayarthI kAvyaracanA hai| kosala vaMzIya rAma kI kathA tathA ekojI putra zAhajI bhosale ke caritra kA zleSa alaMkAradvArA varNana isakA viSaya hai| zAhajIdvArA kavi kA kanakAbhiSeka se satkAra huA thaa| kauTilIyam arthazAstram- praNetA-kauTilya, maurya samrATa caMdragupta ke maMtrI evaM guru| inhoMne apane buddhibala va adbhuta pratibhA ke dvArA naMda-vaMza kA aMta kara maurya sAmrAjya kI sthApanA kI thii| prastuta graMtha meM bhI isa tathya kA saMketa hai ki kauTilya ne samrATa caMdragupta ke liye aneka zAstroM kA manana va loka-pracalita zAsanoM ke anekAneka prayogoM ke AdhAra para isa graMtha kI racanA kI thI "sarvazAstraNyanukramya prayogamupalabhya c| kauTilyena nareMdrArthe zAsanasya vidhiH kRtaH / / " kauTilya ke nAma kI khyAti kaI nAmoM se hai| caNaka ke putra hone ke kAraNa "cANakya' va kuTila rAjanItijJa hone ke kAraNa ye "kauTilya" ke nAma se vikhyAta haiN| yo donoM hI nAma vaMzaja nAma yA upadhinAma haiM, pitRdatta nAma nhiiN| kAmaMdaka ke "nItizAstra" se jJAta hotA hai ki inakA vAstavika nAma viSNugupta thaa| "nItizAstramRtaM dhiimaanrthshaastrmhodyH| ya uddadhe namastasmai viSNuguptAya vedhase / 16 / / yaha graMtha sana 1905 meM upalabdha huA taba Adhunika yuga ke katipaya pAzcAtya va bhAratIya vidvAnoM ne yaha mata pratipAdana kiyA "arthazAstra" kauTilya viracita nahIM hai| jolI, kItha va viMTaranitsa ne arthazAstra ko maurya maMtrI kI racanA nahIM mAnI hai| unakA kahanA hai ki jo vyakti maurya jaise suvizAla sAmrAjya kI sthApanA meM juTA rahA, use itanA samaya kahA thA jo isa prakAra ke bRhat graMtha kI racanA kara ske| kintu yaha kathana ayogya mAnA jAtA hai kyoM ki sAyaNAcArya jaise vyasta jIvana vyatIta karane vAle mahAmaMtrI ne veda-bhASyoM kI racanA kI thii| ataH yaha kathana asiddha mAnA jAtA hai| jolI, kItha aura viMTaranitsa ne "arthazAstra" ko tRtIya zatAbdI kI racanA mAnA hai kintu Ara.jI. bhAMDArakara ne anusAra isakA racanAkAla IsA kI prathama zatAbdI hai| isa graMtha meM kauTilya ne "arthazAstra" kI vyAkhyA isa bhAMti kI hai- tasyAH pRthivyAH lAbhapAlanopAyaH zAstram arthazAstram (kau.a.15-1) arthaHpRthvI para jo sampatti hai, usakA lAbha uThAkara usa (pRthvI) kA pAlana karane kA upAya jisameM hai, vahI yaha arthazAstra hai| "artha evaM pradhAnaH iti kauttilyH| arthamUlau hi dharmakAmAviti (ko.a. 7) artha- artha hI pradhAna hai| dharma aura kAma arthamUlaka haiN| apane pUrva ke 28 arthazAstrajJoM kA ullekha kauTilya ne kiyA hai| isakA artha yahI hai ki nanda ke kAla taka arthazAstra svataMtra vidyA ke rUpa meM mAnya ho cukA thaa| kauTilya ke prastuta arthazAstra meM paMdraha adhikaraNa hai| unake viSaya :1) vinayAdhikAra - amAtyotpatti, maMtrI, purohita kI niyukti maMtriyoM kI sattvaparIkSA, gupta vicAra, rAjakumAroM kI rakSA aura kartavya, antaHpura kA prabaMdha, AtmarakSaNa, dUtakarma aadi| 2) adhyakSapracAra - zAsana saMsthA ke pramukha yAne adhyakSa ke karttavya , unake vibhAga, durga = kiloM kA nirmANa, karagrahaNa, ratnaparIkSA, khanija padArthoM ke udyogoM kA saMcAlana, vajana, tApa, senApati ke kArya, guptacaroM kI yojanA aadi| 3) dharmasthAnIya - vivAdoM kA nirNaya, vivAhaviSayaka niyama, dAyavibhAga, gRhavAstu, zrama evaM saMpatti kA viniyoga, lAvArisa dhana kI vyavasthA Adi / 4) kaMTakazodhana - kArIgaroM evaM vyApAriyoM kI surakSA, daivI saMkaTa para upAya, guMDe tathA atyAcArI logoM kA daNDana / 5) yogavRtta - rAjA ke prati sevakoM kA kartavya, vizvAsaghAtakoM kA pratikAra, koshsNgrh| 6) maMDalayoniH - zatruoM ko vaza karane kA upAya, udyoga, shaaNti| 7) SADguNya - rAjanIti ke SaDguNoM kA uddezya, unake sthAna, vRddhi-kSaya, yuddhavicAra, saMdhi, vigraha, vikrama, prabalazatru se vyavahAra kI niiti| 8) vyasanAdhikArika - rAjya para jo saMkaTa Ate haiM, unake mUla kAraNoM kI khoja karanA evaM zAMti ke upaay| 9) abhiyAsyatkarma - yuddha prasthAna kI taiyArI, bAhya-AbhyaMtara Apatti, arthAnarthasaMzaya, unakA vivecana aura upaay| 10) sAMgrAmika - senA kA prayANa, paDAva, kUTayuddha, yuddhabhUmi, vyUha, prativyUha aadi| 11) saMghavRtta- saMgharAjya meM phUTa DAlane kA vicAra, usake niym| 12) abalIyas - durbala rAjA prabala rAjA kA pratikAra kaise kare, maMtrayuddha zastra, agni aura rasa kA pryog| 13) durgalaMbhopAya - zatru ke kiloM para adhikAra karane ke 84 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir upAya, jita pradezoM meM zAMti kI sthaapnaa| 14) aupaniSadika - zatrunAza ke vibhinna prayoga, apane pakSa kI rakSA, auSadhi, maMtra kA pryog| 15) taMtrayukti - arthazAstra kA artha, battIsa yuktiyoM ke nAma, unakA artha aadi| isa graMtha meM 15 adhikaraNa, 150 adhyAya aura 180 upavibhAga haiN| kauTilya va manu meM kucha matabheda haiN| kauTilya niyogapaddhati (brAhmaNoM ke liye) ke samarthaka hai| manu ne vidhavA vivAha ko amAnya kiyA hai| kauTilya ne use mAnya kiyA hai| manu dyUta ke virodha meM haiM, to kauTilya cora-DAkU aparAdhiyoM ko pakar3ane ke liye, yaha vyavasthA rAjA ke niyaMtraNa meM Avazyaka batAte haiN| yAjJavalkya smRti meM kauTilya ke aneka matArtha kiye gae haiN| kauTilIya arthazAstra tathA kAmasUtra meM aneka viSayoM meM sAmya hai| kauTilIya arthazAstra para aba taka bhaTTasvAmI kRta "pratipadapaMcikA" evaM mAdhavayajvakRta "nayacaMdrikA" ye do bhASya prakAzita huye haiN| kauNDinya zAkhA - kRSNa yajurveda se saMbaMdhita sautra zAkhA / kauNDinya sUtra se uddhRta vacana kaI graMthoM meM milate haiN| kuNDina ko taittiriyoM kA vRttikAra bhI kahA gayA hai| kauNDinyaprahasanam - le.mahAliMga zAstrI (janma- 1897) kathAsAra - gRdhranAsa ko pRthuka (pohe) kharIdate dekha, parAnnabhojI kauDinya usakA pIchA karatA hai| gRdhranAsa usakI dRSTi bacAkara ghara meM praveza kara daravAjA banda karanA cAhatA hai| gRdhanAsa zIghra se pohe khAne lagatA hai, to jIbha jalatI hai aura vaha cillAtA hai| taba kauMDinya rasoI meM pahuMcatA hai| use TAlane hetu gRdhanAsa kI patnI jihmatA kahatI hai ki unake muMha meM phoDA hone se baDI pIDA hai, zIghra vaidya ko bulaaiye| kauNDinya bAhara dehalI ke pAsa bhUse meM chipatA hai| jihnatA yaha dekha bahAnA banAtI hai ki use brahmarAkSasa ne pakar3a liyaa| gRdhranAsa brahmarAkSasa ko (vastutaH kauNDinya ko) mArane mUsala uThA kara dehalI taka dauDA jAtA hai| kauNDinya hAtha meM bhUsA lekara taiyAra hI hai| gRdhranAsa ke mukha para vaha bhUsA phUMkatA hai| AMkhoM meM bhUsA jAne se vaha cillAtA rahatA hai usake pIche jihmatA bhI dauDI jAtI hai, itane meM kauNDinya pUrA pohA khA jAtA hai aura pUchatA hai ki vaidya ko phoDe ke lie bulAUM yA andhatva dUra krne| phira kahatA hai ki atithi ko choDa akele khAne se manuSya brahmarAkSasa banatA hai, usase maine gRdhranAsa ko bcaayaa| kautsasya gurudakSiNA - le. vAsudeva dvivedii| vArANasI kI saMskRta pracAra pustaka- mAlA meM prakAzita / ekAMkI ruupk| kautukacintAmaNi - zloka- 1025 | viSaya- staMbhana, vazIkaraNa, vAjIkaraNa, kRtrima-vastukaraNa, janopakAra, vRkSadohana, parasenA-staMbhana, aGgarakSaNa, gRhadAhastaMbhana, khaGgastaMbhana, agnistaMbhana tathA jalastaMbhana ke bheda vIryastaMbhana, strIvazIkaraNa, AkarSaNa, vividha aMjananirmANa, adRzyakaraNa, pASANacarvaNa, nAnA-rUpakaraNa, matsya-sarpakaraNa aadi| ye tAMtrika viSaya rAjA ke lie Avazyaka batAe gae haiN| kautukarahasyam - le. paNDita cuuddaamnni| viSaya- staMbhana, vazIkaraNa, vAjIkaraNa, logoM ko adRzya kara denA, vRkSoM para phala-phUla khilAnA, bADha ko rokanA, jalatI Aga meM kUdane para bhI na jalanA aadi| isakI puSpikA meM do mantra bhI diye gaye haiM kintu unakI bhASA samajha meM nahIM aatii| kautukaratnAkaram (prahasana) - le. kvitaarkik| I. 16 vIM shtii| kathA - puNyavarjitA nagarI ke rAjA duritArNava kI rAnI duHzIlA kA apaharaNa hotA hai| vasantotsava kA samaya hai, isalie rAjA apane maMtrigaNa "kumatipuMja' tathA "AcArakAlakUTa", vaidya "vyAdhivardhaka", jyotiSI "azubhacintaka" senApati "samarakAtara" tathA guru "ajitendriya" Adi se salAha lekara anaMgataraMgiNI nAmaka vezyA ko patnI banAtA hai| tabhI vidita hotA hai ki rAnI kA apaharaNa "kapaTaveSadhArI' nAmaka brAhmaNa ne kiyA hai| vahI brAhmaNa anaGgataraMgiNI se bhI praNaya racAtA hai, paraMtu vaha use uThAkara paTakatI hai| nyAyAlaya meM brAhmaNa kapaTaveSadhArI aparAdhI ghoSita hotA hai kintu vasantotsava meM usakA aparAdha dhula jAtA hai| kautukasarvasvam (prahasana) - le. gopInAtha ckrvrtii| I. 18 vIM shtii| aMka saMkhyA - do| dharmanAza nagarI ke rAjA, kalivatsala, mantrI ziSTAntaka, purohita dharmAnala, sevaka anaMga sarvasva, paNDita pIDAvizArada Adi kA vyaMgAtmaka caritra varNita hai| kautUhala- cintAmaNi - le. naagaarjun| viSaya- zatru ke ghara ko girAnA, uccATana, vazIkaraNa, hanana, vairajanana, bandhamocana Adi vividha kRtyoM ke tantra-mantra aura upaay| kautUhalavidyA - shlok-149| le. nityanAtha / mAtA- paarvtii| viSaya- vyAdhi aura dAridraya harane vAlA tathA jarA aura mRtyu se bacAne vAlA indrjaal| isameM kabUtara, bakarI, mora Adi ko utpanna karanevAlI vividha auSadhiyA~ batAyI gayI haiM evaM vazIkaraNa ke mantra Adi varNita haiN| kauthuma-saMhitA - sAmaveda kI kauthuma zAkhIya saMhitA ke mukhyataH do bheda haiM- 1) Arcika aura gey| Arcika ke bhI do bhAga haiM- 1) pUrvAcika aura 2) uttarArcika / pUrvArcika ko chanda, chaMdasI yA chaMdasikA bhI kahate haiN| viSayAnusAra pUrvArcika ke cAra bhAga haiM 1) Agneyaparva 2) aiMdraparva 3) pavamAna parva aura 4) AraNyaka prv| bIca meM mahAnAmnI Arcika prakaraNa bhI AtA hai| phira uttarArcika ke viSayAnusAra 7 bhAga haiM1) dazarAtra 2) saMvatsara 3) ekAha 4) ahIna 5) satra 6) prAyazcitta 7) kssudr| RcAoM ko Arcika kahate haiN| ArcikA yonigraMtha kahalAtA hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 85 For Private and Personal Use Only
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMhitA ke dvitIya bheda 'gAna' ke cAra bhAga haiM- 1) geya, 2) AraNyaka, 3) Uha 4) uuhy| pUrvArcika meM geya aura AraNyaka gAna haiM, to uttarArcika meM Uha aura Uhya gAna / donoM ArcikoM meM RcAeM haiM aura tanmUlaka hI ye cAra gAna haiN| ina cAroM gAnoM kI RcAeM kramabaddha nahIM haiN| pUrvArcika meM 6 prapAThaka aura uttarArcika meM 9 prapAThaka haiN| kula saMhitA kI mantra saMkhyA 1810 hai| 75 mantroM ko choDa zeSa sabhI mantra Rgveda meM pAye jAte haiN| dazarAtra parva se satrAnta taka yAgoM meM udgAtRgaNa dvArA gAye jAne vAle stotra isa saMhitA meM saMkalita haiN| sAmaveda kI kauthuma zAkhA kA pracAra gujarAta meM adhika hai| kauthumoM kA gRhyasUtra upalabdha hai| unakA kalpasUtra hone kI bhI saMbhAvanA hai| kaumArabali - zloka- 120 / viSaya- skanda (kArtikeya) kI pUjA evaM balidAna vidhi Adi / kaumArIpUjA - isameM sapta mAtaroM meM anyatama kaumArI devI kI pUjApaddhati nirdiSTa hai| isakA kAla nepAlI saMkhyA 400 yA 1280 I. kahA gayA hai| kaumudI - golDasmitha ke mUla haramiTa nAmaka aMgrejI kAvya kA anuvAda / anuvAdaka- krAganora kA rAjavaMzIya kavi raamvrmaa| kaumudI - sana 1944 meM haidarAbAda (sindha) se zrIsarasvatI pariSad kI ora se paM. kAlUrAma vyAsa ke saMpAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huA thaa| yaha prati paurNimA ko prakAzita kI jAtI thii| isakA vArSika mUlya Der3ha rupayA thaa| kaumudI-mitrAnaMdam (prakaraNa) - le. guru raamcNdr| racanA kAla 1173 ke 1176 I. ke aaspaas| isa prakaraNa meM abhinaya ke tattvoM kA abhAva pAyA jAtA hai| isakA prakAzana 1917 meM bhAvanagara se ho cukA thaa| kaumudI-sudhAkaram (prakaraNa) - le. candrakAnta / racanAkAlasana 1888 / haracandra ke putra hemacandra aura cArucandra ke vivAha avasara para abhinIta / kalakattA se sana 1888 meM prakAzita / kathAvastu utpAdya / "bhavabhUti" ke "mAlatI-mAdhava'"se prabhAvita / kathAsAra- kAtyAyanI yAtrA mahotsava meM nAyikA kaumudI ko dekha nAyaka sudhAkara mohita hotA hai| khaNDamuNDana nAmaka kApAlika nAyikA kA apaharaNa karatA hai| nAyaka use DhUMDha letA hai parantu rAjA vasumitra ke lie phira usakA apaharaNa hotA hai| bhagavatI usakI rakSA karatI hai, anta meM donoM kA vivAha hotA hai| kaumudI-soma (rUpaka) - le. brahmazrI kRSNazAstrI / racanAkAlasana 1860, keralanareza rAmavarmA ke abhiSeka avasara para prathama bAra abhiniit| svayaM rAjA upasthita the| aMkasaMkhyA paaNc| sana 1886 meM madrAsa se prkaashit| yaha eka pratIka nATaka hai| prakRti ke vividha tattva mAnavIya pravRtti meM pradarzita haiN| pramukha rs-shRNgaar| kathAsAra - puSkarapurI ke rAjA zaradArambha kI kanyA kaumudI kI janma azubha muhUrta para hotA hai| azubha nivAraNArtha use kastUrikA gaNikA ko sauMpate haiN| jyotsrAvatI nagarI kI rAnI tArAvatI ke vasantotsava meM kastUrikA ke sAtha nAyikA saMmilita hotI hai| usa para jyotsrAvatI kA nareza soma mohita hotA hai| yahAM soma kI rAjadhAnI para andhakAra AkramaNa kara kaumudI kA apaharaNa karatA hai parantu gabhastidevI use bacAtI hai| kaulagajamardanam - zloka- 624 / le. zrIkRSNAnaMdAcala / racanAkAla - sana 1954 / isameM tantra-mantra kA, vizeSataH kaula kriyAoM kA khaNDana, vividha tantroM kA tathA purANoM ke vacana pramANa se kiyA gayA hai| kaulajJAnanirNaya - yoginIkaulamata kA eka pramukha graMtha / zloka- 567 / isameM bhairavI evaM devI ke saMvAdoM ke mAdhyama se sRSTisaMhAra, kulalakSaNa, jIvalakSaNa, ajarAmaratA, cakra, zaktipUjA, dhyAnayogamudrA, paramavajrIkaraNa, bhairavAvatAra, jJAnasiddhi, kriyAsiddhi, yoginIkaulamata va anya kaulaparamparA kA vivaraNa hai| kaulatantram - zloka- 104 / pttl-5| bhairavI-bhairava sNvaadruup| isa graMtha meM kaula sampradAyAnusAra tArA aura kAlI kI pUjA kA pratipAdana hai jinameM tArAkalpastha, tArArahasya, tArAcAra tathA kAlIkalpa ke viSaya pramukhatA se varNita haiN| kaularahasyam (rajasvalAstotra) - le.taruNIvIrendra / narottamAraNya munIndra kA shissy| kaulAdarza - zloka 200 / le. vizvAnandanAtha / viSaya- kaulAmRta tathA kulArNava meM kahe gaye padArthoM kA saMgraha kara, kauloM ke AcAra aura samasta dhAmoM kA varNana / kaulAdarzatantram - le.abhyshNkr| pitA-umAzaMkara / kaulAvalItantram - zloka 600 / ullAsa 3 / Izvara-devI sNvaadruup| viSaya-rudrayAmala ke uttara tantra se gRhIta / kaulAvalIyam - le.jagadAnanda mizra / sana 1772 meM likhita / zloka 1860 / viSaya- taMtrazAstra / tAMtrika sAdhanA kI gopanIyatA para granthakAra ne adhika bala diyA hai| kaulirkAcanadIpikA - [nAmAntara 1) kuladIpikA 2) arcanadIpikA / ] le.jagadAnanda paramahaMsa / viSaya- taMtrazAstra / sana 1758 meM vArANasI meM isakA lekhana huaa| zloka 1500 / viSaya- kuladharma kI prazaMsA, kaulajJAna kI prazaMsA, kulInoM kI prazaMsA, kulIna kA lakSaNa, vaMzavRkSa kulInoM ke parvakRtya, kulInoM ke tyAjya aura grAhya vissy| kuladravya aura unake pratinidhi, kalazalakSaNa, kalazapAtra kA varNana, usakA AdhAra, caSakavidhAna, pUjA, maMDala, sAmAnya ardhya / kulInoM ke dvArapAla, unakI pUjA, vijayAgrahaNa, vijayA svIkAravidhi, pUjAprayoga Adi kA kathana, ghaTasthApana, sudhAsaMskAra, zrIpAtrasthApana, guru Adi 86 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . ke pAtroM kA sthApana, bhinna bhinna dezoM meM bhinna vyavasthA, tarpaNavidhi, bindusvIkAra, dravyazodhana, saba zaktiyoM kA aura ziva kA nirUpaNa pAnavidhi, pAtravandana, paMcamapAtra meM paMcama kI vidhi, vividha, stotra AtmasamarpaNa, devIvisarjana, caSaka kA zItalIkaraNa, nirmAlya Adi dhaarnn| kauSikasUtram - artharvaveda kI zaunaka zAkhA ke suutr| inameM gRhya vidhiyoM ke atirikta atharvaveda kI RcAoM se sambandhita maMtravidyA va jAdUTonA kI bhI jAnakArI hai| isameM pramukhatayA darzapUrNamAsa, medhAjanana, brahmacArisaMpad grAma, durga, rASTra Adi lAbha, putra-dhana-prajA Adi sampati tathA mAnava samAja kI ekatA ke liye saumanasya Adi upAyoM kI carcA kI gayI hai| kauSItakI AraNyakam - isake kula tIna khaNDa haiN| prathama do khaNDa karmakAMDa se sambandhita haiM jaba ki tIsarA khaNDa upaniSad hai| AraNyaka meM prathama rUpa se AnaMdaprApti, gRhakRtya, itihAsa tathA bhUgola viSayaka AkhyAnoM kI carcA hai| kauSItikI upaniSad - isa RgvedIya upaniSad meM 5 adhyAya haiN| prathama adhyAya meM devayAna yA pitRyAtrA kA varNana hai jisameM mRtyu ke pazcAt jIvAtmA kA punarjanma grahaNa kara do bhAgoM se prayANa karane kA varNana hai| dvitIya adhyAya meM AtmA ke pratIka prANa kA svarUpavivecana hai| tRtIya adhyAya meM pratardana kA iMdra dvArA brahmavidyA sIkhane kA ullekha hai tathA prANatattva kA vistArapUrvaka varNana hai| aMtima do adhyAyoM meM bAlAki aura ajAtazatru kI kathAdvArA brahmavAda kA vivecana karate hue jJAna kI prApti karane vAle sAdhakoM ko karma va jJAna ke viSayoM kA manana karane kI zikSA dI gayI hai| isake anusAra prANa hI vAyu hai, vahIM brahma hai| vaha amRtamaya tathA SaDbhAvavikAra rahita hai| sarvatra prANa kA saMcAra hai| prANa se hI devatA aura devatAoM se prajA utpanna huii| isa kI racanA bRhadAraNyaka aura chAMdogya upaniSad ke pUrva mAnI jAtI hai| kauSItakI gRhyasUtra - Rgveda kI kauSItakI zAkhA ke gRhya suutr| isake racayitA zAMbavya RSi the ataH ise zAMbavyasUtra bhI kahate haiN| isake kula 5 adhyAya haiN| karNavedha saMskAroM kA prayoga isakI vizeSatA hai| kauSItakI brAhmaNa - Rgveda kI zAkhAyana saMhitA ke kauSItakI . brAhmaNa meM 30 adhyAya haiN| isameM kramazaH agnyAdhAna, agnihotra, darzapaurNamAsa aura antima adhyAyoM meM cAturmAsya yajJa kA varNana hai| isameM bhI somapAtra kI pradhAnatA hai| isameM yajJa kA saMpUrNa vivaraNa hai| yaha aitareya brAhmaNa se milatA julatA hai| kuSItakI RSI ke putra kauSItakI isake pradhAna AcArya haiN| isameM naimiSAraNya meM hue yajJa kA vivaraNa hai| RSiputra vinAyaka kA isa para bhASya hai| isameM "punarmatyu" zabda milatA hai| yaha zabda brAhmaNakAla meM punarjanma ke siddhAnta kA spaSTa dyotaka * hai| samasta brAhmaNoM kA saMkalana lagabhaga samakAla meM huA hai| isa lie eka sthAna meM kisI siddhAnta mila jAne se usa kAla meM usa siddhAnta kA sarvatra pracAra mAnanA hI pddegaa| zAkhAMyana athavA kauSItakI dvArA isakA saMkalana mAnA jAtA hai| isakA pracAra uttara gurjara deza meM thaa| kauSItakIbrAhmaNa-sUcI - le.kevalAnaMda srsvtii| I. 19-20 vIM shtii| kauSItakI zAkhA (Rgveda kI) - isa zAkhA kI saMhitA kA abhI taka patA nahIM lgaa| zAkhAMyana saMhitA se isa zAkhA kI saMhitA meM koI vizeSa bheda na hogA aisA abhyAsakoM kA tarka hai| kauSItakI kA dUsarA nAma kahoDa hogaa| kauSItaki yAne kuSItaka kA putr| kaustubhacintAmaNi - le. gajapati pratAparudradeva (I. 15-16 vIM zatI) nAmaka uDIsA ke prasiddha dharmazAstrI ne AtiSabAjI kI bArUda banAne kI vidhi kA varNana isa graMtha meM kiyA hai| kaustubha-prabhA - le. kezava kAzmIrI / I. 13 vIM shtii| viSaya- niMbArkAcArya ke pradhAna ziSya zrInivAsAyArya ke "vedAMta-kaustubha" nAmaka graMtha para pAMDityapUrNa bhASya / kramakeli - yaha kramastotra kI abhinavagupta viracita TIkA hai| kramacandrikA - le. ratnagarbha sArvabhauma / zloka 22201 viSayataMtrazAstra meM pratipAdita vicAroM kI vyAkhyA aura tAMtrika pUjAvidhi / kramadIkSA - le. jagannAtha / zrIkAlikAnanda ke ziSya / zloka7001 viSaya- kramadIkSA saMbaMdha meM vivrnn| isameM bRhattantrarAja, zAradAtilaka, somazaMbhu, tantrasAra, viSNuyAmala, prapaMcasAra mahAnirvANatantra Adi tAMtrika graMthoM se vacana uddhRta haiN| vividha deviyoM ke mantra bhI uttarArdha meM varNita haiN| kramadIpikA - 1) le. kezava kaashmiirii| I. 13 vA zatI / niMbArka saMpradAyI aacaary| zloka 1001 viSaya- viSNudeva kI tAMtrika puujaavidhi| isa para bhairava tripAThI kRta TipaNNI aura govinda vidyAvinoda bhaTTAcAryakRta TIkA hai| . 2) le. vsisstth| zloka- 9001 kramadIpikA -TIkA - le. bhairava tripaatthii| zloka- 4500 / kramadIpikA- vivaraNa - le. govinda vidyAvinoda bhaTTAcArya / kezava kAzmIrIkRta kramadIpikA kI vyAkhyA / kramapUrNadIkSApaddhati - le. zukadeva upaadhyaay| zloka- 5701 viSaya- kramadIkSA aura tArA kA pUrNAbhiSeka prayoga aura pramANa donoM varNita haiN| kramasaMdarbha - bhAgavatapurANa ko pAMDityapUrNa ttiikaa| TIkAkAra caitanyamata ke zreSTha AcArya jIva gosvaamii| I. 16 vIM shtii| gauDIya vaiSNava saMpradAya ke anusAra bhAgavata kI vyAkhyA karane hetu, jIva gosvAmI ne tIna graMthoM kI racanA kI hai| 1) krama-saMdarbha 2) bRhatkramasaMdarbha aura 3) vaissnnvtossinnii| ye saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 87 For Private and Personal Use Only
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tInoM TIkAeM paraspara pUraka haiM kintu prastuta krama-saMdarbha nAmaka TIkA hI saMpUrNa bhAgavata para likhI gaI hai| TIkA kI dRSTi se yaha prAmANika evaM mUlagrAhI hai| kramottama - (nAmAntara 1) gadyavallarI 2) zrIvidyApaddhati 3) kramottamapaddhati, 4) mahAtripurasundarI-pAdukArcanapaddhati 5) zrIparAprasAdapaddhati / ) le. nirAtmAnandanAtha (mallikArjuna yogIndra) guru zrInRsiMha tathA mAdhavendra srsvtii| zloka 2400 / paTala 33| viSaya- sAdhakoM ke karttavya, saMhArarUpa cakranyAsa kA varNana, nyAya-vivaraNa, pUjApaTala aadi| krAntisAriNI - le.dinkr| viSaya- jyotiSazAstra / kriyAkalApa - le. vijayAnaMda (vidyaannd)| viSayavyAkaraNazAstra ke antargata AkhyAtoM kA arthabodha / kriyAkalApaTIkA - le. prabhAcandra jainaacaary| samaya- do mAnyatAeM 1) I. 8 vIM shtii| 2) I. 11 vIM shtii| kriyAkalpataru- yaha sampUrNa kulazAstra kA bhAga hai| isameM vAmAcAra pUjA varNita hai| tAMtrika kriyA ke anusAra bahuta se yogoM kA varNana hai| kriyAkANDam - le. zrIzaktinAtha (zrIkalyANakara) / ziSyasaMgha kI jJAnasiddhi ke lie kriyAkalpataru ke antargata isa kriyAkANDa kA nirmANa kiyA gyaa| guru-paarmpryprkaashii| mArgapradarzakazrIkaNThanAtha, gaMgAdharamunIMdra mahAbala, mahezAna, mahAvAgIzvarAnanda, devarAja tathA vicitrAnanda / viSaya- pIThayAga, subhadrayAga, kandarayAga, jayAkhyayAga, bhImAkhyayAga, kuhUyAga aadi| kriyAkAlaguNottaram - ziva-kArtikeya sNvaadruup| lipikAla I. 1184, zloka 2100 / isameM tIna kalpa haiM- krodhezvarakalpa, aghorakalpa aura jvreshvrklp| viSaya- nAgoM kI vibhinna jAtiyoM ke lakSaNa, gotpatti, graha, yakSa, pizAca, DAkinI-zAkiniyoM ke lakSaNa, viSailai sarpa, bicchU Adi viSailai jIva jantuoM ke lkssnn| kriyAkoza - le. raamcndr| pitA- vishvnaath| viSayavyAkaraNazAstra ke antargata AkhyAtoM kA arthabodha / bhaTTamalakRta AkhyAtacandrikA kA yaha saMkSepa hai| kriyAkramadyotikA - le.adhorazivAcArya athavA paramezvara / zlokasaMkhyA- 3000 / lekhaka ne svayaM isakI vyAkhyA likhI hai| kriyAgopanarAmAyaNam - le. shesskRssnn| I. 16 vIM shtii| kriyAnItivAkyAmRtam - le.somdev| I. 11 vIM shtii| pitA- raam| kriyAparyAyadIpikA - le.viirpaaNddv| viSaya- AkhyAtoM kA arthabodha / kriyAyogasAra - padmapurANa kA eka khNdd| ise I.sa. 900 ke lagabhaga baMgAla meM likhA jAne kA anumAna hai| isameM viSNu ke parAkrama aura vaiSNavoM ke guNoM kA vivecana hai|dhyaanyog kI apekSA kriyAyoga kI zreSThatA pratipAdita kI gayI hai| kriyAyoga ke chaha aMga isa prakAra batAe gaye haiM- 1) gaMgA, zrI va viSNu kI pUjA 2) dAna 3) brAhmaNoM para zraddhA, 4) ekAdazI vrata kA pAlana 5) tulasI kI pUjA aura 6) atithisatkAra / ekaniSTha bhakti se hI kaivalyaprApti kA pratipAdana isameM kiyA gayA hai| kriyAratnasamuccaya - haima dhAtupATha para guNaratnasUrikRta vyaakhyaa| isameM sabhI dhAtuoM ke sabhI prakriyAoM meM rUpoM kA saMkSipta nirdeza kiyA hai| aura dhAturUpa saMbaMdhI aneka prAcIna matoM kA ullekha kiyA hai| isa ke anta meM 66 zlokoM meM gurupadakrama likhA hai jisameM 49 pUrva guruoM kA varNana milatA hai| kriyAlezasmRti - le.nIlakaNTha / zlokasaMkhyA- 1000 | viSayasaMkSepataH saba anuSThAnoM kA pricy| viSNu, durgA, ziva, skanda, gaNeza, zAstA hara, acyuta Adi kI saMkSepataH pUjA, bIjAMkura, sthAna aura vigraha kI zuddhi , niSkramaNa, snAna, pUjA, bali, utsava, tIrthayAtrA ityAdi hai| kriyAsaMgraha - le. shNkr| zloka 2500 / zaiva vibhAga ke 9 paTala taka kA grnthaaNsh| viSaya- upAsaka kI dehazuddhi, devatApUjana, havana Adi / kriyAsAra - le.niilknntth| I. 15 vIM shtii| zloka 3600 / paTala-69 1 viSaya- mAtRkA-sthApana Adi vividha tAMtrika kriyaaeN| kriyAsAra-vyAkhyA - le. vyAghragrAmavAsI nArAyaNa / zloka-95001 krodhabhairavataMtram - 64 AgamoM meM anytm| bhairavASTaka varga ke antrgt| kSaNabhaMgAdhyAya - le. jJAnazrI / I. 14 vIM zatI / bauddhAcArya / kSaNabhaMgAsiddhi - le. dhrmottraacaary| I. 9 vIM shtii| kSaNikavibhrama - lekhikA- lIlA rAva dyaal| yUrApIya rIti kA ekAMkI ruupk| patnI ke durvyavahAra se khinna pati ke gRhatyAga kI kthaa| kSatracUDAmaNi - le. vaadiibhsiNh| jainaacaary| inake samaya ke viSaya meM cAra mAnyatAeM haiM- 1) I. 8-9 vIM zatI 2) I. 11 vIM zatI kA prAraMbha 3) I. 11 vIM zatI kA uttarArdha 4) I. 12 vIM shtii| prathama mata adhika mAnya hai| kSatrapaticaritram - (mahAkAvya) - le. DaoN. umAzaMkara zarmA tripaatthii| vArANasI meM aMgrejI ke praadhyaapk| sargasaMkhyA 19 / rAjyAbhiSeka samAroha taka zivAjI mahArAja kA critr| hiMdI anuvAda sahita prkaashit| kSatriyaramaNI - mUla baMkimacaMdra kA baMgAlI bhASA meM upanyAsa / anuvAdaka- zrIzaila taataacaary| kSapaNaka-vyAkaraNam - kSapaNaka I. pahalI zatI ke eka 88 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra vyAkaraNakAra the| inhoMne apane vyAkaraNa para vRtti aura mahAnyA nAmaka graMtha likhe hai / 1) le. nemicandra / le. mAdhavacandra kSapaNakasAra ( kSapaNaka zAstrasAra) jainAcArya / I. 10 vIM zatI kA (uttarArdha) / 2 ) traividy| jainAcArya / I. 13 vIM zatI kA prathama caraNa / kSIrataraMgiNI le. kSIrasvAmI / I. 11 se 12 vIM zatI / pitA- IzvarasvAmI / kSIrAbdhizayanam (rUpaka) le. zrInivAsAcAryaI 19 vIM zatI / kSatkSemIyam (prahasana ) - le. jIva nyAyatIrtha (janma sana 1894) sana 1972 meM kalakattA se rUpakacakram" saMgraha meM prakAzita huaa| isakA prathama abhinaya saMskRta sAhitya samAja ke pratiSThA divasa para huaa| kathAsAra yamarAja kA karmakara citragupta seTha raMganAtha se satkAra pAtA hai aura use batAtA hai| ki tumhArI Ayu kevala eka varSa zeSa hai kintu dInadukhiyoM ke gharoM para tRNAcchAdana karAoge to dIrghAyu bnoge| dvitIya mukhasandhi meM yama tathA citragupta kI upasthiti meM raMganAtha yamapurI pahuMcatA hai| citragupta kI maMtraNA se yama ke Ate hI raMganAtha chIMka detA hai| yama ke mukha se "jIva, jIva" zabda nikalate haiN| citragupta kahatA hai ki aba to ise jIvita karanA paDegA / phira usake puNya kA lekhA-jokhA dekhA jAtA hai, aura tRNAcchAdana ke puNya ke bala para use phira se jIvadAna milatA hai| kSetratattvadIpikA 1) le ilAtura rAmasvAmI zAstrI / I. 1823 meM likhita bhUmitizAstrIya racanA | kSetratattvadIpikA - 2 ) le. yogadhyAna mizra / sana 1928 meM likhita bhUmiti viSayaka racanA / I khaMDakhAdyam le. brahmagupta I. 6 vIM zatI viSaya jyotiSazAstra / khaNDanakhaNDakhAdya le. shriihrss| I. 12 vIM zatI / vedAnta zAstra kA eka durbodha graMtha / isameM udayanAcArya ke mata kA khaMDana kiyA hai| khaNDanakhaNDakhAdyadIdhiti - www.kobatirth.org - - le. raghunAtha ziromaNi / khalAvahelanam le. veGkaTarAma narasiMhAcArya / khANDavadahanam (mahAkAvyam) le. lalitamohana bhaTTAcArya kirAtArjunIyam kI zailI meM likhita / khilapAMTha isa nAma kA koI svataMtra graMtha nahIM hai| vyAkaraNazAstra meM zabdAnuzAsana athavA sUtrapATha pramukha hai| dhAtupATha, gaNapATha, uNAdipATha tathA liMgAnuzAsana gauNa hone se unhe "khilapATha" kahate haiN| kAzikA, (aSTAdhyAyI kI vyAkhyA) hradayahAriNI (sarasvatIkaMThAbharaNa kI vyAkhyA) Adi graMthoM meM dhAtupATha Adi zabdAnuzAsana ke cAra aMgoM ke lie "khilapATha" zabda kA prayoga kiyA hai| svayaM pANini ne apane zabdAnuzAsana se saMbaddha dhAtupATha, gaNapATha, uNAdipATha aura liMgAnuzAsana ina cAra khilapAThoM kA pravacana kiyA thaa| pANinIya vyAkaraNa ke ye khilapATha, unake vyAkhyAna graMthoM sahita upalabdha haiN| pANini se uttarakAlIna prAyaH sabhI vyAkaraNazAstrakAroM ne apane khilapATha likhe haiN| khAMDikIya zAkhA khANDika kA nAma pANinIya sUtra, maitrAyaNI saMhitA tathA jaiminIya brAhmaNa meM milatA hai| isa zAkhA kI saMhitA yA brAhmaNa inake viSaya meM kucha bhI jJAta nahIM / caraNavyUha meM khANDikeyoM kI pAMca zAkhAeM kahI gaI hai / caraNavyUha ke anusAra khANDikIya zAkhA ke viSaya meM do prakAra ke pATha upalabdha hai- 1) kAletA, zATyAyanI, hiraNyakezI, bhAradvAjI ApastambI 2) ApastambI, bodhAyanI, satyASADhI, hiraNyakezI aura audheyI Apastamba, baudhAyana, satyASADha, hiraNyakezI aura bhAradvAja ye sautra zAkhAeM haiN| ina saba ke kalpa graMtha upalabdha haiN| kAletA, zATyAyanI aura audheyI zAkhAeM nAmamAtra zeSa hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - khAdiragRhasUtram - yaha gobhila gRhyasUtra kI saMkSipta AvRtti hai| khecarIpaTalam pizAcI yA bhUtinI ko vaza meM lAne ke lie unakI guptapUjA kA vidhAna isameM varNita hai| yaha mAnA jAtA hai ki yaha kisI taMtra se aMzataH gRhIta huA hai| khecarIvidyA mahAkAla - yogazAstrAntargata umA mahezvara saMvAdarUpa yaha graMtha cAra paTaloM meM pUrNa hai| zloka saMkhyA 300 hai| kheTakRtile rAjapaNDita khANDekara viSaya jyotiSazAstra khristacaritam (arthAt mithi mArka lUka yohana-viracitam- susaMvAdacatuSTayam) baiTisTa mizana mudraNAlaya kalakattA dvArA, I. 1878 meM mudrit| khristadharmakaumudI le. je. Ara. belaMTAina viSaya-hindutva / darzana se IsAI dharma kI bhinnatA / I. 1859 meM landana meM prakAzita / khristadharmakaumudI - samAlocanA le. vajralAla mukhopAdhyAya / viSaya- DaoN. belenTAina ne khristadharmakaumudI meM hindudharma kI niMdA kii| usa niMdA kA pratyutara san 1894 meM kalakattA meM prakAzita / - For Private and Personal Use Only khristayajJavidhi - mUla laiTina graMtha kA anuvAda / anuvAdakaembrosa surezacandra rAya / kalakattA meM 1926 meM prakAzita / khristubhAgavatam le pI.sI. devAsiyA khristI matAnuyAyI / kerala nivAsI / IsA masIha kA caritra paurANika paddhati se padya rUpa meM likhA gayA hai| 1980 meM prastuta mahAkAvya ko sAhitya akAdamI kA puraskAra prApta huaa| gakArAdi-gaNapati sahasranAma isa stotra kA samAveza rudrayAmalataMtra meM hotA hai| ziva-pArvatI saMvAda rUpa zloka - 250 / gaMgAguNAdarzacampU - le dattAtreya vAsudeva niguDakara I. saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 89
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19-20 vIM shtii| rAjApura saMskRta vidyAlaya meM aacaary| gajendracaritam - le- kavizekhara rAdhAkRSNa tivArI / viSaya- hAhA aura hUhU gaMdharvo ke saMvAda dvArA gaMgA ke guNa-doSoM solaapur-nivaasii| 5 srg| kA vivecn| anta meM gaMgA kA zreSThatva prsthaapn| gaNadevatA - DaoN. ramA caudhurii| "gaNadevatA" nAmaka upanyAsa gaMgAdharavijayam - kavi- veNkttsubbaa|| ke kartA tArAMzaMkara bandopAdhyAya ke caritra para AdhArita ruupk| gaMgAlaharI - paMDitarAja jagannAtha dvArA racita suprasiddha gNgaastotr|| gaNadharavalayapUjA - le. zubhacandra / jainAcArya I. 16-17 vIM shtii| zloka saMkhyA 52 / isameM gaMgA ke divya sauMdarya aura sAmarthya gaNapatimantrasamuccaya - le- puurnnaannd| zloka- 300 / kA varNana hai| isa racanA ke sandarbha meM eka AkhyAyikA gaNezakalpa- paTala 6 / viSaya- gaNezapUjA saMbaMdhI tAMtrika batAyI jAtI hai| lavaMgI nAmaka eka yavanakanyA se jagannAtha vidhiyaaN| bIjakoza tathA caturvidha dIkSAoM kA vrnnn| gaNapati kA vivAha huA thaa| aneka varSoM taka dillI ke mugala ke ekAkSara Adi 37 maMtroM kA vidhAna / upAsaka ke prAtaHkAlIna darabAra meM bhogavilAsa meM jIvana vyatIta karane ke bAda vRddhAvasthA kRtya, mAtRkAnyAsa, pUjAvidhi purazcaraNavidhi tathA stabhaMna Adi meM jaba veM apanI patnI ko lekara kAzI pahuMce to yavanakanyA SaTkarmoM kA vrnnn| se unake sambandhoM ko dekhakara kAzI ke paMDitoM ne unakA gaNapativilAsam (nATaka) - le- naiva veMkaTeza / bahiSkAra kiyaa| yaha apamAna sahana na hone ke kAraNa ve gaNapatyatharvazIrSam - arthavaveda se sambandhita eka navya vaidika apanI patnI ke sAtha gaMgA-ghATa para jAkara rahane lage aura stotra / isameM gaNezavidyA batAyI gayI hai| gaNezajI ko parabrahma vahIM unhoMne AtmoddhAra ke liye gaMgA ke stavana meM stotraracanA nirUpita kara 'ga' usakA mahAmaMtra batAyA gayA hai| isa mahAmaMtra prAraMbha kii| gaMgA prasanna huI aura usakA jala eka eka sIDhI ke sAtha hI gaNezagAyatrI bhI dI gayI hai :- ekadantAya vidmahe baDhane lgaa| 52 zloka pUrNa hone para 52 vIM sIDhI para baiThe vakratuNDAya dhImahi / tanno dantI prcodyaat|| jagannAtha evaM unakI patnI ko gaMgA ne apane meM samA liyaa| isameM gaNapati tattva kA vistRta vivecana hai| isa kA pATha gaMgA dazAha ke parva para isa kAvya kA sarvatra pArAyaNa hotA hai| hajAra bAra karane para abhISTa phala kI prApti hotI hai- yaha (2) le- prAcArya ke.vhI.ena. aappaaraav| saMskRta kaoNleja bhI batAyA gayA hai| isameM varNita zAMtimaMtra Rgveda se liye kobbUra (AMdhra) dvArA prkaashit| gaye haiN| mahArASTra meM isakA atyadhika pracAra hai| gaMgAvataraNam - (1) le. nIlakaNThadIkSita (ayyA diikssit)| gaNamArtaNDa - le- nRsiNh| I. 18 vIM shtii| I. 17 vIM shtii| 8 sargoM kA mhaakaavy| gaNaratnamahodadhi - le- vardhamAna suuri| I. 13 vIM shtii| gaMgAvataraNacaMpU (gaMgAvatAracaMpU) - le. zaMkara diikssit| I. pANinIya gaNapATha para upalabdha mahattvapUrNa vyAkhyAna graMtha / yadyapi 18-19 vIM shtii| kaashiinivaasii| isa caMpU kAvya meM 8 yaha pUrNarUpa se parijJAta nahIM hai tathApi gaNapATha ke parijJAna ucchvAsoM meM gaMgAvataraNa kI kathA kA varNana kiyA hai| isakI ke lie samasta vaiyAkaraNoM kA yahI ekamAtra AdhAra hai| zailI anuprAsamayI hai| kavi ne prAraMbha meM vAlmIki, kAlidAsa gaNaratnAvalI - le- yjnyeshvrbhtttt| I. 20 vIM shtii| vardhamAnasUri va bhavabhUti prabhRti kaviyoM kA bhI stavana kiyA hai| kAvya ke gaNaratna-mahodadhi se isakA sAmya hai| ke aMta meM sagara-putroM kI mukti kA varNana kiyA hai| gaNavRtti - (1) le- kssiirsvaamii| I. 11-12 vIM shtii| gaMgAvilAsacampU - le- gopaal| pitA- mhaadev| pitA- iishvrsvaamii| (2) le- puruSottamabhAI 11 vIM shtii| gaMgAsurataraMgiNI - le- vizvezvara vidyAbhUSaNa / I. 20 vIM shtii| gaNAbhyudayam - le- DaoN. harihara trivedii| san 1966 meM dillI gajanI-mahamaMdacaritam - le- pI.jI. raamaary| zrIraMgam kI se saMskRtaratnAkara meM prakAzita / ujjayinI ke kAlidAsa utsava sahadayA patrikA meM kramazaH prkaashit| meM abhinIta / aMkasaMkhyA paaNc| bhArata meM gaNarAjyoM kA udaya, gajalasaMgraha - le- raadhaakRssnnjii| saMskRta gajhaloM kA saMgraha / una para AyI vipattiyAM Adi para AdhArita kathAvastu hai| gajendracampU - le- viThobA aNNA daptaradAra / I. 19 vIM shtii| gaNitacUDAmaNi - le- shriinivaas| racanAkAla- sana 1158 / gajendramokSacampU - le. nArAyaNa bhaTTapAda / gaNezagItA - vareNya nAmaka rAjA ko zrIgaNezajI dvArA kiyA gajendra-vyAyoga - le. mur3ambI veMkaTarAma narasiMhAcArya svaamii| gayA jJAnopadeza jo gaNezapurANa ke krIDAkhaNDa meM adhyAya 138 janma- 1842 ii.| isakA prathama abhinaya siMhagirinAtha ke se 148 ke bIca samAviSTa hai, vahI hai gaNeza giitaa| bhagavadgItA candana mahotsava ke avasara para huA thaa| nRtya aura saMgIta ke anukaraNa se jo vibhinna 17 gItAeM racI gayIM, unameM isakA kI isameM adhikatA hai| 14 rAgoM thA 6 tAloM kA stotrAtmaka sthAna kAphI UMcA hai| gaNezagItA ke kula 11 adhyAyoM meM gItoM meM prayoga huA hai| vyAyoga ke nATakIya tattvoM kA sAMkhyasArArtha, yoga, karmayoga, jJAnapratipAdanayoga Adi viSayoM abhAva hai| gajendramokSa kI suprasiddha kathA nibaddha hai| kA vivecana hai- bhagavadgItA va gaNezagItA meM aneka zloMkoM 90/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kA kAphI sAmya hai / yathA " nainaM chindanti zastrANi nainaM dahati pAvakaH / na cainaM kledayantyApo na zoSayati mArutaH / / bhgvdgiitaa| "acchedyaM zastrasaGghAtairadAhyamanalena ca / akledyaM bhUpa salilairazoSyaM mArutena ca / / gaNezagItA....... gaNezagItA TIkA le nIlakaMTha caturdhara pitA goviNd| / mAtA - phullAMbikA / I. 17 vIM zatI / lekhikA lIlA rAva dayAla / gaNezacaturthI (rUpaka) gaNeza caturthI ke dina candradarzana kuphaladAyI hotA hai- isa vizvAsa para AdhArita kathAnaka / gaNezacaritam - le- ghanazyAma Aryaka / - - gaNezapaMcaviMzatikA nivAsI / gaNezapaMcAMgam (1) rudrayAmalAntargata pAMca graMtha (1) gaNapati maMtroddhAravidhi, mahAgaNapati-pUjApaddhati (2) (3) mahAgaNapatipUjAkavaca (4) mahAgaNapati pUjAsahasranAmastava aura (5) mahAgaNapatipUjAstotra / gaNezapaddhati le- umAnandanAtha / zloka- 500 / gaNeza- pariNayam (nATaka) le- vaidyanAthazarmA vyAsa / iNDiyana presa, prayAga se sana 1904 meM prkaashit| mithilA rAjavaMza ke janezvara siMha dvArA puraskRta / aMkasaMkhyA sAta / kathAsAra ziva ke pAsa, brahmA apanI putriyAM siddhi aura buddhi ke gaNeza ke sAtha vivAha kA prastAva bhejate haiN| gaNeza kA dUta naMdI siMdhurAja ke pAsa indrAdi devatAoM ko mukta karane kA sandeza le jAtA hai| siMdhurAja ke na mAnane para yuddha hotA hai aura gaNeza devatAoM ko mukta karAte haiN| gaNeza ke vivAha meM ve devatA sammilita hote haiN| www.kobatirth.org - - - gaNezalIlA le. gaMgAdharazAstrI maMgaruLakara, nAgapura nivaasii| 19 vIM zatI / gaNezasahastranAmavyAkhyA - le. gopAlabhaTTa / gaNezazaktikam le. paM. ambikAdatta vyAsa / gaNezAcaMnacandrikA le (1) le mukundalAla (2) le. / sadAnanda | 450 zloka / (3) le- kaashiinaath| (4) le - vRndAvana / gaNezAcAracandrikA - le. dAmodara paTala- 7 / viSaya- saMdhyA, japa, bAhyapUjA, brAhmaNabhojana, kAmyakarma, maMtravaiguNya hone para prAyazcitta, dakSiNA, dAna Adi / gadyakathAkoza - le- prabhAcandra jainAcArya / samaya- do mAnyatAeM I. 8 vIM zatI / (2) I. 11 vIM zatI / gadyakarNAmRtam le vidyAcakravartI I. 13 vIM zatI gadyacintAmaNi le- vAdIbhasiMha | jainAcArya / - le- vimalakumAra jaina / kalakattA le rAmAnujAcArya 1017-1137 I. viSaya gadyatrayam prapattiyoga / gadanigraha le sauddala gujarAta ke nivAsI tathA jozI the| samaya- 13 vIM zatAbdI kA madhya gada-nigraha 10 khaMDoM meM vibhakta hai prathama khaMDa meM cUrNa, guTikA, avaleha, Asava, ghRta va taila viSayaka 6 adhikAra haiN| isameM 585 ke lagabhaga Ayurvedika yogoM kA saMgraha bhI hai tathA avaziSTa 9 khaMDoM meM kAyacikitsA, zAlAkya, zalya, bhUtataMtra, bAlataMtra, viSataMtra, vAjIkaraNa, rasAyana va paMcakarmAdhikAra nAmaka prakaraNa haiN| isameM suvarNakalpa, kuMkumakalpa, amlavetasakalpa Adi aneka kalpoM kA bhI varNana hai| isa graMtha kA hindI anuvAda sahita, do bhAgoM meM prakAzana, caukhaMbA vidyAbhavana se ho cukA hai| gadyabhAratam - do bhAga / kavi paM. zivadatta tripAThI / gadyarAmAyaNam kavi- paM. zivadatta tripAThI / gadyavallarIle nijAtmaprakAzAndanAtha (mallikArjunayogIndra) / zrIvidyApaddhatirUpa prathama khaNDa / zloka 2016| viSaya - guruparamparAvarNana, sampadAyapravRtti, prAtaH kRtya, tAMtrika saMdhyA, arddharAtri meM turIya saMdhyA tarpaNa, zrIvidyApUjAvidhi, prANapratiSThA, prapaMcamArga, bAlAsampuTita, mAtRkAnyAsa, lakSmIsaMpuTita, kAmasaMpuTita, zrIvidyAsampuTita, zrIkaNTha, kezava, kAma, rati, praNava, utthAnakalA Adi ke mAtRkAnyAsa, mAlinI kAmasaMkarSiNI Adi ke nyAsa, parA, vaikharI, sUryakalA, yoga pITha, graha, nakSatrAdi ke nyAsa, japavidhi, maNDapadhyAna, tathA zrIvidyAmAhAtmya Adi / gandharvataMtram dattAtreya vizvAmitra saMvAdarUpa paTalasaMkhyA 42 viSaya- taMtra kI prastAvanA vividha vidyAbhedoM kA uddhAra, paMcamI vidyA kI uddhAravidhi, rAjarAjezvarI kavaca, mantroddhAra Adi aMga aura AvaraNa pUjA, karmayogAdi kA krama / bhUtazuddhi, karazuddhi, mAtRkAnyAsa, poDhAnyAsakrama, nityanyAsa Adi antryaagvidhi| mAnasapUjA, dhyAyanayogakrama, bahiryAgakrama, vizeSArdhyavidhi, bahihoMma prakAra, pUjopacAra, prakaTAprakaTa yoginI pUjanakrama, japAdividhi baTuka Adi ke lie bali pUjAsampUraNAdi upAsavidhi, samayAcAravidhi / kumArI pUjana-krama, kumArIpUjA kA mAhAtmya, puNyapITha kathana, ApatkAlIna pUjA Adi kI vidhi| guru, ziSya aura dIkSA ke lakSaNa, dIkSAvidhi, purazcaraNavidhi, vidyAsaMketanirNaya, trikUTa- sAdhanavidhi, homadravyaprayoga, mudrAdhAraNavidhi, cakrarAjapratiSThA, kulAcAra Adi / gandharvarAjamantravidhi viSaya- gandharvarAja vizvAvasu kI pUjApaddhati, evaM sundara putriyoM kI kAmanA ke liye japapaddhati / - For Private and Personal Use Only - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - gaMdharvaveda sAmaveda kA upaveda / saMgIta vidyA ke sahAre AjIvikA calAne vAle gaMdharva kA yaha veda hai, isaliye ise gaMdharvaveda kahA gyaa| yaha graMtha aba upalabdha nahIM hai, tathApi tAMtrika graMtha ke anusAra saMgIta para race gaye isa veda meM 36 saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 91
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hajAra anuSTubha zloka the| gandhahastimahAbhASya - le- samantabhadra / jainAcArya / I. prathama shtii| gaMdhottamanirNaya - le- gurusevk| zloka 4001 garuDapurANa - 18 purANoM ke krama meM 17 vAM puraann| yaha vaiSNava purANa hai, jisakA nAmakaraNa viSNu bhagavAna ke vAhana garuDa ke nAma para kiyA gayA hai| isameM svayaM viSNu ne garuDa ko vizva kI sRSTi kA upadeza diyA hai| ukta nAmakaraNa kA yahI AdhAra hai| yaha hinduoM kA atyaMta lokapriya va pavitra purANa hai, kyoM ki kisI vyakti kI mRtyu ke pazcAt zrAddhakarma ke avasara para isakA zravaNa Avazyaka mAnA gayA hai| isameM aneka viSayoM kA samAveza hai, ataH yaha bhI "agni-purANa" kI bhAMti paurANika mahAkoza mAnA jAtA hai| isake do vibhAga haiM- pUrva khaMDa va uttara khaMDa pUrva khaMDa meM adhyAyoM kI saMkhyA 229 aura uttara khaMDa meM 35 hai| isakI zloka saMkhyA 18 hajAra mAnI gaI hai para matsya purANa, nArada purANa va rivA- mAhAtmya' meM saMkhyA 19 hajAra mAnI gayI hai kintu Aja upalabdha purANa meM 7 hajAra se kama zlokasaMkhyA hai| kalakattA meM prakAzita garuDa purANa meM 8800 zloka haiN| vaiSNava purANa hone ke kAraNa isakA mukhya dhyAna viSNupUjA, vaiSNavavrata, prAyazcitta tathA tIrthoM ke mAhAtmyavarNana para keMdrita rahA hai| isameM purANa viSayaka sabhI tathyoM kA samAveza hai| aura zakti-pUjA ke atirikta paMcadevopAsanA (viSNu, ziva, durgA, sUrya va gaNeza) kI vidhi kA bhI ullekha hai| isameM rAmAyaNa, mahAbhArata va harivaMza ke pratipAdya viSayoM kI sUcI hai tathA sRSTi- karma, jyotiSa, zakunavicAra, sAmUhika zastra, Ayurveda, chaMda, vyAkaraNa, ratnaparIkSA va nIti ke saMbaMdha meM bhI vibhinna adhyAyoM meM tathya prastuta kiye gaye haiN| 'garuDa purANa' meM yAjJavalkya dharmazAstra ke eka baDe bhAga kA bhI samAveza hai tathA eka adhyAya meM pazu-cikitsA kI vidhi va nAnA prakAra ke rogoM ko haTAne ke liye vibhinna prakAra kI auSadhiyoM kA varNana kiyA gayA hai| isa purANa meM chaMda-zAstra kA 6 adhyAyoM meM vivecana hai aura eka adhyAya meM bhagavadgItA kA bhI sArAMza diyA gayA hai| adhyAya 108 se 115 meM rAjanIti kA vistAra se vivecana hai tathA eka adhyAya meM sAMkhyayoga kA nirUpaNa kiyA gayA hai| isake 144 veM adhyAya meM kRSNalIlA kahI gaI hai tathA AcArakAMDa meM zrIkRSNa kI rukmiNI prabhRti 8 patniyoM kA ullekha hai, kintu unameM rAdhA kA nAma nahIM hai| isake uttara khaMDa meM, (jise pretakalpa kahA jAtA hai) mRtyu ke uparAnta jIva kI vividha gatiyoM kA vistArapUrvaka ullekha hai| vratakalpa meM garbhAvasthA, naraka, yama, yama-nagara kA mArga, pretagaNoM kA vAsasthAna pretalakSaNa pretayoni se pretoM kA svarUpa, manuSyoM kI Ayu, yamaloka kA vistAra, sapiMDIkaraNa kA vidhAna, vRSotsarga vidhAna Adi vividha pAralaukika viSayoM kA vistArapUrvaka varNana kiyA gayA hai| prastuta purANa meM gayA- zrAddha kA vizeSa rUpa se mahattva pradarzita kiyA gayA hai| Adhunika zodha-paNDitoM ne isa purANa kI racanA kA samaya navama zatI ke lagabhaga mAnA hai paraMtu isakA saMkalana janamejaya ke kAla meM mAnA jAtA hai| DaoN. hAjarA ke anusAra isakA udbhava-sthAna mithilA hai| isameM yAjJavalkya smRti ke aneka kathana, katipaya parivartana va pAThAMtara ke sAtha saMgrahIta haiN| isameM 107 veM adhyAya meM 'parAzara-smRti' kA sAra 381 zloMko meM diyA gayA hai| garvapariNati (nATaka) - le. naMdalAla vidyAvinoda (san 1885 meM saMskRta candrikA meM prkaashit)| aMka dRzyoM meM vibhaajit| nAndI prastAvanA, arthopakSepakAdi kA abhAva / bharatavAkya choDa pUrA nATaka gadya meN| choTe choTe vAkya / alaMkAroM kA virala pryog| nAyaka kA caritra kramazaH vikasita / nUtana saMvidhAna yUropIya saMskRti kI viSamayatA kA darzana / pArivArika saMbandhoM kI suMdaratA kA saphala sNvrdhn| karuNa tathA hAsya rasa kA sNmishrnn| kathAsAra- rAmacandra aura kamalA kA putra sureza, medhAvI kintu kaThora hai| agraja kRSNadAsa ko vaha heya samajhatA hai, kyoM ki vaha Adhunika sabhyatA se dUra hai| mAtA-pitA sureza ke AcaraNa se dukhI haiN| bAda meM sureza vana meM kho jAtA hai| pustakI jJAna vahAM kAma nahIM aataa| vaha hatAza hai, itane meM kRSNadAsa use DhUMDhatA huA pahuMcatA hai| usakI sahAyatA se sureza bacatA hai aura usakA svabhAva parivartita hotA hai| garbhakulArNava - pArvatI-paramezvara- sNvaadruup| 34 pttl| viSaya kaulAgama kA sArabhUta rahasya / saubhAgyadevI kI savistara arcanAvidhi kA varNana hai| garbhakaulAgama - zivapArvatI saMvAda ruup| viSaya- dhyAna, japa, smaraNa aura kriyA ke binA pArvatI kA aSTottara zata nAmastotra hI siddhi detA hai| garbhapuSTivratam - le- shriinaaraaynn| zloka- 25 / zrIrAmaDAmaramantrAnusAra isakI racanA huI hai| gAMDIvam - 1964 meM vArANasI se rAmabAlaka zAstrI ke sampAdakatva meM isa patra kA prakAzana AraMbha huaa| isameM sabhI prakAra ke samAcAroM kA prakAzana hotA thaa| zrI rAmabAlaka zAstrI ke nidhana ke kAraNa kucha varSoM taka isakA prakAzana baMda rhaa| bAda meM zrI gopAlazAstrI ke saMpAdakatva meM yaha patra saMskRta vizvavidyAlaya se prakAzita kiyA jAne lgaa| gAthAkAdaMbarI (bANabhaTTa kI kAdambarI kA padyamaya rUpa) - le- varakara kRSNa menn| cittUra (kocIna) ke nivaasii| kerala kI lokapriya gIta-paddhati se prastuta gAthAoM kI racanA 92 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gAthAsaptazatI - hAlakavikRta prAkRta gAthAsaptazatI kA saMskRtAnuvAda / le- zrIbhaTTamathurAnAtha shaastrii| jypur-nivaasii| gAdAdharI - le- gadAdhara bhttttaacaary| I. 17 vIM shtii| yaha raghunAtha ziromaNikRta tattvaciMtAmaNi-dIdhiti kI vyAkhyA hai| viSaya- navya nyaaydrshn| gAdAdharIkarNikA - le- kRSNabhaTTa aardde| gAdAdharIpaMcavAdaTIkA - le- rghunaathshaastrii| gAndhicaritam - le- caarudevshaastrii| gAnastavamaMjarI - le- raadhaakRssnnjii| gAnAmRtaraMgiNI - le- TI. narasiMha ayyaMgAra (aparanAma kalkisiMha) vividha viSayoM para likhe geya kAvyoM kA sNgrh| gAndhIvijayam (nATaka) - le- mathurAprasAda diikssit| sana 1910 taka gAMdhIjI ke jIvana meM AphrikI tathA bhArata meM jo rAjanaitika ghaTanAeM huIM unakA citraNa huA hai| aMkasaMkhyA do| isameM prAkRta ke sthAna para hindI kA prayoga tathA bAlocita saMskRta bhASA kA prayoga huA hai| nAyaka ke rUpa meM gAMdhI aura tilaka, mAlavIya, rAjendraprasAda, neharu, saradAra paTela, tathA lArDa iravina, mAUMTabaeNTana, kripsa Adi videzIya pAtroM kA bhii| citraNa hai| gAyakapArijAtam - le- ziMgarAcArya / gAyakavADa-baMdha - le-vedamUrti raamshaastrii| I. 19 vIM shtii| viSaya baDodA ke gAyakavADa vaMza ke rAjapuruSoM kA critr-citrnn| gAyatrIkalpa - gAyatrI ke dhyAna, varNa, rUpa, devatA, chanda AvAhana, visarjana, mAhAtmya Adi kA varNana, brahmA- nArada saMvAda ke rUpa meM huA hai| gAyatrIkavacam - nIlatantra tathA AgamasaMdarbha ke antargata / zarIra ke vibhinna aMgoM ke rakSArtha vaidika gAyatrI ke vibhinna varNoM kA upayoga batalAyA gayA hai| gAyatrItantram - paTala-9 aura zloka- 195 haiN| gAyatrImAhAtmya, gAyatrI kA dhyAna, nyAsa, gAyatrIhIna brAhmaNa kI nindA, yajJopavIta-lakSaNa, saMdhyAlakSaNa, tithiyoM ke sthAna aura mantra, zukla-kRSNa pakSoM ke dhyAna aura maMtra evaM gAyatrI kavaca kA varNana hai| gAyatrIpaMcAMgam - viSaya- (1) gAyatrI-hRdaya (2) rudrayAmalatantrokta gAyatrIrahasyAntargata-gAyatrI nityapUjA- paddhati (3) rudrayAmalataMtrokta gAyatrIrahasyAntargata gAyatrIsahasranAma (4) vizvAmitrasaMhitAntargata gAyatrIkavaca (5) vizvAmitrakRta gAyatrI stvraaj| gAyatrIpaddhati - rUdra yAmalokta gAyatrIpUjA kA savistara vivaraNa aura upAsakoM ke prAtaH kRtyoM meM gAyatrIpUjA kI vidhi batalAyI gayI hai| gAyatrIpurazcaraNacandrikA- le- kaashiinaath| pitA-jayarAma / zloka- 666 / gAyatrIpurazcaraNapaddhati - le- gNgaadhr| vizvAmitrakalpa aura vasiSThakalpa kA smRtizAstra ke anusAra sArarUpa pratipAdana huA hai| gAyatrIpurazcaraNavidhi - zloka-2001 viSaya- gAyatrI-maMtra ke akSaroM kA aMga pratyaMga meM nyAsa, gAyatrI mAnasapUjA, gAyatrIzApa-vimocana, gAyatrI maMtra ke brahmAstra aura AgneyAstra banAne kI vidhi, gAyatrI-japavidhi, uttaranyAsavidhi Adi kA varNana / gAyatrIbrahmakalpa - gAyatrI kI pUjA, nyAsa, dhyAna, purazcaraNa Adi kI paddhati aura prayoga kA sAMgopAMga varNana hai| yaha RgvidhAna ke aMtargata hai| gAyatrIbrAhmaNollAsataMtram - kula pttl-5| zloka- 8251 kAmadhenutaMtra meM deva-devI saMvAda ke rUpa meM prtipaadn| prathama paTala meM dhyAna, japa, Adi gAyatrI upAsakoM ke upayoga kI nAnA vidhiyAM haiN| dvitIya meM 'bhU' Adi sapta vyAhRtiyoM ke artha kA nirUpaNa huA hai| tRtIya meM gAyatrI ke japayoga kA varNana hai| caturtha meM gAyatrI kA AvAhana, yajJopavItanirmANa Adi tathA paMcama meM saMdhyopAsanA Adi kA varNana hai| gAyatrImAlA - viSaya- brahmA, viSNu, rudra, mahAlakSmI, nRsiMha, lakSmaNa, kRSNa, gopAla, parazurAma, tulasI, hanumAn, garuDa, agni, pRthvI, jala, AkAza, sUrya, caMdra, paramahasa, pavana, haMsa, gaurI aura devI ke bheda se kula 24 gAyatriyoM kA varNana / gAyatrIrahasyam - le-vyAsa prshuraam| adhyaay-10| viSayaprANAyAmAbhyAsa kA Ananda / saMdhyArtha ke dhyAnAnanda kA udaya, mArjana, Acamana, adhamarSaNa, arghyadAna tathA zuddhi ke nirdhAraNa kA Ananda, gAyatrI-upAsanAjanya Ananda kA udy| 24 mudrAoM ke tattva, vicArAnanda kA udaya Adi / gAyatrIstavarAjastotram - le-vishvaamitr| vizvAmitrasaMhitA ke aNtrgt| gAyatrIhRdayam - le- vasiSTha-brahma sNvaadruup| viSaya-gAyatrI kI utpatti tathA gAyatrI kA arth| gAyatrI maMtra ke 3 lAkha 60 hajAra japa se tIrthoM ke snAna kA tathA vedAdhyayana kA phala milatA hai, yaha phalazruti batAI hai| gAyatryarcasaMdIpikA - le- bhaDopanAyaka zivarAma bhtttt| pitaamhjyraambhtttt| pitA- kaashiinaath| viSaya- upAsakoM ke prAtaHkRtya evaM gAyatrI devI kI puujaa| gAyatryaSTottarazata- divyanAmAmRta-stotram - yaha stotra vizvAmitrarAmacaMdra saMvAda rUpa hai| zloka- 42 | viSaya gAyatrI ke 108 nAmoM kA pATha rogamukti tathA aizvaryavRddhi ke liye batalAyA gayA hai| gAlava Rgveda kI zAkhA - gAlava kA dUsarA nAma brAbhravya aura nivAsa- paMcAla deza (arthAt Adhunika rohelakhaMDa ke aaspaas)| isa RSi ne Rgveda kA kramapATha banAyA thaa| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa 43 For Private and Personal Use Only
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir isa zAkhA kI saMhitA, brAhmaNa aura sUtra abhI taka aprApta vyAkaraNa mahAbhASya, aitareya AraNyaka, Ayurveda kI caraka-saMhitA, mahAbhArata sabhAparva, skandapurANa Adi sthAnoM para gAlava-nAma milatA hai paraMtu unameM se Rgveda zAkhA pravartaka gAlava ko nirdhArita karanA AsAna nhiiN| gItam (IhAmRga) - le-kRSNAvadhUta paNDita / I. 19 vIM shtii|| gItagaMgAdharam - (1) le- kalyANa kvi| (2) lenaMjarAjazekhara / I. 20 vIM shtii| (3) le- candrazekhara srsvtii| gItagirIzam - le- raamkvi| gItagovinda - le-jydev| pitA- bhojdev| maataa-vaamaadevii| samaya-11 vIM shtii| jayadeva parama kRSNabhakta the| isameM 12 sarga evaM 24 aSTapadiyAM haiN| sarga bhAgavata 12 ke kANDoM ke samAna haiN| aSTapadI ke rAga evaM tAla kA nirdeza kiyA hai| kahate haiM ki kavi kI patnI padmAvatI pati ke gAna ke sAtha nRtya karatI thii| kAvya bhaktirasapUrNa, saMgItamaya tathA rahasya yukta hai| zabdAlaMkArayukta utkRSTa racanA hai| isI se geya kAvya kI paraparA kA prAraMbha saMskRta sAhitya meM mAnA jAtA hai| ____ isa kAvya ke nAyaka kRSNa aura nAyikA rAdhA hai| zrRMgAra ke donoM pakSoM- (saMbhoga-vipralambha) kA isameM varNana hai| kAvya meM rAdhA kI sakhI donoM kI manodazAoM se paraspara ko avagata karAte hue dUtI kI bhUmikA nibhAtI hai| saMskRta rasa zAstra ke siddhAntoM ke anusAra kAvya kI racanA kI gayI hai| caitanya saMpradAya meM gItagoviMda kAvya pavitra mAnA gayA hai| gItagoviMda ke TIkAkAra - (1) udayanAcArya (2) kRSNadAsa (3) gopAla (4) nArAyaNadAsa (5) bhAvAcArya (6) rAmatAraNa (7) rAmadatta (8) rUpadeva (9) viThThala (10) vizvezvara (11) zAlInAtha (12) hRdayAbharaNa (13) tirumalArya (14) zrIkaNTha mizra (15) gadAnanda (16) lakSmIdhara (lakSmaNasUri) (17) kRSNadatta (18) ajaddhara (19) vanamAlI bhaTTa (20) vAsudeva vAcAsundara (21) anUpabhUpati (25) nArAyaNa (26) zaMkaramizra (27) bhagavaddAsa (28) rAjA kumbhakarNa (29) lakSmaNa (30) caitanyadAsa pUjaka (31) mAnAMka (32) ------ (33) . saMgrahadIpikA tathA bAlabodhinI, le-ajJAta gItagaurAMgam - le- DaoN. vIrendrakumAra bhttttaacaary| yaha lekhaka kI dasavIM saMskRta racanA hai| lekhaka kI kanyA vaijayaMtI ne isa racanA ke nirmANa meM sahayoga kiyA hai| yaha gItinATya hai| ataH nRtya-gItoM kA prAcurya hai| 6 rAgoM tathA 75 rAgiNiyoM meM racita 81 gIta haiN| gadya kA prayoga nahIM huA hai| aMkasaMkhyA- pAMca hai| kula dRzya 301 pravezaka, viSkambhakAdi kA abhAva hai| vaidarbhI rIti, alaMkAroM kA ati virala prayoga, prAkRta kA abhAva, ekoktiyoM kI bahulatA Adi isakI vizeSatAeM haiN| nAyaka caitanya mahAprabhu tathA nAyaka kI patnI viSNupriyA kA mArmika rekhAMkana huA hai| caitanya mahAprabhu ke saMpUrNa jIvana kI mahattvapUrNa ghaTanAoM kA darzana isa meM hotA hai| saMskRta pustaka bhaNDAra, kalakattA se mArca 1974 meM prkaashit| gItagaurIpati - le- bhAnudAsa / gItadigambara - le- vNshmnni| pitA- raamcNdr| san 1755 I. meM rcit| kAThamANDU ke rAjA pratApamalla ke tulApuruSadAna mahotsava ke avasara para abhinIta / aMkasaMkhyA- cAra / gItabhAratam - le-kavi- trailokyamohana guh| viSaya- AMgla sAmrAjya tathA samrAjJI vhikToriyA kA yazogAna / sargasaMkhyA 21 / gIta-rAghavam - 1) le. prbhaakr| sana- 1674 / 2) le. raamkvi| 3) le. hrishNkr| gIta-vItarAgam - le. abhinavacArukIrti / gIta-sundaram - le. sadAziva diikssit| 6 srg| gIta zaMkaram - le. anntnaaraaynn| pitA- mRtyuMjaya / gIta-zatakam - le. sundraacaary| gIta-sUtrasAra - le.kRSNa baeNnarjI / gItA (zrImadbhagavadgItA) - mahAbhArata ke bhISma parva meM isa graMtha kA antarbhAva hotA hai| adhyAyasaMkhyA 18 aura zlokasaMkhyA 700 / pratyeka adhyAya ke anta meM "zrImadbhagavad gItAsu" upaniSatsu brahmavidyAyAM yogazAstre' ina zabdoM ke dvArA isa graMtha kA mahattva batAyA gayA hai| yaha eka aisA upaniSad hai ki jisa meM brahmavidyA evaM samagra yogazAstra kA (jJAnayoga, bhaktiyoga, karmayoga evaM rAjayoga ina cAroM yogoM kA) zAstrIya pratipAdana evaM samanvaya huA hai| yaha sArA pratipAdana yogezvara kRSNa aura unake priya suhRt arjuna ke saMvAda-rUpa meM atyaMta prAsAdika zailI meM huA hai| gItA ke prathama adhyAya kA prAraMbha dhRtarASTra-saMjaya ke saMvAda se hotA hai| kaurava-pAMDavoM kI raNotsuka senA ke bIca ratha khar3A hone para sAre priya va AdaraNIya AptasvajanoM ke saMbhAvya vinAza ke vicAra se arjuna ke mana meM viSAda nirmANa hotA hai| vaha apane dhanuSya bANa tyAga kara zokamagna avasthA meM baiTha jAtA hai| dUsare sAMkhyayoga nAmaka adhyAya meM AtmA kI amaratA deha kI kSudratA evaM svadharma kI anivAryatA ke siddhAntoM kA pratipAdana arjuna ko kartavyapravaNa karane ke lie bhagavAna karate haiN| karmaNyevAdhikAraste mA phaleSu kadAcana / mA karmaphala heturbhUH mA te saMgoGstva krmsu| (2-47) yaha karmayoga kA suprasiddha siddhAnta -vacana isI adhyAya meM kahA gayA hai| dvitIya adhyAya meM batAyA huA sthitaprajJa kA lakSaNa bhagavadgItA ke tattvajJAna kI dRSTi se atyaMta mahattvapUrNa mAnA gayA hai| tIsare karmayoga nAmaka adhyAya meM Asaktivirahita vRtti se karma karane se karmabaMdha nahIM lgte| janakAdi sthitaprajJa puruSoM 94/ saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNTa For Private and Personal Use Only
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ne karmayoga dvArA hI siddhi prApta kI thii| lokasaMgraha kI dRSTi se tujhe bhI karmayoga kA avalaMba karanA yogya hogA (4-20) yaha Adeza bhagavAna dete haiN| jJAnakarmasaMnyAsa yoga nAmaka cauthe adhyAya meM "yadA yadA hi dharmasya glAnirbhavati bhArata / abhyutthAnamadharmasya tadAtmAnaM sRjaamyhm||4-7| paritrANAya sAdhUnAM vinAzAya ca duSkRtAm / dharmasaMsthApanArthAya saMbhavAmi yuge yuge||4-8 / / ina suprasiddha zlokoM meM avatAravAda kA siddhAnta pratipAdana kiyA hai| karma, akarma aura vikarma ke jJAna kI AvazyakatA tathA vividha prakAra ke yajJoM meM jJAnayajJa kI zreSThatA pratipAdana kI hai| saMnyAsa aura karmayoga donoM bhI mokSaprada haiM phira bhI karmasaMnyAsa se karmayoga kI vizeSatA adhika hai| dhyAnayoga nAmaka chaThe adhyAya meM AtmasAkSAtkAra karane ke liye dhyAnayoga kI sAdhanA batAI hai| jJAnavijJAnayoga nAmaka sAtaveM adhyAya meM paramAtma-tattva ke jJAna ke lie Avazyaka sRSTijJAna batAyA aura phira daivI guNamayI mAyA ke jAla se mukta hone ke lie Arta jijJAsu tathA arthArthI bhaktoM kI sakAma bhakti se jJAnayukta bhakti kI zreSThatA pratipAdana kI hai| akSarabrahmayoga nAmaka AThaveM adhyAya meM brahma, adhyAtma, * karma, adhibhUta, adhidaivata, adhiyajJa ityAdi pAribhASika zabdoM . kA vivaraNa karate haiN| punarjanma se mukti pAne ke lie paramAtmA kA smaraNa karate hue zarIra-tyAga karane kA upAya batAyA hai| isI saMdarbha meM aMtima zukla aura kRSNa gati kA nivedana kiyA hai| rAjavidyA-rAjaguhya nAmaka navama adhyAya meM AsurI pravRtti ke loga paramAtmasvarUpa ko ThIka na pahacAnane ke kAraNa avatAroM kI avajJA karate haiM, paraMtu daivI pravRtti ke mahAtmA vividha prakAroM se vividha svarUpI paramAtmA kI upAsanA karate haiN| * aise ananya bhaktoM ke yogakSema kI ciMtA paramAtmA svayaM karate haiM yaha siddhAnta batAyA hai| yat karoSi yadanAsi yajjuhoSi dadAsi yt| yat tapasyasi kaunteya tat kuruSva madarpaNam / / 9-27 / / isa saMdeza ke anusAra paramAtmA ko sarvasvArpaNa karane vAlA durAcArI bhI bhaktimArga se jIvana vyatIta karane lage to vaha bhI paramapada prApta karatA hai, yaha mahAn sarvasamAvezaka siddhAnta pratipAdana kiyA hai| vibhUtiyoga- nAmaka dasaveM adhyAya meM samasta carAcara sRSTi kA AdikAraNa paramAtmA hI hai isa bhAvanA se upAsanA karane vAle ko AtmajJAna ke lie Avazyaka buddhiyoga kI prApti paramAtmA kI kRpA se hotI hai yaha rahasya batAte hue, yad yad vibhUtimat sattvaM zrImadUrjitameva vaa| tat tadevAvagaccha tvaM mama tejoN'shsNbhvnm|| 10-41 / / ___ isa loka meM "vibhUtiyoga" kA mahAn siddhAnta pratipAdana kiyA hai| vizvarUpadarzana nAmaka gyArahaveM adhyAya meM arjuna kI icchA ke anusAra use divya cakSu dekara bhagavAna kRSNa ne apanA akalpanIya virATa svarUpa dikhAyA, jise dekhakara bhayagrasta arjuna prArthanA karatA hai ki "tainaiva rUpeNa caturbhujena / sahasrabAho bhava vishvmuurte|" isa adhyAya meM bhI IzvarArpaNa buddhi se karma karane vAlA, nissaMga vRtti kA puruSa hI paramAtma pada kI prApti karatA hai, yaha rahasya batAyA hai| bhaktiyoga nAmaka bArahaveM adhyAya meM nirguNa upAsanA se saguNa upAsanA kI zreSThatA batA kara abhyAsa se jJAna, jJAna se dhyAna aura dhyAna se zrI karmaphalatyAga ko uttama sAdhanA kahA hai kyoM ki usI se citta ko niraMtara zAMti kA lAbha hotA hai| isa adhyAya ke anta meM paramAtmA ko priya bhakta ke jo lakSaNa batAe haiM ve, sAdhakoM ke lie utkRSTa mArgadarzaka haiN| kSetrakSetrajJa- vibhAga yoga nAmaka terahaveM adhyAya meM jJAna ke amAnitva, adaMbhitva ahiMsA Adi jJAna ke 26 lakSaNa batAe haiN| sAtha hI anAdi aura sarvavyApi brahma hI jJeya hai aura usI ke jJAna se mokSaprApti batAI hai| ___guNatraya-vibhAga-yoga-nAmaka caudahaveM adhyAya meM sattva, rajas aura tamas ina tIna guNoM kA vivecana aura triguNoM se atIta hone kA saMdeza diyA hai| isa adhyAya meM nivedita guNAtIta ke lakSaNa bhI sAdhanA kI dRSTi se mahattvapUrNa haiN| puruSotama-yoga nAmaka paMdrahave adhyAya meM vizAla azvattha rUpaka ke mAdhyama se anAdi-anaMta saMsAra kA svarUpa varNana kara, isa ke jaMjAla se chuTakArA pAne ke lie asaMga-zastra kI AvazyakatA batAI hai| isa sRSTi ke bhUta-sRSTi rUpI "kSara" tathA kRTastha hiraNyagarbha rUpI "akSara" nAmaka do vibhAgoM se uttama puruSa athavA puruSottama pRthak hai| isa kSarAkSara vibhAga tathA puruSotama ke jJAna se sAdhaka kRtArtha hotA hai| daivAsurasaMpad vibhAga nAmaka solahaveM adhyAya meM, abhaya sattvazuddhi, dAna, dayA, satya Adi daivI saMpatti ke mokSaprada guNa tathA usa ke viparIta baMdhana kAraka AsurI saMpatti ke guNoM kA varNana karate hue kAma, krodha, aura lobha ye tIna narakadvAra haiM, unakA sarvathA tyAga karane kA Adeza diyA hai| satrahaveM zraddhAtraya-vibhAga-yoga nAmaka adhyAya meM batAyA hai ki yaha mAnava mAtra zraddhAmaya hai (zraddhAmayoyaM puruSaH) aura vaha apanI sAttvika, rAjasa tathA tAmasa zraddhA ke anusAra upAsanA karatA hai| trividha zraddhAoM ke anusAra hI mAnava ke AhAra, yajJa, dAna, tapa Adi vyavahAra hote haiN| guNAtIta avasthA kI prApti ke lie "OM tat sat"isa samarpaNa maMtra ke sAtha sAre vyavahAra karane kI sAdhanA batAI hai| mokSa-saMnyAsayoga nAmaka aThArahavAM adhyAya upasaMhArAtmaka hai| saMta jJAnezvara ise "kalazAdhyAya" saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 95 For Private and Personal Use Only
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kahate haiN| isameM yajJa, dAna, aura tapa jaise pAvana karma anAsakta vRtti se avazya karane kA Adeza diyA hai| karma phala ke tyAga se, karma ke iSTa, aniSTa athavA iSTAniSTa phaloM se kartA mukta hotA hai| triguNoM ke kAraNa karma, kartA, buddhi, dhRti, aura sukha ke bhI sAttvika rAjasa aura tAmasa prakAra hote haiN| triguNoM ke kAraNa hI mAnava meM brAhmaNAdika cAra varNoM ke bheda nirmANa hue pratyeka varNa kA vyakti apane niyata karmadvArA paramAtmA kI upAsanA karane se siddhi prApta karatA hai| apanA citta satata paramAtmA ko samarpaNa karane vAle para, paramAtmA kI kRpA ho kara vaha parama zAMti tathA zAzvata pada prApta karatA hai / isa prakAra gItA meM pratipAdita viSayoM kA adhyAyazaH svarUpa dekhakara yaha spaSTa hotA hai kI gItA jJAna, bhakti, karma, tathA rAjayoga kA pratipAdana karane vAlA akhila mAnava jAti kA mArgadarzaka dIpastaMbha hai| hiMdu samAja ke sabhI sampradAyoM meM gItA ke prati parama zraddhA hai / samasta upaniSadoM kA sArabhUta jJAna gItA meM saMgRhIta huA hai| sabhI pramukha AcAyoM ne apanA mantavya pratipAdana karane ke lie gItA para vidvattApUrNa bhASya graMtha likhe haiN| zrI jJAnezvara mahArAja kI bhAvArthadIpikA arthAt jJAnezvarI nAmaka marAThI TIkA bhAratIya (vizeSataH marAThI) sAhitya kA saubhAgyAlaMkAra mAnA jAtA hai| hiMdI meM saMta tulasIdAsa va harivallabhadAsa jaise saMtoM ne likhe chandobaddha gItA TIkA ke ullekha milate haiN| Adhunika mahApuruSoM meM lokamAnya tilaka, mahAtmA gAMdhI, yogI aravinda, DaoN. rAdhAkRSNana vedamUrti sAtavaLekara, svAmI cinmayAnaMda jaise vidvAnoM ne dezakAla - paristhitIsAkSepa gItA ke bhASya graMtha likhe haiN| AcArya vinobAjI ke gItA pravacana tathA gItAI nAmaka samazlokI anuvAda atyaMta lokapriya hue haiN| saMsAra kI sabhI pragalbha bhASAoM meM gItA ke anuvAda ho cuke haiN| gItA kI isa yogyatA tathA mAnyatA ke kAraNa saMskRta bhASA meM rAmagItA, zivagItA, gurugItA haMsagItA, pAMDavagItA, Adi 17 prAcIna prasiddha gItA graMtha pracalita hue tathA Adhunika kAla meM ramaNagItA ityAdi do sau se adhika "gItA" saMjJaka graMtha nirmANa hue haiN| zrImadbhagavadgItA ke prabhAva se "dUtakAvya" ke samAna gItA eka pRthagAtma vAGmayaprakAra hI saMskRta vAGmaya ke kSetra meM ho gayA hai| www.kobatirth.org gItA sana 1960 meM ke. veMkaTarAva ke sampAdakatva meM isa mAsika patrikA kA prakAzana uDupI se prAraMbha huaa| yaha saMskRta patrikA kannaDa lipI meM prakAzita hotI thii| isakA vArSika mUlya tIna rupaye thaa| gItAMjali ravIMdranAtha Taigora kI prastuta suprasiddha kAvya racanA evaM kathA upanyAsa Adi baMgAlI sAhitya kA anuvAda padyavANI, maMjUSA Adi saMskRta patrikAoM meM prakAzita huA / anyAnya anuvAdakoM meM kSitIzacandra caTTopAdhyAya pramukha anuvAdaka haiN| - 96 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - gItAtAtparya-nirNaya lekhaka haiM dvaita mata ke pratiSThApaka madhvAcArya jo pUrNatrajJa evaM AnaMdatIrtha ke nAmoM se bhI jAne jAte haiN| yaha gItA kI gadyAtmaka TIkA hai| gItAbhASya kI apekSA yaha gaMbhIra zailI meM nibaddha hai| madhvAcArya ke anusAra Izvara kA " aparokSa jJAna" hI mokSa kA aMtima sAdhana hai| yaha do prakAra se saMbhava hai| dhyAna evaM parama vairAgya kA jIvana bitAne se tathA zAstroM dvArA pratipAdita karmoM kA yogya dRSTi se saMpAdana karane me / gItAtAtparya - nyAyadIpikA mAdhvamata kI guruparaMparA meM 6 veM guru jayatIrtha kI gItAprasthAna viSayaka do mahanIya racanAoM meM se ek| (dUsarI racanA hai- gItAbhASyapraveza TIkA ) / gItAbhASyapraveza -TIkA mAdhvamata kI guruparaMparA meM 6 veM guru jayatIrtha kI gItA prasthAna viSayaka do mahanIya racanAoM meM se yaha TIkA vistRta tathA zAstrIya vivecana kI dRSTi se nitAMta prauDha evaM prAmANika hai| isameM AcArya zaMkara tathA bhAskara ke gItA bhASyoM meM likhita matoM kA khaMDana kiyA gayA hai| gItArthasaMgraha le. yAmunAcArya tAmila nAma AlaMvaMdAra / viziSTAdvaita mata ke anusAra gItA ke gUDha - siddhAntoM kA saMkalana isa graMtha meM kiyA hai| girijAyAH pratijJA (rUpaka) le. zrImatI lIlA rAva dayAla / I. 20 vIM zatI / kathAsAra ekamAtra putra kI hatyA ke pratizodha kI lAlasA rakhane vAlI ekAkinI vRddhA girijA ke ghara para jela se bhAgA huA eka bandI AtA hai| girijA use kueM meM chipAtI hai| bAda meM jJAta hotA hai ki vahI usake putra kA hatyArA hai| vaha usase pratizodha lene kI ThAnatI hai, paraMtu baMdI use kahatA hai ki vaha bhI mAtA kA ekamAtra putra hai ataH use kSamA kiyA jAye / vRddhA girijA pratizodha kI bhAvanA bhUlakara use choDa detI hai / giri-saMbardhanam (vyAyoga) le. jIva nyAyatIrtha / janma 1894 I. / praNava- pArijAta meM prkaashit| saMskRta rASTrabhASA sammelana ke adhivezana meM abhinIta / kRSNa ke govardhana dhAraNa kI kathA meM sudarzana, yogamAyA Adi chAyAtmaka pAtra dikhAe haiM / / nRtya tathA saMgIta kA prAcurya aura hAsya kA puTa isakI vizeSatAeM haiN| gIrvANa (patrikA) kAryAlaya mdraas| 1924 meM praarNbh| gIrvANakekAvalI anuvAdaka paM. DI. TI. sAkurIkara, bhora (mahArASTra) ke nivAsI mUla moropanta kRta kekAvalI nAmaka prakhyAta marAThI bhaktistotra kA anuvAda | gae gIrvANajJAnezvarI anuvAdakakartA - anaMta viSNu khAsanIsa | pratyeka 6 adhyAyoM ke 2 bhAgoM meM prakAzita mUla zrIjJAnezvara likhita bhAvArthadIpikA (jJAnezvarI nAmaka bhagavadgItA kA marAThI meM bhAvArtha ) / mahAdeva pAMDuraMga oka ne prathama 6 adhyAyoM kA anuvAda kiyA hai| For Private and Personal Use Only - - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - -
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gIrvANabhAratI - sana 1906 meM baDodA se zAstrI bhagatalAla girijAzaMkara ke sampAdakatva meM saMskRta aura gujarAtI meM isa dvibhASI patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| gIrvANabhASAsamudaya - le.Ara. zrInivAsa raadhvn| gIrvANazaThagopasahasram - mUla tamila bhakti kAvyoM ke saMgraha kA anuvaad| anuvAdaka- meDapallI vengkttrmnnaacaary| gIrvANasudhA - saMsthApaka evaM saMpAdaka- zrIrAma bhikAjI velnnkr| muMbaI ke devavANImaMdiram nAmaka saMsthA kA yaha mukhapatra sana 1979 se zuru huaa| isa mAsika patrikA meM vidvAnoM ke lekha, kavitA, nATyAMza ke atirikta sAre dezabhara ke saMskRta viSayaka vRttoM kA saMkSepataH prakAzana hotA hai| vArSika mUlya 20/- 1 prAptisthAna devavANI maMdiram, iMdirA nivAsa, a.go.mArga; muNbii-4| gIrvANyupAsakAH vaidezikAH - le.DaoN. kAntikizora bhrtiyaa| kAnapura ke DI.e.vhi. kaoNleja meM saMskRta praadhyaapk| isa pustaka meM videzI saMskRtopAsakoM kA saMkSipta paricaya diyA gayA hai| saMskRtanATyasauSThavam ityAdi anya pustakeM bhI DaoN. bharatiyA ne likhI haiN| saMskRta evaM saMskRti viSayaka anya lekhana hindI meM kiyA hai| guMjArava - ahamadanagara (mahArASTra) se zrI. va. tryaM. jhAMbare ke saMpAdakatva meM isa mAsika patrikA kA prakAzana ho rahA hai| guTikAdhikAra - le. dhnvntri| guNadIdhitivivRtti - le.jayarAma nyAyapaMcAnana / guNaratnAkara - le.narasiMha / viSaya- alaMkAroM ke udAharaNa tathA taMjauranareza saraphojI bhosale kA guNavarNana / guNarahasyam - le. rAmabhadra sArvabhauma / guNavivRttiviveka - le. guNAnanda vidyaagiish| guNaziromaNiprakAza - le. rAmakRSNa bhaTTAcArya cakravartI / pitA- raghunAtha shiromnni| guNasaMgraha - le. govardhana (sambhavataH uNAdivRtti ke lekhaka) guptapAzupatam - le. vizvanAtha stynaaraaynn| I. 20 vIM shtii| viSaya- arjunadvArA pAzupata astra-prApti kI kthaa| guptasAdhanataMtram - umA-mahezvara sNvaadruup| 12 pttl| viSayatAMtrika kulAcAra aura kauloM kI sAdhanA, paMcAMgopAsanA, Atmasiddhi ke upAya, mAsika japa vivaraNa, dakSiNA ke prakAra, maMtroddhAra aadi| gumAnIzatakam - le-gumnnik| prathama zloka meM bhArata kathA kA dRSTAnta dekara dUsare meM usakA naitika rahasya, tAtparyarUpa nivedana kiyA hai| yahI krama pUre kAvya meM hai| isakA marAThI . anuvAda nAgapUra ke ma.ma. kezavarAva tAmhana ne kiyA hai| gurukalyANam - le-vedamUrti shriiraamshaastrii| nellora (Andhra) nivAsI I. 19-20 vIM shtii| gurukulapatrikA - san 1960 meM gurukula kAMgaDI haridvAra se isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| sampAdaka- dharmaveda vidyAmArtaNDa aura prakAzaka- satyavrata vidyAmArtaNDa haiN| isameM dArzanika, aitihAsika, vaijJAnika aura sAmAjika nibandha prakAzita hote haiN| gurugItA - yaha skandapurANAntargata tathA rudrayAmalAMtargata bhI hai| isameM sadguru kI mahimA varNana kI hai| gurugovindasiMhacaritam - le-DaoN. satyavrata shaastrii| dillI vizvavidyAlaya ke saMskRta vibhaagaadhykss| sikkha sampradAya ke dazama guru zrIgoviMdasiMha kI janma-trizatAbdI nimitta likhe gae prastuta padyAtmaka caritragraMtha ko 1968 kA sAhitya akAdamI puraskAra prApta huaa| gurucaritram (dvisAhasrI) - le-vAsudevAnanda srsvtii| mUla marAThI grantha kA parivardhita saMskRta ruupaantr| gurutattvavicAra - le-gaMgAdharazAstrI maMgarulakara, nAgapura / gurutantram - zloka-264 / viSaya-guru kA dhyAna, pUjA, mAhAtmya aadi| gurudakSiNA (rUpaka) - le-zrInivAsa rNgaacaary| za. 20 viiN| "amRtavANI' patrikA meM san 1946 meM prakAzita / aNksNkhyaa-tiin| viSaya-raghuvaMzAntargata kautsa kI kthaa| gurupaMcAMgam - guruyAmalAntargata, hrgaurii-sNvaadruup| viSaya-(1) zrIgurupaTala (2) gurunityapUjApaddhati (3) gurukavaca, (4) gurumaMtragarbha sahasranAma aura (5) gurustotra / guruparamparAprabhAva - le-vijyraaghvaacaary| tirupati devasthAna ke lekhaadhikaarii| gurupAlIzvara-pUjAvidhi - shloksNkhyaa-775| viSayazrIgurupAlIzvara nAmaka mahAprabhu kI puujaavidhi| gurupUjA - le-brahmajinadAsa jainAcArya / I. 15-16 vIM shtii| gurumAhAtmyazatakam - le.DaoN. kailAzanAtha dvivedii| subodha prakAzana, kAnapura dvArA prkaashit| guru-saptati - le-ma.ma. gaNapati zAstrI, (vedaantkesrii)| guruvardhApanam - le-zrI.bhi. velnnkr| lekhaka ne apane guru bhArataratna ma.ma.pAM.vA. kANe kA varNana prastuta khaMDakAvya meM kiyA hai| gurUvAyurezazatakam - le-trAvaNakora nareza kerala varmA / viSaya-guruvAyura kSetra ke devatA kA stavana / guruvAyura kerala kA eka prasiddha tIrthakSetra hai| guruvAlmIki-bhAvaprakAzikA - le-haripaMDita lkssmiinaaraaynnaamaaty| gurusahasranAmastotram - saMmohana taMtrAntargata hara-pArvatI saMvAdarUpa / zloka-1161 saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/97 For Private and Personal Use Only
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gurusaundaryasAgara - le-zrInivAsa zAstrI / zlokasaMkhyA-3 shsr| guhyakAtantra - mahAguhyatantra kI zlokasaMkhyA 12 hajAra hai| usI kA mahAguhyAtiguhya aMza 1300 zlokoM meM diyA gayA hai| yaha zrIguhyakAlI se sambaddha hai| guhyakAlIsahasranAma - shlok-270| bhairava-bhairavI saMvAdarUpa / prastuta stotra bAlA-guhyakAlikA tantrarahasya ke antargata hai| guhyaSoDhAnyAsa upaniSad - devI kA eka upaniSada / parAtparatarA, parAtItarUpA, kAlI, kalA, parAtItA evaM pUrNa ina chaha kalAoM se yakta devI kI tAntrika upAsanA isameM varNita hai| chaha kalAoM se yukta hone ke kAraNa devI ko 'ghoDhA' saMbodhita kiyA gayA hai| guhyasamAjatantram - bauddha dharma ke vajrayAna paMtha kA pramANabhUta graMtha hai| tathAgata guhyaka nAma se bhI isa graMtha kA ullekha hotA hai| isa grantha ke prabhAva se bauddhadharma meM zaktitattva kA samAveza huA hai| gUDhAdarza-dakSiNAcArataMtraTIkA - le-bhaDopanAmaka kAzInAtha bhtttt| paTalasaMkhya-261 gUDhArthadIpikA - bhASya / le-madhusUdana srsvtii| kATolapADA (baMgAla) ke nivaasii| I. 16 vIM shtii| gUDhArthaprakAzinIrahasya - le-mathurAnAtha trkvaagiish| I. 16 vIM shtii| gUDhArthAdarza - le-kAzInAtha / pitA-jayarAmabhaTTa / (zivAnaMdanAtha) jJAnArNavatantra ko ttiikaa| pttl-23| zivapArvatI saMvAdarUpa / viSaya-tripurA maMtra kI upAsanA ke prakAra, antaryAga, maMtrapUjA ke prakAra, balidAna prakAra, paMcasiMhAsanasthita tripurA kA vivaraNa, tripurAbhairavI ke bIja, mahAvidyA ke bIja / tripurA ke tIna bheda, unake maMtra, zrIvidyA ke 10 bheda, SoDazI ke cAra bheda, Asanazuddhi, ardhasthApana, nityapUjA ke prakAra / gUDhAvatAra - "vizvasArataMtra" ke uttara khaNDa kA 11 vA paTala / ziva-pArvatI saMvAdarUpa hai| isameM bhagavAna viSNu kA mahAprabhu caitanyadeva ke rUpa meM avataraNa tathA "caitanya-gAyatrI" kA varNana hai| guhyapariziSTam - le-kaatyaayn| vissy-dhrmshaastr| gairikasUtraTIkA - prAcIna hastalikhita pANDulipiyoM meM aneka sandarbha tathA saMketoM ke lie gerU lepana kiyA jAtA thaa| prastuta racanA meM racanAkAra ne 9 sUtroM meM gairikalepana ke niyamoM ko nibaddha kiyA hai| mUla graMtha ke kartA vArANasI ke vidvAna zrI bAlaMbhaTTa pAyaguNDe haiN| isa para zrI bAlazAstrI gardaijI nI TIkA likhI hai| mUla graMtha tathA TIkA se yukta pANDulipi siMdhiyA prAcya zodha saMsthAna, ujjaina meM upalabdha hai| pratilipi kA samaya saMvat 1935 hai| gairvANI - san 1960 meM cittUra (Andhra) se saMskRta bhASA pracAriNI sabhA dvArA em. varadarAjan pantula ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| gairvANI-vijaya (pratIkanATaka) - le-rAjarAja varmA (1863-1918) navarAtri-mahotsava meM prathama abhinIta / kalapadi pAlaghATa - (kerala) ke kalpataru presa se san 1890 meM prkaashit| kathAsAra - sarasvatI apanI durdazA brahmA se kahatI hai ki maiM bhArata meM hauNI (aMgrejI) kI dAsI banAyI jA rahI huuN| merI kanyAeM (bhASAeM) paraspara laDa rahI haiN| gairvANI batAtI hai ki lakSmI hauNI kA sAtha detI hai aura maiM nirvAsita haiN| hauNI batAtI hai ki maiM gairvANI kA Adara karatI hU~ parantu loga hI mujha para mohita haiN| brahmA gairvANI se kahate haiM ki hauNI ko kanIyasI bhaginI mAnakara use vaidhAnika bhAra sauMpa do, tumhArA Adara hotA rhegaa| itane meM garuDa samAcAra detA hai ki keralanareza ne dharmazAlA meM ruci lekara gairvANI kI pratiSThA bar3hAI hai| gairvANIvijayam - le-bAlakavi / gotraprakAza - le-jyotiSa-zAstra ke AcArya nIlAMbara jhA (janma 1823 ii.)| yaha graMtha jyotpatti, trikoNamiti-siddhAnta, cApIyarekhAgaNita-siddhAnta, cApIya-trikoNamiti-siddhAnta aura prazna nAmaka 5 adhyAyoM meM vibhakta hai| gotrapravaranirNaya - le-naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitaa-raameshvrbhtttt| godA-pariNayacaMpU - le-rNgnaathaacaary| kezavanAtha I. 17 vIM zatI (aMtima crnn)| isameM 5 stabaka haiN| viSaya-tamila kI prasiddha kaviyitrI godA (ANDAla) kA zrIraMgam ke devatA raMganAthajI ke sAtha vivAha kA vrnnn| gopatha brAhmaNam - atharvaveda kA ekamAtra braahmnn| isake do bhAga haiN| pUrva gopatha va uttara gopth| prathama bhAga meM 5 adhyAya (yA prapAThaka) haiM aura dvitIya meM 6 adhyAya haiN| prapAThaka kaMDikAoM meM vibhakta haiM, jinakI saMkhyA 258 hai| yaha brAhmaNoM meM saba se paravartI mAnA jAtA hai| isake racayitA gopatha RSi haiN| yAska ne isake maMtroM ko "nirukta" meM uddhRta kiyA hai| isase isakI "nirukta" se pUrvabhAvitA siddha hotI hai| blUmaphIlDa ne ise "vaitAna-sUtra" se arvAcIna mAnA hai kintu DaoN. keleNDa va kItha ke mata se yaha prAcIna hai| isakA anumAnita samaya I.pU. 4 hajAra varSa hai| isameM "atharvaveda" kI mahimA kA varNana karate hue, use sabhI vedoM meM zreSTha batAyA gayA hai| isake prathama prapAThaka meM oMkAra va gAyatrI kI mahimA pradarzita kI gayI hai| dvitIya prapAThaka meM brahmacArI ke niyamoM kA varNana va tRtIya evaM caturtha prapAThaka meM saMvatsara kA varNana hai aura aMta meM azvamedha, puruSamedha, agniSToma Adi anya yajJa varNita haiN| uttara bhAga kA viSaya utanA suvyavasthita nahIM hai| isameM vividha prakAra ke yajJoM evaM unase saMbaMddha 98/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kathAoM kA ullekha kiyA gayA hai| bhASA zAstra kI dRSTi se bhI isa meM aneka mahattvapUrNa tathya bhare hue haiN| isameM vasiSTha Azrama aura aneka prAcIna sAmrAjyoM kA varNana tathA oMkAra kI tIna mAtrAoM kA varNana prathama bAra milatA hai| gujarAta meM isakA vizeSa pracAra hai| - gopAlacampU (1 ) le jIvarAja kavi / mahAprabhu caitanya ke samakAlIna mahArASTra-1 -nivaasii| bhAradvAja gotrotpanna kAmarAja ke pautra / isameM kAla ne "zrImadbhAgavata" ke AdhAra para gopAla ke carita kA varNana kiyA hai| svayaM kavi ne hI isa para TIkA bhI likhI hai| isakA prakAzana vRMdAvana se baMgalAlipi meM huA hai| (2) le jIva gosvAmI (za. 15-16 ) / vaiSNava paraMparA kI racanA / www.kobatirth.org (3) le kizoravilAsa / (4) le vizvanAthasiMha / gopAlacaritam - kavi padmanAbha bhaTTa / gopAlapaMcAMgam isa meM (1) gopAlapaTala (aMganyAsa, dhyAna, bindubIja, aMgamalAdi rUpa) (2) gopAla- mantrapaddhati (3) gopAlasahastranAma saMmohanatantra meM ukta hara pArvatI saMvAda rUpa) (4) trailokyamaMgala gopAla (sanatkumArasaMhitAntargata) (5) gopAlastavarAja ( gautamItaMtrokta ) ina pAMca viSayoM kA vivaraNa hai| gopAlapUrvatApinI atharvaveda se saMbaMdhita eka vaiSNavIya navya upaniSad | isameM brahmA RSi, brahmA-nArAyaNa evaM gopI- durvAsa ke pRthaka saMbhASaNa ke mAdhyama se batalAyA gayA hai ki kRSNa hI parabrahma hai / - gopAlavirudAvalI le jIvagosvAmI I. 15-16 vIM shtii| gopAlalIlA le- rAmacandra / gopAla- lIlAmRtam le ma.ma. kRSNakAnta vidyAvAgIza san 1810 meM racita / gopAlavijayam - kavi - girisundaradAsa / gopAlArcanAvidhi le- puruSottamadeva / gopAlAryA ( kAvya ) le- zrIzaila dIkSita gopAlottaratApinI yaha eka navya vaiSNava upaniSad hai| viSaya :- durvAsa- gopI saMvAda ke mAdhyama se kRSNopAsanA kA upadeza / mokSadAyikA saptapuriyoM meM mathurA ko mUrtimAna brahma, usake caturdika bAhara vanoM kA astitva tathA usameM aSTa vasu, ekAdaza rudra, dvAdazAditya, saptarSi saptavinAyaka tathA aSTaliMgoM kA nivAsa kahA gayA hai| oMkAra se jagat kI utpatti huI hai| usakI cauthI mAtrA bhagavAn kRSNa hai tathA rukmiNI usakI Adizakti hai| Adizakti hI prakRti hai aura usakA anya rUpa rAdhA hai| yaha rahasya nArAyaNa ne brahmadeva ko, brahmadeva ne - sanakAdi muniyoM ko, sanakAdi muniyoM ne nArada ko, nArada ne durvAsA ko aura durvAsA ne gopiyoM ko batalAyA / gopAlarahasyam le mukundalAla / gopIgItam kavi-gopAlarAva attrevaale| cAra sargoM kA laghukAvya / isakI ekamAtra upalabdhapANDulipi gvAliyara ke siMdhiyA prAcya zodha saMsthAna meM hai| isakA prakAzana I.sa. 1945 meM gvAliyara ke AlIjAha darabAra presa se kiyA gyaa| isameM 156 padya haiN| racanA meM zrImadabhAgavat ke rAsapaMcAdhyAyI kI chAyA parilakSita hotI hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gopIcaMdanopaniSad - gopIcaMdana kA tilaka lagAne se mokSaprApti aura mRtyu para vijaya prApta hotI hai aisA isa upaniSad meM kahA gayA hai| gopIcandana kI dUsarI vyAkhyA bhI isI upaniSad meM kI gayI hai| vaha isa prakAra hai zrIkRSNAkhyaM paraM brahma gopikAH shrutyo'bhvn| etatsambhogasambhUtaM candanaM gopicandanam / / arthAt zrIkRSNa parabrahma haiM / gopI zrutiyAM haiN| kRSNa aura gopI ke sambhoga se nirmANa huA candana hI gopicandana hai| yahAM candana kA lAkSaNika artha hai AlhAdadAyaka sukha / yaha upaniSad vAsudeva dvArA nArada ko batalAyA gayA hai| gopIdUtam - le- laMbodara vaidya / vaiSNava paraMparA kA dUtakAvya / gobhilagRhyasUtram - gobhila RSi dvArA racita / sAmaveda ke kauthuma tathA rANAyanI zAkhA ke loga isa gRhya ko mAnate haiN| isameM cAra adhyAya haiN| isa graMtha para kAlyAyana dvArA karmapradIpa nAmaka pariziSTa likhA gayA hai| gobhilasmRti gobhila gRhyasUtra para kAtyAyana dvArA likhA gayA pariziSTa hI gobhila smRti hai| yaha smRti gobhila gRhyasUtra ke spaSTIkaraNArtha likhI gaI hai| isameM tIna adhyAya haiM aura unameM zrAddhakarma nityakarma, saMskAra Adi kA nirUpaNa hai| gommaTasAra le-lemicanda jainAcArya I. 10 vIM zatI - gomukhalakSaNam lalitAgamAntargata graMtha japamAlA ke lie gomukha arthAt gomukhI pAMca prakAra kI batalAyI hai| lAla, harI, sapheda, nIlI, citkbrii| isase saba mantroM kI siddhi kI jAtI hai| vazIkaraNa mantra kI siddhi ke liye lAla, AkarSaNa mantra siddhi ke liye harI, stambhana aura uccATana mantra kI siddhi ke lie sapheda aura mAraNa mantra kI siddhi ke lie nIlI aura mohanamala kI siddhi ke lie citakabarI gomukhI honI caahie| vazIkaraNa meM 9 aMgula kI, AkarSaNa meM 25, staMbhana aura uccATana meM 32 zatrunAzArtha 15 aMgula kI gomukhI honI caahie| For Private and Personal Use Only gorakSakalpa - le gorakhanAtha (gorakSanAtha ) I. 11-12 vIM zatI / gorakSagItA le gorakhanAtha (gorakSanAtha) I. 11-12 vIM zatI / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 99
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra gorakSapaddhati le gorakhanAtha (gorakSanAtha) I. 11-12 vIM zatI / gorakSazatakam - nAmAntara-jJAnazataka yA jJAna-prakAzazataka le- mInanAtha - ziSya gorakhanAtha / isa para mathurAnAtha zukla tathA zaMkara kRta do TIkAeM haiN| gorakSasaMhitA le- gorakhanAtha (gorakSanAtha ) I. 11-12 vIM zatI viSaya-SaTcakrabhodana I gorakSiyuddham - aparanAma - zrIgopAla cintAmaNi vijayam (nATaka) le- ma.ma. zaMkaralAla / lekhana prAraMbha san 1890, samApti 1892 / prathama abhinaya mahArAja zrI vyAghrajita ke nivAsa sthAna para / aMkasaMkhyA sAta / chAyAtattva kA Adhikya / saikaDoM pAtra tathA martyaloka aura viSNu loka ke dRSya / susUtratA kI kmii| pradIrgha kathAvastu / kathAsAra mathurA ke rAjA ugrasena ke rAjya meM go-brAhmaNoM ko pIDA hotI hai| yamunA tIra para caratI devakI kI gAyoM ko kaMsa ke sevaka chInate haiN| vasudeva pratikAra karate haiM, kaMsa vasudeva ke chaha putroM ko maravAtA hai / sarasvatI aura bharatabhUmi ghoSaNA karatI hai ki devakI kA putra zIghra hI kaMsa ko maaregaa| aMta meM kaMsa kA vadha hotA hai| kaMsadvArA baddha gAyoM ko mukta kara, kRSNa ugrasena tathA vAsudeva ko bhI chuDAtA hai| sarasvatI bharatabhUmi tathA gorakSAdevI kRSNa ke pAsa AtI hai| golaprakAMzale nIlAmbara zarmA prakAzaka- bApUdeva zAstrI / / | I. 19 vIM zatI / viSaya - jyotiSazAstra / golAnanda le cintAmaNi dIkSita viSaya jyotiSazAstra / / golAnanda- anukramaNikA le-yajJezvara sadAziva roDe / viSaya- jyotiSazAstra - golAbhadarzana le-paM. zivadatta tripAThI / govardhanadhRt kRSNacaritam kavi jayakAnta / govardhanavilAsa (rUpaka) le padmanAbhAcArya / I. 19 vIM zatI / govindabhASyam - le-baladeva vidyAbhUSaNa / sAhityakaumudIkAra / viSaya- brahmasUtra kI TIkA / - - www.kobatirth.org govindakalpakatA le- samIrAcArya 13 saMgrahoM meM pUrNa zloka - 2500 | viSaya - dIkSA, mantra ke adhikArI, akaDamacakra, maloM ke caitanya kRSNa ke mantra, AcAragata mAsikapUjA, mantra, RSi, chanda, gopAlamantragrahaNa kI vidhi, bhajanAvidhiprayoga, purazcaraNavidhi tathA mantra ke prabheda, kuNDa ke lakSaNa Adi kA varNana / govindacaritAmRtam (mahAkAvya) - le kRSNadAsa kavirAja / isameM 23 sargoM meM 2511 zloka haiN| kavi ne rAdhAkRSNa kI aSTakAlika lIlAoM kA isameM varNana kiyA hai| govindaballabham (nATaka) le- dvArakAnAtha / racanAkAla san 1725 I. ke lgbhg| zrIkRSNa kI bAlalIlAoM kA kathAnaka / aMkasaMkhyA dasa saMgIta kI prdhaantaa| zrIdhAma navadvIpa ke haribola kuTIra se baMgAlI lipi meM prakAzita / - 100 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - 1 govindavaibhavam le zrIbhaTTa mathurAnAtha zAstrI isakI TIkA bhI lekhaka ne svayaM likhI hai| govinda- virudAvalI le-rUpagosvAmI / I. 16 vIM zatI / zrIkRSNaviSayaka kAvya / govindalIlA kavi - rAmacandra / govindalIlAmRtam (mahAkAvya) - For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - kRSNadAsa kavirAja / I. 15-16 vIM shtii| isameM rAdhA-kRSNa kI vRMdAvana lIlA kA sarasa varNana hai| isa graMtha kA yadunaMdana dAsa ne 1610 I. baMgalA bhASA meM anuvAda kiyA hai| sargasaMkhyA 231 zlokasaMkhyA - 25111 moSThInagaravarNana campU - le nArAyaNa bhaTTapAda / gautama - dharmasUtra - dharmasUtroM meM eka prAcInatama graMtha / kumArila bhaTTa ke anusAra isakA saMbaMdha sAmaveda se hai| caraNavyUha kI TIkA (mAhIdAsa kRta) se jJAta hotA hai ki gautama sAmaveda kI rANAyanIya zAkhA kI 9 avAMtara zAkhAoM meM se eka upa vibhAga ke AcArya the| sAmaveda ke lATyAyana zrautasUtra (1-3-3, 1-4-17) evaM drAhyAyaNa zrautasUtra ( 1-4, 17-9, 3,14) meM gautama nAmaka AcArya kA kaI bAra ullekha hai tathA sAmavedIya "gobhila gRhyasUtra" meM (3-10-6) unake uddharaNa vidyamAna haiN| isase jJAta hotA hai ki auta, gRhya va dharma ke siddhAMtoM kA saminvita rUpa " gautama- dharmasUtra " thaa| isa para haradatta ne TIkA likhI thii| isakA nirdeza yAjJavalkya, kumArila, zaMkara va medhAtithi dvArA kiyA gayA hai| gautama, yAska ke paravartI * haiN| unake samaya pANini vyAkaraNa yA to thA hI nahIM, aura yadi thA bhI to usakI mahattA sthApita na ho sakI thii| isa graMtha kA patA baudhAyana va vasiSTha ko thaa| isase isakA racanAkAla I.pU. 400-600 mAnA jAtA hai| TIkAkAra haradatta ke anusAra isameM 28 adhyAya haiN| saMpUrNa gadya meM racita hai| isakI viSayasUci isa prakAra hai :dharma ke upAdAna, mUla vastuoM kI vyAkhyA ke niyama, pratyeka varNa ke upanayana kA kAla, yajJopavItavihIna vyaktiyoM ke niyama, brahmacArI ke niyama, gRhastha ke niyama, vivAha kA samaya, vivAha ke AThoM prakAra, vivAha ke uparAMta saMbhoga ke niyama, brAhmaNa kI vRttiyAM, 40 saMskAra, apamAna - lekha, gAlI, AkramaNa, corI, balAtkAra tathA kaI jAtiyoM ke vyakti ke liye corI ke niyama, RNa dene, sUdakhorI, viparIta saMprApti, daMDa dene ke viSaya meM brAhmaNoM kA vizeSAdhikAra, janmamaraNa ke samaya apavitratA ke niyama, nAriyoM ke kartavya, niyoga tathA unakI dazAeM, 5 prakAra ke zrAddha va zrAddha ke samaya na bulAye jAne vAle vyaktiyoM ke niyama, prAyazcitta ke avasara va kAraNa, brahmahatyA, balAtkAra, kSatriya, vaizya, zUdra, gAya yA kisI anya pazu kI hatyA se utpanna pApoM ke prAyazcitta, pApiyoM kI zreNiyAM mahApAtaka, upapAtaka tathA donoM ke liye gupta prAyazcitta, cAMdrAyaNa vrata, saMpatti-vibhAjana, *
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir strI-dhana, dvAdaza prakAra ke putra tathA vasIyata Adi / sarvaprathama DaoN. sTejlara dvArA 1876 I. meM kalakattA se prkaashit| aMgrejI "sekreDa buksa oNpha IsTa" bhAga 2 meM DaoN. bUlhara dvArA prkaashit| gautamazAkhA (sAmavedIya) - gautamoM kI svataMtra saMhitA thI yA nahIM isa viSaya meM nizcita rUpa se nahIM kahA jA sktaa| isa zAkhA ke gautama dharmasUtra, gautama pitRmedha sUtra aura gautama zikSA ye grantha upalabdha haiN| gautamItantra (nAmAntara gautamIyatantra yA gautamIyamahAtantra) - yaha vaiSNava tantra hone para bhI isameM zAkta AcAra ke anusAra pUjA Adi kA pratipAdana hai| paTalasaMkhyA-33 / gaura-gaNezoddIpikA - le-kavi krnnpuur| I. 16 vIM shtii| caitanya mahAprabhu ke anuyAyiyoM ke janmapUrva astitva kA kathAnaka isameM hai| gauracandra - le-indranAtha bndopaadhyaay| aitihAsika upnyaas| gaurAMgacampU - le-raghunandana gosvaamii| (za. 18) caitanya mahAprabhu . kI jIvanI para AdhArita bRhad racanA / gaurAMgalIlAmRtam - le-vizvanAtha cakravartI / I. 17 vIM shtii| gaurIkaMcUlikA - zloka saM. 3301 viSaya :- jaDI-bUTiyoM ke khodane aura ukhADane kI tithi, vAra, nakSatra Adi ke niyama, viziSTa nakSatroM meM roga hone para usake bhogakAla, sAdhya, asAdhya Adi kA vrnnn| dAda, prameha, gaNDamAlA Adi rogoM kI vizeSa cikitsaa| zarIra se jarA ko haTAne ke lie zemara, citraka, nirguNDI Adi kA kalpa kahA gayA hai| gaurIkalyANam - le-govindanAtha / gaurIcarita - kavi-vRndAvana shukl| gaurIDAmaram - pArvatI-Izvara sNvaadruup| viSaya-AkarSaNa, mohana, vazIkaraNa, uccATana, mAraNa Adi tAMtrika karmoM kA varNana / gaurIdigaMbaram (prahasana) - le-zaMkara mizra / I. 15 vIM shtii| gaurIpariNaya-campU - (1) le-cinna veMkaTasUri / (2) le-ckrkvi| pitA-ambAlokanAtha / gaurImAyUramAhAtmya-caMpU - le-appA diikssit| mayUravaram ke killapura ke nivaasii| samaya-17-18 vIM shtaabdii| yaha caMpU 5 taraMgoM meM vibhakta hai aura sUta tathA RSiyoM ke vArtAlApa ke rUpa meM racita hai| graMthapradarzinI - san 1901 meM vizAkhApaTTama se isa patrikA kA prakAzana paM.esa.pI.vhI. raMganAtha svAmI ke sampAdakatva meM prAraMbha huaa| yaha mAsika patrikA do varSoM taka cala paayii| isameM kucha prAcIna aura Adhunika prabaMdha prakAzita hue| grantharatnamAlA - san 1887 meM muMbaI se prakAzita isa mAsika patrikA meM kucha arvAcIna saMskRta graMtha prakAzita kiye gaye jinameM prakAzita udArarAghavam, kuvalayAvilAsam, rAghavapANDavIyam kAvya aura ratimanmatha nATaka Adi mahattvapUrNa kRtiyAM haiN| grahayAmalatantram - hara-pArvatI sNvaadruup| 18 paTala / navagrahapUjA viSayaka tAntrika grNth| viSaya-kSetrAdi SaDvargadRSTiphala, rAziyoM ke zIla, aSTAdaza-vidha azanAdi, pathyApathya, prANAyAma, daza mahAmudrAdi, samAdhi, vAstugraha, grahacaritAdi nirNaya, akSaya kavaca ityaadi| grahagaNitacintAmaNi - le-maNirAma / grahaNAGkajAlam - le-dinakara / grahalAghavam - le-gaNeza daivajJa / I. 15 vIM shtii| grahavijJAnasAriNI - le-dinkr| grAmagItAmRtam - vidarbha (mahArASTra) ke lokapriya rASTrasaMta zrI tukaDojI mahArAja (20 vIM zatI) kA grAmagItA nAmaka marAThI padya graMtha mahArASTra kI grAmINa janatA kA priya dharmagraMtha hai| hajAroM loga isa graMtha kA nitya pArAyaNa karate haiN| rASTrasaMta ke amRtotsava nimitta san 1984 (aktUbara) meM DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara ne isa 5 hajAra padyoM ke marAThI graMtha kA 1870 anuSTup zlokoM meM sArAnuvAda kiyaa| grAmoddhAra ke viSaya meM prAyaH sabhI prakAra ke Avazyaka dezakAlocita vicAra isa graMtha meM pratipAdita hue haiN| grAmagItAmRta dvArA samAjasudhAra kI Adhunika vicArapraNAlI saMskRta vAGmaya meM savistara praviSTa huI hai| prakAzaka-adhyAtmakeMdra aDyAla TekaDI, jilA-caMdrapura, mhaaraassttr| grAmajyoti - lekhikA-paMDitA kssmaaraav| viSaya-Adhunika sAmAjika kthaaeN| ye kathAeM padyabaddha haiN| gvAliyara-saMskRtagraMthamAlA - san 1936 meM gvAliyara se isa vArSika patrikA kA prakAzana huaa| isameM kula tIna sau pRSThoM meM veda, vedAMga, dharma aura darzana se saMbaMdhita lekha aura aprakAzita graMthoM kA prakAzana huA hai| sadAziva zAstrI musalagAMvakara isake saMpAdaka the| ghaTakapara - kavi ghaTakarpara ke nAma se yaha laghukAvya, yamakayukta zRMgArika utkRSTa racanA ke kAraNa prasiddha hai| virahiNI nAyikA prAtaHkAlIna bAdaloM ko apanI avasthA kI sUcanA dUra sthita nAyaka ko dene kI binatI karatI hai| yamaka yukta rahate huye bhI racanA baDI prAsAdika tathA madhura tathA rasikoM meM AdRta hai| ghaTakarpara ke TIkAkAra - (1) abhinavagupta, (2) bharatamallika, (3) zaMkara, (4) tArAcandra, (5) jIvAnanda, (6) govardhana, (7) kamalAkara, (8) kucelakavi, (9) baidyanAtha, (10) vindhyezvarIprasAda ityaadi| madana kavi kRta kRSNalIlA kAvya meM ghaTakarpara kAvya kI zloka paMkti kA samasyA rUpa meM prayoga hai| ghaTakarpara ke eka zloka se madana ke cAra zloka hue aura unameM ghaTakarpara kA pratyeka pAda samasyA ke rUpa meM AtA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 101 For Private and Personal Use Only
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra he racanA kAla 1624 I. ghaTatantram - vArambhaNi RSi kRta / ghanavRttam le koraDa rAmacandra / madrAsa meM prakAzita / ghRtakulyAvalI ( prahasana ) le- harijIvana mizra | I. 17 vIM zatI / (aparanAma yudhiSThirAnRzaMsyam) aMkasaMkhyA cAra / ghoSayAtrA (Dima) le- lakSmaNa sUri / (janma 1859) viSaya ghoSayAtrA kI mahAbhAratIya kathAvastu / cakradatta (cikitsAsaMgraha) Ayurveda zAstra kA eka prasiddha graMtha / le cakrapANi datta / samaya I. 11 vIM zatAbdI / pitAnArAyaNa, jo gauDAdhipati nayapAla kI pAkazAlA ke adhikArI the cakrapANi sarvatomukhI pratibhA ke dhanI the| 'cakradatta' graMtha ko praNetA ne 'cikitsAsaMgraha' kahA hai, kintu vaha cakradatta ke hI nAma se vikhyAta hai| isa graMtha kI racanA vRMda - kRta 'siddhayoga' ke AdhAra para huI hai| isameM vRMda kI apekSA yogoM kI saMkhyA adhika prApta hotI hai| bhasmoM va dhAtuoM kA prayoga bhI isameM adhika hai| isa graMtha para nizcala ne 'ratnaprabhA' tathA zivadAsa sena ne 'tattva-caMdrikA' nAmaka TIkAeM likhI haiN| isakI hindI TIkA jagadIzvaraprasAda tripAThI ne likhI hai| I cakradIpikA le- rAmabhadra sArvabhauma viSaya taMtrazAstrokta SaTcakroM kA vivaraNa / cakranirUpaNam rudrayAmalAntargata umA-mahezvara saMvAdarUpa / viSaya- mahAkulAcAra-krama se 5 cakra, unake AcAra tathA vidhi, zrItantra meM nirdiSTa rAjacakra, mahAcakra, devacakra, vIracakra, aura pazucakra kA vidhiyukta pUjana cAroM varNoM kI surUpA aura manohara kumAriyoM kI pUjA Avazyaka, unake abhAva meM kisI bhI kumArI kI pUjA kI jA sakatI hai yakhanI, yoginI, rajakI, zvapacI, mallAha kI laDakI- ye pAca zaktiyAM kahI gayI hai| mantarAja kI pUjA meM tulasIdala, bilvadala, bhAtrIdala kA upayoga karane se ati zIghra siddhi kI prApti kahI gaI hai| cakranirUpaNa ( nAmAntaraSaTcakrakrama tathA SaTcakraprabheda) lepUrNAnanda | viSaya tantroM ke anusAra SaTacakroM ke bhedakrama se udbhUta paramAnanda / isa para rAma-vallabha kRta saMjIvanI tathA rAmanAtha siddhAnta racita "dIpikA" nAmaka do TIkAe haiN| cakrapANikAvyam le lakSmIdhara / - - www.kobatirth.org - - - cakrapANi vijayam le- lakSmIdhara / I. 11 vIM zatI / uSA-aniruddha kI suprasiddha praNayakathA para AdhArita mahAkAvya / cakravarticatvAriMzat - kavi Ara. vhI. kRSNammAcArya / viSayapaMcama jArja ke rAjyAbhiSeka kA kAvyamaya varNana / cakrasaMketa candrikA le- kAzInAtha pitA jayarAma bhaTTa | isameM vAmakezvaratantra ke aMtargata yoginItaMtra ke katipaya padyoM para kAzInAthakRta saMkSipta TIkA hai| yaha TIkA amRtAnanda nAtha 102 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa kI TIkA se milatI hai / cakroddhArasArale vinaayk| pitA jayadeva / zloka- 2000 / caMcalA - le- haridAsa siddhAntavAgIza / I. 19-20 vIM zatI / yaha kAlidAsakRta meghadUta kI vyAkhyA hai| caTTala-vilApa le- rajanIkAMta sAhityacArya / yaha padmabandha meM nivaddha citra hai| - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caNDakauzika (nATaka) le- kSemIzvara / kannojanivAsI / I. 10 vIM zatI / saMkSipta kathA- isa nATaka ke prathama aMka meM rAjA harizcaMdra ke guru vasiSTha rAjA ke upara aniSTa ke Agamana kI AzaMkA se rAjA se rAtri meM gupta rUpa se svasti ayana vidhi karavAtA hai| dUsare dina rAjA ke rAtri meM na Ane se rAnI zaivyA ciMtA karatI hai kintu rAjA se na Ane kA kAraNa jAna kara prasanna hotI hai| tabhI rAjA vanarakSaka se eka bar3e zUkara ke utpAta kI sUcanA prApta kara zUkara ko mArane ke liye vana meM jAtA hai| dvitIya aMka meM zUkara kA pIchA karate hue vizvAmitra ke Azrama ke pAsa pahuMcatA hai| usa samaya vizvAmitra vidyAtrayI kI sAdhanA meM lage rahate haiN| zUkara Azrama ke pAsa jAkara gupta ho jAtA hai| taba striyoM ke rudana ko suna rAjA Azramastha vyakti ke prati durvAkya bolatA hai aura vizvAmitra kA kopabhAjana banatA hai| vizvAmitra ke kahane para apanA sarvasvadAna kara dakSiNA ke rUpa meM eka lAkha svarNa mudrAoM kA prabaMdha karane kAzI meM jAtA hai| tRtIya aMka meM rAjA apanI patnI zaivyA ko upAdhyAya aura svayaM ko cANDAla ke hAtha beca kara svarNa mudrAeM vizvAmitra ko detA hai| caturtha aMka meM rAjAke zmazAna jAne kA varNana hai| paMcama aMka meM zaivyA mRtaputra kA dAha saMskAra karane zmazAna meM AtI hai| dAha zulka ke rUpa meM vaha putra kA vastra phADa kara detI hai| tabhI cANDAla veSI dharma prakaTa hokara rohitAzva ko punarjIvita kara usakA rAjyAbhiSeka karate haiN| isa nATaka meM kula 11 arthopakSepaka hai| inameM viSkambhaka aura 9 cUlikAe~ hai| caNDatANDavam (rUpaka) le- jIvanyAyatIrtha / janma- I. 1894 saMskRta sAhitya pariSat patrikA tathA AcArya paMcAyata smRti graMthamAlA meM prkaashit| aMkasaMkhyA do / dvitIya vizvayuddha kI vibhISikAoM kA parihAsapUrNa paricaya / dharma, lobha, krodha, pApa Adi pratIka bhUmikAeM isameM haiN| kathAsAra- sTAlina dharmadhvaMsa kI ghoSaNA karatA hai| dharma-puruSa rUsa choDa bhArata kI aura bhAgatA hai / hiTalara tathA musolinI vizva jItane kI carcA meM hai| AMgla saciva pratijJA karatA hai ki saMsAra meM jarmanoM kA nAma nahIM rahane deNge| rUsa aura iMglaiMDa ne sandhi kara lii| jApAna ne hiTalara se mitratA kara lii| amarikA iMglaiMDa kA pakSapAtI banA / For Private and Personal Use Only - lobha aura krodha kA pitA pApa, apane putroM ko lekara vizvavijaya hetu nikalatA hai| devamaMdira ke samakSa krodha, lobha,
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hiMsA tathA pApa ekatrita hote haiN| tabhI dharma vahA~ pahuMcakara caturarthI - le-ajnyaat| kaI mahattvapUrNa zlokoM ke cAra artha 'vizvakalyANamastu' bharata vAkya sunAtA hai| isameM die haiN| caNDabhAskarapatAkA - le- dAmodara shaastrii| shlok-300| caturdaNDIprakAzikA - le-vyNkttmkhii| (veMkaTamakhI) I.sa. 1625 meM taMjaura ke rAjA vijayarAghava nAyaka kI AjJA se caNDaroSaNamahAtantram - kalpavIrAkhya nIlatantrAntargata / karnATaka saMgItazAstra para likhA haA grNth| isa graMtha ko adhyAyasaMkhyA 251 dakSiNa ke saMgItajJoM meM atyaMta pratiSThA prApta hai| chaha adhyAyoM caNDAnuraMjanam (prahasana) - le-ghanazyAma / samaya- 1700-1750 ke isa graMtha meM rAgoM ke sthAyI, ArohI, avarohI aura saMcArI ii.| bIbhatsa vyAbhicAra kA varNana isa rUpaka meM hai| nAmaka cAra bhAga kie haiN| vINA vAdana viSayaka carcA vizeSa caNDikAnavAkSarI-mantraprakAzikA - le-vidyaacrnn| zloka rUpa se kI hai| 300 / caturbhANI - le- isameM 4 bhANoM kA saMgraha hai| inake nAma caNDikArcanakrama - le-kRSNanAtha / haiM, varavarucikRta ubhayAbhisArikA zUdrakakRta padmaprAbhRtaka, Izvaradatta caNDikArcanacandrikA - le-vRndAvana zukla / kRta dhUrtaviTasaMvAda, zyAmilakRta paadtaadditk| caNDikArcanadIpikA - le-kaashiinaathbhtttt| pitA- jayarAmabhaTTa / bhANa saMskRta sAhitya ke daza rUpakoM meM se eka rUpaka viSaya- navarAtrotsava ke saMbaMdha meM kartavya aura navarAtrotsava kA hai| bhANa rUpaka me dhUrta, vizvAsadhAtakI, zRMgArI Adi nIca vrnnn| vyaktiyoM kA varNana hotA hai| viTa usakA nAyaka hotA hai tathA caNDikAzatakam - (nAmAntara caNDIzatakam) le- baannbhtttt| vaha apane yA dUsare vyakti ke sAhasI kAryoM kA varNana karatA I-7 vIM shtii| suprasiddha stotra kAvya / hai| isameM eka aMka tathA do saMdhiyAM hotI haiN| raMgabhUmi para caNDIkucapaMcazatI - le-lkssmnnaary| stotrakAvya / eka hI pAtra upasthita hokara vaha anya kAlpanika pAtroM se caNDITIkA - le-kAmadeva kvivllbh| zloka- 1000 / saMbhASaNa karatA hai| bhANa rUpaka meM zrRMgAra yA vIrarasa pradhAna hotA hai| caturbhANI ke saMpAdaka DaoN. motIcaMdra ke anusAra caNDInATakam - le-bhAratacandra raay| I. 18 vIM shtii| isakA samaya I. 4-5 vIM zatAbdI hai| guptakAlIna bhArata kI kalakattA se bhAratacandra granthAvalI meM vaMga saMvat 1308 meM / sAmAjika evaM sAMskRtika avasthA samajhane ke lie isa graMtha prakAzita / prAkRta ke sthAna para baMgAlI tathA hindI bhASA kA kA mahattva mAnA jAtA hai| caturbhANI kA, hiMdI anuvAda sahita prayoga isa nATaka kI vizeSatA hai| baMgAlI gIta vividha rAgoM prakAzana, hiMdI graMtha ratnAkara muMbaI se huA hai| DaoN. vAsudeva aura tAloM meM diye haiN| asama ke 'aMkiyA nATa' se miltii| zaraNa agravAla va DaoN. motIcaMdra caturbhANI ke anuvAdaka evaM julatI racanA hai| prakAzaka hai| caNDIpurANam - le- maarknnddeymuni| viSaya- dakSa ko zApa, caturvargasaMgraha - le- kssemendr| I. 11 vIM shtii| pitAsatI ke dehatyAga se utpanna pIThoM kA mAhAtya, madhukaiTabha, prkaashendr| isameM caturvidha puruSArthoM kI carcA kI hai| dundubhi, ghora, namuci, kSura, mahiSAsura sundopasunda aura mura ina caturmatasArasaMgraha - le- appaya dIkSita / zloka- 600 / daityoM kA vadha tathA sanatkumAropAkhyAna / caturviMzatimatam - isa dharmagraMtha meM manu, yAjJavalkya, atri, caNDIprayogavidhi - le-naagojibhtttt| zloka- 462 / viSNu, vasiSTha Adi cobIsa dharmazAstrajJoM ke upadezoM kA sAra kaatyaayniitntraantrgt| graMthita huA hai| isIliye graMtha kA nAmakaraNa (caturviMzatimata) caNDIrahasyam - le-nIlakaNTha dIkSita / I. 17 vIM shtii| yaha sArthaka huA hai| bhaktikAvya hai| caturvedopaniSad - le- ise mahopaniSad bhI kahate haiN| isa caNDIvidhAnam - le-zrInivAsa / zloka- 8001 graMtha ke prAraMbha meM sRSTi kI utpatti kA varNana isa prakAra hai: AdinArAyaNa ke mAthe para se jo pasInA huA usase jala caNDIvidhAnapaddhati - le- kamalAkarabhaTTa / nirmANa huaa| usameM se brahmadeva kA AvirbhAva huaa| brahmadeva caNDIsaparyAkalpa - le-shriinivaasbhtttt| zloka- 1100 / ne jaba pUrvAbhimukha hokara dhyAna kiyA taba Rgveda tathA gAyatrI caNDIsaparyAkramakalpavallI - le- shriinivaasbhtttt| zloka chanda nirmANa hue| isI prakAra pazcimAbhimukha, uttarAbhimukha tathA 15461 stabaka viSaya- navAkSara maMtra devImAhAtmya, caNDIpUjA dakSiNAbhimukha hokara dhyAna kiyA taba kramazaH yajurveda tathA meM abhiSeka, tarpaNa, arcana, Asana, vividha nyAsa pIThapUjA, triSTubha chanda, sAmaveda tathA jagatI chanda aura arthaveda tathA mAnasapUjA, naimittikArcana ityaadi| anuSTubh chanda kI utpatti huii| caNDIstotraprayogavidhi - le-naagojibhtttt| zloka- 5601 catuHzataka - le- bauddhapaMDita aarydev| pitA- siMhaladrIpa ke saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 103 For Private and Personal Use Only
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra nRpti| guru- nAgArjuna / kula saMkhyA 400 / dharmapAla tathA candrakIrti dvArA isa para TIkA likhI hai| vhena sAMga ne isake uttarArdha kA dharmapAlA TIkA sahita cInI anuvAda kiyA thA / usa meM ise "zatazAstravaipulya" kI saMjJA hai / candrakIrti TIkA tibbatI anuvAda ke rUpa meM upalabdha hai| kucha mUla saMskRta aMza bhI prApta hote haiN| prathama bhAga dharmazAsana zataka tathA dUsarA vigrahazataka nAma se jJAta hai| viSaya- zUnyavAda / catuHzatakam - le maatRcett| 400 zlokoM kA stotrakAvya / yaha mUla saMskRta meM upalabdha nahIM paraMtu tibbatI anuvAda surakSita hai jisameM isakA abhidhAna 'varNanArhavarNana' hai TAyalana kA AMglAnuvAda iNDiyana eNTikverI meM prakAzita ho cukA hai| catuHzatakaTIkA le candrakIrti AcArya Aryadevaracita catuHzatI stotra kI TIkA / upalabdha prArambhika saMskRta aMza ma. ma. haraprasAda zAstrI dvArA smpaadit| isake 8 se 16 pariccheda taka mUla aura vyAkhyA vidhuzekhara zAstrI dvArA saMskRta meM sampAdita hue haiN| zUnyavAda ke siddhAntoM ke spaSTIkaraNArtha yaha mahattvapUrNa racanA hai / - catuHzatITIkA ( nAmAntara artharatnAvalI yA nAmakezvara) - vidyAnanda | guru-ratneza / adhyaay-5| bahurUpASTaka kI aMzabhUta catuHzatI para yaha vyAkhyAna hai| viSaya- devI tripurasundarI kI tAMtrika puujaa| catuHzatI (nAradIya) 400 adhyAya-6 1 * * www.kobatirth.org pArvatI - Izvara saMvAda rUpa / zloka - I 1 catuHstava - nAgArjuna / zUnyavAdI bauddhAcArya / bhaktirasapUrNa cAra stotroM kA saMgraha / isakA tibbatI anuvAda hI upalabdha hai| candanaSaSTIkathA le zrutasAgarasUri jainAcArya I. 16 vIM zatI / candanaSaSThI vratapUjA - le- zubhacandra / jainAcArya / I. 16-17 zatI / candanAcaritam - le- zubhacandra jainAcArya / I. 16-17 zatI / candrakalAkalyANam (nATaka) le nRsiMhakavi I. 18 vIM shtii| maisUranivAsI prathama abhinaya garalapurIzvara ke vasantotsava ke avasara para / aitihAsika kathAvastu / pradhAna rasa- zRGgAra / kathAsAra - kuntala ke rAjA ratnAkara kI putrI candrakalA para nAyaka naMjarAja anurakta hai / vidUSaka tathA candrakalA kI ceTiyoM kI sahAyatA se donoM kA milana hotA hai| bhagavatI ambikA dvArA svapna meM sandeza pAkara svayaMvara Ayojita karate haiN| usameM jarAja bhI AmaMtrita hai| candrakalA unhIM ko jayamAlA pahanAtI hai| candracUDacarita ( kAvya ) le- umApatidhara / rAjA cANakyacandra ke nijI vaidya / rAjA dvArA pAritoSika prApta / candrajJAnam - candrahAsasaMhitAntargata ziva candra sNvaadruup| viSayasaMsAra kI vividha vastuoM kI vAstavika prakRti ke saMbaMdha meM vivecana | candrajJAnAgamasaMgraha ziva-pArvatI saMvAdarUpa adhyAya 15 - 104 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - viSaya- SaDAmnAyoM, pIThoM tathA zrIcakra ke lakSaNa / cakra ke madhya meM devatAoM kA prtipaadn| zrIvidyopAsanA kI prazaMsA / zrIvidyAsandhyAnuSThAna, zrIvidyAnyAsa, zrIvidyAjapakalpa, pUjA ke sthAna samaya kA nirUpaNa, cakra kI ArAdhanA kA phala, zaktipUjA kA phala, zakta- zAktoM ke AcAra aura dIkSAvidhi / candradUtam le. kRSNacandra kalaMkAra I. 18 vIM zatI / candraprajJapti - le. amitagati (dvitiiy)| jainaacaary| I. 10 vIM shtii| | - For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir candraprabhacarita - le. zubhacandra jainAcArya / I. 16-17 za. / candraprabhA le. ma.ma. vidhuzekhara zAstrI / janma - 1870 1 praNayapradhAna gadyabandha | caMdramahIpati - le. kavirAja zrInivAsazAstrI / rAjasthAna nivAsI / bIsavI zatAbdI kA suprasiddha upnyaas| isakI racanA kAdambarI kI zailI para huI hai| graMtha kA nirmANa kAla I. 1933 aura prakAzana kAla I. 1958 hai| lekhaka ne svayaM hI isakI "pArvatI vivRti" likhI hai isa kathA kRti meM rAjA caMdra mahIpati ke caritra kA varNana hai, jo prajA ke kalyANa ke liye apanI samasta saMpatti tyAga kara detA hai| lekhaka ne sarvodaya kI sthApanA ko dhyAna meM rakha kara hI nAyaka ke caritra kA nirmANa kiyA hai| upanyAsa meM 9 adhyAya ( nizvAsa) aura 296 pRSTha haiN| gadya ke bIca-bIca meM zloka bhI piroye gaye haiN| candravaMzam - le, candrakAnta tarkAlaMkAra / samaya- 1836-1908 I. / raghuvaMza se prabhAvita mahAkAvya / candravyAkaraNam- le. candragomI (dekhie cAndra vyAkaraNa) / candrazekharacaMpU le. rAmanAtha kavi / pitA raghunAtha deva / kavi kI mRtyu 1915 I meM / yaha caMpU kAvya pUrvArdha va uttarArdha do bhAgoM meM vibhakta hai / pUrvArdha meM 5 ullAsa haiN| isameM brahmAvarta nareza pauSya ke jIvana-vRtta putrotsava, mRgayA Adi kA varNana hai| uttarArdha apUrNa rUpa meM prApta hotA hai / pUrvArdha kA prakAzana kalakattA va vArANasI se ho cukA hai| candrazekharacaritam le duHkhabhaMjana vArANasI ke nivAsI I. 18 vIM zatI / candrazekharavilAsam- le taMjauranareza zAhajI mhaaraaj| I. 18 vIM zatI, sarvaprathama hastalikhita prati sana 1701 kI hai | yakSagAna koTi kI yaha racanA telagu bhASA se saMspRSTa hai| ziSya aura eka muni kA saMvAda telagu meM hai| subodha, saMgItamayI zailI / vividha rAgoM kI sUcanA / raMgamaMca para sUtradhAra anta taka upasthita rahatA hai| kathAsAra indra kI sabhA apsarAoM kA nRtyagAna itane meM sabhI devatA bhayabhIta hokara Ate hai| indra se nivedana karate haiM ki kAlakUTa se saba AtaMkita haiN| paraMtu indra, brahmA tathA viSNu unakA samAdhAna karane meM asamartha haiM / anta me zivajI unheM Azvasta karateM hai ki maiM kAlakUTa - -
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pI jAUMgA udara meM sthita jagat kI rakSA ke lie vaha kAlakUTa zivajI kaMTha meM sthApita hai| phira nAradAdi muni maMgala gAna karate haiN| anta meM graMtha zrItyAgeza sAmbaziva ko arpita hai| candrApIDacaritam - vhI.anantAcArya koddmbkm| candrAbhiSekam - le. bANezvara vidyaalNkaar| racanAkAla - sana 1740 / bardavAna ke rAjA citrasena ke Adeza se kusumAkarodyAna meM abhinIta / aMkasaMkhyA- saat| chAyAtattva tathA kapaTa nATaka pryog| striyoM kI bhUmikAeM nagaNya / aitihAsika dRSTi se mahattvapUrNa / nIti tathA vairAgya kA updesh| kathAsAra - yogIndra sampannasamAdhi ke do ziSya haiM, vinIta aura daant| vidyAprApti ke bAda ve guru se anurodha karate haiM ki ve gurudakSiNA maaNge| guru caudaha koTI suvarNa mudrA mAMgate haiN| donoM ziSya viMdhyavAsinI devI kI ArAdhanA karate haiN| devI prasanna hotI hai ki tumhAre guru hI tumheM dakSiNA prApti kA upAya btaayeNge| ziSya guru ke pAsa Ate haiN| guru unhe upAya batAte haiM ki Ajase pAMcave dina rAjA nanda mregaa| vinIta vahAM jAkara kahe ki mai saMjIvana auSadhi se rAjA ko punarjIvita karatA huuN| mai usake zarIra meM praveza kruuNgaa| isa bIca mere niSprANa kalevara kI rakSA dAnta karatA rhegaa| jIvadAna ke lie rAjA nanda ke rUpa meM tumhe caudaha koTi suvarNa mudrAeM arpaNa kruuNgaa| phira meM mRgayA ke lie yahAM Akara deha tyAgUMgA aura punaH apane zarIra meM praveza kruuNgaa| . isa prakAra saba hone para nanda kA mantrI zakraTAra ko jJAta hotA hai ki rAjA ke zarIra meM kisI yogI ne praveza kiyA hai| vaha nanda ko jIvita rakhane kA upAya socatA hai ki praviSTa yogI ke vAstavika zarIra ko naSTa karanA pddegaa| vaha sevaka ko AjJA detA hai ki vaha vinIta para dRSTi rkhe| __phira vaha AjJA karatA hai ki kahIM bhI koI zava dikhe to use jalAyA jaaye| jisake kSetra meM zava dikhAI degA use prANadaNDa diyA jaayegaa| yogIndra kA kalevara jalA diyA jAtA hai| santapta vinIta zApa detA hai ki jisane karma kiyA, usakA saparivAra vinAza ho| bAda meM rAjA ke cole meM guru ko bhI yaha saba vidita hotA hai| zaTakAra socatA hai ki zoka ke kAraNa rAjA kahIM mara na jaay| vaha usake pairoM paDa kara batAtA hai ki rAjya ko sanAtha rakhane hetu hI usane yaha kArya kiyA hai| yahAM rAkSasa nAmaka bAlaka, jise rAjA ne saMvardhita kiyA thA, zakaTAra ko sakuTubma bandI banA kara svayaM mantrI banatA hai| unheM tIna dina meM eka kI bAra sattU va jala diyA jAtA hai| kucha hI dinoM meM zakaTAra choDa parivAra ke anya sabhI sadasya mara jAte haiN| eka dina rAjA ke eka kaThina prazna kA uttara pAne ke hetu rAnI zakaTAra se milatI hai| uttara sunakara rAjA cakita hotA hai| use patA calatA hai ki yaha uttara zakaTAra ne diyaa| usakI buddhi se prabhAvita rAjA use bandIgRha se chuDA kara phira maMtrI banAtA hai, parantu zakaTAra aba badalA lene ke lie cANakya se milatA hai aura dono mila kara nandoM ko naSTa kara caMdragupta maurya ko rAjA banAte haiN| candrAloka - le. AcArya jydev| I. 13 vIM shtaabdii| kAvya-zAstra kA eka sarala evaM lokapriya grNth| isameM 294 zloka evaM 10 mayUkha haiN| isakI racanA anuSTup chaMda meM huI hai jisameM lakSaNa evaM lakSya donoM kA nibaMdha hai| prathama mayUkha meM kAvyalakSaNa, kAvya-hetu, rUDha, yaugika zabda Adi kA vivecana hai| dvitIya mayUkha meM zabda evaM vAkya ke doSa tathA tRtIya meM kAvya-lakSaNoM (bharatakRta "nATya-zAstra" meM varNita) kA varNana hai| caturtha mayUkha meM 10 guNa varNita haiM aura paMcama mayUkha meM 5 zabdAlaMkAroM evaM arthAlaMkAroM kA varNana hai aura aMtima do mayUkhoM meM lakSaNA evaM abhidhA kA vivecana hai| isa graMtha kI vizeSatA hai eka hI zloka meM alaMkAra yA anya viSayoM kA lakSaNa dekara usakA udAharaNa prastuta krnaa| isa prakAra kI samAsazailI kA avalaMba lekara AcArya jayadeva ne graMtha ko adhika bodhagamya va sarala banAyA hai| "candrAloka" meM sabase adhika vistAra alaMkAroM kA hai| isameM 17 navIna alaMkAroM kA varNana hai| unmIlita, parikarAGkura, proDhokti, saMbhAvanA, paraharSa, viSAdana, vikasvara, virodhAbhAsa, asaMbhava, udArasAra, ullAsa, pUrvarUpa , anuguNa, avajJA, pihita, bhAvikacchavi evaM anyokti| hiMdI ke rItikAlIna AcAryoM ke liye yaha graMtha mukhya upajIvya thaa| isa yuga ke aneka AlaMkArikoM ne isake padyAnuvAda kiye haiN| caMdrAloka para aneka TIkAeM haiN| pradyotana bhaTTakRta zaradAgama, vaidyanAtha pAyaguMDekRta ramA, gAgAbhaTTakRta rAkAgama, virUpAkSakRta zarada-zarvarI, vAjacaMdrakRta caMdrikA evaM caMdrAlokadIpikA aadi| appaya dIkSita kRta "kuvalayAnaMda" eka prakAra se "caMdrAloka" ke paMcamamayUkha kI vistRta khyAkhyA hI hai| hiMdI meM candrAloka ke kaI anuvAda prApta hote haiN| caukhaMbA vidyAbhavana se saMskRta-hiMdI TIkA prakAzita hai| candrikA (vIthi) -le. rAma paannivaad| I. 18 vIM shtii|. tricUra se 1934 meM prkaashit| kathAsAra - nAyaka svapna meM kisI suMdarI ko dekha kara kAmasantapta hotA hai| vidUSaka ke sAtha puSpa pAkara udyAna meM * mana bahalAte samaya bhUrjapatra para likhA huA eka premasandeza use prApta hotA hai| AkAzavANI dvArA jJAna hotA hai ki yaha saMdeza likhane vAlI candrikA nAyaka ke lie patnI kalpita kI gayI hai| nAyaka harSita hai| itane meM nepathya se sunAI detA hai ki caNDa nAma rAkSasa candrikA kA apaharaNa kara le gyaa| nAyaka mUrcchita hotA hai| vidUSaka use parAmarza detA hai ki saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa/105 For Private and Personal Use Only
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lambodara kI stuti kr| lambodara apane dAMta se rAkSasa ko caraka, kaniSka ke rAjavaidya the para isa saMbaMdha meM vidvAnoM meM vidIrNa kara nAyikA ko chuDA kara nAyaka ko sauMpatA hai| zubha / mataikya nahIM hai| caraka saMhitA meM mukhya rUpa se kAya-cikitsA muhUrta para unakA vivAha hotA hai| kA varNana hai| isameM varNita viSaya haiM- rasAyana, vAjIkaraNa, caMdrikA - mahAdeva daMDavate kRta hiraNyakezi zrautasUtra kI TIkA / jvara, rakta, pitta, gulma, prameha, kuSTa, rAjayakSmA, unmAda, apasmAra, candrodayAMkajAlam - le. dinkr| viSaya- jyotissshaastr| kSata, zodha, udara arza grahaNI pANDu, zvAsa, kAsa, atisAra, candronmIlanam - paTala 49 / bahuta se graMthoM se saMgRhIta / chardi, visarya, tRSNA, viSa, madAtyaya, dvivarNIya, trimarmIya, UrustaMbha, rudrayAmala, brahmAyAmala, viSNuyAmala, umAyAmala, buddhayAmala ina vAtavyAdhi vAta-zoNita va yonivyaapd| "caraka-saMhitA" meM pAMca yAmaloM ke uddharaNa vizeSa rUpa se liye gaye haiN| vividha darzana va arthazAstra ke bhI viSaya varNita haiM tathA aneka sthAnoM tAMtrika viSayoM kA varNana karane vAlA vizAla graMtha / va vyaktiyoM ke saMketa ke kAraNa isakA sAMskRtika mahattva atyadhika baDhA huA hai| yaha graMtha bhAratIya cikitsA-zAstra cApastava - le. rAmabhadra diikssit| kumbhakoNaM nivaasii| I. 17 kI pramANabhUta racanA ke rUpa meM pratiSThita hai| isakA anuvAda vIM shtii| capeTAhatistuti - le.zrIkRSNa brahmatantra prkaalsvaamii| I. 19 saMsAra kI prasiddha bhASAoM meM ho cukA hai| isakI hindI vIM shtii| vyAkhyA (vidyotinI) paM. kAzInAtha zAstrI va DaoN. gorakhanAtha caturvedI ne kI hai| camatkAra-candrikA - 1) vizvanAtha ckrvrtii| I. 17 vIM shtii| 2) le. kRSNarUpa / viSaya- kRssnncritr| 3) le. krnnpuur|| caritrazuddhividhAnam - le. shubhcndr| jainaacaary| I. 16-17 kAMcanapADa (baMgAla) ke nivAsI I. 16 vIM shtii| shtii| campUrAghavam - le. AsurI anntaacaary| I. 19 vIM shtii| cANakya -vijayam (nATaka) le. vizvezvara vidyAbhUSaNa (za. caMpUrAmAyaNam (yuddhakAMDa) - le. lakSmaNa kvi| isa graMtha 20) rUpakamaMjarI graMthamAlA meM 1967 I. meM kalakattA se para bhoja kRta "caMpUrAmAyaNa" kA atyadhika prabhAva hai aura prakAzita / aMkasaMkhyA- paaNc| pratyeka aMka dRzyoM meM vibhaajit| yaha caMpUrAmAyaNa ke hI sAtha prakAzita hai| graMthAraMbha meM bhoja viSkambhaka yA pravezaka kA abhaav| prasaMgocita ekoktiyA~ / kI vaMdanA kI gayI hai| saMvAda sarala tathA lghu| chAyAtattva kA smaavesh| nRtya, vINA 2) sItArAma shaastrii| kAkarapAratI (AMdha) nivaasii| vAdana, gIta Adi se bhrpuur| isameM cANakya kI sahAyatA se caraNavyUha - isake racayitA zaunaka muni kahe jAte haiN| isameM candragupta kI nanda para vijaya varNita hai aura anta meM hai cAra bhAgoM meM kramazaH Rgveda, yajurveda, sAmaveda tathA atharvaveda bhAratIya ekatA kA sndesh| kI jAnakArI dI gayI hai| cANakya-vijayam- le.ramAnAtha mishr| janma 1904 / racanA Rgveda - vedAdhyayanavidhi aura pArAyaNa vidhi ke cAra-cAra sana 1938 meM / oNla iMNDiyA orienTala kAnpharensa ke bheda batAye gaye haiN| carcA, zrAvaka, carcaka aura zravaNIyapAra bIsaveM adhivezana meM 1959 meM bhuvanezvara meM abhinIta / aMkasaMkhyA vedAdhyayana-vidhi ke aura kramapAra, kramapada, kramajaTA aura paaNc| aMka dRzyoM meM vibhAjita / kathAvastu hai nanda kA vadha, kramadaNDa, pArAyaNa-vidhi ke bheda haiN| candragupta kA rAjyAbhiSeka tathA rAkSasa dvArA candragupta ke maMtripada yajurveda ke 86, sAmaveda ke 1000, atharvaveda ke 9 bheda kI sviikRti| batAye gaye haiN| isa graMtha kI mahIdharakRta TIkA vedaviSayaka cAturmAsyaprayoga - le. vaidyanAtha pAyaguMDe / I. 18 vIM shtii| sAmAnyajJAna kI dRSTi se atyaMta upodaya mAnI jAtI hai| cAndravRtti - isa graMtha para aneka vRttiyAM likhI haiM, ve aprApya isake phalazruti khaNDa meM kahA gayA hai ki garbhiNI strI haiN| kevala eka vRtti jarmanI meM romana akSaroM meM hai| isa para ko isa graMtha ke zravaNa se putrasaMtati hogii| kisI dharmadAsa kA kartRtva aMkita hai para yudhiSThira mImAMsaka carakanyAsa- le. hricndr| I. 4 thI shtii| jainkvi| pitA- ko saMdeha hai ki yahI candragomI kI hai| aadidev| maataa-rthyaa| cAMdravyAkaraNam - le. cndrgomii| I. 5 vIM shtii| pANinIya carakasaMhitA - Ayurveda zAstra kA suprasiddha grNth| isa graMtha siddhAntoM kA saralIkaraNa isa graMtha meM kiyA hai| pAribhASika ke pratisaMskartA caraka haiN| inakA samaya isA kI prathama zatAbdI saMjJAoM kA prayoga na karanA isa vyAkaraNa kA vaiziSTya hai| ke AsapAsa mAnA gayA hai| vidvAnoM kA kahanA haiM ki caraka pANinIya tantra kI apekSA tghu| vispaSTa tathA kAtantra kI eka zAkhA hai, jisakA saMbaMdha vaizaMpAyana se hai| "kRSNayajurveda" apekSA saMpUrNa hai| pANinIya tantra ke jina zabdoM kA sAdhutva se saMbaddha vyakti caraka kahe jAte the| unhI meM se kisI eka vArtika aura iSTi dvArA hotA hai, ve zabda isameM sUtroM meM ne isa saMhitA kA pratisaMskAra kiyA hai| kahA jAtA hai ki samAviSTa haiN| pataMjali dvArA pratyAkhyAta zabda isameM nahIM haiN| cAdrayAmA 106/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kaI vidvAnoM kA mata hai kI yaha 6 adhyAyoM kA hai| jJAta hotA hai ki graMthakAra bauddha hone se vaidikI svaraprakriyA isameM nahIM hai| cAmuNDA (nATaka) - le. vyAsarAja shaastrii| I. 20 vIM shtii| cintAdri peTa, madrAsa se prkaashit| kathAvastu utpAdya aura hAsyapradhAna, aMkasaMkhyA cAra / kathAsAra - eka vidhavA landana se DaoNkaTara bana AtI hai, paraMtu grAmavAsI usakA tiraskAra karate haiN| ina virodhiyoM ke netA kI bahU jaba bImAra hotI hai, taba vahI vidhavA use svastha banAtI hai| anta meM ve hI virodhI use sAdhuvAda dete haiN| cArAyaNI zAkhA (kRSNayajurvedIya) - cArAyaNIyoM kA eka mantrArSAdhyAya milatA hai| usake anusAra nimnalikhita bAtoM kA patA calatA hai| (1) cArAyaNIya saMhitA kA vibhAga anuvAkoM aura sthAnakoM meM thaa| (2) cArAyaNIya saMhitA meM vAkyAnuvAkyA RcAeM cAlIsaveM sthAnaka ke anta meM ekatra paDhI gaI thiiN| (3) cArAyaNIya saMhitA meM kahIM to kAThaka saMhitA kA krama thA aura kahIM maitrAyaNIya saMhitA kA thaa| (4) cArAyaNIyasaMhitA ke kaI pATha kAThaka meM nahIM aura kaI maitrAyaNIya meM nahIM haiN| (5) cArAyaNIya saMhitA ke anta meM azvamedhAdi kA pATha thaa| cArucaritacarcA - le-AcArya ramezacaMdra zukla, AcArya saMskRta vibhAga, vArSNeya kaoNleja, alIgaDha (u.pr.)| 480 pRSThoM ke isa graMtha meM manu yAjJavalkya se lekara Adhunika yuga ke AMbeDakara-golavalaMkara taka hue 101 mahAnubhAvAvoM ke vyaktittva kA prasanna gadya zailI meM likhe hue saMkSipta laghunibaMdhoM meM paricaya diyA hai| saMskRta vAGmaya meM isa prakAra kA yaha pahalA hI prayAsa hai| prApti-sthAna- vANIpariSad Ara-6, uttamanagara vANIvihAra, naI dillI-1100591 cArucaryA - le-kssemendr| I. 11 vIM shtii| pitaa-prkaashendr|| zloka saMkhyA-45001 cArudattam (prakaraNa) - le-bhaas| isa prakaraNa kA nAyaka cArudatta vaNik tathA nAyikA vasaMtasenA vezyA hai| prakaraNa ke lakSaNa ke anusAra isameM 10 aMka honA cAhie jaba ki isameM 4 aMka hI prApta hote haiN| ataH isa prakaraNa ko apUrNa mAnA gayA hai| saMkSipta kathA : isa prakaraNa kI kathA cAra aMkoM meM vibhakta hai| isake prathama aMka meM zakAra dvArA pIchA kiye jAne para gaNikA vasaMtasenA zakAra se bacane ke lie acAnaka cArudatta ke ghara meM chupa jAtI hai| vasaMtasenA apanA hAra cArudatta ke pAsa rakha kara jAtI hai| vidUSaka use pahuMcAne vAlA hai| dvitIya aMka meM vasaMtasenA jue meM parAjita saMvAhaka ko, vijetAoM ko dhana dekara mukta karatI hai aura use dhArudatta ke pAsa bheja detI hai; tabhI ceTa se hAthI kI ghaTanA evaM cArudatta dvArA ceTa ko prAvAraka dene kI ghaTanA suna kara cArudatta ko dekhatI hai| tRtIya aMka meM sajjalaka cArudatta ke ghara se vasaMtasenA ke suvarNahAra ko curA kara le jAtA hai| cArudatta isase duHkhI hokara hAra ke badale apanI patnI kI motI kI mAlA vidUSaka ke hAtha vasaMtasenA ke pAsa bhejatA hai| caturtha aMka meM sajalaka apanI premikA madanikA ko vasaMtasenA se mukta karAne ke lie corI kiyA gayA hAra le kara vasaMtasenA ke ghara jAtA hai| kintu madanikA hAra ko pahacAna letI hai aura sajjalaka ko hAra lauTAne ke lie kahatI hai| utane meM vidUSaka Akara cArudatta dvArA preSita mAlA vasaMtasenA ko detA hai| sajjalaka se hAra le kara vasaMtasenA sajjalaka ke sAtha madanikA ko bidA karatI hai aura cArudatta se milane ke lie jAtI hai| isa prakaraNa meM eka hI arthopakSeka (cUlikA) kA prayoga huA hai| isa cUlikA kA sthAna prastAvanA ke antargata hai| cArvAka-tANDavam - le-DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya / aNksNkhyaaaatth| viSaya-SaDdarzanoM ke pravartakoM se cArvAka kA vivAda / cAlukyacaritam - le-paravastu lakSmInarasiMha svaamii| madrAsa nivaasii| dakSiNa bhArata ke cAlukyavaMzIya puruSoM kA caritra tathA zilAlekhoM evaM tAmrapaToM se prApta ghaTanAoM kA kAvyamaya nivedana isa graMtha kA viSaya hai| cikitsAkaumudI - le-dhnvtri| viSaya-vaidyakazAstra / cikitsAdarzanam - le-dhanvantari / cikitsAmRtam - le-gopaaldaas| I. 16 vIM shtii| vissyaayurvijnyaan| cikitsA-ratnAvalI - le-kvicndr| I. 17 vIM zatI / vissy-vaidykshaastr| cikitsAratnam - le-jagannAtha dtt| I. 19 vIM shtii| viSaya-Ayurvedika cikitsApaddhati / cikitsAsArasaMgraha - (1) le-dhanvaMtari (2) le-bNgsen| I. 11 vIM shtii| (3) le-ckrpaanni| I. 11 vIM shtii| (4) le-kAlIcaraNa vaidy| I. 19 vIM shtii| ina graMthoM kA viSaya hai : Ayurvedika cikitsApaddhati / cikitsAsopAna - san 1898 meM kalakattA se saMskRta-hindI meM prakAzita isa mAsika patrikA ke sampAdaka rAmazAstrI vaidya the| ciMciNImatasArasamuccaya - 12 paTaloM meM puurnn| tAMtrikoM kA ciMciNImata siddhanAtha ne sthApita kiyA thaa| isakA saMbaMdha vAmAcAra, pazcima krama se hai| cittarUpam - le-rudrraam| cittapradIpa - le-vaasudev| kAzmIrI pNddit| cittavizuddhiprakaraNam (nAmAntara cittAvaraNavizodhanam) - le-bauddha paMDita aarydev| viSaya-brAhmaNoM ke karmakANDa kI AlocanA tathA anya tAMtrika bAtoM kA varNana / cittavRttikalyANa - le-bhUminAtha (nallA) dIkSita / I. 17-18 shtii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 107 For Private and Personal Use Only
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cintAmaNi - le-yajJavarmA / zAkaTAyana vyAkaraNa kI lghuvRtti| kAzI meM prakAzita lagabhaga-6000 shlok| yaha amoghA vRtti kA saMkSepa hai| prastuta cintAmaNi vRtti para maNiprakAzikA nAma kI vRtti ajita senAcArya ne likhI hai| cintAmaNikalpa - le-dAmodara pnnddit| shlok-500| vissy-tNtrshaastr| cintAmaNitantram - (1) hara-pArvatI saMvAda ruup| viSaya-yonibIjarahasya, kuNDalinIdhyAna, yonikavaca, AdhAracakra ke krama se kavaca-pATha kA phala, yonikavaca dhAraNa kA phala SaTcakroM ke krama se mantrArtha kathana, SaDdaloM kA varNana, mudrAmantrArtha nirUpaNa aura caitnyrhsy| (2) zloka-264 / adhyAya 71 viSaya-SaTcakroM meM sthita yonirUpa ke cintana kI vidhi, trailokyamaMgala kavaca, yonimudrA, mantrArthanirUpaNa ityAdi / ciMtAmaNi-prakAzikA - le-ajitsenaacaary| viSaya-yakSasena (yakSavarmA) racita ciMtAmaNi nAmaka graMtha para ttiikaa| cintAmaNivijayacampU - le-zeSa kvi| cidAnandakelivilAsa - le-gauDapAda / devImAhAtmya kI ttiikaa| cidAnandamandAkinI - le-kRSNadeva / tAMtrika darzana kA pratipAdaka graMtha / viSaya-mahAmokSa, japAnuSThAna, bhAvanirUpaNa, zArIra yogasAdhana ityaadi| cidgaNacandrikA - le-kaalidaas| cidadvaitaka - le-pradhAna veNkppaa| zrIrAmapura ke nivaasii| citsukhI (aparanAma-tattvapradIpikA) - le-citsukhAcArya / I. 12 vIM shtii| advaita vedAnta kA eka pramANabhUta grNth| citsUryAlokam - (1) le-muDumbI veGkaTarAma narasiMhAcArya / I. 1848 se 1926 | viSaya-sUryagrahaNa kI kthaa| (2) le-cinnA narasiMha caaluuN| I. 19 vIM shtii|| cillI - le-nttmaanv| I. 17 vIM shtii| zloka-3751 kAmakalAvilAsa nAmaka graMtha kI vyaakhyaa| cidavilAsa - (1) le-saMpUrNAnanda, uttara pradeza ke bhUtapUrva mukhymNtrii| darzanaviSayaka lekhoM kA saMskRta anuvaad| (2) le-puNyAnanda yogii| shlok-37| cidvilAsastuti - le-amRtAnandanAtha / citrakAvyakautukam - le-rAmarUpa paatthk| isa graMtha ko 1967 kA sAhitya akAdamI kA puraskAra prApta huA hai|| citracaMpU - le-vidyAlaMkAra bANezvara bhttttaacaary| kAvya nirmiti 1744 I. meN| yaha kAvya vardhamAnanareza mahArAja citrasena ke Adeza se likhA gayA thaa| isameM yAtrA-prabaMdha va bhakti-bhAvanA kA milA huA rUpa hai| isameM 294 padya va 131 gadya cUrNaka haiN| isameM kavi ne rAjA ke Adeza se manorama vana kA varNana kiyA hai| prastuta caMpUkAvya kA prakAzana kalakattA se ho cukA hai| citrabandharAmAyaNam - kavi-veGkaTamakhI / I. 17 vIM shtii| citramaMjUSA - le-gaMgAdhara zAstrI maMgarULakara / nAgapura nivaasii| citrayajJam (nivedanapradhAna nATaka) - le-baidyanAtha vAcaspati bhttttaacaary| 18 vIM zatI uttraardh| govinda deva kI yAtrA ke avasara para prathama abhiny| aMkasaMkhyA- paaNc| kirataniyA tattva se yukt| zleSAtmaka padoM kA pryog| saMrabhAtmaka vAtAvaraNa meM saMvAda kI cttultaa| nivedana prAyaH pdyaatmk| prathama aMka meM raMgamaMca para ekasAtha bIsa pAtra Ate haiN| kathAsAra - prajApati dakSa ke yajJAnuSThAna meM ziva ko anupasthita dekha dadhIci usakI nirbhartsanA karate haiN| dakSa unheM apamAnita kara bhagAtA hai| yaha dekha devatA aura nAradAdi RSi sabhAtyAga karate haiN| nArada yaha vArtA ziva ko dete haiN| satI pitA ke ghara se yajJa kA samAcAra suna nikala gyii| ziva usake pIche nandI ko bhejate haiN| dakSa ziva kI nindA karate haiN| yaha suna satI yajJakuNDa meM AtmadAha karatI hai| usI samaya nArada batAte haiM ki ziva kA krodha vIrabhadra ke rUpa meM sAkAra haA hai| anta meM yajJa vidhvasta hotA hai| citravANI - mAsika ptrikaa| kAzI se sana 1913 meM prkaashit| ravIndra kAvya ke anuvAda tathA kAlIpada tarkAcArya kA mahAkAvya isameM kramazaH prakAzita hue| citrabhASikA - le-bANezvara vidyaalNkaar| baradvAna ke baMgAla rAjA citrasena kI preraNA se likhita grNth| cipiTaka-carvaNam (prahasana) - le-jIva nyAyatIrtha / jnm-1894| "rUpaka-cakram" meM prakAzita / viSaya-dhanI kintu atyaMta kRpaNa kapAlI kA hAsyotpAdaka citraNa / nAyaka-kapAlI naayikaa-rNginnii| cimanIzatakam - le-niilknntth| 106 shlok| viSaya-alIvardIkhAna kI snuSA cimanI kA dayAdeva zarmA se premprkrnn| cetanA kvAste - le-vaMzagopAla shaastrii| cetasiMhakalpadrama - le-bhvaaniishNkr| viSaya-dharmazAstra / cetodUtam - eka sNdeshkaavy| lekhaka kA nAma va racanAkAla ajnyaat| isameM kisI ziSya dvArA apane guru ke caraNoM meM unakI kRpAdRSTi ko preyasI mAna kara apane citta ko dUta banA kara bhejane kA varNana hai| guru kI vaMdanA, unake yaza kA varNana va unakI nagarI kA varNana kiyA gayA hai| aMta meM guru kI prasannatA va ziSya ke saMtoSa kA varNana hai| isameM kula 129 zloka haiM aura maMdAkrAMtA vRtta kA prayoga kiyA gayA hai| citta ko dUta banAne ke kAraNa isakA nAma "cetodUta" rakhA gayA hai| isakI racanA meghadUta ke zlokoM kI samasyApUrti ke rUpa meM kI gaI hai| prastuta graMtha kA prakAzana I. 1922 meM jaina AtmArAma sabhA bhAvanagara se ho cukA hai| isakI 108 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra bhASA pravAhapUrNa va prasAdamayI hai aura zrRMgAra ke sthAna para zAMta rasa va dhArmikatA kA vAtAvaraNa nirmANa kiyA gayA hai / guru kI kRpA dRSTi ko hI kavi sarvasva mAnatA hai| caitanyagiripaddhati le caitanyagiri / zloka www.kobatirth.org - viSaya- dharmazAstra / caitanyakalpa brahmayAmalAntargata pArvatI Izvara saMvAdarUpa / zloka 157 | adhyAya - 7 | viSaya -gaurAMgadeva kA janma, gaurAMgadeva kA mAhAlya, gaurAMgadeva maMtroddhAra yamunA stuti, gaurAMga pUjA varNana ityAdi / 300 I - caitanyacaritam le- kAlIharadAsa basu / I. 1928 - 29 meM saMskRta sAhitya patrikA meM prakAzita caitanyacaritAmRtam (mahAkAvya)le kavi krnnpuur| kAMcanapADA (baMgAla) ke nivaasii| 16 vIM zatI / caitanya mahAprabhu kI jIvanI para racita mahAkAvya / caitanyacandrAmRtam (1 ) le prabodhAnanda sarasvatI / za. 16 madhya / viSaya- mahAprabhu caitanya kI stuti / (2) le ma.ma. kRSNakAla vidyaavaagiish| san 1810 / caitanya candrodayale kavi karNapUra racanAkAla san 1572 / mhaanaattk| aMkasaMkhyA dasa / aitihAsika dRSTi se mahattvapUrNa / mahAprabhu caitanya kA caritra varNita hai| uDIsA ke mahArAjA gajapati pratAparudra kI preraNA se isa nATaka kA abhinaya huA thA / caitanyacandrodayam - eka pratIka nATaka / lekhaka - zrI. paramAnaMda / I. 16 vIM shtii| nATaka kA pratijJAta viSaya hai caitanya mahAprabhu kA caritra, kiMtu isameM bhakti, vairAgya, kali, adharma Adi amUrta pAtroM ke sAtha, caitanya va unake ziSyoM ke rUpa meM mUrta pAtra bhI prastuta kiye gae haiN| caitanya - caitanyam - le. ramA caudhurii| DaoN. yatIndravimala caudhurI kI dharmapatnI / caitanya mahAprabhu kA pAMca dRzyoM meM caritra varNana / vaiyajJa ( rUpaka) le- vaidyanAtha vAcaspati bhaTTAcArya I. 19 vIM zatI / caulacaMpU le virUpAkSa kavi samaya saMbhavataH 17 vIM zatI / / / isa caMpU kA prakAzana madrAsa gavarnameMTa oriyaMTala sIrIja va sarasvatI mahala sIrIja taMjaura se ho cukA hai| isa caMpU ke varNya viSaya isa prakAra haiM: kharvaTa grAma varNana, kulottuGgavarNana, kulottuG kI zivabhakti, varSAgama, zivadarzana, ziva dvArA kuloluGga ko rAjyadAna, kuberAgamana, taMjAsura kI kathA, kubera kI preraNA se kulottuGga kA rAjyagrahaNa, rAjya kA varNana, putrajanma- mahotsava, rAjakumAra ko anuzAsana, kumAra coladeva kA vivAha, paTTAbhiSeka, aneka varSa taka kulottuGga kA rAjya karane ke pazcAt sAyujyaprApti va devacola ke zAsana karane kI sUcanA / isa caMpU meM mukhyataH zivabhakti kA varNana hai| colabhANa - le-ammala aacaary| I. 17 vIM zatI / pitA ghaTita sudarzanAcArya / coracatvArizI kathA alibAbA aura cAlIsa cora isa prasiddha arabI kathA kA anuvaad| anuvAdaka govinda kRSNa moDaka, puNe- nivAsI / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cora-cAturIyam (prahasana ) - le-jIva nyAyatIrtha / janma-1894 / 1 saMskRta sAhitya pariSat patrikA meM san 1951 meM prkaashit| caurya kalA ke vividha pakSoM kA hAsyotpAdaka paricaya | caurapaMcAzatI le bhAratacandra va I. 18 vIM zatI saurapaMcAzikA 50 zlokoM kA laghu kAvya / le-bilhaNa / kAzmIrI kavi / utkRSTa kAvya kA udAharaNa / kucha pANDulipiyoM kI prastuti meM yaha kathA milatI hai ki vairasiMha rAjA kI kanyA candralekhA (zazikalA) kavi kI ziSyA tathA preyasI thI / gupta rUpa se prema prakaraNa baDhatA rhaa| anta meM rAjA ko patA calane para kavi ko mRtyudaNDa ghoSita hotA hai / rAjakanyA ke sAtha vyatIta kSaNa tathA uparyukta Ananda kI smRti meM yaha racanA huI / rAjA ko jJAta hone para rAjakanyA se vivAha saMpanna / isa kathA meM aitihya kA aMza nahIM hai| pratyeka zloka "adyApi tAM" se prArambha tathA "smarAmi" se anta hotA hai| isa kAvya para gaNapati zarmA, rAmopAdhyAya aura basavezvara kI TIkAeM hai| chatrapati zivarAjaH le- zrIrAma bhikAjI velaNakara / "devavANImandira" tathA bhAratIya vidyAbhavana se prakAzita racanA san 1974 meN| aMkasaMkhyA- paaNc| san 1662 kI vijApura kI vijaya se lekara zivAjI ke rAjyAbhiSeka (1674) taka kI ghaTanAeM prastuta / kula pAtra 25 santa rAmadAsa, ze muhammada Adi ke gItoM kA saMskRtIkaraNa kiyA hai / katipaya naye chandoM kA prayoga isameM huA hai| hai / chatrapati zivAjI mahArAja carita le zrIpAdazAstrI hasUrakara / iMdaura nivAsI / bhArataratnamAlA kA dvitIya puSpa / prAsAdika gadya zailI meM zivAjI mahArAja kA yaha caritra likhA huA chatrapati sAmrAjyam (nATaka) se mUlazaMkara mANikalAla yAjJika 1886 1965 I. / lekhaka kI aMtima racanA / aMkasaMkhyA dasa | chatrapati zivAjI ke san 1646-1674 taka ke zAsanakAla kI ghaTanAoM para aadhaarit| aMtima aMka meM rAjyAbhiSeka mahotsava | - For Private and Personal Use Only saMkSipta kathA isa nATaka meM chatrapati zivAjI ke zauryapUrNa kAryoM kA mugaloM ke viruddha saMgharSa aura svarAjya kI sthApanA karane kI ghaTanAoM kA varNana hai| nATaka ke prathama aMka meM zivAjI bhArata meM dharmarAjya kI sthApanA karane kA praNa karate haiN| toraNa durga kA durgapAla toraNadurga zivAjI ko sauMpa dotA hai| zivAjI cAkaNa aura koMDAnA durga para adhikAra karane ke lie apanI senA ko bhejate haiM aura svayaM puraMdara durgaM ko adhIna karane ke lie jAte haiM dvitIya aMka meM zivAjI rAjamAcI durga ke jIrNamandira kI khudAI se prApta dhana ke dvArA saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 109 -
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra videziyoM se zastrAstra kharIdate haiM aura kalyANa durga para vijaya prApta karane ke liye AbAjI ko bheja dete haiN| cAlIsa hajAra mAvaloM kI senA ko lekara zivAjI koMkaNa vijaya ke lie prasthAna karate haiN| tRtIya aMka meM ukta donoM kI vijaya ke bAda bIjApura narezadvArA zivAjI ke pitA ko kArAgAra meM DAla dene para zivAjI pitA kI mukti ke lie mugala sAmrAjya ko patra likhate haiN| caturtha aMka meM zivAjI bIjApura nareza se saMdhi karane kI yojanA banAte haiN| paMcama aMka meM panhAlA aura junnara durgA para marAThoM kA adhikAra ho jAtA hai| isake bAda marAThe vizAla durga para jAte haiN| SaSTha aMka meM mugala samrAT zivAjI ko pakar3ane ke lie dakSiNa prAnta ke rAjyapAla ko Adeza detA hai| saptama aMka meM mugala senApati jayasiMha zivAjI se mugala samrAT kI saMdhi mAnya karavAtA hai aura zivAjI ko AgarA bheja detA hai| aSTama aMka meM zivAjI miThAI ke piTAre meM chupa kara nikala bhAgate haiN| navama aMka meM sAdhuveza meM pUnA lauTate hai| dakSiNa prAnta kA rAjyapAla, zivAjI ko svasaMmata rAjA banane kA adhikAra detA hai| dazama aMka meM zivAjI gurjara pradeza para adhikAra sthApita kara lauTate haiM aura rAjyapada para abhiSikta ho dharmarAjya kI sthApanA karate haiN| chatrapati sAmrAjya nATaka meM kula nau arthopakSepaka haiN| chandaH kalpakatA le- mathurAnAtha chandaH koza le ratnazekhara / chanda:kaustubha (1) le-rAdhAdAmodara (2) le-baladeva vidyAbhUSaNa I. 18 vIM zatI / chandazcUDAmaNi le- hemacaMdra | chandaH pIyUSam - le-jagannAtha mizra pitA rAma (I. 18 vIM zatI) / chandaHprakAza le- zeSacintAmaNi / chandaH zAstram (1) le jayadeva / samaya-I. 10 vIM zatI / sUtrarUpa racanA / isa para mukulabhaTTa ke putra haradatta kI TIkA hai (2) le devanandI pUjyapAda jainAcArya mAtA zrIdevI pitA - mAdhavabhaTTa / I. 5-6 vIM zatI / 1 - - - www.kobatirth.org - - chandaH sArasaMgrahaH le candramohana ghoSa I. 20 vIM zatI / vividha stotroM se prApta vividha chandoM kA yaha saMkalana hai / chandaH suMdara le- narahari / chandaH sudhAkara le-kRssnnaaraam| chandaH sudhAcillaharI le ajJAta / - - chandonuzAsana le jinezvara / chandogovinda le-gaMgAdAsa (za. 16) / chandomakhAnta le- puruSottama bhaTTa (za. 16 ) / chandomaMjarI lekhaka - gaMgAdAsa I. 16 vIM zatI / / pitaa-gopaaldaas| aneka vRttoM kA paricaya dete hue udAharaNoM 110 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa meM kRSNastuti kI hai| prakaraNasaMkhyA - 6 / TIkAkAra (1) jagannAtha sena, (jaTAdhara kavirAja ke putra), (2) caMdrazekhara / (3) dattArAma (4) govardhana vaMzIdhara (5) vaMzIdhara, (6) kRssnnvrmaa| chandomAlA le zAGgadhara / chandomuktAvalI le zaMbhurAma / chandoratnAkara (1) le ratnAkara zAntideva (I. 9 bI zatI), (2) le vAsudeva sArvabhauma 1 le- rAjamala pAMDe / I. 16 vIM zatI / chaMdovidyA chandoviveka chandovyAkhyAsAra le kRSNabhaTTa / le- gaNanAtha sena / I. 20 vIM zatI / - - - chalArNasUtrama (savRti) buddhirAja zloka 2001 For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - mUlakAra bhAskararAya tathA vRttikAra chagalI RSi ke chAgaleya zAkhA (kRSNa yajurvedIya) ziSya chaagley| zAMkhAyana zrauta - - sUtra ke AnartIya bhASya meM chAgaleyopaniSad DA. belavalakara ne mudrita kara diyA thA / nibandha graMthoM meM chAgaleya smRti ke zlokoM ke uddharaNa milate haiN| chAgaleyazAkhA se saMbaMdhita chAgaleya upaniSad eka navya upaniSad mAnA jAtA hai| chAgaleyoniSad yaha alpAkAra upaniSad hai| isameM kurukSetra meM nivAsa karane vAle bAliza nAmaka RSiyoM dvArA kavaSa ailUSa ko upadeza dene kA varNana hai| isake aMta meM "chAgaleya" zabda kA eka bAra ullekha huA hai| isameM ratha kA dRSTAMta dekara upadeza diyA gayA hai| sarasvatItIravAsI RSiyoM ne "kavaza ailUSa" ko "dAsyAH putra" kaha kara usakI niMdA kI tathA "kavaSa" ne unase jJAna prApta karane kI prArthanA kii| isa para RSiyoM ne use kurukSetra meM vAlizoM ke pAsa jAkara upadeza grahaNa karane kA Adeza diyaa| vahAM "kavaSa ailUSa" ne eka varSa taka raha kara jJAna prApta kiyaa| chaMdogAhnika le-datta upAdhyAya / (I. 13-14 vIM zatI) viSaya- dharmazAstra / chAMdogya upaniSad sAmaveda kI talavakAra zAkhA ke antargata chAMdogya brAhmaNa meM yaha upaniSada hai| isameM ATha adhyAya haiM / prathama do adhyAyoM meM sAmavidyA kA nirUpaNa hai| tIsare adhyAya meM sUrya kI "devamadhu" ke rUpa meM upAsanA kA varNana hai| "sarvaM khalvidaM brahma" yaha sarvavidita tathA prasiddha siddhAnta isI adhyAya meM hai| cauthe adhyAya meM raikva kA tattvajJAna, satyakAma, jAbAli kI kathA, satyakAma dvArA upakosala ko diyA gayA brahmajJAna kA upadeza Adi viSayoM kA samAveza hai| pAMcaveM adhyAya meM pravAhaNa jaivali ke dArzanika siddhAntoM aura azvapati kekapa ke sRSTiviSayaka tattvoM kA pramukhatA se vivecana hai| chaThaveM adhyAya meM maharSi AruNi ke siddhAntoM kA varNana hai| sAtaveM adhyAya meM sanatkumAra tathA nArada kA saMvAda hai aura
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AThaveM adhyAya meM iMdra aura virocana kI kathA hai| jaDavRttam - le-maadhv| viSaya-nartikAoM dvArA mUrkha banane vAle chAyAzAkuntalam - le-jIvanalAla paarekh| san 1957 meM taruNoM kA parihAsagarbha varNana / sUrata se prakAzita ekAMkI ruupk| kathAsAra-duSyanta dvArA janakajAnandanam (nATaka) - le-kalya lakSmInarasiMha (I. asvIkRta zakuMtalA kaNvAzrama AtI hai| vaha tiraskariNI ke 18 vIM zatI) narasiMha ke vAsantika utsava meM prathama abhinaya / prabhAva se adRzya hokara vidita karatI hai ki kaNva himAlaya aNksNkhyaa-paaNc| viSaya-rAmakathA / cale gaye haiN| duSyanta vahAM AtA hai, usakI vANI sunakara janamArazAntiprayoga - vidhAnamAlAntargata gargakArikA ke anusaar| zakuntalA gadgad hotI hai| zloka-38| viSaya-mahAmArI bhaya ke nivAraNArtha gargaprokta vidhAna chinnamastAkalpa - rudrayAmalAntargata / adhyAya-18 / shlok-500| se shaantipryog| chinnamastApaMcAMgam - phelkArItantrAntargata umA-mahezvara sNvaadruup| janAzrayI chandociti - le-jnaashry| prArambha meM hI rAjA viSaya-(1) chinnamastApaTala, (2) chinnamastA-pUjApaddhati, (3) janAzraya tathA usake yaza kA ullekha hai| yaha nareza mAdhavavarmA chinnamastA-kavaca, (4) chinnamastA-sahasranAma, (5) (dvitIya) viSNukuNDI vaMza kA hai jisane yaha upAdhi dhAraNa chinaamstaastotrm| kI thii| (samaya 580 se 615 i.sa.) usane aneka prAcIna chinnamastASTottarazatanAma - gorksssNhitaantrgt| ise zivajI ne / graMthoM kA ullekha kiyA hai, 16 prkrnn| chandoM kI pahacAna nAradajI se kahA thaa| phalazruti-isa stotra kA navamI yA SaSThI ke liye alaga paddhati kA aavisskaar| sama, viSama, ardhasama, ko jo pATha karatA hai vaha kubera kI taraha dhanasampanna hotA hai| vRtta, jAti, vaitAliya, AryA, prastAra Adi paribhASAoM kA nirmANa kiyA hai| chelotsavadIpikA - le-raadhaakRssnnjii| janmamaraNakavacAra - le-bhaTTa raamdev| guru yogarAja athavA jagatprakAza - kavi-vizvanAtha nArAyaNa vaidy| isameM gujarAta / yogezvarAcArya jo abhinavagupta ke ziSya the| ke rAvala vaMzIya nRpati jagatprasAda kA caritra 14 sargoM meM graMthita hai| janma rAmAyaNasya - le-zrIrAma velaNakara "surabhAratI' bhopAla jagadambAcampU - kvi-gopaal| pitaa-mhaadev| se san 1972 meM prkaashit| 25 minaToM meM abhiney| kula jagadAbharaNa - le-jagannAtha pNdditraaj| apane AzrayadAtA paatr-paaNc| gIta saMkhyA paaNc| viSaya-krauncavadha kI kthaa| udepuranareza jagatsiMha kI stuti ke liye paMDitarAja ne yaha racanA kI hai| janmAbhiSeka - le-devanandi puujypaad| jainaacaary| (I. 5-6 jagadguru-aSTottarazatakam - le-kaviratna paMcapAgeza shaastrii| vIM shtii)| maataa-shriidevii| pitA-mAdhavabhaTTa / jagadguruvijayacampU - le-yaluMdara zrIkaNTha shaastrii| japasUtram - le-svAmI pratyAgAtmAnaMda srsvtii| prAcIna sUtra paddhati ke anusAra japavidyA kA samIkSaNa prastuta graMtha meM kiyA jagannAthavallabham - le-rAmAnanda raay| I. 16 vIM shtii| huA hai| isameM sUtrasaMkhyA 522 aura kArikAsaMkhyA 2059 hai, pAMca aMkoM kA zrIkRSNaviSayaka saMgIta naattk| vividha gItoM jina para lekhaka ne ati vistRta baMgalA bhASya bhI likhA hai| meM vividha rAgoM kA pryog| utkala ke mahArAja gajapati prastuta graMtha adhyAtmavidyA aura upaniSad kA vizvakoSa mAnA pratAparudra ke samAzraya se prerit| rAdhA-mAdhava kI praNayakrIDA jAtA hai| bhAratIya vidyA prakAzana, vArANasI, dvArA isakA hiMdI kA citrnn| pramukha rasa zRMgAra aura bIca bIca meM hAsyarasa / anuvAda prakAzita huA hai|| 1901 I. meM vRndAvana ke devakI nandana presa meM devanAgarI lipi meM mudrit| tatpUrva baMgAlI lipi meN| japArcanapurazcaraNavidhi - rudryaaml-bttukklpaantrgt| jagannAthavijayam - (1) le-pradhAna veNkpp| zrIrAmapura ke zloka-6321 nivaasii| (2) rudrbhtt| japyezotsavacampU - le-veMkaTasubbA / jaganmohanabhANaH - kavi-zrI raghunAtha zAstrI velnnkr| I. jambUdvIpapUjA - le-brahmajinadAsa / I. 15-16 vIM shtii| 20 vIM shtii| isakA ekamAtra prakAzana zilAyaMtra kA hai| jambUsvAmicarita - le-brhmjindaas| jainaacaary| I. 15-16 jaganmohana vRttazatakam - le-vAsudeva brhmpnnddit|| vIM shtii| sarga 11 / jaTApaTaladIpikA - le-zrI bAlaMbhaTa spre| gvAliyara nivaasii| jayatu saMskRtam - san 1960 meM kAThamANDU (nepAla) se zrI veda-paThana ke saMhitA, pada, krama, jaTA, zikhA sadRza pAThazailI prasAda gautama ke sampAdakatva meM yaha patrikA prAraMbha huii| ke niyamoM kA isa graMtha meM vivecana kiyA gayA hai| yaha TIkA prakAzaka kezava dIpaka the| Age cala kara saMpAdana kA dAyitva graMtha hai| isa racanA kI pANDulipi siMdhiyA prAcya zodhA saMsthAna vAsudeva tripAThI ne sNbhaalaa| nepAla meM saMskRta kA pracAra isakA ujjaina meM upalabdha hai| uddezya thaa| patra meM kavitA, nibandha, kathA, anuvAda Adi kA saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa/111 For Private and Personal Use Only
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra prakAzana hotA hai| prakAzana sthala- jayatu saMskRtam kAryAlaya, rAnI pokharI 10/558 bhoTAhiTI kAThamANDU / jayadhavalA TIkA le- vIrasena / jainaacaary| I. 8 vIM zatI / kaSAyaprAbhRta kI TIkA / zlokasaMkhyA 20,000 1 jayanagararaMgam kavi - mallabhaTTa harivallabha / viSaya-jayapura kA itihAsa aura narezoM ke caritra muMbaI meM mudrit| jayantikAle jaggu zrI bakula bhUSaNa kA anusaraNa karane hetu likhita kathA / jayantI 1 janavarI 1907 se trivendrama mArutAcArya aura lakSmInandana svAmI ke vANabhaTTa kI paddhati - (kerala) se komala sampAdakatva meM isa prathama saMskRta dainika patra kA prakAzana AraMbha huA / grAha aura arthAbhAva ke kAraNa yaha patra zIghra par3a gyaa| jayantI le- haridAsa siddhAntavAgIza (I. 19-20 vIM zatI) zrIharSa ke naiSadhIya kAvya kI vyAkhyA / jayantInirNaya le madhvAcArya I. 12-13 vIM zatI / jayantu kumAunIyAH - lekhikA-lIlA rAva dayAla / san 1966 meM "vizvasaMskRtam" meM prakAzita dRzyasaMkhyA tIna bhAvukatApUrNa sNvaad| kumAunI gItoM kA samAveza / sainika jIvana kA vAstava citraNa isameM hai / kathAsAra janarala harIzvara dayAla ke netRtva meM bhAratIya senA sakriya hai| adhikAMza sainika phuphusa roga, Adi se pIr3ita haiM, unake astra zastra aparyApta evaM purAne haiM aura unake pAsa UnI vastroM kI kamI hai| karnala zekhara ke sAtha janarala harIzvara ke netRtva meM rASTrIya dhvaja phaharAyA jAtA hai, paraMtu videzamaMtrI varmA Adeza dete haiM ki itane saMkaToM se prApta isa pradeza ko amarIkAdi dezoM ke mantriyoM kI icchAnusAra choDa denA hai| jayapurarAjavaMzAvalI le zrIrAmanAtha nnd| jayapura ke nivAsI / jayapuravilAsa - kavi AyurvedAcArya kRSNarAma / jayapura nivAsI / (I. 19 vIM shtii)| jayapura ke aneka rAjAoM kA caritra isa kAvya meM varNita hai / - - www.kobatirth.org - - jayamaMgalA marAThI ke prasiddha kavi yazavanta ke kAvya kA anuvAda anuvAdaka - zrIrAma velnnkr| jayaratnAkaram (nATaka) le- zaktivallabha arjyAla / san 1792 meM likhita / nepAla sAMskRtika pariSad dvArA san 1965 meM prkaashit| prathama abhinaya rAjA raNabahAdura ke samakSa / bhinna nATyaparamparA / aMkoM ke sthAna para "kallola" zabda kA prayoga kiyA hai| kallola saMkhyA - gyAraha / zAstrocita raMgamaMca kI AvazyakatA nhiiN| cAroM ora prekSaka aura bIca meM pAtra pAtroM ko 'samArji" saMjJA aura nATyaprayoga ko "tANDava" / sabhI pAtroM se baDha kara sUtradhAra tathA naTI kA mahattva hai| ve donoM anta taka maMca para upasthita rahate haiN| sabhI pAtroM kI bhASA saMskRta hai, prAkRta kA prayoga nahIM / kathAvastu kA prapaMca sUtradhAra 112 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - naTI ke saMvAdoM dvArA prastuta hotA hai / katipaya sthAnoM para nATyazAstrIya niyamoM kA ullaMghana huA hai| campUtattva kI vizeSa yojanA / anaGgamaMjarI nAmaka sArikA tathA vaMjula nAmaka zuka kA anya pAtroM ke sAtha saMvAda / aitihAsika tathA sAMskRtika jAnakArI isameM bharapUra hai / brAhmaNoM kI tathA kulAGganAoM kI bhraSTatA, pratilobha vivAha se utpanna varNasaMkara jAtiyAM, phiraMgI, ganIma, kUrmAcala kI kanyA kA daheja lene kI prathA ityAdi para prakAza DAlA hai| pramukha kathAvastu kI upekSA karane vAle lambe saMvAdoM kI bharamAra hai| nepAlI rahanasahana kI jhAMkiyAM, strIjAti kI nindA aura kahIM kahIM azlIla varNana bhI hai| pradhAna rUpa se zrIraNabahAdura zAha ke parAkrama kA varNana isameM hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jayavaMzam - le-parvaNIkara siitaaraam| I. 18 vIM zatI / jayadrathayAmalam pArvatI mahezvara sNvaadruup| 4 SaTkoM meM vibhakta / pratyeka SaTka meM 6000 shlok| uttaraSaTka meM bagalAmukhI kI pUjA pratipAdita hai| duryodhana kI bahina kA pati sindhudeza kA rAjA jayadratha bhUtala ke sakala bhogoM ko anitya samajhakara, vizAla samRddha rAjya tyAga kara himAlaya sthita badarikAzrama calA gyaa| jaganmAtA pArvatI ko usane prasanna kiyaa| pArvatIjI ne usakA zivajI se paricaya karA diyaa| ina tInoM kA saMvAdarUpa yaha graMtha hai| jayadratha ne mukti ke viSaya meM prathama prazna puuchaa| usakA bhagavAn zivajI ne sAMkhya mata ke anusAra uttara diyaa| mukti ke lie kAla-saMkarSiNI atyanta sarala upAya batA kara amuka-amuka vyakti isakA avalambana kara saphala manoratha hue| una vyaktiyoM ke nAma bhI isameM varNita haiN| jayasiMhakalpadruma - - ratnAkara paNDita | jayasiMharAjaM prati zrImacchatrapateH zivaprabhoH patram - zivAjI mahArAja kA rAjA jayasiMha ko avyAja dezabhakti se otaprota mUla pArasI patra kA anuvAda aneka prAdezika bhASAoM meM huA hai| saMskRta anuvAda kavirAja ne 60 zloko meM kiyA hai| utkRSTa anuvAda kA yaha eka udAharaNa hai| jayasiMhAzvamedhIyam - le. mu. narasiMhAcArya / jayAkSarasaMhitA (yA jayAkhyasaMhitA jJAnalakSaNI)- le. ekAyanAcArya nArAyaNa / adhyAya 27 viSaya- snAnavidhi mAnasayAga mallasantarpaNa, cAra AzramoM ke karma, pretazAstravidhi, antyeSTividhi prAyazcittavidhi i. zloka 4800 For Private and Personal Use Only jayAkhya -saMhitA pAMcarAtra sAhitya ke aMtargata nirmita 215 saMhitAoM meM se eka pramukha sNhitaa| isakA mudraNa bhI ho cukA hai| isa saMhitA meM 33 paTala haiN| isa saMhitA ke vaktA haiM sAkSAt nArAyaNa / isa saMhitA meM sAtvata pauSkara va jayAkhya ina tIna taMtroM ko, "ratnatraya" batAyA gayA hai|
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra jayAjI prabaMdha kavi- zrIbALazAstrI garde samaya 19 vIM zatI kA uttarArdha / kavi ne isa kAvya meM gvAliyara nareza zrI jayAjIvarAva siMdhiyA ke jIvana kA tathA tatkAlIna samAja kA sajIva citraNa kiyA hai| prastuta kAvya meM 33 adhyAya tathA 2498 padya haiN| isa racanA kI ekamAtra upalabdha pANDulipi siMdhiyA prAcyazodha saMsthAna, ujjaina meM hai| ( kra. 3550) aprakAzita / jalada (atharvazAkhA ) atharva pariziSTa meM (2-5) jaladoM kI nindA milatI hai| yahI ekamAtra isa zAkhA ke astitva kA pramANa upalabdha hai / jalayAtrAvidhi le. brahmajinadAsa jainaacaary| I. 15-16 vIM zatI / www.kobatirth.org - jalpakalpataru le. gaMgAdhara kviraaj| samaya- 1798-1885 I. / yaha Ayurveda kI caraka saMhitA kI vyAkhyA hai| jalazAstram prA. haridAsa mitra ne apanI graMthasUcI meM prastuta viSaya para nimnalikhita saMskRta graMthoM kA ullekha kiyA hai jalAgala, jalAgalayaMtra, jalAzayotsarga, jalAzAyotsargatattva, jalAzayotsargapaddhati, jalAzayotsarga pramANadarzana, jalAzayotsargaprayoga, jalAzayotsargavidhi jalAzayArAmotsarga, jalAzayArAmotsargamayUkha, taDAgapratiSThA, taDAgautsarga aura kUpAdijalasthAna lakSaNa vAsturavAkara meM jalAzayoM para svataMtra adhyAya likhA gayA hai| jalAlazAstram zrI. vhI. rAmasvAmI zAstrI eNDa sansa ne telagu anuvAda sahita isakA prakAzana madrAsa meM kiyA hai| viSaya- zilpazAstra ke antargata / jarAsandha-vadham (rUpaka) le taampuurn| I. 19 vIM zatI / keralavAsI / - jarmanI - kAvyam le. zyAmakumAra Taigora / sana 1913 meM lipajhiga se prakAzita / jarnala oNpha di kerala yUnirvasiTI oriyanTala menyuskripTa lAyabrerI yaha patrikA sana 1954 se trivendrama meM prakAzita ho rahI hai| isake pradhAna sampAdaka ke. rAghavan pillaI the / isameM stotra, campU, nATaka Adi prAcIna aura arvAcIna graMthoM kA prakAzana kiyA gayA hai| - 8 jarnala oNpha di zrI veMkaTezvara yUnirvasiTI oriyanTala insTiTyUTa zrI. TI. e. puruSottama mahAbhAga ke sampAdakatva meM 1958 se isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isameM gururAmakavi viracita subhadrAdhanaMjaya nATaka, TI. veMkaTAcArya kA upanyAsa 'rasasyanda' Adi ullekhanIya racanAoM kA prakAzana huA hai| javAharataraMgiNI (bhArataratnazatakam) - le. DaoN. zrI. bhA. varNekara nAgapura nivAsI bhArataratna paMDita javAharalAla neharU ke jIvana kA isa khaMDakAvya meM kAvyAtmaka paddhati se varNana kiyA hai| lekhaka ke aMgrejI gadyAnuvAda sahita prakAzita / paMDita neharU ne isa kAvya ko paDha kara apanA abhiprAya lekhaka ko patrarUpa meM nivedana kiyA thA / zlokasaMdhyA 102 javAharavasantasAmrAjyam - kavi jayarAma zAstrI, sAhityacArya 1 sarga 7 zloka- 400 / dillI ke parisara kA vasanta varNana, paM. neharU kI pacadIpUrti varSa (I. 1950) meM prakAzita I jaMhAgIracaritam le. rudrakavi / rAjA nArAyaNazAha (16-17 vIM zatAbdI) ke Azrita daNDI ke dazakumAracaritam kI paddhati kA anusaraNa kara kavi ne jahAMgIra kA caritra varNana kiyA hai| jagadIzI le. jagadIza bhaTTAcArya / I. 17 vIM zatI / tattvacintAmaNi- dIdhiti prakAzikA nAmaka prastuta lekhaka kA graMtha 'jAgadIzI' nAma se prakhyAta hai| viSaya- nyAyazAstra / jAgaraNam kavi zivakaraNa shrmaa| gItikAvyasaMgraha / bhAratIniketana, phatehapura (u. pra. ) se prakAzita / jAtakapaddhati le. kezava / viSaya- jyotiSazAstra / jAtakamAlA (bodhisattvAvadAnamAlA) bauddha jAtakoM ko lokapriya banAne kA mahattvapUrNa kArya karane vAle AryazUra isa graMtha ke racayitA haiN| inakA samaya tRtIya yA caturtha zatAbdI hai / "jAtakamAlA" kI khyAti, bhArata ke bAhara bhI bauddha dezoM me thii| 34 jAtakoM meM se 14 jAtakoM kA cInI anuvAda 690 se 1127 I. ke madhya meM huA thA / itsiMga ke yAtrA - vivaraNa ke anusAra, 7 vIM zatAbdI meM isakA pracAra bahuta ho cukA thA / ajaMtA kI dIvAroM pA "jAtakamAlA" ke 3 jAtakoM (zAMtivAdI, maitrIbala va zivijAtaka) ke citra aMkita haiN| ina citroM kA samaya 5 vIM zatAbdI hai| "jAtakamAlA" ke 20 jAtakoM kA hiMdI rUpAMtara sUryanArAyaNa caudharI ne kiyA hai| dharmakIrti tathA anya eka ajJAta TIkAkAra kI vyAkhyAeM tibbatI bhASA meM upalabdha haiN| pAzcAtya vidvAnoM dvArA aneka saMskaraNa tathA anuvAda hue hai| - - For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir M jAnakIgItam - le. svAmI hryaacaary| gAlavAzrama (galatAgAdI) ke pIThAdhipati yaha kAvya rasika rAmopAsaka saMpradAya kA paramapriya upAsanA graMtha hai| jAnakIcaritrAmRtam le. zrIrAma sanehI dAsa vaiSNava kavi / racanAkAla 1950 I. aura prakAzanakAla 1957 meM hai| yaha mahAkAvya 108 adhyAyoM meM vibhakta hai| isameM sItA ke janma se lekara vivAha taka kI kathA varNita hai| saMpUrNa kAvya saMvAdAtmaka zailI meM racita hai| jAnakI-pariNayam (nATaka) - le. rAmabhadra dIkSita / racanAkAla sana 1680 I. / kubhakoNaM ke nivAsI / sAta aMko ke isa nATaka meM rAma ke mithilA prasthAna se rAjyAbhiSeka taka kI ghaTanAoM kA citraNa hai| rAma ke mArga meM bAdhA DAlane ke - saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 113
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lie rAkSasI mAyA ke prayAsa hAsyotpAdaka bana paDe haiN| garbhAGaka meM sItApaharaNa ke kAraNa rAma ke vilApa se lekara vAli ke vadha taka kI kathA adbhuta rasa kA upyog| prakAzana- 1) tanjora se 1906 I. meN| 2) mumbaI se 1866 meM (mraatthii| anuvAda shit)| 3) madrAsa se 1881 me anuudit)| 4) madrAsa se 1883 tathA 1892 meM prkaashit| isI nAma ke nATaka kI racanA nimna kaviyoM ne bhI kI hai : 1) bhaTTanArAyaNa 2) siitaaraam| jAnakIpariNayam (kAvya)- le.ckrkvi| 17 vIM shtii| pitA- aNbaaloknaath| sargasaMkhyA 8 / jAnakIpariNaya (rUpaka)- le. mdhusuudn| racanAkAla sana 1861 / sana 1894 meM darabhaMgA se prakAzita / aMkasaMkhyA- cAra / jAnakI-vikramam - le. haridAsa siddhaantvaagiish| racanAkAla 1894 ii.| lekhakadvArA 18 varSa kI avasthA meM likhA gayA naattk| koTalipADA meM abhinIta / jAnakIstavarAja - isa graMtha ke 69 zlokoM meM se AraMbhika 45 padyoM meM bhagavatI sItAjI kA nakhazikhAnta varNana kavitvapUrNa zailI meM kiyA gayA hai| vaiSNava saMpradAya kA yaha mAnya siddhAnta hai ki jaba taka bhagavatI sItA ke caraNoM meM naisargika anurAga nahIM hotA taba taka koI bhI sAdhaka bhagavAn zrIrAma ke pAdAraviMda kA dAsa nahIM bana sktaa| jAnakIharaNam - kvi-kumaardaas| I. 7 yA 8 vIM shtii| sarga- 201 viSaya- rAvaNavadha taka kI raamkthaa| yaha kAvya raghuvaMza kI yogyatA kA mAnA gayA hai| eka subhASitakAra kahatA hai ki jAnakIharaNaM karturaghuvaMze sthite sti| kaviH kumAradAsazca rAvaNazca yadi kSamaH / / bhAvArtha yaha hai ki raghuvaMza ke hote haei agara rAvaNa jAnakI haraNa karane meM samartha thA to raghuvaMza (kAvya) hote hue kumAradAsa kavi bhI jAnakIharaNa karane meM samartha hai| saMpUrNa kAvya kA prathama prakAzana hindI anuvAda ke sAtha prayAga ke paM. vrajamohana vyAsajI ne kiyaa| jAnakyAnandabodha - kavi- zrIpati govind| . jAbAladarzanopaniSada - sAmaveda kA yogaparaka upaniSad / dattAtraya dvArA apane ziSya saMkRti ko yaha upaniSad kathana kiyA gyaa| jAbAlopaniSad - atharvaveda se saMbaMdhita upnissd| isake chaha khaNDa haiN| jAbAlyupaniSad - zaiva upaniSad / jAmavijayam - le. kavitArkika / I. 17 vIM shtii| vANInAtha kA putra / sAta sargoM ke isa kAvya meM kaccha ke jAmavaMza kA varNana hai| jAmbavatI-kalyANam (nATaka) - le. vijayanagara ke rAjA kRssnndevraay| I. 16 vIM shtii| isakA prathama abhinaya vijayanagara ke devatA virUpAkSa ke mahotsava ke avasara para caitra mAsa meM huA thaa| isa nATaka meM zrIkRSNa ke dvArA syamantaka maNi kI prApti tathA jAmbavatI ke sAtha unake pariNaya kI kathA pAMca aMkoM meM nibaddha hai| jArajAtazatakam - le.niilknntth| jaoNrjaprazasti - 1) le. bhttttnaath| vijagApaTTaNa ke nivaasii| 2) le. lAlamaNi zarmA, murAdAbAda ke nivaasii| jaoNrja-caritam - le. vhI.jI.padmanAbha / viSaya- AMgla agipati paMcamajArja kA critr| jaoNrjapaMcakam - racayitA - mhaalinggshaastrii| madrAsa -nivaasii| viSaya- paMcama jaoNrja kI stuti / jaoNrjarAjyabhiSekam - kavi- zivarAma pANDe / prayAga ke nivaasii| racanAM- sana I. 1911 meN| jaoNrjadevacaritam (nAmAntara rAjabhaktipradIpaH ( le. jI.vhI. padmanAbha shaastrii| shriirNgnivaasii| 2) le. lakSmaNasUri / jaoNrjavaMzam - le. vidyAnAtha ke. esa. ayyAsvAmI ayyara / jaoNrjamahArAjavijayam - le. kocA narasiMha cAralu / jaoNrjAbhiSekadarabAram - kavi- zivarAma pANDe / pryaag-nivaasii| I. 1911 meM rcit| jAlandharapIThadIpikA - le. prahlAdAnaMda / zloka 600 / jinacaturviMzAtistotram - le. jincndr| I. 15 vIM shtii| jinadattacaritam - le. guNabhadra / jainAcArya / I.9 vIM shtii| jinazatakam - le.smntbhdr| jainaacaary| I. prathama shtii| pitA- shaantivrmaa| jinasahasranAmaTIkA - le. shrutsaagrsuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| jIrApallI-pArzvanAthastavanam - le. pdmnndii| jainaacaary| I. 13 vIM shtii| isa stotra meM padma nAmaka 10 adhyAya haiN| jIvacchrAddhaprayoga - le. naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitaaraameshvrbhtttt| jIvanatattvapradIpikA - le. tRtIya nemicndr| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| jIvanasAra - lekhaka- zrIrAma velnnkr| apane guru bhArataratna DA.pANDuraMga vAmana kANe kA, amRta mahotsava ke upalakSa meM, caritra varNana / marAThI ke purAne aura nae chanda isa meM prayukta haiN| jIvandharacaritam - le. zubhacandra / jainAcArya / I. 16-17 vIM shtii| jIvanmukti-kalyANam (nATaka) - le. nallA dIkSita (bhUminAtha) I. 17-18 vIM shtii| kavi kI pragalbha avasthA meM likhI huI kRti| prathama abhinaya madhyArjuna prabhu kI yAtrA 114/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ke avasara para huaa| isa adhyAtmapara pratIka nATikA meM zRGgAra rasa kA puTa diyA hai| kathAsAra- nAyaka jIva apanI prauDhA nAyikA "buddhi" se khinna hokara 'jIvanmukti" kI ora AkRSTa hotA hai| buddhi ke pitA ajJAnavarmA apane kAmAdi chaha sevakoM ko niyukta karate haiM ki jIva jIvanmukti kI ora pravRtta na hone paaye| dayAdi ATha AtmaguNa jIva ko una SaDripuoM se bacAne meM kAryarata hote haiN| bhakti buddhi ke pAsa jIvanmukti kA citra le jAtI hai, jise dekha buddhi pahacAnatI hai ki yahI to merI sakhI hai| phira jIva kA vivAha jIvanmukti ke sAtha hotA hai| jIvayAtrA - anuvAdaka- mhaaliNgshaastrii| zeksapiyara ke maikabetha nATaka kA anuvaad| jIvasaMjIvanI (rUpaka) - le. veMkaTaramaNAcArya (za. 20) sana 1945 meM prakAzita pratIka ruupk| isameM nAyaka jIva, aura nAyikA saMjIvanI auSadhi hai| nATaka ke mAdhyama se Ayurveda ke tattva vizada kie haiN| jIvasiddhi - le. samantabhadra / jainAcArya / I. prathama zatI antima bhaag| pitA- shaantivrmaa| jIvAnaMdanam - eka prtiik-naattk| le. AnaMdarAya mkhii| I. 18 vIM zatI ke dAkSiNAtya pNddit| sAta aMkoM vAle isa nATaka meM pAMDuroga, unmAda, kuSTha, gulma, karNamUla Adi rogoM ko pAtroM ke rUpa meM prastuta kiyA gayA hai| sudRDha zarIra meM hI sudRDha mana kA vAsa hotA hai, aura unhIM ke dvArA AtmakalyANa sAdhya huA karatA hai, yaha bAta pAThakoM va darzakoM ko batAnA hI isa nATaka kA uddezya hai| jIvitavRtAnta - le.candrabhUSaNa shrmaa| viSaya- AcArya becanarAma kA critr| jaitrajaivAtRkam (rUpaka)- le. nArAyaNa shaastrii| 1860-1911 ii.| vANI manoraMgiNI mudrAkSara zAlA, puMganUra se prkaashit| sampAdaka- nArAyaNa raav| viSaya- sUryadvArA candra para vijaya kI kathA / anta meM donoM samAna rUpa se rAtri ke praNayI batAe haiN| jainamatabhaMjanam - le. kumArila bhtttt| I. 7 vIM shtii| jainameghadUtam - kavi- merutuNgaacaary| samaya I. 14 vIM shtii| "jainameghadUta' meM jaina AcArya neminAthajI ke pAsa unakI patnI rAjImatI ke dvArA preSita saMdeza kA varNana hai| jaba neminAthajI mokSaprApti ke lie gharadvAra tyAga kara raivataka parvata para cale gae to usa samAcAra ko prApta kara unakI patnI mUrchita ho gyii| unhoMne viraha se vyathita hokara apane prANanAtha ke pAsa saMdeza bhejane ke liye megha kA svAgata va satkAra kiyaa| sakhiyoM ne unheM samajhAyA aura aMtataH ve vItarAga hokara muktipada ko prApta kara giiN| chaMdoM kI saMkhyA 196 hai| saMpUrNa kAvya ko 4 soM meM vibhakta kiyA gayA hai| alaMkAroM kI bharamAra va zliSTa vAkyaracanA ke kAraNa prastuta kAvya durUha ho gayA hai| isakA prakAzana jaina AtmAnaMda sabhA bhAvanagara se ho cukA hai| jaina zAkaTAyana-vyAkaraNam - racayitA- pAlyakIrti / jainAcArya / isameM vArtika iSTiyAM nahIM haiN| iMdra-candrAdi AcAryoM ke AdhAra para kevala sUtra haiN| isane apanI racanA meM prakriyAnusArI racanA kA sUtrapAta kiyA hai| Age cala kara isake kAraNa vyAkaraNa zAstra durUha ho gyaa| pAlyakIrti ne svayaM apane zabdAnuzAsana kI vRtti likhI hai| nAma- amoghA vRtti| yaha atyaMta vistRta hai (18000 shlok)| zrIprabhAcandra ne amoghAvRtti para nyAsa nAma kI TIkA racI hai| jainendra vyAkaraNa para nyAsa TIkA karane vAlA prabhAcandra yahI hai yA anya yaha vivAdya hai| nyAsa ke kevala do adhyAya upalabdha haiN| jainendraprakriyA - le. vNshiidhr| isake uttarArdha meM dhAtupATha kI vyAkhyA hai| jainendravyAkaraNam - racayitA devnndii| apara nAma pUjyapAda tathA jinendr| isake do saMskaraNa haiN| audIcya 3000 sUtra, 2) dAkSiNAtya, 3700 suutr| audIcya ke saMskaraNa kI vRtti meM vArtika haiM jo dAkSiNAtya saMskaraNa me sUtrAntargata haiN| audIcya saMskaraNa pUjyapAda kRta mUla graMtha hai tathA dAkSiNAtya saMskaraNa pariSkRta rUpAntara hai| alpAkSara saMjJAeM isakA vaiziSTya hai| paraMtu jainendra vyAkaraNa kA lAghava zabdakRta hone se vaha kliSTa hai| pANinIya lAghava arthakRta hai| isakA AdhArabhUta zAstra pANinIya tantra hai| cAndravyAkaraNa se bhI sAhAyya liyA hai| audIcya saMskaraNa kI vRttiyoM ke lekhaka devanandI (jainendra-nyAsa) abhayanandI (mahAvRtti) prabhAcandrAcArya zabdAmbhoja-bhAskaranyAsa mahatI vyAkhyA), mahAcandra (laghu jainendravRtti ) Arya zrutakIrti (paMcavastuprakriyA graMtha) tathA vaMzIdhara (jainendrprkriyaa)| dAkSiNAtya saMskaraNa kA nAma zabdArNava vyAkaraNa hai| zabdArNava kA vyAkhyAna somadeva sUri (candrikA) tathA ajJAta lekhaka dvArA (zabdArNava) huA hai| jaumara vyAkaraNa- pariziSTa - racayitA- gopIcaMdra autyAsanika / jumaranandI ke jaumera vyAkaraNa ke khilapATha para bhI TIkA racita hai| landana meM hastalekha surakSita hai| gopIcandra kI TIkA ke vyAkhyAkAra haiM : 1) nyAyapaMcAnana, 2) tAraka-paMcAnana (durghaTodghATa) 3) candrazekhara vidyAlaMkAra, 4) vaMzIvAdana, 5) harirAma, 6) gopAla ckrvrtii| isa vyAkaraNa kA pracalana pazcima baMgAla meM vizeSa hai| jaiminIyabrAhmaNam - yaha "sAmaveda" kA brAhmaNa hai, jo pUrNa rUpa se abhI taka prApta nahIM ho sakA hai| yaha brAhmaNa vipulakAya va yogAnuSThAna ke mahattva kA pratipAdaka hai| DaoN. raghuvIra dvArA saMpAdita yaha brAhmaNa, 1954 I. meM nAgapura se prakAzita ho cukA hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 115 For Private and Personal Use Only
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jJAnadIpavimarzinI rcii| paTala- 25 | viSaya- gurudhyAna, mantradhyAna, snAnAdi, dvArapAlArcana, cakroddhAra, arkasAdhana, yAga, mantroddhAra, nyAsa, antAsa, pIThArcana, sAmAnyArghapAtravidhi, dhyAnapaddhati, cakrArcana, pUjA, japa, homa, stotra, uzanAropaNa, kAmyasAdhana, dIkSA aura pAramparyacaryA / isa grantha kA mudhya AdhAra vAmakezvaratantra jaiminIsUtrabhASyam - le. kumArila bhtttt| I. 7 vIM shtii| viSaya- miimaaNsaadrshn| jaiminIya zAkhA (sAmavedIya) - jaiminIya zAkhA ke saMhitA, brAhmaNa, zrauta sUtra aura gRhya sUtra sabhI aMza milate haiN| jaiminIya gAnoM kI sAmasaMkhyA nimnalikhita hai : graamgey-gaan1232| AraNyagAna- 291 / UhagAna- 1802 / Uhya rhsygaan356| jaiminIya sAmagAnoM kI kulasaMkhyA 3681 hai| arthAt kauthuma zAkhA kI apekSA jaiminIya zAkhA ke gAnoM meM 959 sAma adhika haiN| jaiminI brAhmaNa ko talavakAra brAhmaNa bhI kahA jAtA hai| jaiminI zAkhA kA brAhmaNa varga tAmilanADU ke tinnevallI jilA meM evaM karnATaka meM bhI milatA hai| jogavihArakalpadruma - le. raadhaakRssnnjii| jJAnakalikA - le. mtsyendrnaath| kaulamata kA graMtha / jJAnakArikA - paTala-3, zloka- 225 / yaha zaiva tantra hai| jJAnacandrodaya - le. govardhana taaNtrik| zloka 1600 / yaha zAkta tantra hai| jJAnacandrodayam (lAkSaNika nATaka) - le. pdmsundr| I. 16 vIM shtii| jJAnatantram - 1) mahAdeva-nArada sNvaadruup| paricchedoM ke anusAra isameM pratipAdita viSaya- 1) guruparIkSA, 2) carAcara viSayoM ke jJAna kA upAya, 3) mukti aura narka ke adhikArI, 4) pUjA, homa, balidAna i. pratipAdana, 5) mantroM kI utpatti kA nirUpaNa, 6) mantra-zodhana kI vidhi, 7) mantrazApoddhAra, pUjAprakAra I. 8) kisa mantra ke prabhAva se nAgarAja zeSa pRthvI dhAraNa karate haiM, isa prazna kA uttara, aura 9) mantroM kA gndhrvshaapmocn| 2) yaha pArvatI-Izvara sNvaadruup| viSaya- tattvajJAna kA svarUpa aura usakI prApti ke upAya, ekAkSara Adi mantroM kA kathana, mantroddhAra sAdhana, mahAvidyAoM ke svarUpa, unake aMgasaMsthAnoM kA kathana, bAla mantra ke aMgoM kA nirNaya, bhuvanezvarI vidyA kA nirUpaNa, unake mantroM ke aMgoM kA nirUpaNa, trivargasAdhanI-vidyA kA nirdeza tripurAvidyA kA pratipAdana, annapUrNA, mahAtripurasundarI tathA kAlI ke maMtrAMgoM kA nirNaya, guru-nirUpaNa, maMtrasiddhi ke upAya i. jJAnatilaka (nAmAntara- kAlajJAnatilaka) - ziva-kArtikeya saMvAdarUpa paTala- 8 / zloka 199 | viSaya- parama jJAna kA prtipaadn| jJAnadIpaka - 1) le. vidyAnandanAtha (deva) / jJAnadIpa-vimarzinI kA eka aNsh| viSaya- tripurasundarI kI puujaavidhi| jJAnadIpaka - 2) brhmdev| jainaacaary| I. 12 vIM shtii| jJAnadIpavimarzinI - le. paramahaMsa vidyAnandanAtha dev| unhoMne vAmakezvarAnAya uDDIzarUpa mahAsAgara ke AdhAra para yaha jJAnamArjanatantram- umA-mahezvara sNvaadruup| viSaya- brahmajJAna kA upAya, aThAraha vidyAoM kA varNana, aura zAMkarI vidyA kI guptatA kA pratipAdana, adhyAtmavidyA kA svarUpa nirdeza, tridaNDI Adi kA siddhAnta kathana, zArIra tattva-varNana, zarIra meM caMdra, sUrya i. kA kramazaH sthAna nirUpaNa, AhAra, nidrA suSupti ke kAraNoM meM ziva aura zakti ke svarUpa kA nirdeza, SaTcakra, nirUpaNa, triguNa, trideva ityAdi kA tattva kthn| jJAnayajJa * taittirIya saMhitA para bhaassy| le.- bhAskara bhtttt| I. 15 vIM shtii| jJAnayAthArthyavAda - le. anNtaary| I. 16 vIM shtii| jJAnavardhinI - sana 1959 meM lakhanaU vizvavidyAlaya kI jJAnavardhinI sabhA dvArA DaoN. satyavratasiMha ke sampAdakatva meM yaha patrikA prakAzita huii| isameM vizvavidyAlaya ke chAtroM evaM prAdhyApakoM kI racanAeM hI prakAzita huI haiN| jJAnasaMkulI (yA jJAnasaMkulatantram) - zAmbhavItantrAntargata / umA-mahezvara sNvaadruup| vedAntasAra sarvasva kA updesh| praNava kI prazaMsA, sthUla dehAdi ke lakSaNa I. jJAnasiddhAntacandrikA - mUla barkale kA "prinsipalsa oNpha hyUmana naoNleja" nAmaka grNth| usakA yaha anuvAda kAzI ke kisI aprasiddha paNDita ne kiyA hai| jJAnasiddhi - le. indrabhUti / bauddha pNddit| jJAnasUryodayam (nATaka) - le. vAdicandrasUri / I. 16 vIM zatI / gujarAta ke kadhUka nagara meM sana 1582 I. meM rcnaa| kRSNamizra ke "prabodhacandrodaya' tathA veGkaTanAtha ke "saMkalpasUryodaya" kI paravartI kddii| bauddhoM tathA zvetAmbara jainoM kA upahAsa isa lAkSaNika nATaka meM kiyA hai| prAraMbha meM prastAvanA ke sthAna para "utthAnikA hai| jJAnasenasya citrApIDa mahodayaM prati lekha:- mUla "DaoN. jaoNnasansa leTara dU laoNrDa cesTara phIlDa " nAmaka graMtha kA anuvAda mahAliMgazAstrI ne kiyA hai| jJAnAGkuracampU - le. lakSmInRsiMha / jJAnAnandataraMgiNI - le. shiromnni| zloka 2000 / pariccheda - 8 / viSaya- guruziSyalakSaNa, akaDamacakra, AsanoM ke bheda, mAlAsaMskAra, purazcaraNavidhi, yonimudrAvidhAna, mahAvidyAoM kA vivecana, bhagavatItattva-nirNaya tathA durgotsava meM pramANa, sarvatobhadra, maNDala, dIkSAvidhi, sAmAnyapUjAvidhi, gAyatrI Adi kI pUjAvidhi, mantroddhAra i. 116/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jJAnAmRtarasAyanam - le. gorkssnnaath| isa zAktatantra viSayaka graMtha para sadAnanda kRta TIkA hai| jJAnAmRtasArasaMhitA - 1) nArada paMcarAtra para AdhArita grNth|| isa graMtha meM yaha batAyA gayA hai ki zrIkRSNa kI mahattA tathA unakI pUjAvidhi jAnane ke liye nAradajI bhagavAn zaMkara ke pAsa jAte haiN| kailAsa parvata para sAta dvAroM vAle zaMkara bhavana meM ve praveza karate haiN| ina dvAroM para vRMdAvana, yamunA, gopiyoM ke vastra lekara kadaMba vRkSa para baiThe zrIkRSNa, nagnAvasthA meM jala meM snAna kara bAhara nikalI gopiyA~, kAliyAdamana, govardhana dhAraNa, zrIkRSNa kA mathurAgamana, gopiyoM kA vilApa Adi citra aMkita the| isa saMhitA meM kRSNa ke nivAsasthAna goloka ke varNana ke sAtha hI kacha maMtra bhI diye gaye haiM jinakA japa karane se svargaprApti hone kI bAta kahI gayI hai| isa graMtha ke siddhAnta AcArya vallabha ke puSTimArgI siddhAntoM se milate julate haiM ataH yaha anumAna nikAlA gayA hai ki isakI racanA I. 16 vIM zatAbdI ke pUrva nahIM huI hogii| 2) nArada-paMcarAtra kA eka bhaag| viSaya- kRSNastavarAja, kRSNastrotra, kRSNASTottarazatanAmastotra, gopAlastotra, trailokyamaMgalakavaca, rAdhAkavaca i. jJAnArNava (nityAtantra) - (1) devI-Izvara sNvaadruup| paTala23 | viSaya- paTala 1 se 5 taka bAlA ke nyAsa, dhyAna, pUjana, yajana I., 6 se 8 taka pUrva, dvitIya tathA pazcima siMhAsana kA vidhAna, 9 meM paMcama siMhAsana kA vidhAna, 10 se 14 veM taka tripurasundarI ke dvAdaza bheda, SoDazI zrIvidyA ke nyAsa, mudrA, pUjanaprayoga i. 15 veM se 23 veM paTala taka ratnapuSpA bIja sandhAna, tripurA ke japa, homa, dvitIya yogajJAna, dvitIya yAgadIkSA i.| (2) le. shubhcndr| jainaacaary| I. 11 vIM shtii| jJAnezvaracaritam- le.- kSamAdevI raav| santa jJAnezvara kA caritra varNana kSamAdevIkRta aMgrejI anuvAdasahita prakAzana / jJAnodaya - mahezvara-vinAyaka sNvaadruup| paTala 8 / shlok500| viSaya- hrihr-puujaaprkaar| jJApakasamuccaya - le. puruSottama dev| I. 12 vIM athavA 13 vIM shtii| viSaya- pANinIya aSTAdhyAyI ke jJApaka satroM kA vivecn| jyubilIgAnam (saMkalita)- mahArAnI vhikToriyA ke hIraka mahotsava prasaMga para uttara kanADA jile ke kaviyoM kI racanAoM kA yaha saMgraha hai| jyeSTha jinavarakathA - le.- zrutasAgarasUri / jainaacaary| I. 16 vIM shtii| jyeSThajinavarapUjA - le. brhmjindaas| jainaacaary| I. 15-16 vIM shtii| jyotsrA - 1) gopInAtha bhaTTakRta hiraNyakezi zrautasUtra kI ttiikaa| 2) brahmAnaMda kRta haThayoga-pradIpikA kI ttiikaa| jotiSasiddhAntasAra - le. mathurAnAtha / jyotiSAcAryAzayavarNanam - le-nRsiMha (bApUdeva) I. 19 vIM shtii| jyotirgaNitam - le-vyaMkaTeza bApUjI ketakara / jyotiSmatI - (1) san 1939 meM vArANasI se mahAdevazAstrI tathA baladevaprasAda mizra ke sampAdakatva meM isakA prakAzana prAraMbha huaa| yaha hAsyarasa pradhAna patrikA thii| isake kucha aMkoM meM azlIla racanAeM bhI prakAzita huiiN| isake rAjanIti viSayaka nibandhoM para pratibaMdha lagA diyA gyaa| yaha patrikA lagabhaga DhAI varSa taka prakAzita ho skii| (2) le-IzvaropAdhyAya / I.8 vIM shtii| jyotiHsAroddhAra - le-hrsskiirti| I. 17 vIM shtii| jyotiHsArasamuccaya - le-nNdpNddit| I. 16-17 vIM shtii| jyotiHsiddhAMtasAra - le-mthuraanaath| paTanA (bihAra) nivAsI / I. 19 vIM shtii| jvarazAnti - gargasaMhitA meM ukta / zloka-38 | viSaya-zarIrotpanna, Amajvara, pittajvara, zleSmajvara i. saba jvaroM se nivRttipUrvaka zIghra Arogya lAbha ke lie jvara ke adhipati mahArudra ke prItyartha gargasaMhitA meM ukta navagrahayAga sahita jvarazAnti / jvAlamAlinIkalpa - le-indranandi / jainAcArya / vissy-mNtrshaastr| I. 10 vIM shtii| 10 pariccheda aura 372 padma / jvAlApaTala - rudryaamlaantrgt| viSaya-jvAlAmukhI devI ke pUjA kI pddhti| jvAlAmukhIpaMcAMga - rUdrayAmalAntargata / zloka-232 / jvAlAsahasranAma - rUdrayAmalAntargata ziva-pArvatI saMvAdarUpa / viSaya-devI jvAlAmukhI ke eka hajAra naam| jvAlinIkalpaH - le-malliSeNa / jainAcArya / I. 11 vIM shtii| jhaMkArakaravIratantram - zloka-80001 viSaya-caNDakapAlinI kI puujaa| jhaMjhAvRtta - le-vIrendrakumAra bhaTTAcArya (za. 20) / zekspIyara likhita TempesTa para AdhArita ruupk| TIkAsarvasvam - le-sarvAnanda vaMdyaghaTIya / racanAkAla san 1159 iisvii| yaha amarakoza kI TIkA hai| TippaNI (anardharAghava para TIkA) - le-puurnnsrsvtii| I. 14 vIM shtii| TippaNI (vivRti) - le-viTThalanAthajI / bhAgavata kI zuddhAdvaitI vyAkhyAoM kI paraMparA, vallabhAcAryajI dvArA "subodhinI' nAmaka TIkA se prAraMbha hotI hai| usake pazcAt racita vyAkhyAoM meM kucha to svataMtrarUpeNa TIkAyeM haiM aura kucha subodhinI ke gUDha saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 117 For Private and Personal Use Only
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org abhiprAya ko abhivyakta karane ke uddezya se viracita haiM / dUsare prakAra kI TIkAoM meM viTThalanAthajI kI TippaNI yA vivRti nitAMta vizruta hai| subodhinI ke gUDha sthaloM kI sarala abhivyakti ke liye hI isakA praNayana huA thaa| yaha TIkA dazam skaMdha para 32 veM adhyAya taka, bhramara gIta, veda-stuti evaM dvAdaza skaMdha ke katipaya zlokoM para likhI gaI hai| puSTimArga ke siddhAntoM kA bhAgavata se samarthana evaM puSTikaraNa karane hetu likhI gaI isa pragalbha TIkA meM zrIdharI tathA viziSTAdvaitI vyAkhyAoM ke artha kA sthAna-sthAna para khaNDana kiyA gayA hai| le- ghanazyAma (I. 1700-1750 ) Damarukam (prahasana ) taMjauranareza tukojI kA maMtrI samAja kI AtmavaMcanAmayI pravRtti para vyaMga | udAtta pravRtti kI prazaMsA / apracalita nATyazilpa / dasa alaMkAra / pratyeka meM lagabhaga dasa zloka / saMgItamayI zailI, san 1939 meM madrAsa se prakAzita / takArAdisvarUpam zrIbAlAvilAsa- tntraantrgt| devI-Izvara saMvAdarUpa / zloka 312 viSaya- takarAdipadoM se tArA devI kI stuti isa sahasranAma strotra kA purazcaraNa, phala i. takrarAmAyaNam - le. bhaiyAbhaTTa / pitA- kRSNabhaTTa / racanA I. 1628 meM viSaya- kAzIsthita rAma kA varNana / taTATakApariNayam le. ma/ma. gaNapati zAstrI, vedAntakesarI / tattvaguNAdarza - (campU) le. aNNayAcArya / samaya- I. 17-18 vIM zatI pitA zrIdAsa tAtAcArya pitAmaha aNNayAcArya, jo zrIzaila - parivAra ke the| isa caMpU meM jayavijaya saMvAda dvArA zaiva vA vaiSNava siddhAntoM ke guNa-doSoM kI carcA kI gaI hai| tattvArtha-nirUpaNa evaM kavitva camatkAra donoM kA samyak nidarzana isa kAvya meM kiyA gayA hai| tattvacandra - le. jayanta / zeSakRSNa kI prakriyAkaumudI kI TIkA / tattvacintAmaNi le. pUrNAnanda yati / sana 1577 meM likhita / prakAza 6 / chaThe prakAza ke (jisakA nAma yogavivaraNa yA SaTcakranirUpaNa hai) sana 1856, 1860 tathA 1891 meM kalakatte se 3 saMskaraNa prakAzita ho cuke / tattva- ciMtAmaNi - le. gaMgeza upAdhyAya / nyAyadarzana ke aMtargata navyanyAya nAmaka zAkhA ke pravartaka tathA vikhyAta maithila naiyAyika / isa graMtha kI racanA ne nyAyadarzana meM yugAMtara kA AraMbha kiyA aura usakI dhArA hI palaTa dI thii| prastuta graMtha kI racanA 1200 I. ke AsapAsa huii| isa graMtha meM 4 khaMDa haiM jisameM pratyakSAdi 4 pramANoM kA pRthak pRthak khaMDoM meM vivecana hai| mUla graMtha kI pRSThasaMkhyA 300 hai para isa para racI gaI TIkAoM kI pRSThasaMkhyA 10 lAkha se bhI adhika mAnI jAtI hai| isa para pakSadhara mizra (13 veM zataka kA aMtima caraNa) ne "Aloka" nAmaka TIkA kI racanA kI hai| gaMgeza ke putra vardhamAna upAdhyAya ne bhI apane pitA kI isa kRti para TIkA likhI hai jisakA nAma "prakAza" hai / 118 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa tattvacintAmaNi- Aloka - viveka- le. raghudeva nyAyAlaMkAra / tattvacintAmaNi- TIkA le. bhavAnanda siddhAntavAgIza / tattvacintAmaNi- TIkAvicArale. harirAma tarkayAgIza / tattvacintAmaNi- darpaNa le. raghunAtha ziromaNi / tattvacintAmaNidIdhitigRhArthavidyotanam le. jayarAma - - nyAyapaMcAnana / tattvacintAmaNidIdhitiTIkA le rAmabhadra trkvaagiish| tattvacintAmaNi dIdhitiparIkSA - le. rudra nyAyavAcaspati / tattvacintAmaNi- prakAzaTIkA le. dharmarAjAdhvarINa / tattvacintAmaNi- dIdhitiprakAzikA le. siddhAntavAgIza (2) le. gadAdhara bhaTTAcArya / tattvacintAmaNidIdhitiprakAzikA (jAgadIzI) jagadIza takalaMkAra / tattvacintAmaNidIdhitiprasAriNI bhaTTAcArya / tattvacintAmaNi- mayUkha Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - For Private and Personal Use Only - bhavAnanda - le. jagadIza tarkAlekAra / tattvacintAmaNirahasyam le. mathurAnAtha tarkavAgIza / tattvacintAmaNivyAkhyA se gadAdhara bhaTTAcArya tattvajJAnataraMgiNI - le. jnyaanbhuussnn| jainaacaary| I. 16 vIM zatI / tattvatrayaprakAzikA - le. zrutasAgarasUri jainAcArya I. 16 vIM zatI / tattvadIpanam - racayitA- akhaNDAnanda sarasvatI zrImatzaMkarAcArya ke advaita siddhAnta kI isameM carcA kI gayI hai| tattvadIpikA (1) le. sadAnandanAtha / aSTAdhyAyI kI vRttI / (2) le. rAmAnanda / siddhAnta kaumudI kI halanta straliMga prakaraNa taka vyAkhyA / le. le. kRSNadAsa sArvabhauma tattva-dIpikA se zrInivAsa I. 19 vIM zatI pUrvArdha - siddhAnta pratipAdana kI dRSTi se bhAgavata ke do sthala vizeSa mahattva rakhate haiN| prathama hai- brahmastuti ( bhAga- 10-14 ) tathA dvitIya hai veda-stuti ( bhAga 10-87) | prastuta tattva dIpikA ina donoM stutiyoM ke tattvoM kI dIpana karane vAlI hai tathA apanI puSTi meM zrutiyoM ke vAkyoM kA pracura mAtrA meM ullekha karatI hai| isa TIkA meM viziSTadvaita ke dvArA udbhAvita dArzanika tathyoM kA nirdhAraNa bhAgavata ke padyoM se bar3I gaMbhIratA ke sAtha kiyA gayA hai| isa TIkA ke praNetA zrInivAsa sUri govardhana sthita pITha ke adhipati zrI raMgadezika ke guru the| prastuta TIkA prakAzita ho cukI hai aura upalabdha bhI hai| vedastuti TIkA ke AraMbha meM spaSTatayA kahA gayA hai ki sudarzanasUri kI laghukAya vyAkhyA ko vistRta karane ke uddezya se prastuta TIkA kA praNayana kiyA gayA hai|
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra tattvadIpikA - le. citsukhAcArya / I. 13 vIM zatI / viSayaadvaita vedAnta tattvaprakAza le. jJAnAnanda brahmacArI / kalpa 12 prathama kalpa (apara nAma kulasaMgItA ) 5 virAmoM meM pUrNa hai| bahuta se tantroM kA avalokana kara granthakAra ne zAktoM ke Ananda ke lie isa graMtha kA 1808 I. meM nirmANa kiyA / granthakAra kI pratijJA hai ki maiM Atmatattva ke prabodha tathA bhramavinAza ke lie isa graMtha ke prathama kalpa meM kulasaMgItA kA pratipAdana karatA huuN| tattva - prakAzikA mAdhvamata kI guruparaMparA meM 6 veM guru jayatIrtha isa graMtha ke praNetA haiN| madhvAcArya racita brahmasUtra bhASya kI yaha prauDha TIkA mUla bhASya ke bhAvoM ko spaSTa karatI huI aneka tarka- yuktiyoM ko agresara karatI hai| isa para racI gaI vyAkhyAeM prastuta graMtha ke mahattva tathA prAmANya kI balavatI nidarzaka hai| apane guNoM ke kAraNa isa TIkA ne pUrva vyAkhyAkAroM ko vismRta karA diyaa| isameM maMDana hI adhika hai| para pakSa kA khaMDana kama hai| 1 tattvaprakAzikA le. kezava kAzmIrI, I. 13 vIM zatI / gItA kA nivArkamatAnuyAyI bhASya / tattvaprakAzikA (vedastuti) - le. kezavabhaTTa kaashmiirii| tattvapradIpa le. trivikrama paMDita / I. 13 vIM zatI / pitA subrahamaNyabhaTTa | tattvapradIpikA le. rAdhAmohana / gautamIyatantra para TIkA / tattvabodha le. prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja / - - - - www.kobatirth.org tattvabodhinI (1) nAmAntara zrI tattvabodhinI / le. kRSNAnanda jijJAsu / kalpa 15 | viSaya - kalpa 1 meM gurustotra, kavaca / 2 meM nitya karmoM kA anuSThAna, pUjA I. / 3 meM zivapUjA vidhAna 4 meM pUjA ke AdhAra tathA nyAsavivaraNa / 5 meM sAdhAraNa puujaa| 6 meM japarahasya / meM paMcAMga, purazcaraNa / 8 meM grahaNa - purazcaraNa i. vivrnn| 9 aura 10 meM homa kA vivaraNa 11 meM kumArI pUjA i. / 12 meM SaTcakravidhi, i. / 13 meM zAnti, vazya i. ssttkrm| 14 meM zAntikalpa vidhAna / 15 meM AtharvaNokta jvarazAnti / tattvabodhinI (TIkA) le. jJAnendra srsvtii| yaha prAyaH prauDhamanoramA kA saMkSepa hai inake ziSya nIlakaNTha vAjapeyI ne tattvabodhinI para gUDhArthadIpikA nAma kI vyAkhyA likhI hai| isI nIlakaNTha ne mahAbhASyapara bhASyatattvaraviveka, siddhAntakaumudI para sukhabodhinI (aparanAma vyAkaraNa- siddhAntarahasya) tathA paribhASAvRtti ina graMthoM kI racanA kI hai| - - tattvabodhinI le. mahAdeva vidyAvAgIza / zaMkarAcArya kRta AnandalaharI kI TIkA / racanAkAla 1605 I. / tattvabodhinI le. nRsiMhAzrama I. 16 vIM zatI - I tattvamasi (rUpaka) le zrIrAma velaNakara "surabhAratI" bhopAla se 1972 meM prkaashit| ekAMkI rUpaka / chAndogya upaniSad kI vetaketu ko AruNI dvArA dI gayI "tattvamasi " kI zikSA rUpakAyita / kulapAtra ATha / gItasaMkhyA cAra / tattvamuktAvali le naMdapaMDita I. 16-17 vIM zatI / tattvayogabindu le. rAmacandra / viSaya- rAjayoga ke kriyAyoga, jJAnayoga, caryAyoga, haThayoga, karmayoga, layayoga, dhyAnayoga, mantrayoga, lakSyayoga, vAsanAyoga, zivayoga, brahmayoga, advaitayoga, rAjayoga, aura siddhayoga, nAmaka 15 bhedoM kA pratipAdana / tattva-viveka le madhvAcArya dvaita mata pratipAdaka eka dArzanika nibaMdha / isameM dvaita mata ke anusAra padArthoM kI gaNanA aura vargIkaraNa hai| isI prakAra madhvAcArya ne bhI tattva - saMkhyAnam nAmaka graMtha meM dvaita mata ke anusAra padArthoM kI gaNanA evaM vargIkaraNa kiyA hai / tattvasaMkhyAnam unake "dazaprakaraNa" ke antargata saMkalita 10 dArzanika nibaMdhoM meM se eka nibaMdha hai| tattvavivekaparIkSA le. bApUdeva zAstrI viSaya jyotiSazAstra / (2) le. nRsiNh| I. 19 vIM zatI tattvavimarzinI pANinIya pratyAhArasUtroM para nandikezvara ne jo kAzikAvRtti likhI thI usa para upamanyu ne likhI huI yaha TIkA hai| upamanyu ne indra ko dhAtupATha kA prathama pravaktA mAnA hai| tattvazatakam le. DaoN. brahmAnaMda zarmA, bhUtapUrva nidezaka, rAjasthAna prAcyavidyA pratiSThAna ajamera nivaasii| hiMdI anuvAda ke sAtha prakAzita viSaya zrama kA mahattva / tattvasaMkhyAnam (dekhie - tattvaviveka) le. madhvAcArya (I. 12-13 vIM za) dvaita mata viSayaka graMtha / tattvasaMgraha le. sojyoti zivAcArya zloka 300 isake jJAna, kriyA aura yoga nAmaka tInapAda haiN| viSaya- zaivatantra / tattvasaMgraha - le. zAntarakSita / brAhmaNoM tathA bauddhoM ke anyAnya sampradAyoM kI kaTu AlocanA isa meM kI hai| inake ziSya kamalazIla ne graMtha para TIkA kI hai| lekhaka ne diGganAga, dharmakIrti Adi mahAna bauddha AcAryoM tathA unake siddhAntoM kI kar3I AlocanA kI hai| nyAya mImAMsA, svakhya kA khaNDana kiyA hai| yaha graMtha, lekhaka kI alaukika pratibhA tathA pANDitya kA paricAyaka hai| kamalazIla kI vyAkhyA sahita isa graMtha kA sampAdana e. kRSNamAcArya dvArA huA hai| tattvasaMgrahadIpikA TippaNI le. rAmacandra tarkavAgIza tattvasaMgrahapatrikA le. kmlshiil| bauddhAcArya / I. 8 vIM shtii| mUlagraMtha apraapy| kevala tibbatI anuvAda upalabdha hai| zAMtarakSita nAmaka bauddhAcArya ke tattvasaMgraha nAmaka graMtha para likhI huI TIkAoM kA sAra isa graMtha meM saMkalita kiyA hai| tattvasadbhAvatantram - devI bhairava sNvaadruup| yaha tantra dakSiNAmnAya se sambaddha hai arthAt isakA pratipAdana zivajI ne apane mukha 1 saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 119 For Private and Personal Use Only - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org se kiyA hai jo dakSiNAmukha thA / yaha bhairavastotra kahA gayA hai kyoM ki vaktA bhairava haiM aura unhoMne apanA kathana taba AraMbha kiyA jaba brahmA kA mastakasthita sira kATakara apane mastaka para rakha liyA thaa| saMkhyA 7 karor3a kahI gaI hai| arthAt 7 karoDa zloka haiM yA zabda isakA nizcaya nahIM / mahAdevajI ne vAma dakSiNa i. jo taMtra aura yAmala kahe haiM, unameM bhinna-bhinna viSaya kahe haiM para isameM kevala jJAna kA pratipAdana hai I tattvasaMdarbha-- zrImadbhAgavata kI TIkA lekhaka- jIva gosvaamii| yaha TIkA bhAgavata kA mArmika svarUpa vizleSaNa prastuta karatI hai| isameM bhAgavata kI prAcIna TIkAoM ke aMtargata hanumadbhASya, vAsanAbhASya, saMbodhokti, vidvatkAmadhenu, tattva-dIpikA, bhAvArtha dIpikA, paramahaMsa - priyA tathA zukahRdaya nAmaka bhAgavata se saMbaMdhita graMthoM kA nirdeza kiyA gayA hai| tattvasamAsa - le. kpil| sAMkhyasUtrakAra se bhinna vyaktitva / tattvasAra ( 1 ) - le. bhaTpallI rAkhAladAsa / (2) le. devasena / jainaacaary| I. 10 vIM zatI / tattvasAra ( nAmAntara - yogasAra ) - Anandabhairava Ananda bhairavI saMvAdarUpa / paTala 10 / yaha tattvasAra arthAt yoga kA sAra saba zAstroM meM paramottama tathA saba tantroM meM pradhAna mAnA jAtA hai| tattvAnandataraMgiNI - le. pUrNAnanda / ullAsa 7 / zloka 350 1 tattvAnuzAsanam le. raamsen| jainAcArya I., 11 vIM zatI / 259 pdy| (1) le. samantabhadra / jainaacaary| pitA- zAMtivarmA I. prathama zatI / tattvAmRtaraMgiNI - le. kulAnandanAtha / zrInAthaziSya / 7 taraMga / zloka 700 racanA 1660 zakAbda meM viSaya- guruziSya lakSaNa, jIva-citta saMvAda chaha AnnAyoM kA vivecana, prakRti aura puruSa kA abheda nirUpaNa, Atmaviveka i. tattvArthacintAmaNi le. vasugupta / tattvArthaTIkA le. siddhasena divaakr| I. 5 vIM zatI / tattvArthadIpanibaMdha - le. vallabhAcArya puSTimArga ke pravartaka / isameM zAstrArtha, sarva nirNaya tathA bhAgavatArtha - prakaraNa aura unakI TokA hai| tattvArthavArtikam (sabhASya) le. akalaMkadeva jainAcArya I. 8 vIM shtii| TIkAgrantha / tattvArthavRtti - zrutasAgarasUri / jainAcArya I. 16 vIM zatI / tattvArthavRttipadavivaraNam- (sarvArthasiddhivyAkhyA) le. prabhAcandra jainAcArya / samaya- I. 8 vIM zatI / (2) I. 11 vIM shtii| do mAnyatAeM / tattvArthavRtti (sarvArthasiddhi) le devanandI pUjyapAda jainAcArya mAtA zrIdevI pitA- mAdhavabhaTTa / 1 120 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa tattvArthAlokavArtika shtii| TIkA graMtha | I tattvArthasAra le. amRtacaMdra suuri| I 9-10 vIM zatI / jainAcArya / tattvArthasAradIpakale. sakalakIrti jainAcArya I 14 vIM zatI / pitA karNasiMha mAtA zobhA / adhyAya 12 tattvArthasUtram (tattvArthAdhigamasUtram ) le. umAsvAti yA umAsvAmI / jaina darzana ke magadha nivAsI AcArya / inhoMne prastuta graMtha kA praNayana vikrama saMvat ke prAraMbha meM kiyA thaa| inhoMne svayaM hI apane isa graMtha para bhASya likhA hai| yaha jaina-darzana ke maMtavyoM ko prastuta karane vAlA mahattvapUrNa graMtha hai| isa graMtha para aneka jainAcAryoM ne vRttiyoM va bhASyoM kI racanA kI hai inameM pUjyapAda devanaMdI, samaMtabhadra, siddhasena divAkara bhaTTa akalaMka va vidyAnaMdI prasiddha haiN| isa graMtha kA mahattva donoM hI jaina saMpradAyoM (zvetAMbara digaMbara) meM samAna hai| isa graMtha ke praNetA umAsvAti ko digaMbara jainI umAsvAmI kahate haiN| isa graMtha ke dvArA jaina siddhAnta sarvaprathama sUtrabaddha hue| jIva, ajIva, Azrava, baMdha, saMvara, nirjarA aura mokSa ina sAta tattvoM kA mArmika vivecana isa graMtha meM hai| For Private and Personal Use Only - - - 2) le. bRhtprbhaacndr| jainAcArya / yaha graMtha gRddha picchAcArya ke tattvArtha para AdhArita hai| tattvArthasUtravRtti - le. bhAskaranandI / jainAcArya / I 14-15 vIM zatI / tattvodyota le. mdhvaacaary| I 12-13 vIM zatI viSayadvaitamata kA pratipAdana / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir le. vidyAnanda / jainaacaary| I 8-9 vIM - - 1 tathAgataguhyakataMtram (guhyasamAjataMtram) maMjuzrImUlakalpa, saddharmapuMDarIka Adi bauddha tAMtrika graMthoM ke pazcAt racita eka mahattvapUrNa tAMtrika graMtha IsA kI cauthI zatAbdI ke pahale isa graMtha kI nirmiti huii| isa graMtha meM zUnyavAda evaM vijJAna ke adhiSThAna para tAMtrika bauddhamata ke svarUpa kA nirdhAraNa kiyA pratIta hotA hai| tadatItamevale. annadAcaraNa tarkacUDAmaNi (janma sana 1852) dezabhaktipara kAvya / tanayo rAjA bhavati kathaM me le. zrIrAma velaNakara surabhAratI bhopAla se sana 1972 meM prakAzita reDio nATaka / pAtrasaMkhyA chaha / gItasaMkhyA cAra viSaya- jAtakakathA meM varNita rAnI dhanaparA kI svArthaparatA / tantrakoSa le. vIrabhadra / viSaya- akAra Adi mAtRkA varNoM kA yathAyogya artha / tantrakaumudI le. devanAtha Thakkura tarkapaMcAnana / govinda Thakkara ke putra / ye kUcabihAra ke rAjA malladeva naranArAyaNa ke sabhApaNDita the| zloka- 2485 viSaya tantrazAstra kA prAmANyasthApana dIkSAkAla, kalAvatI dIkSAdividhi, dIkSita ke
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra niyama, dIkSA meM pUjAvidhi, purazcaryAdividhi, Asana Adi kI mudrAoM ke lakSaNa, japamAlA, upavidhi, vividha mantroM kA kaulayogavidhi, kauloM ko ahikavidhi bhUtazuddhi prakAra mAtRkAdinyAsavidhi antaryAgavidhi SaTkarmavidhi nirUpaNa i. www.kobatirth.org 2) hara-gaurI sNvaadruup| zloka- 4412 / viSaya- brahmanirUpaNa, kAlikA hI brahma hai yaha kathana, matabheda se 27 prakAra kI mahAvidyAoM kA kathana, pUrva pazcima Adi bheda se chaha AmnAyoM kA varNana, unakI utpatti aura vibhAga, kAlI ke mUrtigrahaNa kI kathA, ugratArA, nIlasarasvatI Adi ke rUpa dhAraNa kA vivaraNa, vidyAmAhAtmya, jagatsRSTi prakaraNa, zivazaktyAtmaka tIna guNoM se brahmA, viSNu aura rudra kI utpatti, 50 varNarUpA devI ke zarIra se mAdhava, goviMda kRSNa Adi kI utpatti, kIrti, kAnti, lajjA, lakSyI ityAdi kI utpatti, pRthvI kI utpatti, dharma aura adharma, sthAvara jaMgama Adi kI sRSTi i. tantragandharva le. dattAtreya / zloka 4575 paTala 42 / viSayamahAdevajI kA devIjI se gautamola zAstra ko agrAhyatA kA kathana, zaktimaMtra, paMcamI vidyA kA mAhAtmya, tripurAkavaca, tripurAsundarI ke maMtra, tripurAdevI kI pUjA, SoDaza mAtRkAnyAsa, karazuddhi, SoDazopacArapUjA, sAMgabahiryAgavidhAna, khecarI i. vividha mudrA, pUjopacAra, madyavizeSa, prakaTAdi zaktivizeSa kI pUjA, japavidhAna, baTukAdi vidhAna, zoSikA devI kI pUjAvidhi, kumArIpUjA aura usakA phala, guruziSya- lakSaNa, dIkSAvidhi, puNyakSetrAdi kA nirUpaNa, purazcaraNavidhi, mudrAdhAraNavidhi, haMsamaMtrajapa, homavidhi, pUjAdhiSThAna, kulAcArAdi rAtri meM zaktivizeSa kI pUjA, kulapUjA i. / - tantracandrikA le. rAmacandra cakravartI 1) zloka 4064 | 2) le rAmagati sana tantracintAmaNi le. nepAlanareza ke amAtya navamIsiMha / zloka 3000 | isameM 40 prakAza haiN| viSaya- aneka tantragraMthoM ke nAma, unakI utpatti, satyayuga Adi ke bheda se pRthak-pRthak mArga, AgamoM kI zreSThatA sRSTi kI utpatti kA krama, kAlikA aura kRSNa, tArA aura rAma kI ekarUpatA, daza vidyAoM kA nirNaya, ziva aura zakti kI upAsanA, zyAmA kI sarvamUlatA I. / tantracUDAmaNi zloka- 66 / viSaya- 51 pIThoM kA varNana / tantradarpaNa le. saccidAnandanAtha vAstava meM isake racayitA raghunAtha the| ye saccidAdananda ke ziSya mAne jAte haiN| tadIpanI le. rAmagopAla zarmA guru-parama niraMjana kAzInAthAnandanAtha / nirmANakAla saMvat 1626 vi. 11 ullAsa / viSaya- tattvajJAna Adi kA vivecana, sAmAnyapUjA, viSNu, sUrya i. ke maMtra, zrIvidyA, pUjA i. kA pratipAdana, chiyAprakaraNa, tAriNIprakaraNa, maMjughoSA i. ke stotra, maMtra, kavaca i. kA vicAra, pUjopacAra, vijayAkalpa ityAdi / tantradIpikA (1) le. shriigopaal| pitA harinAtha / pitAmaha - aagmraagiish| zloka 11715 viSaya- dIkSA kI AvazyakatA, sadgurulakSaNa, mahAvidyA svarUpa, siddhamantralakSaNa, mahAdIkSA aura upadeza meM bheda, sarvasAdhAraNa nityapUjA vidhi, AhnikakRtya tantrokta vidhi se prAtaHkRtya kA nirUpaNa, prANAyAma, pUjA meM vihita aura avihita puSpa, pUjA kA adhikaraNa, naimittika, kAmya Adi pUjAvidhiyAM, paramayagogiyoM kI mokSa pUjAvidhi, japAdividhi, antaHpUjA ( mAnasapUjA) vidhi, nau prakAra ke kuNDoM kA nirUpaNa, kuNDoM kA vizeSa phala, kAmya homa ke lie kuNDa, homa-vidhi, japamAlA, candra aura sUrya grahaNa ke avasara para kiye jAne vAle purazcaraNa maMtroM ke vividha saMskAroM kI vidhi, sarvatobhadra maNDala kA nirUpaNa I. Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2) viSaya- dIkSA zabda ke artha kA vivecana, saba AzramoM meM dIkSA kI AvazyakatA, guru zabda kA artha, guru ke lakSaNa, doSamukta guru aura tatpradatta mantra, ziSya-lakSaNa, niSiddha ziSya lakSaNa, mahAvidyAoM kA nirdeza, pitA Adi se mantra - grahaNa kA niSedha, nirbIja mantra ke lakSaNa i. / svapralabdha mantra kI viziSTatA i. / 3 ) ( uttaratantra ke uttarakalpAntargata) le. mukunda zarmA / devo-Izvara sNvaadruup| zloka 875 viSaya- gurulakSaNa, mantratyAganindA, guru ziSya ke lakSaNa, dIkSA lakSaNa, zUdradIkSA kA niSedha, dIkSA kI prazaMsA, siddhavidyA, kulAkula cakra, rAzicakra, nakSatracakra, akathahacakra, vaidika mantra kA tyAga, akaDamacakra, RNI dhanI cakra, dIkSAkAla gAlAnirNaya, Asanabheda, mAlAsaMskAra, purazcaraNa, bhakSya-niyama, purazcaraNa, prayoga, grahaNa- purazcaraNa, mantra - saMskAra abhiSekamaMtra, saMkSepadIkSA, anya dIkSAeM, snAnAdi vidhi, sAmAnyapUjA, pIThapUjA, bhuvanezvarI mantra, annapUrNAmala, zyAmAmantra DAga Adi kI bali prANapratiSThA, durgA aura tArA ke mantra, tArA prANAyAma, aneka devadeviyoM ke mantra, kavaca i. / taMtranibandha - vividha taMtra granthoM kA saMgraha | viSaya - gurumahimA, vividha cakra, dIkSAkAla, kAlanirNaya, vividha Asana, gAyatrI, maMtrasaMskAra, mAlAsaMskAra evaM vividha devIdevatAoM ke maMtra, dhyAna, stotra, kavaca i. / taMtraprakAza le govinda sArvabhauma viSaya dIkSA, purazaraNa | - i. anekavidha tAntrika vidhiyo, tArA, tripurA prabhRti deviyoM kI pUjA kA vivaraNa / taMtradIpa le. jagannAtha ckrvrtii| pariccheda-9 / zloka- 4500 viSaya maMtra aura dIkSA padoM kI vyutpatti, guru ziSya Adi ke lakSaNa, dIkSAkAla, dIkSA prayoga, purazcaraNa, grahaNa ke samaya ke purazcaraNa, rAma, viSNu, sUrya i. ke maMtra, stotra, kavaca i., maMtrasaMskAra nitya homa Adi kI vidhi, ityAdi / taMtradIpa para taMtradIpaprabhA nAmaka vyAkhyAna, sanAtana tarkAcArya ne likhA hai| - For Private and Personal Use Only saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 121
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (2) le- gdaadhr| pitA- raaghvendr| pitAmaha- dhIrasiMha / / taMtrarAja - (1) le- kAzIrAma bhaTTAcArya vidyAvAcaspati / zAradAtilaka kA vyaakhyaan| yaha vyAkhyAna zAradAtilaka ke (2) (kAdimata) zloka- 40401 viSaya- vidyA-prakaraNa, 25 veM prakAza (bhuvanaprakAza) taka pUrNa hai| dakSiNAmnAya, uttarAmnAya, bhASA kI sRSTi aura sthiti, svapnAvatI (3) le- maitreyrkssit| I. 12 sh.| yaha kAzikAvRtti para mAhAtmya, madhumatI kA siddhiprakAra, kakArAdi kA phala, maMtrAdi likhita "nyAsa" kI vidvattApUrNa vipula vyAkhyA vyAkaraNa ke nirmANa kI vidhi, zrIcakra ke darzana kA mAhAtmya, vyApakAdi mahAbhASya ke AdhAra para likhI gaI hai| vyAsa, kAmakalAdhyAna i. amAya, anahaMkAra i. 10 prakAra ke taMtrapradIpodyotanam - le- nandana mizra nyaayvaagiish| pitA puSpa, ahiMsA indriyanigraha i.5 prakAra ke puSpa, 64 upacAra dhneshvr| anya hastalekhAnusAra pitA-bANezvara mishr| kalakattA tathA 16 upacAroM kA ullekh| meM isakA prathamAdhyAya vidyamAna hai| yaha taMtrapradIpa kI TIkA hai| taMtrarAja kI TIkAeM (1)- manoramA - le-subhagAnandanAtha / taMtrapramoda - le- shriiraameshvr| pitA- raambhdr| zloka- 268 | ina kA vAstavika nAma zrIkaNTheza thaa| ye kAzmIra mahArAja pttl-7| viSaya- kuNDa-nirNaya, suvAdi- agnisaMskAra, homavidhi, ke karmacArI the| prapaMcasArasiMha nAma se bhI inakI prasiddhi thii| saMkSepa-homavidhi, havanIya vastuoM ke pariNAma, saMkSepa-dIkSAvidhi isakI pUrtI prakAzAnanda ne kii| (2) sudarzanA - le-premAnidhi panta kI tRtIya patnI premmNjrii| taMtrabhUSA - le- shriikaashiinaath| pitA- bhaDopanAmaka jayarAma / (3) - zivarAma kRta ttiikaa|| viSaya- taMtroM kI vedamUlakatA kA prtipaadn| taMtralIlAvatI - le-karNasiMha / paTala- 5 / taMtramaNi - le- kAzIzvara / pttl-4| viSaya- guru aura ziSya taMtrasaMkSepacandrikA - le- bhavAnIzaMkara bNdyopaadhyaay| (graMtha kI ke lakSaNa, kula-akula cakroM kA vicAra, rAzicakra, dIkSA puSpikA meM vaMdyaghaTIya bhavAnIzaMkaradeva viracitA likhA hai|) kA yogya samaya, mAlA-saMskAra, purazcaraNa, dIkSA-prayoga, sakala viSaya- guru-ziSya lakSaNa, sAdhaka ke kartavya, akaDamacakra, maMtroM kI gAyatrI, sAmAnya puujaapddhti| saba mantroM ke bIja, rAzicakra aura kulAkulacakra kA nirUpaNa, dIkSAkAla, mAlAnirNaya, tArA-pUjA prayoga, maMtra siddhi ke upAya, balidAna vidhi i.| maMtra ke 10 saMskAra, tAntrika saMdhyA, gAyatrI, durgAdi kI pUjA, taMtrarakSAmaNi - le- rAjacUDAmaNi diikssit| I. 17 vIM shtii| purazcaraNa, annapUrNA i. ke maMtra- zyAmApUjA prakaraNa, RSyAdi ttiikaagrNth| (2) le- dingnaag| I. 5 vIM shtii| nyAsoM kA nirUpaNa, durgAzatanAmastotra, zyAmAstotra, zivastuti, taMtraratnam (1) nAmAntara- taMtradIpikA - le.- navadvIpanivAsI kavaca i.| saMkSepahoma, kUrmAdicakroM kA nirUpaNa, sarvatobhadra kRSNa vidyAvAgIza bhaTTAcArya / paTala- 51 viSaya- aneka pradhAna mNddl| paMcAyatanI dIkSA, kuNDa-vidhAna ityaadi| taMtroM kA avagAhana aura vivecana kara unakA sArabhUta uttama graMtha / taMtrasamuccaya (1) - le- naaraaynn| zloka 53600 / isameM (2) le- zrIkRSNa vidyaavaagiish| zloka 1800 / paTala maMdira kA patAkA aura vandanavAroM se sajAnA, dvAra para kalaza 5 / viSaya- cakravicAra, dIkSAkAla niyama, sarvatobhadramaNDalAdi, Adi kA pUjana, agni kI utpatti, zayyApUjana, zayanapaTa Adi sAMgopAga pUjanavidhi, mAtRkAnyAsa i. / kI sthApanA, bimba kI vizuddhi Adi karmoM kA nirUpaNa hai| (3) le- aanndnaath| guru-sahajAnanda / vividha taMtroM kA (2) - le-rvijnmaa| zloka- 1500 / yatnapUrvaka avalokana kara graMthakAra ne isameM zrIcakravidhi likhI taMtrasamuccaya (3) - viSaya- maMdira nirmANa kI vidyA / annamalai hai| viSaya- kaulikopaniSat kaulikasvarUpa, Atmarahasya, vizvavidyAlaya ke DA. ena. vhI. malayyA ne isake AdhAra para kaulika-pratiSThA, kaulikoM meM zakti kI pradhAnatA, kaulIzvaroM ke zodhakArya kara, "sTaDIja in saMskRta TeksTas oNna TeMpala lakSaNa evaM paMcamakAravidhi, vividha zaktiyoM kA nirUpaNa i. / ArkiTekcara vitha repharansa TU taMtrasamuccaya" hai zodha prabandha (4) le. shivraam| viSaya- guru aura ziSya ke lakSaNa, likhA jo prakAzita huA hai| nakSatracakra, akathacakra, akaDamacakra, RNi-dhanicakra, vidyArambha taMtrasAra (1) - le-abhinvgupt| zloka- 772 / meM vAra aura tithi kA niyama, nakSatra, lagna, pakSa aura mAsa . (2) le- kRSNAnanda / viSaya- yoginI- sAdhana, kAmezvarIsAdhana, kA nirNaya, maMtra-namaskAra, dIkSA-prayoga, upadeza, paMcAyatanI bagalAmukhI, karNapizAcImaMtra, maMjughoSA, mAtaMgI, ucchiSTa-cANDAlI, dIkSA, purazcaraNa, kUrmacakra, grahaNa ke samaya ke purazcaraNa kA dhUmAvatI, bhadrakAlI, ucchiSTa-gaNeza ityAdi ke maMtra / saMkalpa, viSNugAyatrI, gopAla-gAyatrI i.| (3) - le- siddhnaarth| zloka- 288 / (5) le.- pArthasArathi mizra / I. 10 vIM athavA 11 vIM (4) - le- mdhvaacaary| I. 12-13 sh.| shtii| pitA- yjnyaatmaa| taMtrasArapariziSTam - le- ytivr| viSaya- guruvicaar| yadi (6) le- narottama shukl| gurukula kA vyakti choTI avasthA kA bhI ho to bhI use 122/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athavA jJAnavRddha brAhmaNa apane se kaniSTha ho to bhI use guru banA lenA caahie| dIkSA kA samaya, dIkSAyogya maMtra kA vicAra, maMtra ke dasa saMskAra, AgamatattvavilAsa meM ukta dIkSAvidhi, maMtracaitanya, maMtrendriyajJAna, saptAMga purazcaraNa, grahaNa vyavasthAdi, kaliyuga meM homa kA niSedha, mizrita AcAra, guru-dhyAna, gAyatrI-dhyAna i.| tAntrika saMdhyA, vizeSa pUjA, antaryAgamudrA, tAMtrika liMgapUjA, kAmyapUjAdi, dIpAnvita pUjA kI vyavasthA raTantIpUjA-vyavasthA, ajapAmantraprayogAdi, sItA, rAma i. ke maMtra, tArASTaka kA vyAkhyAna kavaca i.| taMtrasArapUjApaddhati - viSaya- madhvAcAryakRta taMtrasAra ke anusAra madhvAcArya ke upAsya devatA lakSmInArAyaNa deva kI pUjApaddhati / taMtrasArasaMgraha - le-dvaita-mata ke pratiSThApaka mdhvaacaary| yaha vaiSNava pUjA-arcA evaM dIkSA kA varNanaparaka graMtha hai| taMtrasiddhAntakaumudI - le- kaashiinaath| pitA- bhaDopanAmaka . shriijyraambhtttt| mAtA- vaaraannsii| prakAra- 3 | viSaya- zAmbhava, zAkta aura ANava upAya / taMtrasiddhAnta- dIpikA- durUha- zikSA - le- appayya dIkSita (tRtiiy)| I. 17 vIM shtii| taMtrahRdayam - le- kaashiinaath| pitA- bhaDopanAmaka jayarAmabhaTTa / zloka- 1501 viSaya- dkssinnaacaar| isa para graMthakAra kI khararacita TIkA hai| taMtrAdhikAra - viSaya- paMcarAtra taMtroM kA prAmANya siddha karanA / taMtrAdhikArinirNaya - le- bhttttoji| zloka- 6241 viSayapaMcarAtra mata ke anuyAyiyoM dvArA upayoga meM lAye jAne vAle tAMtrika adhikAroM kA anusandhAna / taMtrAloka - le- abhinvgupt| TIkAkAra- jyrth| saMpUrNa tAMtrika vAGmaya meM yaha atyaMta mahattvapUrNa graMtha mAnA gayA hai| taMtroktacikitsA - le-ziva-pArvatI saMvAda ruup| zloka 888 / viSaya- bahuta se rogoM kI auSadhiyoM ke sAtha jagadvazIkaraNa, vIryakaraNa, sthUlIkaraNa, sarvaviSaharaNa, strIvandhyAtvaharaNa i.| tapolakSaNapaktikathA - le- zrutasAgarasUri / jainaacaary| I. 16 vIM shtii| tapovaibhavam (rUpaka) - le-nityaanNd| kalakattA kI saMskRta sAhitya-pariSat patrikA meM prkaashit| pariSad meM abhinIta / lekhaka ke pitA rAmagopAla smRtiratna kA caritra isameM varNita hai| kathAnaka kI dRSTi se yaha rUpaka anUThA hai| isameM nAyaka rAmagopAla kA gaMbhIra adhyayana, unakI patnI dInatAriNI kI pati ke anukUla dinacaryA, nAyaka kA svAmI saccidAnanda kA ziSya bananA, anta meM devI se sAkSAtkAra pAnA Adi ghaTanAeM citrita haiN| taptamudrAvidrAvaNam - le-bhAskara dIkSita / pitA- umA mahezvarAcArya zloka- 1600 / taMragiNI - sana 1958 meM usmAniyA vizvavidyAlaya ke saMskRta vibhAga ke adhyakSa DaoN. Aryendra zarmA ke sampAdakatva meM vizvavidyAlayIna patrikA ke rUpa meM prakAzita kI jAne lgii| isameM zodha-paraka nibandhoM ke alAvA hAsya, vyaMgapradhAna kavitAoM kA bhI prakAzana huaa| patrikA ke mukhapRSTha para ajantA Adi ke prAcIna citroM kI anukRti prakAzita hotI hai| taMragiNIsaurabha - le-vanamAlI mizra / tattvabhAratam (kAvya) - le-citrabhAnu / tarka-tANDavam - leM- vyaasraay| (aparanAma- vyAsatIrtha) mAdhva-maMta kI guru-paraMparA meM 14 veM guru jo dvaita-saMpradAya ke 'munitraya' meM samAviSTa hote haiN| isa graMtha kA mukhya viSaya hai nyAya-vaizeSika ke siddhAtoM kA parIkSaNa evaM khNddn| ataH isameM udayana kI 'kusumAMjali', gaMgeza ke 'tattva-ciMtAmaNi' Adi prauDha nyAya-graMthoM kA prakhara khaMDana kiyA gayA hai| nyAyAmRta ke advaita-khaMDana taka naiyAyika-gaNa vyAsarAya kI prazaMsA meM mukhara the| kintu prastuta 'tarka-tANDava' ko dekha unhoMne apanA roSa 'nyAyAmRtArjitA kIrtiH tANDavena vinAzitA' isa vacana se prakaTa kiyA, / " pramANa kA svarUpa, saMkhyA, lakSaNa Adi viSayoM kA gaMbhIra vizleSaNa isa graMtha kI vizeSatA hai| tarkabhASA - le- kezava mizra / I. 13 vIM shtii| nyAyadarzana kA prasiddha lokapriya grNth| prastuta graMtha meM nyAya ke padArtho kA atyaMta sarala DhaMga se varNana kiyA gayA hai| yaha graMtha vidvAnoM va chAtroM meM atyaMta lokapriya hai| isa para 14 TIkAeM likhI gaI haiN| govardhana, kezava mizra ke ziSya the| unakI TIkA kA nAma hai 'trkbhaassaa-prkaash'| isa TIkA meM govardhana ne apane guru kA paricaya bhI diyA hai| nAgezvara bhaTTa ne bhI 'tarkabhASA' para 'yukti-muktAvali' nAmaka TIkA likhI hai| isakA hiMdI vivaraNa AcArya vizvezvara ne kiyA hai| tarkabhASAprakAza - le- 16 vIM zatAbdI meM govardhana nAmaka naiyAyika dvArA apane guru kezavamizra ke tarkabhASA nAmaka graMtha para likhI gaI prasiddha ttiikaa| tarkarahasyadIpikA (vyAkhyA) - le-AcArya vizvezvara siddhAnta shiromnni| tarkazAstram - le- vasubandhu / viSaya- bauddhanyAya kA vivecana / isameM vAkya ke paMcAvayava, jAti evaM nigrahasthAna kA kramazaH varNana hai| I. 550 meM paramArtha dvArA isakA cInI anuvAda huaa| tarkasaMgraha - le- annaMbhaTTa / tarkasaMgrahaTIkA - le- niilkNtth| (2) rudrarAma / tarkAmRtam - le-jagadIza bhaTTAcArya tarkAlaMkAra / I. 17 vIM zatI / tarjanI - le- durgAdatta shaastrii| nivAsa- kAMgaDA jilA (himAcala pradeza) meM naleTI nAmaka gAva / isa kAvya meM 11 adhyAya hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 123 For Private and Personal Use Only
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir talavakAra AraNyaka (athavA jaiminIya upaniSada) (sAmavedIya) - isa meM cAra adhyAya aura unake 145 khaNDa haiN| khaNDasaMkhyA meM yatra taMtra vibhinnatA dIkhatI hai| cauthe adhyAya ke 10 ve anuvAka se prasiddha kenopaniSad kA Arambha hotA hai aura usI adhyAya ke cAra khaNDoM meM hI usakI samApti hotI hai| brAhmaNa ke samAna AraNyaka bhAga kA saMkalana bhI jaimini aura talavakAra ne hI kiyA hogaa| talavakAra brAhmaNam - (jaiminIya brAhmaNa) saamvediiy| isake tIna bhAgoM meM kula milAkara 1182 khaNDa haiN| isa brAhmaNa ke vAkya, tANDya, SaDviMza, zatapatha, aura taittirIya saMhitA ke vAkyoM se bahudhA milate haiN| isa brAhmaNa kA saMkalana kRSNadvaipAyana vedavyAsa ke ziSya suprasiddha sAmavedAcArya jaimini aura unake ziSya talavakAra kA kiyA huA hai| karnATaka meM isakA adhika pracAra hai| saMpAdana- jaiminIya ArSeya brAhmaNa- sampAdaka e.sI. baneMla, maMgalora, sana 1878 / talasparzinI - le-vAdhulavaMzotpanna vIra raaghvaacaary| bhavabhUtikRta uttararAmacaritam nATaka kI ttiikaa| tAjakapaddhati - le- kezava daivjny| viSaya- jyotiHzAstra / tAjikanIlakaNThI - le- niilkNtth| janma I. 1561 / phArasI jyotiSa ke AdhAra para racita phalitajyotiSa saMbaMdhI eka mahattvapUrNa grNth| isameM 3 taMtra haiM- saMjJAtatra. varSataMtra, va prazrataMtra / isameM ikkabAla, iMdubAra, itthazAla, izarApha, nakta, yamayA, maNaU, kaMbUla, gairakaMbUla, khallAsara, radda, yUpAlI, kutdha, dutthotthadavIra, tuMbI, rakuttha, evaM yuraphA Adi solaha yoga arabI jyotiSa se hI gRhIta haiN| tATaMkapratiSThAmahotsavacampU - le- kaviratna pNcpaageshshaastrii| tANDya-brAhmaNa (paMcaviMza brAhmaNa) - ise tAMDya mahAbrAhmaNa bhI kahA jAtA hai| isakA saMbaMdha 'sAmaveda' kI tAMDi-zAkhA se hai| isI liye isakA nAma tAMDya hai| isameM 25 adhyAya haiN| isaliye ise 'paMcaviMza' bhI kahate haiN| vizAlakAya hone ke kAraNa isakI saMjJA 'mahAbrAhmaNa' hai| isameM yajJa ke vividha rUpoM kA pratipAdana kiyA gayA hai jisameM eka dina se lekara sahasroM varSoM taka samApta hone vAle yajJa varNita haiN| prAraMbhika tIna adhyAyoM meM trivRta, paMcadaza, saptadaza Adi stomoM kI viSTutiyA vistArapUrvaka varNita haiM va caturtha evaM paMcama adhyAyoM meM 'gavAmayana' kA varNana kiyA gayA hai| SaSTha adhyAya meM jyotiSToma, uktha va atirAtra kA varNana hai| saptama se navama adhyAya meM prAtaHsavana, mAdhyaMdina savana, sAyaMsavana va rAtri-pUjA kI vidhiyAM kathita haiN| 10 veM se 15 veM adhyAya taka dvAdazAha yAgoM kA vidhAna hai| inameM dina se prAraMbha kara 10 veM dina taka ke vidhAnoM va sAmoM kA varNana hai| 16 veM se 19 veM adhyAya taka aneka prakAra ke ekAha yajJa varNita haiN| 20 ve meM 22 veM adhyAya taka ahIna yajJoM kA vivaraNa hai| 23 veM se 25 veM adhyAya taka satroM kA varNana kiyA gayA hai| isa brAhmaNa kA mukhya viSaya hai sAma va soma yAgoM kA vrnnn| kahIM kahIM sAmoM kI stuti va mahattva-pradarzana ke liye manoraMjaka AkhyAna bhI diye gaye haiM tathA yajJa ke viSaya se saMbaddha vibhinna brahmavAdiyoM ke aneka matoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai| zatapatha brAhmaNa ke samAna hI tANDya aura bhArAllaviyoM kA brAhmaNasvara thaa| isakA prakAzana (ka) biblothikA iMDikA (kalakattA) meM 1869-74 I. meM huA thA, jisakA saMpAdana AnaMdacaMdra vedAMta-vAgIza ne kiyA thaa| (kha) sAyaNa bhASya sahita caukhaMbA vidyAbhavana vArANasI se prakAzita / (ga) DA. kaileNDa dvArA AMgla-anuvAda viblothikA kalakattA se, 1932 I. meM viziSTa bhUmikA ke sAtha prakAzita / tAtAryavaibhavaprakAza - kavi- raamaanujdaas| isameM kumbhaghANam ke lakSmIkumAratAtAcArya nAmaka satpuruSa kA caritra varNita hai| tAtparyacaMndrikA -le- vyAsarAya (vyAsatIrtha) yaha sUtra-prasthAna kA graMtha hai aura kevala 'candrikA' ke nAma se bhI jAnA jAtA hai| isake praNetA mAdhva-mata kI guru-paraMparA meM 14 veM guru the jo dvaita-saMpradAya ke 'munitraya' meM samAviSTa hote hai| tarka tathA yuktiyoM ke AdhAra para brAhmaNa-sUtroM ke dArzanika tattvoM kI mImAMsA isa graMtha kI vizeSatA hai, aura dvaita-mata kI puSTi ke nimitta zaMkara, bhAskara tathA rAmAnuja ke bhASyoM kI tulanAtmaka AlecanA prastuta graMtha meM kI gaI hai jo gaMbhIra evaM apUrva hai| isameM dvaita-siddhAMta hI brahmasUtroM kA aMtima siddhAMta nizcita kiyA gayA hai| 2. le- shivcidaannd| saccidAnanda zivAbhinava nRsiMhabhAratI ke shissy| zloka 9501 tAtparyaTIkA - le-uNbek| bhavabhUti aura uMbeka meM kucha vidvAn abheda mAnate haiN| tAtparyadIpikA - 1. le- sudarzana vyAsa bhttttaacaary| I. 14 vIM shtii| pitA- vishvjyii| 2. le- sanAtana gosvaamii| I. 15-16 vIM shtii| yaha meghadUta kI vyAkhyA hai| 3. lemaadhvaacaary| I. 13 vIM shtii| skandapurANa ke tAMtrika viSayoM para ttiikaa| tAnatanu - le- DaoN. ramA caudhurii| viSaya- prakhyAta gAyaka tAnasena kA jIvana-caritra / tAntrikakRtyavizeSapaddhati - isameM pazudAnavidhi, zivAbaliprakAra, kumArIpUjA, paMcatattvazodhana tathA pAtravandana ityAdi tAMtrika vidhiyoM kI paddhatiyAM varNita haiN| tAntrika-pUjA-paddhati - (1) zloka- 2501 viSaya tAMtrika sandhyAvidhi, vaiSNavAcamanavidhi, karanyAsa aura aMganyAsa, zarIra ke bhItara sthita caturdalapadma meM va, za, Sa, sa, Adi cAra voM kA nyAsa, saba aMga pratyaMgoM meM mAtRkAnyAsa, chaha aMgoM meM kezava-kIrti Adi devatAyugala kA nyAsa, phira vahIM para prANAdi, satyAdi tattvoM kA nyAsa, prANAyAma, devatApITha nyAsa, 124 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra mAnasapUjA, zaMkhasthApanAdi prakAra pIThapUjA, devatApUjana i. (2) zloka- 2672 (apUrNa) www.kobatirth.org tAntrika prayogasaMgraha le zloka 925 / viSaya kAmya zivaliMga pUjAvidhi, kAmya-prayoga, stotra, kavaca i. / zloka 40 viSaya- tripurasundarIkalpokta tAMtrika prAtaHkRtya tAntrika snAnavidhi aura pUjA / tAMtrikamuktAvalI le nAgezabhaTTa I. 12 vIM zatI pitAveMkaTezabhaTTa / 1 - tAntrikasandhyAvidhi le- zloka 500 / viyaSa- vaidika saMdhyA karane ke anantara tAMtrika saMdhyA kA vidhAna tathA prayoga / tAntrikahavanapaddhati le- prakAzAnandanAtha / zloka 1501 tAntrikahomavidhi ( nAmAntara zavAgnihomavidhi) zloka 100 I tApanIya (yajurveda kI eka zAkhA kA nAma ) isa zAkhA kA saMhitA yA brAhmaNa upalabdha nahIM hai / tApanIya zruti ke nAma para diyA gayA vacana- "saptadvIpavatI bhUmirdakSiNArthaM na kalpyateiti" tApanIya upaniSad meM na hone ke kAraNa yaha vacana tApanIya brAhmaNa yA AraNyaka meM ho aisA anumAna lagAyA jA sakatA hai| - - tApArtisaMvaraNam (mahAkAvya) le vAktolanArAyaNa menn| tApasavatsarAjanATakam le mAyurAja mahiSmatI ke adhipati / pitA- nareMdravardhana / saMkSipta kathA nATaka ke prathama aMka meM maMtrI yaugandharAyaNa vatsadeza para pAMcAla nareza AruNi dvArA AkramaNa kara dene para bhI vatsarAja kI udAsInatA ko dekha rAjA pradyota se sahAyatA letA hai aura vAsavadattA ke sAtha yojanA banAtA hai jisake anusAra kucha samaya taka vAsavadattA rAjA se alaga rahane kA nizcaya karatI hai| dvitIya aMka meM antaHpura meM vAsavadattA aura yaugandharAyaNa ke jalakara marane kI vArtA para rAjA vilApa karatA hai aura maMtrI rumaNvAn ke kahane se siddhadarzana ke lie prayAga jAtA hai| tRtIya aMka meM yaugandharAyaNa brAhmaNa veSa meM vAsavadattA ko apanI proSitapati bahana batAkara magadharAjaputrI padmAvatI ke pAsa chor3a detA hai| padmAvatI udayana se prema karatI hai| vaha tapasvinI bana jAtI hai| rAjA bhI tApasaveSa meM rAjagRha meM AtA hai aura tapasvinI padmAvatI ko dekhatA hai| caturtha aMka meM rAjA padmAvatI ko apane lie kaSTa sAdhanA karate hue dekha duHkhI hotA hai aura padmAvatI ke sAtha vivAha karatA hai| paMcama aMka meM AruNi para vijaya prApti kI vArtA pAkara rAjA prayAga hote hue. kauzAmbI lauTanA cAhatA hai / vAsavadattA duHkhI hokara prayAga meM saMgama ke pAsa citA meM praveza karanA cAhatI hai| udhara rAjA bhI citA dekha kara usameM apanA prANotsarga karane ko udyata hotA hai, kintu vahAM rAjA yaugandharAyaNa ko aura padmAvatI vAsavadattA ko pahacAna letI hai / saba kA milana hone se sabhI prasanna hote haiN| tApasavatsarAja nATaka meM kula 10 arthopakSepaka haiN| inameM 4 vikambhaka 1 pravezaka aura 5 cUlikAeM haiN| tArakAsuravadham (kAvya) - le malaya kavi / pitA- rAmanAtha / tArAkalpalatA le nArAyaNabhaTTa / tArAkalpalatApaddhati vidyAnanda ( zrInivAsa) / le- nityAnanda (nArAyaNabhaTTa) / guru tArAcandrodayam - le- maithila kavi jgnnaath| 17 vIM zatI / 20 sargoM ke isa kAvya meM tArAcaMdra nAmaka sAdhAraNa bhUpati kA caritra graMthita kiyA hai| tArAtantram le paTala- 61 bhairava bhairavI sNvaadruup| viSayatArA kI tAMtrika pUjA / rAjazAhI kI vArendra sosAiTI dvArA san 1913 meM prakAzita / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - tArApaMcAMgam - le- devI-bhairava saMvAdarUpa viSaya 1. tArApaTala, 2. tArApUjApaddhati, 3. tArAsahasranAma, 4. trailokyamohana nAmaka tArAkavaca (bhairavItantrokta), 5. mahogratArAstavarAja (tArAkalpIya) / tArApaddhati zloka- 600 viSaya saMkSepataH tArA kI pUjApaddhati / For Private and Personal Use Only - tArApUjArasAyanam le- kaashiinaath| pitA bhaDopanAmaka jayarAmabhaTTa / zloka- 280 viSaya tArA pUjApaddhati tathA sAdhaka ke prAtaHkRtya i. / 1 tArApradIpale lakSmaNadezika / zloka 1260 paTala- 5 / tArAbhaktitaraMgiNI (1) le vimalAnandanAtha / zloka20001 (2) le. prakAzAnandanAtha / 4 taraMga | viSaya - kula dharmAnusAra tArAdevI kI pUjAvidhi (3) se kAzInAtha nadiyA ke mahArAja kRSNacaMdra kI preraNA se likhita / zloka - 6451 taraMga 61 viSaya- prathama taraMga meM nadiyA ke mahArAja kRSNacaMdra kA vNshvrnnn| 2 se 5 taka mokSopAyoM kA nirUpaNa / taraMga 6 meM katipaya stutiyoM dvArA tArAbhakti tathA tArA ke zaraNAgatoM kI saMsAranivRtti kA nivedana / tArAbhaktisudhArNava gadAdhara / le- narasiMha / pitAmaha zrIkRSNa / pitA - tArArahasyamle zrIkizoraputra zrIrAjendra zarmA pariccheda / 22 | viSaya - prathama 3 paricchedoM meM prAtaHkRtya, gurustotra Adi kA vivaraNa, 4 meM jJAna Adi kA vidhAna, 5 meM snAna-zuddhi, 6 meM prANAyAmavidhi, 7 meM bhUtazuddhi, kAlapuruSa, Adi kA nirUpaNa, 8 meM mAnasapUjA kA vivecana, 9 meM maMtra Adi kA vivecana tathA 10 meM ardhya-zodhana nirUpaNa, 11 meM pUjA puSpa Adi kA vicAra, tArA stotra 12 meM devI pUjA kA nirUpaNa, i. / tArArahasthavRttiTIkA tArArahasyataMtra kI yaha 15 paTaloM meM TIkA hai| viSaya nityapUjA, dIkSAvidhi, puravaraNa, kAmyanirNaya, rahasyanirNaya, kumArIpUjA, purAraNarahasya, taMtranirNaya evaM nIlataMtra saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 125
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vIrataMtra, matsyasUkta, bhairavItaMtra, mahAbhairavItaMtra, vijJAnezvarasaMhitA, vizuddhezvarataMtra i. ke vacana pramANarUpa se uddhRt| tArArcanacandrikA - le- jagannAtha bhttttaacaary| zloka- 450 / viSaya- tArAdevI kI pUjApaddhati ke sAtha-sAtha upAsaka (sAdhaka) ke prAtaHkAlIna devI-dhyAna Adi krm| tArArcanataraMgiNI - le- raamkRtii| zloka- 11001 trNg-4| viSaya- tArAdevI kI pUjA kA savistara vrnnn| tArAsahasranAmavyAkhyA (abhidhArtha-cintAmaNi) levishveshvr| pitA- lakSmIdhara / tArAsahastranAmastotra - bAlAvilAsa- tntraantrgt| isameM tArA ke takArAdi sahasra nAma haiN| tArAsAdhakazatakam - le-tArAbhakta cndrgomin| isa racanA kA je.DI. blone dvArA ullekha huA hai| tArasAropaniSad - zukla yajurveda kA eka navya upaniSad / tIna pAda vAle isa upaniSada meM bhagavAn viSNu ke rAmAvatAra se saMbaMdhita kucha maMtra haiN| rAjA janaka ke sabhApaMDitoM ko zAstrArtha meM parAjinna karane ke pazcAt yAjJavalkya RSi ne rAjA janaka ko parabrahmavidyA kA jJAna kraayaa| isa graMtha meM usa viSaya kA samAveza hai| tArAvalIzatakam - le- zrIdhara veMkaTeza 1 geya kAvya / tArAstotram - le- bANezvara vidyaalNkaar| I. 18 vIM shtii| tArAvilAsodaya - le- vAsudeva kavikaMkaNa ckrvrtii| shlok900| ullAsa- 101 Siya- tArAdevI kI pUjA kA vistAra se prtipaadn| tAladazAprANadIpikA - le- govinda / rAmabhaktiparaka gItoM kA saMgraha / gItoM dvArA vividha tAloM ke udAharaNa prastuta kie haiN| tAladIpikA - le- gopendra tippa bhuupaal| I. 15 vIM shtii| 3 adhyaay| mArgI tathA dezI tAloM kA vivecana / tAlaprabaMdha - le- gopendr| zivabhaktiparaka gItoM kA sNgrh| pratyeka gIta eka eka tAla kA udAharaNa hai| . tAlalakSaNam - le- kohl|| tilakAyanam (nATaka) - le- zrIrAma velnnkr| aNksNkhyaatiin| striipaatrvirhit| gItoM aura prAkRta kA abhaav| sana 1897 se 1908 taka lokamAnya tilaka para lagAye abhiyogoM ke parIkSaNa para aadhaarit| nyAyAlaya kI nyAyaprakriyA kA sarasa prstutiikrnn| tithiciMtAmaNi (bRhat) - tithiciMtAmaNi (laghu) legaNeza daivajJa / I. 15 vIM shtii| viSaya- jyotissshaastr| ina graMthoM kI sAriNiyoM se sulabhatA se paMcAMga banAyA jA sakatA hai| tithinirNaya - 1. naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitArAmezvarabhaTTa / 2. le. hemAdri / I. 13 vIM shtii| pitA- kaamdev| tithipArijAtam - le- shiv| tithiratnamAlA - le- niilkNtth| I. 16 vIM shtii| / tithIndusAra - le- nAgojI bhtttt| I. 18 vIM shtii| pitaashivbhtttt| mAtA- stii| timiracandrikA - (1) le- rAmaratna / zloka- 6501 viSayatAMtrika pUjA kA vivaraNa tathA tAMtrika sAdhaka ke dIkSAdinirNaya, prAtaHkRtya antaryAgAdividhi- sthAnazodhanapUrvaka pUjA, nizApUjana, zivaliMgArcana Adi dainika kRty| (2) ullAsa- 171 zlokalagabhaga 15001 Upara kahe gaye viSayoM ke atirikta yaMtramAlA, nityajapa, kuNDAdisAdhana ityAdi viSaya adhika varNita haiN| tilakamaMjarI - le- dhnpaal| I. 10-11 vIM shtii| pitaasrvdev| viSaya- eka zRMgArika kthaa| tilakayazorNava - le- nAgapura nivAsI mAdhava zrIhari upAkhya lokanAyaka bApUjI anne| I. 20 vIM shtii| jIvana ke prAraMbha se Apa lokamAnya tilaka ke pramukha anuyAyI tathA mahArASTra ke vidarbha vibhAga ke pramukha rAjakIya netA rhe| janatA meM rugNazayyApara hI Apane pUjya guru lokamAnya bAla gaMgAdhara tilaka kA zlokabaddha samagra caritra likhaa| prastuta padyarUpa caritra graMtha tIna khaNDoM meM 'tilakayazorNavaH' nAma se prakAzita huaa| isa graMtha ko 1973 meM lekhaka ke dehAnta ke bAda sAhitya akAdamI kA puraskAra prApta huaa| tIkSNakalpa - le-rAjA zrIrAdhAmohana dvArA svayaM racita yA unakI preraNA se kisI anya vidvAn ke dvArA racita graMtha / zakAbda 1732 meM lekhana pUrNa huaa| paTala- 51 zloka lagabhaga 3000 / viSaya- prAtaHkAla ke japa, pUjA i. ke vidhi, maMtra Adi kA vivaraNa, Asana- zuddhi, mAtRkAdhyAna, dhyAnavidhi, nyAsa Adi kA vivaraNa, ekajaTA devI kI pUjA i.| tIrthakalpalatA - le- nNdpNddit| I. 16-17 vIM shtii| vissytiirthyaatraa| tIrthabhAratam - gItimahAkAvya / le.-DA. zrIdhara bhAskara varNekara / naagpur-nivaasii| isa kAvya meM saMpUrNa bhArata ke vikhyAta tIrthakSetroM evaM tatrastha devatAoM ke tathA bhArata ke prAcIna aura arvAcIna tIrtharUpa vibhUtiyoM ke stutirUpa padyoM kA saMkalana kiyA hai| sAtha hI rASTrIya gIta aura bhaktiparaka tathA prakIrNa gItoM kA bhI saMgraha kiyA hai| kula gItasaMkhyA- 164 / ina sabhI gItoM ke rAgoM kA nirdeza kavi ne Aroha-avaroha svaroM tathA mukhyAMga svaroM ke sAtha kiyA hai| apraila 1983 meM nyUyArka meM sampanna saMskRta sammelana meM isa mahAkAvya kA vimocana huaa| prakAzakalalitAprasAda zAstrI, pItAMbarApITha saMskRta pariSada, datiyA, m.pr.| tIrtha-yAtrA-prabaMdha (caMpU) - racayitA- samarapuMgava dIkSita / vAdhulagotrIya braahmnn| I. 17 vIM shtii| isa caMpUkAvya meM 1 ucchvAsa haiM aura uttara va dakSiNa bhArata ke aneka tIrthoM kA varNana kiyA gayA hai| isameM nAyaka dvArA tIrthATana kA varNana 126 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hai para kahIM bhI usakA nAma nahIM hai| kavi ke bhrAtA sUryanArAyaNa hI isake nAyaka jJAta hote haiN| kavi ne sthAna-sthAna para prakRti ke manorama citra kA aMkana kiyA hai| tIrthayAtrA ke prasaMga meM uttAna zrRMgAra ke citra bhI yatra-tatra upasthita kiye gaye haiM aura dRtiprekSaNa caMdropAlaMbha va kAma-pIDA ke atirikta bhayAnaka rati-yuddha kA bhI varNana kiyA gayA hai| bhArata kA kAvyAtmaka bhogolika citra prastuta karane meM kavi pUrNataH saphala huA hai| isa caMpa-kAvya kA prakAzana, kAvyamAlA nirNaya sAgara presa muMbaI se, 1936 I. meM ho cukA hai| tIrthATanam - kavi- cakravarti raajgopaal| samaya- i. 1882 se 1934 / isake cAra adhyAyoM meM bhAratAntargata pravAsa ke vibhinna anubhava varNita haiN| tIrthenduzekhara - le. nAgojI bhtttt| I. 18 vIM shtii| pitAzivabhaTTa / mAtA- stii| viSaya- dharmazAstra ke antargata tIrthayAtrA kI vidhi| tyAgarAjacaritam - le. sundareza shrmaa| viSaya- dakSiNabhArata ke makhyAta Adhunika gAyaka santa tyAgarAja kA caritra / I. 1937 meM prkaashit| tyAgarAjavijayam - le.m.m.yjnysvaamii| lekhaka ne apane pitAmaha kA caritra isa kAvya meM grathita kiyA hai| trikANDaviveka - le. rAmanAtha vidyAvAcaspati / racanAkAlasana 1633 iisvii| viSaya- amarakoza para ttiikaa| trikANDa-cintAmaNi - le. rghunaath| racanAkAla sana 1652 / viSaya- amarakoza para ttiikaa| trikANDa-zeSa - le. purussottm| I. 12-13 vIM shtii|| amarakoza kA pariziSTa / trikAlaparIkSA - le. dingnaag| isa graMtha kA astitva kevala tibbatI anuvAda se jJAta hotA hai| trikuTArahasyam - zrIvidyAsAdhana meM vAmAcAra kA varNana / trikuTArcanapaddhati - (nAmAntara tripurArcanapaddhati) zloka-620 / trikoNamiti - le. baapuudevshaastrii| viSaya- gaNitazAstra / tridazaDAmara - devI-bhairava sNvaadruup| zloka 24000 / paTala 82 / devatAoM kI siddhi ke lie sAdhu janoM ke hitArtha duSTa jIvoM ke vinAzaka DAmara taMtra kA nirmANa huaa| tripAdavibhUti-mahAnArAyaNopaniSad - atharvaveda se saMbaMdhita mAnA huA eka navya upnissd| isake do kAMDa aura pratyeka kAMDa ke cAra-cAra adhyAya haiN| isakI racanA samAsapracura evaM pAMDityapUrNa gadya meM kI gaI hai| advaitavedAnta para vaiSNava upaniSadoM meM isakA pramukha sthAna hai| paramatattva kA rahasya jAnane hetu brahmAjI ne hajAra varSoM taka tapasyA kii| viSNu bhagavAn una para prasanna hue| brahmAjI ne unakI stuti karate hue unase prArthanA kI ki ve unheM paramatattva kA rahasya smjhaayeN| vahI prastuta upaniSad kA viSaya banA hai| isa upaniSad meM advaitAdhiSThita bhakti para vizeSa bala diyA gayA hai| tripuratApinyupaniSad - yaha prAyaH aDyAra se zAkta upaniSadoM meM prakAzita hai| tripuradAhaH (Dima)- saMkSipta kathA -isa Dima meM deva-dAnavoM ke yuddha kA varNana hai| prathama aMka meM pRthvI, zeSa nAga, himavAna, bRhaspati, indra tathA nArada ziva ko tripura nAmaka dAnava ke atyAcAra ke bAre meM batAte haiN| zivajI indrAdi devatAoM ko tripuradAha karane ke lie satraddha hone ko kahate haiN| [taiyArI karane kI bAta jAnakara devatAoM meM vivAda utpanna karane ke lie mithyA nArada kA rUpa dhAraNa karatA hai|] tRtIya aMka meM deva-dAnava yuddha kA varNana hai| kintu dAnava marakara bhI punaH jIvita ho jAte haiN| isase deva ciMtita hote haiN| caturtha aMka meM maheza (ziva) svayaM yuddha karane jAte haiM aura tripura kA anta karate haiN| isa Dima meM kula 22 arthopakSepaka haiN| inameM 2 viSkambhaka, 1 pravezaka aura 19 cUlikAeM haiN| tripurabhairavI-paMcAMgam - vizvasAra tntraantrgt| zloka- 3801 tripura-vijayacaMpU - le. atiraatryaajii| nIlakaMTha dIkSita ke shodr| samaya 17 vIM shtii| yaha caMpU kAvya cAra AzvAsoM meM prApta huA hai aura abhI taka aprakAzita hai| isake prathama va caturtha AzvAsa ke kramazaH prAraMbha va aMta ke katipaya pRSTha naSTa ho gae haiN| isakA vivaraNa taMjaura kaiTalAga saMkhyA 4037 meM prApta hotA hai| (2) le. nRsiNhaacaary| yaha racanA abhI taka aprakAzita hai| isakA vivaraNa taMjaura kaiTalAga saMkhyA 4036 meM prApta hotA hai| isakA racanAkAla 16 vIM zatAbdI ke madhya ke AsapAsa rahA hogA kyoM ki isake racayitA nRsiMhAcArya taMjaura ke bhosalA-nareza ekojI ke amAtyapravara the| (3) kavi shail| pitA - AnandayajvA taMjaura nareza ke mantrI the| I. 17 vIM shtii|| tripuravijaya-vyAgoga - le. pdmnaabh| I. 19 vIM shtii| rAmezvara ke vasanta-kalyANa mahotsava meM abhInIta / viSaya- tripura dAha kI paurANika kathA / tripurasundarItantram - ziva-pArvatI saMvAdarUpa yaha taMtra 101 kalpoM meM pUrNa hai| tripurasundarItrailokyamohanakavacam - gandharvataMtrAntargata umA-mahezvara sNvaadruup| tripurasundarIdIpadAnavidhi - rudryaamlaantrgt| umA-mahezvara sNvaadruup| viSaya- tripurasundarI devI ke nimitta prajvalita dIpadAna kI vidhi| tripurasundarIpaMcAgam - (SoDazIpaMcAMga) rudrayAmalAntargata / zloka3501 tripurasundarIpaTalam - (paMcAMga ke antargata) rudrayAyamalAntargata / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 127 For Private and Personal Use Only
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zloka 250 / viSaya- zrIvidyA kI pUjAvidhi / tripurasundarIpaddhati - 1) le. zivarAmabhaTTa , 2) vidyAnaMda, 3) aatmaanNd| zloka 725 / 18 paddhatiyAM pUrNa haiN| tripurasundarIpUjanam - le. zrIkara / tripurasundarIpUjApaddhati - le. shNkraanndnaath| zloka 480 / tripurasundarIpUjArcanakramapaddhati - le. pUjAnanda / zloka 600 / tripurasundarIpUjAvidhi - le. bhaaskrraay| zloka 600 / tripurasundarImAnasa-pUjA-stotram - le. sAmarAja dIkSita / mthuraanivaasii| tripurasundarImAlAmantrapaMcadazakam - zloka- 800 / tripurasundarIvarivasyAvidhi - le. bhAsurAnandanAtha / shlok-350| tripurasundarIsaMkocAcAraratnAvalI - le. kRSNabhaTTa / zloka 200 / tripurasundarIstavarAja - le. bhaTTa mathurAnAtha shaastrii| tripurasundarIstotram - isameM tIna stotra aura eka kavaca hai| stotra rudrayAmalAntargata zivakRta aura kavaca rudrayAmalAntargata umA-mahezvara- saMvAdarUpa hai| kavaca kA nAma trailokyamohana hai jo mahApAtakoM kA vinAzaka hai| usake pATha se zastrAghAta kA bhaya nahIM rahatA aura cirAyuSya prApta hotA hai aisA kahA hai| tripurasundaryarcanapaddhati - le.kaashiinaath| bhaDopanAmaka jayarAma bhaTTa kA putra / isameM dakSiNAmUrtisaMhitA meM ukta mahAtripurasundarI-pUjA pratipAdita hai| tripurAkalpa - le. AdinAtha aanndbhairv| yaha zAkta Agama 16 paTaloM meM pUrNa hai| viSaya- maMtroddhAra, anuSThAna, cakrapUjA, nyAsa, cakranyAsa, dhyAna, AtmapUjA, pUjAmaNDala meM dIkSA, cakrapUjA kA krama, SoDazArapUjA, pUjAdravya-nirUpaNa, mudrAnirUpaNa, japayajJa i.| tripurAjapahomavidhi - vAmakezvara tantra se gRhIta / tripurAntakazivapUjA- liMgArcana taMtrAntargata / tripurAtApinI upaniSad - atharvaveda se saMbaddha mAnA huA yaha eka navya upnissd| isake 5 choTe bhAga haiM aura pratyeka bhAga upaniSad kahalAtA hai| isa upaniSad kA viSaya hai tripurA devI kI tAMtrika upaasnaa| isameM tripurAdevI kA svarUpa, zivazakti ke milana se jagat kI utpatti, devI kA dhyAna, use saMtuSTa karane hetu kahe jAne vAle maMtra, ziva-zaktiviSayaka vividha vidyA, devIcakra, mudrA Adi viSayoM kI carcA hai| aMtima bhAga meM tattvajJAna ke anusAra brahma kA varNana kiyA gayA hai aura batalAyA gayA hai ki zabdabrahma meM prAvINya prApta karane vAlA vyakti parabrahma kI ora jAtA hai| tripurApUjApaddhati - tripurA devI kI pUjA vistAra se pratipAdita / bahuta se stotra vibhinna tantra graMthoM se isameM uddhRta haiN| saubhAgya kavaca vAmakezvaratantra se, annapUrNezvarI paMcAzikA-kalpavallI rudrayAmala se, rAjarAjezvarIdhyAna rudrayAmala se uddhRta hai| tripurArcanapaddhati - 1. le. shivraam| nAmAntara -trikUTArcana pddhti| 2. le. kaivlyaannd| zloka 1462 / tripurArahasyam - mAhAtmya-khaNDa zloka- 5200 / tripurArcanamaMjarI - le. keshvaannd| zloka 3701 tripurArcanarahasyam - brahmAnanda / jJAnArNavAntargata dakSiNAmUrtisaMhitA ke anusaar| zloka 10501 viSaya- brAhma muhUrta meM dezika kA kartavya, guru-rAjA, ajapAjapa snAna, tarpaNa, tripurAyajana, tripurApUjA kI paddhati, usameM gaNezapUjA kI paddhati, usameM gaNeza-nyAsa, yoginInyAsa Adi vividha nyAsoM kA nirUpaNa, cakrasiMhAsana ke upara sthita sundarI kI pUjA kA prayojana hai| haThayogapradIpikA ke TIkAkAra brahmAnanda hI isa ke lekhaka haiN| tripurAcaritram - le. vimlaanndnaath| zloka 800 / tripurArNavacandrikA - le. raamliNg| tripurAvarivasyAvidhi - le. kaivalyAzrama / tripurAsahasranAmastotram - mahAmantramAnasollAsAntargata / hara-kArtikeya sNvaadruup| zloka 200 / tripurAsAratantra - (nAmAntara -zrIsAratantram)ziva-pArvatI sNvaadruup| paTala 101 viSaya- dazamahAvidyA, mahAmantra, mantroM ke artha, pUjA kI vidhi, gurudvArA pradatta maMtra ke gopana kI vidhi| yoga kA udaya,SaTkarmoM (mAraNa, mohana Adi) ke sAdhana kA prakAra, antaryAga i.|| tripurAsArasamuccaya - le. nAgabhaTTa athavA bhttttnaag| zloka 900 / isa para govindazarmA kRta padArthAdarzanAmaka 1135 zlokoM kI TIkA hai| dUsarI TIkA hai smprdaarthdiipikaa| tripurAsiddhAnta - shriividyaantrgt| umaa-mheshvr-sNvaadruup| tripurASoDazItantram - zloka 25001 tripurAstotram - le. sAmarAja dIkSita / tripuropaniSad - Rgveda se saMbaMdhita mAnA huA eka navya upnissd| tadnusAra sthUla sUkSma va kAraNa ina tInoM zarIroM meM vAsa karane vAlI cicchakti hI tripurAdevI hai aura karma, upAsanA evaM jJAna kI sahAyatA se sAdhaka apane hRdaya meM unakA sAkSAtkAra kara sakatA hai| paMca makAroM se yonipUjA karane para parama sukha kI prApti hotI hai isa zAktamata ko gauNa mAnA hai| isameM spaSTa rUpa se kahA gayA hai ki niSkAma sAdhakoM ko hI zrIvidyA kI siddhi hotI hai, sakAma sAdhakoM kI kabhI bhI nhiiN| devI kI niHsvArtha pUjA karane se kisa prakAra mokSa kI prApti huA karatI hai yaha bhI upaniSad meM batAyA hai| tribilvadalacaMpU - le. vhI. esa.rAmasvAmI shaastrii| madurai meM vkiil| viSaya- pravAsa meM dekhe hue vibhinna tIrthakSetroM tathA vizvavidyAlayoM kA varNana / 128 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tribhaMgacaritram - kRSNayAmalAntargata-balarAma-kRSNa sNvaadruup| isameM tribhaMgarUpa kRSNa kA varNana hai| zloka 112 / trimatasammatam - le. bellamakoNDa raamraay| aaNdhrvaasii| trilakSaNakadarthanam - le. paatrkesrii| jainaacaary| I. 6-7 vIM / shtii| trilokasAra - le. nemicndr| jainaacaary| I. 10 vIM shtii| uttarArdha / triveNikA - le. AzAdhara bhtttt| (dvitiiy)| I. 17 vIM zatI kA uttraardh| AzAdhara ke alaMkAra zAstra-viSayaka 3 graMthoM meM se eka grNth| isameM abhidhA ko gaMgA, lakSaNA ko yamunA aura vyaMjanA ko sarasvatI mAnA gayA hai| yaha graMtha 3 paricchedoM meM vibhakta hai tathA pratyeka meM 1-1 zabda zakti kA vivecana hai| isa graMtha meM artha ke 3 vibhAga kiye gae haiN| 1. cAru, 2. cArutara va 3. caarutm| abhidhA se utpanna artha cAru, lakSaNA se cArutara tathA vyaMjanAjanita artha cArutama hotA hai| isa graMtha kA prakAzana sarasvatI bhavana graMthamAlA kAzI se ho cukA hai| trizatI - isameM lalitA devI ke 300 nAma haiN| una para zrIzaMkarAcArya kI "trizatInAmArtha prakAzikA" nAmaka vyAkhyA hai| triMzacchalokI (viSNutattvanirNayaH)le. vengkttesh| sttiik|| viSaya- nyAyenduzekhara kA khnnddn| triMzikAbhASyam - le. sthirmti| I. 4 thI shtii| mUla / saMskRta kA nepAla meM patA lagAkara silvAM levI dvArA phreMca anuvAda sahita prakAzita / yaha vasubandhukRta trizikA kA bhASya hai| trizikhibrAhmaNopaniSad - zukla yajurveda se saMbaMdhita eka navya upnissd| isameM kula 164 zloka haiN| isakA zrotA hai trizikhI nAmaka brAhmaNa jise Aditya ne zarIra, prANa, mUlakAraNa, AtmA Adi viSayoM kA jJAna kathana kiyA hai| isa upaniSad meM paMcIkaraNa evaM aSTAMga yoga kI carcA vizeSa rUpa se kI gaI hai| isameM svastikAsanAdi satraha yogAsanoM evaM unake abhyAsa se zarIrakriyA para hone vAle pariNAmoM kI vistRta jAnakArI ke sAtha hI kuMDalinI ko jAgRta karate hue manojaya sAdhya karane kI vidhi bhI spaSTa kI gaI hai| isa upaniSad ke matAnusAra, saguNa brahma kI upAsanA karane se bhI mukti prApta honA saMbhava hai| yogAbhyAsa karanevAloM kI dRSTi se yaha upaniSad atyaMta upayukta hai| triSTaviniyogakrama - zloka 400 / triSTup chaMda ko sakala . sukhapradAna meM kAmadhenurUpa, zatruoM tathA pApoM ko nizzeSa karane meM pralayAnalatulya aura sakalanigamasAravidyA rUpa kahate hue usakA guptatama viniyoga krama pratipAdita kiyA hai| tristhalavidhi - le. hemAdri / I. 13 vIM zatI / pitA-kAmadeva / tristhalIsetu - le. naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitA raameshvrbhtttt| trailokyamohanakavacam - zloka- 7001 takArAdi taaraashsrnaam-shit| Rk-prAtizAkhyam - le. shaunk| (yaha viSNumitra kA kathana hai)| eka prAcIna grnth| pArSada yA pAriSadasUtra kahA gayA hai| zikSA nAmaka vedAMga viSayaka vivecana ke kAraNa ise zikSAzAstra bhI kahA gayA hai| isameM aThAraha paTala haiN| tvaritarudravidhi - le. gNgaasut| isameM tvarita rudra kI pUjA ke pramANa aura prayogavidhi pradarzita hai| tvaritAstotram - tvaritA, kAlI kA eka aisA rUpabheda hai jisakI tantrasAra meM dakSiNAcArAntargata pUjA dI hai| yaha stotra usase saMbaMdha rakhatA hai| tukArAmacaritam - lekhikA- kSamAdevI raav| viSaya- mahArASTra ke santa-ziromaNi tukArAma' kA caritra / lekhikA ke aMgrejI anuvAda sahita prkaashit| tukArAmacaritam- le. lIlA rAva dyaal| kSamAdevI rAva kI knyaa| aMkasaMkhyA -gyAraha / kSamA rAva likhita "tukArAmacarita' para AdhArita naattk| Adyanta sAre saMvAda padyAtmaka haiN| tulasI-upaniSad - eka navya upaniSad / isake RSi haiM nArada, chaMda atharvAMgiras, devatA-amRtA tulasI, zakti-vasudhA aura kIlaka hai naaraaynn| prastuta upaniSad kA sArAMza isa prakAra hai : tulasI zyAmavarNA, RgyajuHsvarUpa, amRtodbhava, viSNuvallabhA tathA janmamRtyu kA aMta karane vAlI hai| isake darzana se pApa kA eva sevana se rAga kA nAza hotA hai| tulasI kI parikramA karane se dAridraya dUra hotA hai| isake mUla meM samasta tIrthakSetroM, madhya meM brahmAjI aura agrabhAga meM vedazAstroM kA vAsa hotA hai| viSNu bhagavAn isake mUla meM evaM lakSmIjI isakI chAyA meM vAsa karate hai| tulasI-dala ke abhAva meM yajJa, dAna, japa, bhagavAn kI pUjA, zrAddha karma Adi niSphala siddha hote haiN| isa upaniSad meM samAviSTa tulasI kA gAyatrI maMtra nimnAMkita hai| zrItulasyai vidmahe / viSNupriyAyai dhImahi / tanno amRtA prcodyaat|| isa upaniSad kI prastAvanA gadya meM hai aura Age kA bhAga hai zlokabaddha / tulasIdUtam - 1) le. trilocndaas| I. 18 vIM shtii| 2) le. vaidyanAtha dvija / racanAkAla sana 1734 / isa saMdeza kAvya meM dUta ke rUpa meM tulasI kA paudhA hai| tulasImAnasa-nalinam - rAmacaritamAnasa (tulasIrAmAyaNa) ke bAlakANDa kA yaha bhAvAnuvAda haiN| zAradApatrikA meM isakA kramazaH mudraNa hokara bAda meM zAradA gaurava graMthamAlA meM 51 veM graMtha ke rUpa meM paM. vasaMta anaMta gADagIla ne isakA sana 1972 meM prakAzana kiyaa| zRMgerI tathA dvArakApITha ke zaMkarAcAryajI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 129 For Private and Personal Use Only
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ne isakI prazaMsA kI hai| lekhikA zrImatI nalinI sAdhale ( parADakara) usmAniyA vizvavidyAlaya (haidarAbAda) meM saMskRta prAdhyApikA haiN| prastuta graMtha ke avaziSTa kAMDa aprakAzita haiN| tulAcalAdhirohaNam - le. lIlA rAva dayAla / racanA 1971 meM "vizvasaMskRtam" meM 1972 meM prakAzita "tulAcala" ghATI kI manuSyavANI meM bolanA chAyAtatvAnusArI hai| viSaya- nepAlasthita tulAcala ghATI para ghaTita vAyuyAna durghaTanA kA citraNa | tulAdAnaprayoga le. gAgAbhaTTa kaashiikr| I. 17 vIM zatI / pitA dinakara bhaTTa | tulApuruSadAnaprayoga - le. nArAyaNa bhaTTa / I. 16vIM zatI / tulApuruSadAnaprayoga le. nArAyaNabhaTTa / I. 16 vIM zatI / turIyAtItopaniSad zukla yajurveda se saMbaMdhita eka navya upaniSad AdinArAyaNa ne yaha upaniSad brahmadeva ko sunaayaa| isameM sarvasaMgaparityAgI avadhUta kA varNana kiyA gayA hai| tadnusAra avadhUta avasthA durlabha tathA paramahaMsa se bhI ucca zreNI kI hai| turIyAtIta arthAt avadhUta puruSa kA varNanaH avadhUta puruSa daMDa, kamaMDalU, upavIta Adi bAhyopadhiyoM kA tyAga karatA hai| vaha digaMbara rUpa meM saMsAra meM vicaraNa karatA hai| muMDana, abhyaMgasnAna, Urdhvapur3a Adi bAtoM kA use koI vidhi - niSedha nahIM hotaa| vaha sabhI baMdhanoM se pare hotA hai| vAsanA para vijaya prApta karate hue, usane SaDripuoM kA saMhAra kiyA hotA hai| apane zarIra ko vaha pretavat mAnAtA hai| pAgala jaisA dikhAI dene para bhI vaha paramajJAnI hotA hai / turIyopaniSad - lagabhaga paccIsa vAkyoM kA yaha eka choTA sA navya upaniSad hai / isakA pratipAdya viSaya hai praNava kI zreSThatA tathA svruup| isameM praNava ke virAT rUpa kI kalpanA kI gaI hai aura usakI mAtrAeM batAI gaI haiM solaha / praNava ke birATa rUpa ke cauMsaTha bheda mAne gae haiN| yaha praNava, saguNa va nirguNa arthAt ubhayavidha hai / tRcakalpapaddhati vaidyanAtha rogoM kI samUla nivRtti pUrvaka zIghra Arogya lAbha ke lie tRcakalpa meM ukta rIti ke anusAra tUca kA vyAsapUrvaka maNDala lekhana, pIThapUjana, pradhAna mUrtipUjA i. viSaya varNita hai| T - - - - tRcabhAskara le. bhAskararAya bhaartii| viSaya- yajJa karmoM meM upayoga meM Ane vAlI mudraoM ke lakSaNa / tRNajAtakam (nATaka) le. durgAdatta zAstrI vidyAlaMkAra / 1983 meM hiMdI anuvAda sahita prakAzita baMdhuA majadUrI, jAtibheda, aspRzyatA jaise sAmAjika doSoM kA darzana isa nATaka meM kiyA gayA hai| tejobindUpaniSad kRSNa yajurveda se saMbaMdhita eka navya upaniSad | isake 6 adhyAya aura 462 zloka haiN| samasta navya upaniSadoM meM pradIrgha yaha upaniSad, kAvyamaya bhASA meM www.kobatirth.org - 130 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - likhA gayA hai| pahale adhyAya meM tejobindu ke dhyAna ke bAre meM vistRta vivecana hai| isa upaniSad meM yoga ke (ATha ke badale) paMdraha aMga batAye gaye haiN| dUsare adhyAya meM parabrahma ke cinmayasvarUpa kA varNana hai| tIsare adhyAya meM AtmAnubhUti ke vivecana ke sAtha kI yaha kahA gayA hai, kI "ahaM brahmAsmi" maMtra kA 7 koTi bAra jApa karane para turaMta mokSa prApti hotI hai| cauthe adhyAya meM jIvanamukta va videhamukta kA varNana hai| pAMcaveM adhyAya meM AtmA aura anAtmA kA bheda spaSTa kiyA gayA hai aura chaTaveM adhyAya meM kahA gayA hai ki cidAtmA kA satsvarUpa hai oNkaar| isa saMpUrNa varNana ko isa upaniSad meM zAMkarIya mahAzAstra batAyA gayA hai| taittirIya AraNyaka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yaha kRSNa yajurveda kI taittirIya zAkhA kA AraNyaka hai| taittirIya brAhmaNa ke hI eka bhAga ko taittirIya AraNyaka kahA jAtA hai| isake daza prapAThaka haiM aura pratyeka prapAThaka kA kucha anuvAkoM meM vibhAjana kiyA gayA hai| anuvAkoM kI kula saMkhyA hai 170 / isake 7 se 9 taka ke prapAThakoM ko taittirIyopaniSad kahA jAtA hai| taittirIya AraNyaka meM kAzI, pAMcAla, matsya, kurukSetra, khAMDava, ahalyA Adi kA varNana hai| eka sthAna para naraka kA varNana hai| isa graMtha meM tapasvI puruSa ko zramaNa kahA gayA hai| (2.7.1 ) / bauddhoM ne yaha zabda yahIM se liyA pratIta hotA hai| yajJopavIta kA ullekha sarvaprathama isI graMtha meM huA hai| (tai. A.2.1) isake atirikta yajJasaMbaMdhI aneka viSayoM kA samAveza isa graMtha meM hai| isa AraNyaka meM veda kI bahutasI RcAoM ke udAharaNa diye gaye haiN| prathama prapAThaka meM AruNa ketuka saMjJaka agni kI upAsanA kA varNana hai, tathA dvitIya prapAThaka meM svAdhyAya va paMcamahAyajJa varNita haiN| isa prapAThaka meM gaMgA-yamunA ke madhyapradeza kI pavitratA svIkAra kara muniyoM kA nivAsasthAna batalAyA gayA hai| tRtIya prapAThaka meM caturhotra citi ke maMtra varNita haiM va caturtha meM pravargya ke upayoga meM Ane vAle maMtroM kA cayana hai| isameM zatru kA vinAza karane ke liye abhicAra maMtroM kA bhI varNana hai| paMcama prapAThaka meM yajJIyasaMketa va SaSTha prapAThaka meM pitRmedha viSayaka maMtra haiN| "vyAsa" kA nirdeza, unake upayukta nirvacanoM kA saMgraha, yajJopavIta zabda kI upapatti ityAdi anyAnya sAmagrI isa AraNyaka meM milatI hai| saMpAdanataittirIyAraNyakam sAyaNabhASyasahitam, sampAdaka rAjendralAla mitra, eziyATika sosAyaTI oNpha baMgAla, kalakattA, sana 1872 sana 1898 meM puNe AnaMdAzrama sIrIja dvArA hari nArAyaNa ApaTe (jo marAThI ke agragaNya upanyAsakAra the) ne kiyaa| - For Private and Personal Use Only taittirIya upaniSad- yaha upaniSada "kRSNayajurveda kI taittirIya zAkhA ke aMtargata taittirIya AraNyaka kA aMza hai| taittirIya AraNyaka meM 10 prapAThaka yA adhyAya haiM aura isake 7 veM, 8 veM, va 9 veM adhyAya ko hI taittirIya upaniSad kahA jAtA
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hai| isake tIna adhyAya kramazaH zikSAvallI (12 anuvAka) brahmAnaMda vallI (9 anuvAka) va bhRguvallI (10 anuvAka) ke nAma se prasiddha haiN| isakA saMpUrNa bhagA gadyAtmaka hai| zikSAvallI nAmaka adhyAya meM veda maMtroM ke uccAraNa ke niyamoM kA varNana hai va zikSA samApti ke pazcAt guru dvArA snAtakoM ko dI gaI bahumUlya zikSAoM kA varNana hai| brahmAnaMda vallI ne brahmaprApti ke sAdhanoM kA nirUpaNa va brahma-vidyA kA vivecana hai| prasaMgavazAt isI vallI meM annamaya, prANamaya, manomaya, vijJAnamaya va AnaMdamaya ina paMcakozoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| isameM batAyA gayA hai ki brahma hRdaya kI guhA meM hI sthita hai| ataH manuSyoM ko usake pAsa taka pahuMcane kA mArga khojanA cAhiye, kiMtu vaha mArga to apane hI bhItara hai| paMcakoza yA zarIra ke bhItara, aMtima koTharI arthAt (AnaMdamaya koza) meM hI brahma kA nivAsa hai, jIva jahAM pahuMca kara rasAnaMda kA anubhava karatA hai| "bhRguvallI" meM brahma -prApti kA sAdhana tapa va paMcakozoM kA vistArapUrvaka varNana hai| isa adhyAya meM atithi sevA kA mahattva va usake phala kA varNana bhI hai| isameM brahma ko AnaMda mAna kara sabhI prANiyoM kI utpatti AnaMda se hI kahI gaI hai| prAcIna kAla meM adhyayana kI samApti ke pazcAt AcArya apane ziSya ko jo "satyaM vada dharma cara" Adi upadeza diyA karate the, vaha suprasiddha zikSAvallI ke gyArahaveM anuvAka meM aMkita hai| taittirIya prAtizAkhya - isa prAtizAkhya kA saMbaMdha yajurveda "taittirIya saMhitA" ke sAtha hai| yaha 2 khaMDoM meM vibhAjita hai va pratyeka khaMDa meM 12 adhyAya haiN| isa graMtha kI racanA sUtrAtmaka hai| isa meM sarvatra udAharaNa taittirIya saMhitA se diye haiN| prathama prazna (yA adhyAya) meM varNasamAnAya, zabda-sthAna, zabda kI utpatti, aneka prakAra kI svara va visarga saMdhiyoM va mU_nya-vidhAna kA vivecana hai| dvitIya prazna meM patvavidhAna, anusvAra, anunAsika, svaritabheda va saMhitArUpa kA vivaraNa prastuta kiyA hai| isa para aneka vyAkhyAeM prApta hotI haiM jinameM mAhiSeyakRta "pAThakramasadana" somacAryakRta "tribhASyaratna" va gopAlayajvA kI "vaidikAbharaNa" prakAzita haiN| inameM prathama bhASya prAcItatama hai| isakA prakAzana vhiTanI dvArA saMpAdita "jarnala oNpha di amerikana orIeMTala sosAiTI" bhAga 9, 1871 / I. me huA thaa| 2. raMgAcArya dvArA saMpAdita va maisUra se 1906 I. meM prakAzita / / taittirIyabrAhmaNam - yaha "kRSNa yajurvedIya" zAkhA kA brAhmaNa hai| isameM 3 kAMDa hai| yaha taittirIya saMhitA se bhinna na hokara usakA pariziSTa jJAta hotA hai| isakA pATha svarayukta upalabdha hotA hai| isase isakI prAcInatA siddha hotI hai| prathama va dvitIya kANDa meM 12 adhyAya (yA prapAThaka) haiM va tRtIya meM 13 adhyAya haiN| kula anuvAka 308 haiN| taittirIya saMhitA me pratipAdita yajJoM kI vidhi kA vistArapUrvaka varNana hai| isa meM brAhmaNa graMtha ke hetu, nirvacana, nindA, prazaMsA, saMzaya, vidhi, parAkRti, purAkalpa, vyavadhAraNa, kalpanA, upamAna Adi sabhI viSaya Ae haiN| isake prathama adhyAya meM agnyAdhAna, gavAmayana, vAjapeya, soma, nakSatraiSTi va rAjasUya kA varNana hai tathA dvitIya adhyAya meM agnihotra, upahoma, sautrAmaNi, bRhaspatisava, vaizvasava Adi anekAneka savoM kA vivaraNa hai| isameM Rgveda ke aneka maMtra uddhRta haiM aura aneka navIna bhI haiN| tRtIya adhyAya kI racanA avAMtarakAlIna mAnI gaI hai| isameM sarvaprathama nakSatreSTi kA vistArapUrvaka varNana kiyA gayA hai va sAmaveda ko sabhI vedoM meM zreSTha sthAna pradAna kiyA hai| mUrti va vaizya kI utpatti Rk se, gati va kSatriya kI utpatti yajuSa se aura jyoti tathA brAhmaNa kI utpatti sAmaveda se batalAI gaI hai| brAhmaNa kI utpatti hone ke kAraNa sAmaveda kA sthAna sarvocca hai| azvamedha kA vidhAna kevala kSatriya rAjAoM ke liye kiyA gayA hai tathA usakA varNana baDe vistAra ke sAtha hai| purANoM kI kaI avatAra saMbaMdhI kathAoM ke saMketa yahAM milate haiN| varAha-avatAra kA to spaSTa ullekha bhI hai| isameM vaidika kAla ke aneka jyotiSa-viSayaka tathya bhI ullikhita haiN| isa para sAyaNa tathA bhaTTabhAskara ke bhASya haiN| isakA prathama prakAzana va saMpAdana rAjeMdralAla mitra dvArA kalakattA meM huA thaa| (bibliothikA iMDikA meM 1855-70 ii.)| AnaMdAzrama sIrIja puNe se 1898 meM prakAzita, saMpAdaka en. goddbole| maisUra meM 1921 meM zrI. zyAmazAstrI dvArA sNpaadit| taittirIya zAkhA (kRSNa yajurvedIya) le- vaizaMpAyana kI ziSya paraMparA meM se eka kA nAma tittiri thaa| tittiri kA pravacana paDhane vAle taittirIya kahate haiN| taittirIya saMhitA ke 7 kANDoM meM, ATha prazna, dUsare, sAtaveM meM pAMca pAMca, tIsare, cauthe meM sAta sAta aura pAMcaveM, chaTe meM chaH chaH prazna haiN| laugAkSismRti meM taittirIya saMhitA ke sAta kANDoM ke viSaya-vibhAga kI vistRta vyAkhyA milatI hai| taittirIya aura kaThoM kA Arambha se hI dRDha saMbaMdha hotA hai| taittirIyoM ke do bheda haiM (1) Akheya aura (2) aatrey| taisirIya saMhitA (kRSNa yajurveda)- Aja kala kRSNa yajurveda kI taittirIya zAkhA ko sarvAdhika mahattva hai| isakI saMhitA do saMskaraNoM meM upalabdha hai| :- (1) Apastamba (mahArASTra ke dezastha brAhmaNoM meM aura dakSiNa bhAratIyoM meM) aura (2) hiraNyakezI (mahArASTrIya koMkaNastha brAhmaNoM meN)| isa saMhitA meM 7 aSTaka yA kANDa haiN| pratyeka aSTaka meM 5 se 8 adhyAya haiN| pratyeka adhyAya anuvAkoM meM vibhakta hai, anyatra sarvatra bheda hai| zukla yajurveda kI kucha bAtoM meM sAmya chor3a kara anyatra aneka matabheda pAye jAte haiN| 4 aura 5 kANDoM meM pavitra homAgni kA viSaya varNita hai| 7 veM meM jyAtiSToma aura saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /131 For Private and Personal Use Only
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra somarasa ke nirmANa tathA usake pAna kA varNana hai| yaha bhI gadyapadyAtmaka hai aura padapATha sahita isakI vikRtiyoM kA pATha hotA hai| isakI saMhitA maMtra aura brAhmaNa mizrita tathA gadya-padyAtmaka hai| isake pramukha bhASyakAroM meM sAyaNAcArya, bAlakRSNa dIkSita, bhaTTabhAskara, kapardIsvAmI, bhavasyAmI, guhadeva Adi ke nAma ullekha haiN| isa saMhitA kA sarvAnukramaNI jaisA koI graMtha nahIM miltaa| phira bhI kucha TIkAkAroM ke saMketAnusAra isameM kucha kANDarSiyoM tathA saMhitA devatA Adi ke nAma prApta hote haiN| saMhitA meM rASTrIya bhAvanA kA paryApta aura supuSTa vivaraNa milatA hai| prAyaH RgvedAnusAra devatAvicAra hote hue bhI 'rudra' daivata para vizeSa bala diyA gayA hai| isakA 'rudrAdhyAya' svataMtra hai| isake pada pATha ke racayitA RSi gAlava aura krama pATha ke zAkalya haiN| - tailamardanam (prahasana) le jIva nyAyatIrtha (janma 1894 ) / toDarAnaMdam - le- nIlakaMTha / viSaya- muhUrtazAstra / toDalatantram - umA mahezvara saMvAdarUpa / shlok-500| paTala(ullAsa ) 5| viSaya - dasa mahAvidyAoM ke pUjana, purazcaraNa, homa i. toSiNI tAMtrika saMgrahabaMdha viSaya kullukA, setu mahAsetu Adi kA varNana / dakSamakharakSaNam (Dima) - le vhI. rAmAnujAcArya dakSayAgacampU le nArAyaNa bhaTTApAda / - dakSa smRti le dakSa RSi / inakA ullekha yAjJavalkya smRti meM kiyA gayA hai, vizvarUpa, mitAkSarA va aparArka ne "dakSa-smRti" ke uddharaNa diye haiN| jIvAnaMda saMgraha meM upalabdha 'dakSa-smRti' meM 7 adhyAya va 220 zloka haiN| isameM varNita viSaya haiMcAra AzramoM kA varNana, brahmacAriyoM ke do prakAra, dvija ke Ahnika dhrm| karmoM ke vividha prakAra, nau prakAra ke karmoM kA vivaraNa, nau prakAra ke vikarma nau prakAra ke guptakarma, khulakara kiye jAne vAle nau krm| dAna meM na diye jAne vAle padArtha, dAna, uttama patnI kI stuti, zauca ke prakAra, janma va maraNa ke samaya hone vAle azauca kA varNana, yoga va usake SaDaMga aura sAdhuoM dvArA tyAjya 8 padArtho kA varNana / dakSAdhvaradhyasaMnam le ma.ma. nArAyaNazAstrI khriste vArANasI nivAsI / - - dakSiNakAlikA-nityapUjAlaghupaddhati zloka- 5001 dakSiNakAlikApaMcAMgam www.kobatirth.org - 132 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa le rAmabhaTTa / rudrayAmala se sNgRhiit| zloka 1500 J dakSiNakAlikApaddhati zloka 1000 yaha dakSiNa kAlikA kI pUjA-paddhati kA pratipAdaka nibandha graMtha hai| isameM dakSiNa kAlikApUjA kA nirUpaNa kara aMta meM nirvANa maMtra diyA gayA hai jisakA maNipUra cakra meM dhyAnapUrvaka japa karane kA nirdeza hai| dakSiNakAlikArcanapaddhati - le trailokyanAtha / zloka - 836 / viSaya- kAlikA ke upAsakoM kI dainika caryA ke sAtha kAlIpUjA kA vizeSa vivaraNa / dakSiNakAlikAsaMkSepapUjAprayoga zloka- 4681 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - le- sundarAcArya / isakA dakSiNakAlikAsaparyAkalpalatA nirmANakAla zakAbda- 1480, tathA nirmANasthAna vArANasI kahA gayA hai| I kAlIkulasarvasvAntargata dakSiNakAlikA sahastranAmastotram ziva-parazurAma saMvAda ruup| zloka- 367 / dakSiNakAlI kakArAdisahastranAma le- AdinAtha / dakSiNacaitanyagUDhArthAdarza - le kAzInAthabhadra bhaTopanAmaka - jayarAmaputra / dakSiNayAtrAdarpaNam kavi zrI gopAlarAva aTarevAle yaha cAra prakaraNoM kA campUkAvya hai / kavi ne isa meM dakSiNa bhArata kI tIrthayAtrA kA varNana kiyA hai| racanA apUrNa pratIta hotI hai / isa racanA kI ekamAtra upalabdha pANDulipi, siMdhiyA prAcyazodhasaMsthAna ujjaina meM hai| (kra. 7124) / prastuta lekhaka dvArA viracita (1) (1) veNyaSTakam (2) gopIgItam (3) dakSiNayAtrAdarpaNam (4) rAdhAvinoda (campU) ina cAra racanAoM kA prakAzana I.sa. 1945 meM ujjaina ke zodha saMsthAna ke kyUreTara DaoN. sadAziva kAtre ne kiyA hai| isa prabandhacatuSTayam meM ukta campU kA bhI samAveza kiyA gayA hai| dakSiNAkalpa le haragovinda taMtravAgIza / zloka- 10001 dakSiNAcAracandrikA le kAzInAtha bhopanAmaka jayarAmabhaTTa kA putra / zloka- 1000 1 - * le harakumAra ThAkura / For Private and Personal Use Only dakSiNAcAradIpikA le kaashiinaath| bhaDopanAmaka jayarAmabhaTTa kA putra / zloka- 500 1 - dakSiNAmUrti upaniSad kRSNa yajurveda se saMbaMdha zivastuti paraka eka navya upaniSad / brahmAvarta meM bhAMDIra vaTavRkSa ke nIce satra hetu ekatrita RSigaNa satra kI samApti ke pazcAt mArkaNDeya RSi ke yahAM ge| unhoMne mArkaNDeya se amaratva evaM nityAnaMda kI prApti kA rahasya jAnanA caahaa| mArkaNDeya ne batAyA-' "zivatattva kA jJAna hone se amaratattva kI prApti hotI hai| jisake dvArA dakSiNamukha ziva kA sAkSAtkAra iMdriyoM ko hotA hai, vaha tattva mahArahasya hai| isa upaniSad meM isI rahasya ko udghATita kiyA gayA hai| isameM kucha maMtra bhI diye gae haiN| unameM medhAdakSiNAmUrti maMtra isa prakAra hai 11 "om namo bhagavate dakSiNAmUrtaye asmabhyaM meghAM prajJAM yaccha svAhA " / pazcAt bhAvazuddhi ke liye eka navAkSara maMtra batalAyA hai| phira "om namaH dakSiNapadamUrtaye jJAnaM dehi svAhA-"
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yaha aThAraha akSaroM kA maMtra, sabhI maMtroM se zreSTha batalAyA gayA hai| isa upaniSad meM dakSiNAmUrti zabda kA artha nimna prakAra diyA hai- buddhi hI dakSiNA hai| yaha dakSiNA jisakI AMkhe aura mukha hai, vahI dakSiNAmUrti hai| dakSiNAmUrtikaustubha - le- kAzInAtha / bhaDopanAmaka jayarAmabhaTTa kA putr| dakSiNAmUrticandrikA - le- bhaDopanAmaka kaashiinaath| shlok2000| paTala- 151 dakSiNAmUrtidIpikA - le- kaashiinaath| bhaDopanAmaka jayarAma bhaTTa kA putra / viSaya- dakSiNAmUrti ziva kI nitya aura naimittika pUjAoM kI prkriyaaeN| dakSiNAmUrtipaMcAMgam - zloka- 8001 dakSiNAmUrtipUjApaddhati - le- sundaaraacaary| zloka- 525 / dakSiNAmUrtimaMtrArNava - le- zaMkarAcArya / dakSiNAmUrtisahasranAma - vyAkhyAeM- (ka) prabandhamAnasollAsasurezvarAcArya kRt| zloka- 400 / 10 ullaas| (kha) mAnasollAsa suvRttarUpavilAsa, raamtiirthkRt| zloka- 1050 / (ga) tattvasudhA- svyNprkaashyti-vircit| zloka- 4001 dakSiNAmUrtisaMhitA- ziva-pArvatI-saMvAdarUpa / paTala-64 / viSayaekAkSaralakSmIpUjA, mahAlakSmI-pUjA, trizaktimahAlakSmIyajana, aMtaraMga-sthita akSara paramajyoti vidyA kI ArAdhanA, ajapa-sanAma-vidhAna, mAtRkA-pUjAsAdhana, tripurezvara-samArAdhana, kAmezvarapUjA aadi| dakSiNAmUrtistotra - le- shriishNkraacaary| zloka- 48 / isa para aneka vyAkhyAeM likhI gaI haiN| dakSiNAvartazaMkhakalpa - dakSiNAvarta zaMkha eka prakAra kI nidhi hai| isake ghara meM Ane para dhanadhAnya kI samRddhi ho jAtI hai, sampattiyoM kA ambAra laga jAtA hai aisI loka-prasiddhi hai| ukta zaMkha ke sambandha meM katipaya vidhiyAM isa meM varNita haiN| daNDinIrahasyam - le- sadAziva dvivedii| dattakanirUpaNam - le-niilknntth| I. 17 vIM shtii| pitaashNkrbhtttt| viSaya- dharmazAstra / dattakanirNaya - le-nIlakaMTha / I. 17 vIM shtii| pitA- shNkrbhtttt|| dattakamImAMsA - le- nNdpNddit| I. 16-17 vIM shtii| datta-karuNArNava (stotra) - le- shriidhrsvaamii| sana 1908-1983 / rAmadAsI saMpradAya ke mahArASTra ke yogii| dattakasUtram - le- dttk| vezyAoM se saMbaMdhita kAmazAstrIya rcnaa| gaMgavaMza ke mAdhava varmA ne (I.sa. 380) ina sUtroM kI vRtti likhI hai jisake kevala do adhyAya upalabdha haiN| dattacampU - le-vAsudevAnanda sarasvatI / mahArASTra ke prakhyAta yogii| dattapurANam - le- vAsudevAnanda sarasvatI / lekhaka ne svayaM isa navya purANa para TIkA likhI hai| dattalIlAmRtAbdhisAra - le- vAsudevAnanda srsvtii| dattAtreya- upaniSad - artharvavedAntargata eka navya upaniSad / isakA svarUpa tAMtrika hai| graMthAraMbha meM dattAtreya ke tAMtrika maMtroM kI carcA hai| isameM daM athavA dAM isa oMkArasadRza dattabIjAkSara kA varNana kiyA gayA hai, pazcAt chaha, ATha, bAraha aura solaha akSaroM ke dattamaMtra va dattAtreya anuSTubh maMtra diye gaye haiN| isa upaniSad ke tIna choTe khaMDa haiN| prathama khaMDa meM uparokta maMtra, dvitIya khaMDa meM dattamAlA-maMtra tathA tRtIya khaMDa meM phalazruti samAviSTa hai| dvitIya khaMDAtargata dattAmAlAmaMtra atIva prabhAvI mAnA jAtA hai| isake jApa se bhUtapizAca-bAdhA nahIM hotii| kisI ko huI ho to isase vaha dUra kI jA sakatI hai aisI zraddhA hai| dattAtreyakalpa - zloka- 200 / isameM nRsiMhamAlAmaMtra, jvaramaMtra, zUlinImaMtra, sudarzanamaMtra ityAdi antarbhUta haiN| dattAtreyacaMpU - le- dattAtreya kvi| I. 17 vIM zatAbdI kA aMtima crnn| isa caMpU- kAvya meM viSNu ke avatAra dattAtreya kA varNana kiyA gayA hai jo 3 ullAsoM meM samApta huA hai| yaha sAmAnya koTi kA graMtha abhI taka aprakAzita hai| dattAtreyatantram - Izvara-dattAtreya sNvaadruup| zloka- 644 / paTala- 22 | viSaya-mAraNa mohana, stambhana i. ke upAya / dattAtreyapaddhati (dattArcanakaumudI) - le-caitanyagiri / dattAtreyasahasranAmabhASya - le- devajI bhaTTa / dattAtreyasaMhitA - zloka- 2251 viSaya- yogAMganirUpaNapUrvaka bahuta se yogopAyoM kA prtipaadn| dattArcanacandrikA - le- raamaannd| guru-kRssnnaanndsrsvtii| tIna paricchedoM meM puurnn| viSaya- tripurAjA pddhti|| dattilam - le- dattilAcArya / I. 4 thI zatI / viSaya- saMgItazAstra / damayantIkalyANam (rUpaka) - le-rNgnaath| I. 18 vIM shtii| prApya pratiyoM meM prathama aMka pUrA tathA dvitIya aMka kA kucha aMza milatA hai trAvaNakora ke zucIndra maMdira meM abhinIta / viSaya- nala-damayantI-vivAha kI kthaa| damayantI-pariNayam - le-vAsudeva (mlbaarnivaasii)| dayAnandadigvijaya (mahAkAvya) - le- medhAvrata shaastrii| 27 srg| 2700 shlok| 12 aura 15 sargoM ke do kANDa / hindI anuvAda sahita prkaashit| viSaya- AryasamAja ke saMsthApaka svAmI dayAnaMda sarasvatI kA sphUrtiprada critr| (2) leakhilAnandazarmA / srg-21| dayAnandalaharI - le-medhAvrata shaastrii| khaMDakAvya / dayAzatakam (1) * le- veNkttnaath| (2) le- zrIdhara veMkaTeza (geykaavy)| I. 18 vIM shtii| daridra-durdaivam (prahasana ) - le. jIva nyAyatIrtha / janma 18941 saMskRta sAhitya pariSad graMthamAlA meM 1968 meM prakAzita / S saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 133 For Private and Personal Use Only
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "RSi baMkimacandra mahAvidyAlaya"kI "devabhASA pariSad' ke vArSikotsava para abhinIta / kathAsAra - nAyaka vakrezvara bhikhArI hai| usakI durdazA para dravita hokara eka siddha puruSa use aisA divya pAza detA hai jisase icchita vastu prApta hotI hai aura usase dUnA paDosI ko prApta hotA hai| vakrezvara andhatA, kuSTa aura dAridra, mAMgane kI bAta socatA hai to siddha usase pAza chIna letA hai| dAridrANAM hRdayam (upanyAsa) - le.nArAyaNazAstrI khiste / vArANasI nivaasii| darzanasAra - le. nijgunnshivyogii| samaya I. 12 vIM zatI se 16 vIM zatI taka (anishcit)| 2) le. devsen| jainaacaary| I. 10 vIM shtii| darzanopaniSad - sAmaveda se saMbaMdhita eka navya upaniSad / mahAyogI dattAtreya aura unake ziSya sAMkRti ke saMvAda se yaha upaniSada vistArita huA hai| dasa khaMDoM ke isa upaniSad meM aSTAMga yoga kA vivecana hai| pahale khaMDa meM yoga ke yama-niyamAdi aSTAMga batalA kara prathama aMga yama kI vistRta vyAkhyA dI gaI hai, dUsare khaMDa meM niyamoM kA, tIsare khaMDa meM AsanoM kA, cauthe khaMDa meM prANAyAma kA, isa prakAra dasa khaMDoM meM samAdhi taka ke sabhI yogAMgoM kA vyAkhyApUrvaka vivecana kiyA gayA hai| yaha kahA gayA hai ki aSTAMga kA abhyAsa pUrNa hone ke pazcAt vaha yogI brahmamAtra rahatA hai| usa samaya use anubhava AtA hai ki vaha maiM brahma huuN| maiM saMsArI nhiiN| mere atirikta dUsarA anya koI nhiiN| jisa prakAra sAgarapRSTa para ubhare hue phenataraMgAdi padArtha phira se sAgara hI meM vilIna hote haiM, usI prakAra yaha saMsAra mujhame lIna hotA hai| ataH mujhase pRthak mana nAma kI vastu nahIM, saMsAra nahIM aura mAyA bhI nhiiN|" isa prakAra mahAyogI dattAtreya dvArA yogavidyA kA upadeza diyA jAne para sAMkRti svasvarUpa meM sthita hue| dazakumAracaritam - le. mahAkavi dnnddii| pitA- vIradatta / mAtA- gaurii| I. 7 vIM shtii| kAMcIvaram ke nivaasii| graMtha ke nAma ke anusAra isa graMtha meM dasa kumAroM kA caritra kathana kavi ko abhipreta thA paraMta upalabdha ATha ucchavAsoM meM ATha kumAroM kI hI kathA milatI haiN| yaha graMtha pUrva pIThikA (5 ucchvAsa) aura uttara pIThikA, nAmaka do bhAgoM meM vibhakta hai| kathAsAra - magadha nareza rAjahaMsa tathA mAlavanareza mAnasAra meM yuddha hotA hai| parAbhUta magadhanareza vindhyaparvata ke araNya kA Azraya letA hai| rAjaputra rAjavAhana tathA mantriyoM ke sAta putroM tathA mithilA ke do rAjakumAroM ko magadhanareza vijayayAtrA para bhejatA hai| vApisa Ane para pratyeka kumAra apanI apanI kahAnI sunAtA hai| una kahAniyoM meM 1) somadatta aura ujjayinI kI rAjakanyA vAmalocanA kA vivAha 2) puSpodbhava aura vaNikkanyA bAlacaMdrikA kA vivAha, 3) rAjavAhana aura pitA ke zatru mAlavanareza mAnasAra kI rAjakanyA avaMtisuMdarI kA premasaMbaMdha 4) mithilA kA rAjakumAra apahAravarmA aura mithilA ke zatrurAjA vikaTavarmA kI patnI kA vivAha (sAtha hI rAgamaMjarI yA kAmamaMjarI nAmaka vezyA kI choTI bahana se premasaMbaMdha) 5) arthapAla aura kAzI kI rAjakanyA kA vivAha 6) pramati aura zrAvastI kI rAjakanyA kA vivAha, 7) mAtRgupta aura dAmalipta kI rAjakanyA kaTukAvalI kA vivAha 8) maMtragupta aura kaliMgarAjakanyA kanakalekhA kA vivAha evaM 9) vizruta aura maMjuvAdinI kA vivAha, isa prakAra kumAroM ke vivAhoM kI kathAoM kA sAhasa kapaTa, jAdU camatkAra, corI, yuddha ityAdi adbhuta evaM romAMcakArI ghaTanAoM ke sAtha, varNana kiyA hai| sArI ghaTanAoM ke varNanoM meM vAstavatA kA pratyaya AtA hai| ina sArI ghaTanAoM meM daNDI ne jisa samAja kA varNana kiyA hai vaha gupta sAmrAjya ke hAsa kAla kA mAnA jAtA hai| dazakumAracarita kI khyAti eka dhUrtAkhyAna kI dRSTi se hai prastuta graMthAtaMrgata vividha prasaMgoM ke varNanoM se spaSTa hotA hai ki daMDI kI dRSTi vAstavavAdI thI aura unhoMne samAja ke sabhI staroM kA sUkSma nirIkSaNa kiyA thaa| daMDI ne yaha gadya graMtha vaidarbhI zailI meM likhaa| usakA padalAlitya rasikoM ko mugdha karane vAlA hai| isIliye "daMDinaH padalAlityam" kahakara saMskRta rasikoM ne daMDI kI zailI kA gaurava kiyA hai| saMprati yaha graMtha jisa rUpa meM upalabdha hai, vaha daMDI kI mUla racanA na hokara usakA parivardhita rUpa mAnA jAtA hai| graMtha kI pUrvapIThikA ke bIca mUla graMtha hai, jisake 8 ucchvAsoM meM 8 kumAroM kI kahAniyAM haiM aura uttarapIThikA meM kisI kI kahAnI na hokara graMtha kA upasaMhAra mAtra hai| vastutaH pUrva va uttarapIThikAeM daMDI kI mUla racanA na hokara paravartI joDa hai kiMtu ina donoM ke binA graMtha adhUrA pratIta hotA hai| pUrvapIThikA ko avataraNikAsvarUpa va uttarapIThikA ko upasaMhAra svarUpa kahA gayA hai| donoM pIThikAoM ko milA lene para graMtha pUrNa ho jAtA hai| aisA jJAta hotA hai ki prAraMbha meM daMDI ne saMpUrNa graMtha kI racanA kI thI kiMtu kAlAMtara meM isakA aMtima aMza naSTa ho gayA aura kisI anya kavi ne pUrva va uttara pIThikAoM kI racanA kara graMtha ko pUrA kara diyaa| pUrva pIThikA va mUla "dazakumAracarita' kI zailI meM aMtara dikhAI paDane se yaha bAta aura bhI adhikaM puSTa ho jAtI hai| dazakumAra carita meM kathA ekAeka sthagita hotI hai tathA apUrNa jAna par3atI hai| zeSa bhAga cakrapANi dIkSita ne pUrNa kiyA hai| dazakumAracarita ke TIkAkAraH 1) zivarAma 2) gurunAtha kAvyatIrtha 3) kavIndrAcArya sarasvatI 4) haridAsa siddhAntavAgIza 5) haripAda caTTopAdhyAya 6) jI.ke. Ambekara 7) e.bI.gajendragaDakara 8) revatIkAnta bhaTTAcArya 9) jIvAnanda 10) 134 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tArAnAtha tathA 11) ghnshyaam| dazakumAracaritasaMgraha nAma se eka ajJAta kavi ne kathA kA saMkSepa kiyA hai| anya saMkSepakAra haiM Ara.vhI. kRssnnmaacaary| dazakumAra -pUrvakathAsAra - kavi- viirbhdrdev| akabara kI sabhA meM goviMda bhaTTa, bIrabala aura padmanAbha mizra Adi hindI saMskRta ke aneka kavi the| inake samparka meM vIrabhadra rhe| Apake guNoM kA abhinandana padmanAbha mizra ke aneka graMthoM meM milatA hai| prastuta vIrabhadra-kRta graMtha ke anusAra magadha ke rAjA rAjahaMsa, mAlaveza se parAjita hokara viMdhya ke vanoM meM vipatti ke dina jaba kATa rahe the, taba vahIM rAjakumAra kA janma huaa| unake mitra ke do putra, tIna maMtriyoM ke tIna putra aura unake sAtha rahe cAra maMtriyoM ke cAra putra - ye dazakumAra mitravat rahate haiN| vIrabhadradeva ko daNDI kA AdhAra prApta thaa| yaha eka svataMtra kAvyaracanA nahIM hai| tathApi vIrabhadradeva ne apanA bhASA kA payApta prayoga kiyA hai| vArabhadradava ne kathAsAra likhane kI paramparA ko Age bar3hAyA hai| dazakumAra-caritam (ekAMkI- rUpaka) - le. tAmpUrana / I. 19 vIM shtii| kerlvaasii| dazakumAracaritam uttarArdham - le. cakrapANi diikssit| dazagraMtha - saMhitA, brAhmaNa, padakrama, AraNyaka, zikSA, chaMda, jyotiSa, nighaMTu, nirukta va aSTAdhyAyI ina dasa veda-vedAMgoM ko "dazagraMtha" kahA jAtA hai| AraNyaka ko brAhmaNa graMthoM meM na lete hue usakA svataMtra nirdeza kiyA hai| usI prakAra nighaMTu va nirukta ko eka na mAnate hae, unheM do svataMtra graMtha mAnA gayA hai| vyADi ne ina dazagraMthoM ke nAma nirAle diye haiM jo isa prakAra haiM- saMhitA, brAhmaNa, AraNyaka, zikSA, kalpa, aSTAdhyAyI, nighaMTu, nirukta, chaMda va jyotiss| ye dazagraMtha vyADi dvArA batAye gaye haiM, ataH dazagraMthoM ke adhyayana kI paraMparA ati prAcIna siddha hotI hai / dazagraMthI vaidika zreSTha mAnA jAtA hai| dazakoTi - le. aNNaMgarAcArya shess| navakoTi kA khaNDana / dazaprakaraNam - le. dvaita-mata ke pratiSThApaka mdhvaacaary| yaha choTe dArzanika nibaMdhoM kA eka samuccaya hai| isameM saMkalita nibaMdha dvaita, vedAMta ke tarka, dharma, jJAna-mImAMsA Adi viSayoM kA saMkSipta, parantu zAstrIya nirUpaNa prastuta karate haiN| inake nAma haiM- pramANalakSaNa, kathAlakSaNa, upAdhikhaMDana prapaMcamithyAtvAnumAna- khaMDana, mAyAvAda-khaNDana, tattva-saMkhyAna, tattva-viveka, tattvodaya, viSNutattva-nirNaya aura karma-nirNaya / "pramANalakSaNa" zIrSaka ke nibaMdha meM dvaita mata ke nirdhArita pramANoM kI saMkhyA evaM svarUpa kA vivecana kiyA gayA hai| kathA-lakSaNa zIrSaka nibaMdha meM zAstrArtha kI vidhi kA varNana 25 anuSTap padyoM meM nibaddha kiyA gayA hai| dazabhakti - le. devanandI pUjyapAda / jainaacaary| mAtA- devshrii| pitA- maadhvbhtttt| I. 5-6 vIM shtii| dazabhaktyAdimahAzAstram - le. vrdhmaan| (dvitIya) I. 16 vIM shtii| dazabhUmivibhASAzAstram - le.naagaarjun| yaha eka bhASya graMtha hai| kumArajIva dvArA cInI bhASA meM anuudit| bodhisattva kI dasa bhUmiyoM meM pramuditA aura vimalA kA ullekha isameM hai| dazaratha-vilApa - le. kavIndra paramAnaMda shrmaa| lakSmaNagaDha RSikula ke nivaasii| I. 19-20 vIM shtii| kavi ne saMpUrNa rAmacaritra kA varNana kiyA hai| dazaratha vilApa usI kA aMza hai| dazarUpakam - le.dhnNjy| mAlavarAja muMja ke aashrit| I. 10 vIM shtii| nATya-zAstra kA prasiddha grNth| isa graMtha kI racanA bharatakRta nATyazAstra ke AdhAra para huI hai| nATaka viSayaka tathyoM ko isameM sarasa DhaMga se prastuta kiyA gayA hai| isa para aneka TIkAgraMtha likhe gaye haiM jinameM dhanaMjaya ke bhrAtA dhanika kI "avaloka" nAmaka vyAkhyA atyadhika prasiddha hai| isake anya TIkAkAroM ke nAma haiM- baharUpabhadra, nasiMhabhadra, devapANi, kSoNIdhara mizra va kuurviiraam| saMskRta meM abhineya kAvya ko rUpa athavA rUpaka kahA jAtA hai| "rUpyate nATyate iti ruupm| rUpameva rUpakam" (jisakA abhinaya kiyA jAtA hai vaha ruup| rUpa hI rUpaka hai) nATya ko dRzya kAvya kahA jAtA hai| nATya dRzya hotA hai aura zrAvya bhii| nATaka ke darzakoM ko abhinaya veSa tathA raMgabhUmi Adi kI sajAvaTa dekhanI hotI hai| anya AvAja sunane hote haiN| inameM se jo dRzya hotA hai, vaha pramukhataH abhineya hotA hai| usa abhineya dazya ko hI rUpaka kahA jAtA hai| rUpaka ke do prakAra haiM- 1) prakRti va 2) vikRti / rUpaka ke sabhI lakSaNoM aura aMgoM se yukta dRzya kAvya ko prakRtirUpaka kahA jAtA hai| daza rUpakoM meM nATaka, prakRti rUpaka hai| prakRtirUpaka ke samAna kintu rUpaka kA koI vaiziSTya rakhane vAlI kRti hai vikRtiruupk| aise mahattvapUrNa dasa rUpaka, bhArata ne batAye hai, jinake nAma haiM- nATaka, prakaraNa aMka (athavA utsRSTAMka) vyAyoga, bhANa, samavakAra, vIthI, prahasana, Dima va iihaamRg| ina dasa rUpakoM ke aMkoM kI vyApti eka se daza aMkoM taka hotI hai| inameM mukhya rasa hotA hai zrRMgAra athavA viir| kathAvastu pAMca saMdhiyoM meM vibhAjita hotI hai| kintu choTe rUpakoM meM kucha saMdhiyAM kama hotI haiN| kathAnaka ke mukhya puruSa ko "nAyaka" kahate haiN| mUla kathAvastu kamanIya, pramANabaddha, ekasaMgha prabhAvotpAdaka hone kI dRSTi se kathA ke pAMca mUlatattva mAne gae haiN| unheM arthaprakRti kahate haiN| unake nAma haiM- bIja, bindu, patAkA prakarI aura kaary| rUpakoM meM gadya va padya donoM hI kA prayoga kiyA jAtA hai| rUpakoM kA mukhya uddezya manoraMjana hone para bhI unase tatkAlIna sAmAjika sthiti kI bhI thoDI bahuta kalpanA A sakatI hai| isI viSaya ko saMkSepa meM nivedana karane hetu dhanaMjaya ne dazarUpaka nAmaka saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 135 For Private and Personal Use Only
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir graMtha likhA jisameM dasa rUpakoM ke lakSaNa aura vizeSatAeM batAI gaI haiN| "dazarUpaka' kI racanA 300 kArikAoM meM huI hai, yaha graMtha 4 prakAzoM meM vibhakta hai| prathama prakAza meM rUpaka ke lakSaNa, bheda, artha-prakRtiyAM, avasthAeM, saMdhiyAM, arthopakSeka, viSkaMbhaka, cUlikA, aMkAsya, pravezaka va aMkAvatAra tathA vastu ke sarvazrAvya, azrAvya, va niyatazrAvya nAmaka bheda varNita haiN| isa prakAza meM 68 kArikAeM haiN| dvitIya prakAza meM nAyaka-nAyikA bheda, nAyaka-nAyikA ke sahAyaka nAyikAoM ke 20 alaMkAra, 4 vRttiyAM (kaizikI, sAttvatI, ArabhaTI va bhAratI) nATya-pAtroM kI bhASA kA varNana hai| isa prakAza meM 72 kArikAyeM haiN| tRtIya prakAza me pUrvaraMga aMka vidhAna va rUpaka ke 10 bheda varNita haiN| isameM 76 kArikAeM haiN| caturtha prakAza meM rasa kA svarUpa, usake aMga va 9 rasoM kA vistRta varNana hai| isa adhyAya meM rasaniSpatti, rasAsvAdana ke prakAra tathA zAMta rasa kI anuyogitA para vizeSa rUpa se prakAza DAlA gayA hai| isa prakAza meM 86 kArikAeM haiN| isake 3 hiMdI anuvAda prApta haiM- 1) DaoN. goviMda triguNAyata kRta dazarUpaka kA anuvAda / 2) DaoN. bholAzaMkara vyAsa kRta dazarUpaka va dhanika kI avaloka nAmaka vyAkhyA kA anuvAda (caukhaMbA vidyAbhavana) 3) AcArya hajArIprasAda dvivedIkRta anuvAda (rAjakamala prakAzana, dillI) dazarUpaka-tattvadarzanam - le. DaoN. rAmajI upaadhyaay| sAgara vizvavidyAlaya ke saMskRta vibhAgAdhyakSa / bhAratIya nATyazAstra se saMbaMdhita prAyaH sabhI viSayoM kA parAmarza prastuta prabaMdha meM 23 adhyAyoM meM (pRSThasaMkhyA 215) liyA gayA hai| nATyazAstra kA sarvakaSa pratipAdana karane vAlA yaha eka uttama gadya prabaMdha nATyazAstra ke adhyetAoM ke lie upakAraka hai| prakAzana varSa vi.saM. 2035 / prakAzaka- bhAratIya saMskRti saMsthAnam, nArIbArI, ilaahaabaad| dazalakSaNI vratakathA - le. shrutsaagrsuuri| jainAcArya / I. 16 vIM shtii| daza-zlokI - le. niNbaarkaacaary| svasiddhAMta pratipAdaka 10 zlokoM kA sNgrh| isa para hari vyAsa deva kRta vyAkhyA prAcIna tathA mahattvapUrNa mAnI jAtI hai|| dazAnanavadham - le. yogIndranAtha trkcuuddaamnni| I. 20 vIM shtii| vyAkaraNaniSTha mahAkAvya / dazAvatAracaritam - le.kssemendr| I. 11 vIM shtii| pitaaprkaashendr| viSNubhakti kI bhAvanA se prerita hokara likhA huA kaavy| dazAvatAracaritam - le. kavizekhara rAdhAkRSNa tivaarii| solApura (mahArASTra) ke nivaasii| dazAvatArASTottarANi - le. bellamakoNDa rAmarAya / dazopaniSada-bhASyam - le. mdhvaacaary| I. 12-13 vIM za. dvaitamata kA pratipAdana isa kA prayojana hai| dasyuratnAkara - le. dhyAneza nArAyaNa tathA vizvezvara vidyAbhUSaNa / I. 20 vIM shtii| 1 sana 1957 meM "maMjUSA" meM prakAzita / ekaaNkii| dRzyasaMkhyA cAra / nAndI prastAvanA tathA bharatavAkya kA abhAva / nAyaka dasyuratnAkara ke muni vAlmIki banane taka kA caritra-vikAsa hai| dAdhIcArigajAGkuza - le. paM. zivadatta tripAThI / dAnakelikaumudI - le. ruupgosvaamii| I. 16 vIM shtii| zrIkRSNa viSayaka kAvya / dAnakelicintAmaNi - le. rghunaathdaas| I. 15 vIM zatI / kRSNacarita viSayaka kAvya / dAnabhAgavatam - le. kuberAnanda / zloka 1600 / dAnazIlA - le. bhaTTamAdhava ckrvrtii| gvAliyara nivaasii| isakA prakAzana do bAra kiyA gayA hai| ___ 1) kAvyamAlA ke tRtIya gucchaka meM I. sa. 1899 meM nirNayasAgara presa se kiyA gayA hai| 2) khemarAja kRSNadAsa ne veMkaTeza presa se I.sa. 1931 meM kiyA hai| isa racanA meM 53 padya haiN| sabhI padya zRMgArapracura haiN| dAnavAkyAvalI - le.hemAdri / I. 13 vIM zatI / pitA kaamdev| dAnastutisUktam - vibhinna rAjAoM ne RSiyoM ko azva, gAya, baila, dhana kA jo dAna kiyA, usake liye ina RSiyoM ne rAjAoM kI stuti kii| ise hI dAnastuti-sUkta kahA gayA hai| kAtyAyana ke RksarvAnukramaNI meM aise 22 sUktoM kA ullekha hai| paraMtu Adhunika vidvAnoM ke anusAra yaha saMkhyA 68 hai| Rgveda ke 10 veM maMDala ke 117 veM sUkta meM dAna mAhAtya kA ojasvI varNana hai : moghamannaM vindate apracetAH / satyaM bravImi vadha it sa tasya / nAryamaNaM puSyati no sakhAyaM / kevalAgho bhavati kevlaadii| ___ artha - jisa mUrkha ne vyartha annaprApti ke liye zrama kiye vaha anna nahIM, sAkSAt mRtyu hI hai kyoM ki jo yAcakoM ke rUpa meM Ane vAloM ko annadAna kara saMtuSTa nahIM karatA, mitroM ko bhI saMtuSTa nahIM karatA, akelA hI khAtA hai, vaha mahApAtakI hai| yaha vedavacana suprasiddha hai| dAya-bhAga - le. jImUtavAhana / baMgAla ke prasiddha dharmazAstrakAra / isa graMtha meM hindu kAnUnoM kA vistRta vivecana hai| riktha vibhAjana, strI-dhana va punarmilana kA adhika vistAra ke sAtha varNana kiyA gayA hai| "dAya-bhAga" meM putroM ko pitA ke dhana para janmasiddha adhikAra nahIM diyA gayA hai, apitu pitA ke marane, saMnyAsI hone yA patita ho jAne para hI saMpatti para putroM kA adhikAra hone kA varNana hai| pitA kI icchA hone para hI usake dhana kA putroM meM vibhAjana saMbhava hai| isa graMtha meM yaha 136/ra kRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAvyamaya vrnnn| dillImahotsava - le-zrIzvara vidyAlaMkAra bhaTTAcArya / sana 1903 meM prakAzita / sargasaMkhyA 6 / sana 1901 meM saptama eDavarDa ke rAjyAbhiSekanimita sampanna dillI darabAra kA vrnnn| dillI- sAmAjyam (nATaka) - le- lakSmaNa suuri| janma 18591 lekhaka kI pahalI rcnaa| sana 1912 meM madrAsa se prkaashit| aMkasaMkhyA- paaNc| cAlIsa se adhika pAtra / strI pAtra km| ucca koTi ko striyAM aura anya kanyakAeM prAkRta bolatI haiN| vIra yA zRMgAra ke sthAna para 'dayA' aMgI bhAva / bhASA subodha evaM nATyocita / aMgrejI ke subodha saMskRta paryAya isameM prayukta haiN| kathAsAra :- vAisaraoNya laoNI hArDiMgja dillI meM paMcama jaoNrja kA rAjyAbhiSeka karanA cAhatA hai| pArliyAmeMnTa meM carcA hotI hai| phira bhAratIya nareza bakiMgahaeNma paeNlesa meM samrAT se milate haiN| unake bambaI Ane para sara mehatA prazastipatra par3hate haiN| unase zikSA-prakAza kI mAMga karate haiN| jaoNrja unheM yathA zIghra zikSA ke prasAra kA vacana dete hai| aMtima aMka meM jaoNrja kA vidhivat rAjyAbhiSeka hotA hai aura ve zikSA vikAsa ke hetu 50 lAkha ru. pradAna karate haiN| bhI batAyA gayA hai ki pati kI mRtyu ke pazcAt vidhavA kA adhikAra na kevala pati ke dhana para apitu usake bhAI ke saMyukta dhana para bhI ho jAtA hai| isa graMtha meM aneka vicAra "mitAkSarA" ke viparIta vyakta kiye gaye haiN| dAyAdhikArakrama - le. lkssmiinaaraaynn| dArukAvanavilAsa - le- ratnArAdhya / dAruNasaptakam - umA-mahezvara sNvaadruup| aakaashtntrokt| dAzarathIyatantram - isake mUla pravaktA dazaratha putra rAma haiN| yaha rAmopAsanA- viSayaka vaiSNava taMtra hai| pUrvArdha meM 59 adhyAya aura uttarArdha meM 45 adhyAya haiN| uttarArdha kA nAmAntara hai 'saubhAgyavidyodaya' / pUrvArdha meM kahA gayA hai ki prastuta dAzarathIya taMtra 'anUttara-brahmatattvarahasya' nAmaka zrutisaMgraha ke antargata hai| uttarArtha meM zrIvidyA, lakSmI, mahAlakSmI, trizakti aura sAmrAjyazakti inameM zrIvidyA kA mAhAtmya varNita hai| isake anantara pAzupatI, vaiSNavI tathA traipurI dIkSAoM kA varNana hai evaM dakSiNAmUrtidvArA upadiSTa vijJAna kA bhI varNana hai| 28 se 45 veM adhyAya taka rAjarAjezvarI vidyA kA mAhAtmya varNita hai| dAzarathizatakam - anavAdaka- ciTTIguDUra vrdaacaariyr| mUla telagu kaavy| digdarzanI - utkala saMskRta gaveSaNA samAja kI traimAsikI ptrikaa| saMpAdaka- DaoN. patitapAvana beNnrjii| kAryAlaya :- havelI lena, jgnnaathpurii| vArSika zulka- ru. 10/digvijayam - kavi- meghvijygnni| 13 soM kA kAvya / viSaya- kacchabhUpati vijaya- prabhusUri kA critr| digvijaya-prakAza - kavi- rAma / vrajavAsI / I. 17 vIM shtii| dinakarIyaprakAzataraMgiNI - le- rAmarudra trkvaagiish| dinakarodyota - (yA zivadhumaNidIpikA) - le- dinkr| I. 17 vIM shtii| pitA kA ardhalikhita graMtha prakhyAta putra vizvezvara (gAgAbhaTTa) dvArA samApta huaa| viSaya AcAra, azauca, kAla, dAna, pUrta, pratiSThA, prAyazcitta, vyavahAra, varSakRtya vrata, zUdra, zrAddha evaM sNskaar| dinatrayanirNaya - le- vidyAdhIza muni / dinatrayamImAMsA - le- naaraaynn| mAdhva anuyAyiyoM ke lie likhita AcAradharma-viSayaka grNth| dinabhAskara - le- zambhunAtha siddhaantvaagiish| I. 18 vIM shtii| gRhasthoM ke Ahnika kRtyoM kA sNgrh| dinasaMgraha - le-raghudeva naiyyaayik| dinAjapura-rAjavaMza-caritam (kAvya) - le- mahezacaMdra trkcuuddaamnni| I. 20 vIM shtii| sargasaMkhyA- 17 / dillIprabhA - kavi vedamUrti zrInivAsa shaastrii| 1911 ke dillI-darabAra kA kAvyamaya vrnnn| (2) kavi- zivarAma zAstrI, zatAvadhAnI vidvaan| 1911 ke dillI-darabAra kA divyacApavijaya-caMpU-le- cakravartI veMkaTAcArya / isa caMpU-kAvya meM 6 stabaka hai| viSaya- darbhazayanam' kI paurANika kathA / kathA kA prAraMbha paurANika zailI para hai aura prasaMgataH rAma-kathA kA bhI isameM varNana hai| kavi ne kathA ke mAdhyama se 'tirupallANi' kI pavitratA va dhArmika mahattA kA pratipAdana kiyA hai| divyajyoti - sana 1956 meM zimalA se vidyAvAcaspati AcArya divAkara datta zarmA ke sampAdakatva meM isa mAsikapatrikA kA prakAzana prAraMbha huaa|keshv zarmA zAstrI isake prabaMdha saMpAdaka haiN| isameM arvAcIna viSayoM ke alAvA kAvya, nATaka, dUtakAvya, gIta, vinoda, Ayurveda, itihAsa, samIkSA, Adi viSayoM se sambadhita racanAoM kA prakAzana hotA hai| isake arvAcIna saMskRta kavi paricayAMka, abhinava zabda nirmANAMka, saMskRta patra lekhanAMka, kathAnikA vizeSAMka vizeSa lokapriya rhe| vArSika mUlya chaH ru.| prakAzana sthala- divyajyoti kAryAlaya, Ananda laoNja, jAkhU, shimlaa| divyatattvam - le- rghunNdn| TIkA- mathurAnAtha zukla dvaaraa| (2) le- devnaath| viSaya-vaiSNava kRty| isa kA apara nAma hai tNtrkaumudii| divyadIpikA - le- dAmodara tthkkur| muhammadazAha ke zAsana meM sNgRhiit| viSaya- dharmazAstra / divyadRSTi (upanyAsa) - le- nArAyaNazAstrI khiste| vArANasI ke nivaasii| apakva buddhi ke pAThakoM ke liye sarala saMskRta meM rcnaa| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 137 For Private and Personal Use Only
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir divyanirNaya - le- dAmodara tthkkr| saMgrAmazAha ke rAjya meM sNgRhiit| viSaya dhrmshaastr| divyaprabandha - le.-vyaMkaTeza vAmana sovnii| divyavANI - mAsika ptrikaa| saMpAdaka-sUryanArAyaNa mizra / divyasaMgraha - le- sadAnanda / divyasiMhakArikA - le- divyasiMha / lekhaka ke kAladIpa evaM zrAddhadIpa kA padyAtmaka sNkssep| divyazAstrataMtram - isa meM caudaha pITha (adhyAya) haiN| yaha graMtha zAbarataMtra nAma se aruNodaya aura indrajAla-saMgraha meM mudrita ho cukA hai| divyasUricaritam - kavi- garuDavAhana pnnddit| viSaya- alavAra saMpradAya ke 12 vaiSNava sAdhuoM kA caritra / divyAvadAnam - mahattvapUrNa avadAna grNth| I. 2 rI shtii| yaha avadAnazataka ke bAda kI racanA hai| mUla saMskRta kA sampAdana DaoN. kaoNvala tathA nIla dvArA huaa| aMgrejI, jarmana aMzAnuvAda ke sAtha je.esa. speyara kI AlecanAtmaka TippaNiyAM haiN| navInatama saMskaraNa pI.ela. vaidya dvArA prakAzita huaa| isa meM mahAyAna tattva yatra tatra upalabdha hai| tathApi saMpUrNa racanA hInayAna ke anukUla hai| avadAnazataka kA isa para prabhAva spaSTa dIkha paDatA hai| isameM adhikAMza kathAeM sarala saMskRta gadya meM tathA katipaya aMza kAvya zailI meM haiN| sAlaMkAra racanAyukta, kahIM dIrgha samAsa bhI pAe jAte haiN| adhikAMza kathAeM anya graMthoM meM bhI prApta hotI haiN| isa racanA ke 26 se 29 taka pariccheda azokAvadAna nAma se jJAta haiN| divyAnuSThAnapaddhati - le- nArAyaNa bhtttt| I. 16 vIM shtii| pitaa-raameshvrbhtttt| dIkSAkrama - kAlIsopAnollAsAntargata- zloka- 300 / zakti kI upAsanA meM adhikAra prApti ke lie sAdhaka ko dI jAne vAlI dIkSA kI vidhi isameM varNita hai| umA- mahezvara sNvaadruup| dIkSAtattvam - le- raghunandana / dIkSAtattvaprakAzikA - le- raamkishor| dIkSAdarza - le- devajJAna / pitA- vaamdev| dIkSApaddhati - le- zrIhaMsAnandanAtha yogii| zloka- 2251 viSaya- tripurasundarI kI tAMtrika upAsanA meM adhikAra-prApti ke lie sAdhaka ko dI jAne vAlI dIkSA ke niyama, vidhi ityaadi| dIkSAprakAza - le-jiivnaath| zloka- 1898 / dIkSAvidhAnam - paramAnandataMtrAntargata, sapAdalakSa (125000) zlokAtmaka, umA-mahezvara sNvaadruup| viSaya- zakti kI upAsanA meM adhikAra siddhi ke lie sAdhaka kI AmnAyadIkSA- vidhi / dIkSAvidhi - isameM kriyAdIkSA, varNadIkSA, kalAvatI, sparza, dRga, vedha, zAkta, yAmala, paMcapaMcikA, caraNa, medhya, kauzikI Adi dIkSAeM tathA pUrNAbhiSeka varNita haiN| dIkSAvinoda - le-rAmezvara shukl| dIkSAsetu - le- raamshNkr| viSaya- taMtrazAstra / dIkSitendracaritam (mahAkAvya) - le- ve. raaghvn| madrAsa vizvavidyAlaya ke saMskRta vibhaagaadhykss| prastuta kAvya meM zrI muttusvAmI dIkSita kA caritravarNana hai| caritranAyaka baDe yogI the tathA unhoMne karnATakIya paddhati ke anusAra saikaDoM saMskRta gItoM kI saMgItamaya racanA kI hai| yaha mahAkAvya i. 1955 meM madrAsa meM prakAzita huaa| isa avasara para jagadguru kAMcIpIThAdhIzvara ne DaoN. rAghavan kavi ko "kavikokila" upAdhi pradAna kii| dIdhiti - le- raghunAtha shiromnni| I. 14 vIM shtii| yaha gaMgezopAdhyAya kRta suprasiddha graMtha tattvaciMtAmaNi kI mahattvapUrNa vyAkhyA hai| (2) le-badarInAtha zarmA / dhvanyAloka kI TIkA / dIdhitiTIkA - le- rAmabhadra sArvabhauma / dIdhitirahasyam - le- mathurAnAtha trkvaagiish| pitA- raghunAtha ke graMtha kI ttiikaa| dInadAso raghunAthaH- le-yatIndravimala caudhurii| prAcyavANI, kalakattA se sana 1962 meM prkaashit| caitanya mahAprabhu ke 474 veM janmadina para abhiniit| aMkasaMkhyA- baarh| vaiSNava bhakta raghunAtha kA jIvanacaritra varNita / dI nyU TesTAmenTa oNpha jesUsa khrisTa- mUla-yUnAnI se saMskRta anuvAda, viliyama kerI ke adhIkSaNa meM, zrIrAmapura ke pAdarI dvArA sana 1808 se 1811 i.| 3 khNdd| (2) saMskRta anuvAda zrIrAmapUra ke pAdarI dvaaraa| I. 18211 (3) mUla hibrU se saMskRta anuvAda baipTisTa pAdarI dvaaraa| kalakattA meM I. 1843 meM prkaashit| (4) saMskRta anuvAda, skUla buka sosAyaTI mudraNAlaya, kalakattA I. 1842 / (5) hibrU se saMskRta anuvAda, baipTisTa mizana mudraNAlaya, klkttaa| I. 1846 / dIpaka - le-bhadrezvara suuri| gaNaratna mahodadhikAra dvArA uddhRta / viSaya- vyaakrnn| dIpakarmarahasyam - uDDAmarataMtra meM kArtavIyArjunavidyA ke antargata / zloka- 2521 dIpakalikA - le- zUlapANi / yAjJavalkya smRti kI TIkA / dIpadAnaratnam - le- premanidhi pnt| viSaya- tNtrshaastr| dIpadAnavidhi - le- rAmacandra / viSaya- baTuka bhairava ke nimitta dIpadAnavidhi - zloka- 111 / dIpadIpikA - zloka-1000 / paTala-81 / viSaya- taMtrazAstra / dIpaprakAza - le- premanidhi panta / naMda-putra dInAnAtha ke prema se zakAbda 1648 meM vircit| isameM kArtavIrya aura baTuka-bhairava ko dIpa arpaNa kI vidhi dI hai| 138 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org * dIpikA le zivanArAyaNa dAsa upAdhi sarasvatI kaNThAbharaNa / I. 17 vIM zatI / kAvyaprakAza para TIkA / dIpikA dIpanam le rAdhAramaNadAsa gosvAmI vRNdaavnnivaasii| I. 19 vIM zatI (pUrvArdha) zrImadbhAgavata kI zrIdharI vyAkhyA ko sarala banAne hetu likhI gaI ttiikaa| zrIdharI vyAkhyA saMkSipta sI hai| ataH kaThina hai / isa liye zrIdharI ke bhAvArtha ko sarala banAne ke liye vRMdAvana nivAsI rAdhAramaNadAsa gosvAmI ne 'dIpikAdIpana' nAmaka TIkA likhii| kiMtu ise unhoMne TIkA na kahakara TippaNI kahA hai| yaha TIkA pUre bhAgavata para na hokara katipaya skaMdhoM taka hI sImita hai isameM ekAdaza skaMdha kI vyAkhyA sarva tadanaMtara prathama, dvitIya, tRtIya evaM caturtha ( 16 veM adhyAya ke 20 veM zloka taka ) kI tathA veda-stuti kI TIkA likhI gaI hai TIkA bar3e vistAra se kI gaI hai| I pratIta hotA hai ki 1 prathama kI gaI hai| 1 prastuta dIpikAdIpana ke lekhaka rAdhAramaNadAsa caitanya mahAprabhu ke matAnuyAyI vaiSNava saMta the / isI liye ekAdaza skaMdha ke AraMbha meM hI caitanya advaita nityAnaMda tathA SaTsaMdarbha ke prakAzaka zrI gopAla bhaTTa kI vaMdanA hai / TIkA ke AraMbha meM koI maMgalAcaraNa nhiiN| vaha ekAdaza skaMdha ke AraMbha meM hai, jisase pratIta hotA hai ki ekAdaza skaMdha kI TIkA kA praNayana sarvaprathama kiyA gayA hogaa| isI ekAdaza skaMdha ke AraMbha meM TIkAkAra ne apane kuTuMbIya janoM kA nirdeza kiyA hai| dunduma zAkhA kRSNa yajurveda kI eka nAmazeSa zAkhA / duHkhottaraM sukham- le. prA. ema. ahmd| muMbaI - nivAsI / 'jAme ullikAyAna" nAmaka phArasI kathAsaMgraha kA (jo alapharjabAdaSi nAmaka arabI graMtha kA anuvAda hai) yaha saMskRta anuvAda prA. ahamada ne kiyA hai| isa meM vyAsa - vAlmIki ke subhASita uddhRta karate hue kucha adhika kathAeM likhI haiN| durgabhaMjanam (yA smRtidurgabhaMjanaM ) - caMdrazekhara zarmA / navadvIpa ke vArendra brAhmaNa / cAra adhyAyoM meM, tithi, mAsa durgApUjA, upavAsa ityAdi dhArmika kRtyoM ke adhikArI evaM prAyazcitta Adi dharmasaMbaMdhI saMdehoM ko dUra karane kA prayatna isa graMtha meM huA hai| durga le- durgasiMha / I. 8 vIM shtii| inhoMne kAtaMtra dhAtupATha para eka vRtti likhI thI jisake uddharaNa vyAkaraNa zAstra ke graMthoM meM milate haiN| isa vRtti ke mahattva ke kAraNa kAtaMtra - dhAtupATha "durga" nAma se prasiddha ho gayA hai| durgama-saMgamanI (yA durgasaMgamanI) - le- jIva gosvAmI / I. 16 vIM zatI rUpagosvAmI ke bhakti rasAmRta siMdhu kI yaha TIkA hai| TIkAkAra rUpagosvAmI jI ke bhatIje the| durgavadhakAvyam - le- gaMgAdhara kavirAja / I. 1798-1885 | 1 durjana mukha - capeTikA le rAmacaMdrAzrama / vallabha saMpradAya kI - 1 mAnyatAnusAra bhAgavata kI mahApurANatA ke pakSa meM likhita eka laghu-kalevara graMtha pUrvavartI gaMgAdharabhaTTa dvArA / likhita'durjana mukha - capeTikA' kI apekSA, prastuta 'capeTikA 'parimANa meM kama hai| isI prakAra ke anya 5 laghu graMthoM ke sAtha isakA prakAzana, 'saprakAza tattvArtha-dIpa-nibaMdha' ke dvitIya prakaraNa ke pariziSTa ke rUpa meM muMbaI meM I. 1943 meM kiyA gayA hai 1 durbalabalam (rUpaka) le- vidyAdharazAstrI / racanA- san 1962 meM cIna dvArA tibbata para AkramaNa kI kathA / isakA nAyaka Ananda kAzyapa nAmaka bauddha hai| aMkasaMkhyA- caar| durgAkrayAbhedavidhAnam mahAzaivataMtra se gRhIta / zloka 924 | 13 upadezoM meM vibhakta / * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir durgAcaritram le zivadatta tripaatthii| - / durgAtattvam le rAmavabhaTTa (2) le prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja | sUtrabaddha graMtha / durgA - dakArAdi- sahastranAmastotram - kulArNavataMtrAMtargata / durgAnugraha (mahAkAvya) le pulya umAmahezvara zAstrI isameM prathama 6 sargoM meM kAzI ke tulAdhAra zreSThI kA caritra, 7 se 9 sargo me puSkara zretra ke samAdhi nAmaka vaizya kA caritra tathA Age ke sargoM meM vijayavADA ke dhanADhya vyApArI cuNDarI veMkaTareDDI kA caritra varNana hai reDI jI kA caritra varNana kavi ne dhanAzA se kiyA hai| isa kavi kI anya racanA AMdhra ke vidvAna sAdhu vellamakoNDa rAmarAya kA caritra varNana azvaghATI ke 108 zlokoM meM hai / durgApaMcAMgam - rudrayAmala taMtrAntargata devIrahasya meM ukta devI - bhairava saMvAdarUpa | viSaya - 1) durgApUjAvidhi 2) durgApUjApaddhati 3 ( durgAsahasranAma, 4) durgAkavaca, 5 ) durgAstotra | durgApradIpa - le- nIlakaNTha / pitA- raMganAtha / zloka - 3000 1 viSaya- taMtrazAstra / durgAbhaktitaraMgiNI ( yA durgotsavapaddhati) - le- prasiddha kavi vidyApati unhoMne mithilAdhipati bhairavasiMha (dhIrasiMha ke bhAI) ke saMrakSaNa meM yaha graMtha rcaa| trNg-2| pahale meM 32 zlokoM dvArA sAmAnya rUpa se devIpUjAvidhi varNita hai tathA pUjA kI tithiyaaN| dUsare meM durgotsava kA pratipAdana hai| isa pustaka kI sAmagrI prAyaH devIpurANa kAlikApurANa, bhaviSyapurANa Adi purANoM se saMgRhIta hai| gauDa nibaMdha, zAradAtilaka, zilpazAstra, zivarahasya Adi se bhI uddharaNa liye gaye haiN| yaha vidyApati kI aMtimaracanA hai| (2) le mAdhava / For Private and Personal Use Only durgAbhaktilaharI - le- raghUttama tIrtha / zloka- 1769 / viSayaparabrahma kA bhaktoM ke upara anugraha karane ke lie durgA Adi ke rUpa meM zarIra kalpana, jJAniyoM ko bhI durgA kA hI sevana aura bhajana karanA cAhiye, devIkIrtana kA mAhAtmya Adi / durgAbhyudayam (rUpaka) le- chajjUrAma shaastrii| san 1931 - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 139
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra meM prakAzita / aMka saMkhyA sAta viSaya- durgAsaptazatI meM varNita durgAdevI kA caritra | durgAmaMtravibhAgakArikA zloka- 2151 durgArahasyam paTala - 101 viSaya- maMtravigraha, purazcaryAvidhi, cakrapUjAvidhi i. - 1 durgArAdhanacandrikA zloka- 784 / viSaya- taMtrazAstra / durgArcanakalpataru le devazaziromaNi lakSmIpati pitAkRSNAnanda 10 kusUmoM meM pUrNa viSaya-pUjA, pATha Adi kA nirNaya pratipadA se paMcamI paryaMta kRtya, bilva kA abhimaMtraNa, aSTamI, navamI, dazamI ke kRtya, balidAna, kumArIpUjana ityAdi / durgArcanAmRtarahasyam - le. mathurAnAtha zukla / viSaya- taMtrazAstra / durgArcAkAlaniSkarSa - le. madhusUdana vAcaspati / durgAcakaumudI - le. paramAnanda zarmA / durgArcAkura le. kAlIcaraNa / do khaNDoM meM pUrNa prathama meM jagaddhAtrIpUjA aura dvitIya meM kAlikA pUjA hai| isameM durgApUjA ko kArtika zukla ke dina mAnA hai, kintu prasiddha durgApUjA Azvina meM hotI hai / durgAvatI-prakAza le. padmanAbha / pitA balabhadra / sAta Aloka (adhyAya) suprasiddha rAnI durgAvatI ke Azraya meM graMthalekhana huaa| sAta AlokoM ke viSaya :- samaya, vrata, AcAra, vyavahAra, dAna, zuddhi aura IzvarArAdhanA ityAdi / durgA-saptazatI - le. ma. ma. vidhuzekhara zAstrI / janma 1878 / durgAsahastranAmastotram kurlaagvtaantrgt| - - www.kobatirth.org durgezanandinI baMkimacaMdra ke baMgabhASIya upanyAsa kA anuvaad| anuvAdaka- shriishailtaataacaary| durgotsava - le. umAnandanAtha / zloka 700 / durgotsavakRtyakaumudI le. zambhunAtha siddhAntavAgIza saMvatsarapradIpa evaM varSakRtya ina graMthoM kA ullekha hai| lekhaka kAmarUpa ke rAjA kI sabhA kA paNDita thaa| I. 18 vIM zatI / durgotsavacandrikA le. bhAratabhUSaNa vardhamAna / uDIsA ke rAjakumAra rAmacaMdradeva gajapati ke Adeza se likhita / durgotsavatattvam (durgAtattva) le. raghunandana / durgotsavanirNaya - le. gopAla / - durgotsavapramANam - le. zUlapANi / 2) le. zrInAtha AcAryacUDAmaNi / durghaTavRtti le. zaraNadeva asAdhu vA duHsAdhya padoM ke sAdhutva kA vyAkaraNadRSTyA nirNaya dene kA prayAsa isameM hai / 2) le. puruSottama deva / I. 12-13 vIM zatI / 3) le. maitrayarakSita / durjana mukhacapeTikA- le. gaMgAdhara bhaTTa / vallabha saMpradAya meM 140 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sarvamAnya graMtha zrImad bhAgavata ke viSaya meM prastuta kiye jAne vAle pramANatA tathA mahApurANatA saMbaMdhI saMdehoM kA nirasana karane hetu likhe gae laghukalevara graMthoM meM se eka graMtha isa para, paMDita kanhaiyAlAla racita "prahastikA" nAmaka vyAkhyA prakAzita hai| puSpikA puSpikA meM vyAkhyAkAra (paMDita kanhaiyAlAla ) "durjana mukha-capeTikA" ke lekhaka gaMgAdharabhaTTa ke putra nirdiSTa kiye gaye hai| mUla capeTikA to laghu hai kintu " hastikA " meM viSaya kA pratipAdana bar3e vistAra ke sAtha kiyA gayA hai| isI prakAra ke 5 anya laghu graMthoM ke sAtha isakA prakAzana, "saprakAza tattvArtha- dIpikA-nibaMdha" ke dvitIya prakaraNa ke rUpa meM muMbaI se 1943 I. me kiyA gayA hai| durvAsastRptisvIkAra (nATaka) le. paM. zivadatta tripAThI / dUtaghaTotkacam (nATaka) le mahAkavi bhAsa isameM hiDiMbA ke putra ghaTotkaca ke dvArA, dhRtarASTra ke pAsa jAkara dautya karane kA varNana hai / arjuna dvArA jayadratha ke vadha kI pratijJA karane para, zrIkRSNa ke Adeza se ghaTotkaca dhRtarASTra ke pAsa jAtA hai / vaha yuddha ke bhayaMkara duSpariNAmoM kI ora unakA dhyAna AkRSTa karatA hai / dhRtarASTra duryodhana ko samajhAte haiM, para zakuni kI salAha se vaha unakI eka bhI nahIM suntaa| duryodhana va ghaTotkaca meM vAda-vivAda hone lagatA hai aura ghaTotkaca yuddha ke liye duryodhana ko lalakAratA hai para dhRtarASTra use zAMta kara dete haiN| aMta meM ghaTotkaca arjuna dvArA abhimanyu kI hatyA kA badalA lene kI bAta kahakara dhamakI dete hue calA jAtA hai| isa nATaka meM bharatavAkya nahIM hai| isameM pAtra mahAbhAratIya haiM paraMtu kathA kAlpanika hai / ghaTotkaca ke dUta banakara jAne ke kAraNa hI isa nATaka kA nAma "dUtaghaTotkaca " hai / isakA nAyaka ghaTotkaca vIrarasa ke pratIka ke rUpa meM citrita hai| vIratattva ke sAtha hI sAtha usameM zAlInatA va ziSTatA samAna rUpa se vidyamAna hai| duryodhana, karNa va zakuni ke caritra paraMparAgata haiM aura ve abhimAnI va krUra vyakti ke rUpa meM citrita haiN| isa nATaka meM vIra va karuNa dono rasoM kA mizraNa hai| abhimanyu kI mRtyu ke kAraNa karuNa rasa hai to ghaTotkaca va duryodhanAdi ke vivAda meM vIra rasa hai| dUta-vAkyam le. mahAkavi bhAsa eka aMka kA yaha "vyAyoga" hai| (rUpaka ke eka bheda ko vyAyoga kahate haiM / ) isameM mahAbhArata ke vinAzakArI yuddha se bacane ke liye pAMDavoM dvArA kRSNa ko apanA dUta banAkara duryodhana ke pAsa bhejane kA varNana hai / kathAsAra nATaka ke prAraMbha meM kaMcukI ghoSaNA karatA hai ki "pAMDavoM kI ora se puruSottama kRSNa dUta banakara Aye haiN"| zrIkRSNa ko puruSottama kahane para duryodhana use DAMTa kara vaisA phira kabhI na kahane ko kahatA hai| vaha apane sabhAsadoM se kahatA hai ki "koI bhI vyakti kRSNa ke Anepara apane Asana se khaDA na ho| jo vyakti kRSNa ke Agamana For Private and Personal Use Only
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir para apane Asana se khaDA hogA use dvAdaza suvarNa bhAra kA daMDa hogaa| vaha kRSNa kA apamAna karane ke liye, cIrakarSaNa ke samaya kA draupadI kA citra dekhatA hai, bhIma, arjuna Adi kI tatkAlIna bhAva-bhaMgiyoM para vyaMga karatA hai| kRSNa ke praveza karate hI sabhAsada sahasA uTha khaDe ho jAte haiM, taba duryodhana unhe daMDa kA smaraNa karAtA hai para ghabarAhaTa ke kAraNa svayaM gira jAtA hai| zrIkRSNa apanA prastAva rakhate hue pAMDavoM kA AdhA rAjya mAMgate haiN| duryodhana pUchatA hai, mere cAcA pAMDu to strI-samAgama se virata rahe, to phira dUsaroM se utpanna putroM kA dAyAdya kaisA? isa para kRSNa bhI vaisA hI kaTu uttara dete haiN| donoM kA uttara-pratyuttara baDhatA jAtA hai va duryodhana unheM baMdI banAne kA Adeza detA hai para kisI kA sAhasa nahIM hotaa| taba duryodhana unheM pakaDane ke liye svayaM Age bar3hatA hai para apanA virATa rUpa prakaTa kara kRSNa use staMbhita kara dete haiN| kRSNa kruddha hokara sudarzana cakra kA AvAhana karate haiM va use duryodhana kA vadha karane kA Adeza dete haiM para vaha unheM vaisA karane se rokatA hai| zrIkRSNa zAMta ho jAte haiN| jaba ve pAMDava zibira meM jAne lagate haiM taba dhRtarASTra Akara unake caraNoM meM gira paDate haiM aura kRSNa ke Adeza se lauTa jAte haiN| pazcAt bharatavAkya ke bAda prastuta nATaka kI samApti ho jAtI hai| dUtavAkya meM do cUlikAeM hai| vyAyoga kA nAyaka garvIlA hotA hai, aura kathA aitihAsika hotI hai| isameM strI-pAtroM kA abhAva hotA hai va yuddhAdi kI pradhAnatA hotI hai| "dUta-vAkya" meM vyAyoga ke sabhI lakSaNa haiN| saMpUrNa nATaka meM vIra rasa se pUrNa vacanoM kI relacela hai| pAMDavoM kI ora se kauravoM ke pAsa jAkara kRSNa ke dUtatva karane meM "dUtavAkya' nATaka ke nAmakaraNa kI sArthakatA siddha hotI hai| dUtavAkyacampU - le. nArAyaNa bhttttpaad| dUtAGgadam - dUtAGgada ko vidvAnoM ne "chAyAnATaka' mAnA hai| kintu isameM eka hI aMka hai, ataH ise vyAyoga mAnanA adhika ucita lagatA hai| saMkSipta kathA - isa nATaka kA AraMbha zrIrAma ke dUta ke rUpa meM aMgada ke laMkA meM jAne kI ghaTanA se hotA hai| bibhISaNa mandodarI aura mAlyavAn dvArA samajhAye jAne para bhI rAvaNa sItA ko lauTAnA nahIM caahtaa| aMgada, rAma kI prazaMsA rAvaNa ke sAmane karatA hai| rAvaNa kruddha hokara use bhagA detA hai| rAvaNa, nepathya se rAkSasoM ke saMhAra kI sacanA pAkara yuddha ke lie jAtA hai| bAda meM gaMdhavoM ke dvArA rAvaNa tathA usakI senA ke vinAza kI sUcanA dI jAtI hai| rAma saparivAra puSpaka vimAna dvArA ayodhyA lauTate haiN| isa nATaka meM arthopakSepaNa ke lie cUlikAoM kA prayoga kiyA gayA hai jinakI saMkhyA tIna hai| dRkkarmasAriNI - le, dinakara / viSaya- jyotiSazAstra / devatAdhyAya-brAhmaNam - yaha sAmaveda kA brAhmaNa hai| sAmavedIya sabhI brAhmaNa graMthoM meM yaha choTA hai| yaha 3 khaMDoM meM vibhAjita hai| prathama khaMDa meM sAmavedIya devatAoM ke nAma nirdiSTa haiM yathA agni, indra, prajApati, soma, varuNa, tSaTA, aMgiras, pUSA, sarasvatI va iNdraagnii| dvitIya khaMDa meM chaMdoM ke devatA kA varNana tathA tRtIya khaMDa meM chaMdoM kI niruktiyoM kA varNana hai| isakI aneka niruktiyoM ko yAska ne bhI grahaNa kiyA hai| isakA prakAzana tIna sthAnoM se ho cukA hai- 1) barnela dvArA 1873 I. meM prakAzita 2) sAyaNabhASya sahita jIvAnaMda vidyAsAgara dvArA saMpAdita va kalakattA se 1881 I. meM aura 3) keMdrIya saMskRta vidyApITha, tirupati se 1965 I. meM prakAzita / devatApUjanakrama - le. anntraam| mantramahodadhi ke anusAra zloka- 40011 devadarzisaMhitA - le. cidAnandanAtha / sarvasammohinI - tantrAntargata / devadAsaprakAza (yA graMthacUDAmaNi) - le.devadAsa mishr| pitA- arjunAtmaja naamdev| gautmgotriiy| viSaya- zrAddha Adi / yaha nibaMdha kalpataru, karka, kRtyadIpa, smRtisAra, mitAkSarA kRtyArNava para AdhRta hai| 1350-1500 I. ke bIca isakI racanA mAnI jAtI hai| devadUtam (kamalAsandeza) - le. sudhAkara shukl| prAcArya zAsakIya uccastara mAdhyamika vidyAlaya, basaI (ma.pra.) prastuta dUtakAvya meM eka devadUta dvArA svargIya kamalA gAMdhI kA apane pati paMDita javAharalAla tathA kanyA iMdirA ke prati atyaMta sadbhAvapUrNa saMdeza, kavi ne maMdAkrAMtA chaMda ke 77 zlokoM meM nivedana kiyA hai| prastuta dUtakAvya hiMdI gadyAnuvAda ke sAtha datiyA (ma.pra.) se prakAzita huaa| paM. sudhAkara zukla ko gAMdhIsaugandhikam nAmaka 20 sargo ke mahAkAvya para a. bhA. saMskRta sAhitya sammelana ke paTanA adhivezana meM prathama puraskAra milA thaa| devanandasamudyam - le. jaina muni meghvijygnni| isa saptasargAtmaka kAvya meM vijayadeva sUri kA caritra varNana kiyA hai| devapratiSThAtattva (yA pratiSThAtattva) - le. raghunandana / devapratiSThAprayoga - le. zyAmasundara / gaMgAdhara dIkSita ke putra / devabandI varadarAja - mUla tamila kathA kA anuvAda / anuvAdakaDaoN.ve. raaghvn| devabhASA-devanAgarAkSarayoH utpatti - le. dvijendranAtha guhacaudharI / devayAjJikapaddhati (yajarvedIya) - le. devyaajnyik| devalasmRti - yaha graMtha apane mUla svarUpa meM upalabdha nahIM hai| isI nAma kA eka 90 zlokoM kA graMtha mudrita hai kintu caritra kozakAra zrI. citrAvazAstrI ke matAnusAra, vaha anya smRtiyoM se kevala prAyazcitta viSayaka zloka cunakara kiyA gayA saMgraha hogaa| sAthahI paryApta arvAcIna bhI hogaa| mitAkSarA, haradatta kA vivaraNa nAmaka graMtha, smRti-caMdrikA va aparArka saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 141 For Private and Personal Use Only
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra nAmaka graMthoM meM, AcAra, vyavahAra, zrAddha, prAyazcitta Adi viSayaka uddharaNa devala smRti ke liye gaye haiN| isase pratIta hotA hai ki devala, bRhaspati kAtyAyana prabhRti smRtikAroM ke samakAlIna hoNge| devala ke sarvatra dikhAI dene vAle dharmazAstraviSayaka tInasau zlokoM ko ekatrita karate hue, unakA eka saMgraha " dharmapradIpa" nAmaka graMtha meM diyA gayA hai| usa para se mUla smRtipeya ke vaividhya evaM vistAra kI kalpanA kI jA sakatI hai| bhArata ke dhArmika itihAsa meM devalasmRti ke vacanoM ke AdhAra para siMdha pradeza meM muhaMmada bina kAsima ke AkramaNa ke kAraNa dharmacyuta hue hiMduoM kA zuddhIkaraNa kiyA gayA, yaha ullekha hone ke kAraNa devalasmRti kA vizeSa mahattva mAnA jAtA hai - devavANI sana 1960 meM muMgera (bihAra) se rUpakAnta zAstrI aura kRpAzaMkara avasthI ke saMpAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isameM kavitA, nATaka aura Adhunika praNAlI se prabhAvita racanAoM kA prakAzana kiyA jAtA hai| prakAzanasthala devavANI kAryAlaya, avasthI nivAsa, muNger| devavANI sana 1934 meM kalakattA se zrIkRSNa smRtitIrtha ke sampAdakatva meM isa sAptAhika patra kA prakAzana prAraMbha huaa| prApti sthAna 38 naM. harimohana lena beleghATA, kalikAtA / traimAsika mUlya 1 ru. /- 1 devasthAnakaumudI le. zaMkara ballAla ghAre / baDaudA nivAsI / sa. 1464 - - www.kobatirth.org devagaNa - stotram - le. samantabhadra / jainAcArya / I. prathama zatI antima bhAga / pitA- zAntivarmA / devAnandAbhyudayam - le. meghavijaya gaNI / devAlayapratiSThAvidhi le. ramApati / devI - upaniSad ( nAmAntara devI - atharvazIrSa) atharvaveda se saMlagna eka navya upaniSad | isa upaniSad kA Arambha, devatAoM se sammukha devI dvArA apane svarUpa ke varNana se huaa| devI se hI yaha sArI sRSTi nirmANa huI devI evaM devI vANI kA aikya hai tathA usake svarUpa meM zaiva va vaiSNava ina ubhaya rUpoM kA samanvaya hai, aisA kahA gayA hai| isameM nimna devI- gAyatrI maMtra diyA hai - mahAlakSmIzca vidmahe sarvasiddhizca dhImahi / tanno devI pracodayAt / / (devI u.7) 142 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - isa devI maMtra ke bhAvArtha, vAcyArtha sAMpradayArtha, kaulikArtha rahasyArtha va tattvArtha ye chaha prakAra ke artha nityASoDazikArNava nAmaka graMtha me diye gaye haiN| "hI" hai devIpraNava aura aiM hrIM klIM cAmuNDAyai vicce" vaha hai devI kA navAkSarika maMtra prastuta upaniSad meM devI kA varNana aura isake pazcAt "durge, tuma mere pApoM kA nAza karo"- aisI prArthanA kI gaI hai| isa upaniSad ko devI atharvazIrSa bhI kahate haiN| gANapatya saMpradAya meM jo gaNapati atharvazIrSa ko mahattva hai vahI zAkta saMpradAya meM devI atharvazIrSa kA hai| - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir devIkavacam le. harihara brahma zloka 75 viSaya- jayAdi deviyoM kA aMga-pratyaMga meM vinyAsa | devIkavacastotraTIkA le. nArAyaNabhaTTa / zloka 1601 devIcaritram - rudrayAmalAntargata zloka 1000 | adhyAya 13 | viSaya- umApUjAvidhi, devIprabhAva, devIrahasya navarAtrotsava para durgApUjA 6. devIdIkSAvidhAnam - UrdhvAmnAyamizra anuttaraparamahasya ke aMtargata Izvara - skanda saMvAdarUpa / sAta ullAsoM meM pUrNa / viSayabahirmAtRkA, antarmAtRkA bhUzuddhi, prokSaNa Adi / devInAmavilAsa le. sAhiba kala pitA zrIkRSNa kaul| graMtharacanA sana 1667 I. meM / bhavAnI ke sahasranAmoM meM se pratyeka nAma kA artha zloka dvArA uttama rIti se varNita kiyA hai| I - For Private and Personal Use Only : devIpurANam zAkta logoM meM prasiddha 128 adhyAyoM kA upapurANa / isameM mukhyataH devI ke mAhAtmya kA varNana kiyA gayA hai| isake atirikta zAkta mUrtikalA, zAktavrata va pUjAvidhi, zaiva-vaiSNava prathA, brAhmaNadharma, yuddha, nagara tathA durga kI racanA veda, upaveda, vedoM kI zAkhAeM, vaidyaka, graMthalekhana, dAna, tIrtha kSetra Adi aneka viSayoM kA varNana hai| isa ke prAraMbha meM kucha RSi vasiSTha RSi se prazna pUchate haiM aura ve unakA samAdhAna karate haiN| isake cAra bhAga kiye gaye haiM jinake nAma haiM trailokyavijaya, trailokAbhyudaya, zuMbhanizuMbhamaMthana tathA devAsurayuddha | sRSTi ke nirmANa ke prAraMbha meM devI kA AvirbhAva kisa prakAra huA yaha prathama bhAga meM kahA gayA hai| dUsare bhAga ke viSaya haiM- zakra kI kathA, duMdubhi-vadha aura ghora kA udaya tathA use viSNu kA varadAna, usakA maMtra - sAmarthya, viMdhya parvata para huA devI kA avataraNa, devoM ne devI kI kRpA se kiyA rAkSasasaMhAra aadi| tIsare bhAga meM zuMbha-nizuMbha ke vadha dvArA tArakAsura ke vadha kI kathA / isa samaya jo devIpurANa upalabdha hai vaha hai prAcIna devIpurANa kA saMkSipta rUpa hai| usameM kevala do hI bhAga haiN| purANoM kI sUci meM samAviSTa na hone para bhI yaha purANa adhika arvAcIna nhiiN| IsA kI gyArahavIM zatAbdI ke tathA usake bAda ke dharmanibaMdhakAroM ne isa purANa ke uddharaNa apanAye haiN| aneka abhyAsakoM ke matAnusAra isa purANa kI racanA I. sAtavIM zatAbdI meM huI hogI / isa purANa meM vyakta zaktyupAsanA kA svarUpa tAMtrika hai / veda- prAmANya mAnate hue bhI isa purANa meM taMtra mArga para vizeSa bala diyA gayA hai| taMtramArga meM strI aura zUdroM kA vizeSa sthAna hone ke kAraNa isa purANa meM strI aura zUdroM prati udAra bhAva parilakSita hotA hai|
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir devIpUjanabhAskara - le. zambhunAtha siddhaantvaagiish| zloka20001 devIpUjApaddhati - zloka - 11501 devIbhakti rasollAsa- le. jgnnaaraaynn| zloka 222 / yaha graMtha 2 bhAgoM meM vibhAjita hai| devIbhAgavatam - eka uppuraann| devI bhaktoM kI mAnyatAnusAra aThAraha mahApurANoM meM parigaNita bhAgavata nAmaka mahApurANa vastutaH yahIM hai| kiMtu yaha mAnyatA samarthanIya siddha nahIM hotii| kyoM ki vibhinna purANoM meM aMkita aThAraha mahApurANoM kI sUci meM kevala "bhAgavata" kA saMdigdha nAmollekha hote hue bhI usameM usa bhAgavata purANa kA jo vaiziSTya batAyA gayA hai, vaha zrImadbhAgavata ko hI lAgU paDatA hai| devIbhAgavata, zrImadbhAgavata kI nirmiti ke pazcAt hI racA gayA aura usa para zrImadbhAgavata kA kAphI prabhAva hai| ina donoM meM hI bAraha skaMdha tathA 18,000 zloka honA yahI ina do graMthoM kA pramukha sAmya hai| devIbhAgavata kA aSTama skaMdha, zrImadbhAgavata ke paMcama skaMdha kA akSarazaH anukaraNa hai| isase siddha hotA hai, ki devI bhAgavata mahApurANa na hokara upapurANa hI hai| zivapurANa ke uttara khaMDa meM aura devIyAmalAdi zAkta graMthoM meM devI bhAgavata ko kevala sAMpradAyika Agraha ke kAraNa hI "mahApurANa' batAyA gayA hai| isa upapurANa kA pramukha viSaya hai- Adizakti durgA ke mAhAtya kA varNana aura usakI upAsanA ke vidhi-vidhAnoM kA sAMgopAMga niruupnn| isa purANa ke anusAra bhagavatI durgA hI vizva kA parama tattva hai| mUlaprakRti se lekara maNidIpastha bhuvanezvarI taka aneka devI- rUpoM ke varNana isameM haiN| gaMgA, tulasI, SaSThI, tuSTi, saMpatti prabhRti ko bhI durgA ke hI rUpa mAnA hai| isa carAcara jagat meM jo jo dRzyamAna zaktiyAM haiM, unake rUpoM meM durgA hI virAjamAna haiN| isa upapurANa kI bhUmikA isake tRtIya skaMdha ke varNanAnusAra brahmA-viSNu-maheza, devI ke hI prabhAva se prabhAvita hone se, vinIta bhAva se devI ke vyApaka svarUpa kA stavana karate haiN| devIbhAgavata ke mukhya viSaya ke saMdarbha meM aneka upakathAeM haiN| isake saptama skaMdha meM "devIgItA" bhI hai| yaha gItA devI -himAlaya saMvAdAtmaka hai| isa gItA ke 9 adhyAya haiM aura zlokasaMkhyA hai 432 / isa para bhagavatgItA kA atyadhika prabhAva parilakSita hotA hai| bhagavatgItAtaMrgata zrIkRSNa ke samAna hI devI ne bhI apanA avatAra-prayojana nimna zloka meM spaSTa kiyA hai| yadA yadA hi dharmasya glAnirbhavati bhuudhr|| abhyutthAnamadharmasya tadA veSam bibharmyaham / / (de.gI.8.23) devIbhAgavata para nIlakaMTha (IsA kI 18 vIM zatAbdI) nAmaka mahArASTrIya taMtrazAstrajJa dvArA likhI gaI TIkA prakAzita ho cukI hai| nIlakaMTha ne devIbhAgavata ke gauDa aura draviDa pAThoM kA bhI ullekha kiyA hai| devImahimnaHstotram - le. durvaasaa| viSaya- tripurA devI kI mahimA isa para nityAnanda viracita vyAkhyA hai| devImahotsava - le. brhmeshvr| godaatiirvaasii| tirumalabhaTTa ke anuj| devImAhAtmyam (durgAsaptazatI) - devI ke upAsakoM kA eka pramukha grNth| yaha graMtha mArkaMDeya purANAMtargata (a.81-93) hai| isameM 567 zloka haiM jo teraha adhyAyoM meM vibhAjita kiye gaye haiN| ina 567 zlokoM kA vibhAjana 700 maMtroM meM kiyA hone se, yaha graMtha "saptazatI" athavA "durgAsaptazatI" ke nAma se pahacAnA jAtA hai| devImAhAtmya meM devI ke mahAkAlI, mahAlakSmI va mahAsarasvatI ina vividha svarUpoM ke caritra grathita hue haiN| pahale adhyAya meM mahAkAlI kA caritra hai, sAtha hI 71 se 87 taka ke satraha maMtroM meM brahmastuti hai| yahI brahmastuti "paurANika rAtrisUkta" hai| dUsare, tIsare aura cauthe adhyAyoM meM mahAlakSmI kA caritra hai, aura mukhyataH varNita hai mahiSAsura ke vadha kI kthaa| cauthe adhyAya ke prAraMbhika 27 maMtroM meM devI dvArA kI gaI jagadaMbA kI stuti hai| ina stutimaMtroM meM devI kA vizvavyApaka svarUpa varNita hai| pAMcaveM se satarahaveM (arthAta aMtima 9) adhyAyoM me mahAsarasvatI kA caritra hai| isa bhAga meM pramukhataH zubha-nizuMbha ke vadha kA varNana hai| "devIsUkta" ke nAma se prasiddha maMtrasamUha bhI isI bhAga meM (5.8.22) hai| isa graMtha ke gyArahaveM adhyAya ke prAraMbhika 35 maMtroM ke samUha ko, "nArAyaNI-stuti" kahate haiN| devI ke trividha svarUpoM ke ye caritra, sumedhA RSi ne rAjA suratha tathA samAdhi vaizya ko kathana kiye haiN| saptazatI kI suratha samAdhiviSayaka kathA Adi se aMta taka racA gayA eka rUpaka hai| tadnusAra mahAlakSmI evaM mahAsarasvatI ye trividha rUpa kramazaH zarIra bala, saMpatti bala tathA jJAna bala ke pratIka haiN| ina tInoM kI upAsanA se hI vyaSTi va samaSTi kA jIvana sarvAMgINa samRddha ho sakegA aisA saptazatI kA saMdeza hai| devI ke upAsanA kSetra meM isa graMtha kI vizeSa mahimA hai| saMta jJAnezvara ne bhagavatagItA para saptazatI kA jo rUpaka kiyA hai, usameM isa graMtha ko "maMtrabhagavatI' kahA hai| isa graMtha ko saMkSepa me "caNDI" bhI kahA jAtA hai| devI kI kRpA prApta karane hetu, devI-bhakta isa graMtha kA pATha karate haiN| devIrahasyam (parAdevIrahasya) - rudrayAmalAntargata 60 paTaloM meM yaha kaula sampradAya se sambaddha hai| pUrvArdha meM 25 paTaloM se zAkta mata ke mukhya tattvoM kA vivecana hai| uttarArdha ke 35 paTaloM meM vibhinna deviyoM kI pUjA vidhiyAM pratipAdita haiN| devIrahasyatantram - zloka- 400 / aMtima 26 se 30 taka ke 5 paTala gaNapatiparaka haiN| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 143 For Private and Personal Use Only
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir devIzatakam - kavi- viThThaladevuni suNdrshrmaa| haidarAbAda, pIThAcArya candrazekhara sarasvatI kI stutyartha 5 stotra kAvya 1) AMdhra ke nivaasii| dezikendrastavAMjali (29 zloka) 2) vijayavAditram (18 2) le. aanNdvrdhnaacaary| I. 9 vIM shtii| pitA- noNa / zloka) 3) dharmacakrAnuzAsanam (24 zloka) 4) AcArya (suprasiddha sAhityazAstrIya graMtha- dhvanyAloka ke lekhaka) paMcaratnam aura gururAjASTakam samAviSTa haiN| devI-saptapArAyaNakam - devI- Izvara sNvaadruup| isameM devI dezopadeza - le. kssemendr| yaha eka vyaMga kAvya hai| isameM ke saptapArAyaNa stotra kA athavA devI ke stotra pArAyaNa ke kavi ne kAzmIrI samAja va zAsaka varga kA raMgIlA va sAta prakAroM kA pratipAdana hai| prabhAvazAlI vyaMga citra prastuta kiyA hai| isakA prakAzana 1924 devIstava - le. vAktolanArAyaNa menana / kerlnivaasii| I. meM kAzmIra saMskRta sIrIja (saMkhyA 40) meM zrInagara se devyAgamanam (kAvya) - le. golokanAtha vNdyopaadhyaay| I. ho cukA hai| isameM 8 upadeza haiN| prathama meM durjana va dvitIya 20 vIM shtii| meM kadarya (kRpaNa ) kA tathyapUrNa varNana hai| tRtIya pariccheda meM vezyA ke vicitra caritra kA varNana va caturtha meM kuTTanI kI devyAyazatakam - le. ramApati / kAlI karatUtoM kI carcA kI gaI hai| paMcama meM viTa va SaSTa dezadIpam (rUpaka) - le. DaoN. ramA caudhurii| lekhikA ke meM gauDadezIya chAtroM kA bhaMDAphoDa kiyA gayA hai| saptama pati DaoN. yatIndravimala caudhurI ke janmotsava para abhinIta / upadeza meM kisI vRddha seTha kI yuvatI strI kA varNana kara, netA, kAryasthalI tathA kathAvastu nUtana pravRtti kI saMgIta bahula manoraMjana ke sAdhana juTAe gae haiN| aMtima upadeza meM vaidya, hai| dRzya. (aMka) saMkhyA nau| katipaya pAtroM ke nAma pazupakSiyoM bhaTTa, kavi,baniyA, guru, kAyastha, Adi pAtroM kA vyaMga citra ke nAma jaise haiN| katipaya pAtra vidUSaka samAna haiN| isameM upasthita kiyA gayA hai| isakA dvitIya prakAzana hiMdI anuvAda deza-rakSA hetu prANotsarga karane vAle vIroM kA caritra citrita sahita caukhaMbA prakAzana dvArA ho cukA hai| huA hai| kathAsAra - brahmabala tathA AgadhanA nAmaka dehalI-mahotsava - kavi zrInivAsa vidyAlaMkAra / viSaya- I. brAhmaNadampatI kA putra campakavadana apane mitra abhrapratima ke 1912 meM dillI meM paMcama jaoNrja ke sanmAnArtha saMpanna mahotsava sAtha dezarakSA kA vrata letA hai campakavadana padAti tathA kA vrnnn| abhrapratima vAyusenA meM sainika hai| campakavadana kI bahana daivajJabAMdhava - le. harapati / I. 15 vIM zatI / pitA- vidyApati / paMkajanayanA bhI ghAyala sainikoM kI zuzrUSA karane yuddhakSetra jAtI daivajJamanohara - le. lakSmIdhara / viSaya- jyotiSazAstra / racanA hai| campakavadana ghAyala hotA hai| paMkajanayanA tathA abhrapratima 1500 I. ke puurv| sevA karate haiM paraMtu vaha dezahitArtha hutAtmA hotA hai| daivavallabhA - le. nIlakaMTha (zrIpati) I. 16 vIM shtii| dezabandhuHdezapriyaH (nATaka) - le. yatIndravimala caudhrii| viSaya- jyotiSazAstra / viSaya- dezabandhu cittaraMjana dAsa kI gaurava gAthA / aMkasaMkhyA nau| daivatabrAhmaNam - sAmaveda kA pAMcavAM braahmnn| mantroM ke dhruvapada dezasvAtaMtrya samarakAle rASTradharmaH - le. kA.ra. vaizampAyana / para se sAmoM kA daivatAnusAra vargIkaraNa karanA isa brAhmaNa kA sana 1970 meM "zAradA' meM prakAzita / dRzyasaMkhyA do| kathAnaka pramukha viSaya hai| isake tIna khaMDa tathA 62 kaMDikAeM haiN| zikSAprada hai| kathAsAra - brAhmaNa devAlaya jAte samaya kisI prathama khaMDa kI 26 kaMDikAoM meM vibhinna devatAoM ke varNana rASTrasevaka ke chU jAne se krodhita hotA hai kyoM ki vaha kA~gresa haiN| isake atirikta pratyeka devatA ke sAma ke dhruvapada kisa bhaktoM ko bhraSTAcArI mAnatA hai| rASTrasevaka use samajhAkara usake kisa prakAra ke hote haiM, isakA vivecana bhI hai| dUsare khaMDa sAtha devAlaya jAtA hai| dUsare dRzya meM gosevaka, cAya-niSedhaka, meM gyAraha kaMDikAeM haiM jinameM devatA aura unake varNoM kA bhASA-zuddhipracAraka, samAjasudhAraka, sAmyavAdI aura vizeSa varNana hai| tIsare khaMDa me paccIsa kaMDikAeM haiN| uname strI-svAtantravAdI ekatrita hokara kolAhala karate haiN| devAlaya vaidika chaMdoM kI kAlpanika vyutpatti dI gaI hai| yAska ne yaha se brAhmaNa tathA rASTrasevaka Akara sabhI ko rASTradharma-pAlana hetu bhAga nirukta meM uddhRta kiyA hai| bhASA- zAstra kI dRSTi se protsAhita karate haiN| yaha bhAga mahattvapUrNa hai| aMta meM gAyatrI maMtra kA gAna sAma dezAvalivivRti - le. jgmohn| I. 17 vIM shtii| cauhAna meM kaisA honA cAhiye isakA vivecana hai| isakA saMpAdana vaMzIya bejala rAjA ke Adeza para kavi ne yaha racanA kii| jIvAnaMda vidyAsAgara dvArA, sana 1881 meM kalakattA me huaa| isake samakAlIna 56 rAjAoM kA varNana, saMkSipta aitihAsika devopAlambha - le. muDumbI narasiMhAcArya / pArzvabhUmi ke sAtha hone se tatkAlIna itihAsa kA prAmANika dolAgItAni - le. prA. subrahmaNya sUri / saMdarbha graMtha mAnA jA sakatA hai| dolApaMcIkakam - le. esa.ke, rAmanAtha shaastrii| hAsyapradhAna dezikendrastavAMjali - le. mahAliMgazAstrI / isameM kAMcI kAmakoTI naattk| 144 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dolAyAtrAmRtam - le. nArAyaNa tarkAcArya / dolayAtrAmRtaviveka - le. zUlapANi / dolArohaNapaddhati - le. vidyaanivaas| daurgAnuSTAna-kalApasaMgraha - zloka 5500 / viSaya- bIjAMkurAropaNa se lekara tIrthasnAnAnta durgopAsanA saMbaMdhI saMpUrNa kriyaaklaap| dyUtakaranirveda - anuvAdakartA - mahAliMga shaastrii| Rgveda ke akSadevana sUkta (10-34) kA saMskRta padyAtmaka ruupaantr| dravyaguNam - le. raajvllbh| viSaya- aussdhishaastr| gaMgAdhara kavirAja dvArA likhita TippaNI sahita upalabdha hai| dravyaguNasaMgraha - le. cakrapANi dtt| I. 11 vIM shtii| vaidyakazAstrIya grNth| dravyadIpikA - le. vimalakumAra jain| kalakattA nivaasii| dravyazuddhi - le- rghunaath| dravyasaMgraha - le- nemicandra jainaacaary| I. 10 vIM zatIM / dravyasArasaMgraha - le- raghudeva nyaayaalNkaar| drAviDAryAsubhASita-saptati - prakhyAta tamila kavayitrI auvayyI ke lokapriya subhASitoM kA anuvaad| anuvAdaka- vAya, mhaaliNgshaastrii| isameM sanmArgabaMdha tathA vRddhoktisaMgraha nAma do khaMDa haiN| anuvAdaka ne amRtormilA aura mattabhramarI nAmaka navIna do chaMdoM kA prayoga kiyA hai| drAhyAyaNa gRhyasUtram (dekhie khAdiragRhyasUtram) - AnandAzrama presa (pUnA) meM TIkA ke sAtha mudrit| isa para rudraskanda aura zrInivAsa kI TIkAeM haiN| drAhyAgaNa gRhyasUtrakArikA - le- baalaagnihotrii| drAhyAyaNasUtram (nAmAntara vasiSThasUtram)- sAmaveda kI rANAyanI zAkhA kA eka zrautasUtra / lATyAyana zrautasUtra se isakA kAphI sAmya hai| drAhyAyaNagRhyasUtraprayoga - le- vinatAnandana / drutabodhavyAkaraNam - le- bhrtmllik| I. 17 vIM shtii| isa para graMthakAra dvArA likhita "drutabodhinI' nAmaka vRtti. upalabdha hai| droNAdrizatakam - le- kerala vrmaa| trivAMkura (trAvaNakora ke) adhipti| draupadI- pariNayam (rUpaka) - le- perI kaashiinaathshaastrii| I. 19 vIM shtii| draupadI-pariNaya caMpU- le- ckrkvi| I. 17 vIM shtii| pitaaloknaath| mAtA- aNbaa| vANIvilAsa presa shriirNgm| yaha caMpU 6 AzvAsoM meM vibhAjita hai| isameM pAMcAlI (draupadI) ke svayaMvara se lekara dhRtarASTra dvArA pAMDavoM ko AdhA rAjya dene tathA yudhiSThira ke rAjya karane taka kI ghaTanAeM varNita haiN| kathA kA AdhAra mahAbhArata ke Adi parva kI etadviSayaka ghaTanA hai| kavi ne apanI ora se usameM koI bhI parivartana nahIM kiyA hai| graMtha ke pratyeka adhyAya meM kavi-paricaya diyA gayA hai| draupadIvastraharaNam - kavi- govrdhn| dAtriMzadIkSAprayoga - viSaya- zAkta saMpradAya meM pracalita dIkSA-saMbaMdhI vividha 32 vidhiyoM kA niruupnn| dvAtriMzikA-stotram - siddhasena divAkara (jaina nyAya ke prnnetaa)| I. 5 vIM zatI (uttraardh)| dvAdazadarzana- sopAnAvali- le- zrIpAdazAstrI hsuurkr| iMdaura meM saMskRta mahAvidyAlaya ke praacaary| isameM nyAya, vaizeSika, sAMkhya, yoga, pUrva aura uttara mImAMsA ina 6 Astika, evaM cArvAka, jaina, bauddha (vaibhASika, sautrAMtika, yogAcAra, mAdhyamika) ina 6 nAstika, kula milAkara dvAdaza) darzanoM kA. suvyavasthita paricaya diyA hai| sAtha hI uttara mImAMsA ke advaita, viziSTAdvaita, dvaita, dvaitAdvaita i. sAMpradAyika darzanoM kA bhI svataMtra paricaya diyA hai| upasaMhAra meM ina sabhI darzanoM kA samanvaya tathA unakI upayuktatA kA mArmika vivecana zAstrIjI ne kiyA hai| dvAdazamaMjarI - le- prA. kastUrI shriinivaasshaastrii| dvAdaza-mahAgaNapatividyA - kulddaamraantrgt| zloka- 112 / dvAdazayAtrAtattvam (yA dvAdazayAtrA-pramANatattva):- lerghunNdn| viSaya- jagannAthapurI meM viSNu kI 12 yAtrAoM yA utsavoM kA prtipaadn| dvAdazayAtrAprayoga - le- vidyaanivaas| viSaya- jagannAthapurI kI 12 yaatraaeN| dvAdazastotram - le- mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| dvAviMzatipAtravidhi - isa meM kauloM kI 22 pAtravidhiyAM varNita haiN| dvAviMzatyavadAnam - prastuta graMtha kA prAraMbha upagupta tathA azoka ke saMvAda se hotA hai kiMtu zIghra hI unake sthAna zAkyamuni tathA maitreya lete haiN| isa meM 22 kathAeM saMskRta meM, gAthAoM se saMvalita gadya meM racita haiM jina meM zlAghya puNyakRtya, dAnazIlatA, udAratA Adi guNoM kA mAhAtmya pratipAdana kiyA hai| samaya I. 6 vIM shtii| dvIpakalpalatA - le- prshuraam| ullAsa- chaha / dvijAhnikapaddhati - le- iishaan| halAyudha ke jyeSTha bhraataa| I. 12 vIM shtii| dvirUpakoza- le- puruSottama dev| I. 12 vIM athavA 13 vIM shtii| (2) le- shriihrss| I. 12 vIM shtii| drirUpa-dhvani-saMgraha - le- bharata mallika / I. 17 vIM shtii| dvividha-jalAzayotsarga-pramANadarzanam - le- buddhikara shukl| viSaya- dharmazAstra / dvisaMdhAnakAvyam (rAghavapAMDavIyam) - le- dhnNjy| yaha saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 145 For Private and Personal Use Only
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dyarthI kAvyoM meM sarvathA prAcIna hai| bhojakRta "sarasvatI kaMThAbharaNa" meM mahAkavi daMDI va dhanaMjaya kRta "dvisaMdhAnakAvya" kA ullekha hai paraMtu daMDI kI isa nAma kI koI racanA prApta nahIM hotI para dhanaMjaya kI kRti atyaMta prakhyAta hai jisakA dUsarA nAma hai "raaghvpaaNddviiy"| isa para vinayacaMdra ke ziSya nemicaMdra ne vistRta TIkA likhI thI jisakA sArasaMgraha kara jayapura ke badarInAtha dAdhIca ne "sudhA" nAma se kAvyamAlA (muMbaI) se 1895 I. meM prakAzita kiyA hai| isake pratyeka sarga ke aMta meM dhanaMjaya kA nAma aMkita hai| "dvisaMdhAna kAvya" meM 18 sarga haiM aura unameM zleSa-paddhati se rAmAyaNa va mahAbhArata kI kathA kahI gaI hai| dvaitatattvam - le- siddhAntapaMcAnana / dvaitadundubhi - san 1923 meM bIjApura se anantAcArya ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana huA kintu yaha adhika kAla taka nahIM cala paayii| dvaitanirNaya - le- shNkrbhtttt| I. 17 vIM shtii| viSayadharmasaMbaMdhI matabhedoM kA vivecn| (2) le- nrhri| (3) levratarAjakAra vizvanAtha ke pitAmaha- I. 17 vIM shtii| (4) le- caMdrazekhara vaacspti| pitA- vidyaabhuussnn| (5) levAcaspati mizra / isa para madhusUdana mizra kRta jIrNoddhAra (prakAza) aura gokulanAthakRta kAdambarI (pradIpa) nAmaka TIkA hai| dvaitanirNayapariziSTam - le- zaMkarabhaTTa ke putra daamodr| I. 17 vIM shtii| (2) le- kezava mishr| viSaya- shraaddh| dvaitanirNayasaMgraha - le- caMdrazekhara / vAcaspati vidyAbhUSaNa ke putra / dvaitanirNayasiddhAntasaMgraha - le- bhaanubhtttt| pitA- nIlakaNTha pitAmaha- zaMkarabhaTTa (dvaitanirNaya ke lekhaka) I. 17 vIM shtii| dvaitaviSayaviveka - le- vardhamAna / bhAveza ke putra / I. 16 vIM shtii| dvaitAdvaitanirNa - le- niilkNtth| I. 17 vIM shtii| pitA-zaMkara bhtttt| dvaibhASikam - sana 1887 meM jesaura (baMgAla) se kRSNacaMdra majumadAra ke sampAdakatva meM saMskRta- baMgalA bhASA meM isa mAsika patra kA prakAzana AraMbha huaa| isameM lalita nibaMdha prakAzita hote the| yAmuSyAyaNanirNaya - le- vizvanAtha / pitA- kRSNagurjara / naidhRva gotra / I. 17 vIM shtii|| dvayopaniSad - isa navya upaniSad meM gu tathA ru isa akSara dvaya kA mahattva batAyA gayA hai| isIliye ise dvayopaniSad nAma prApta huA hai| nimna zloka dvArA guru kA mahattva kathana kiyA gayA hai AcAryoM vedasampanno viSNubhakto vimatsaraH / maMtrajJo maMtrabhaktazca sadA maMtrAzrayaH zuciH / / gurubhaktisamAyuktaH purANajJo vizeSavit / evaM lakSaNasaMpanno gururitybhidhiiyte| artha :- vedajJa, AcArya viSNubhakta, nirmatsara, maMtrajJa, maMtrabhakta, niraMtara maMtrAzrita, zuddha, gurubhakti se yukta, purANavettA aura aneka bAtoM kA vizeSa jJAna rakhane vAlA vyakti hI guru kahalAtA hai| guru zabda kI vyutpatti batAte hue isameM kahA gayA hai ki gu - aMdhakAra (ajJAna) ru = usakA virodhk| ataH guru kA artha huA ajJAna kA virodhk| dhanaMjayanighaNTu - le- dhnNjy| I. 7 - 8 vIM shtii| dhanaMjaya-puraMjayam (nATaka) - le- viSNupada bhaTTAcArya (za, 20) / prathama abhinaya zivacaturdazI ke mele meN| aNksNkhyaasaat| aMka atyaMta laghu paraMtu raMgasaMketa lambe haiN| sazakta caritracitraNa aura hAsyapravaNa zailI meM mAnavatA kA saMdeza diyA hai| kathAsAra - dhanaMjaya nAmaka vRddha brAhmaNa kA putra puraMjaya apane pitA kI sadA avahelanA karatA hai| dhanaMjaya kI mRtyu hotI hai| puraMjaya svapna meM dekhatA hai ki pitA ko naraka meM yamadUtoM dvArA yaMtraNAyeM dI jA rahI haiN| zivajI use svapna meM Adeza dete haiM ki tumhAre hI pApoM se tumhAre pitA pIDA pA rahe haiM, ataH mAhiSmatI ke rAjA se eka dina kA puNya mAMga lo, phira pitA mukti paayeNge| puraMjaya mAhiSmatI kI ora prasthAna karatA hai| mArga meM eka niSAda use Azraya detA hai, apane prANa khokara usakI rakSA karatA hai| dukhI mana se usakA agnisaMskAra kara puraMjaya rAjaprAsAda pahuMcatA hai| rAjA se eka dina kA puNya pAkara pitA ko mokSa dilAtA hai| rAjA ko usI dina putra hotA hai jo pUrvajanma kA vahI puNyAtmA niSAda hai| dhanaMjayavyAyoga - le- kaaNcnaacaary| viSaya- kirAta- arjuna yuddha kI prasiddha mahAbhAratIya kathA / dhanadA-yakSiNIprayoga - isa meM dhanadA yakSiNI kI pUjA prakriyA varNita hai| yaha pUjAprakriyA aMzataH kRSNAnanda ke taMtrasAra meM varNita pUjAprakriyA se milatI julatI hai| dhanavarNanam - le- bellaMkoNDa raamraay| aaNdhr-nivaasii| dhanurveda - yaha yajurveda kA upaveda mAnA jAtA hai| isa viSaya para vasiSTha, vizvAmitra, jAmadagnya, bhAradvAja, auzanasa, vaizaMpAyana aura zAGgadhara inake nAmoM se saMbaMdhita saMhitA graMtha prasiddha hai| inameM vasiSTha aura auzanasa kA dhanurveda prakAzita huA hai| saMpAdaka- jayadeva zarmA vidyaalNkaar| prakAzana- karmacaMda / bhallA, sTAra presa, prayAga meM mudrit| dhanurvedacintAmaNi - le- nrsiNhbhtttt| dhanurvedasaMgraha - (vIracintAmaNi) le- zAGgadhara / dhanurvedasaMhitA - (1) saMpAdaka- diipnaaraaynnsiNh| DumarAva rAjya (uttara pradeza) ke nivaasii| 2. le- vasiSTha / kalakattA meM prkaashit| dhanyakumAracaritam - le- sakalakIrti / jainAcArya / I. 14 vIM shtii| pitA- krnnsiNh| mAtA- shobhaa| 7 soM kA kAvya / 146/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya- ujjayinI ke zIlasampanna vaizya dhanapAla ke putra dhanyakumAra kA critrvrnnn| dhanyo'haM dhanyo'ham - le- DaoN. gajAnana bAlakRSNa plsule| svAtaMtryavIra sAvarakara viSayaka naattk| zAradA prakAzana, puNe-30 dvArA prkaashit| dhanvaMtarinighaMTu - le- dhanvaMtari / dharma - le- kAlaDI rAmakRSNAzrama ke svAmI aagmaannd| 5 nibandhoM kA sNgrh| viSaya- dhrmvivek| dharmakUTam - le- tryaMbaka mkhii| pitA- gaMgAdhara taMjauranareza ekojI bhosale ke maMtrI the| I. 17 vIM shtii| vAlmIkIya rAmAyaNa kI pratyeka kathA nItizAstra para AdhArita hone kA pratipAdana karane vAlA yaha eka TIkA graMtha hai| isameM svamata sthApanA ke lie vedoM ke aura dharmazAstra ke aneka uddharaNa die hai| dharmakoza - sapAdaka- tarkatIrtha lakSmaNAzAstrI joshii| I. 20 vIM shtii| vAI, jilhA- sAtArA, mahArASTra meM prkaashit| dharmakoza - le- keshvraay| pitA-rAmarAyAtmaja goviMdarAya / gotra- bhaardvaaj| AzvalAyana gRhyasUtra evaM usake pariziSTa para aadhaarit| dharmacakram - (patrikA) isakA kAryAlaya tiruci meM thaa| prakAzana 1913 meM prAraMbha / dharmatattvakamalAkara - le- kamalAkara bhaTTa / rAmakRSNa ke putra / viSaya- vrata, dAna, karmavipAka, zAnti, pUrta, AcAra, vyavahAra, prAyazcitta, zUdradharma evaM tIrtha / 10 paricchedoM meM vibhakta / dharmatattvaprakAza - le- ziva diikssit| pitA- goviMda diikssit| kUrparagrAma (koparagAva- mahArASTra) ke nivaasii| I. 18 vIM shtii| 2.le- ziva cturdhr| dharmatattvasaMgraha - le- mahAdeva / dharmadIpikA - (yA smRtipradIpikA) le- caMdrazekhara vAcaspati / dharmavirodhI uktiyoM kA samAdhAna isameM kiyA hai| dharmadharmatAvibhaMga - le- maitreynaath| isa graMtha ke kevala cInI tathA tibbatI anuvAda upalabdha haiN| dharmanibandha - le- rAmakRSNa paNDita / dharmanirNaya - le- kRssnntaataacaary| dharmanaukA - le- advaitendrayati / dharmapaddhati - le- nArAyaNa bhtttt| dharmaparIkSA - le- amitgti| I. 11 vIM shtii| jainAcArya / 2. le- mNjrdaas| dharmapustakasya zeSAMzaH - (prabhuNA yIzukhriSTena nirUpitasya dharmaniyamasya graMthasaMgrahaH) bAyabala kA anuvaad| anuvAdakavaMgadezIya paMDita mNddlii| pRSThasaMkhyA- 6361 1910 meM kalakattA meM mudrit| 1922 meM dvitIya AvRtti kA prakAzana huaa| dharmaprakAza - (yA sarvadharmaprakAza) le- shNkrbhtttt| pitaa-naaraaynnbhtttt| mAtA- paarvtii| I. 16 vIM zatI. kA uttarArdha / meghAtithi, aparArka, vijJAnezvara, smRtyarthasAra, kAlAdarza, candrikA, hemAdri, mAdhava, nRsiMha evaM tristhalIsetu kA anusaraNa isameM hai| lekhaka kI zAstradIpikA kA bhI ullekha hai| (2) le- maadhv| viSaya- samayAloka arthAt anyAnya mAsoM ke vrt| samaya I. 16 vIM shtii| isameM vAcaspatimizra, mAdhavIya, purANasamuccaya i. graMthoM kA ullekha hai| dharmaprakAza (mAsika patrikA) - san 1867 meM AgarA se saMskRta- hindI meM isa kA prakAzana prAraMbha huA jisameM aitihAsika evaM dhArmika siddhAntoM kA vivecana hotA thaa| isake sampAdaka the jvaalaaprsaad| kAlAntara meM isakA saMskRta prakAzana sthagita ho gyaa| dharmapradIpa - (1) le- vrdhmaan| (2) le- dhnNjy| (3) le- gaMgAbhaTTa (4) le- bhoj| dharmapradIpikA * le- subrhmnny| pitA- veNkttesh| abhinava SaDazIti kI ttiikaa| dharmaprazaMsA - le- bellamakoNDa raamraay| aaNdhnivaasii| dharitrIpati- nirvAcanam (rUpaka) - le- siddhezvara caTTopAdhyAya (janma 1918) / racanA- sana 1967 meN| saMskRta sAhitya pariSad dvArA 1971 meM prakAzita / prathama abhinaya 1969 meN| isa pratIkAtmaka vyaMga-nATikA meM Adhunika taMtra kA prayoga kiyA hai| kAryasthalI bhv-paanthshaalaa| usake adhyakSa bhagavAn tathA dvArapAla vizvakarmA / kathAsAra- bhagavAn kI kanyA dharitrI kA svayaMvara hai| svayaMvarArthI haiM gAMgolaka, yuyudhAna, varaNDalambuka, laghuvaMcaka, dhuraMdhara tathA hyNgl| unakA Apasa meM kalaha hotA hai| dharitrI ko balapUrvaka le jAne kA prayAsa yuyudhAna tathA gAMgolaka karate haiN| bhayAnaka mArapITa meM sabhI ghAyala hote haiM, taba bhagavAn sabhI ko ardhacaMdra dete hai| dharmaratnam - le- jiimuutvaahn| dharmaviSayaka nibNdh| 2. lebhaiyyaabhtttt| pitA- bhttttaark-bhtttt| viSaya- Ahnika dharmAcAra / dharmaratnAkara - le- raameshvrbhtttt| viSaya- dharmasvarUpa, tithimAsalakSaNa, pratipadAdi tithiyoM para vihita kRtyavidhAna, upavAsa, yugAdinirUpaNa, saMkrAnti, azauca, zrAddha, vedAdhyayana, anadhyAya aadi| dharmarAjyam (nATaka) - le- amiyanAtha cakravartI (za. 20) / saMskRta sAhitya pariSat-patrikA meM prakAzita / pazcima baMgAla kI 'saMskRta-nATyapariSad' dvArA abhinIta / viSaya- pANDavoM ke rAjasUya yajJa se lekara kapaTa dyUta ke pazcAt pANDavoM ke vanavAsa taka kA kthaabhaag| dhavalA (TIkA) - le- vIrasena / jainAcArya / I. 8 vIM shtii| samastaSaTkhaNDAgama kI ttiikaa| zlokasaMkhyA- 72,000 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/147 For Private and Personal Use Only
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra dharmaviveka le- caMdrazekhara / viSaya-mImAMsA darzana ke nyAyoM kI vyAkhyA / 2. vishvkrmaa| pitA- dAmodara mAtA- hIrA / I. 15-16 vIM zatI / isameM kAlamAdhava, madanaratna, hemAdrisiddhAntasaMgraha Adi graMthoM ke uddharaNa die haiN| - dharmavivecanam le rAmasubrahmaNya zAstrI / rAmazaMkara ke putra / - - dharmavijayam le- bhUpadeva zukla / I. 16 vIM zatI / janmabhUmi - gujraat| yaha hAsya pradhAna nATaka hai parantu isameM vidUSaka nhiiN| isameM pAkhaNDa kA bhaNDAphoDa tathA sAmAjika vikRti kA darzana karane vAlI maulika kathAvastu hai / pAtra bhAvAtmaka hai, jaise adharma, vyabhicAra, parIkSA, parasparaprIti, anAcAra, paNDitasaMgati, kavitA, vyavahAra, hiMsA, ahiMsA, dayA, krodha, zauca, azauca i / prathama dvitIya aMkoM ke madhya ke viSkambhaka pradIrgha hai| eka sthAna para raMgapITha para eka sAtha gyAraha pAtroM kI upasthiti hai| dillIdayita vetana-dAnAmAtya kezavadAsa ke AdezAnusAra nATaka kA abhinaya Ayojita hotA hai / kathAvastu satyayuga meM dharma dvArA adharma kA gharSaNa / tretA meM jJAna evaM dvApara meM tapa kA vinAza hotA hai| vyabhicAra parasparaprIti se, bUDhe dhanapAla kI yuvatI vanitA kA kAmAcAra pUchatA hai / phira anAcAra nAmaka brAhmaNa ko apanI kAmagAthA sunAtA hai| parasparaprIti kA devara hone se anAcAra use surApAna karAtA hai| dvitIya aMka meM paurANika aura adharma kA vArtAlApa / tRtIya aMka meM vidyA ke abhAva ke kAraNa paMDitasaGgati phAMsI lagAne ko udyata hai| caturtha aMka meM vyavahAra mahApAtaka nyAya karatA hai ki usakA vadha honA caahiye| prayAga meM dharma-adharma meM yuddha hotA hai, jisameM dharma kI vijaya hotI hai| phira dharma mahAvidyA ko dekhane dazAzvamegha para jAtA hai| aMtima aMka meM rAjA, kavitA aura parivAra raMgapITha para Ate haiM / kavitA batAtI hai ki prajA meM aba cAritrika doSa nahIM rhe| vahIM zivajI padhArate hai aura rAjA dharma unakI pUjA karate hai| www.kobatirth.org -- dharmavijayacampU le-bhUminAtha ( nallA) dIkSita / upAdhiabhinava bhojarAja / I. 18 vIM zatI / viSaya- taMjaura ke vyaMkojI putra zAhajI kA caritravarNana dharmavitAnam le harilAla / pitAmaha mizra mUlacandra / pitAbhavAnI dAsa / racanAkAla I. 1722 / dharmazatakam - le-paM. jayarAja pANDe muMbaI ke vyApArI / bhASA prAsAdika / saMsAra se saba dharma pravartakoM ke vicAra isa meM samAviSTa hai| zloka 1 se 66 vaidika RSi, 67 se 70 kanaphyUziyasa, 71 se 78 buddha, 79 se 86 aphalAtUna (pleTo) 87 se 91 yezU khrista, 92 jharatuSTra, 93 zopenahAra, 94 se 96 mahaMmada isa prakAra vicAroM kI vyavasthA kI hai 1 dharmazAstranibaMdha le- phakIracaMda / dharmazAstravyAkhyAnam - vyAkhyAtA ma.ma. zrIdhara zAstrI pAThaka, 148 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa dhuLe (mahArASTra) ke nivaasii| yaha vyAkhyAnoM kI saMkalita racanA hai| dharmazAsvavyAkhyAnam le bAlazAstrI pAyaguMDe / dharmazAstrasarvasvam - le- bhaTTojI I. 17 vIM zatI / / dharmazAstra - sudhAnidhi le divAkara 1686 I. meM praNIta / dharmasaMgItam le raadhaakRssnnjii| dharmasaMgraha le nArAyaNa zarmA (2) le haricandra / dharmasaMpradAyadIpikA le Ananda / dharmasAra - le purussottm| (2) le prabhAkara / dharmasiMdhu le kAzInAtha pAdhye (upAdhyAya) (paMDharapuravAsI) dharmazAstraviSayaka eka mahattvapUrNa graMtha / nirNayasiMdhu puruSArthIcaMtAmaNi kAlamAdhava, hemAdri, kAlatattvavivecana, kaustubha smRtyarthasAra Adi graMthoM kA AdhAra lekara graMthakAra ne vyavahAra meM Avazyaka dharmazAstrAMtargata viSayoM para isameM vicAra kiyA hai| katipaya sthAnoM para unhoMne svayaM ko ucita pratIta hone vAlA alaga nirNaya bhI diyA hai| isa graMtha ke tIna paricchedoM meM kAla ke bheda, saMkrAMti kA parvakAla, malamAsa, varjyAvarNya karma, vrata- paribhASA, pratipadAdi tithiyoM kA nirNaya, iSTikAla Adi viSaya samAviSTa haiM / dvitIya pariccheda meM caitrAdi bAraha mAsoM meM kiye jAne vAle kRtya, dazAvatAroM kI jyotiyAM, kapilASaSThI gajacchAyA caMdrAdi grahoM kA saMkrAMti kA puNyakAla, grahoM ke dAna Adi viSayoM para vicAra kiyA gayA hai| tRtIya pariccheda ke (pUrvArdha va uttarArdha zIrSaka vAle do bhAga haiM / ) pUrvArdha meM garbhAdhAna, puMsavanAdi saMskAra, dazadizAMti, punarupanayana, gaNavicAra rAzikUTa, nADI, gotrapravara, upAsanAdi homa, nityadAna, zUdrasaMskAranirNaya svapnanirNaya Adi viSayoM kA vivecana hai| uttarArdha meM zrAddha ke adhikArI, zrAddhabheda, zrAddha ke brAhmaNa Adi zrAddhaviSayaka viSayoM ke sAtha hI azaucanirNaya, pretasaMskAra, vidhavA - dharma, saMnyAsa, yatidharma, Adi viSayoM kA bhI samAveza hai| bhArata meM sarvatra isa graMtha ko mAnyatA prApta hai| dharmasiMdhu kA nirNaya bhArata meM sarvatra mAnya kiyA jAtA hai| isa graMtha kA lekhana pUrNa hone para pAdhyenI ke bhAI viThThalapaMta use sarvaprathama kAzI le ge| kAzI ke paMDitoM ne graMtha kA parIkSaNa karane ke pazcAt usake adhikRta evaM uttama hone kA nirNaya diyA / prastuta graMtha ke gauravArtha kAzI kSetra meM usakI zobhAyAtrA bhI nikAlI gaI thii| - For Private and Personal Use Only - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -- - dharmasiMdhu - 1. le mnniraam| 2. le kRSNanAtha / dharmasiMdhusAra (dharmAvthisAraH) le kAzInAtha upAdhyAya / (bAbA pAdhye) dharmazAstra viSayaka graMtha meM eka bRhada va mahattvapUrNa grNth| racanAkAla 1790 I. / yaha graMtha 3 paricchedoM meM vibhakta hai va tRtIya pariccheda ke bhI do bhAga kiye gaye haiN| isakI racanA " nirNayasAgara " ke AdhAra para kI gaI hai| dharmasubodhinI le- nArAyaNa /
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dharmasetu - le- tiruml| parAzaragotra / viSaya- vyvhaar| lerghunaath| dharmasya sUkSmA gatiH (rUpaka)- le-veMkaTakRSNa tmpii| aMkasaMkhyA- tiin| san 1924 meM prakAzita / dharmAdarza-le- paM. devkRssnn| mahArASTra ke saMtojI mahArAja kukaramuNDekara ke Adeza se likhita mhaaprbndh| isameM dharma viSayaka adyayAvat sabhI matoM kA parAmarza liyA hai| dharmAdharmaprabodhinI - le- premanidhi Thakkura / indrapati Thakkura ke putr| lekhaka nijAmazAha ke rAjya meM mAhiSmatI ke nivAsI the kintu usane saM. 1410 (1353-54 I.) meM mithilA meM apanA nibaMdha saMgRhIta kiyaa| Ahnika, pUjA, zrAddha, azauca, zuddhi, vivAha, dhArmika dAna, Apaddharma, vaikalpika bhoja, tIrthayAtrA, prAyazcitta, karmavipAka, sarvasAdhAraNa ke kartavya ityAdi viSayoM para 12 adhyAyoM meM vivecana kiyA hai| dharmAdhvabodha - le-rAmacaMdra / dharmAnubandhizlokA - le-kRssnnpnnddit| TIkA-rAma paNDita dvArA likhit| dharmAmRtam - le-nayasena / jainAcArya / I. 12 vIM za. (pUrvArdha) dharmAmRtamahodadhi - le-rghunaath| pitA- anantadeva / dharmAmbhodhi - anUpavilAsa kA aparanAma / dharmArNava - le- piitaambr| kAzyapAcArya ke putra / dharmodayam (nATaka) - le- dharmadeva gosvaamii| asm-nivaasii| racanAkAla 1770 iisvii| raMgapara meM abhinIta / viSaya-ahoma rAjA lakSmIsiMha (1769-1780 I.) dvArA maMDiyA grAma kI prajA ke vidroha ke zamana kI aitihAsika kthaa| saMskRta saMjIvanI sabhA, nAlavADI (AsAma) meM prApya / dharmopadeza - paM. rAmanArAyaNa zAstrI ke sampAdakatva meM barelI * meM san 1883 se yaha mAsika patrikA saMskRta-hindI meM prakAzita kI jAtI thii| dhAtukalpa - le- dhnvNtri| viSaya- Ayurveda / / dhAtucintAmaNi - le- harSakulamaNi / I. 16 vIM shtii| lekhaka ne svakRta kavikalpadruma para likhI huI yaha TIkA hai| dhAtupATha - artha sahita dhAtupATha ke prAcya, udIcya aura dAkSiNAtya aise dezabhedAnusAra tIna prakAra haiN| maitreya prabhRti kI vyAkhyA prAcya pATha para hai| kSIrasvAmI prabhRti kI vRtti udIcya pATha para hai aura pAlyakIrti AcArya kA pravacana saMbhavataH dAkSiNAtya pATha para hai| jisa dhAtupATha kA prakAzana cannavIra kavi kI katraDa TIkA ke sAtha huA hai, vaha kAzakRtsrakRta dhAtupATha mAnA jAtA hai| (2) le- anubhUtisvarUpAcArya / dhAtupAThataraMgiNI - le- hrsskiirti| I. 17 vIM shtii| dhAtupArAyaNam - le- hemcndraacaary| svakRta dhAtupATha para hemacaMdrAcArya kI yaha apanI TIkA hai| zloka- 5600 / hemacaMdra ne isakA saMkSepa bhI likhA hai| (2) le- puurnncNdr| I. 12 vIM shtii| cAMdra vyAkaraNa kI praNAlI ke anusAra yaha dhAtupATha hai| (3) le- devnndii| yaha pANinIya dhAtupATha kI vyAkhyA hai| pANinIya dhAtupATha kA apara nAma hai 'daNDakapATha' / dhAtupratyayapaMjikA - le- hryogii| (nAmAntara- prolanAcArya) I. 12 vIM shtii| dharmakIrti nAmaka vidvAna ne bhI isI nAma kA anya graMtha likhA hai| dhAtupradIpa - le-maitreyrkssit| I. 11-12 vIM shtii| pANini ke "dhAtupATha" para bhaassy| dhAtu-prabodha - le. kAlidAsa ckrvrtii| I. 18 vIM zatI uttarArdha / dhAtumAlA - le. SaSThIdAsa vizArada / I. 18 vIM zatI uttarArdha / dhAtu-ratnAkara - le. nArAyaNa bndopaadhyaay| I. 17 vIM shtii| yaha eka padyamaya vyAkaraNa graMtha hai| dhAturUpabheda - le. dazabala (athavA varadarAja) viSayaAkhyAtoM kA arthbodh| dhAtuvivaraNam - le. pAlyakIrti dhAtuvRtti - le. saaynnaacaary| isame lekhaka ne dhAtupATha kA nirdhAraNa Atreya, maitreya, puruSakAra, nyAsakAra inake anusAra kiyA hai| pANinIya dhAtupATha meM cirakAla se avyavasthA athavA viparyAsa ho gayA thaa| sAyaNAcArya ne apanI dhAtuvRtti meM svamatAnusAra pAThoM kA parivartana parivardhana aura zodhana kiyA hai| dhAtavatti sadhAnidhi - le. saaynnaacaary| 13 vIM shtii| pANinIya dhAtupATha kI vistRta ttiikaa| prastuta graMtha meM helArAja, bhaTTa-bhAskara, kSIrasvAmI, zAkaTAyana, pataMjali, bhAguri, kaiyaTa, haradatta, jayAditya ityAdi prAcIna vaiyAkaraNoM kA yatra tatra ullekha kiyA hai| zabdazAstra viSayaka jJAnakoza ke samAna isakA mahattva hai| dhArAyazodhArA - leM. digaMbara mahAdeva kulakarNI / sNskRtaadhyaapk| nyU iMgliza skUla, saataaraa| mAlava pradeza tathA usake itihAsa kA vrnnn| dhIra-naiSadham (nATaka) - le. ma.ma. rAmAvatAra shrmaa| janma 1874 ii.| bihAra rASTrabhASA pariSad se rAmAvatAra zarmA graMthAvali meM prkaashit| yaha kavi ke vidyArthikAla kI racanA hai| aMkasaMkhyA saat| nala-damayantI kI kathA ko nayA rUpa dene kA lekhaka ne prayAsa kiyA hai| dhUtAvatIdIpadAnapUjA - rudrayAmalAntargata, ziva-pArvatI saMvAdarUpa / viSaya- dhUmAvatI devI ke nimitta prajvalita dIpadAna aura pUjAvidhi / dhUtAvatIpaMcAgaMm - zloka 3251 dhUrtanATakam - sAmarAja diikssit| I. 17 vIM zatI (uttarArdha) mthuraanivaasii| prathama abhinaya bhagavAn narakesarI kI yAtrA ke avasara para huA thaa| kathAsAra- nAyaka mUDhezvara apane ziSya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 149 For Private and Personal Use Only
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir HTHHTHH mukhara aura jagavaMcaka ko sAtha lekara nAyikA vasantalatikA dhruvAvatAram (rUpaka) - le.- skaMda zaMkara khot| nAyaka se milane cle| guru ke Agamana kI sUcanA dene jagavaMcaka sudhIra nAmaka chAtra jise dhruva kA nUtana avatAra batAyA gayA jAtA hai to vahI usake praNaya meM samAsakta ho jAtA hai| guru hai| nAgapura se prakAzita / ke vahAM pahuMcane para ziSya bhAga kara palisa ko le AtA hai| dhvanyAloka (aparanAma-1) sahadayAloka 2) kAvyAloka) palisa. nAyaka maDhezvara ko vezyA ke sAtha praNayakrIDA karate .le. aanNdvrdhn| bhAratIya kAvyazAstra kA yaha eka yugapravartaka hue raMge hAthoM pakar3a kara, dono ko rAjA ke samakSa le jAtA graMtha hai| isameM dhvani ko sArvabhauma siddhAnta kA rUpa dekara hai| rAjA vasantalatikA ko dekhate hI sudha kho baiThatA hai| usakA sAMgopAMga vivecana 4 udyAtoM meM vibhakta hai| isake 3 muDhezvara apanI siddhiyoM kA varNana baDhA caDhA kara karatA hai| bhAga haiM- kArikA, vRtti va udaahrnn| prathama udyota meM dhvani aura rAjA ko mUrkha banAkara vasantalatikA ko hathiyA letA hai| saMbaMdhI prAcIna AcAryoM ke matoM kA nirdeza karate hue dhvani dhUrtAkhyAnam - le. hribhdrsuuri| jainaacaary| I. 8 vIM shtii|| virodhI saMbhAvya ApattiyoM kA nirAkaraNa kiyA gayA hai| isI hAsya aura vyaMgapUrNa rcnaa| viSaya- atiraMjita paurANika kathAoM udyota meM dhvani kA svarUpa batalAkara, use kAvya kA ekamAtra ko nirarthaka siddha krnaa| isI prakAra kA dharmaparIkSA nAmaka prANatattva svIkAra kiyA gayA hai aura batalAyA gayA hai ki graMtha amitagati ne likhA hai| prastuta saMskRta graMtha haribhadra ke kAvyazAstrIya alaMkAra, rIti, vRtti guNa Adi kisI bhI saMpradAya mUla prAkRta graMtha kA rUpAMtara hai| meM dhvani kA antarbhAva nahIM kiyA jA sktaa| pratyuta uparyukta dhyAnabiMdUpaniSad - kRSNa yajurveda se saMbaMdhita 150 zlokoM sabhI siddhAnta dhvani meM hI antarbhUta kiye jA sakate haiN| dvitIya udyoga meM dhvani ke bhedoM kA varNana va isIke eka kA eka navya upaniSad / isameM dhyAna yoga kA mAhAtmya batAte hue kahA gayA hai ki dhyAna dvArA brahmasamAdhi siddha hone para prakAra asaMlakSyakramavyaMga ke aMtargata rasa kA nirUpaNa hai| pUrvajanma ke pApa naSTa ho jAte haiN| isa upaniSad meM oMkAra rasavadalaMkAra va rasa-dhvani kA pArthakya pradarzita karate hue guNa ke dhyAna kI vistRta jAnakArI dI gaI hai| tatpazcAt brahmA, va alaMkAra kA svarUpabheda vizada kiyA gayA hai| tRtIya udyota viSNu, rudra, mahezvara evaM acyuta ina pAMca mUrtiyoM kA varNana isa graMtha kA sabase baDA aMza hai jisameM dhvani ke bheda va hai| phira SaDaMga yoga ke nideza ke sAtha hI siddha, bhadra, siMha prasaMgAnusAra rItiyoM va vRttiyoM kA vivecana hai| isI udyota meM aura padma ina pramukha yogAsanoM kA varNana kiyA gayA hai| bhaTTa evaM prabhAkara prabhRti tArkikoM va vedAMtiyoM ke matoM meM pazcAt yogacakroM evaM nADIcakroM kA varNana karate hue, ajapA dhvani kI sthiti dikhalAI gaI hai aura guNIbhUtavyaMga va citrakAvya haMsavidyA kathana kI gaI hai| isake bAda ke bhAga meM yogI kA varNana kiyA gayA hai| caturtha udyota meM dhvani siddhAnta kI ke AcAra-vicAroM, vividha yogabaMdhoM va yogamudrAoM kA varNana vyApakatA va usakA mahattva varNita kara, pratibhA ke AnaMtya kA karate hue tadanusAra prANoM kA kArya, 'agni kA 'ra' pRthvI kA varNana hai| isa para ekamAtra TIkA (abhinava gupta kRta'la' 'jIva' kA 'va' aura AkAza kA 'ha' bIjAkSara batAe "locana") prApta hotI hai| abhinava gupta ne apane isa TIkAgraMtha meM caMdrikA nAmaka TIkA kA bhI ullekha kiyA hai gae haiN| prANa va apAna kA avarodha kara praNava kA uccAra karane para jo nAda hotA hai, vaha amUrta, vINAdaMDasamutthita tathA kiMtu yaha TIkA prApta nahIM hotii| "dhvanyAloka' kI racanA zaMkhanAdayukta hotA hai| dhyAna se kapAlakuhara ke madhya bhAga meM kArikA va vRtti meM huI hai| kaI vidvAnoM kA mata hai ki caturdAroM meM sUrya ke samAna camakane vAle AtmasvarUpa kA darzana kArikAeM dhvanikAra kI racI huI haiM jo AnaMdavardhana ke pUrvavartI hotA hai aura vahAM mana kA laya hokara mAhezvarapadarUpI biMdu the aura AnaMdavardhana ne una para apanI vRtti likhI hai kintu paraMparAgata mata donoM kI abhinnatA mAnatA hai| abhinavagupta, kA sAkSAtkAra huA karatA hai| kuMtaka, mahimabhaTTa va kSemeMdra ke atirikta svayaM AnaMdavardhana ne dhyAnazatakam - le- shess| bhI apane ko "dhvanisiddhAnta kA pratiSThApaka" kahA hai aura dhruva (rUpaka) - le. shriinivaasaacaary| I. 19 vIM shtii| "dhvanyAloka" ke aMtima zloka se bhI isa tathya kI puSTi dhruvatApasam (rUpaka) - le.- padmanAbhAcArya / I. 19 vIM shtii| hotI hai| saMprati "dhvanyAloka" va "locana" ke kaI hiMdI dhruvacaritam - le.- ma.ma.gaNapati zAstrI, vedaantkesrii| 2) anuvAda va bhASya prApta hote haiN| DA. kRSNamUrti ne aMgrejI meM le. jykaant| aura DA.jaikobI ne isakA jarmana meM anuvAda kiyA hai| isameM kula 117 kArikAeM (19+33+48+17 = 117) haiN| dhruvAbhyudayam (nATaka)- le. ma.ma. shNkrlaal| racanAkAla1886 I. yazavantasiMha sTIma mudrayantrAlaya, lobaDIpura, jAmanagara nakulIvAgIzvarIprayoga - zloka 95 / se sana 1911 meM prakAzita / aMkasaMkhyA- saat| dhruva kI kathA nakSatrakalpa - eka zAMtigraMtha / isa graMtha meM nakSatrapUjA, naiRtyakarma kA chAyAtattva-pradhAna pradarzana / va amRtazAMti se abhayazAMti ke tIsa bheda aura nimitta diye gae haiN| 150/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org nakSatrazAnti - le. bodhAyana / nagara-nUpUram (rUpaka) - le. DA. ramA caudhurii| aMkasaMkhyA dasa / kathAsAra mekhalA nAma kI sundarI gaNikA pUre nagara ko apane nRtya se vaza kara letI hai paraMtu anta meM use pratIta hotA hai ki aihika bhoga vastutaH vyartha hai / haridvAra ke kisI mahAtmA se upadeza grahaNa kara vaha saMnyAsinI bana jAtI hai| nakhastuti - le. mdhvaacaary| I. 12-13 vIM zatI / stotrakAvya / jarAja- yazobhUSaNam le. narasiMha kvi| isa graMtha kI racanA vidyAnAtha kRta "pratAparudra- yazobhUSaNa" ke anukaraNa para kI gaI hai| yaha graMtha maisUra rAjya ke maMtrI naMjarAja kI stuti meM likhA gayA hai| isameM 7 vilAsoM meM nAyaka, kAvya, dhvani, rasa, doSa, nATaka va alaMkAra kA vivecana hai| pratyeka viSaya ke udAharaNa meM naMjarAja saMbaMdhI stutiparaka zloka diye gae haiN| aura nATaka ke vivecana meM (SaSTha vilAsa meM) svataMtra rUpa se eka nATaka kI racanA kara dI gayI hai| isakA prakAzana gAyakavADa orieMTala sIrIja se ho cukA hai| navAda1) le. gadAdhara bhaTTAcArya 2) raghunAthaziromaNi / navAdIkA le. vizvanAtha siddhAntapaMcAnana / naTAGkuzam - le. mahimabhaTTa / isa meM rasa tathA abhinaya para sazakta carcA tathA unakA saMbaMdha digdarzita hai| galata prakAra ke abhinaya para kar3I AlocanA hai| isake udAharaNa ke liye AzcaryacUDAmaNi (zaktibhadra kRta) se zloka uddhRta kie haiN| prathama zloka meM mahima zabda Ane se yaha racanA mahimabhaTTa kI ho aisA sujhAyA gayA hai| isameM pratijJA yaugandharAyaNa tathA vINAvAsavadattA ke sAtha yaugandharAyaNa aura avimAraka kI kuraMgI kA AtmadAha ullikhita hai| naTezavijayam ( kAvya ) kavi veGkaTakRSNa yajvA / pitAveGkaTAdri / I. 17 vIM shtii| sAta sarga ke isa mahAkAvya meM cidambara kSetra ke naTeza bhagavAn kA vilAsa varNita hai / nandighoSavijayam (aparanAma- kamalAvilAsa) (nATaka) le. zivanArAyaNa dAsa i. 16 vIM shtii| pAMca aGkoM meM kamalA tathA puruSottama kI pArasparika caryA kA aGkana / nanA- vitAinam (rUpaka) lo. DA. siddhezvara paTTopAdhyAya / janma 1918 | saMskRta sAhitya pariSad dvArA sana 1974 meM prkaashit| Adhunika taMtra se likhita kathAsAra - sUtradhAra azauca veSa meM praveza kara kahatA hai ki nanA ke maraNAsanna hone se Aja abhinaya na hogaa| darzakoM meM se eka taruNa, eka zikSaka tathA eka paMDita uTha kara maMcapara jA kara vicAra vimarza karate haiM tathA vaidyoM ke bulAne jAte haiN| tInoM svakumbha, makumbha tathA vasukumbha nAmaka vaidyoM ko bulAne jAte haiN| tInoM kI upAya-yojanA alaga alaga rahatI hai| itane meM uttarA ghoSita karatI hai ki nanA mara gyii| aba usake zava kI - - vyavasthA karane kI carcA calatI hai itane meM nanA uTha khaDI hotI hai| use pretAviSTa samajha vaidya bhAga jAte haiN| uttarA DaratI hai ki jaba yaha merA galA maroDegI, kyoM ki usI ne vaidyoM kI sahAyatA se nanA ko viSa dene kI yojanA banAyI thI / nandikezvarasaMhitA le. nNdikeshvr| I. pU. 4 thI zatI / prAyaH bharata ke samakAlIna mAne jAte hai| isa saMgItaviSayaka graMtha meM SaDja, RSama, gaMdhAra, madhyama aura paMcama ina pAca svaroM ke nirmAtA nArada aura dhaivata tathA niSAda ke nirmAtA tuMbaru the aisA vizeSa nirdeza kiyA hai| abhinayadarpaNa nAmaka graMtha ke nirmAtA bhI nandikezvara mAne jAte haiN| nandicaritam le kRSNakavi / napuMsakaliMgasya mokSaprAptile satyannata zAstrI (za. 20) laghu rUpaka viSaya napuMsakaliMgI zabdoM kI mahimA / narakAsuravijayam (1) kavi- mAdhavAmAtya / viSaya kRSNacaritra / 2) le. dharmasUri / I. 15 vIM zatI / narapatirAjacaryA le. nrpti| viSaya- zubhAzubha zakuna kI carcA / naravarazatakam le. tiruveMkaTa tAtAdezika / nelora (AMdhra ) meM mudrita / narasiMhapaMcAgaMm rudrayAmala- tantrAntargata / zloka 468 1 narasiMhapurANam isI prAcIna vaiSNava upapurANa ko nRsiMha athavA nArasiMha purANa bhI kahate haiN| isameM nimna viSayoM kA samAveza hai| narasiMha ko parabrahma mAnakara unakI stuti, brahmAMDa kI utpatti kAla vibhAga, saMsAra vRkSa kA varNana, jJAnastuti, viSNupUjA, "om namo nArAyaNAya'' isa mantra kA jApa, sUryasoma vaMzAvali, usameM vizeSataH narasiMhapUjaka rAjAoM kA itihAsa, lakSakoTi homa, viSNu pratiSThA, varNAzrama ke kartavya, vaiSNava tIrthakSetra, vrata, dAna, sadAcAra aura durAcAra / ukta viSayoM se saMbaMdhita kathAeM bhI haiM isa upapurANa meM yaha purANa sana 400 se 500 ke kAlakhaMDa meM pramukhatayA narasiMha ke guNa gaurava hetu racA gayA hai| isakA adhikAMza bhAga padya meM tathA alpa bhAga gadya meM hai| - - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only - narasiMhabhAratIcaritaram le. rAjavallabha zAstrI, madrAsa / zRMgerI ke zAMkara pIThAdhipati svAmI kA mahAkAvyAtmaka caritra, i. 1936 meM likhita / narasiMhasarasvatI mAnasapUjAstotram - kavi - zrIgopAla / narasiMhATTahAsa - le. mu. narasiMhAcArya / narANAM nApito dhUrtaH le. nArAyaNazAstrI kAGkara / jayapura nivAsI / sana 1957 meM "madhuravANI" patrikA meM prakAzita / ekaaNkii| dRzyasaMkhyA cAra / kathAsAra niThallA rAmakizora, patnI kamalA ke samajhAne para dhana arjita karane hetu dUsare grAma ko jAta hai| mArga meM rAta meM kisI dAnava se muThabheDa hotI hai| vaha apane thaile saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 151
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir se darpaNa dikhA kara dAnava ko DarAtA hai ki isa thaile meM kaI dAnava baMda haiN| usase svarNamudrAeM prApta kara vaha ghara lauTatA hai| dAnava ke mAmA usase nipaTane Ate haiN| unheM rAmakizora ekadama chaH darpaNa dikhAkara DarAtA hai tathA usase bhI dhana aiMThatA hai| narezavijayam (kAvya) - le. veMkaTakRSNa diikssit| narezvaraparIkSA-prakAza - le. raamknntth| zloka 2500 / sarvadarzanasaMgrahAntargata zaivadarzana meM ullikhita narezvaraparIkSA para ttiikaa| narezvaraviveka - le. prmesstthii| narottamavilAsa - le. vizvanAtha ckrvrtii| narmabhAlA- (vyaMgya kAvya ) le. kssemeNdr| graMtha kI racanA ke uddezya para vicAra karate hue kSemeMdra ne sajjanoM ke vinoda ko hI apanA lakSya banAyA hai| narmamAlA meM 3 pariccheda yA parihAsa haiN| unameM kAyastha, niyogI Adi adhikAriyoM kI ghRNita lIlAoM kA sUkSma dRSTi se varNana hai| kSemeMdra ne isameM samakAlIna samAja va dharmAcAra kA paryavekSaNa karate hue unakI burAiyoM kA citraNa kiyA hai, kiMtu kahIM-kahIM varNana grAmya va udvegajanaka ho gayA hai| kSemeMdra kI yaha racanA saMskRta sAhitya meM sarvathA navIna kSetra kA udghATana karanevAlI hai| nalacaMpU - le. * trivikrmbhtttt| pitA- nemaadity| I. 10 vIM shtii| viSaya- mahArAja nala va bhImasutA damayaMtI kI praNaya kathA / prastuta kAvya kA vibhAjana 7 ucchavAsoM meM kiyA gayA hai| prathama ucchvAsa- isakA prAraMbha caMdrazekhara bhagavAn zaMkara va kaviyoM ke vAgavilAsa kI prazaMsA se huA hai| satkAvya-prazaMsA, khala-niMdA va sajjana prazaMsA ke pazcAt vAlmIki vyAsa, guNADhya va bANa kI prazaMsA kI gaI hai| tadanaMtara varSA varNana ke bAda eka upadravI zUkara kA kathana kiyA gayA hai jise mArane ke liye rAjA nala AkheTa ke liye prasthAna karatA hai| AkheTa ke kAraNa thake hue nala kA zAlavRkSa ke nIce vizrAma karanA varNita hai| isI bIca dakSiNa deza se AyA huA pathika damayaMtI kA varNana karatA hai| pathika ne yaha bhI sUcanA dI ki damayaMtI ke samakSa rAjA nala kI bhI prazaMsA kisI pathika dvArA ho rahI thii| usake rUpasauMdarya kA varNana sunakara damayaMtI ke prati nala kA AkarSaNa hotA hai aura pathika calA jAtA hai| dvitIya ucchvAsa - isameM varSA kAla kI samApti va zarad Rtu kA Agamana, vinoda ke hetu ghUmate hue nala ke samakSa haMsoM kI maMDalI utaratI hai| uname se eka ko nala pakaDa letA hai| AkAzavANIdvArA yaha sUcanA prApta hotI hai ki damayaMtI ko AkaSTa karane ke liye yaha haMsa dUtatva karegA rAjA damayaMtI ke viSaya meM haMsa se pUchatA hai| haMsa kuMDinapura ke rAjA bhIma va unakI rAnI priyaMgumaMjarI kA varNana karatA hai| tRtIya ucchvAsa- rAnI priyaMgumaMjarI ko damanaka muni ke varadAna se damayaMtI kanyA hotI hai| usake zaizava, zikSA evaM tAruNya kA varNana hai| caturtha ucchvAsa- haMsa dvArA damayaMtI ke sauMdarya kA varNana sunakara rAjA nala kI utkaMThA bar3hatI hai| haMsa-vihAra, haMsa kA kuMDinapura jAnA va nala ke rUpa-guNa kA varNana sunakara damayaMtI romAMcita hotI hai| nala ke liye sAlaMkAyana kA upadeza, vIrasena dvArA sAlaMkAyana kI nIti kA samarthana, nala kA rAjyAbhiSeka varNana, patnI ke sAtha vIrasena kA vAnaprastha avasthA vyatIta karane hetu vana-prasthAna va pitA ke abhAva meM nala kI udAsInatA kA varNana hai| ___ paMcama ucchvAsa- nala ke guNoM kA varNana zravaNa kara damayaMtI ke mana meM nala viSayaka utkaMThA hotI hai| vaha nala ko dene ke lie haMsa ko apanI hAralatA detI hai| damayaMtI ke svayaMvara kI taiyArI, uttara dizA meM nimaMtraNa dene jAne vAle dUta se damayaMtI kI zliSTa zabdoM meM bAtacIta, senA ke sAtha nala kA vidarbha deza se liye prasthAna, narmadA ke taTa para iMdrAdi lokapAloM dvArA damayaMtI- dautya-kArya meM nala kI niyukti| lokapAloM kA dUta banane ke kAraNa nala ciMtita hotA hai, zrutazIla nala ko sAMtvanA detA hai| SaSTha ucchvAsa meM prabhAta kAla aura viMdhyATavI kA varNana hai| vidarbha deza ke mArga meM damayaMtI kA dUta puSkarAkSa damayaMtI kA praNayapatra nala ko arpita karatA hai| nala va pusskraaksssNvaad| payoSNI-taTa para senA kA vizrAma, damayaMtI dvArA preSita kinnaramithuna dvArA damayaMtI varNana- viSayaka gIta, rAtri meM nala kA vizrAma, prAtaH agrima yAtrA kI taiyArI va kuMDinapura meM nala ke Agamana ke upalakSya meM harSa / saptama ucchvAsa meM nala ke samIpa vidarbharAja kA Agamana, anyAnya kuzala-prazna. damayaMtI dvArA bhejI gaI kirAta kanyAoM kA nala ke samIpa aagmn| naladvArA pravartaka, puSkarAkSa va kinaramithuna damayaMtI ke pAsa bheje jAte haiN| nala kA manovinoda va autsukya, damayaMtI ke yahAM se parvataka lauTa kara aMtaHpura evaM damayaMtI kA varNana karatA hai| iMdra ke vara prabhAva se kanyAMtaHpura meM nala kA prakaTa honA va damayaMtI tathA usakI sakhiyoM kA vismy| nala-damayaMtI kA anyonya darzana va tanmUlaka rasAnubhUti / naladvArA damayaMtI ke samakSa da kA saMdeza sunAyA jAtA hai| damayaMtI viSaNNa hotI hai| dayamaMtI ke bhavana se nala prasthAna karatA hai aura utkaMThApUrNa sthiti meM hara-caraNa-sarojadhyAna ke sAtha kisI bhAMti nala rAtri yApana karatA hai| prastuta suprasiddha caMpU meM nala-damayaMtI kI pUrI kathA varNita na hokara Adhe vatta kA hI varNana kiyA gayA hai| yaha zrRMgArapradhAna racanA hai. ataH isakI siddhi ke liye aneka kAlpanika manoraMjaka ghaTanAoM kI isameM yojanA kI gaI hai| prastuta 'nalacaMpU' va zrIharSa-racita 'naSedhacarita' kI kathAoM va 152 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir varNanoM meM vismayajanaka sAmya hai| saMskRta sAhitya meM zleSa yojanA kI vizeSatA usakI saralatA meM hai aura usameM sabhaMga padoM kA Adhikya hai| zleSa-priya hone ke kAraNa zAbdI krIDA ke prati bhaTTajI kA dhyAna adhika hai| ataH ve kathA ke itivRtta kI ciMtA na kara zleSa-yojanA va varNana-bAhulya ke dvArA hI kavitva kA pradarzana karate haiN| yaha zAbdI -krIDA sarvatra dikhAI par3atI hai| isake pratyeka ucchvAsa ke aMtima padya meM "haricaraNasaroja" zabda prayukta hai, ataH yaha campU "haricaraNa-sarojAMka" kahalAtA hai| nalacaritam (nATaka)- le, nIlakaNTha diikssit| I. 17 vIM shtii| prathama abhinaya kAMcI meM kAmAkSIpariNaya ke avasara pr| dasa aMkoM kA yaha nATaka, chaThaveM aMka ke prAraMbha taka hI upalabdha hai| pradhAna rasa zRMgAra, vaidarbhI riitii| Aveza ke kSaNoM meM strI -pAtroM ke mukha se bhI saMskRta udgaar| viSayanala aura damayaMtI kI prnnykthaa| pANigrahaNa ke pazcAt damayantI patigRha meM AtI hai| aMtima aMka meM mantrI vyakta karatA hai ki pratinAyaka kI puSkara ke sAtha mitratA nala ke lie hAnikAraka hai| isake Age kA aMza aprApya hai| naladamayaMtIyam - le- kAlIpada trkaacaary| smy1888-1972| racanAkAla- sana 1917 / sArasvata mahotsava ke avasara para saMskRta chAtroM dvArA abhiniit| aMkasaMkhyA sAta / isa nATaka meM nRtya-gItoM kA pracura prayoga, prAkRta bhASA kA samAveza tathA atyaMta lambe saMvAda tathA ekoktiyAM haiN| nalapAkadarpaNa - viSaya- pAkazAstra / caukhaMbA saMskRta pustakAlaya (vArANasI) dvArA prakAzita / nalavijayam (mahAnATaka) (apara nAma- bhaimIpariNaya) - le- maNDikala raamshaastrii| maisUra se san 1914 meM prakAzita / mahArAja kRSNarAja ke Adeza se kapilAtI para, navarAtra mahotsava meM abhinIta / aMkasaMkhyA ds| nala-damayaMtI ke vivAha, viyoga tathA punarmilana kI kthaa| nalavilAsam - le-parvaNIkara sItArAma / I. 18-19 vIM shtii| nalavilAsam - le- ahobala nRsiNh| racanAkAla- san 1760 ii| aMkasaMkhyA - chH| viSaya- naladamayaMtI kI prnnykthaa| nalAnandam (nATaka) - le- jiivbudh| i. 17 vIM shtii| jagannAtha paMDitarAja ke vaMzaja / viSaya- nala-damayaMtI ke vivAha kI kthaa| nala kI cUta meM parAjaya hone ke bAda, punarmilana taka kA kathAnaka nibddh| aMkasaMkhyA- saat| nalAbhyudayam - le- taMjaura nareza raghunAtha naayk| I. 17 vIM shtii| nalAyanI campU - le- nArAyaNa bhaTTapAda / nalodayam - le- ravideva (TIkAkAra rAmarSi ke matAnusAra) zlokasaMkhyA- 2101 4 soM kA laghu kaavy| kthaavstunlcritr| mahAbhAratIya mUla kathA para vizeSa dhyAna na dekara kavi yamakacAturI ke pradarzana meM vyasta dikhAI detA hai| anAvazyaka lambe varNana tathA geytaa| isakA lekhaka nizcita rUpa se jJAta nahIM hai| koI ise kAlidAsapraNIta mAnate haiM para usake jJAta kAvyoM kI tulanA meM yaha nimna zreNI kA hai| nalodaya tathA rAkSasakAvya kA lekhaka yamakakavi kAlidAsa ko hI mAnate haiN| eka TIkAkAra ke matAnusAra rAkSasakAvya vararuci kA hai para anya TIkAkAra (viSNu) nalodaya kA kartRtva vAsudeva ko detA haiN| vAsudeva kRta tripuradahana aura prastuta nalodaya kA prAraMbha samAna zlokoM se hotA hai| nalodaya ke TIkAkAra- (1) mallinAtha, (2) prajJAkara mizra, (3) kRSNa, (4) tiruveMkaTasUri (5) AdityasUri, (6) haribhaTTa, (7) nRsiMhazarmA, (8) jIvAnanda, (9) kezavAditya, (10) gaNeza, (11) bharatasena (12) mukundabhaTTa, aura (17) prabhAkara mizra, (18) rAmarSi / rAkSasakAvya ke TIkAkAra- (1) premadhara, (2) zambhu bhAskara, (3) kavirAja (4) kRSNacandra, (5) udayAkara mitra, aura (6) bAlakRSNa paaygunndde| nalacaritra viSayaka pramukha graMthoM kI sUci - (1) nalodayaravideva (yamakakavi), (2) nalAbhyudaya-vAmana bhaTTabANa, (3) nalacampU (damayaMtIkathA)- trivikramabhaTTa (4) damayaMtI-pariNayacakrakavi, (5) rAghavanaiSadhIya- haradatta, (6) abodhAkaraghanazyAma, (7) kaliviDambana-nArAyaNa zAstrI, (8) nalacaritra nATaka- nIlakaNTha, (9) nala-harizcandrIya- ajJAta lekhaka, (10) sahRdayAnanda- (15 sarga) le- kRSNAnanda, (11) uttaranaiSadham(16 sarga) le- vandAru bhtttt| (zrIharSa kAvya kI kamI kI pUrti, naiSadhIyAnusAra, vizeSa kAvyaguNayukta racanA), (12) kalyANa-naiSadham- (sAta) srg| (13) sArazataka- kRSNarAma, (14) AyaniSadham le- paM.e.vhI. narasiMhacArI, madrAsa, (15) pratinaiSadham- le. vidyAdhara aura lakSmaNa, I. 16521 (16) maMjulanaiSadham - nATaka, 7 aMka le.- veMkaTa raMganAtha, vijgaapttttmnivaasii| (17) bhaimIpariNaya- 10 aMka kA nATaka, lerAmazAstrI (maMDakala) (18) nalAnanda nATaka- 7 aMka, lejiivbudh| (19) nalavilAsa- nATaka, (7 aMka) le-rAmacaMdra / (20) naladamayaMtIya le- kAlipada tarkAcArya, klkttaa| (12) anarghanalacarita mahAnATakam, le- sudarzanAcArya, pNcnd-nivaasii| (22) nalabhUmipAlarUpakam- le- ajnyaat| (23) damayaMtIkalyANam- 5 aMkoM kA nATaka le- rNgnaath| (24) damayaMtIpariNaya- 5 aMkoM kA nATaka, le- nallana cakravartI shtthgopaacaary| 18 vIM zatI kA uttarArdha) ityAdi / navakaNDikAzrAddhasUtram-(nAmAntara- zrAddhakalpasUtra) - isa para TIkA hai- (1) karkakRta zrAddhakalpa, (2) kRSNamizrakRta shraaddhkaashikaa| (3) anantadevakRta- zAddhakalpasUtrapaddhati / navakoTiH (zatakoTi:)-le- rAmazAstrI / viSaya- zaivasiddhAnta / nava-gItAkusumAMjali - le- sI. veMkaTaramaNa, pradhAna AcArya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/153 For Private and Personal Use Only
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra saMskRta mahAvidyAlaya baMgalora / 108 zlokoM meM 9 gItAeM samAviSTa - rAmagItA, kRSNagItA, dazAvatAragItA, gaNezagItA, sadgurugItA, zivagItA, vANIgItA, lakSmIgItA, aura gauriigiitaa| navagrahacaritam (bhANa) / le ghanazyAma / I. 18 vIM zatI / navagrahacaritam le ghanazyAma 1700-1750 I. pratIka rUpaka / anUThI pAribhASika zabdAvalI kA isameM upayoga huA hai jaise "prapaMca aMka / prastAvanA ke sthAna para "sUcyArtha " / viSkambhaka ke sthAna para "kAla" i. divya aura bhAvAtmaka pAtroM kA saMyojana / caritanAyaka devatA / prapaMcasaMkhyA tIna / nAyaka sUrya kA pratinAyaka rAhu gRhAdhipati hokara svataMtra rUpa se rAzilAbha cAhatA hai| apane aura sAthI ketu ke nAma para eka eka dina banavAnA cAhatA hai| sUryapakSa kA senApati maMgala hai| rAhu kI ora se "zani" ko phoDane ke prayatna cala rahe haiN| laDAI unatI hai| anta meM zukra aura bRhaspatti sandhi karate haiN| zukra, rAhu ko "svarbhAnu' nAma dekara prasanna karatA hai| kathAsAra navagrahacintAmaNi zloka- 6401 - - www.kobatirth.org - navagrahamaMtra (navagrahakArikA) le bRhaspati zloka- 301 navagrahazAntipaddhati (sAmavediyoM ke lie) le zivarAma / pitA vishraam| - navagraha siddhamaMtra pUjAvistAra (rudrayAmalokta) kRSNa yudhiSThira sNvaadruup| isameM navagraha yaMtra ke nirmANa aura pUjana kI vidhi varNita hai| - - navyadharmapradIpikAle kRpArAma tarkavAgIza, vArena hesTiMgja kI samiti ke sadasya / navarAtrakalpa le- ziva-pArvatI saMvAdarUpa viSaya- zArada navarAtra ke purazcaraNa Adi / navarAtranirNaya le-gopAla vyAsa / navadurgApUjArahasyam (rudrayAmalantargata) pArvatI mahAdeva navarAtrapUjAvidhAnam - le-viSaya- zArada navarAtra meM bhagavatI saMvAdarUpa paTala- 11 prAraMbhika 2 paTala prastAvanA ke rUpa zakti kI pUjA, purazcaraNa Adi kA tAMtrika pratipAdana / meM haiN| zeSa 9 paTaloM meM durgA ke nau rUpoM kI pUjA kA vivaraNa hai| navarAtrapradIpa le- (1) le- vinAyaka paMDita / zloka- 1000 1 navadurgApUjAvidhi (rudryaamlaantrgt)| (2) le nandapaNDita / devduutiipuujaavidhi| zloka- 2951 navarAtravidhi navyadharmapradIpa navavivekadIpikA le- kRpArAma guru jayarAma / AzrayadAtA trilokacaMdra evaM kRSNacaMdra 18 vIM zatI ke uttarArdha meM baMgAla ke jamInadAra the| nAmAntara navamAlikA (nATikA) le- vizvezvara paannddey| samayaaThArahavIM zatI / paTiyA (jilhA almoDA u. pra.) ke nivAsI / kathAsAra- nAyikA navamAlikA kA koI rAkSasa apaharaNa karatA hai| prabhAkara nAmaka tapasvI use mukta karA kara avas ke rAjA vijayasena ko sauMpatA hai| donoM meM prIti hotI hai| pratinAyikA mahArAnI caMdralekhA kruddha hokara navamAlikA ko usakI sakhI caMdrikA ke sAtha kArAgAra meM DAlatI hai| kucha dina pazcAt anaMgarAja hiraNyavarmA kA maMtrI Akara batAtA hai ki unakI rAjakanyA apahRta ho gayI thii| bAda meM jJAta hotA 154 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa hai ki navamAlikA hI vaha rAjakumArI thii| jyotiSiyoM ke matAnusAra usakA pati sArvabhauma samrATa hone vAlA hai| taba mahArAnI caMdralekhA svayaM usakA vivAha nAyaka se karAtI hai| - prahlAdabhaTTa / zaivadharmazAstra se saMgRhIta 900 navaratnamAlA zloka | navaratnarasavilAsa le- zrInivAsa / navarasamaMjarI le- narahari / bIjApura ke sulatAna ibrAhima (I. 16-17 vIM zatI) ke Azraya meM narahari ne isa sAhitya zAstrIya graMtha kI racanA kii| narahari ne prathama adhyAya ke 172 zlokoM meM apane vidyApremI tathA saMgItajJa AzrayadAtA kI stuti kI hai| nAyaka-nAyikA ke prakAra, rasa-bhAva Adi viSayoM kA pratipAdana isa graMtha ke chaha ullAsoM meM kiyA huA hai usmAniyA vizvavidyAlaya (haidarAbAda) ke saMskRta vibhAgAdhyakSa DA. pramoda gaNeza lAle ne isa graMtha kI ekamAtra pAMDulipi kA saMzodhana kara, sana 1979 meM isakA prakAzana kiyA hai| navarasasAmaMjasyam le rUpalAla kapUra / prastuta mahAkAvya zAstrIya lakSaNAnusAra nahIM hai| isameM eka pradhAna nAyaka nahIM hai| lekhaka ne saMskRta hiMdI urdU paMjAbI aura aMgrejI bhASA meM bhI racanAeM kI haiN| prastuta kAvya meM kucha aprasiddha chaMdoM kA bhI prayoga kiyA hai| I. 1981 meM mudrita / - - For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - haridIkSita - putra kRta / zloka - 150 le- varadarAja / - navasAhasAGka-caritam- kavi- padmagupta "parimala" / eka aitihAsika mahAkAvya / isakI racanA 1005 I. ke AsapAsa huI thii| isa mahAkAvya meM dhArA- nareza bhojarAja ke pitA siMdhurAja yA navasAhasAGka kA zaziprabhA nAmaka rAjakumArI se vivAha 18 sagoM meM varNita hai| isake 12 ve sarga meM siMdhurAja ke samasta pUrvapuruSoM (paramAravaMzI rAjAoM) kA kAla-krama se varNana hai, jisakI satyatA kI puSTi zilAlekhoM se hotI hai| isameM kAlidAsa kI rasasiddha sukumAra mArga kI paddhati apanAyI gayI hai| yaha itihAsa va kAvya donoM hI dRSTiyoM se samAna rUpa se upayogI graMtha hai| isakA hindI anuvAda sahita prakAzana caukhaMyA vidyAbhavana se ho cukA hai| navAtrabhASyanirNayamle gaurInAtha ckrvrtii| navArNacaNDIpaMcAMgam le rudrayAmala taMtrAtaMrgata / zloka - 892 / -
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir navArNacandrikA - le- prmaanndnaath| 5 prakAzoM meM puurnn| viSaya- caNDikA- upAsaka ke dainika kartavya aura caNDikA kI puujaa| navArNapUjApaddhati - le-srvaanndnaath| zloka- 2881 navInanirmANadIdhiti- TIkA- le- raghudeva nyAyAlaMkAra / naSTahAsyam (prahasana) - le- jIva nyAyatIrtha ( janma 1894) naSToddiSTa- prabodhaka- le- bhaavbhtttt|| nahuSAbhilASaH (IhAmRga) - le-vhI. rAmAnujAcArya / nAgakumArakAvyam - le-malliSeNa / jainaacaary| triSaSTimahApurANa ke rcyitaa| krnaattkvaasii| I. 11 vIM shtii| 5 sarga aura 507 pdm| nAga-nistAram (nATaka) - le- jIva nyAyatIrtha (janma 1894) / mahAbhArata ke janamejaya AkhyAna kA naattyruup| aMkasaMkhyA- chaH / aMgI rasa adbhuta / vIra tathA zrRMgAra aMgarasa / gItoM kI prcurtaa| gItoMdvArA bhAvI ghaTanAeM vyaMjita kI haiN| "kirataniyA nATaka" kA prabhAva isa nATaka para hai| sUrya, kAla, brahmA i. divya pAtra hai| nAgapratiSThA - (1) le- bodhaayn| (2) le- zaunaka / nAgabaliH - le- shaunk| nAgarasarvasvam - lekhaka padmazrI jnyaan| 18 adhyaay| manohara kAvya kA udaahrnn| sauMdarya tathA vilAsa priya vyakti ke lie Avazyaka saba aMgoM kA vivecana karane vAle zarIra tathA ghara sajAne se lekara, priyArAdhana aura garbhadhAraNA taka saba kriyA kalApoM kA isameM vicAra hai| jAdU TonA aura auSadhiyoM ko bhI sparza kiyA hai| TIkA tathA TIkAkAra- (1) tanusukharAma, lekhaka prakAzaka, (2) jagajjyotirmalla (i.sa. 1617-1633 / (3) nAgaridAsa racita naagrsmuccy| nAgarAja- vijayam (rUpaka) - le- DaoN. harihara trivedii| 1960 meM 'saMskRta--pratibhA' meM prkaashit| ujjayinI meM abhinIta / viSaya- nAyaka nAgarAja dvArA zaka tathA kuSANoM para prApta vijaya kI kthaa| nAgAnaMdam (nATaka) - le- mahAkavi zrIharSa / isa nATaka meM kavi ne vidyAdhararAja ke putra jImUtavAhana kI prema kathA va usake tyAgamaya jIvana kA varNana kiyA hai| isa nATaka kA mUla eka bauddha-kathA hai, jisakA mUla "bRhatkathA" va vetAla-paMcaviMzati meM prApta hotA hai| __ kathAnaka- prathama aMka- vidyAdhararAja jImUtaketu, vRddha hone para ve isa abhilASA se vana kI aura prasthAna karate haiM ki unake putra jImUtavAhana kA rAjyAbhiSeka ho jAya kiMtu pitRbhakta jImUtavAhana svayaM rAjya kA tyAga kara, pitA kI sevA ke nimitta, apane mitra Atreya ke sAtha vana-prasthAna karatA hai| vaha apane pitA ke sthAna kI khoja karatA huA malaya parvata para pahuMcatA hai jahAM devI gaurI ke maMdira meM arcanA karatI huI malayavatI use dikhAI par3atI hai| donoM mitra gaurI devI ke maMdira meM jAte haiM aura malayavatI ke sAtha unakA sAkSAtkAra hotA hai| malayavatI ko svapna meM devI gaurI, jImUtavAhana ko usakA bhAvI pati batalAtI hai| jaba vaha svapra-vRttAMta apanI sakhI me kahatI hai, taba jImUtavAhana jhAr3I meM chipa kara unakI bAteM suna letA hai| vidUSaka donoM ke milana kI vyavasthA karatA hai kintu eka saMnyAsI ke Ane se unakA milana saMpanna nahIM hotaa| dvitIya aMka- isameM malayavatI kA citraNa kAmAkula sthiti meM kiyA gayA hai| jImUtavAhana bhI premAtura hai| isI bIca mitravasu AtA hai aura apanI bahana malayavatI kI manovyathA ko jAna kara usakA vivAha kisI anya rAjA se karanA cAhatA hai| malayavatI ko jaba yaha sUcanA prApta hotI hai taba vaha prANAMta karane kA prastuta ho jAtI hai para sakhiyoM dvArA use roka liyA jAtA hai| jaba mitravasu ko jJAta hotA hai ki usakI bahana usake mitra se vivAha karanA cAhatI hai to vaha prasanna citta hokara usakA vivAha jImUtavAhana se kara detA hai| tRtIya va caturtha aMka meM nATaka ke kathAnaka meM parivartana hotA hai| eka dina jImUtavAhana bhramaNa karatA huA apane mitra mitravasu ke sAtha samudra ke kinAre pahuMcatA hai| vahAM unheM tatkAla vadha kiye gae sapoM kI haDDiyoM kA Dhera dikhAI paDatA hai| vahAM para unheM zaMkhacUDa nAmaka sarpa kI mAtA vilApa karatI huI dIkha paDatI hai| usase unheM vidita hotA hai ki ve haDDiyA~ garuDa dvArA pratidina ke AhAra ke rUpa meM khAye gaye soM kI hai| isa vRttAMta ko jAna kara jImUtavAhana atyaMta dukhI hotA hai| vaha apane mitra ko ekAkI choDa kara balidAna-sthala para jAtA hai jahAM zaMkhacUDa kI mAtA vilApa kara rahI thI kyoM ki usa dina usake putra zaMkhacUDa kI bali hone vAlI thii| taba jImUtavAhana ne pratijJA kI ki vaha svayaM apane prANa dekara usa hatyAkAMDa ko baMda kregaa| ___ paMcama aMka meM jImUtavAhana apanI pratijJAnusAra balidAna-sthala para jAtA hai jise garuDa apanI caMcU meM pakaDa kara malaya parvata para cala detA hai| jImUtavAhana ke vApasa na lauTane se usake parivAra ke loga udvigna ho uThate haiN| isI bIca rakta va mAMsa se lathapatha jImUtavAhana kA cUDAmaNi acAnaka kahIM se Akara usake pitA ke samIpa gira paDatA hai| taba sabhI loga ciMtita hokara usakI khoja meM nikala par3ate haiN| mArga meM jImUtavAhana ke liye rotA huA zaMkhacUDa milatA hai aura vaha unheM sArA vRttAMta kaha sunAtA hai| sabhI loga garuDa ke pAsa pahuMcate haiN| jImUtavAhana ko khAte-khAte usakA adbhuta dhairya dekha kara garuDa usakA paricaya pUchate haiM aura cakita ho saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 155 For Private and Personal Use Only
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jAte haiN| isI bIca zaMkhacUDa ke sAtha jImUtavAhana ke mAtA-pitA huA hai| isakA sampAdana DaoN. kAlIkumAra-datta zAstrI ne kiyA vahAM pahuMcate haiM aura zaMkhacUDa garuDa ko apanI galatI batalAtA hai tathA unhoMne usakI vidvattApUrNa bhUmikA bhI likhI hai| yaha hai| garuDa atyadhika pazcAttApa karate hue AtmahatyA karanA cAhate saMskaraNa do pANDulipiyoM ke AdhAra para banAyA gayA hai jisameM haiM para jImUtavAhana ke upadeza se bhaviSya meM hiMsA na karane eka telagu lipi meM tathA dUsarI nAgarI lipi meM hai tathA jo kA saMkalpa karate haiN| ghAyala hone ke kAraNa jImUtavAhana / laMdana kI iNDiyA Aphisa lAyabrerI meM surakSita hai| isameM mRtaprAya ho jAtA hai ataH use svastha banAne hetu, garuDa amRta tithi kA ullekha hotA to nATaka-paribhASA ke svataMtra graMtha ke lene cale jAte haiN| usI samaya devI gaurI prakaTa hokara rUpa meM ullekha kI paramparA ke srota tathA samaya kA paricaya jImUtavAhana ko svastha banA detI hai aura vaha vidyAdharoM kA mila sakatA thaa| cakravartI banA diyA jAtA hai| garuDa Akara amRta kI varSA isa saMskaraNa kI eka vizeSatA yaha hai ki isameM itivRtta, karate haiM aura sabhI sarpa jIvita ho uThate haiN| taba sabhI saMdhi, sandhyantara, bhUSaNa tathA rUpaka kI prakAraviSayaka prAyaH AnaMdita hote hai aura bharatavAkya ke bAda prastuta nATaka kI 250 kArikAeM bhI sammilita kI gaI haiN| samApti hotI hai| nATyacUDAmaNi - le- aSTAvadhAnI somnaath| 7 adhyAyoM kA isa nATaka kI nAndI meM buddha kA AvAhana tathA buddhacaritra prbNdh| viSaya nAradamatAnusAra gIta tathA nRtya / kI ghaTanAoM kA nATaka meM samAveza hai kevala inase isa nATyapariziSTam - le- kRSNAnaMda vAcaspati / nATaka ko bauddhamata pracAraka nahIM mAna sakate, anukampA tathA nATyAMjanam - le- trilocanAditya / ahiMsA kI saMkalpanA buddha pUrva hai tathA gaurI-praveza aura amRtavRSTi yaha bhI paurANa dharma kI sUcaka haiN| nATyAdhyAya - le- azokamalla / ___TIkA tathA TIkAkAra- (1) AtmArAma, (2) ena.sI. nATyavedAgama - le- tulajarAja (tukojI), tNjaurnresh| vissy-nRty| kaviratna, (3) ziva-rAma, (4) shriinivaasaacaary| (nAgAnandam nAmaka eka laghu kAvya bhI hai| candragomin kA lokAnaMda nATyazAstra - le- bhrtmuni| (nATaka), tathA ajJAta lekhaka kA zAnticaritra yaha donoM isI bhAratIya nATyakalA kI kalpanA nATyazAstra ko choDakara hetu tathA prakAra se likhe nATaka haiN|) nahIM kI jA sakatI kyoM ki bhAratIya nATyakalA ke svarUpa, nAgArjunataMtram le- dhruvpaal| tattva tathA prakRti ko samajhAne ke lie nATyazAstra hI Alambana hai| nATyakalA ke anuSaMgika viSaya yathA kAvya, saMgIta, nRtya, nAgArjunIyam - zloka-400 / isameM 196 tAMtrika prayoga haiN| zilpa Adi kA vistRta vivaraNa isa graMtha meM upalabdha hai aura nAgArjunIyayogazatakam - le- dhruvapAla / bhI isa vividhatA ne ise vizvakozasA banA diyA hai| nAciketasam (mahAkAvya) - lekhaka- kAThamAMDU (nepAla) rokta nATyatattvoM ke vyavasthita sUkSma tathA tAttvika vivecana ke nivAsI paM. kRSNaprasAda zarmA ghimire| I. 20 vIM shtii| kA prabhAva saMpUrNa parivartI nATyazAstrIya ciMtana paramparA para dekhA kaThopaniSad ke nAciketa- AkhyAna para yaha mahAkAvya likhA / jA sakatA hai| caturvidha abhinayasiddhAnta, gIta evaM vidyavidhi, gayA hai| isake lekhaka kaviratna evaM vidyAvAridhi ina upAdhiyoM pAtroM kI vividha prakRti tathA bhUmikA, rasaniSpatti, rUpakoM ke se vibhUSita haiN| ApakI 12 racanAeM prakAzita haiN| saMghaTaka tattva Adi nATyaviSayoM kA sAMgopAMga vivaraNa dene nADIparIkSA - (1) le- gaMgAdhara kviraaj| (1798-1885 vAlA yaha graMtha nATyakalA ke pramANabhUta graMtha ke rUpa meM ii.)| (2) le- goviMdarAma kavirAja / pratiSThita huA hai| nADI-prakAza - le- zaMkara sen| ___ isa graMtha kI 'bharatasUtra' nAma se prasiddhi isake racayitA nATakakathAsaMgraha - le-prA. vhI. anantAcArya koddNbkm| ke mahattva ko siddha karatI hai| nATyazAstra meM bharata ko hI nATaka-caMdrikA - (1) le- rUpa gosvaamii| sana 1492-1591 / nATyaveda kA AcArya batAyA gayA hai| inhoMne vibhinna rUpakoM isa graMtha meM bharata muni kRta nATyazAstra ke AdhAra para nATaka ko maMca para prastuta kiyaa| paravartI nATyazAstrIya racanAoM meM ke tattvoM kA saMkSipta varNana hai| hiMdI anuvAda sahita prakAzita / bharatamuni ko hI nATyazAstra kA praNetA batalAyA gayA hai| (2) le- vizvanAtha ckrvrtii| I. 17 vIM shtii| nATyazAstra dazarUpaka abhinayadarpaNa, bhAvaprakAzana, abhinavabhAratI, nATakaviSayaka grNth| lakSaNaratnakoza tathA rasArNavasudhAkara Adi racanAoM meM AcArya nATakaparibhASA- (1) le- zrIraMgarAja / viSaya nATaka kI rUDha bharata kA ullekha nATyAcArya ke rUpa meM baDI zraddhA se kiyA vidhiyoM kA vivrnn| (2) nATakaparibhASA kA eka sundara gayA hai| abhinetA sUtradhAra Adi artho meM bhI "bharata" zabda saMskaraNa saMskRta sAhitya pariSad kalakattA se 1967 meM prakAzita kA prayoga milane ke kAraNa bharata ke astitva kA niSedha 156/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ucita nahIM hai| ataH AcArya bharata hI nATyazAstra ke praNetA siddha hote haiN| nATyazAstra meM mUlataH 36 adhyAya the- (SaTtriMzakaM bharatasUtramidam) paraMtu abhinavagupta ne 37 adhyAyoM kA vivaraNa kiyA hai| adhyAya kI saMkhyA kAzmIrI zaivadarzana ke 36 tattvoM kI saMkhyA ke anurUpa hai tathA 37 vAM adhyAya utpaladeva ke anuttara ke siddhAnta kA nidarzaka hai aisA AcArya abhinava gupta kA pratipAdana haiN| isa samaya nATyazAstra ke vibhinna saMskaraNa vibhinna bhASAoM meM upalabdha haiN| hindI meM zrI bAbalAla zukla zAstrI kA AlocanAtmaka saMskaraNa adyatana adhyayana ko samAhita karatA huA svataMtra vyAkhyAna graMtha bana gayA hai| samaya- aneka vidvAnoM ke dvArA gahana tathA vizada adhyayana tathA anusaMdhAna karane ke pazcAt bhI nATyazAstra ko kisI nizcita kAla vizeSa meM nirdhAnta sthira karanA kaThina hai| vastu viSaya kI dRSTi se isake kucha aMza pAMcavI athavA chaThavI zatAbdI I. pUrva ke ho sakate hai jaba ki kucha aMza dvitIya zatAbdI ke pratIta hote haiN| mahAkavi kAlidAsa nATyazAstra ke mUla rUpa se paricita the yaha to nirvivAda hai| granthaparimANa - vartamAna nATyazAstra prAyaH 6,000 zlokoM kA graMtha hai ataH use "SaTsAhasrI' saMhitA bhI kahA jAtA hai| paraMtu bhAvaprakAzana ke anusAra nATyazAstra ke bAda sAhasrI saMhitA kI racanA Adi bharata yA vRddhabharata ne kI thii| isake kucha gaMdyAza bhI usameM uddhRta kiye gaye haiM aura eka 'aSTAdazasAhastrI saMhitA" mAnI gaI hai| bhoja ke atirikta dazarUpaka ke TIkAkAra bahurUpa mizra ne bhI dvAdazasAhasrI saMhitA kA ullekha kiyA hai| dhanaMjaya, bhoja tathA AcArya abhinavagupta ke samaya taka nATyazAstra ke do pAThoM kI paramparA avazya vidyamAna thii| zrI zukla kA mata hai ki Adi bharata kI racanA, bharata kI uttaravartI hai (jaise manusmRti ke pazcAt vRddha-manu kI racanA) jinameM bharata zabda kA vizeSaNa lagA kara nATyazAstrIya graMthoM ko nidarzita kiyA gayA hai| vyAkhyAnazailI - isa graMtha meM pradhAna rUpa se padyAtmaka zailI kA prayoga huA hai| prAyaH anuSTup vRtta meM racita ye padya sUtra athavA kArikA ke rUpa meM mAne jAte hai paraMtu muni ne yathAprasaMga AnuvaMzya zloka, AryAoM tathA sUtrAnuviddha AryAoM kA bhI prayoga kiyaa| gadya kA prayoga bhI siddhAnta nirUpaNa, vyAkhyAna tathA nirvacana ke lie kiyA gayA hai| isa prakAra nATyazAstra meM sUtra, bhASya, saMgrahakArikA evaM nirukta jaisI sabhI prAcIna zAstrIya paddhatiyoM kA darzana hotA hai| bhoja ne 'gadyapadyavyAyogi mizram" kaha kara udAharaNasvarUpa nATyazAstra kA hI ullekha kiyA hai| graMtha ke bRhat kalevara, viSayavistAra, nATya ke sahayogI kalArUpoM ke vivaraNa, aneka AcAryoM ke ullekha tathA vividha vivecana zailiyoM ke prayoga ke kAraNa, nATyazAstra eka satata vikAsamAna paramparA kA graMtha bana gayA hai aura yahI kAraNa hai ki DA. baladeva upAdhyAya, DA. go.ke. bhaTa Adi kaI vidvAn ise eka hI AcArya kI kRti ke rUpa meM svIkAra nahIM kara paate| paraMtu AcArya bharata ne apane samaya taka upalabdha samasta nATyazAstrIya paraMparA, prayoga tathA siddhAnta cintana ko vyavasthita kara apanI vilakSaNa arthapratibhA se isa AkaragraMtha kI racanA kI hai isase saMdeha nahIM hai| isameM anya AcArya prayoktA tathA ziSyaparivAra kA sahayoga lekara itane bahadAkAra graMtha kA praNayana huA hogA aisA anumAna kiyA jA sakatA hai| vArtAlApa tathA upadeza zailI bhI sajIva vyAkhyAna evaM lekhana kI ora hI iMgita karatI hai| AcArya bharata ne nATya kI eka vyApaka avadhAraNA dI hai aura yahI kAraNa hai ki paravartI-zAstrakAra unakI pratipAdita dhAraNAoM tathA siddhAntoM kA hI vyAkhyAna, vivecana tathA upabaMhaNa karate rhe| itane sarvasparzI tathA mahanIya zAstragraMtha kA praNayana karane ke pazcAt bhI AcArya bharata ne svayaM isa zAstra ke prastAra ko dustara mAnA hai| pUrvavartI nATyAcArya - nATyazAstra meM nATya ke vividha viSayoM ke aneka AcAryoM kA ullekha huA hai| nATyotpatti evaM nATyAvatAra ke varNana prasaMga meM bharatAcArya ke sau ziSyoM kA ullekha milatA hai| inameM se kucha nATyazAstra ke prayoktA evaM praNetA the jinakA vivaraNa bharata ne svayaM upasthita kiyA hai| inameM se kucha AcArya nATyazAstrIya paramparA meM ullekhoM tathA uddharaNoM ke mAdhyama se bhI prasiddha hae hai| nATyazAstra-vyAkhyAkAra- zAGgadeva ne "saMgItaratnAkara" ke eka zloka meM bharata ke nATyazAstra ke vyAkhyAkAroM kA ullekha kiyA hai vyAkhyAkArA bhAratIye lollaTodbhaTazaMkukAH / bhaTTAbhinavaguptazca zrImatkIrtidharo'paraH / / / isake anusAra- lollaTa, udbhaTTa, zaMkuka, abhinavagupta tathA kIrtidhara bharata ke vyAkhyAkAra haiN| isameM bhaTTanAyaka kA nAma nahIM hai paraMtu abhinavagupta ne inake nAma kA ullekha aneka bAra kiyA hai,| isa prakAra nATyazAstra para likhita vyAkhyAoM kI sadIrgha paramparA kA paricaya abhinavabhAratI se hI milatA hai| ye vyAkhyAkAra prAyaH kAzmIra ke nivAsI haiN| ___ nATyazAstra ke kucha TIkAkAroM ke nAma graMthoM meM upalabdha hote haiM :(1) bharataTIkA- le- zrIpAda shissy| (2) harSavArtika- lehrss| (3) rAhulaka (4) nkhkutttt| (5) maatRgupt| (6) kiirtidhraacaary| (7) udbhaTa (8) lolltt| (9) zakalIgarbha / (10) dattila (bharata ke ziSya) (11) kohala (bharata ke shissy)| (12) mtNg| (13) brhmaa| (14) sadAzivabharatamle. sdaashiv| (15) nndii| (16) bharatArthacaMdrikA (yahI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/157 For Private and Personal Use Only
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir le- maitreya naann| prastutoM kA jIva bharatArNava kA saMkSepa hai|) bharatanATyazAstra para abhinavaguptAcArya nAdAsakta mana phira viSayoM kI icchA nahIM krtaa| jisa sthAna kI abhinavabhAratI nAmaka TIkA apratima mAnI gaI hai| para citta kA laya hotA hai vahIM hai viSNu kA prmpd| jisa nATyasaMhAra - le- viirbhttttdeshik| AMdhra ke kAkatIya nRpati samaya yogI zabdAtIta brahmapraNava ke nAda meM magna rahatA hai rudradeva kA aashrit| I. 12 vIM shtii| usa samaya usakA zarIra mRtavat hotA hai| nATyasarvasvadIpikA - le- nArAyaNa shivyogii| nAnakacandrodaya- kavi devarAja va gNgaaraav| isameM sikkha nAthamunivijayacaMpU - le- maitreya raamaanuj| samaya- anumAnataH saMpradAya ke Adya pravartaka nAnaka ke caritra kA varNana hai| 16 vIM zatAbdI kA aMtima crnn| prastuta caMpU-kAvya meM nAnArtha-zabda - le. mAthureza vidyaalNkaar| (I. 17 vIM zatI) nAthamuni se rAmAnuja paryaMta viziSTAdvaitavAdI AcAyoM kA jIvana-vRtta svalikhita zabdaratnAvalI kA aNsh| varNita hai| isakA kavitvapakSa durbala hai aura isameM vivaraNAtmakatA nAnArthasaMgraha - le. ajaya pAla / zabdakoza / I. 11 vIM shtii| kA prAdhAnya hai| nAnAzAstrIyanirNaya - le. vrdhmaan| pitA- bhvesh| I. 16 nAdakArikA - le- raamkNtth| pitaa-naaraaynn| isa para rAmakaMTha vIM shtii| ke ziSya aghora zivAcArya ne TIkA likhI hai| nAndIzrAddhapaddhati - le. rAmadatta mNtrii| pitA- gaNezvara / nAda-dIpaka - le-bhttttaacaary| isa graMtha meM Adhunika saMgIta nAbhinirNaya - le. puNDarIka vitthtthl| viSayaka vividha taMtroM kI jAnakArI hai| nAbhividyA - zloka 173 / isameM tripurasundarI ke maMtra, (jinheM nAdabiMdUpaniSad - le- Rgveda se saMbaMdhita 56 zlokoM kA "nAbhividyA" kahate haiM) ke japa kI paddhati varNita hai| eka navya upaniSad / graMthAraMbha meM praNava kI tulanA pakSI se nAmaliMgAkhyA -kaumudI- le. rAmakRSNa bhaTTAcArya (I. 16 vIM kI gaI hai| tadanusAra 'a' hai pakSI kA dAhinA paMkha 'u' bAyA zatI) amarakoza kI TIkA / paMkha 'ma' pUMcha, ardhamAtrA hai sira, sattva, raja, tama ye guNa haiM nAyikAsAdhanam - 1) zloka- 157| viSaya- 1 / sundarI, paira, satya hai zarIra, dharma hai dAhinI AMkha, adharma bAMI AMkha, 2) manoharI, 3) kanakavatI,? 4) kAmezvarI,-5) ratikarI, bhUloka hai poTariyAM, bhuvarloka haiM ghuTane, svaloka jaMdhAeM, maharloka 6) padminI, 7) naTI, 8) anurAgiNI nAmaka aSTanAyikAoM hai nAbhI, janaloka hai hRdaya aura tapoloka hai pakSI kA galA / kA sAdhana aura vicitrA, vibhramA, vizAlA, sulocanA, madanavidyA, praNava kI mAtrAoM meM se akAra agni kI, ukAra vAyu mAninI, haMsinI, zatapatrikA, mekhalA, vikalA, lakSmI, mahAbhayA kI, makAra bIjAtmaka kI, tathA ardhamAtrA varuNa kI mAnI gaI vidyA, mahendrikA, zmazAnI vidyA, vaTayakSiNI, kapAlinI, caMdrikA, hai| inake atirikta ghoSaNI, vidyut, pataMginI, vAmavAyuveginI, ghaTanA vidyA, bhISaNA, raMjikA, vilAsinI nAmaka 21 avAMtara nAmadheyI, aindrI, vaiSNavI, zAMkarI, mahatI, dhRti, nArI aura brAhmI zaktiyoM kI saadhnaa| nAmaka aura bhI praNava kI mAtrAeM haiN| nAradapaMcarAtram - isameM lakSmI, jJAnAmRtasAgara, paramAgama-cUDAmaNi, yogI ko sunAI dene vAle vividha nAdoM kA varNana bhI isa pauSkara, pAdma aura bRhadbrahma nAmaka chaH saMhitAeM antarbhUta haiN| upaniSad meM isa prakAra kiyA gayA hai : zloka 12 hjaar| Adau jaladhi-jImUta-bherI-nirjhara-sambhavaH / nAradaparivrAjakopaniSad - atharvaveda se saMbaddha eka navya madhye mardalazabdAbho ghnnttaa-kaahljstthaa|| upnissd| isake 1 bhAga haiN| pratyeka bhAga kI saMjJA hai ante tu kingkinnii-vNsh-viinnaa-bhrmr-niHsvnH| "updesh"| nArada ne yaha upaniSad zaunakAdi muniyoM ko kathana iti nAnAvidhA nAdAH zrUyante sUkSma-sUkSmataH / / kiyA hai| isake pahale upadeza meM batAyA gayA hai ki brahmacarya, gArhastha va vAnaprastha ina tIna AzramoM me jIvana kisa prakAra artha- prathama samudra, megha, bherI, jharane kI dhvani jaise AvAja, vyatita kiyA jaay| kramAMka 2 se 5 taka ke upadezoM meM phira nagADA, ghaMTA mAnakaMda ke AvAjoM jaise nAda aura aMta saMnyAsa- vidhi kA varNana, saMnyAsa ke bheda aura saMnyAsI ke meM kSudra ghaMTA, veNu (muralI), vINA evaM bhramara ke AvAjoM kartavya aMkita haiN| 6 veM upadeza meM jJAnI puruSa kA rUpakAtmaka jaise nAda isa prakAra anekavidha sUkSmAtisUkSma nAda sunAI dete haiN| varNana nimna prakAra haiMjisa nAda meM mana pahale ramatA hai, vahI para sthira hokara jJAnI puruSa kA jJAna hai zarIra, saMnyAsa hai jIvana, zAMti bAda meM usI meM vaha vilIna hotA hai| phira bAhya nAdoM ko va dAMti haiM netra, mana hai mukha, buddhi hai kalA, paccIsa tattva bhUlakara mana cidAkAza meM vilIna hotA hai aura aise yogI __ haiM avayava aura karma va bhakti athavA jJAna va saMnyAsa haiM baahu| ko unmanI avasthA prApta hotI hai| jisa prakAra madhu kA sevana isake pazcAt isI upadeza meM hRdaya para nirmANa hone vAlI karane vAlA bhramara sugaMdha kI apekSA nahIM karatA, usI prakAra vividha bhAvanAoM kI urmiyAM kahAM kahAM para nirmANa hotI hai 158 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir isakA varNana hai| - sAtaveM upadeza meM yati ke AcAra-niyama batAye haiM aura AThaveM tathA nauveM upadeza meM saMsAratAraka praNava kA varNana hai| nAradapurANam- (bRhannAradIyapurANam) - sanatkumAroM dvArA nArada ko kathana kiyA jAne ke kAraNa ise nArada purANa kahate haiN| isa upapurANa kI zlokasaMkhyA 25 hajAra batAI gaI hai, kintu upalabdha prati ke kevala 18 hajAra 101 zloka haiN| isake do bhAga haiM- pUrva bhAga meM 125 adhyAya haiM aura uttara bhAga meM 82 adhyAya / pUrvabhAga meM cAra pAda haiN| uttara bhAga akhaMDa hai| nArada purANa meM samAviSTa viSaya isa prakAra haiM- gaMgA-mAhAtmya, bhagIrathakRta gaMgAvataraNa kI kathA, dharmAkhyAna, vApIkUpataDAgAdi kI nirmiti, tithivrata, dAna, prAyazcitta, yugacatuSTaya- paristhiti, nAmamAhAtmya, sRSTi-nirUpaNa, dhyAnayoga, mokSadharma-nirUpaNa, nivRtti-dharma kA varNana maMtrasiddhi, maMtrajapa, dIkSA-vidhi, gAyatrI-vidhAna, mahA-viSNumantra kA japavidhAna, nRsiMhamaMtra, hanumanmaMtra, mahezvaramaMtra, durgAmaMtra, ekAdazI-mAhAtya ke prasaMga meM rukmAMgada-mohinI kI kathA, puruSottamakSetrayAtrA, samudra-snAna, rAma-kRSNa-subhadrAdarzana, kurukSetramAhAtya, badrIkSetrayAtrA, puSkarakSetramAhAtmya, narmadAtIrthamAhAtmya, rAmezvara-mAhAtya, mathurA-vRMdAvana mAhAtmya Adi / prastuta purANa kA kAla I 6 vIM zatI zatAbdI ke pUrva kA mAnA jAtA hai| al berunI (7 vIM zatI) ne isakA ullekha kiyA hai| padmapurANa meM isa purANa ko sAttvika kahA gayA hai| isa purANa meM ekAdazI aura zrIviSNu kA mAhAtmya vizeSa rUpa se hai| ataH ise vaiSNava purANa mAnA jAtA hai| isa purANAMtargata viSayoM kI vividhatA ko dekhate hue vidvAnoM ne ise jJAnakoza hI batAyA hai| nArada-purANa aitihAsika dRSTi se bhI mahattvapUrNa siddha huA hai kyoM ki isake 92 ke 109 taka ke adhyAyoM meM pUre aThAraha purANoM kI vistRta sUci dI gaI hai| isa sUci se saMbaMdhita purANa kA mUla bhAga kaunasA hai isa tathya kA nizcita patA calA jAtA hai| ___isa purANa meM aneka viSayoM kA nirUpaNa hai jinameM mukhya haiM- mokSadharma, nakSatra, va kalpa-nirUpaNa, vyAkaraNa, nirukta, jyotiSa, gRhavicAra, maMtrasiddhi, devatAoM ke mantra, anuSThAna-vidhi / aSTAdaza-purANa viSayAnukramaNikA, varNAzrama dharma, zrAddha, prAyazcitta, sAMsArika kaSTa va bhaktidvArA sukh| isameM viSNubhakti ko hI mokSa kA eka mAtra sAdhana mAnA gayA hai tathA aneka adhyAyoM meM viSNu, rAma, hanumAna, kRSNa, kAlI va maheza ke mantroM kA vizvavat nirUpaNa hai| sUta-zaunaka saMvAda ke rUpa meM isa purANa kI racanA huI hai| isake prAraMbha meM sRSTi kA saMkSepa varNana kiyA gayA hai| tadanaMtara nAnA prakAra kI dhArmika kathAeM varNita haiN| prastuta purANa meM dArzanika viSayoM kI jo carcA kI gaI hai vaha mahAbhAratAMtargata zAMtiparva meM kI gaI carcA ke anusAra hai (pUrvabhAga 42 se 45 tk)| nAradapurANa ke tattvajJAnAnusAra nArAyaNa hI aMtima tattva hai| unhIMko mahAviSNu kahate haiN| unhIMse brahmA-viSNu-maheza kI utpatti hotI hai| jisa prakAra akhila vizva meM zrIhari samAye hue haiM usI prakAra unakI zakti bhii| usa zakti ko zrIhari se pRthak nahIM kiyA jA sktaa| yaha zakti kabhI vyakta svarUpa meM rahatI hai to kabhI avyakta svarUpa meN| prakRti, puruSa aura kAla haiM usake tIna vyakta svarUpa / prANimAtra ko trividha duHkha bhogane hI paDate haiM kintu bhaktiyoga dvArA Izvara kI prApti hone para ye sabhI duHkha naSTa ho jAte haiN| manuSya kA mana hI baMdha aura mokSa kA kAraNa hai| manuSya kI viSayAsakti hai bNdh| isa baMdha ke dUra hone para sahaja hI mokSa kI prApti hotI hai| mana kA brahma se saMyoga karanA hI yoga hai| bhaktiyoga dvArA brahmalaya sAdhya hotA hai| vaha mAnava jIvana meM bhI eka atyaMta Avazyaka tattva hai| usI ke dvArA IzvarI kRpA kA lAbha hotA hai aura manuSya ke iha-paraloka surakSita hote haiN| ___ purANoM meM nAradIya purANa ke atirikta eka 'nAradIya upapurANa' bhI prApta hotA hai| isameM 38 adhyAya va 3600 zloka haiN| yaha vaiSNava mata kA pracAraka evaM vizuddha sAMpradAyika graMtha hai| isameM purANa ke lakSaNa nahIM milte| katipaya vidvAnoM ne isI graMtha ko "nArada-purANa" mAna liyA hai| isakA prakAzana eziyATika sosAyaTI kalakattA se huA hai| "nArada-purANa" ke do hindI anuvAda hue haiN| 1) gItA presa, gorakhapura se prakAzita aura 2) rAmacaMdra zarmA dvArA anUdita va murAdAbAda se prkaashit| nArada-bhaktisUtram- bhaktiyoga kA vyAkhyAna karane vAlA eka pramANabhUta suutrgrNth| isameM kula 84 sUtra haiN| isakA prathama sUtra hai-"athAto bhaktiM vyAkhyAsyAmaH"-yahAM se Age bhakti kA vyAkhyAna kara rahe haiN| Age ke do sUtroM meM bhakti kA svarUpa isa prakAra batAyA gayA hai sA tvasmin prmpremsvruupaa| amRtasvarUpA c| artha bhakti paramAtmA ke prati paramapremarUpa hai aura amRta (mokSa) svarUpa bhI hai| isa svarUpa ke kathana ke pazcAt nArada ne pahale dUsaroM ke bhaktilakSaNa batalAkara phira svayaM ke bhakti lakSaNa isa prakAra batAya hai-. nAradastu tadarpitAkhilAcAratA tavismaraNe paramavyAkulateti / __artha- nArada ke matAnusAra bhakti kA lakSaNa apane sabhI karma bhagavaMta ko arpaNa karate hue rahanA tathA usa bhagavaMta ke vismaraNa se parama vyAkula honA hai| samasta jJAna kA hI nahIM tadvara saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/159 For Private and Personal Use Only
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1 apitu sabhI karmoM va yogoM kA bhI aMtima dhyeya bhakti hI hai bhakti, saguNa-sAkAra paramezvara para adhiSThita rahatI hai| bhakti meM varNa, zikSA-dIkSA, kula, saMpatti athavA karma Adi bheda kadApi saMbhava nahIM, yaha batalAkara nArada ne bhakti prApta karane ke sAdhana nimna prakAra kathana kiye haiM www.kobatirth.org tattu viSayatyAgAt saGgatyAgAcca / avyAhata - bhajanAt / loke'pi bhagavadguNa-zravaNakIrtanAt / mukhyatastu mahatyayaiva bhagavatkRpAlezAdvA / artha- viSayatvAga, saMgatyAga, akhaMDanAmasmaraNa, bhagavAn ke guNa-karmoM kA sAmUhika zravaNa-kIrtana Adi hai bhakti ke sAdhana kiMtu vaha bhakti mukhyataH saMtasajjanoM kI aura bhagavAn kI kRpA se prApta hotI hai| nArada kahate haiM ki bhakta ne ekAMtavAsa karanA cAhiye / yogakSema kI ciMtA nahIM karanI caahiye| dhana ke vicAra aura daMbha tathA mada se bhakta dUra rhe| usI prakAra ahiMsA tathA satya, pAvitrya, dayA, IzvaraniSThA Adi guNoM kA vikAsa bhakta ne apane aMtaHkaraNa meM karanA cAhiye, kisI se bhI vaha vAda-vivAda na kare aura dUsaroM kI niMdA kI ora bhI dhyAna na de| Izvara kA guNa varNana, unake darzana kI vyAkulatA unakI pratimA kA pUjana, unakA dhyAna, sevA, sakhya, prema, pativratA jaisI bhakti Atmanivedana, paramezvara se aikya aura paramezvara viraha kA duHkha hI nAradajI dvArA kathita bhakti ke 11 prakAra haiM / phira nArada ne prastuta viSaya kA samAropa karate hue batAyApUrNa samAdhAna prApta hotA hai aura samasta vAsanAeM naSTa hotI haiN| bhakta svayaM ke sAtha hI dUsaroM kA bhI uddhAra karatA hai| anya kisI bhI bAta meM bhakta ko AnaMda aura utsAha kA anubhava nahIM huA krtaa| bhakta ko AdhyAtmika sthairya va zAMti prApta hotI hai| nAradIyabhaktisUtra - bhASyam - le. prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja / prAptisthAna vizvasaMta sAhitya pratiSThAna, sivhila lAinsa, naagpur| nAradazikSA le. nArada / 1 ) saMgIta zAstra se saMbaMdhita eka graMtha / isakI racanA IsA kI 10 vIM aura 12 vIM zatAbdiyoM ke bIca huI hogii| kiMtu isa graMtha kA saMbaMdha, paurANika nArada se tanika bhI nahIM hai| nATyazAstra meM varNita rAga-paddhati kI apekSA isa graMtha kI rAgapaddhati meM aneka sudhAra parilakSita hote haiN| saMgItaratnAkara graMtha isa graMtha ke bAda kA hai| usakA nAradazikSA se kucha bAtoM meM matabheda hai| isa graMtha ke do bhAga adhyAyoM meM vibhAjita haiN| yajJavidhi ke sAmagAna kI carcA isameM hone se vaidika tathA tadudattarakAlIna saMgIta ko joDane vAlI yaha racanA mAnI jAtI hai| isa para zubhaMkara (I.17 vIM zatI) kI TIkA hai| zubhaMkara ke graMtha hai saMgItadAmodara, rAganirUpaNa evaM paMcamasArasaMhitA / 160 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - I 2) vyAkaraNaviSayaka aneka zikSAoM meM se ek| isa nArada zikSA meM sAmagAna tathA laukikagAna ke niyama diye gaye haiN| nAradazilpazAstram (nAradazilpasaMhitA) saMskRta saMzodhana vidyApITha, maisUra ke pramukha jI. Ara. joziyara dvArA prakAzita / isameM 83 viSayoM kA antarbhAva hai| grAma, nagara, durga tathA gharoM ke aneka prakAra varNita isake vyatirikta stambha, prAsAda Adi kA zilpa zAstrIya vivaraNa | nAradasaMgItam - baDodA se prakAzita / nAradasmRti IsA kI 5 vIM athavA 6 vIM zatI kA eka smRti graMtha / yAjJavalkya aura parAzara ne dharmazAstrakAroM kI sUci meM nArada kA nAma nahIM diyA, kintu vizvarUpa ne dharmazAstraviSayaka prathama dasa graMthakAroM meM nArada kA ullekha kiyA hai| prastuta smRti kA prAstAvika bhAga gadyamaya hai| zeSa bhAga zlokAtmaka hai| isameM 18 prakaraNa aura kula zlokasaMkhyA hai 1528 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - inameM se 50 zloka nArada aura manu ke eka jaise haiM / isa smRti ke lagabhaga 700 zloka vibhinna nibaMdhagraMthoM meM uddhRta kiye gaye haiN| zrI vizvarUpa ne bhI isa smRti ke lagabhaga 50 zloka apane graMtha meM liye haiN| AcAra, zrAddha va prAyazcitta viSayaka vivecana meM hemAdri ke caturvargaciMtAmaNi smRticaMdrikA, parAzara - mAdhavIya tathA bAda ke anya nibaMdhagraMthoM meM bhI nArada ke aneka zloka liye gaye hai| nArada aura manu kA saMbaMdha atyaMta nikaTa kA hai / yaha saMbaMdha zrI. viliyama jonsa ne apanI manusmRti kI prastAvanA meM spaSTa kiyA hai| aisA kahA jA sakatA hai ki nAradasmRti manusmRti ke vyavahArAdhyAya (9 veM adhyAya) kI saMkSipta AvRtti hI hai svAyaMbhuva manu ne jo mUla dharmagraMtha likhA, usI ko Age calakara bhRgu, nArada, bRhaspati, aura AMgirasa ne vistRta kiyA / nAradasmRti kI jo prati nepAla meM milI hai, usake aMta meM " iti mAnavadharmazAstre " ye zabda haiN| manusmRti ke katipaya adhyAyoM kI sAmagrI nArada smRti meM jyoM kI tyoM milatI hai| aisA kahA jAtA hai ki brahmadeza meM "dhamatthatsaM" nAmaka jo kAnUna haiM ve manusmRti ke hI AdhAra para banAye gaye haiM kintu tadaMtargata aneka kAnUna manusmRti meM nahIM, nAradasmRti meM milate haiN| nArada ne apanI smRti ke prAstAvika bhAga meM vyavahAra - mAtRka arthAt nyAyadAna viSayaka sAmAnya tattvoM ke sAtha hI nyAyasabhA ke bAre meM bhI jAnakArI dI hai| pazcAt unhoMne kramazaH kAnUna ke jo viSaya diye haiM, ve isa prakAra haiM : For Private and Personal Use Only " 2 RNAdAna (karja kI vasUlI) upanidhi ( dharohara, karja va rehana ) saMbhUyasamutthAna ( udyoga dhaMdoM kI bhAgIdArI) dattApradAnika ( diyA huA dAna vApasa lenA) abhyupetya azuzrUSA (naukarI ke karAra kA ullaMghana ) vetanasya anapAkarma (naukara cAkaroM ko vetana na denA), asvAmivikraya (svAmitva na hote hue bhI kisI vastu kA vikraya karanA), vikrayAsaMpradAna ( vastu kA
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vikraya karane para bhI grAhaka ko usakA kabjA na denA), krItAnuzaya (kharIdI radda karanA), samayasyAnapAkarma (maMDaliyA, saMgha Adi ke niyamoM kA ullaMghana), sImAbaMdha (catuHsImA nizcita karanA), strIpuMsayoga (vaivAhika saMbaMdha), dAyabhAga (prApti kA baMTavArA aura uttarAdhikAra), sAhasa (manuSyavadha, DAkA, strI para balAtkAra Adi prakAra ke aparAdha), vAkpAruSya (beijjatI aura gAlIgaloja), daMDapAruSya (vividha prakAra ke zArIrika AghAta) aura prakIrNa (saMkIrNa apraadh)| pariziSTa meM coroM ke aparAdha ke bAre meM vivecana kiyA gayA hai| nyAyadAna kI paddhati ke viSaya meM jo- kAnUna smRti meM aMkita hai unheM dekhate hue nArada ko manu se zreSTha mAnanA paDatA hai| dIvAnI aura phaujadArI kAnUnoM ke bAre meM nArada jaisA vataMtra vicAra anya kisI bhI smRtikAra ne nahIM kiyA hai| mahattva kI bAta yaha hai ki prAyazcitta tathA anya vaisI hI dhArmika vidhiyoM kA vicAra na karate hue, nAradajI ne kevala kAnUnoM kA hI vicAra kiyA hai| pariNAma svarUpa nAradasmRti se tatkAlIna rAjakIya evaM sAmAjika saMsthAoM ke bAre meM kAphI jAnakArI milatI hai| sabhI smRtiyoM meM manusmRti kA sthAna zreSTha hai, kintu nArada ne manu ke viruddha apanA matasvAtaMtrya vyakta kiyA hai| isa bAre meM nArada ko pUrvavartI smRtikAroM kA AdhAra avazya hogaa| mUlabhUta mAnI gaI nAradasmRti kI pratiyAM aneka haiM, kintu zrI. beMDAla ko tADapatra para likhI gaI jo prati nepAla meM milI, usI prati ko prAmANika mAnA jAtA hai| usameM eka navIna adhyAya upalabdha hai| nAradasmRti para asahAya nAmaka paMDita ne TIkA likhI hai| yaha TIkA baDI mahattvapUrNa mAnI jAtI hai| DA. viMTaranitsane isameM "dInAra" zabda ko dekha kara isakA samaya dvitIya yA tRtIya zatAbdI mAnA hai para DA. kItha isakA kAla 100 I. se 300 I. ke bIca mAnate haiN| ise "yAjJavalkya-smRti" kA paravartI mAnA jAtA hai| nAradopaniSad - bAraha paMktiyoM kA eka apUrNa navya upaniSad / isameM brahmAjI ne nArada ko amaratva saMbaMdhI jJAna kathana kiyA hai vaiSNava ne UrdhvatripuMDra kisa prakAra lagAnA cAhiye isa jAnakArI ke sAtha prastuta upaniSad kA AraMbha huaa| nArAyaNauttaratApinI upaniSad - atharvaveda se saMbaMdha tIna khaMDoM kA eka navya upnissd| isameM prathama "vAsudeva" zabda kI vyutpati dete hue batAyA gayA hai ki nArAyaNa se hI samasta sRSTi kA nirmANa huA aura ve hI jIvAtmA tathA paramAtmA haiN| dUsare khaMDa meM "om namo bhagavate zrImannArAyaNAya" se prAraMbha hone vAlA nArAyaNamAlAmaMtra diyA gayA hai| tIsare khaMDa meM prastuta upaniSad ke abhyAsa se prApta hone vAlI phalaprApti kA varNana hai| nArAyaNapaMcAMga - vishvsaartntraantrgt| zloka 392 / nArAyaNa-padabhUSaNamAlA (stotra) - 1) le. zeSAdri shaastrii| pitA- veMkaTezvarasUri / zloka 100 / isa para lekhaka kI vyAkhyA hai| nArAyaNapUrvatApinI upaniSad - atharvaveda se saMbaMddha eka navya upnissd| yaha brahmadeva ne sanatkumAradi muniyoM ko kathana kiyA hai| isake 6 khaMDa haiN| prathama khaMDa meM pRthvI Adi paMcamahAbhUta, caMdra, sUrya va yajamAna ko nArAyaNa kI aSTa mUrtiyA batAyA gayA hai aura kahA gayA hai ki sRSTi, sthiti, saMhAra, tirodhAna va anusaMmati ye nArAyaNa ke 5 pramukha kRtya haiN| dUsare khaMDa meM aSTAkSarI-mantra kA varNana hai aura nArAyaNa ko parabrahma va mahAlakSmI ko mUlaprakRti batAyA gayA hai| tIsare khaMDa meM nArAyaNagAyatrI hai, aura vedavacanoM ke AdhAra para nArAyaNa kA mAhAtmya pratipAdita hai| isameM nArAyaNa ke 5,6,7,12,13 va 16 akSaroM ke maMtra diye gaye haiN| cauthe khaMDa meM nArAyaNa gAyatrI, anaMgagAyatrI va lakSmIgAyatrI nAmaka maMtra diye haiN| pAMcaveM khaMDa meM viSNu kI jarA, zAMti Adi dasa kalAoM ke nAma batAte hue unake 10 avatAroM ke maMtra diye hai| phira sAMkhyapaddhati se milatA-julatA vizva kI utpati kA varNana hai| isa upaniSad ke 6 veM khaMDa meM nArAyaNayaMtra kA vistRta varNana karate hue batAyA gayA hai ki unakI pUjA karane se vividha aihika kAmanAeM pUrNa hotI haiN| . nArAyaNabhaTTI - nArAyaNabhaTTakRta prayogaratna evaM antyeSTi paddhati kA yaha nAmAntara hai| nArAyaNabalipaddhati - le. dAlbhya / nArAyaNabali prayoga - le. kmlaakr| pitA- rAmakRSNa / nArAyaNAcaritramAlA - le. bhgvdgosvaamii| viSaya- tAMtrika rIti se nArAyaNa kI pUjAvidhi / nArAyaNopaniSad - kRSNa yajurveda se saMbaddha eka navya upaniSad / isameM nArAyaNa hI brahma hai aura ve hI saba kucha haiM isa pratipAdana ke sAtha "om namo nArAyaNAya" yaha aSTAkSarI maMtra aMkita hai| isa upaniSad kA saMdeza hai ki nArAyaNa ke sAkSAtkAra dvArA mAyA para vijaya prApta kI jA sakatI hai| nArasiMhakalpa - brahma-nArada sNvaadruup| paTala- 8 / viSayanRsiMha bhagavAn kI puujaa| nAsadIyasUktam - Rgveda ke 10 veM maMDala kA 129 vAM suukt| isa sUkta kA prAraMbha "nAsadAsIt" zabda se hone ke kAraNa ise yaha nAma prApta hai| isakI 7 RcAeM haiN| isake RSi haiM paramazreSThI prajApati, devatA hai paramAtmA aura chaMda hai triSTup / yaha sUkta upaniSadaMtargata brahmavidyA kA AdhArabhUta siddha huA hai| sRSTi kA mUla tattva kyA hai aura usase yaha vividha dRSya sRSTi kisa prakAra nirmita huI hogI isa bAre meM isa sUkta meM jo vicAra prastuta kiye gae haiM, ve pragalbha, svataMtra tathA mUlagAmI haiN| lokamAnya tilaka ke matAnusAra- "isa prakAra saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/161 For Private and Personal Use Only
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ke tattvajJAna ke mArmika vicAra anya kisI bhI dharma ke mUlagraMtha meM dikhAI nahIM dete| isI prakAra AdhyAtmika vicAroM se otaprota inake samAna itanA prAcIna lekha bhI aba taka kahI para bhI upalabdha nahIM huA hai| ___ isa sUtrAtaMrgata viSayoM kA Age calakara bhArata ke brAhmaNa graMthoM, upaniSadoM evaM unake bAda ke vedAMtazAstra viSayaka graMthoM meM tathA pAzcimAtya dezoM ke kAMTa prabhRti Adhunika tattvajJAniyoM ne baDA hI sUkSma parIkSaNa kiyA hai| nikuMja birudAvalI- le. vizvanAtha cakravartI / I. 17 vIM shtii| nigamakalpadruma - zloka 600 / ziva-pArvatI sNvaadruup| 10 paTaloM meM puurnn| viSaya- paMcamakAroM kI prazaMsA, paMca makAroM kI zuddhi kA kAraNa, parama sAdhana kA nirdeza, strI mAhAtmya, usake aMga vizeSoM ke prabheda, usake pUjanAdi kathana, usake sAdhana vizeSoM kA pratipAdana, paMcatattva Adi kA zodhana, mAMsa vizeSAdi kathana ityaadi| nigamakalpalatA - zloka 500 / paTala 22 / nigamatattvasAra - AnandabhairavI aura Anandabhairava sNvaadruup| 11 paTaloM meM puurnn| zloka 437 / viSaya- tattvasAra aura jJAnasAra kA nirdesh| maMtra Adi kI saadhnaa| stava aura kavaca kA sAdhana / caNDIpATha kA krm| prANa, apAna Adi 5 vAyuoM meM se kinhIM se mana kA saMyoga hone para, mana kA kriyAbheda ho jAtA hai| paMcatattvoM ke zodhana kA prakAra, saMvidAzodhana vidhi aadi| nigamalatA (tantra) - isakI koI prati 24 paTaloM meM pUrNa hai to koI 27 paTaloM me pUrNa hai aura kisI kI pUrti 44 paTaloM meM huI hai| isameM bahuta sI deva-deviyAM varNita haiN| virocana, zaMkha, mAmaka, asita, padmAntaka, narakAntaka, maNidhArivajriNI, mahApratisarA tathA akSobhya ye kahIM para RSirUpa meM varNita haiN| yaha taMtra kaula pUjA kA pratipAdaka hai| nigamasAranirNaya - le. raamrmnndev| viSayakAlikA-maMtravidhAna, kAlikA ke dhyAna pUjana i.| nigamAnanda-caritram (nATaka) - le. jIva nyAyatIrtha (janma 1894) 1952 meM prkaashit| usI varSa rAmamohana lAyabrerI hAla, kalakattA meM abhinIta / aMkasaMkhyA saat| nighaNTu - vedoM meM prayukta kaThina zabdoM kA saMgraha athavA kosh| yAska ne ise "samAmnAya kahA hai| mahAbhArata ke anusAra (zAMti 342.86-87) isa ke kartA haiM prajApati kaashyp| nighaMTu ke pAMca adhyAya haiN| prathama tIna adhyAyoM ko "naighaNTuka kAMDa" kahate haiN| isame ekArthavAcaka zabda saMgraha hai| cauthe adhyAya ko "naigama kAMDa" kahate haiN| isameM agni se lekara devapatnI taka vaidika devatAoM ke nAma diye haiN| yAska kA nirukta, isa nighaMTu para hI AdhArita hai| jisa "nighaNTu" para yAska kI TIkA hai, usameM 5 adhyAya haiN| prathama 3 adhyAya, (naghaNTuka kANDa) zabdoM kI vyAkhyA nirukta ke dvitIya va tRtIya adhyAyoM meM kI gaI hai| inakI zabdasaMkhyA 1314 hai, jinameM se 230 zabdoM kI hI vyAkhyA kI gaI hai| caturtha adhyAya ko naigamakANDa va paMcama adhyAya ko daivatakANDa kahate haiN| naigamakANDa me 3 khaMDa haiM, jiname 62, 64 va 132 pada haiN| ye, kisI ke paryAya na hokara svataMtra haiN| naigamakANDa ke zabdoM kA yathArtha jJAna nahIM hotaa| daivatakANDa ke 6 khaMDoM kI padasaMkhyA 3, 13, 36, 32, 36 va 31 hai jinameM vibhinna vaidika devatAoM ke nAma haiN| ina zabdoM kI vyAkhyA, "nirukta" ke 7 veM se 12 veM adhyAya taka huI haiN| DaoN. lakSmaNasarUpa ke anusAra, 'nighaNTu" eka hI vyakti kI kRti nahIM hai para vizvanAtha kAzInAtha rAjavADe ne inake kathana kA sapramANa khaMDana kiyA hai| katipaya vidvAn nirukta va nighaNTu donoM kA hI racayitA yAska ko hI svIkAra karate haiN| svAmI dayAnaMda va paM bhagavaddatta ke anusAra jitane niruktakAra haiM ve sabhI nighaNTu ke racayitA haiN| Adhunika vidvAn sarvazrI raoNya, karmakara, lakSmaNasarUpa tathA prAcIna TIkAkAra skaMda, durga va mahezvara ne nighaNTu ke praNetA ajJAtanAmA lekhaka ko mAnA hai| durga ke anusAra nighaNTu zrutarSiyoM dvArA kiyA gayA saMgraha hai| abhI taka nizcita rUpa se yaha mata prakaTa nahIM kiyA jA sakA hai ki nighaNTu kA praNetA kauna hai| nighaNTu para kevala eka hI TIkA upalabdha hai jisakA nAma hai "nighNttunirvcn"| devarAja yajvA nAmaka eka dAkSiNAtya paMDita isa TIkA ke lekhaka haiN| unhoMne naighaMTuka kAMDa kA hI nirvacana vistArapUrvaka kiyA hai| tulanAtmaka dRSTi se anya kAMDoM kA nirvacana atyalpa hai| isa TIkA kA upodghAta, vedabhASyakAroM kA itihAsa jAnane ke liye atyaMta upayukta siddha huaa| devarAja yajvA ke kAla ke bAre meM matabheda hai| koI unheM sAyaNa ke pahale kA mAnate haiM to koI bAda kaa| kiMtu zrI. baladeva upAdhyAya ke matAnusAra unheM sAyaNa ke pahale kA mAnA hI ucita hogaa| bhAskararAya nAmaka eka prasiddha tAMtrika ne eka choTA sA graMtha likhakara nighaMTu ke sabhI zabdoM ko amarakoza kI paddhati para zloka baddha kiyA hai| nityakarmapaddhati - (aparanAma shriidhrpddhti)| le. zrIdhara / prabhAkara nAyaka ke putra / yaha graMtha kAtyAyanasUtra para AdhArita hai| nityakarmaprakAzikA - le. kulnidhi| nityakarmalatA - le. dhIrendra pNciibhuussnn| pitaa-dhrmeshvr| nityAtantram - nityA (tantrasAra meM ukta) kAlI kA eka bheda hai| isa graMtha meM unakI tAMtrika pUjA varNita hai / zloka - 14651 nityadAnAdipaddhati - le.- zAmajit tripaatthii| nityadIpavidhi - rudrayAmala se sNklit| zloka - 460 / 162 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nityadIpavidhikrama - le. - hrihraacaary| zloka - 150 / pAMca pariccheda / nityanaimittika-tAntrikahoma - le. - caturbhujAcArya naagr| nipAtAvyayopasargavRtti - le. kssiirsvaamii| I. 11 vIM zatI hrihraacaaryaabhissikt| se puurv| pitA- iishvrsvaamii| isa graMtha para "tilaka' nAma kI nityApArAyaNam - le. buddhiraaj| TIkA hai| yaha vRtti appala somezvara zarmA dvArA saMpAdita huii| nityaprayogaratnAkara - le, premanidhi pnt| zloka - 400 / sana 1951 meM tirupati ke veMkaTezvaraprAcya graMthAvalI se isakA nityasnAnapaddhati - le. kAnhadeva / prakAzana huaa| nityAcArapaddhati - (1) le. vidyAkara vaajpeyii| pitA - nipAtAvyayopasargavRtti - le. 12 vIM shtii| pitA- iishvrsvaamii| shubhNkr| yaha graMtha vAjasaneyI zAkhA ke liye likhA hai| nipuNikA - (hAsyapradhAna nATikA) le. ela. esa. vhI. samaya - 14-15 vIM shtii| shaastrii| mdraasnivaasii| (2) le. gopaalcndr| nibandhacUDAmaNi - le. yazodhara / adhyAya- 162 / viSaya nityAcArapradIpa - le. narasiMha vaajpeyii| kautyavaMzIya murArI shaaNtikrm| ke putr| dharAdhara ke pautra evaM vighnezvara ke shissy| yaha kula nibandhanavanItam - la. raamjit| sAmAnyatithinirNaya, utkala se kAzI meM Akara rahA thaa| vratavizeSanirNaya, upAkarmakAla, evaM zrAddhakAla nAmaka cAra nityAdarza - (yA kAlAdarza) le. AdityabhaTTa / AsvAdoM meM vibhkt| isameM anantabhaTTa, hemAdri, mAdhava evaM nityAnuSThAnapaddhati - le. blbhdr| nirNayAmRta prAmANika rUpa meM ullikhita haiN| nityArcanavidhi - le. shriikRssnnbhtttt| zloka - 223| nibandhasarvasvam - le. mahAdeva / pitA- zrIpati / viSaya-prAyazcitta / mNtrrtnaakraantrgt| nibandhasAra - le. vNciy| pitA- shriinaath| AcAra, vyavahAra nityASoDazikArNava - viSaya - zakti ke nityA, mahAtripurasundarI, evaM prAyazcitta kA tIna adhyAyoM meM eka vizAla graMtha / lekhana kAmezvarI, bhagamAlinI, nityAklinnA, bheruNDA i. 16 svarUpoM tithi saM. 1632 / kA pratipAdana / unake pUjanArcana tathA bIjamantra kA pratipAdana / nibandha-prakAza-TIkA - le. vitthtthlnaath| AcArya vallabha ke (2) vAmakezvaratantrAnatargata / shlok-3100| isa para bhAskararAya yazasvI putra evaM vallabha-saMpradAya kA sarvAdhika pracAra-prasAra kRta setubandha nAmaka TIkA hai| karane vAle gosaaiiN| ___ (3) amRtAnaMdanAthakRta yoginIhRdaya ttiikaashit| zloka - nibandhamahAtantram - yaha graMtha do bhAgoM meM racA gayA hai| 10001 pahale bhAga meM 87 paTala haiN| yaha bhAga do kalpoM meM vibhakta nityAhnikatilaka - le. muNjk| pitA - shriiknntth| hai| prAraMbha se 82 paTala taka sArasvatakalpa tathA 83 se 87 racanAkAla-sana 1197 / viSaya - kubjikA devI kI puujaa| paTala taka zyAmAkalpa hai| dUsare bhAga meM 33 paTala haiN| yaha nityotsavatantram - le. umaanndnaath| zloka- 8401 dvitIya bhAga 5 kalpoM meM vibhakta hai| prathama se 9 paTala taka nityotsavanibandha - le. umAnandanAtha / guru- bhaaskrraay| yaha mahezakalpa, 10 se 18 paTala taka gaNezakalpa, 19 se 25 graMtha parazurAmakalpasUtra, vaizampAyanasaMhitA, sArasaMgraha, bhairavatantra taka vaiSNava kalpa, 26 veM paTala meM saurakalpa evaM 27 se 33 Adi se saMgRhIta hai| veM paTala taka zAktakalpa varNita hai| (2) le. jgnnaath| nibandhasiddhAntabodha - le. gaMgArAma / nidAnasUtram - sAmaveda kA eka suutr| isake prapAThakoM meM nibandhaziromaNi - le. nRsiNh| sAmagAna meM Ane vAle chaMdoM ke viSaya meM vicAra kiyA gayA niMbArkavikrAMti - le. auduMbarAcArya / AcArya niMbArka ke ziSya / hai| sAyaNAcArya ke matAnusAra isa sUtra kI racanA pataMjali ne niMbArkasahasranAma - le. gaurmukhaacaary| niMbArka ke ziSya / kI hogii| pataMjali ke nAma para sAmaveda kI eka zAkhA bhI niyamasAraTIkA - le. padmaprabha mldhaaridev| jainaacaary| I. hai| saMbhavataH yaha sUtra usI zAkhA kA hogaa| nidAnasUtra ke 12 vIM shtii| samAna hI "upanidAnasUtra" nAmaka eka anya sUtra bhI upalabdha hai| niranunAsikacampU - le. nArAyaNa bhaTTapAda / nidhidarzanam - le. bhAlava vAjapeyI zrIrAma / naimizra - nivAsI / nirAlaMba-upaniSad - yajurveda se saMbaMdhita eka gadyabaddha navya isameM gupta nidhiyoM tathA anya AkAMkSita viSayoM kI prApti upnissd| yahAM nirAlaMba zabda kA artha hai brahma / isameM prathamataH ke lie kaI aindrajAlika vidhiyAM varNita haiN| jIva, Izvara va prakRti ke viSaya meM prazna upasthita karate hue, nidhipradIpa - le. zrIkaNThAcArya pnnddit| zloka - 474 / / una sabhI kA uttara nirAlaMba brahma hI diyA gayA hai| isa brahma saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/163 For Private and Personal Use Only
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir se hI vizva kI utpatti hotI hai| prakRti hai paramAtmA kI shkti| Izvara eka hai aura aneka. zarIroM ke Azraya ke kAraNa vaha bahurUpa dikhAI detA hai| brahmAnaMda ke uparAnta prApta hone vAlI AnaMda kI sthiti vAstava sukha hai| usI prakAra viSayoM kI icchA hI dukha hai| viSaya-sukha meM DUbe hue logoM kI saMgati hai nrkvaas| anAdi avidyA ke kAraNa nirmANa hone vAlI - "merA janma huA" yaha bhAvanA baMdha hai aura nityAnityavastuviveka aura mohapAzoM kA chedana hai mokSa / cidAtmaka brahma kI ora le jAne vAlA hI saccA guru hai aura jise bAhya vizva kA AkarSaNa na rahA ho vahI hai saccA ziSya / prANimAtra ke hRdaya meM nivAsa karane vAle zuddha jJAna kA pratIka hai jnyaanii| kartRttva ke abhimAna se pIDita vyakti hI mUDha hai| vrata-upavAsoM se zarIra ko kaSTa dene vAlA kiMtu pradIpta viSayavAsanAvAlA asura / kAmanAoM ke bIjoM ko jalA DAlanA hI tapa hai aura saccidAnaMda brahma hI paramapada hai| niruktam - praNetA-maharSi yAska / Adhunika vidvAnoM ke anusAra inakA samaya I. pU. 8 vIM zatAbdI hai| "nirukta" ke TIkAkAra durgAcArya ne apanI vRtti meM 14 niruktoM kA saMketa kiyA hai (durgAvRtti, 1-13) / yAska kRta nirukta meM bhI 12 niruktakAroM ke nAma haiN| ve haiM- AgrAyaNa, aupamanyava, auduMbarAyaNa, zAkapUNi, va sthaulASThIvi i.| inameM se zAkapUNi kA mata "bRhadevatA" meM bhI uddhRta hai| yAska kRta nirukta (jo nighaMTu kI TIkA hai) meM 12 adhyAya haiM aura aMtima 2 adhyAya pariziSTarUpa haiN| mahAbhArata ke zAMtiparva meM yAska kA nAma niruktakAra ke rUpa meM AyA hai (adhyAya 342-72-73) / isa dRSTi se inakA samaya aura bhI adhika prAcIna siddha hotA hai| nirukta ke caudaha adhyAya haiM parantu terahavAM va caudahavAM adhyAya svaracita na hokara anya kisI kA hai| ataH ina do adhyAyoM ko pariziSTa kahA jAtA hai| nirukta tIna kAMDoM meM vibhakta hai| pahale kAMDa ko naighaMTuka, dUsare ko naigama aura tIsareM ko daivata kahate haiN| isa taraha nirukta ke tIna prakAra hote haiN| nirukta meM pratipAdita viSaya haiM- nAma, AkhyAta, upasarga va nipAta ke lakSaNa, bhAvavikAra-lakSaNa, padavibhAga-parijJAna, devatAparijJAna, arthaprazaMsA, vedavedAMgavyUhalopa upadhAvikAra, varNalopa, varNaviparyaya kA vivecana, saMprasArya va asaMprasArya dhAtu, nirvacanopadeza, ziSya-lakSaNa, maMtra-lakSaNa AzIrvAda, zapatha, abhizApa, abhikhyA, paridevanA, niMdA, prazaMsA Adi dvArA maMtrAbhivyakti hetu upadeza, devatAoM kA vargIkaraNa ityAdi / niruktakAra ne zabdoM kI vyutpatti pradarzita karate hue dhAtu ke sAtha vibhinna pratyayoM kA bhI nirdeza kiyA hai| yAska samasta nAma ne "dhAtuja' mAnate haiN| isameM Adhunika bhASA-zAstra ke aneka siddhAMtoM kA pUrvarUpa prApta hotA hai| nirukta meM vaidika zabdoM kI vyAkhyA ke atirikta vyAkaraNa, bhASAvijJAna, sAhitya, samAja-zAstra, itihAsa Adi viSayoM kA bhI prasaMgavaza vivecana milatA hai| yAska ne vaidika devatAoM ke 3 vibhAga kiye haiM- pRthvIsthAnIya (agni) aMtarikSasthAnIya (vAyu va iMdra) aura svargasthAnIya (suury)| yAskAcArya ke prabhAva ke kAraNa sabhI paravartI niruktakAra unase pichaDa ge| Age ke vedabhASyakAroM ko kevala yAska ne hI prabhAvita kiyaa| sAyaNAcArya ne yAskAcArya ke anukaraNa para hI apane vedabhASyoM kI racanA kI hai| nirukta kI gurjara va mahArASTra-pratiyAM sAMprata upalabdha haiN| nirukta kA samaya-samaya para vistAra kiyA gayA hai aura vaha bhI aneka vyaktiyoM dvaaraa| ataH mUla nirukta kI vyApti nirdhArita karanA kaThina ho gayA hai| nirukta ke vistAra kI dRSTi se durgAcArya kI prati, gurjara-prati aura mahArASTra-prati aisA anukrama lagAnA paDatA hai| nirukta ke sabhI TIkAkAroM meM zrI. durgAcArya kA nAma sarvaprathama AtA hai| unhoMne apane graMtha meM pUrvavartI TIkAkAroM kA ullekha tathA unake matoM kI samIkSA bhI kI hai| sabase prAcIna TIkAkAra haiM skNdsvaamii| unhoMne sarala zabdoM meM nirukta ke 12 adhyAyoM kI TIkA likhI thii| DaoN. lakSmaNasarUpa ke anusAra unakA samaya 500 I. hai| devarAja yajvA ne "nighaNTu" kI bhI TIkA likhI hai| unakA samaya 1300 I. hai| mahezvara kI TIkA khaMDazaH prApta hotI jise DaoN. lakSmaNasarUpa ne 3 khaMDoM meM prakAzita kiyA hai| mahezvara kA samaya 1500 I. hai| Adhunika yuga meM "nirukta" ke aMgrajI va hindI meM kaI anuvAda prApta hote hai| niruktopaniSad - eka atyaMta choTA navya upaniSad / garbhAvasthA meM zarIra ke vividha avayava kisa prakAra nirmANa hote haiM aura arbhaka kI vRddhi kisa krama se hotI hai, yaha (garbhopaniSad ke samAna) isa upaniSada kA pratipAdya viSaya hai| nirUDha-pazubaMdha-prayoga - le. gaagaabhtttt| I. 17 vIM shtii| pitA- dinkrbhtttt| niruttaratantram - ziva-pArvatI sNvaadruup| zloka-20001 paTala151 viSaya-dakSiNa-kAlikA kA mAhAtmya, pUjAvidhi, mantra, kavaca, purazcaraNavidhi aura rajanIdevI kI pUjAvidhi Adi / niruttarabhaTTAkara - devI-bhairava sNvaadruup| mukhyataH yogasaMbaMdhI grNth| niraupamyastava - le. naagaarjun| eka bauddha stotr| yaha surasa stotra zUnyavAdI kavi kI AstikatA kA utkRSTa nidarzana hai| nirNayakaustubha- le. vizvezvara / nirNayacaMdrikA - 1. le. shNkrbhtttt| I. 17 vIM shtii| pitAnArAyaNabhaTTa / viSaya - dhrmshaastr| nirNayacintAmaNi - le. viSNuzarmA mhaayaajnyik| vissydhrmshaastr| nirNayatattvam - le. nAgadaivajJa / pitA-ziva / I. 14 vIM shtii| Adhunika bhASA kA pUrvarUpa prA * zabdoM kI 164 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir upanayana, lA thaa| yaha graMzaya ke pUrva inhoMne nirNayadarpaNa - (1) le. gnneshaacaary| viSaya - dhrmshaastr| (2) le. zivAnanda / tArApati Thakkura ke putra / viSaya- zrAddha evaM anya kRty| nirNayadIpaka - le. acala dvivedii| pitA- vtsraaj| guru - bhttttvinaayk| ye vRddhapura ke nAgara brAhmaNoM kI moDa zAkhA ke the| inakA bIruda thA bhaagvtey| isa graMtha ke pUrva inhoMne Rgvedokta-mahArudrAvidhAna likhA thaa| yaha graMtha zrAddha, Azauca, grahaNa, tithinirNaya, upanayana, vivAha, pratiSThA kA vivecana karatA hai| isakI samApti saM. 1575 kI jyeSTha kRSNadvAdazI (1518 I.) ko huii| vizvarUpanibandha, dIpikA-vivaraNa, nirNayAmRta, kAlAdarza, purANasamuccaya, AcAratilaka ke uddharaNa isameM die haiN| nirNayadIpikA - le. vatsarAja / nirNayabindu - le. vkknn| nirNayasaMgraha - (1) le. mdhusuudn| (2) le. pratAparudra nirNayaratnAkara - le. gopInAthabhaTTa nirNayabRhaspati - le. bRhaspati mizra "rAyakUTa", I. 15 vIM / * shtii| yaha "zizupAlavadha" kI vyAkhyA hai| nirNayabhAskara - le. niilknntth| nirNayamaMjarI - le. gaMgAdhara / nirNayasAra- 1) le. nandarAma mishr| dIpacandra mizra ke putra / tithi, zAddha Adi viSaya - chaH paricchedoM me vrnnit| vi. saM. 1836 (1780 I.) meM prnniit| 2) le. bhttttraaghv| I. 17 vIM shtii| 3) le. kssemNkr| 4) le. raambhttttaacaary| 5) le. laalmnni| nirNayasiddhAnta - le. mhaadev| viSaya - kaalnirnny| (2) le. rghuraam| viSaya- kAlanirNaya / nirNayasindhu - le. kmlaakrbhtttt| pitA- shNkrbhtttt| racanA kAla- 1612 ii.| isa grantha meM 100 smRtiyoM tathA 300 se adhika nibandhakAroM ke nAma sahita unake udhdaraNa bhI diye gaye haiN| grantha ke kula tIna pariccheda haiN| inameM dhArmika-kRtyoM ke viSaya meM kAlanirNaya', cAndra-saura varSa, adhika va kSaya mAsa, vrata, parva, zuddhA va vidhdA tithiyAM, zrAddha, uttarakriyA, sahagamana, saMnyAsa, mUrtipratiSThA Adi vividha kAryoM ke liye zubha muhUrto kA vivaraNa hai| yaha grantha nyAyAlayoM meM bhI pramANa mAnA jAtA hai| isa graMtha para kRSNabhaTTa ArDe kI 'dIpikA', nAmaka TIkA hai| nirNayAmRtam - le. allADa (naathsuuri)| siddhalakSmaNa ke putr| yumanA para ekacakrapura ke rAjakumAra sUryasena kI AjJA se vircit| isameM ekacakrapura ke bAhUbANoM (cAhuvANoM) ke rAjAoM kI tAlikA dI huI hai| Arambha meM mitAkSarA, aparArka, arNava, smRticaMdrikA, dhavala, purANasamuccaya, anantabhaTTIya gRhyapariziSTa, rAmakautuka, saMvatsarapradIpa, devadAsIya, rUpanArAyaNIya, vidyAbhaTTapaddhati, vizvarUpanibandha para graMtha kI nirbharatA kI ghoSaNA kI gaI hai| yaha graMtha nirNayadIpikA, zrAddhakriyAkaumudI meM ullekhita hai, ataH tithi 1500 I. ko pUrva kintu 1250 ke pazcAt kI hai| vrata, tithinirNaya, zrAddha, dravyazuddhi evaM Azauca para cAra prakaraNa haiN| veMkaTezvara presa se prakAzita / (2) le. raamcNdr| (3) le. gopiinaaraaynn| pitaa-lkssmnn| nirNayArNava - le. bAlakRSNa dIkSita / nirNayoddhAra - (tIrthanirNayoddhAra) le. raaghvbhtttt| I. 17 vIM shtii| viSaya- dhrmshaastr| nirNayoddhAra-khaNDanamaNDanam - le. yjnyesh| viSaya - rAdhavabhaTTa kRta nirNayoddhAra ke viSaya meM uThAye gaye sandehoM kA nivaarnn| nirduHkhasaptamIkathA - le. shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| nirvANaguhyakAlIsahasranAma - bAlAguhyakAlikA-taMtrarahasya prkrnnaantrgt| nirvANatantram - caNDI-zaMkara sNvaaddruup| zloka - 524 / paTala - 18| viSaya - jagat kI utpatti kA aura saMkSepa meM saMpUrNa brahmANDa kA varNana, brahmA, viSNu Adi kI utpatti, krama se sAvitrI aura lakSmI ke sAtha unakA vivAha / bhuvanasundarI ke sAtha sadAziva kA vivAha / anAdi puruSa ke aMza rUpa . jIva kA caurAsI lAkha janmoM ke uparAnta mAnava-janma lAbha / gAyatrI ke japa kA mAhAtmya, gaaytriipurshcrnnvidhi| saMnyAsI Adi ke lkssnn| goloka vrnnn| rAdhAsvarUpa kA varNana / sAkAra dvibhuja mhaavissnnuvidhi| mantraprakaraNa, aSTAdaza upacAroM kA nirdeza, samayAcAravarNana Adi / nirvANopaniSad - Rgveda se saMbadhda navya upaniSad / varNya viSaya hai avadhUta sNnyaasii| isa upaniSad meM "nirvANa' zabda kA artha vAsudeva batAyA hai aura avadhUta saMnyAsI ko unakI pUjA karanI cAhiye aisA kahA gayA hai| karmanirmUlana hai usa avadhUta kI kathA, (gudaDI) kAThiNya hai usakI kaupIna, brahma hai usakA viveka aura jJAna hI usakA rakSaNa hai| avadhUta ko cAhiye ki vaha kAzI meM vAsa kare, ekAMtavAsa meM rahe aura-bhikSA kA sevana kare tathA satya jJAna se bhAva va abhAva ina donoM ko jalA ddaale| aisA karane se vaha nirAlaMba-pada para virAjamAna hotA hai| nivedita-nivedatam - lekhikA- DaoN. ramA caudhurii| viSayabhaginI niveditA kA 12 dRzyoM meM nATyAtmaka caritra / nizAcarapUjA - zloka - 501 viSaya - devI kI rAtripUjApaddhati / niHzvAsatattvasaMhitA - mataMga- RcIka sNvaadruup| isakA prathama bhAga zrautasUtra aura dvitIya bhAga gRhyasUtra kahalAtA hai| AraMbha meM 4 laukika paTala haiN| mUla sUtra meM 8 paTala, uttara sUtra meM 5 paTala, nayasUtra meM 4 paTala, gRhyasUtra meM 18 paTala hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/165 For Private and Personal Use Only
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zloka- 4500 / uttarArdha gRhyasUtra meM ukta 18 paTaloM ke antargata sadyojAtakalpa, adhorakalpa tathA satpuruSakalpa bhI pratipAdita haiN| niSkalakramacaryA - le- zrIkaNThAnanda muni| pitAmaha- shivaanNd| pitA- cidAnanda / zloka- 2001 viSaya- zaivamatAnusAra puujaavidhi| niHzvAsasaMhitA - zivapraNIta eka zAstra / paraMparA ke anusAra brAbhravya va zAMDilya nAmaka zivabhaktoM ke nivedana para zivajI ne isa saMhitA kI nirmiti kii| yaha vedakriyAyukta hai| pAzupata-yoga va pAzupata-dIkSA isake viSaya haiN| varAha-purANa meM kahA gayA hai ki prastuta saMhitA ke pUrNa hone para bAbhravya va zAMDilya ne use zraddhApUrvaka svIkAra kiyaa| niSkiMcana-yazodharam - le- yatIndravimala caudhurii| ravIndrabhAratI aura prAcyavANI mandira dvArA kalakattA meM abhinIta / aNksNkhyaasaat| kathAsAra- daNDapANi kI putrI yazodharA gopA ko siddhArtha svayaMvara meM jItate haiN| vivAha ke teraha varSa pazcAt unheM putraprApti hotI hai, usI samaya ve Atmika zAnti kI khoja meM gRhatyAga karate haiN| yazodharA chandaka se vRttAnta suna svayaM bhI tapa meM lIna hotI hai| sAta varSa pazcAt gautama buddha bane siddhArtha ke Agamana para yazodharA rAhula se dAyAdhikAra rUpa meM saMnyAsa kI yAcanA karavAtI hai| usake muNDana ke pazcAt yuddhodana yazodharA ko rAjya sauMpanA cAhate haiM paraMtu saMnyAsI kI patnI kA rAjJIpada ke ucita nahIM, yaha kahakara vaha asvIkAra karatI hai| gautama se bhikSuNI-saMgha banAne kA anurodha kara yazodharA bhI bhikSuNI banatI hai aura 78 varSa kI Ayu meM dehalIlA samApta karane kI anumati pAkara kahatI hai ki maiM svAmI meM hI vilIna huuN| nItikamalAkara - le. kmlaakr| nItikalpataru - le- kSemendra / kAzmIrI kavi / I. 11 vIM shtii| nItikusumAvali - le- appA vaajpeyii| nItigarbhitazAstram - le- lakSmIpati / nIticintAmaNi - le- vAcaspati mishr| I. 9 vIM shtii| nItiprakAza - le- kulamuni / nItiprakAza (nItiprakAzikA) - le- vaishmpaayn| madrAsa meM DA. oparTa dvArA san 1882 meM smpaadit| viSayarAjadharmopadeza, dhanurvedaviveka, khaDgotpatti, muktAyudhanirUpaNa, senAnayana, sainyaprayoga evaM raajvyaapaar| takSazilA meM vaizampAyana dvArA janamejaya ko diyA gayA shikssnn| ATha adhyAyoM meM rAjazAstra ke pravartakoM kA ullekha hai| kauDinyagotra ke naMjuNDa ke putra sItArAma dvArA isa para tattvavivRtti nAmaka TIkA likhI gaI hai| nItimaMjarI (vedamaMjarI) - le- vidyA dvived| gujarAta pradeza ke aanNdpurnivaasii| zukla yajurvedIya braahmnn| Apane isa graMtha kI racanA san 1494 meM kii| isa graMtha ke anuSTupa chaMda meM baddha 166 zlokoM ko ATha aSTakoM meM vibhAjita kiyA gayA hai| isa graMtha kI vizeSatA yaha hai ki pratyeka zloka ke pUrvArdha meM nItivacana grathita karate hue uttarArdha meM usa vacana kI puSTi hetu Rgveda kI kathA kA AdhAra diyA gayA hai| caturvidha puruSAthoM ke saMdarbha meM naitika saMdeza ko spaSTa karane vAlA yaha graMtha nItiparaka saMskRta sAhitya meM sammAnita hai| dharma, artha, kAma, aura mokSa viSayaka kramazaH 44, 68, 53 aura 5 zloka haiN| isa graMtha para svayaM zrI. dyA dviveda ne hI saMskRta gadya meM 'yuvadIpikA' nAmaka TIkA likhI hai| isa TIkA meM pahale pratyeka zloka kA anvayArtha, phira zloka meM samAviSTa RgvedIya kathA se saMbaddha maMtra aura aMta meM brAhmaNa-graMtha se tatsaMbaMdhI aMza uddhRta kiye gaye haiN| dyA dviveda ne sAmAnyataH apanI isa TIkA meM yAska-sAyaNAdi pUrvAcAyoM kA anusaraNa kiyA hai| phira bhI aneka sthAnoM para unhoMne pUrvAcAryoM se apanA matabheda bhI aMkita kiyA hai| dUsarI TIkA ke lekhaka haiM devraaj| isa graMtha se vaidika sAhitya kI vividha kathAoM kA paricaya prApta hone ke sAtha hI una kathAoM kA naitika mUlya bhI parilakSita hotA hai| nItimayUkha - le- nIlakaMTha (I. 17 vIM zatI) bhAratIya rAjyazAstra saMbaMdhI yaha eka bahumUlya graMtha hai| deza, kAla va paristhiti ke anurUpa rAjadharma kA svarUpa isa graMtha meM varNita hai| rAjadharmAviSayaka jaTila karmakAMDa kI ora dhyAna na dete hue nIlakaMTha ne apane isa graMtha meM kevala rAjyAbhiSeka ke kRtyoM kA hI vistRta varNana kiyA hai| tadartha zrI. nIlakaMTha ne viSNudharmottarapurANa tathA devIpurANa se jAnakArI prApta kI hai| nIlakaMTha ne rAjanIti ko dharmazAstra ke aMtargata mAnA hai| gujarAtI presa, muMbaI, dvArA prakAzita / nItimAlA - le- naaraaynn| nItiratnAkara (yA rAjanItiratnAkara) - 1) le- caNDezvara / DA. jAyasvAla dvArA prkaashit| 2) le- bRhatpaNDita kRSNa mahApAtra I. 15 vIM shtii| nItirahasyam - le- veMkaTarAma nrsiNhaacaary| nItilatA - le- kssemendr| lekhaka ke aucityavicAracarcA meM ullikhit| I. 11 vIM shtii| nItivAkyaratnAvalI - le- zivadatta tripaatthii| nItivAkyAmRtam - le- somdev| jainaacaary| I. 13 vIM shtii| mahendradeva ke choTe bhAI evaM nemideva ke shissy| mumbaI meM mAnikacanda digambara jaina graMthamAlA dvArA TIkA ke sAtha prakAzita / dharma, artha, kAma, ariSaDvarga, vidyAvRddha, AnvIkSikI, trayI, vArtA, daNDanIti, maMtrI, purohita, senApati, dUta, cAra, vicAra, vyasana, saptAMga rAjya, (svAmI Adi), rAjarakSA, divasAnuSThAna, sadAcAra, vyavahAra, vivAda, SADguNya yuddha, vivAha, prakIrNa nAmaka 32 prakaraNoM meM vibhAjita hai| isakI TIkA meM 166/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir smRtiyoM evaM rAjanItizAstra ke uddharaNa diye hue haiN| tyauhAra va vidhi, anya purANoM ke anusAra tathA bhAratavarSa ke anya bhAgoM meM pracalita tyauhAroM va vidhiyoM jaise hI haiN| kintu nItivilAsa - le- vrajarAja zukla / navahimotsava tathA buddhajanma ye do tyauhAra sarvathA bhinna haiN| nItiviveka - le- karuNAzaMkara / isa graMtha kA AraMbha vaizaMpAyana aura janamejaya ke saMvAda rUpa nItizatakam - (1) le- bhrtRhri| (2) le- paM. tejobhaanu| meM huA hai| isameM vaizaMpAyana janamejaya ko rAjA gonaMda tathA I. 20 vIM shtii| unake pAMDavakAlIna vaMzajoM kI kathA sunAte haiN| pazcAt graMthakAra nItisArasaMgraha - le- madhusUdana / ne kAzmIra ke mAhAtmya kA varNana kiyA hai, kAzmIra kI bhUmi nIlakaMThavijayacaMpU - le- nIlakaMTha dIkSita / suprasiddha vidvAn kI nirmANaviSayaka AkhyAyikA kathana kI hai aura usa pradeza appaya dIkSita ke bhraataa| isa caMpU-kAvya kA racanAkAla 1636 ke pizAcoM evaM kaDI ThaMDa se hone vAle kaSToM se mukti hetu I. hai| kavi ne svayaM apane kAvya kI nirmANa-tithi kalyabda vividha vrata tathA vidhi-vidhAna batAe haiN| 4738 dI hai| isa meM devAsura-saMgrAma kI prasiddha paurANika / nIlarudropaniSad - zaiva paMthI eka navya upnissd| yaha tIna kathA 5 AzvAsoM meM varNita hai| prAraMbha meM mahendrapurI kA khaMDoM meM vibhajita hai| nIlarudra hai isa upaniSad ke devatA vilAsa-maya citra hai jisake mAdhyama se nAyikA-bheda kA varNana aura paramaguru / isameM batAyA gayA hai ki nIlarudra ne 'asparzayoga prastuta huA hai| prakRti kA manorama citra, kSIrasAgara kA suMdara saMpradAya' kA pravartana kiyaa| isa upaniSad ke draSTA ko nIlarudra citra, ziva va zaivamata ke prati zraddhA evaM tAttvika jJAna kI svarga se pRthvI para Ate hue dikhAI diye| kintu prastuta abhivyakti, isa graMtha kI apanI vizeSatAeM haiN| isameM zlokoM upaniSad ke prathama va dvitIya khaMDa meM unhIM kA varNana hai| kI saMkhyA 279 hai| isa para TIkA ghanazyAma ne I. 18 vIM yaha varNana, Rgveda ke rudrasUktoM kA anusaraNa hai| graMtha ke zatI meM likhI hai| tRtIya khaMDa meM mahiSarUpa kedAra kA stotra hai| mahiSarUpa kedAra nIlakaNThI TIkA - TIkAkAra nIlakaNTha caturdhara / mahArASTra ke hai usa svarUpa meM rudr| unake kucha avayava halke pIle haiM, nagara jile meM koparagAva ke nivaasii| yaha mahAbhArata para kucha kAle haiM aura kucha haiM halke sapheda / "nIlazikhaMDAya vidvanmAnya TIkA hai| I. 17 vIM shtii| namaH" unakA maMtra hai| nIlakaNThIya-viSayamAlA - le- kaamaakssii| nIlavRSotsarga - le-anantabhaTTa / viSaya-dharmazAstra se saMbaMdhita / nIlatantram - 1) devI-Izvara sNvaadruup| zloka- 595 / paTala nIlApariNayam (nATaka) - le-vengktteshvr| (naidhRva veMkaTeza) 17 / viSaya- nIlataMtra maahaatmy| isa taMtra ke anuyAyiyoM ke I. 18 vIM shtii| isakI kathAvastu utpAdya haiN| pradhAna rasa zayyAtyAga ke anantara kartavya, devI-smaraNa Adi, tAMtrika snAna, shRNgaar| striyA bhI puruSoM kI bhUmikA meM dikhAI haiN| kathAsAramaMtra-japa, Adi kI vidhi, pUjAsthAna kA nirNaya, nIladevI kI rAjagopAla nAma lekara zrIkRSNa dvArakA meM rahate haiN| eka dina pUjAvidhi, taMtrayaMtra lekhana, bhUtazuddhi, yaMtra-zakti devatA ke maharSi gopralaya ko garuDa eka divya maNi tathA darpaNa dete haiM dhyAnAdi, matsya, mAMsa Adi naivedyadAna aadi| (2) bhairava-pArvatI jise maharSi saurASTra nareza ke udyAna meM lagAte haiN| rAkSasa sNvaadruup| zloka- 7151 paTala- 15 / yaha brahmanIlataMtra se 'mAyAdhara vaha darpaNa pratinAyaka sthUlAkSa ke lie prApta kara milatA julatA hai| letA hai| rAjagopAla cola-rAjakumArI campakamaMjarI para anurakta nIlamatapurANam - le- niilmuni| isa graMtha meM nIlamuni ne haiN| campakamaMjarI kA madana-santApa dekhakara ve usake sAmane kAzmIrI hinduoM ke liye aneka dharmakRtya, vrata, tyauhAra tathA prakaTa hote haiN| mAyAdhara adRzya aMjana ke prayoga se nAyikA samAroha batAye haiN| isI prakAra kAzmIrasthita puNyakSetroM kI ___ko chupAkara sthUlAkSa ke pAsa le jAne kI yojanA banAtA hai| jAnakArI bhI isa graMtha meM vistArapUrvaka dI gaI hai| yaha svataMtra vaha nAyikA kI sakhiyoM ko pakaDatA hai| unakA Akroza suna purANa-graMtha na hokara kisI purANa kA eka bhAga hogA aisA rAjagopAla nAyikA ko choDa vahAM jAte haiN| itane meM mAyAdhara pratIta hotA hai| kalhaNa kI rAjataraMgiNI meM isa graMtha kA nAyikA ko adRzya kara detA hai| sakhiyAM samajhatI haiM ki ullekha hai aura aisA anumAna vyakta kiyA gayA hai ki isakI rAkSasa nAyikA ko khA gyaa| yaha sunakara nAyaka mUrcchita racanA IsA kI 12 vIM zatAbdI meM huI hogii| kintu rAjataraMgiNI hotA hai paraMtu adRzya rUpa meM nAyikA use AliMgana karatI ke prathama bhAga meM diyA gayA kAlakrama vizvasanIya nahIM hai| hai jisase vaha bhI saceta hotA hai aura nAyikA ke lalATa ataH kalhaNa ke anumAna ko grAhya nahIM mAnA jA sktaa| para malA aMjana lagAne para vaha bhI sazarIra prakaTa hotI hai| phira bhI prastuta graMtha ke aMtargata pramANoM se itanA to nirvivAda garuDa sthUlAkSa ko mAra DAlatA hai aura anta meM nAyaka-nAyikA nizcita hotA hai ki isa graMtha kA racanA-kAla 6 vIM zatAbdI kA vivAha sampanna hotA hai| ke pahale kA nahIM ho sktaa| isa graMtha meM varNita adhikAMza nIvI - le-shNkrraam| vyAkaraNaviSayaka grNth| rUpAvatAra kI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 167 For Private and Personal Use Only
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ina va tadvibIca saMvA vyaakhyaa| nUtanamUrtipratiSThA - le- naaraaynnbhtttt| AzvalAyana-gRhyapariziSTa para aadhaarit| nUtanagItAvaicitryavilAsa - le- bhgvdgiitaadaas| nRgamokSacampU - le- nArAyaNa bhaTTapAda / nRttaratnAvalI - le- jaya senaapti| 8 adhyaay| viSaya mArgI tathA dezI saMgIta kA vivecn| bharata mata tathA somezvara mata kA anukaraNa karate hue navInatama AviSkAra samAviSTa kie haiN| nRtyanirNaya - le- puDarIka vitthtthl| I. 16 vIM shtii| isa graMtha kI racanA akabara bAdazAha ke Azraya meM huii| zrI puMDarIka eka gAyaka va saMgItajJa ke rUpa meM vizeSa prasiddha the| saMgIta-paddhati ko inhoMne suvyavasthita svarUpa pradAna kiyA thaa| aMta meM akabara kI icchAnusAra nRtyanirNaya graMtha likhakara, unhoMne nRtya-kalA saMbaMdhI sAhitya kI bhI zrI-vRddhi kii| nRtyezvaratantram - isameM parazurAma, rAmabhadra, sugrIva, bhIma, hanumAn Adi vividha yuddhavIroM kA AvAhana aura pUjana-vidhi varNita haiN| 8 bhairava tathA 8 mahAkAlI ke nAmoM ke sAtha unakA dhyAna aura pUjana varNita hai| nRpacandrodaya - le- satIzacaMdra bhaTTAcArya / viSaya- samrATa paMcama jArja kI prshsti| nRpavilAsa - parvaNIkara sItArAma / I. 18 se 19 vIM shtii| nRsiMhauttaratApinI (upaniSad) - atharvaveda se saMbaMddha isa navya upaniSad ke 9 khaMDa haiN| ina sabhI khaMDoM meM nRsiMha ko hI parabrahma batAyA gayA hai| pazcAt tIna guNa, tIna avasthA, tIna koza, tIna tApa, tIna caitanya tathA tIna Izvara aisI trividhatA kA varNana hai| phira nRsiMha ke saguNa-nirguNa svarUpa / kA nidarzana kiyA gayA hai| nRsiMhakavacam - brahmANDapurANAntargata / nRsiMhacampU - 1) le- sNkrssnn| 2) le- daivajJa suury| I. 16 vIM shtii| lekhaka ne prastuta kAvya meM apanA paricaya diyA hai| prastuta caMpUkAvya 5 ucchvAsoM meM vibhakta hai| isameM nRsiMhAvatAra kI kathA kA varNana hai| prathama ucchvAsa meM hiraNyakazipu dvArA prahlAda kI pratADanA kA varNana hai| tRtIya ucchvAsa meM hiraNyakazipu kA vadha tathA caturtha ucchvAsa meM devatAoM va siddhoM dvArA nRsiMha kI stuti hai| paMcama ucchvAsa meM nRsiMha kA prasanna honA varNita hai| isa caMpU kAvya meM zlokoM kI saMkhyA 75 aura gadya ke 19 cUrNaka haiN| isakA prakAzana jAlaMdhara se huA hai| saMpAdaka haiM- DA. sUryakAMta shaastrii| nRsiMhajayantI-nirNaya - le- gopAladezika / nRsiMhaparicaryA - 1) le- kRssnndev| pitaa-raamaacaary| vaikuMThAnuSThAna paddhati se gRhiit| (2) zloka- 126 / paTala- 5 / viSayanRsiMhaparicaryA meM pavitrAropaNavidhi, usakA prayoga tathA nRsiNh-puujaa|| nRsiMhapUjApaddhati - le- vRndAvana / nRsiMhapUrvatApinI upaniSad- atharvaveda se saMbaMdhita eka navya upnissd| vaiSNava mata ke isa upaniSad ke ATha adhyAya haiN| ina adhyAyoM ko bhI upaniSad hI kahA gayA hai| brahmajJAna kI jijJAsA va tadviSayaka nirNaya hai isakA uddezya / brahmA tathA anya devatAoM ke bIca saMvAda ke rUpa meM usakA nirUpaNa kiyA gayA hai| prAraMbha meM carcita nRsiMha-maMtra isa prakAra hai| ugraM vIra mahAviSNuM jvalantaM sarvatomukham / nRsiMha bhISaNaM bhadraM mRtyumRtyu nmaamyhm|| dUsare upaniSad kI kathAnusAra devagaNa jaba mRtyu ke bhaya se prajApati ke pAsa gae taba unhoMne amaratva hetu devatAoM ko nRsiMha-maMtra kA jApa karane kA parAmarza diyaa| tIsare upaniSad meM maMtroM ke sabhI tAMtrika aMgoM kA nirUpaNa hai| cauthe upaniSad meM praNava, sAvitrI, yajurlakSmI va nRsiMhagAyatrI nAmaka aMgamaMtra haiN| pAMcaveM upaniSad meM isa nRsiMhacaMkra kA vistRta vrnnn| isameM yaha bhI batAyA gayA hai ki battIsa paMkhuDiyoM kA kamala banAkara usameM nRsiMha-maMtra kisa prakAra likhA jAya / aMtima tIna upaniSadoM meM nRsiMhacakra-pUjA kI mahimA varNita hai| nRsiMhaprasAda - le- dlptiraaj| pitaa-vllbh| I. 15-16 vIM shtii| isa graMtha ke pratyeka bhAga ke prAraMbha meM nRsiMha devatA kA AvAhana hone se isa graMtha ko nRsiMhaprasAda (nRsiMha kI kRpA kA phala) yaha nAma diyA gayA hai| isa graMtha ko dharmazAstraviSayaka eka jJAnakoza kahA jA sakatA hai| isa graMtha ke saMskAra, Ahnika, zrAddha, kAla, vyavahAra, prAyazcitta, karmavipAka, vrata, dAna, zAMti, tIrtha, aura pratiSThA nAmaka bAraha sArabhAga haiN| upanayana, vivAha, cAroM hI AzramoM ke logoM ke karttavya, dinamAna ke ATha bhAga, vrata, dAna ke prakAra, tIrthasthala Adi viSayoM kA prastuta graMtha meM samAveza hai| lekhaka- zrI. dalapatirAja the zukla yajurvedI bhaardvaaj-gotrii| Apa nijAmazAhI meM daphtara-pramakha aura vaiSNava dharma ke acche jJAtA the|aapne sUryapaMDita nAmaka guru ke pAsa adhyayana kiyA thaa| katipaya vidvAnoM ke matAnusAra ye sUryapaMDita mahArASTra ke suprasiddha saMta ekanAtha mahArAja ke pitA hoNge| zrI. dalapati ko mAtula-kanyA-vivAha sammata hai| unake kathanAnusAra yaha vivAha vedoM ne bhI mAnya kiyA hai| usI prakAra unakA kahanA hai ki yadi kisI bAta ke bAre meM zruti tathA smRti kA paraspara virodha ho to usa bAta ko vaikalpika mAnA jAnA caahiye| nRsiMhapriyA - sana 1942 meM AhobilamaTha tiruvAllUra ciMgalapeTa se je. raMgAcAriyara svAmI ke saMpAdakatva meM saMskRta aura tamila bhASA ne yaha patrikA prakAzita huii| yaha vaiSNava dharma pradhAna dArzanika patrikA thii| nRsiMhavilAsa - le- zrIkRSNa brahmataMtra parakAla svAmI / nRsiMhazatakam - le- tiruveMkaTa-tAtAdezika / nelora (AMdhra) 168 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM mudrit| nRsiMhaSaTcakropaniSad - atharvaveda se saMbaMdhita eka navya upnissd| isameM zrInRsiMha ke acakra, sucakra, mahAcakra, sakalalokarakSaNacakra, dyUtacakra va asurAMtacakranAmaka chaha cakroM kA varNana hai| pazcAt ina cakroM ke aMtarbAhya valayoM kI jAnakArI dete hue batAyA gayA hai ki mAnava zarIra meM ye 6 cakra kina sthAnoM para hote haiN| nRsiMhastotram - le- prA. kastUrI zrInivAsa shaastrii| nRsiMhArAdhanaratnamAlA - le- menggnaath| pitA- raamcNdr| 9 paTaloM meM pUjAvidhi vrnnit| nRsiMhArcanapaddhati - le- brahmANDAnandanAtha / netracikitsA - le- DA. bAlakRSNa zivarAma muNje| nAgapura ke nivaasii| lekhaka tIna khaMDoM meM graMtha likhanA cAhate the, parantu uccastarIya rAjanIti meM atyadhika vyasta hone se eka hI khaNDa likha paae| Adhunika netravijJAna ke viSaya para saMskRta bhASA meM yaha ekamAtra sacitra nibaMdha hai| netravijJAnaviSayaka navIna pAribhASika zabda svayaM lekhaka ne nirmANa kie haiN| lekhaka kI janmazatAbdI ke avasara para baidyanAtha Ayurveda bhavana (nAgapura) dvArA isakI dvitIya AvRtti prakAzita huii| . netrajJAnArNava - umA-mahezvara sNvaadruup| paTala-59 1 tAMtrika graMtha / netrodyotataMtram - le- rAjAnaka kssemraaj| zloka- 322 / nepAlIya-devatA-kalyANa- paMcaviMzatikA-le-amRtAnaMda / 25 sragdharA chandoM meM nibaddha / viSaya- nepAlI hiMdu, bauddha devatAeM caitya, tIrthasthAna Adi kI stuti|| nemidUtam - le- vikrm| pitA- sNgm| meghadUta kI paMktiyoM kI samasyA pUrti ke rUpa meM yaha kAvya racA hai| viSayarAjyaizvarya-tyAgI neminAtha ko patnI kA parvata dvArA saMdeza / naigeya zAkhA (sAmavedIya) - isa zAkhA kA nAma caraNavyUha meM kauthumoM ke avAntara-vibhAgoM meM milatA hai| 'naigeya pariziSTa' nAma kA eka graMtha upalabdha hai| usameM do prapAThaka haiN| naimittikaprayogaratnAkara - le-premanidhi pnt| naiSadhapArijAtam - le- kRSNa (ayyA) diikssit| vyarthI sNdhaan-kaavy| viSaya- rAjA nala kI aura pArijAta-apaharaNa kI kathA kA zleSa alaMkAra meM vrnnn| naiSadhAnaMdam (nATaka) - le- kssemiishvr| knnauj-nivaasii| I. 10 vIM shtii| isameM 7 aMka haiM aura 'mahAbhArata' kI kathA ke AdhAra para nala-damayaMtI kI praNaya-kathA ko nATakIya rUpa pradAna kiyA gayA hai| prastuta nATaka kI bhASA sarala hai paraMtu sAhityika dRSTi se usakA vizeSa mahattva nahIM hai| naiSadhIyacaritam (nAmAntara- nalIyacaritam, bhaimIcaritam, vairasenicaritam) - isa mahAkAvya ko saMkSepa meM "naiSadha" bhI kahate haiN| isake racayitA haiM zrIharSa / pitA- shriihri| mAtA- maamlldevii| samrATa harSavardhana se zrIharSa kA koI saMbaMdha nhiiN| samrATa harSavardhana IsA kI 7 vIM zatAbdI meM hue jaba ki prastuta mahAkAvya ke racayitA zrIharSa hue 12 vIM zatAbdI meN| mahAkavi zrIharSa the rAjA jayacaMda rAThoDa ke aashrit| rAjA jayacaMda kI hI preraNA se zrIharSa ne naiSadhIyacarita kI racanA kii| paraMparA ke anusAra prastuta kAvya 60 yA 120 sargoM kA thaa| vidyamAna 22 sagoM ke kAvya meM nala-damayaMtI kI praNaya-gAthA varNita hai| prathama sarga meM nala ke pratApa va sauMdarya kA varNana hai| rAjA bhIma kI putrI damayaMtI, nala ke yaza-pratApa kA varNana suna kara usakI ora AkRSTa hotI hai| udyAna meM bhramaNa karate samaya nala ko eka haMsa milatA hai aura nala use pakaDa kara choDa detA hai| dvitIya sarga meM nala ke samakSa haMsa damayaMtI ke sauMdarya kA varNana karatA hai aura nala kA saMdeza lekara damayaMtI ke pAsa vidarbhasthita kuMDinapura jAtA hai| tRtIya sarga meM haMsa ekAMta meM damayaMtI ko nala kA saMdeza sunAtA hai, taba damayaMtI usake sammukha nala ke prati apanA anurAga prakaTa karatI hai| caturtha sarga meM damayaMtI kI pUrvarAgajanya viyogAvasthA kA citraNa va usakI sakhiyoM dvArA bhIma se damayaMtI ke svayaMvara ke saMbaMdha meM vArtAlApa kA varNana hai| paMcama sarga meM nArada dvArA indra ko damayaMtI svayaMvara kI sUcanA prApta hotI hai aura usase vivAha karanA cAhate haiN| varuNa, yama va agni ke sAtha iMdra rAjA nala se damayaMtI ke pAsa saMdeza bhejane ke liye dUtatva karane kI prArthanA karate haiN| nala ko adRzyatA zakti prApta ho jAtI hai aura vaha anicchuka hote hue bhI iMdra ke kArya ko svIkAra kara letA hai| SaSTha sarga meM nala kA adRzya rUpa se damayaMtI ke pAsa jAne kA varNana hai| vaha vahAM indrAdi devatAoM dvArA preSita dUtiyoM kI bAteM sunatA hai| damayaMtI spaSTa rUpa se una dUtiyoM ko batalAtI hai ki vaha nala kA varaNa kara cukI hai| saptama sarga meM nala dvArA damayaMtI ke sauMdarya kA varNana hai| aSTama sarga meM nala svayaM ko prakaTa kara detA hai| vaha damayaMtI ko indra, varuNa, yama prabhRti kA saMdeza kahatA hai| navama sarga meM nala indrAdi devatAoM meM se kisI eka ko damayaMtI kA varaNa karane ke liye kahatA hai para vaha rAjI nahIM hotii| vaha use bhAgya kA khela samajha kara devatAoM kA dRDhatApUrvaka sAmanA karane kI bAta kahatA hai| isI avasara para haMsa Akara unheM devatAoM se bhayabhIta na hone kI bAta kahatA hai| damayaMtI svayaMvara meM nala se Ane kI prArthanA karatI hai| nala usakI bAta mAna letA hai| dazama sarga meM svayaMvara kA upakrama varNita hai| ekAdaza va dvAdaza sargoM meM sarasvatI dvArA svayaMvara meM Ae hue rAjAoM kA varNana kiyA gayA hai| terahaveM sarga meM sarasvatI nalasahita cAra devatAoM kA paricaya zleSa meM detI hai| sabhI zlokoM kA artha nala va devatAoM para ghaTita hotA hai| caudahaveM sarga meM damayaMtI vAstavika nala kA varaNa karane hetu devatAoM kI stuti karatI hai| isase devagaNa prasanna hokara sarasvatI ke saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 169 For Private and Personal Use Only
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jAte haiN| ataH kucha sAsAra isake zeSa yAhI zleSa ko samajhane kI use zakti pradAna karate haiM, taba bhaimI usane adharma, anIti va pAkhaMDa kA pUrvapakSa prastuta karate hue (damayaMtI) vAstavika nala ko gale meM madhUkapuSpoM kI varamAlA usake viruddha svayaM hI akATya uttarapakSa khaDA kiyA hai| DAla detI hai| paMdrahaveM sarga meM vivAha kI taiyArI va pANigrahaNa zAstrIya atha ca rUkhA viSaya hote hue bhI zrIharSa ne baDI tathA solahaveM sarga meM nala kA vivAha aura unakA apanI tanmayatA tathA kAvyAtmaka paddhati se use prastuta kiyA hai| rAjadhAnI lauTanA varNita hai| satrahaveM sarga meM devatAoM kA prastuta mahAkAvya kI pUrNatA ke prazna ko lekara vidvAnoM meM vimAna dvArA prasthAna va mArga meM kali-senA kA Agamana varNita matabheda hai| isameM kavi ne 22 sargo meM nala ke jIvana kA hai| senA meM cArvAka, bauddha Adi ke dvArA veda kA khaMDana . eka hI pakSa prastuta kiyA hai| vaha kevala donoM ke vivAha aura unake abhimata-siddhAMto kA varNana hai| kali, devatAoM va praNaya-krIDA kA hI citraNa karatA hai| zeSa aMza avarNita dvArA naladamayaMtI ke pariNaya kI bAta sunakara, nalako rAjyacyuta . hI raha jAte haiN| ataH kucha vidvAnoM ke anusAra yaha 22 soM karane kI pratijJA karatA hai aura nala kI rAjadhAnI meM pahuMcatA kA kAvya adhUrA hai| unake matAnusAra isake zeSa sarga yA to hai| vaha upavana meM jAkara vibhItaka-vRkSa kA Azraya letA hai lupta ho gae haiM yA kavi ne apanA mahAkAvya pUrA kiyA hI aura nala ko parAjita karane ke lie avasara kI pratIkSA meM nahIM hai| vartamAna ( upalabdha) 'naiSadhIyacarita' ko pUrNa mAnane rahatA hai| aThArahaveM sarga meM nala-damayaMtI kA vihAra va pArasparika , vAle vidvAnoM meM kItha, vyAsarAja zAstrI va vidyAdhara ('harSacarita' anurAga varNita hai| unnIsaveM sarga meM prabhAta meM vaitAlika dvArA ke TIkAkAra) haiN| isa mata ke virodhI pakSa kA yuktivAda hai nala kA prabodhana, sUryodaya va caMdrAsta kA varNana hai| bIsaveM ki yadi yaha kAvya "nala-damayaMtI-vivAha" yA sarga meM nala-damayaMtI kA paraspara premAlApa tathA ikkIsaveM sarga "nala-damayaMtI-svayaMvara" rakhanA cAhiye thaa| naiSadha-kAvya ke meM naladvArA viSNu, ziva, vAmana, rAma, kRSNa prabhRti devatAoM kI aMtargata kaI aisI ghaTanAoM kA varNana hai jinakI saMgati vartamAna prArthanA kA varNana hai| bAIsaveM sarga meM saMdhyA va rAtri kA varNana, (upalabdha) kAvya se nahIM hotI yathA kalidvArA bhaviSya me vaizeSika mata ke anusAra aMdhakAra kA svarUpa-citraNa tathA caMdrodaya nala kA parAbhava kiye jAne kI ghttnaa| nala-damayaMtI ko va damayaMtI ke sauMdarya kA varNana kara prastuta mahAkAvya kI devatAoM dvArA diye gae varadAna bhI bhAvI ghaTanAoM ke sUcaka samApti kI gaI hai| haiN| iMdra ne kahA ki vArANasI ke pAsa assI ke taTa para zrIharSa ke naiSadhIyacarita meM zabdAlaMkAra va vividha arthAlaMkAra, nala ke rahane ke liye unake nAma se abhihita nagara (nalapura) rasa, dhvani, vakrokti Adi kAvyajIvita tathA vaidyaka, kAmazAstra, hogaa| devagaNa va sarasvatI ne damayaMtI ko yaha vara diyA thA rAjyazAstra, dharma, nyAya, jyotiSa, vyAkaraNa, vedAMta, Adi samasta ki jo tumhAre pAtivrata ko naSTa karane kA prayAsa karegA vaha paraMparAgata zAstrIya jJAna kA mAlamasAlA itanA lUMsakara bharA bhasma ho jAvegA (naiSadha carita 14-72) bhaviSya meM nala dvArA huA hai ki isa kAvya ko "zAstra-kAvya" kahane kI prathA parityaktA damayaMtI jaba eka vyAdha dvArA sarpa se bacAI jAtI hai| isI prakAra prastuta kAvya ke abhyAsaka ko hara prakAra kA hai taba vaha usake rUpa ko dekha kara mohita ho jAtA hai aura zAstrIya jJAna, zabda-vyutpatti, vyavahAra va sAMskRtika vizeSatAoM usakA pAtivrata bhaMga karanA hI cAhatA hai ki usakI mRtyu ho kA kAvyaguNoM ke madhura anupAtasahita sevana prApta hone ke jAtI hai| kintu naiSadha-kAvya meM isa varadAna kI saMgati nahIM kAraNa tathA usakI pahale kI durbala manaHprakRti svastha va sudRDha hotii| ataH vidvAnoM kI rAya hai ki isa mahAkAvya kI racanA banane ke kAraNa naiSadhIya ko- "naiSadhaM vidvadauSadham" (arthAt nizcita rUpa se 22 se adhika sargoM meM huI hogii| 17 veM vidvAnoM kI balavardhaka auSadhi) kahA jAtA hai| yaha kAvya-rasAyana, sarga meM kali kA padAparNa va usakI yaha pratijJA [ki vaha durbala pacanazakti vAle vyakti ko lAbhaprada nahIM hotaa| isIliye nala ko rAjya va damayaMtI se pRthak karAegA (17-137)] naiSadha ke sazakta abhyAsaka ko saMskRta kSetra meM vizeSa mAna se jJAta hotA hai ki kavi ne nala kI saMpUrNa kathA kA varNana hai. mahAbhArata ke nala se, zrIharSa ne apane kAvyanAyaka ko, kiyA thA kyoMki isa pratijJA kI pUrti vartamAna kAvya se nahIM rUpa-guNa kI dRSTi se adhika zreSTha citrita kiyA hai| damayaMtI hotii| muni jinavijaya ne hastalekhoM kI prAcIna sUcI meM zrIharSa kA citraNa bhI eka Adarza rAjarSi kI suyogya dharmapatnI ke ke pautra kamalAkara dvArA racita eka vistRta bhASya kA vivaraNa anurUpa rahA hai| zrIharSa kI zraddhA hai ki rAjA nala kI kathA diyA hai jisameM 60 hajAra zloka the| "kAvya-prakAza" ke ke saMkIrtana se apanI vANI pavitra hogii| zrIharSa ke saikar3oM TIkAkAra acyutAcArya ne apanI TIkA meM batalAyA hai ki zloka prAsAdika haiM, paraMtu kucha zloka vAstava meM hI kliSTa naiSadha-kAvya meM 100 sarga the| ina tarkoM ke AdhAra para vartamAna haiN| kavi kI zleSapriyatA bhI isa kliSTatA kI kAraNIbhUta huI "naiSadha-kAvya' adhUrA lagatA hai| hai| isa mahAkAvya meM saMyama va subaddhatA kA abhAva sarvatra naiSadhIyacaritam ke pramukha TIkAkAra - 1) Ananda rAjAnaka, dRSTigocara hotA hai| kavi kI vRtti hai vaidika dhrmaabhimaanii| 2) IzAnadeva, 3) udayanAcArya, 4) gopInAtha, 5) jinarAja, paraMparAgA ki isa kArya kAvya ke abhyAsa sAMskRtika ki 170/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6) narahari, 7) cANDu paNDita (dIpikA, i. 1296 meM likhita), 8) caritravardhana, 9) nArAyaNa, 10) bhagIratha, 11) bharatamallika yA bharatasena, 12) bhavadatta, 13) mathurAnAtha, 14) mallinAtha, 15) mahAdeva, 16) vidyAvAgIza, 17) zeSa rAmacandra, 18) zrInAtha, 19) vaMzIvAdana, 20) vidyAdhara, 21) vidyAraNya yogI, 22) vizvezvara, 23) zrIdatta, 24) sadAnanda, 25) gadAdhara, 26) lakSmaNabhaTTa, 27) govinda mizra, 28) premacandra, 29) zrIdhara, 30) paramAnanda, 31) cakravartI, 32) sarvajJa mAdhava, 33) vidyAzrIdhara devasUri aura 34) vizvezvara pAMDeya ityAdi / nyAyakumudacandra (laghIyastraya kI vyAkhyA) - le. prbhaacndr|| jainaacaary| inake samaya ke bAre meM do mAnyatAeM haiN| 1) I. 8 vIM zatI 2) I. 11 vIM shtii|| nyAyakusumakArikA- vyAkhyA - le. raghudeva nyaayaalNkaar| nyAyakusumAMjali - suprasiddha maithila naiyAyika udayanAcArya kI sarvazreSTha racanA (984 I.) apane anya tIna graMthoM ke samAna udayanAcArya ne isa graMtha meM bhI Izvara kI sattA ko siddha kara bauddha naiyAyikoM ke mata kA nirAsa kiyA hai| isa graMtha kA pratipAdya Izvara, siddha hI hai| isakI racanA kArikA va vRtti zailI meM huI hai| svayaM udayanAcArya ne apanI kArikAoM para vistRta vyAkhyA likhI hai jo unakI prauDhaprajJA kA paricAyaka hai| haridAsa bhaTTAcArya ne isa para apanI vyAkhyA likhakara isa graMtha ke gUDhArtha kA udghATana kiyA hai| bauddha vidvAn kalyANarakSita kRta "Izvara-bhaMgakArikA" (829) kA khaMDana prastuta graMtha meM kiyA gayA hai| nyAyakusumAMjalikArikAvyAkhyA - 1) le. haridAsa nyAyAlaMkAra bhttttaacaary| 2) le. rAmabhadra sArvabhauma, 3) le. jayarAma nyaaypNcaann| nyAyakusumAMjaliviveka - le. gunnaanndvidyaavaagiish| nyAyatattvam - le. nAthamuni / dakSiNa bhArata ke eka vaiSNava aacaary| I. 9 vIM shtii| usa graMtha ko viziSTAdvaita mata kA prathama graMtha mAnA jAtA hai| nAthamuni ne do aura graMtha likhe haiN| unake nAma haiM- puruSanizcaya aura yogarahasya / nyAyatantrabodhinI - le. vizvanAtha siddhAntapaMcAnana / nyAyadIpikA - 1) le. abhinava dharmabhUSaNAcArya (dharmabhUSaNa) jainaacaary| I. 13 vIM shtii| 2) le. bhAvasena vidy| jainaacaary| I. 13 vIM shtii| nyAyapradIpa-le. vizvazarmA / kezava mizra kI tarkabhASA para ttiikaa| nyAyapraveza - le. dingnaag| I. vIM shtii| mUla saMskRta graMtha AcArya e.bI. dhruva dvArA smpaadit| tibbatI saMskaraNa vidhuzekhara bhaTTAcArya dvArA sNpnn| eca.ena. reNDala ne uddharaNoM meM prApta saMskRta aMzoM kA anuvAda kiyA hai| nyAyapravezatarkazAstram - le. shNkrsvaamii| vhena sAMga ne isakA cInI anuvAda sana 647 I. meM kiyA / nyAyabindu - le. dharmakIrti / I. 7 vIM shtii| bauddhanyAya para satrarUpa rcnaa| prathama prakaraNa meM pramANa ke lakSaNa tathA pratyakSa ke bhed| dvitIya meM anumAna ke prakAra aura hetvAbhAsa tathA tRtIya meM parArthAnumAna varNita hai| I. 9 vIM zatAbdI meN| dharmottarAcArya ne isa para likhI TIkA prakAzita huI hai| nyAyabindupUrvapakSa - le. kmlshiil| I. 8 vIM shtii| mUla graMtha apraapy| tibbatI anuvAda upalabdha hai| dharmakIrtikRta nyAyabiMdu nAmaka graMtha para likhI huI TIkA kA sArAMza isa graMtha kA viSaya hai| nyAyabhAskara - le. anntaalvaar| viSaya- "zatakoTi" kA khnnddn| prastuta nyAyabhAskara kA khaNDana rAjU zAstrigala ne apane nyAyenduzekhara meM kiyA hai tathA zaivAdvaita kI sthApanA kI hai| nyAyamaMjarI - 1) le. prasiddha nyAyazAstrI jayaMtabhaTTa ne apane isa nyAyazAstrIya graMtha meM "gautama-sUtra" ke katipaya prasiddha sUtroM para prameyabahulA vRtti prastuta kI hai| isameM cArvAka, bauddha mImAMsA va vedAMta-matAvalaMbiyoM ke matoM kA khaMDana kiyA gayA hai| graMtha kI bhASA prAsAdika hai| "nyAyamaMjarI" meM vAcaspati mizra va dhvanyAlokakAra AnaMdavardhana kA ullekha hai| ataH isakA racanAkAla navama zataka kA uttarArdha siddha hotA hai| yaha vRtti, nyAyazAstra para eka svataMtra graMtha ke rUpa meM pratiSThita hai| 2) nRsiNhaashrm| I. 9 vIM shtii| nyAyamuktAvali - le. dIkSita rAjacUDAmaNi / I. 17vIM shtii| nyAya-ratnamAlA - le. pArthasArathI mishr| samaya-I. 10 se 12 vIM zatI ke biic| mImAMsA-darzana ke bhATTamata ke AcArya pArthasArathi mizra kI yaha eka maulika racanA hai| isa graMtha meM svataHprAmANya va vyApti ityAdi 7 viSayoM kA vivecana hai| isa para rAmAnujAcArya ne (17 vIM zatI) "nANakaratna" nAmaka vyAkhyA graMtha kI racanA kI hai| nyAyaratnAvalI - le. kRSNakAnta vidyaavaagiish| nyAyarahasyam - le. rAmabhadra sArvabhauma / nyAyasUtra kI TIkA / nyAyalIlAvatI-prakAza-dIdhiti - le. raghunAtha ziromaNi / nyAyalIlAvatI-prakAza-dIdhiti-viveka - le. guNAnanda vidyaavaagiish| nyAyalIlAvatI-dIdhiti-vyAkhyA - le. jagadIza trkaalNkaar| nyAyalIlAvatI-rahasyam - le. mathurAnAtha trkvaagiish| nyAyavArtikam - le. udyotkr| "vAtsyAyana-bhASya" kA yaha TIkA-graMtha hai| udyotakara kA samaya I. 6-7 vIM shtii| isa graMtha kA praNayana diGnAga, vasubandhu nAgArjuna Adi bauddha naiyAyikoM ke tarkoM kA khaMDana karane hetu huA hai| isa graMtha meM bauddha mata kA pAMDityapUrNa nirAsa kara Astika nyAyadarzana kI nirduSTatA pramANita kI gaI hai| zAstrArtha kA pramukha viSaya saMskRta kazmaya koza - graMtha khaNDa /171 For Private and Personal Use Only
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hai Atmatattva kA astitva / svayaM TIkAkAra ne apane isa graMtha kA uddezya nimna zloka meM prakaTa kiyA hai yadakSapAdaH pravaro munInAM zamAya zAstraM jagato jagAda / kutArkikAjJAnanivRttihetoH kariSyate tasya mayA prabaMdhaH / / subaMdhu kRta "vAsavadattA" meM isa graMtha ke praNetA kI mahattA pratipAdita kI gaI hai- "nyAyasaMgatimiva udyotakara-svarUpAm" isa upamA ke dvaaraa| nyAyavAArtikatAtparyaTIkA - le. bhAmatI-prasthAnakAra vAcaspati mizra / nyAyavArtika para bauddha AkSepoM kA khaNDana / nyAyavArtikatAtparyaTIkA-parizuddhi - le. udayanAcArya / nyAyavArtikatAtparyaTIkA para bauddha naiyAyikoM dvArA kiye AkSepoM kA khNddn| nyAyavinizcaya - le. aklNkdev| jainaacaary| I. 8 vIM shtii| nyAyazAstra kA prakaraNa grNth| nyAyavinizcaya-vivaraNam - le. vAdirAja / jainaacaary| I. 11 vIM zatI kA puurvaardh| nyAya-vivaraNam - le. mdhvaacaary| dvaitamata ke prvrtk| AcAryajI ne brahmasUtra para 4 graMtha likhe| isa graMtha meM brahmasUtra ke adhikaraNoM kA nirUpaNa kiyA hai| nyAyavinizcayavRtti (TIkA)- le. anaMtavIrya / I. 11 vIM shtii| nyAyavivaraNapaMjikA - le. jinendrbuddhi| yaha sabase prAcIna kAzikA kI vyAkhyA hai| nyAyasaMkSepa - le. govinda (khannA) nyaayvaagiish| nyAyasUtra kI ttiikaa| nyAya-saMgraha - le. prkaashaatmyti| I. 13 vIM shtii| nyAyasAra - le. bhaa-srvjny| kaashmiirnivaasii| samaya I.9 vIM shtii| "nyAyasAra" nyAyazAstra kA aisA prakaraNa hai jisameM nyAya ke kevala eka hI "pramANa" kA varNana hai aura zeSa 15 padArthoM ko "pramANa" meM hI aMtarnihita kara diyA gayA hai| isake praNetA ne anya naiyAyikoM ke viparIta pramANa ke tIna hI bheda mAne haiN| pratyakSa, anumAna va Agama jaba ki anya AcArya "upamAna" pramANa ko bhI mAnyatA dete haiN| "nyAyasAra" kI racanA navyanyAya-zailI para huI hai| isa para 18 TIkAeM likhI gaI haiM jinameM 4 TIkAeM atyaMta prasiddha haiM- 1) vijayasiMhagaNIkRta "nyAyasAra-TIkA", 2) jayatIrtharacita "nyAyasAra-TIkA", 3) bhaTTa-rAghavakRta "nyAyasAra-vicAra" aura 4) jayasiMha sUri racita "nyaay-taatpry-diipikaa"| nyAyasUtram - le. akSapAda gautm| I. pUrva cauthI shtii| yaha nyAyazAstra kA mUla sUtragraMtha hai| isake pAMca adhyAya haiM aura pratyeka adhyAya ke do bhAga kiye hue haiN| pratyeka bhAga ko "Ahnika' nAma diyA hai| isake pahale adhyAya meM 11 prakaraNa va 61 sUtra, dUsare adhyAya meM 12 prakaraNa va 137 sUtra, tIsare adhyAya meM 16 prakaraNa va 145 sUtra, cauthe adhyAya meM 20 prakaraNa va 118 sUtra tathA pAMcaveM adhyAya meM 24 prakaraNa va 67 sUtra haiM, aisA vRddhavAcaspati mizra ne apane nyAyasUcI nibaMdha meM likhA hai| nyAyasUtra graMtha ke kucha prasiddha sUtra isa prakAra haiM pramANa-prameya-saMzaya-prayojana-dRSTAMta-siddhAnta-avayavatarka-nirNaya-vAda-jalpa-vitaMDA-hetvAbhAsa-cchala-jAti -nigrahasthAnAnAM-tattvajJAnAnniHzreyasAdhigamaH / (nyAyasUtra 1.1.1) artha- pramANa, prameya, saMzaya, prayojana, dRSTAMta, siddhAnta, avayava, tarka, nirNaya, vAda, jalpa, vitaMDA, hetvAbhAsa, chala, jAti va nigrahasthAna (ina 16 padArthoM) ke tattvajJAna se niHzreyasa arthAt mokSa kI prApti hotI hai| pratyakSAnumAnopamAnazabdAH pramANAni / (nyA. sU. 1.1. 3.) artha- pratyakSa, anumAna, upamAna va zabda haiM cAra pramANa / indriyArthasannikarSotpannaM jJAnamavyapadezya mavyabhicAri vyavasAyAtmakaM prtykssm| (nyA.sU.1.1.4.) artha- indriya va viSaya ke saMbaMdha se utpanna saMzayarahita va avyabhicArI jJAna ko pratyakSa kahate haiN| arthAtpUrvakaM trividhamanumAnaM pUrvavaccheSavat sAmAnyato dRSTaM ca / (nyAya.sU. 1.1.5.) artha- anumAna pratyakSapUrvaka hai aura usake tIna prakAra haiM pUrvavat, zeSavat tathA sAmAnyato dRsstt| prasiddhasAdharmyAt sAdhyasAdhanamupamAnam (nyA,sU.1.1.6) artha-sAdharmya prasiddha hone ke kAraNa sAdhya ke sAdhana ko upamAna pramANa kahate haiN| isa prakAra prathama adhyAya meM solaha padArthoM ke nAma kaura lakSaNa batAkara, zeSa graMtha meM una lakSaNoM kI parIkSA kI gaI hai| dUsare adhyAya ke pahale Ahnika meM saMzaya, pramANa-sAmAnya, pratyakSa, avayava, anumAna, vartamAna, zabdasAmAnya aura zabdavizeSa zIrSaka- ATha prakaraNa haiM tathA dUsare Ahnika meM pramANacatuSTaya, zabdanityatva, zabdapariNAma evaM zabdaparIkSA-zIrSaka cAra prakaraNa haiN| tIsare adhyAya ke pahale Ahnika meM AtmA, zarIra, vibhinna indriya tathA indriyoM ke viSayoM kA vistRta vivecana hai aura usake sAtha hI hai indriyabheda, dehabheda, cakSuradvaita, manobheda, anAdinidhana, zarIraparIkSA, indriyaparIkSA, indriyanAnAtva tathA arthaparIkSA kA bhI vivecana / dUsare Ahnika meM buddhi, mana aura adRSTa ina viSayoM kA varNana hai| cauthe adhyAya ke pahale Ahnika meM pravRtti aura doSa ke nyAyasiddhAntamaMjarI - le. jAnakInAtha shrmaa| nyAyasiddhAntamaMjarIbhUSA - le. nRsiMha nyAyapaMcAnana / nyAyasiddhAntamAlA - le. jayarAma nyaaypNcaann| yaha nyAyasUtra kI TIkA hai| 172 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lakSaNa, doSoM kI parIkSA, pretyabhAva kI parIkSA, zUnyatAkA jo dvaita -saMpradAya ke "munitraya" meM samAviSTa kiye jAte haiN| upAdAna va nirAkaraNa, Izvara kA upAdAnakAraNatva, sarvAnityatva advaita viSayaka vibhinna zAstrIya graMthoM ke anuzIlana dvArA kA nirasana, sarvasvalakSaNapRthaktva kA nirAkaraNa, sarvazUnyatva kA advaitavAdiyoM ke matoM ko saMkalita kara tathA naiyAyika paddhati nirAkaraNa, sAMkhya ekAMtavAda kA nirAkaraNa, phalaparIkSA, duHkhaparIkSA se unakA vinyAsa kara, vyAsarAya ne isa graMtha meM unakA gaMbhIratA va apavargaparIkSA zIrSaka -caudaha prakaraNa haiM aura dUsare Ahnika se khaMDana kiyA hai| isake pUrva kisI bhI dvaitI paMDita ne apane meM hai tattvajJAnotpatti, avayavI, niravayava, bAhyArthabhaMganirAkaraNa, khaMDana-me itane viSayoM kA samAveza nahIM kiyA thaa| nyAyAmRta tattvajJAnAbhivRddhi va tattvajJAnaparipAlana zIrSaka 6 prkrnn| meM kiyA gayA khaMDana,advaita ke marma-sthala ko bhedane vAlA hai| __pAMcaveM adhyAya ke pahale Ahnika meM satraha prakaraNa haiN| phalataH madhusUdana sarasvatI jaise dArzanika-pravara (I. 16 vIM dUsare Ahnika meM nyAyAzrita pAMca nigraha, abhimatArtha pratipAdana za. ne isake khaMDana ke liye "advaita-siddhi" kA praNayana na karane vAle cAra nigraha, svasiddhAMta ke anurUpa prayogAbhAsa kiyaa| rAmAcArya (17 vIM zatI kA prAraMbha) ne apanI "taraMgiNI" ke tIna nigraha va nigrahasthAnavizeSa zIrSaka viSayoM kA pratipAdana meM isakA khaMDana kiyA, jisakI AlocanA kI brahmAnaMda sarasvatI kiyA gayA hai| nyAyadarzana para saikaDoM graMtha likhe jA cuke ne| pazcAt vanamAlI mizra ne apane "taraMgiNI-saurabha" meM (17 haiM, phira bhI nyAyasUtroM kA mahattva kama nahIM huA hai| nyAyasUtroM vIM zatI kA uttarArtha) sarasvatIjI kA khaMDana prastuta kiyaa| kI bhASAzailI prauDha hai| pramANa aura tarka ina viSayoM meM gautama isa prakAra nyAyAmRta meM udbhAvita tathyoM ke khaMDana ko navyanyAya kI vizeSa ruci hai| pUrvapakSa kA prastutIkaraNa ve niSpakSatApUrvaka kI zailI meM dhvasta karane hetu advaitI vidvAnoM kA eka saMpradAya karate haiN| pratipakSa dvArA udbhUta kaThina zaMkAoM se bhI ve hI uTha khaDA huA jise "navyavedAMta' ke nAma se nirdiSTa vicalita nahI hote| apane siddhAnta para unakA vizvAsa dRDha kiyA jAtA hai| yaha bAta nyAyAmRta ke asAdhAraNa mahattva kI hai| anya darzanoM ke samAnanyAyadarzana kA carama lakSya bhI dyotaka hai| unhoMne jJAnadvArA mokSa hI mAnA hai kintu bauddhoM ke matoM kA nyAyAmRtasaugaMdham - le. vanamAlI mizra / khaMDana karanA bhI unakA uddezya thaa| ataH isa darzana meM unhoMne nyAyAdarza (nyAyasArAvalI) - le. jagadIza tarkAlaMkAra / vAda, jalpa, vitaMDA, hetvAbhAsa, chala, jAti aura nigrahasthAna nyAyAvatAra - le. siddhasena divaakr| jainaacaary| maataa-devshrii| kA samAveza kiyA hai| samaya- I. 8 vIM shtii| nyAyasudhA (nyAyasUtrabhASyam) - le. vaatsaayn| gautama ke nyAyenduzekhara - le. tyAgarAjamakhI (rAjU zAstrIgala) / viSayanyAyasUtra para prasiddha bhASya grNth| zaivAdvaita kA smrthn| nyAyasUtravRtti - le. vizvanAtha siddhAntapaMcAnana (bhttttaacaary)| . isakI racanA 1631 I. meM huI thii| isameM nyAyasUtroM kI 'sarala nyAsajAlam - isameM mUlamantra ke karanyAsa tathA chaha aMganyAsa vyAkhyA prastuta kI gaI hai jisakA AdhAra raghunAtha ziromaNi kara "zivoham" kI bhAvanA karate hue kSobhaNa Adi nau mudrAeM tathA pAzAdi cAra mudrAeM bAMdha kara sarvAvayavarUpa se kAma-kalArUpa kRta vyAkhyAna hai| apanA dhyAna kara, zaktyutyApana mudrA bAMdha kara prAtaHsmaraNa meM nyAya-sudhA - le. jayatIrtha ttiikaacaary| madhva ke mUrdhanya graMtha ukta prakAra se kuNDalinI ko jagAkara chaha cakroM ke bhedanakrama anuvyAkhyAna kI atyaMta prauDha vyaakhyaa| mAdhva-mata kI guruparaMparA se dhyAna karate hue antaryAga kara sarvAbharaNa-saMyukta zakti kA meM 6 veM guru the jytiirth| yaha vyAkhyA kevala "sudhA" ke dhyAna karanA cAhiye, yaha pratipAdita kiyA hai| nAma se vizeSa vikhyAta hai| saMpradAyavettA paMDitoM kI "sudhA vA paThanIyA, vasudhA vA pAlanIyA" yaha ukti prastuta vyAkhyA nyAsa-paddhati - le. trivikrama / kI mahanIyatA kA pramANa hai| dvaitavirodhI AcArya zaMkara, bhAskara, nyAyaprakAza - le. narapati mhaamishr| rAmAnuja evaM yAdavaprakAza ke dArzanika siddhAMtoM kA aneka nyAsoddIpanam - le. manasArAma (apara nAma zrImAn upAdhyAya) prabala yuktiyoM ke AdhAra para khaMDana, isa graMtha kI vizeSatA I. 16 vIM zatI) yaha "nyAsa" para TIkA hai| viSaya- vyAkaraNa / hai| mUla graMtha ke samAna hI prastuta vyAkhyA, jayatIrtha svAmI ___ nyAsadIpikA - le. rAmakRSNa bhaTTAcArya ckrvrtii| kA mUrdhAbhiSikta graMtha hai| yaha sUtraprasthAna viSayaka graMtha hai| nyAsodyota - le. mallinAtha / nyAyasUryAvalI - le. bhAvasena traividy| jainaacaary| I. 13 vIM pakSirAjavidhAnam - AkAzabhairavAntargata / zloka 4801 shtii| paMcakanyA (rUpaka) - surendrmohn| za. 20 / upaniSad kI nyAyAmRtam - le. vyAsarAya (vyAsatIrtha) advaita vedAMta ke paraspara spardhA karane vAlI indriyoM kI kathA para AdhArita / siddhAMtoM kA sAMgopAMga khaMDana karane vAlA eka sazakta grNth| "maMjUSA" meM prkaashit| bAlocita laghu pratIkanATaka / zikSA, graMtha ke praNetA mAdhvamata kI guru paraMparA meM 14 veM guru the bhakti, sevA, prIti tathA zAnti paMca kanyAoM ke rUpa meM citrita saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/173 For Private and Personal Use Only
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kI haiN| saba apanI zreSThatA pratipAdana karatI haiM, anta meM saba zatrutva kI pramukha kathA hai| kA samAna mahattva darzAyA gayA hai| ____4) labdhapraNAzam- isameM baMdara aura magara kI mitratA kI paMcakalpataru - le. shriiraaghvdev| pitA- rAmAnaMda tarkapaMcAnana / pramukha kathA hai| zloka 8832 1) santAnaka 2) kalpavRkSa 3) haricandana 4) 5) aparIkSitakArakam- isameM brAhmaNa aura usake nevale pArijAta aura 5) mandAraka ye pAMca kalpatarU mAne jAte haiN| kI, avicAra kA pariNAma dikhAne vAlI kathA hai| viSaya- vividha cakroM, mahAvidyAoM, siddhavidyAoM, vividha pAMca taMtroM kI ye pAMca pramukha kathAeM haiN| unake saMdarbha meM AsanoM, nyAsoM tathA 16, 38 aura 64 upacAroM kA varNana / bhI aneka upakathAeM pratyeka taMtra meM yathAsAra AtI haiN| pratyeka dIkSA, mantra, mantrasaMskAra, dIkSApaddhati, mArga kA zodhana, kalAvatI taMtra isa prakAra kathAoM kI laDI sA hI hai| paMcataMtra meM kula Adi dIkSAoM kA niruupnn| pitA Adi se mantragrahaNa meM 87 kathAeM haiM, jinameM adhikAMza haiM prANI kthaaeN| prANI doSa, aMkurAparNavidhi, agnisaMskAra Adi kA nirdeza, kRSNa ke kathAoM kA ugama sarvaprathama huA mahAbhArata meN| viSNuzarmA ne manta, pUjA Adi kA vidhAna, mRtyuMjaya Adi vividha mantroM apane paMcatatra kI racanA mahAbhArata se hI preraNA lekara kI kA vidhAna, zivaprakaraNa, gaNezaprakaraNa Adi isa tAMtrika graMtha hai| unhoMne apane graMtha me mahAbhArata ke kucha saMdarbha bhI lie ke viSaya haiN| haiN| isI prakAra rAmAyaNa, mahAbhArata manusmRti tathA cANakya ke paMcakalyANakapUjA- le. shubhcNdr| jainaacaary| I. 16-17 vIM arthazAstra se zrI viSNuzarmA ne aneka vicAra aura zloka shtii| grahaNa kiye haiN| isase mAnA jAtA hai ki viSNuzarmA candragupta paMcakalyANakodyAnapUjA - le. jnyaanbhuussnn| jainaacaary| I. 16 maurya ke pazcAt IsA pUrva pahalI zatAbdI meM hue hoMge paMcatatra vIM shtii| kI kathAoM kI zailI sarvathA svataMtra hai| usa kA gadya jitanA paMcakalyANacampU - le. cidmbr| isa zliSTakAvya meM rAma, sarala aura spaSTa hai, utane hI usake zloka bhI samayocita, kRSNa, viSNu ziva tathA subrahmaNya ina pAMca devatAoM ke vivAhoM arthapUrNa, mArmika aura paThana-sulabha haiN| pariNAmasvarUpa isa graMtha kA varNana hai / lekhaka ne svayaM isa para TIkA bhI likhI hai| kI sabhI kathAeM sarasa, AkarSaka evaM prabhAvapUrNa banI haiN| zrI. paMcakazAntividhi - le. madhusUdana gosvaamii| viSaya- dharmazAstra / viSNuzarmA ne aneka kathAoM kA samAropa zloka se kiyA hai paMcakozayAtrA - le. zivanArAyaNAnanda tIrtha / aura usI se kiyA hai AgAmI kathA kA suutrpaat|| paMcagraMthI - buddhisaagr| viSaya- vyaakrnn| isI kA dUsarA paMcataMtra kI kahAniyAM atyaMta prAcIna haiN| ataH isake vibhinna nAma hai buddhisAgara-vyAkaraNa / sUtrapATha, dhAtupATha, gaNapATha (athavA . zatAbdiyoM meM, vibhinna prAMtoMmeM, vibhinna saMskaraNa hue hai| isakA prAtipadika pATha) uNAdipATha tathA liMgAnuzAsana ye vyAkaraNa sarvAdhika prAcIna saMskaraNa "taMtrAkhyAyikA' ke nAma se vikhyAta zAstra ke pAMca aMga yA graMtha haiN| ina pAMca aMgoM meM sUtrapATha hai tathA isakA mUla sthAna kAzmIra hai| prasiddha jarmana vidvAn athavA zabdAnuzAsana) mukhya hai| zeSa cAra aMgoM ko khilapATha DaoN. harTela ne atyaMta zrama ke sAtha isake prAmANika saMskaraNa kahate haiN| ko khoja nikAlA thaa| unake anusAra "taMtrAkhyAyikA" yA paMcacakrapUjanam - rudrayAmalAntargata ziva-pArvatI sNvaadruup| isa "taMtrAkhyAna' hI paMcataMtra kA mUla rUpa hai| isa meM kathA kA graMtha meM rAjacakra, mahAcakra, devacakra, vIracakra, pazucakra nAmaka rUpa bhI saMkSipta hai tathA nItimaya padyoM ke rUpa meM samAvezita pAMca cakroM ke pUjana kI vidhi pratipAdita hai| padyAtmaka uddharaNa bhI kama haiN| saMprati paMcataMtra ke 4 bhinna paMcatatram - isa vizvavikhyAta kathAgraMtha ke racayitA haiM zrI saMskaraNa upalabdha hote haiN| paMcataMtra kI racanA kA kAla anizcita vissnnushrmaa| isa graMtha meM pratipAdita rAjanIti ke pAMca taMtra hai kiMtu isakA prAcIna rUpa, DaoN. harTala ke anusAra dUsarI (bhAga) haiN| isI liye ise "paMcataMtra" nAma prApta huaa| ina zatAbdI kA hai| isakA prathama anuvAda chaThI zatAbdI meM IrAna taMtroM ke nAma isa prakAra haiM kI pahalavI bhASA meM haA thaa| harTela ne 50 bhASAoM meM 1) mitrabheda- isameM piMgalaka nAmaka siMha tathA saMjIvaka isake 200 anuvAdoM kA ulkha kiyA hai| paMcataMtra kA sarvaprathama nAmaka baila ina do mitroM ke bIca eka dhUrta siyAra ne kisa pariSkAra evaM paribRMhaNa, prasiddha jaina vidvAn pUrNabhadra sUri ne saMvat 1255 meM kiyA hai aura Ajakala kA upalabdha saMskaraNa prakAra vaimanasya nirmANa kiyA isakI kathA hai| isI para AdhRta hai| pUrNabhadra ke nimna kathana se paMcataMtra ke 2) mitrasaMprApti - isameM citragrIva haMsa, hiraNyaka cUhA, pUrNa pariSkAra kI puSTi hotI hai : laghupatanaka kauA, citrAMga hirana aura maMtharaka nAmaka kachue ke bIca mitratA kisa prakAra huI isakI pramukha kathA hai| pratyakSaraM pratipadaM prativAkyaM pratikathaM prtishlokm| 3) kAkolUkIyam - isameM kaue aura ulUka (ullU) ke zrIpUrNabhadrasUrirvizeSayAmAsa shaastrmidm|| 174/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir DaoN. harTela ne sarva prathama paMcataMtra" kA saMpAdana kara use hArvarDa oriyaMTala sIrIja saMkhyA 13 meM prakAzita kraayaa| paMcataMtra kI racanA hote hI yaha graMtha zikSita samAja meM alpakAla meM lokapriya ho gyaa| vidyA-paraMparA meM usakA adhyayana evaM adhyApana bhI prAraMbha huaa| isa graMtha ke aneka zloka vA zlokArdha, subhASitoM athavA lokoktiyoM ke rUpa meM logoM ke jihvAgra para nartana karane lge| paMcataMtra graMtha vizvavikhyAta hai aura saMsAra kI prAyaH sabhI bhASAoM meM usake aneka anuvAda ho cuke haiN| adhikAMza vidvAnoM ke matAnusAra bokeziyoM, isApa prabhRti pAzcAtya kathAlekhakoM ko paMcataMtra se hI preraNA prApta huI thii| paMcadazamAlAmaMtra - zloka- 1200 / viSaya- taMtrazAstra / paMcadazAMgayantravidhi - zloka - 420| viSaya- taMtrazAstra / paMcadazI- zrI. vidyAraNya va bhAratItIrtha dvArA racita advaita vedAMta saMbaMdhI eka mahattvapUrNa grNth| paMdraha prakaraNa hone ke kAraNa ise paMcadazI nAma prApta huA hai| prathama pAMca prakaraNoM ke kramazaH nAma haiM- tattvaviveka, mahAbhUtaviveka, paMcakozaviveka, dvaitaviveka aura mhaavaakyvivek| tattvaviveka meM brahmAtmaikyarUpa tattva kA annamayAdi paMcakozoM se viveka (bheda) kiyA jAne se use tattvaviveka nAma diyA hai| isa prakaraNa meM jIva aura brahma kA aikya pratipAdita kiyA hai| mahAbhUtaviveka meM paMcamahAbhUtoM ke guNa, dharma aura kAryoM kA vivecana hai| paMcakozaviveka meM annamayAdi paMcakoza ke svarUpa tathA anAtmakatva kA vivecana hai| dvaitaviveka meM Izanirmita va jIvakRta dvaita kathana kiyA hai| IzakRta dvaita sadaiva ekarUpa hotA hai kintu jIva phira bhI usa dvaita ke viSaya meM aneka kalpanAeM karatA hai| yaha bAta eka dRSTAMta se batAI hai :__ratna ke prApta hone para eka jIva ko AnaMda hotA hai to dUsare ko vaha prApta na hone ke kAraNa duHkha hotA hai| virAgI vyakti kevala usakI ora dekhatA hai, use na AnaMda hotA hai aura na krodh| IzakRta dvaita jIva ko baddha nahIM karatA kintu jIvakRta dvaita jIva ko baddha karatA hai| ___ mahAvAkyaviveka meM "prajJAnaM brahma " "ahaM brahmAsmi", "tattvamasi" va "ayamAtmA brahma" ina mahAvAkyoM se jIva aura brahma ke aikya kA pratipAdana kiyA gayA hai| Age ke kramAMka 6 se 10 taka ke prakaraNoM ke nAma haiM- citradIpa, tRptidIpa, kUTasthadIpa dhyAnadIpa aura naattkdiip|| citradIpa meM vastra para citra ke samAna brahma para jagat kA Aropa huA hai yaha nAnA upapattiyoM se samajhAyA gayA hai| tRptidIpa me jIva kI sAta avasthAoM kA samyak pratipAdana kiyA hai aura yaha bhI kahA gayA hai ki aparokSa AtmajJAna se manuSya ko kRtakatyatA prApta hotI hai aura vaha tRpta ho jAtA hai| kUTasthadIpa meM kUTastha va jIva inake svarUpa kA bheda batAkara kahA gayA hai ki kUTastha kA bheda, ghaTAkAza va mahAkAza ke bIca ke bheda ke samAna nAmamAtra hI hai| dhyAnadIpa meM batAyA gayA hai ki kevala Atmopadeza se hI upAsanopayogI parokSa jJAna prApta hotA hai, kintu aparokSa jJAna vicAra ke binA nahIM hotaa| phira bhI aneka bAra isa vicAra ko bhI kucha pratibaMdha hote haiN| viSayoM meM citta kI Asakti, buddhimAMdya, kutarka, AtmA ke kartRttvAdi guNa haiN| aise viparIta jJAna ko yathArtha mAnakara usa bAre meM Agraha rakhanA, aise cAra prakAra ke vartamAna pratibaMdha haiN| ina pratibaMdhoM kA nAza hotA hai zama, dama, titikSA, uparati, zraddhA evaM samAdhAna se| tatpazcAt nirguNopAsanA ke prakAra kathana karate hue usakI prazaMsA kI hai aura kahA hai ki nirguNa brahma kI upAsanA se jIva mukta hotA hai| ___nATakadIpa meM sAkSI caitanya ko nRtyazAlA ke dIpa kI upamA dete hue sAkSI kA dIpavat nirvikAratva siddha kiyA hai| aMtima gyArahaveM se paMdrahaveM prakaraNoM kA viSaya hai brahmAnaMda / una prakaraNoM ke kramazaH nAma haiM- yogAnaMda, AtmAnaMda, advaitAnaMda, vidyAnaMda aura viSayAnaMda / yogAnaMda meM AtmajJAna kA phala, brahma kA zrutyukta svarUpa, brahmAnaMda ke prakAra, unakA svayaMvedyatva Adi viSaya Ae hai| AtmAnaMda meM AtmA ko atyaMta priya batAte hue usI kA niraMtara anusaMdhAna kiyA jAye aisA upadeza hai| advaitAnaMda meM AnaMda rUpa brahma ko ekamevAdvitIya va satya batAte hue use jagat kA upAdAna kAraNa mAnA hai| ataH kahA gayA hai ki samasta jagat hI AnaMda rUpa haiM aisA ciMtana kara, usameM citta ko sthira karane se advaitAnaMda kA lAbha hotA hai| vidyAnaMda kA svarUpa tathA usake avAMtara bheda kathana kiye gaye haiN| duHkha kA abhAva, iSTaprApti, kRtakRtyatA kI bhAvanA tathA sabhI prAptavya huA hai aisA nizcaya, ye ve cAra bheda haiN| viSayAnaMda meM yaha pratipAdita kiyA gayA hai ki brahmAnaMda kA ekadezasadRza viSayAnaMda, zAMta vRtti meM hI anubhava AtA hai| ___ jisa prakAra kASTha (lakaDI) meM uSNatA va prakAza donoM hI utpanna hote haiM, usI prakAra zAMta vRtti meM sukha ca caitanya donoM kI utpatti hotI hai| vaha viSayAnaMda, citta ke aMtarmukha hone kI dRSTi se atyadhika upayogI siddha hotA hai| ataH isa prakaraNa ke aMta meM upadeza hai ki viSayAnaMda citta ko ekAgra karane kA dvAra hI hai aisA mAnakara, bAhya viSayoM kA tyAga karate hue vRtti ko aMtarmukha banAyA jaaye| paMcadazIyantrakalpa - zloka- 4901 viSaya- taMtrazAstra / paMcadazIvidhAnam - gaurI-zaMkara sNvaadruup| isameM paMcadazI maMtra ke nirmANa kI vidhi batalAyI gaI hai| paMcanidAnam - le- gaMgAdhara kavirAja / samaya I. 1798-1885 / viSaya- Adhunika cikitsA zAstra (peNthoNloNjii)| paMcapAtrazodhanam - zloka- 104 / isameM kauloM ke 22 pAtroM kI vidhi bhI varNita hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /175 For Private and Personal Use Only
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paMcapAdI uNAdi- pANinIya saMpradAya ke saMbaddha paMcapAdI-uNAdi-sUtroM ke tIna pATha haiN| ujjvaladatta Adi kI vRtti jisa pATha para hai, vaha hai prAcya paatth| kSIrasvAmI kI kSIrataraMgiNI meM uddhRta pATha hai udIcya aura nArAyaNa tathA zvetavanavAsI kI vRttiyAM jisa para hai, vaha pATha hai dAkSiNAtya / paMcapAdikA - le- pdmpaadaacaary| I. 8 vIM shtii| paMcapAdikAdarpaNa - le- amlaannd| I. 13 vIM shtii| paMcapAdikA- vivaraNam - (1) le-nRsiNhaashrm| I. 16 vIM shtii| (2) le- prkaashaatmyti| I- 13 vIM shtii| paMcaskaMdhaprakaraNam - le- sthirmti| I. 4 thI shtii| paMcabrahmopaniSad - kRSNayajurveda se saMbaMdhita eka nUtana zaiva upaniSad / isakA prAraMbha hotA hai pippala muni dvArA zivajI ko pUche gae prazna se| "sRSTi meM sarvaprathama kauna utpanna huaa|" isa prazna kA uttara dete hue zivajI batAte haiM ki sadyojAta, aghora, vAmadeva, tatpuruSa va IzAna kramazaH prathama utpanna hue| ina pAMca ko hI 'paMcabrahma' saMjJA prApta hai| sadyojAta hai pIta varNa kA, aghora hai kRSNa varNa kA, vAmadeva hai zveta varNa kA, tatpuruSa hai rakta varNa kA aura IzAna hai AkAza ke varNa kaa| ina paMcabrahmoM kA rahasya jAnane vAlA vyakti mukta hotA hai| aMta meM zivajI ne upadeza diyA hai ki 'namaH zivAya' maMtra ke japa se ukta rahasya samajha meM A jAtA hai| paMcabhASAvilAsa - le- zAhajI mahArAja / I. 17-18 vIM shtii| dakSiNa bhArata ke yakSagAna koTi kI rcnaa| saMskRta, hindI, marAThI,telagU tathA draviDa bhASAoM kA prayoga isa meM kiyA hai| kathAsAra- - draviDa deza kI rAjakumArI kAntimatI, AMdhra kI kalAnidhi, mahArASTra kI kokilavANI, uttarapradeza kI sarasazikhAmaNi ye cAroM nAyikAeM zrIkRSNa ke sAtha vivAhabaddha hotI haiN| zrIkRSNa kA sarvabhASAvid narmasaciva una sabake sAtha unhIM kI bhASA meM vArtAlApa karatA hai, aura kRSNa ko saMskRta meM unakI praNayavihvalatA sunAtA hai| anta meM purohita kAzIbhaTTa cAroM kA vivAha kRSNa ke sAtha karatA hai| paMcamakAravivaraNam - le- madhusUdanAnanda srsvtii| zloka3001 paMcamAzramavidhi - zaMkarAcArya kRta kahA gayA hai| paramaMhasanAmaka pAMcavI saMnyasta avasthA ke (jaba saMnyAsI apanA daMDa evaM kamaNDalu tyAga detA aura bAlaka yA pAgala kI bhAMti ghUmatA rahatA hai) viSaya meM isa graMtha meM vivecana kiyA hai| paMcamI kramakalpalatA- le- shriinivaas| paMcamIsAdhanam - brahmANDayAmala ke antargata hara-gaurI sNvaadruup| viSaya- muktidAyaka tAMtrika vidhiyoM kA prtipaadn| paMcamI vidyA paMcakUTarUpA hai / ve paMca hai- madya, mAMsa, matsya, mudrA aura maithun| paMcamIsudhodaya - le- mathurAnAtha shukl| paMcamukhI vIrahanUmatkavacam - zloka- 100 / paMcamudrAzodhanapaddhati - le- caitnygiri| zloka- 510 / isameM liMga-purANokta sarasvatIstotra bhI saMmilita hai| paMcaratnamAlA - le- rAma hoshiNg| zloka- 1800 / pacaratnastava - le- appayya diikssit| paMcaratram - le- mahAkavi bhaas| tIna aMkoM kA samavakAra (rUpaka kA eka prkaar)| isakI kathA mahAbhArata ke virATa parva para AdhArita hai| nATakakAra ne atyaMta maulika dRSTi se kAlpanika ghaTanA kA citraNa kiyA hai| prathama aMkaH dyUtakrIDA meM parAjita pAMDava vanavAsa samApti ke bAda eka varSa kA ajJAtavAsa bitAne ke liye rAjA virATa ke yahAM rahate haiN| isI samaya kururAja duryodhana kA yajJa pUrNa samAroha ke sAtha saMpanna hotA hai| pazcAt duryodhana guru drauNacArya se dakSiNA mAMgane ke liye kahatA hai| droNAcArya pAMDavoM ko AdhA rAjya dene kI dakSiNA mAMgate haiN| isa para zakuni udvigna hokara vaisA nahIM karane ko kahatA hai| guru droNa ruSTa ho jAte haiM para ve bhISma dvArA zAMta kiye jAte haiN| zakuni duryodhana ko kahatA hai ki yadi 5 rAtri meM pAMDava prApta ho jAeM to isa zarta para yaha bAta mAnI jA sakatI hai| droNAcArya yaha zarta mAnane ko taiyAra nahIM hote| isI bIca virATa nagara se eka dUta Akara sUcanA detA hai, ki kIcaka sahita sau bhAiyoM ko kisI vyakti ne bAhoM se hI rAtri meM mAra ddaalaa| isI liye virATa rAjA yajJa meM sammilita nahIM hue| yaha sunakara bhISma ko vizvAsa hotA jAtA hai ki avazya hI kIcakavadha kA kArya bhIma ne kiyA hogaa| ataH ve droNa se duryodhana (zakuni) kI zarta mAna lene ko kahate haiN| taba droNa usa zarta ko svIkAra kara lete hai aura yajJa hetu Aye hue rAjAoM ke samakSa use sunA diyA jAtA hai| phira bhISma virATa para caDhAI kara usake godhana ko haraNa karane kI salAha dete haiM jise duryodhana mAna letA hai| dvitIya aMka meM virATa ke janma-dina ke avasara para kauravoM dvArA usake godhana ke haraNa kA varNana hai| yuddha meM bhIma dvArA abhimanyu pakaDa liyA jAtA hai aura vaha rAjA virATa ke samakSa nirbhaya hokara bAteM karatA hai| yudhiSThira, arjuna prabhRti bhI prakaTa ho jAte haiN| rAjA virATa unheM gupta hone ke liye kahate haiN| isa para yudhiSThira unheM batAte haiM ki ajJAtavAsa kI avadhi pUrI ho cukI hai| tRtIya aMka kA prAraMbha kauravoM ke yahAM huA hai| sUta dvArA yaha sUcanA milatI hai ki koI vyakti paidala hI Akara abhimanyu ko pakaDa le gyaa| bhISma ne kahA ki yaha kArya nizcita hI bhIma ne kiyA hogaa| isI samaya yudhiSThara kI ora se eka dUta AtA hai| guru droNa duryodhana ko guru-dakSiNA dene kI bAta kahate haiN| duryodhana use svIkAra kara kahatA hai ki usane pAMDavoM ko AdhA rAjya de diyaa| bharatavAkya ke pazcAt prastuta 176/ saMskRta vAGmaya kAza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nATaka samApta ho jAtA hai| paMcarAtra meM pAMca arthopakSepaka haiN| inameM eka visskmbhk| pravezaka aura 2 cUlikAeM haiN| paMcarudraprakArakathanam - nandikezvara zatAnanda sNvaadruup| isameM paMcarUdra ke prakAra, usake adhikArI, kalazarudra-prakaraNa, maNDapa-nirmANa, toraNa aura dvAro kA nirmANa, jayaprakaraNa vedInirmANa, dhvajAropaNa, kuNDanirmANa, sarvatobhadranirmANa, nyAsa Adi viSaya varNita haiN| paMcavastuprakriyA - le. devnNdii| I. 5 vIM shtii| paMcasaMskAradIpikA - le. vijayIndra bhikssu| guru- surendr|| madhvAcArya ke siddhAntAnusAra vaiSNavapaddhati kA nivedana isakA viSaya hai| paMcasAyakam - le. kavizekhara jyotiriishvr| isa ke cAra vibhAgoM meM nAyikAbheda, rati ke 3 prakAra tathA mantratantrAdi kA vivaraNa hai| paMcasiddhAntikA - le.vraahmihir| I. 5 vIM shtii| viSayajyotiSa shaastr| isa graMtha meM usa samaya pracalita puliza, romaka, vasiSTha, saura tathA paitAmaha ina pAMca jyotiSaviSayaka siddhAntoM kI carcA hai| varAhamihira ne apane saurasiddhAnta ke AdhAra para graha-nakSatroM kI AkAza meM sthiti nizcita kI aura grahaNoM tathA grahayuti kA kAla nizcita karane ke niyama banAye haiN| paMcaskandhaprakaraNabhASyam - le. sthirmti| yaha vasubandhu ke paMcaskaMdha kA bhASya hai| viSaya- bauddhdrshn| paMcastavI - isameM 5 adhyAyoM meM durgAstuti kI gaI hai| ye pAMca adhyAya haiM- laghustava, sarasAstava, ghaTastava, ambAstava aura skljnniistv| paMcAkSarIbhASyam - le. pdmpaadaacaary| I. 8 vIM shtii| paMcAkSarImuktAvalI - le. siddhezvara paNDita / guru- vidyaakr| 5 zreNiyoM (adhyAyoM) meM vrnnit| zloka- 765 / viSayanitya naimittika japa, nitya naimittika homavidhi, laghudIkSAvidhi, deza, kAla, japasthAna, japaniyama, purazcaraNaniyama i.| paMcAMgArka - le. rAghava paNDita khaannddekr|| paMcAdhyAyI - le. rAjamala paaNdde| I. 16 vIM shtii| paMcAyatanapaddhati * le. divaakr| mahAdeva ke putr| viSayasUrya, ziva, gaNeza, durgA evaM viSNu ke paMcAyatana kI upAsanA / paMcAyudhaprapaMca - le. trivikrm| sana 1864 meM muMbaI se prkaashit| isameM viTa prabaladAma ke prayAsa se, kandarpavilAsa kA kalahaMsalIlA se, tathA mandArazekhara kA kamalajyotsrA se snehasaMbaMdha hone kI kathA varNita hai| paMcAlikA-rakSaNam (rUpaka) - le. perI kAzInAtha shaastrii| I. 19 vIM shtii| paMcAzatsahastrI- mahAkAlasaMhitA - ziva-pArvatI sNvaadruup| viSaya- kAmakalA kAlI kI pUjA / paMcastikAyaTIkA - le. amRtacandrasUri / jainaacaary| I. 10-11 vIM shtii| paMjikAudyota - le.trivikrama / paMjikA para TIkA graMtha / paMjikAvyAkhyA - le. vizvezvara trkaacaary| inake atirikta jinaprabhasUri, rAmacaMdra aura kuzala dvArA racita paMjikA TIkAoM kA bhI ullekha milatA hai| paNDitacaritaprahasanam - le. kAvyatIrtha madhusUdana / paNDitapatrikA - sana 1898 meM vArANasI se saMskRta-hindI meM prakAzita isa mAsika patrikA ke sampAdaka the bAlakRSNa shaastrii| yaha samAcAra-pradhAna patrikA thii| phira bhI isameM ucca koTi ke lekha prakAzita hote the| sana 1953 meM akhila bhAratIya paNDita mahApariSad, dharmasaMgha durgAkuNDa kAzI, se isa patrikA kA prakAzana punazca AraMbha huaa| isake saMrakSaka zrI. paNDita rAmayaza tripAThI the tathA sampAdaka maNDala meM sarvazrI mahAdeva zAstrI, dInAnAtha zAstrI, rAmagovinda zukla, sItArAma zAstrI aura bAlacanda dIkSita the| patra ke prakAzana kA uddezya dharmapracAra thaa| cAra pRSThoM vAlI isa mAsika patrikA meM saiddhAntika, vaijJAnika, AdhyAtmika, rAjanItika, sAmAjika Adi viSayoM se sambaddha sAmagrI prakAzita hotI thii| isakA vArSika mUlya cAra rupaye thA tathA yaha prati somavAra ko prakAzita hotI. thii| yaha patrikA 1960 taka prakAzita huii| Arthika samasyA ke kAraNa yaha banda huii| paMDitasarvasvam - le. halAyudha / I. 12 vIM shtii| pitA- dhnNjy| pataMjalicaritam - le. rAmacandra diikssit| ATha sargoM ke isa mahAkAvya meM vyAkaraNa mahAbhASyakAra pataMjali kA caritra varNana kiyA hai| yaha kavi aThArahavIM zatAbdI ke taMjaura-adhipati saraphojI bhosale kA Azrita thaa| patitatyAga-vidhi- le. divaakr| viSaya- dharmazAstra / patitasaMsargaprAyazcittam - taMjaura ke rAjA saraphojI bhosale ke tattvAvadhAna meM paMDitoM kI pariSada dvArA praNIta / patitoddhAra-mImAMsA - le. ma.ma. kRSNazAstrI ghule, naagpurnivaasii| chAtrAvasthA meM likhita nibNdh| anya dharma meM gae hinduoM ko vApisa apane dharma meM lenA yogya hai vaha mata isameM pratipAdana kiyA hai|| patraparIkSA- le. vidyAnanda / jainaacaary| I. 8-9 vIM shtii| pathyApathya-vinizcaya - le. vizvanAtha sena / padacandrikA - le. bRhaspati mizra (aparanAma raaymukutt)| amarakoza paMjikA para bhaassy| racanAkAla- sana 1431 / padacandrikA - le. dayArAma / padabhUSaNam - le, raghunAtha zAstrI prvte| viSaya- bhagavadgItA kI ttiikaa| padavAkyaratnAkara - gokulnaath| I. 17 vIM shtii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /177 For Private and Personal Use Only
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir padamaMjarI- le. haradAsa mizra / yaha kAzikA kI vyAkhyA hai| padaratnAvalI - le. vijayadhvajatIrtha / I. 15 vIM shtii| (pUrvArdha) dvaitamata saMpradAya ke mukhya bhAgavata- vyaakhyaakaar| bhAgavata kI yaha TIkA isa saMpradAya ke TIkAkAroM kA pratinidhitva karatI hai| isameM aMkita aneka jJAtavya bAteM TIkA-lekhaka ke jIvana para prakAza DAlatI haiN| padaratnAvalI baDI pragalbha kRti hai| isameM artha kA vizleSaNa baDI mArmikatA se kiyA gayA hai| bhAgavata ke pathoM dvArA dvaita ke siddhAntoM kA samarthana evaM puSTIkaraNa hI lekhaka kA vAstavika lakSya hai| sthAna-sthAna para zrIdhara ke mata kA khaMDana karate hue, mAyAvAda ko nirasta karane kA prayAsa kiyA gayA hai| yaha saMpUrNa bhAgavata para hai, baDe utsAha evaM niSThA se viracita hai| isameM bhAgavata ke padyoM ke liye upayukta AdhArabhUta zruti kA saMketa kiyA gayA hai| padaratnAvalI kI yaha vizeSatA usake praNetA ke pragADha vaidika pAMDitya kI bhI paricAyaka hai| padAdUtam - le. kRSNa saarvbhaum| samaya I. 18 vIM shtii| isa dUtakAvya kI racanA navadvIpa ke rAjA raghurAmarAya kI AjJA se huI thI isa tathya kA nirdeza kavi ne prastuta kAvya ke aMta meM (zloka kra. 46) kiyA hai| isa kAvya meM zrIkRSNa ke eka padAGka ko dUta banA kara kisI gopI dvArA kRSNa ke pAsa saMdeza bhejA gayA hai| prAraMbha me zrIkRSNa ke caraNAMka kI prazaMsA kI gaI hai aura yamunAtaTa se lekara mathurA taka ke mArga kA varNana kiyA gayA hai| isame kula 46 chaMda haiN| eka zloka zArdUlavikrIDita chaMda kA hai aura zeSa chaMda maMdAkrAMtA ke haiN| padArthakhaNDanam - le. raghudeva nyAyAlaMkAra / vyAkhyAtmaka grNth| 2) rudra nyaayvaacspti| 3) le. goviMda nyaayvaagiish| padArthatattvanirUpaNam - le. raghunAtha ziromaNi / padArthatattvanirNaya - le. jagadIza tarkAlaMkAra / padArthatattvAloka - le. vizvanAtha siddhAntapaMcAnana / padArthadharmasaMgraha (prazastapAdabhASyam)- le. prazastapAda (prazastadeva) I. 2 rI shtii| vaizeSika darzana ke prasiddha aacaary| caturtha zatI kA aMtima crnn| yaha graMtha vaizeSika sUtroM kI vyAkhyA na hokara tadviSayaka svataMtra va maulika graMtha hai| vaizeSika sUtra ke pazcAt ise usa darzana kA atyaMta prauDha graMtha mAnA jAtA hai| isa graMtha kI prazasti , "prazastapAdabhASya" ke rUpa meM hai| yaha vaizeSika darzana kA AkaragraMtha hai| isameM jagat kI sRSTi va pralaya, 24 guNoM kA vivecana, paramANuvAda evaM pramANa kA vistArapUrvaka vivecana hai aura ye viSaya kaNAda siddhAnta ke baDhAva ke dyotaka haiN| isa graMtha kA 648 I. meM cInI meM anuvAda ho cukA thaa| prasiddha jApAnI vidvAn uI ne isakA AMgla bhASA meM anuvAda kiyA hai| isa graMtha kI vyApakatA va maulikatA ke kAraNa isa para aneka bhASya likhe gaye haiN| unameM se pramukha haiM- 1) dAkSiNAtya zaivAcArya vyomazikhAcArya ne "vyomavatI' nAmaka bhASya kI racanA kI hai jo "padArthadharmasaMgraha' kA sarvAdhika prAcIna bhASya hai| vyomazikhAcArya harSavardhana ke samasAmAyika the| 2) prasiddha naiyAyika udayanAcArya ne "kiraNAvalI' nAmaka bhASya kI racanA kI hai| 3) vaMgadezIya vidvAn zrIdharAcArya ne "nyAyakaMdalI'' nAmaka bhASya kA praNayana kiyaa| unakA samaya 991 I. hai| padArthamaNimAlA - le. jayarAma nyAyapaMcAnana / padArthaviveka-TIkA - le. gopInAtha maunI / padArthaviveka-prakAza - le. rAmabhadra saarvbhaum| padArthasaMgraha - le. pdmnaabhaacaary| I. 16 vIM shtii| padArthAdarza - le. raameshvrbhtttt| 2) shriiraaghvbhtttt| zAradAtilaka kI vyaakhyaa| paddhaticandrikA - le. rAghava paNDita khANDekara / paddhatiratnamAlA - le. raaghvaannd| jAlaMdhara nivaasii| zloka52561 paddhativivaraNam - le. muraari| zloka- 3250 / isameM 12 Ahnika aura vividha deva-deviyoM kI pUjAvidhi varNita hai| padmanAbhacaritacampU - le. kRssnn| viSaya- tiru - anantapura (triveMdrama) ke devatA zrI padmanAbha svAmI kI kathA / padmanAbhazatakam - le. rAjavarma kulshekhr| trAvaNakora ke adhipati / I. 19 vIM shtii| padmapurANam - purANoM kI sUcI meM isa vaiSNava purANa kA dUsarA kramAMka hai kintu devIbhAgavata meM 14 vAM hai| isakI zlokasaMkhyA 55 hajAra aura kula adhyAya 641 haiN| isake do saMskaraNa prApta hote haiN| devanAgarI va bNgaalii| puNe ke AnaMdAzrama se sana 1894 I meM bI. ena. maMDalika dvArA yaha purANa 4 bhAgoM meM prakAzita huA thaa| isameM 6 khaMDa- 628 adhyAya aura 48452 zloka haiN| isake uttara khaMDa meM mUlataH 4 hI khaMDoM kA ullekha hai| 6 khaMDoM kI kalpanA paravartI hai| "padmaparANa" kI zlokasaMkhyA 55 hajAra kahI gaI hai, jaba ki "brahmapurANa" ke anusAra isameM 59 hajAra zloka haiN| isI prakAra khaMDoM ke krama meM bhI bhinnatA dikhAI detI hai| baMgAlI saMskaraNa hastalikhita pothiyoM meM hI prApta hotA hai jisameM 5 khaMDa haiN| 1) sRSTi khaMDa- isakA prAraMbha bhUmikA ke rUpa meM huA hai| isameM 82 adhyAya haiN| isame lomaharSaNa dvArA apane putra ugrazravA ko naimiSAraNya meM sammilita muniyoM ke samakSa purANa sunAne ke liye bhejane kA varNana hai, aura ve zaunaka RSi ke anurodha para upasthita RSiyoM ko padmapurANa kI kathA sunAte haiN| isake isa nAma kA rahasya batAyA gayA hai ki isameM sRSTi ke prArambha meM kamala se brahmA kI utpatti kA kathana kiyA 178/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gayA thaa| sRSTi khaMDa bhI 5 parvo meM vibhakta hai| isameM isa pRthvI ko "padma" kahA gayA hai tathA kamala-puSya para baiThe hue| brahmA dvArA vistRta brahmANDa kI sRSTi kA nirmANa karane ke saMbaMdha meM kiye gaye saMdeha kA isI kAraNa nirAkaraNa kiyA gayA hai ki pRthvI kamala hai| __ ka) pauSkara parva- isa khaMDa meM devatA, pitara, manuSya va munisaMbaMdhI 9 prakAra kI sRSTi kA varNana kiyA gayA hai| sRSTi ke sAmAnya varNana ke pazcAt sUryavaMza kA varNana hai| isameM pitaroM va unake zrAddhoM se saMbaMddha viSayoM kA bhI vivaraNa prastuta kiyA gayA hai| isameM devAsura-saMgrAma kA bhI varNana hai| isI khaMDa meM puSkara tAlAba kA varNana hai jo brahmA ke kAraNa pavitra mAnA jAtA hai| usakI, tIrtha ke rUpa meM vaMdanA bhI kI gaI hai| kha) tIrthaparva- isa parva meM aneka tIrthoM, parvatoM, dvIpoM va saptasAgaroM kA varNana kiyA gayA hai| isake upasaMhAra meM kahA gayA hai ki samasta tIrthoM meM zrIkRkNa bhagavAn kA smaraNa hI sarvazreSTha tIrtha hai va inake nAma kA uccAraNa karane vAle vyakti sAre saMsAra ko tIrthamaya banA dete hai (tIrthAnAM tu paraM tIrthaM kRSNanAma maharSayaH / tIrthIkurvanti jagatIM gRhItaM kRSNanAma yaiH / / ga) tRtIya parva- isa parva meM dakSiNA dene vAle rAjAoM . kA varNana kiyA gayA hai tathA caturtha parva meM rAjAoM kA vaMzAnukIrtana hai| ___ aMtima paMcama parva meM mokSa va usake sAdhana varNita haiN| isI khaMDa meM nimna kathAeM vistArapUrvaka varNita haiM : samudramaMthana, pRthu kI utpatti, puSkaratIrtha ke nivAsiyoM kA dharma-varNana, vRtrAsura-saMgrAma , vAmanAvatAra, mArkaNDeya va kArtikeya kI utpatti, rAma-carita tathA taarkaasur-vdh| asura -saMhAraka viSNu kI kathA evaM skaMda ke janma va vivAha ke pazcAt isa khaMDa kI samApti hotI hai| __2) bhUmikhaMDa - isakA prAraMbha somazarmA kI kathA se hotA hai jo aMtataH viSNubhakta prahlAda ke rUpa meM utpanna huaa| isameM bhUmi kA varNana va anekAneka tIrthoM kI pavitratA kI siddhi ke liye aneka AkhyAna diye gaye haiN| isameM sakulA kI eka kathA kA ullekha hai, jisameM dikhAyA gayA hai ki kisa prakAra patnI bhI tIrtha bana sakatI hai| isI khaMDa me rAjA pRthu, vena, yayAti Adi ke adhyAtmasaMbaMdhI vArtAlApa tathA viSNubhakti kI mahanIyatA kA varNana hai| isameM cyavana RSi kA AkhyAna tathA viSNu va ziva kI ekatA viSayaka tathyoM kA vivaraNa hai| svargakhaMDa- isameM aneka devalokoM,devatA, vaikuMTha, bhUtoM pizAcoM, vidyAdharoM, apsarA va yakSoM ke lokoM kA vivaraNa hai| isameM aneka kathAeM va upAkhyAna haiM, jinameM suprasiddha zakuMtalopAkhyAna bhI hai jo "mahAbhArata" kI kathA se bhinna va mahAkavi kAlidAsa ke "abhijJAna-zAkuMtala' ke nikaTa hai| apsarAoM va unake lokoM kA varNana meM rAjA pururavA va UrvazI kA upAkhyAna bhI varNita hai| isameM karmakAMDa, viSNu-pUjApaddhati, varNAzrama-dharma va aneka AcAroM kA bhI varNana hai| 4) pAtAlakhaMDa- isa meM nAgaloka kA varNana hai tathA prasaMgavaza rAvaNa kA ullekha hone kAraNa isameM saMpUrNa rAmAyaNa kI kathA kaha dI gaI hai| rAmAyaNa kI yaha kathA mahAkavi kAlidAsa ke "raghuvaMza" se atyadhika sAmya rakhatI hai| "rAmAyaNa" ke sAtha isakI samAnatA AMzika hI hai| isameM zrRMgI RSi kI bhI kathA hai jo "mahAbhArata" se bhinna DhaMga se varNita hai| "padmapurANa" ke isa khaMDa meM bhavabhUti kRta "uttara-rAmacanitra" kI kathA se sAmya rakhane vAlI uttara-rAmacarita kI kathA vArNita hai| isake bAda aSTAdaza purANoM kA varNana vistArapUrvaka karate hue "zrImadbhAgavata" kI mahimA kA lokapriya AkhyAna kiyA gayA hai| 5) uttara khaMDa- yaha sabase bar3A khaMDa hai| mudrita uttara khaMDa ke 282 adhyAya haiM jaba ki vaMgIya prati meM kevala 172 hai| isameM nAnA prakAra ke AkhyAnoM, vaiSNava dharma se saMbaMdha vratoM va utsavoM kA varNana kiyA gayA hai| viSNu ke priya mAgha evaM kArtika mAsa ke vratoM kA vistArapUrvaka varNana kara ziva-pArvatI ke vArtAlApa ke rUpa meM rAma va kRSNa kathA dI gaI hai| uttara khaMDa meM pariziSTa ke rUpa meM "kriyAyoga-sAra" nAmaka adhyAya meM viSNu bhakti kA mahattva batalAte hue gaMgA-snAna evaM viSNu saMbaMdhI utsavoM kI mahattA pradarzita kI gaI hai| uttara khaMDa isa nAma se sI siddha hotA hai ki yaha khaMDa mUla purANa ko bAda meM joDA gayA kintu kisa kAla meM isameM rAmAnuja ke mata kA ullekha hai, ataH isa khaMDa kI racanA rAmAnujAcArya ke pazcAt hI huI yaha spaSTa hai| prastuta khaMDa meM draviDa deza ke rAjA kI kathA hai| yaha rAjA pahale vaiSNava thA kiMtu zaivoM ke AgrahI mata ke prabhAva meM Akara usane vaiSNava dharma kA tyAga kiyaa| yahI nahIM, usane apane rAjya meM sthApita viSNu kI mUrtiyoM ko uThavAkara pheMka diyA, viSNu ke maMdira baMda karavA diye aura apane prajAjanoM ko zaiva banane ke liye bAdhya kiyaa| zrI azoka cakravartI nAmaka eka vidvAn ke matAnusAra yaha rAjA thA colavaMzIya kulottuMga (dvitiiy)| zaivoM ke prabhAva se vaha vIrazaiva bnaa| usake rAjyArohaNa kA kAla hai sana 1133 / isase spaSTa hotA hai ki uttarakhaMDa kI racanA isa kAla ke pazcAt hI huI hogii| "padmapurANa" vaiSNava mata kA pratipAdana karanevAlA purANa hai jisameM bhagavannAma-kIrtana kI vidhi va nAmAparAdhoM kA ullekha hai| isake pratyeka khaMDa meM bhakti kI mahimA gAyI hai tathA bhagavatsmRti, bhagavattattvajJAna va bhagavattattvasAkSAtkAra ko hI mUla viSaya mAnakara usakA vyAkhyAna kiyA gayA hai- zrAddhamAhAtmya, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/179 For Private and Personal Use Only
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tIrthamahimA, Azramadharma-nirUpaNa, nAnA prakAra ke vrata va snAna, dhyAna va tarpaNa kA vidhAna, dAnastuti, satsaMga kA mAhAtmya dIrghAyu hone ke sahaja sAdhana, tridevoM kI ekatA, mUrtipUjA, brAhmaNa va gAyatrI maMtra kA mahattva, gau va godAna kI mahimA, dvijocita AcAra-vicAra, pitA evaM pati kI bhakti, viSNubhakti, adroha, paMca mahAyajJoM kA mAhAtmya, kanyAdAna kA mahattva, satyabhASaNa va lobhatyAga kA mahattva, devAlayoM kA nirmANa, pokharA khudavAnA, devapUjana kA mahattva, gaMgA, gaNeza, va sUrya kI mahimA tathA unakI upAsanA ke phaloM kA mahattva, purANoM kI mahimA, bhagavannAma, dhyAna, prANAyAma aadi| sAhityika dRSTi se bhI isa purANa kA mahattva asaMdigdha hai| isame anuSTup ke atirikta baDe-baDe chaMda bhI prayukta kiye gaye haiN| ___ "padmapurANa" ke kAlanirNaya ke saMbaMdha meM vidvAnoM meM ekamata nahIM hai| "zrImadbhAgavata" kA ullekha, rAdhA ke nAma kI carcA, rAmAnuja mata kA varNana Adi ke kAraNa ise rAmAnuja kA paravartI mAnA jAtA hai| azoka caeNTarjI ke anusAra isameM rAdhA ke nAma kA ullekha hitaharivaMza dvArA pravartita "rAdhAvallabha saMpradAya" kA prabhAva siddha karatA hai| isa saMpradAya kA samaya I. 16 vIM zatI hai| ataH "padmapurANa" kA uttarakhaMDa 16 vIM zatAbdI ke bAda kI racanA hai| vidvAnoM kA kathana hai ki "svargakhaMDa' meM zakuMtalA kI kathA mahAkavi kAlidAsa se prabhAvita hai tathA isa para "raghuvaMza" va "uttara-rAmacarita" kA bhI prabhAva hai| ataH isakA racanAkAla 5 vIM zatI ke bAda kA hai| kAlidAsa ne 'padmapurANa' ke AdhAra para hI "abhijJAna-zAkuMtala'' kI racanA kI thI, na ki unakA "padamapurANa' para RNa hai| isa purANa ke racanAkAla va anya tathyoM ke anusaMdhAna kI abhI pUrI guMjAiza hai| ataH isakA samaya adhika arvAcIna nahIM mAnA jA sktaa| padmapurANam (padmacaritam) - le. raviSeNa / saMskRta bhASA meM likhe gae isa jaina purANa meM rAma ko padma nAma hai| unheM AThavA "balabhadra" bhI kahate haiN| isa graMtha meM unhIM kA caritra varNita hai| raviSeNa ne apane saMgha athavA gaNa-gaccha kA ullekha kahIM para bhI nahIM kiyA hai unake sthAna kA bhI nizcaya nahIM ho pAtA hai kiMtu unake sena zabdAnta nAma se anumAna hotA hai ki ve sena saMgha ke hoNge| unhoMne apanI guruparaMparA, indra sena, divAkara sena, arhatsena va lakSmaNa sena aisI batAI hai| prastuta purANa meM aMkita rAma kA caritra vAlmIki rAmAyaNa ke anusAra nahIM hai| vaha jaina saMketoM ke anusAra hai| padmapurANa kI kathA saMkSepa meM isa prakAra hai :- rAkSasa vaMza kA ratnazravA nAmaka eka rAjA pAtAla meM rAjya karatA thaa| usakI kekasI (kaikasI) nAmaka rAnI thii| use cAra saMtAne thii| unake nAma the- rAvaNa, kuMbhakarNa, caMdranakhA aura bibhiissnn| rAjA ne rAvaNa / kA dUsarA nAma rakhA thA dazAnana / eka dina rAvaNa ko apanI mAM se vidita huA ki pahale usake pitA (ratnazravA) laMkA ke rAjA the kiMtu rAvaNa ke mausele bhAI vaizravaNa vidyAdhara ne ratnazravA se laMkA kA rAjya chIna liyaa| isI liye taba se hama logoM ko pAtAla loka meM dina bitAne par3a rahe haiN| yaha sunakara rAvaNa vaizravaNa kA dveSa karane lgaa| usane vidyAsaMpAdana dvArA sAmarthyazAlI banane kA nizcaya kiyaa| vana meM jAkara vaha tapasyA karane lgaa| jaMbudvIpa meM rahane vAle eka yakSa ne rAvaNa kI aneka prakAra se parIkSA lii| una parIkSAoM me saphala hokara rAvaNa ne aneka vidyAeM hastagata kii| phira usakA maMdodarI se vivAha huaa| maMdodarI ke atirikta, rAvaNa ne 6 hajAra anya kanyAoM se bhI vivAha kie| candranakhA kA vivAha huA kharadUSaNa se aura use zaMbUka nAmaka eka putra huaa| Age calakara rAvaNa ne vaizravaNa se yuddha karate hue use laMkA ke bAhara khadeDA aura apane paitRka rAjya laMkA para apanA adhipatya sthApita kiyaa| phira vaizravaNa ke puSpaka vimAna meM baiThakara rAvaNa se apanI dakSiNa digvijaya saMpanna kii| vAlI aura sugrIva nAmaka do bhAI the| ve vidyAdhara the, vAnara nhiiN| rAvaNa dvArA parAjita hone para vAlI ne sugrIva ko rAjagaddI para biThAyA aura svayaM digaMbara dIkSA grahaNa kii| hanumAn the caramazarIrI eka mhaapuruss| prAraMbha meM ve rAvaNa ke mitra the| unhoMne rAvaNa kA pakSa lete hue varuNa ke viruddha yuddha kiyA aura vijaya prApta hone para rAvaNa kI bahina caMdranagna, kI kanyA anaMgasukumA se vivAha kiyaa| eka dina rAvaNa ko vidita huA ki usakI mRtyu dazaratha va janaka kI saMtati ke hAthoM hone vAlI hai| ataH una donoM kA vadha karane hetu rAvaNa ne apane bhAI vibhISaNa ko bhejaa| kiMtu isa bAta kI sUcanA nArada ne unheM pahale hI de dI thii| ataH dazaratha va janaka ne apanA eka eka putalA banavAkara apane apane mahala meM rakhavA diyA thaa| una putaloM ko hI dazaratha va janaka samajhakara bibhISaNa ne una donoM kA ziraccheda kiyA aura tadanusAra rAvaNa ko sUcanA dii| taba rAvaNa nizciMta huaa| ayodhyA ke rAjA dazaratha ko kauzalyA, sumitrA va suprabhA tIna rAnIyAM thii| eka bAra dezabhramaNa karate hue ve saMyogavaza kaikayI ke svayaMvara me jA phuNce| unheM dekhate hI kaikayI ne unhIM ke gale me varamAlA ddaalii| taba svayaMvara hetu ekatrita anya rAjAgaNa baukhalA utthe| unake va dazaratha ke bIca ghamAsAna yuddha huaa| usa yuddha me kaikayI ne dazaratha ke ratha kA saphala saMcAlana kiyaa| kaikayI ke sAhasa va cAturya ko dekha dazaratha prasanna hue| unhoMne kaikayI ko varadAna diyaa| kaikayI ne kahA unheM Apa apane rAjabhAMDAra meM surakSita rahane diijiye| jaba AvazyakatA paDegI maiM vaha mAMga luuNgii| ___ Age calakara rAjA dazaratha ke cAra putra hue - kauzalyA se rAma (yA padya) sumitrA se lakSmaNa, kaikayI se bharata aura 180/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khAra For Private and Personal Use Only
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir suprabhA se zatrughna / udhara rAjA janaka kI rAnI videhA ko sItA nAmaka eka kanyA aura bhAmaMDala nAmaka eka putra huaa| kintu janaka ke eka zatru ne bhAmaMDala kA prasUtigRha se apaharaNa kiyaa| isake pAsa se bhAmaMDala eka vidyAdhara ko prApta huaa| use ne bhAmaMDala kA pAlanapoSaNa kiyaa| eka dina nArada ne bhAmaMDala ko kucha citra dikhaae| unameM sItA kA bhI citra thaa| usa citra meM sItA ke rUpalAvaNya ko dekha bhAmaMDala sItA para anurUkta ho utthaa| sItA usakI bahana hai yaha bAta use vidita nahIM thii| ataH usane apane pAlaka vidyAdhara se kahA ki usakA vivAha sItA ke sAtha ho| vidyAdhara kapaTa dvArA janaka ko apane loka meM le AyA aura bolA tuma apanI kanyA sItA kA vivAha mere putra bhAmaMDala se kraao| janaka ne vidyAdhara ke prastAva ko asvIkAra karate hue batAyA- " mai sItA kA vivAha dazaratha-putra rAma se karane ke liye vacanabaddha huuN|" taba vidyAdhara ne kahA- " tuma apanI sItA ke vivAha ke liye vajrAvarta nAmaka dhanuSya para pratyaMcA caDhAne kI zarta rkho| yadi rAma zarta pUrI kare to sItA use prApta ho skegii| anyathA hama sItA kA balapUrvaka haraNa kreNge| taba anya koI upAya na dekha, janaka ne ukta zarta ke sAtha sItA svayaMvara kA Ayojana kiyaa| rAma ne zarta jItI aura unakA vivAha sItA se huaa| pazcAt bharata va . lakSmaNa ke vivAha bhI usI maMDapa meM saMpanna hue| bArAta ke ayodhyA Ane para, dazaratha apanA rAjya rAma ko sauMpane ke liye siddha hue| kintu ThIka usI samaya kaikayI ADe aaii| usane apane surakSita vara dvArA bharata ko rAjagaddI diye jAne kI icchA vyakta kii| usakI icchA pUrI karane ke liye dazaratha bAdhya the| ataH rAma, lakSmaNa aura sItA vanavAsa hetu dakSiNa dizA kI ora cala pdde| kiMtu bAda meM kaikayI * ko apanI karanI para pazcAttApa huA aura bharata ko sAtha lekara vaha rAma se milane vana meM gii| usane rAma se baDA Agraha kiyA ki ve ayodhyA lauTa cale kintu rAma ne bharata kA hI rAjyAbhiSeka karate hue unheM ayodhyA lauttaayaa| vanavAsa kI avadhi meM rAma-lakSmaNa ne aneka yuddha kiye| eka sthAna para unhoMne siMhodara candra se vajrakarNa kI rakSA kii| dUsare sthAna para unhoMne vAlakhilya ko mleccha rAjA ke kArAgRha se mukta kiyaa| bIca kI kAlAvadhi meM amitavIrya nAmaka rAjA ne bharata para AkramaNa kiyaa| rAjA ko isakI sUcanA milate hI unhoMne gupta rUpa se vahAM pahuMcakara bharata kI rakSA kii| vanavAsa kI avadhi me, lakSmaNa aura sItA, daMDakAraNya pahuMce tathA karNaravA nadI ke taTa para rahane lge| vahAM para sItA ne rAma ko jaina muniyoM ke darzana karAe aura unheM bhojana prosaa| candranakhA kA putra zaMbUka sUryahAsa khaDga kI siddhi ke hetu veNuvana me vigata bAraha varSoM se tapasyA meM rata thaa| eka dina vaha khaGga usake sammukha prakaTa huaa| saMyogavaza usI samaya lakSmaNa vahAM pahuce aura unhoMne zaMbuka ke pahale usa khaGga ko hastagata kara liyaa| phira usa khaDga kI parIkSA lene hetu lakSmaNa ne use veNuvana para claayaa| usase vana ke sabhI veNu (bAMsa) kaTa gaye aura unake sAtha zaMbUka bhI mArA gyaa| candranakhA jaba usakA bhojana dene ke liye vahAM pahuMcI to use apane putra kA zava dikhAI diyaa| use usa durghaTanA kA sArA hAla bhI vidita huaa| vaha baDI dukhI huii| usane rAma aura lakSmaNa se badalA lene kI tthaanii| ataH mAyAvI kanyA kA rUpa dhAraNa kara vaha unake pAsa pahuMcI aura unase prema kI yAcanA kii| kiMtu rAma aura lakSmaNa ne usake prastAva ko ThukarA diyaa| taba usane apane pati kharadUSaNa ko putra nidhana kI vArtA jA sunaaii| kharadUSaNa ne kruddha hokara rAvaNa ke sAtha rAma va lakSmaNa para AkramaNa kiyaa| yuddha meM kharadUSaNa mArA gayA paraMtu rAvaNa ko sItA kA haraNa karane meM saphalatA, prApta huii| laMkA pahuMca kara rAvaNa ne sItA ko devAraNya nAmaka udyAna meM rakhA aura vaha nityaprati usase prema yAcanA karane lgaa| kharadUSaNa ko mAra kara jaba rAma apane Azrama (parNakuTI) meM lauTe to vahAM sItA ko na pAkara bar3e dukhI hue| phira sItA kI khoja karate hue rAma aura lakSmaNa dakSiNa kI ora baDhane lge| kiSkiMdhA pahuMcane para unakI bheMTa sugrIva se huii| rAma ne sugrIva se mitratA kii| usI samaya sAhasagati nAmaka eka vidyAdhara sugrIva kA mAyAvI rUpa dhAraNa kara usake rAjya va usakI patnI para apanA adhikAra jatAne lgaa| ataH rAma ne usakA vadha kiyaa| taba sugrIva rAma kA bhakta bnaa| sAtha hI apanI teraha kanyAeM dekara usane rAma ko apanA jAmAtA (dAmAda) bhI banA liyaa| phira sugrIva ke Adeza para usake vidyAdhara sainika sItAjI kI khoja karane ke liye cala pdde| unameM se ratnajaTI nAmaka vidyAdhara isa kArya meM saphala huA kintu sItA kA haraNa rAvaNa ne kiyA hai yaha vidita hone para, sabhI vidyAdhara sahama uThe kyoM ki rAvaNa thA usa samaya kA eka mahAbalI sttaadhiish| ataH prazna uThA ki usakA vadha kauna kara skegaa| tabhI sugrIva Adi ko eka bAta kA smaraNa ho aayaa| pahale eka bAra anaMtavIrya nAmaka kevalI (sAdhu) ne batAyA thA kI jo vyakti koTi zilA ko uThA sakegA vahI rAvaNa kA vadha kara sakatA hai| taba ve sabhI koTi zilA ke samIpa gye| lakSmaNa ne usa zilA ko uThA diyaa| rAvaNa kA vadhakartA apane bIca meM hai yaha jAnakara sabhI ko AnaMda huaa| phira rAma kA saMdeza lekara hanumAn laMkA gae aura sItAjI se mile| unhoMne rAma kI mudrikA bhI sItA ko dii| sItA kI pratijJA thI, ki jaba taka rAma kA samAcAra nahIM milatA, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 181 For Private and Personal Use Only
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir taba taka ve annodaka grahaNa na kreNgii| ataH rAma kA saMdeza prApta hone para sItAjI harSita huii| unhoMne anna aura jala grahaNa kiyaa| tatpazcAt laMkAnagarI ko kAphI hAni pahuMcA kara hanumAnjI rAma kI ora lautte| phira vidyAdharoM kI senA ke sAtha rAma AkAza-mArga se laMkA phuNce| rAvaNa ko samAcAra vidita huaa| rAma kA sAmanA karanA use bhI kaThina pratIta ho rahA thaa| ataH yuddha se pUrva bahurUpiNI vidyA sAdhya karane hetu vaha Asanastha huaa| usakI vidyA-siddhi meM vighna upasthita karane kA vidyAdharoM ne prayatna kiyA kintu vividha prakAra kI bAdhAoM meM bhI aDiga rahakara rAvaNa ne vaha vidyA sAdhya kara lii| isa bIca rAma kI senA ne laMkA ko cAroM ora se ghera liyaa| lakSmaNa kI preraNA se aneka vidyAdharoM ne laMkA meM praviSTa hokara upadrava prAraMbha kara diye|| rAvaNa dvArA kiyA gayA sItA kA haraNa bibhISaNa anyAyapUrNa mAnatA thaa| vaha cAhatA thA ki rAvaNa abhI bhI sanmArga para Ave, sItA ko rAma ke havAle kare aura laMkA para chAe saMkeTa ko ttaale| tadanusAra usane rAvaNa ko punaH samajhAne kA prayAsa kiyaa| paraMtu rAvaNa ne bibhISaNa ke hitopadeza para dhyAna dene ke badale, usakI nirbhatsanA hI kii| taba rAvaNa kA pakSa choDakara bibhISaNa rAma kI aura jA milaa| phira ubhaya pakSoM kI senAoM meM tumula yuddha prAraMbha huaa| rAvaNa hajAra hAthiyoM ke aindra nAmaka ratha para ArUDha hokara apanI senA ke agrabhAga para rhaa| rAvaNa kI aura se lar3ane vAle maMdodarI ke pitA mayAsura ko rAma ne apane bANa se viddha kiyaa| tabhI lakSmaNa ne Age baDhakara, rAvaNa ko yuddha ke llkaaraa| usa yuddha meM rAvaNa dvArA choDI gaI zakti se mUrchita hokara lakSmaNa dharAzAyI hue| taba rAma vilApa karane lge| yaha samAcAra ayodhyA meM bhI phaila gyaa| sunakara ayodhyAvAsI dukhI hue| taba kaikayI ne vizalyA nAmaka eka kumArI ko laMkA bhejaa| usake nAnajala ke sparza mAtra se lakSmaNa kI mUrchA dUra huii| taba lakSmaNa ne usI sthAna para vizalyA se vivAha kiyaa| rAvaNa aura lakSmaNa ke bIca punaH yuddha prAraMbha huaa| lAkha prayatna karane para bhI lakSmaNa ko parAbhUta na hotA dekha rAvaNa ne usa para sUrya ke samAna tejasvI eka cakra phekaa| parantu lakSmaNa ko AghAta karane ke badale usa cakra ne vahI cakra rAvaNa para pheNkaa| usa amodha cakra ke prahAra se rAvaNa tatkAla mRtyu ko prApta huaa| rAvaNa ke aMta ke sAtha hI yuddha kI samApti huii| laMkA ke sainikoM tathA laMkAvAsiyoM meM bhagadaDa maca gii| maMdodarI sahita rAjya kI 18 hajAra rAniyAM raNakSetra meM Akara vilApa karane lgiiN| rAma ne una sabhI ko samajhAkara zAMta kiyaa| phira jIvana kI nazvaratA kA jJAna hone para indrajita, meghavAhana kuMbhakarNa, maMdodarI prabhRti ne jinadIkSA lii| maMdodarI jaina AryikA bnii| phira rAma ne dhUmadhAma ke sAtha laMkA meM praveza kiyaa| devAraNya meM jAkara ve sItAjI se mile| usa samaya AkAza meM ekatrita devatAoM va vidyAdharoM ne rAma aura sItA para puSpavRSTi kii| pazcAt sItA ko sAtha lekara rAma rAvaNa ke mahala meM gae aura vahAM ke zAMtinAtha jinAlaya meM jAkara unhoMne zAMtinAtha kI stuti kii| phira rAma ne bibhISaNa kA rAjyAbhiSeka kiyaa| rAma aura lakSmaNa laMkA meM 9 varSoM taka rhe| usa avadhi meM unhoMne apanI sabhI vivAhita striyoM ko laMkA meM bulavA liyA aura unake sAtha vilAsa-sukhoM kA upabhoga kiyaa| idhara ayodhyA meM rAma kI bATa johate hue kauzalyA thaka cukI thii| sumitrA ko bhI apane putra lakSmaNa kA viyoga asahya ho uThA thaa| nArada ko una donoM kI isa avasthA kA anubhava huaa| ve ayodhyA se laMkA gae aura unhoMne vilAsa meM nimagna rAma aura lakSmaNa ko unakI mAtAoM kA viraha duHkha kathana kiyaa| taba ve donoM ayodhyA ko lauTane kA vicAra karane lge| bibhISaNa ne kevala solaha dina aura rUkane kI unase prArthanA kii| rAma ne usakI bAta mAna lii| isa avadhi meM bibhISaNa ne bharata ko rAma aura lakSmaNa kA kuzala samAcAra sUcita karane ke sAtha hI vidyAdhara- kArIgaroM ke dvArA ayodhyA nagarI kA nUtanIkaraNa bhI karA diyaa| taba sabhI ke sAtha rAma puSpaka vimAna meM baiThakara ayodhyA pdhaare| usa prasaMga para kulabhUSaNa kevalI vahAM para aae| unake zubhAgamana se sarvatra prasannatA chA gii| kevalI ne darzanArtha Aye rAma ko jaina dharma kA upadeza diyaa| unhoMne bharata ko bhI unake pUrva janma kI bAta btaaii| use sunate hI bharata kA vairAgya itanA pravRtta ho uThA ki unhoMne usI kSaNa digaMbara-dIkSA dhAraNa kara lii| usa duHkha se kaikayI ko apanA jIvana bhArabhUta pratIta huA aura usane bhI jaina AryikA kI dIkSA svIkAra kii| phira saba rAjAoM ne ekatrita hokara rAma aura lakSmaNa donoM kA rAjyAbhiSeka kiyaa| rAma ne una rAjAoM ko alaga alaga pradeza bAMTa diye| isa prakAra kI samucita vyavasthA karane ke pazcAt rAma svastha citta se apane rAjya kA upabhoga karane lge| kucha samaya pazcAt ayodhyA kI prajA meM sItA ke caritrasaMbaMdhI lokApavAda prasArita huaa| usa samaya sItAjI garbhavatI thIM kintu lokApavAda se burI tahara bhayabhIta rAma ne apane kRtAMtavastra nAmaka senApati ko Adeza diyA ki vaha sItA ko vana meM choDa aae| senApati jina-maMdiroM ke darzana ke bahAne sItA ko gaMgA nadI ke pAra le gayA aura vahAM usane unheM rAma kA Adeza sunaayaa| sunakara sItA mUrchita ho bhUmi para gira pdd'ii| parantu thoDI dera bAda unhoMne saceta hokara rAma ke liye saMdeza 182/ sambata vAtAga koNa - gaMza svATa For Private and Personal Use Only
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir diyA "Apane merA tyAga kiyA vaha ThIka hai kiMtu kisI bhI sthiti meM jaina dharma kA tyAga na krnaa"| sItA kA saMdeza lekara menApati lauTa pddaa| sItA vahIM para baiThI vilApa karatI rhii| saMyogavaMza usI samaya puMDarIkapura ke rAjA vajrajaMgha vahAM phuNce| sItA kA vilApa sunakara ve dravita ho utthe| unhoMne sItA kI sAMtvanA kI, unheM apanI bahana mAnA aura unako apane mahala meM le ge| nau mAsa pure hone para, sItA ne do putroM ko janma diyaa| unake nAma rakhe gae- anaMgalavaNa aura lvnnaaNkush| rAjA vajrajaMgha ke mahala meM sItA kA padArpaNa hone ke kAraNa unakA rAjya vaibhava vRddhiMgata huA thaa| ataH apanI 32 kanyAeM anaMgalavaNa ko dene kA unhoMne nizcaya kiyaa| lavaNAMkuza kI vadhU niyojita kI gaI pRthu rAjA kI kanyA knkmaalaa| sItA ke ubhaya putroM ko dhanurvidyA meM pAraMgata banAkara vajrajaMgha ne unake dvArA digvijaya saMpanna kraaye| eka dina nArada puMDarIkapura pahuMce aura unhoMne donoM kumAroM ko batAyA ki ve rAma ke putra haiN| nArada ne rAma kA caritra bhI unheM vistArapUrvaka sunaayaa| yaha vidita hone para ki rAma ne unakI mAtA ko garbhiNI hote hue bhI anyAyapUrvaka vana meM ekAkI choDa diyA, donoM kumAra krodha se bhara utthe| vajrajaMgha kI senA lekara unhoMne ayodhyA para dhAvA bola diyaa| unakA aura rAma kA ghanaghora yuddha chiDa gyaa| kisI bhI zastra ke prayoga se unakA parAbhava na hotA dekha rAma ko bar3A Azcarya huaa| tabhI siddhArtha nAmaka eka vyakti ne vahAM pahuMca kara rAma ko batAyA ki jinase ve yuddha kara rahe haiM, ve unhIM ke putra hai| yaha jAnakara rAma ko baDI prasannatA huI aura unhoMne zastra kA tyAga kara donoM kumAroM ko gale lgaayaa| isase sArA vAtAvaraNa AMnada meM badala gyaa| tatpazcAt sabhI logoM kI prArthanA para rAma ne sItA ko vahAM bulavAyA aura apane vizuddha cAritrya ke pramANasvarUpa agni-parIkSA dene ko khaa| sItA usa parIkSA hetu prastuta huii| paMca-parameSThiyoM kA smaraNa kara vaha agnikuMDa meM kUda pddii| dUsare hI kSaNa vaha agnikuMDa, . jalakuMDa meM parAvartita huA aura usase bahane vAle tIvra jala-pravAha meM upasthita loga DUbane lge| sarvatra hAhAkAra maca gyaa| taba rAma dvArA usa jala ko pada-sparza kiyA jAte hI vaha pravAha zAMta huA aura upasthita janoM ko usa saMkaTa se mukti milii| phira apane donoM kumAroM ke sammukha rAma ne sItA se kSamA-yAcanA kI aura apane sAtha rAjamahala calane kI prArthanA kI kintu sItAjI ko aba vairAgya prApta ho cukA thaa| ataH ve punaH vana meM gaI aura ve tapaHprabhAva se acyuta svarga meM praviSTa huii| phira kucha hI dinoM pazcAt lakSmaNa ne dehatyAga kiyaa| kintu unheM svarga ke badale narka prApta huaa| rAma ne bhI vairAgya prApta kara tapasyA prAraMbha kii| kucha hI dinoM meM kSapaNaka kI zreNI prApta karate hue ve kevalI bne| sItA ke jIva ne narka meM jAkara lakSmaNa ke jIva ko dekhaa| usane dharmopadeza karate hue lakSmaNa ke jIva ke prati sahasaMvedanA vyakta kii| lakSmaNa ke jIva ko narka se bAhara nikAlane kA bhI prayAsa kiyaa| paraMtu sItA kA jIva isa kArya meM saphala na ho skaa| alpa kAla meM pazcAt rAma ne nirvANa prApta kiyaa| ___saMskRta bhASA meM liye gae prastuta padmarita (padmapurANa) tathA prAkRta bhASA ke "paumacariya' kI kathA eka jaisI hai| donoM graMthoM ko paDhane para yaha bhI spaSTa hotA hai ki inameM se eka graMtha, dUsare graMtha kA anuvAda hai| to phira prazna upasthita hotA hai ki mUla graMtha kauna sA hai aura anUdita kise mAnA jaaeN| isa prazna para paurvAtya tathA pAzcAtya vidvAnoM ne paryApta UhApoha kiyA hai| una sabhI ke tarka-vitakoM ko dhyAna rakhate hue zrI. nAthUlAla premI ne jo vivecana kiyA, usakA sArAMza isa prakAra hai : "prAkRta se saMskRta meM anUdita kiyA gayA prAcIna jaina sAhitya vipula milatA hai kintu itane bar3e saMskRta graMtha kA prAkata meM anuvAda kiye jAne kA udAharaNa eka bhI nahIM miltaa| isake atirikta uparokta donoM graMthoM meM se paumacaritra meM yadi saMkSepa parilakSita hotA hai, to padmacarita meM vistAra dikhAI detA hai| ina tathA inhIM prakAra ke anya aneka aMtargata pramANoM ke AdhAra para mAnanA paDatA hai ki zrI. raviSeNa ne prAkRta ke 'paumacariya' kA hI padmapurANa ke nAma se saMskRta meM vistArapUrvaka anuvAda kiyA hai|" padmapuSpAMjalistotram - le- zrIzaMkarAcArya / zloka- 2001 padmAvatI-pariNayacampU - le- shriishail| padyacUDAmaNi - le- buddhghoss| bhagavAn buddha ke caritra kA citraNa karane vAlA yaha mahAkAvya hai| bauddhadharma kA prasAra tathA pracAra isa kAvya kA uddezya hai| 10 srg| madrAsa se 1921 meM saTIka prkaashit| padyapaMcaratnam (kAvya) - le- subrahmaNya sUri / padyapIyUSam - le- raamaannd| I. 17 vIM shtii| padyapuSpAMjali - mUla katipaya cune huve aMgrejI kAvya / anuvAdakartA- prAcArya vhI. subrahmaNya ayyara / padyamuktAvalI - le- govinda bhttttaacaary| I. 17 vIM shtii| zAhajahAM ke maMtrI AsaphakhAna kI prazasti / aitihAsika dRSTi se mhttvpuurnn| padyamuktAvalI - le- zrIbhaTTa mathurAnAtha shaastrii| padyavANI - kalakattA se prakAzita honevAlI yaha patrikA aba baMda hai| padyAvalI - le- rUpa gosvaamii| I. 15-16 vIM shtii| vaiSNava siddhAnta ke anusAra viSNubhaktipara padyoM kA yaha saMgraha hai| parabrahmaprakAzikA - le- raghUttamatIrtha / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 183 For Private and Personal Use Only
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir parabrahmopaniSad - atharvaveda se saMbaMddha yaha navya upaniSad gadya-padyamizrita hai| isameM pippalAda aMgiras ne zaunaka ko brahmajJAna kA upadeza diyA hai| pippalAda kahate haiM- brahmavidyA, devatAoM tathA prANoM se bhI zreSTha hai| praNavahaMsa hI brahma hai| jIva bhI praNavarUrUpa hI hai| brahmajJAnaprApta saMnyAsI kA jIva-braukya huA karatA hai| isa prakAra ke saMnyAsI kA zikhA-sUtra jJAnamaya hotA hai| bahiHsUtra kA tyAga karate hue vaha svAntaHsUtra dhAraNa karatA hai| parabhUprakaraNam - le- bAbadeva aatthlye| viSaya mahArASTra kI parabhU (yA prabhu) jAti kA AdhAradharma / (2) nIlakaNTha sUri / parabhUprakaraNam - le- govindraay| I. 18 vIM shtii| zivAjI ke pautra zAhUjI ke rAjya kAla meM jaba bAlAjI bAjIrAva pezavA the, goviMdarAya rAjalekhaka evaM zAha ke priya the| isameM bAbadeva AThale kI niMdA kapaTI kahADA (kavhADa vibhAga meM rahane vAlA) brAhmaNa isa zabdoM meM kI hai| paramalaghumaMjUSA - le-nAgeza bhaTTa / vyAkaraNa viSayaka mahattvapUrNa prakaraNa grNth| paramazivagRhiNI-pUjanAdimArga - zloka- 2000 / 16 vizrAmoM meM puurnn| paramazivasahasranAma - umAyAmala ke antargata hara-gaurI sNvaadruup| paramasaMhitA - pAMcarAtra tattvajJAna viSayaka sAhitya ke aMtargata nirmita 215 saMhitAoM meM se eka pramukha sNhitaa| isake 31 adhyAya haiM aura unameM sRSTi kI utpatti, dIkSAvidhi, pUjA ke prakAra evaM yoga kA nirUpaNa hai| isa saMhitA ke uddharaNa rAmAnujAcArya ne apane zrIbhASya meM liye haiN| paramahaMsacaritam - le- nvrNg| jainAcArya / paramahaMsapacAMgam - rudrayAmala ke antargata / isameM paramahaMsapaTala (caitanyAnanda viracita) paramahaMsa-paddhati (rudrAyAmalAntargata) paramahaMsasahasranAma (prajApati bhairava- saMvAdarUpa) paramahaMsastotra aura paramahaMsakavaca varNita haiN| paramahaMsakavaca paramahaMsa ke nAmoM kA zlokAtmaka saMgraha hai jisase zarIra ke vibhinna avayavoM kI rakSA tathA roganivRtti kI jAtI hai| paramahaMsapaddhati - rudrayAmalAntargata ziva-pArvatI saMvAdarUpa graMtha / zloka- 192 / viSaya- paramahaMsa (parabrahma paramAtmA) kI puujaaprkriyaa| AraMbha meM upAsaka ke prAtaHkAlIna karttavyoM kA nirdeza kiyA gayA hai| paramahaMsa-parivrAjaka-dharmasaMgraha - le- vizvezvara srsvtii| yaha yati dharmasaMgraha hai| AnandAzrama presa, puNe meM prkaashit| paramahaMsa-parivrAjakopaniSad - atharvaveda se saMbaMddha yaha navya upaniSad gadyAtmaka hai| isake vaktA-AdinArAyaNa aura zrotA haiM brhmdev| saMnyAsa kI pAtratA prApta karane kI vidhi kA vivaraNa isa upaniSad meM hai| tInoM hI AzramoM ke karttavyoM ko pUrA karane ke pazcAt hI saMnyAsAzrama kA svIkAra karanA cAhiye athavA vairAgya utpanna hone kI sthiti meM- 'yadahareva virajet tadahareva pravrajet' arthAt jisa dina vairAgya utpanna ho usI dina saMnyAsa liyA jAye, aisA batAyA gayA hai| phira brahma va oMkAra kA abheda se varNana kiyA gayA hai| paramahaMsasaMdhyopAsanam - le- shNkraacaary| paramahaMsopaniSad - zukla yajurveda se saMbaddha yaha navya upaniSada, pUrNataH gadyAtmaka hai| yaha saMnyAsaparaka upaniSad zrIkRSNa ne nArada ko kathana kiyA hai isameM paramahaMsa kA jIvanakrama batAyA gayA hai| paramahaMsa kI sthiti ko prApta karane vAlA saMnyAsI sabhI vyAvahArika bAtoM se virakta hotA hai| usakI sabhI iMdriyoM kI gati nizcala hotI hai, aura ve iMdriyAM usakI AtmA meM hI sthiratA prApta karatI haiN| use, "brahmaivAhamasmi' arthAt maiM brahma hI hUM" kI bhAvanA kA anubhava hotA rahatA hai| use daMDa dhAraNa karane kI bhI AvazyakatA nahIM rhtii| paramAgama-cUDAmaNi - (nAmAntara paramAgamacUDAmaNisaMhitA) nArada paMcarAtra ke aMtargata paTala 95 / nArada paMcarAtra meM nimna likhita saMhitAeM aMtarbhUta haiM lakSmIsaMhitA, jJAnAmRtasArasaMhitA, paramAgamacUDAmaNisaMhitA, pauSkarasaMhitA, prAptasaMhitA, bRhdbrhmsNhitaa| inake atirikta sAtvatasaMhitA tathA paramasaMhitA kA bhI ullekha hai| paramAtmarAjastotram - le- sklkiirti| jainaacaary| I. 14 vIM shtii| pitaa-krnnsiNh| mAtA shobhaa| paramAtmasahasranAmAvalI - le- bellamakoNDa rAmarAya / AMdhranivAsI sNt| paramAtmastava - khristadharmIya aMgrejI stotroM kA padyAtmaka saMskRta anuvAda / mizana mudraNa, alAhAbAda dvArA prakAzita / I. 1853 / paramAnandatantram - devI-bhairava saMvAdarUpa grNth| 25 ullAsoM meM pUrNa / viSaya taMtroM kA avataraNa, taMtrabhedoM kA nirNaya, zrIvidyA kA svarUpanirdeza aura bAlA kA mNtroddhaar|| paramAnandataMtra-TIkA - (aparanAma- saubhAgyAnandasaMdeha) lekhkmheshvraanndnaath| zloka- 12001 paramArthadarzanam - le- ma.ma. rAmAvatAra zarmA / kAzI meM prakAzita / paramArthasaMgraha - (nAmAntara paramArthasArasaMgraha) leabhinvguptaacaary| zaloka- 104 / paramArthasaptati - le- vasubandhu / vindhyavAsIkRta sAMkhyasaptati kA khaNDana kara apane guru buddhamitra ke parAjaya kA badalA lekhaka ne isa graMtha dvArA cukAyA hai| paramArthasAra - (nAmAMtara- AdhArakArikA) le- abhinavagupta / isa para abhinavagupta tathA vitastApurI nirmita do TIkAeM hai| vitastApurI nirmita TIkA kA nAma 'pUrNAdvayamayI" hai| viSaya 184/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir shaivtNtr| paramArthasArasaMgraha-vivRtti - mUlakAra-abhinavagupta tathA / vivRttikAra- kssemraaj| paramAvaTika -yajurveda kI eka lupta zAkhA / paramezastotrAvalI - le- utpldev| isa para kSemarAja kRta advayastutisRkti nAmaka vyAkhyA hai| viSaya- shaivtNtr|| paramezvara-saMhitA - le- pAcarAtra-sAhitya ke aMtargata nirmita 215 saMhitAoM meM se eka pramukha sNhitaa| isameM sAttvata-vidhi kA varNana hai| yaha saMhitA dvApara yuga ke aMta meM saMkarSaNa dvArA pravRtta huI aisA kahA gayA hai| paramezvarIdAsAbdhi - (yA smRtisaMgraha) le- horilamizra / paralokasiddhi - le- dhottraacaary| I. 9 vIM zatI / parazurAmakalpasUtram - zloka- 600 / parazurAmakalpasUtravRtti - (apara nAma saubhAgyodaya) lerAmezvara / zloka- 50001 parazurAmacaritakAvyam - le-hemacaMdra rAya kvibhuussnn| janma 1882 / parazurAmaprakAza - le- khaMDerAya / pitA-vArANasI ke dharmAdhikArI nArAyaNa pnnddit| yaha do ullAsoM meM AcAra evaM zrAddha para nibaMdha hai| gomatI para yamunApurI meM sNgrhiit| zAkadvIpIya kulAvataMsa horilamizra ke putra parazurAma kI AjJA se praNIta AcArArka evaM smRtyarthasAgara meM varNita / mAdhavIya evaM madanapAla kA isameM ullekha hai| samaya- san 1400-1600 ke bIca / parazurAmapratApa - le- sAMbAjI prtaapraaj| pitA- paNDita pdmnaabh| ye bhaTTa kUrma ke ziSya evaM nijAmazAha ke Azrita the| isa meM kama se kama Ahnika jAtiviveka, dAna, prAyazcitta, saMskAra, rAjanIti evaM zrAddha kA vivecana hai| isa para bopadevakRta zrAddhakANDadIpikA (yA zrAddhadIpakalikA) nAmaka TIkA hai| parAkhyataMtram - zloka- 2000 / zataratnasamuccaya meM nirdiSTa / parAtaMtra - pArvatI-Izvara sNvaadruup| paTala 4 / viSaya- pUrvAmnAya, dakSiNAmnAya, uttarAmnAya, UrdhvAmnAya Adi chaha AmnAyoM kA prtipaadn| parAtriMzikA - le-abhinavagupta / viSaya- shaivtNtr| isa para somezvara viracita vyAkhyA hai| parAnandamatam - viSaya- taMtramArga ke parAnaMda- sampradAya ke dRSTikoNa kA prtipaadn| parAprasAdapaddhati - (nAmAntara-kramottama): le- nijAtmaprakAzAnanda / zloka- 5001 parAzara-smRti - le- parAzara / garuDapurANa meM (adhyAya 107) isa smRti ke 39 zloka samAviSTa haiM, jisase isakI prAcInatA kA patA calatA hai| kauTilya ne bhI parAzara ke mata kA 6 bAra ullekha kiyA hai| isakA prakAzana kaI sthAnoM se huA hai para mAdhava kI TIkA ke sAtha muMbaI saMskRta mAlA kA saMskaraNa adhika prAmANika hai| isameM 12 adhyAya va 592 zloka haiN| saMkSepataH isakI viSayasUcI isa prakAra hai- (1) parAzara dvArA RSiyoM ko dharma-jJAna denA, yugadharma va cAroM yugoM kA vividha dRSTikoNa se aMtarbheda, snAna, saMdhyA, japa, homa, vaidika adhyayana, devapUjA, vaizvadeva tathA atithi-satkAra, kSatriya vaizya va zUdra kI jIvikAvRtti ke sAdhana / (2) gRhasthadharma / (3) janma va maraNa se utpanna azuddhi kA pavitrIkaraNa (4) AtmahatyA daridra mUrkha yA rogI pati ko tyAgane para strI ko daMDa, strI kA punarvivAha / pativratA nAriyoM ke purskaar| (5) kuttA kATane para zuddhi (6) pazu-pakSiyoM, zUdroM, zilpakAroM, striyoM, vaizyoM va kSatriyoM ko mArane para zuddhIkaraNa, pApI braahmnn-stuti| (7) dhAtu kASTha Adi ke bartanoM kI shuddhi| (8) rajodarzana ke samaya naarii| (9) gAya baila ko mArane ke liye chaDI kI mottaaii| (10) varjita nAriyoM se saMbhoga karane para cAMdrAyaNa yA anya vrata se shuddhi| (11) cANDAla kA anna khAne para zuddhi va khAdyAkhAdya ke niyama (12) duHsvapna dekhane, vamana karane, bAla banavAne Adi para pavitrIkaraNa tathA pAMca snaan| parAzarasmRti para mAdhavAcArya, goviMdabhaTTa (I. 1500 se pUrva) nandapaMDita (vidvanmanoharA), vaidyanAtha pAyaguMDe, kAmezvarayajvA aura bhArgavarAya kI TIkAeM haiN| parAzaroditam - le- parAzara / I. 8 vIM shtii| parAzarodita-kevalasAra - le-parAzara / parAzarodita- vAstuzAstram - le- parAzara / parAzaropapurANam - le- parAzara / pariNayamImAMsA - le-ke.jI. ntteshshaastrii| pariNAma (rUpaka) - le- cUDAmaNi bhttttaacaary| za. 20 kAThamANDU meM 1954 meM prkaashit| aMkasaMkhyA- saat| viSayayuropIya sabhyatA meM palI yuvA pIDhI kI patanonmukhatA kA citrnn| paribhASAmaNDalam (nAmAntara- lalitAsahasranAma)- lenRsiNhyjvaa| zloka- 300 / paribhASAviveka - le- vardhamAna / pitA- bilvapaMcaka kula ke bhvesh| samaya- 1460-1500 ii| viSaya- nitya naimittika evaM kAmya karma, karmAdhikArI, pravRtta evaM nivRtta karma, Acamana, snAna, pUjA, zrAddha, madhuparka, dAna aadi| paribhASAvRtti (lalitAvRtti) - le-puruSottama dev| samaya I. 11 vIM zatI se 13 vIM shtii| (2) le- siirdev| I. 13 vIM zatI kA prathama caraNa) pANinIya pAribhASika zabdAvalI para vRtti / isa para govinda zarmA dvArA likhita bhASya khaNDazaH upalabdha hai| (3) le- rAmacandra vidyaabhuussnn| I. 17 vIM zatI / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 185 For Private and Personal Use Only
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yaha 'mugdhabodha' kI TIkA hai| (4) le- siirdev|| paribhASAvRttivyAkhyAnam - le-rAmabhadra diikssit| kumbhakoNa nivaasii| I. 17 vIM shtii| viSaya- vyAkaraNa / paribhASenduzekhara - le- nAgojI bhtttt| pitA- shivbhtttt| maataastii| I. 18 vIM shtii| pANinIya vyAkaraNa kA yaha eka atyaMta mahattvapUrNa graMtha mAnA gayA hai| "zekharantaM vyAkaraNam" yaha ukti isa graMtha kI mahattA sUcita karatI hai| vyAkaraNa kI 130 paribhASAoM kI carcA isa graMtha meM huI hai| isa kI nimna likhita TIkAeM prasiddha hai :- (1) vaidyanAtha pAyaguMDe kRta "gadA" (2) bhairavamitrakRta bhairavI (3) udayazaMkara pAThaka kRta pAThakI (4) harinAthakRta aMkAMDatANDavam (5) mntudevkRtdossoddhrnn| (6) bhImabhaTTakRta bhaimii| (7) zaMkarabhaTTakRta "zAMkarI" (8) lakSmInRsiMhakRta 'trishikhaa| (9) viSNuzAstrI bhaTTakRta "viSNubhaTTI" (19) zivanArAyaNazAstrI kRta "vijayA" aura guruprasAdazAstrI kRta "vrvrnninii"| nAgapura ke prasiddha nyAyAdhIza rAvabahAdUra nArAyaNa dAjIbA vADegAvakara ne isa graMtha kA vivaraNAtmaka anuvAda marAThI meM kiyA hai| prakAzaka- udyama presa, naagpur| parivartanam (rUpaka)- le. kapiladeva dvivedii| sana 1966 meM lakhanau se prkaashit| racanA - sana 1950 meN| kathAsAra - kanyA ke vivAha meM atyadhika vyaya hone para zaMkara apanA ghara kisI seTa ko becatA hai| kuMe tathA sIDhI kI Aya para jIvikA calAne ko patnI se kahakara zaMkara muMbaI jAtA hai| vahAM se lauTane para vidita hotA hai ki seTha ne kuAM bhI hathiyA liyA hai| nyAyAlaya seTa ke pakSa meM nirNaya dene vAlA hai, itane meM AkAzavANI prabhAva se nyAyAdhIza use paMcAyata bhejatA hai jahAM zaMkara ke pakSa meM nirNaya hotA hai| pariziSTadIpakalikA - le. shuulpaanni|| parizuddhi - le. udayanAcArya / I. 10 vIM zatI (uttraardh)| parIkSApaddhati - le. vaasudev| vizvarUpa, yajJapArzva, mitAkSarA, zUlapANi para Azrita dharmazAstra viSayaka graMtha / viSaya- nyAyAlayIna divypriikssaa| samaya- 1450 I. ke pshcaat| parIkSAmukham (sUtragraMtha) - le. jaina naiyAyika maannikynNdii| jainanyAya ke adhyetAoM ke liye atyaMta upayogI grNth| isa graMtha para prabhAcaMdra kI vyAkhyA hai| parjanyaprayoga - le.hemAdri / I. 13 vIM shtii| pitA- kaamdev| parNAlaparvata-grahaNAkhyAnam- le. jayarAma pinnddye| I. 17 vIM shtii| isameM pAMca prakaraNoM kA saMvAdarUpa AkhyAna dvArA chatrapati zrI. zivAjI mahArAja ke jIvana caritra ke katipaya prasaMgoM kA varNana tathA usa yuddha kA varNana hai, jisake dvArA zivAjI ke sainikoM ne panhALagar3ha nAmaka durga para vijaya prApta kI thii| isa AkhyAna se usa samaya kI aneka ghaTanAeM prakAza meM AtI haiN| zivAjI mahArAja va samartha guru rAmadAsa kI pAraspArika bheMTa viSayaka jAnakArI bhI isa AkhyAna dvArA prApta hotI hai| zivAjI dvArA dUsarI bAra kI gaI sUrata zahara kI lUTa se lekara zivAjI ke eka senApati pratAparAva gajara aura bahalolakhAna ke bIca hue yuddha taka kA, arthAt sana 1670 se lekara sana 1674 taka kA kathA bhAga bhI isa AkhyAna meM samAviSTa hai| zivAjI kI yuddhanIti kA paricaya isa graMtha meM ThIka hotA hai| zivAjI ke pitA rAjA zAhajI kI stuti meM rAdhA mAdhavavilAsacaMpU nAmaka kAvyagraMtha ke lekhaka zrI. jayarAma piNDye, isa AkhyAna ke racayitA haiN| zrI. ke.vhI. lakSmaNarAva ke matAnusAra kavi jayarAma karnATaka ke (baMgalora sthita) zAsaka zAhajI, unake uttarAdhikArI (va zivAjI ke sautele bhAI) ekojI tathA chatrapati zivAjI, ina tInoM ke Azrita kavi rahe the| rAdhAmAdhavavilAsacaMpU ke samAna hI prastuta parNAlaparvatagrahaNa AkhyAna kA bhI aitihAsika mahattva nirvivAda mAnA gayA hai| paryantapaMcAzikA - le. abhinvguptaacaary| viSaya- mantroM evaM mudrAoM kA rhsy| paryAyoktinisyanda (kAvya)- le. rAmabhadra diikssit| kumbhakoNaM nivaasii| I. 17 vIM shtii| parvanirNaya - le. gaNapati raavl| pitA- hridaas| pitAmaharAmadAsa (audIcya gurjara evaM gauDAdhIza manohara dvArA sammAnita) / viSaya- darza evaM pUrNimA ke yajJoM evaM zrAdoM ke sRcita kAloM para vivecn| racanAsamaya- 1685-86 ii.| palaMga - kRSNa yajurveda kI eka lupta shaakhaa| palaMga AcArya pUrvadezIya the| palapIyUSalatA - le. madanamanohara / pitA- mdhusuudn| viSayavibhinna prakAra ke mAMsoM kA dhArmika vidhi meM upyog| 7 adhyAyoM kA grNth| palANDumaNDanam (prahasana)- le. harijIvana mishr| I. 17 vIM shtii| viSaya- liGgojI bhaTTa kI dUsarI patnI cincA ke garbhAdhAna saMskAra ke avasara para Aye hue azAstrIya bhojI palANDumaNDana, lazunapanta Adi kI kthaa|| pallavadIpikA - le. zrIkRSNa vidyAvAgIza bhttttaacaary| zloka196 | viSaya- mAraNa, mohana, vazIkaraNa, uccATana, staMbhana Adi ko vidhiyaaN| pallIkamala - le. DaoN. ramA caudhurii| za. 20 / "prAcyavANI" dvArA abhinIta / grAmINa pariveza meM parihAsa / paTaparivartana (phlaeNza beka) dvArA pUrvakathA darzAne kA tantra / saMgIta kA bAhulya / ekoktiyoM kA prabhAvI prayoga "aMka" ke sthAna para "dRshy"| dRzyasaMkhyA- nau| kathAsAra - nAyikA kamalakalikA nAyaka rUpakumAra para Asakta hai paraMtu mAtA usakA vivAha mArtaNDa ke sAtha karAnA cAhatI hai| nAyikA chupakara nAyaka se milatI hai jise mArtaNDa dekha letA hai aura svairiNI mAnakara usake pitA 186/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir para bhUmikara na dene kA Aropa lagAtA hai| nirAza pitA nAyikA kI ratnamAlA becane prabhaMjana (mArtaNDa ke pitA) ke pAsa jAtA hai| ratnamAlA ko dekhakara rahasya khulatA hai ki nAyikA vAstava meM mArtaNDa kI bacapana me khoyI bahana thI jise brahmapada ne pAlA thaa| anta meM nAyikA kA rUpakamAra ke sAtha milana hotA hai| pallIchavi - le. upendranAtha sen| I. 20 vIM shtii| Adhunika paddhati kA upnyaas| pallIvidhAnakathA - le. zrutasAgarasuni / jainaacaary| I.16 vIM shtii| pallIvratodyanam - le. zubhacandra / jainAcArya / I. 16-17 vIM shtii| pavanadUtam - le. kavirAja dhoyii| I. 12 vIM zatI ke baMgAla ke rAjA lakSmaNa sena ke darabArI kavi the| "pavanadUta" kI kathA isa prakAra hai- gauDa deza ke nareza lakSmaNa sena dakSiNa -digvijaya karate hue malayAvala taka pahuMcate hai| vahAM kanakanagarI meM rahane vAlI kuvalayavatI nAmaka apsarA unase prema karane lagatI hai| rAjA lakSmaNa sena ke apanI rAjadhAnI lauTa jAne para vaha apsarA unake viraha meM taDapane lagatI hai| vasaMta Rtu ke Agamana para vaha vasaMtavAyu ko dUta banAkara apanA virahasaMdeza bhijavAtI hai| kavi ne malaya parvata se baMgAla taka ke mArga kA atyaMta hI manorama varNana kiyA hai jo kavitvamaya va AkarSaka hai tathA rAjA lakSmaNa sena kI rAjadhAnI vijayapura kA varNana karate hue kuvalayavatI kI avasthA kA varNana aMkita kiyA hai| aMta meM kuvalayavatI kA saMdeza hai| isa saMdezakAvya meM maMdAkrAMtA chaMda meM kula 104 zloka haiN| aMtima 4 zlokoM meM kavi ne svayaM kA paricaya diyA hai| isameM "meghadUta" kI bhAMti pUrvabhAga va uttara bhAga nahIM haiM, meghadUta kA anukaraNa karate hue bhI kavi ne nUtana udbhAvanAeM kI hai| sarvaprathama ma.ma.haraprasAda zAstrI ne isake astitva kA vivaraNa svaracita saMskRta hastalikhita pothiyoM ke vivaraNa viSayaka graMtha ke prathama bhAga meM diyA thaa| pazcAt 1905 I. meM manamohana ghoSa ne isakA eka saMskaraNa prakAzita kiyA kiMtu vaha eka hI hastalekha para Adhata hone ke kAraNa bhraSTa pAThoM se yukta thaa| abhI kalakatte se isakA zuddha saMskaraNa prakAzita huA hai| 2) le. vaadicndrsRri| gujarAta ke nivaasii| guru- jJAnabhUSaNa bhttttaark| samaya 17 vIM zatI ke aaspaas| isa kAvya meM meghadUta ke anukaraNa para kula 101 zloka maMdAkrAMtA chaMda meM likhe haiN| isameM kavi ne vijayanareza nAmaka ujjayinI ke eka rAjA kA varNana kiyA hai jo apanI patnI ke pAsa pavana dvArA saMdeza bhejatA hai| vijayanareza kI patnI tArA ko azanivega nAmaka vidyAdhara haraNa kara le jAtA hai| rAnI ke viyoga me duHkhita hokara rAjA pavana ke dvArA usake pAsa saMdeza bhejatA hai| pavana usake pAsa jAkara use rAjA kA saMdeza detA hai aura azanivega kI sabhA meM jAkara tArA ko usake pati ko lauTAne kI prArthanA karatA hai| vidyAdhara usakI bAta mAnakara tArA ko pavana ke hAtha sauMpa detA hai| isa prakAra tArA apane pati ke pAsa A jAtI hai| "pavana-dUta' kA, hiMdI anuvAda sahita, prakAzana hindI jaina-sAhitya prakAzikA kAryAlaya, muMbaI se ho cukA hai|| 3) le. siddhanAtha vidyaavaagiish| pavanavijaya (yA svarodaya)- Izvara- pArvatI saMvAdarUpa graMtha / zloka- 494 / viSaya- isameM dAhinI aura bAyI nAsikA se nikalI zvAsa vAyu se yuddha, vazIkaraNa, roga Adi katipaya kAryoM meM zubhAzubha phala kA jJAna hotA hai, yaha pratipAdita hai| pazubaMdhasUtram - le. kaatyaayn| viSaya- krmkaanndd| pAkayajJanirNaya (nAmAntara pAkayajJapaddhati)- le. candrazekhara / pitA- umAzaMkara (umaNabhaTTa) I. 16-17 vIM shtii| pAkayajJanirNaya - le. pazupati / pAkayajJaprayoga - le. shmbhubhtttt| pitA- baalkRssnn| I. 17 vIM shtii| Apastamba dharmasUtra kA anusaraNa isa graMtha meM kiyA hai| pAkhaNDadharmakhaNDanam (rUpaka)- le. daamodr| racanAkAla1636 isvii| RSi-Azrama, sAraGgapura, ahamadAbAda se brahmarSi harerAma paNDita dvArA 1931 I. meM prkaashit| tIna aMkoM kI nATakasadRza isa racanA meM saMvAda prAyaH padyAtmaka haiN| abhinayocita sAmagrI kI kamI hai| kathAnakakali ke prabhAva se dhArmika pravRttiyoM ko dUSita hote dekha ghRNA ke paravaza hokara yaha nATaka likhA gyaa| isameM kramazaH jaina matAvalambI, saugata, vallabha, vaiSNava, zruti dharma aura anta meM kali kA rAjadUta AtA hai aura apane apane paMtha kI inameM se pratyeka vyakti prazaMsA karatA hai| pAkhaNDa kI nirbhartsanA ke pazcAt saddharma kA upadeza hai| pAkhaMDamatakhaMDanam - le. vizvAsa bhikssu| I. 14 vIM shtii| kAzI nivaasii| pAMcarAtra-saMhitA - pAMcarAtra saMpradAya kI sAhityika saMpatti vipula hai kintu abhI taka usakA bahuta hI alpa aMza prakAzita huA hai| prakAzita aMza bhI dakSiNa bhArata meM telaga lipi meM hI adhika hai| nAgarI lipi meM prakAzita pAMcarAtra graMtha bahuta kama haiN| kapijala-saMhitA jaise prAcIna graMthoM ke nirdezAnusAra pAMcarAtra saMhitAoM kI saMkhyA 215 hai| inameM agastya-saMhitA, kAzyapa-saMhitA, nAradIya-saMhitA, vAsudeva-saMhitA, vizvAmitra-saMhitA Adi mukhya haiN| kintu inameM se nimna 16 saMhitAeM hI aba taka prakAzita huI haiM 1) ahirbudhyasaMhitA- (nAgarI)- aDyAra lAIbrerI madrAsa, 1916 (tIna khaMDoM meM) 2) IzvarasaMhitA- (telagu)- sadvidyA presa, maisUra 1890 / (nAgarI) sudarzana presa kAMcI, 1932 / saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa/187 For Private and Personal Use Only
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3) kapijalasaMhitA - (telagu) madrAsa / 4) jayAkhyA saMhitA- (nAgarI) - gAyakavADa oriyaMTala sIrIja, naM. 54 baDaudA, 1931 / / 5) paramasaMhitA- (nAgarI) vahI, baDaudA, 19401 6) pAraNAzarasaMhitA (telagu) baMgalora, 1898 / 7) padmataMtra- (telagu) maisUra, 1924 / 8) bRhadbrahmIsaMhitA- (telagu) tirupati 1909 / (nAgarI) AnaMdAzrama saMskRta sIrIja, puNe 19261 9) bhAradvAjasaMhitA- (telagu)- maisUra / 10) lakSmItaMtra- (telagu)- maisUra 1888 | 11) viSNutilaka- (telagu) 1896 / 12) viSNusaMhitA- (nAgarI)-anaMtazayana-graMthamAlA, triveMdrama, 19261 13) zAMDilyasaMhitA- (nAgarI) sarasvatI bhavana TeksTa sIrIja, kAzI 14) zrIpraznasaMhitA- (telagu)- kuMbhakoNam 1904 / 15) sAtvatasaMhitA- (nAgarI) sudarzana presa, kAMcI, 1902 / 16) nAradapAMcarAtra (nAgarI) klkttaa| 1890 / ina saMhitAoM ke nirdeza tathA uddharaNa zrIvaiSNava mata ke AcAryoM ne apane graMthoM me baDe Adara ke sAtha apanAe haiN| pAMcAlI svayaMvaracampU - le. nArAyaNa bhaTTapAda / kerlvaasii| pATalazrI - paTanA se prakAzita hone vAlI isa zodhapradhAna patrikA meM sAhitya, dharma, Adi viSayoM ke nibandha prakAzita hote haiN| pAMDavacaritam (mahAkAvya)- le. devaprabha sUri / jainkvi| I. 13 vIM shtii| isa mahAkAvya kI racanA 18 soM meM huI hai jisameM anuSTup cheda meM mahAbhArata kI kathA kA saMkSepa meM varNana hai| pANDavacaritam - le. lkssmiidtt| zrIlakSmInArAyaNa rAya ke Azrita raajpnnddit| sarga saMkhyA-211 viSayAnukrama srg| 1) paannddvotptti| 2) shstrshikssaa| 3) ekckraanivaas| 4-5) draupdiiprinny| 6-7) nisargavarNana (khANDavavanadAha) 8) raajsuuyvrnnn| 9) dyuutkriiddaa| 10) arjunvidyaalaabh| 11) svrgvrnnn| 12) nivaatkvcsNhaar| 13) tiirthpryttn| 14) bhIma alakApurI se kRSNa ke lie suvarNa saugaMdhikA lAtA hai|15-16) virATa ngrvaas| 16) viraatt-gogrhnn| 18) yuddhodyog| 19) abhimnyu-vdh| 20) paannddvvijy| 21) himaaly-prsthaan| saMpUrNa mahAkAvya kI zlokasaMkhyA 17151 dazamasarga kI puSpikA meM kavi kA nAma lakSmInAtha likhA hai| prayAga ke gaMgAnAtha jhA keMdrIya vidyApITha ke zodhachAtra rAdhezyAma ne prastuta mahAkAvya para zodha prabaMdha likhA hai| 2) le, ma.ma. divaakr| 14 sagoM kA mhaakaavy| isameM pANinIya sUtroM ke udAharaNa vizeSataH die gae haiN| pANDavapurANam - le. zubhacandra / jainAcArya / I. 16-17 vIM shtii| 2) le. vAdicaMdra sUri / gujarAta nivAsI / I. 16 vIM shtii| pANDavavijayam (kAvya) - le. hemacaMdrAcArya( hemacaMdra rAya) kvibhuussnn| janma - 1882 / pAMDavAbhyudayam - le, citrabhAnu / pANigrahaNam - le. Ara. kRssnnmmaacaary| pitA- raMgAcArya / pANigrahaNAdikRtyaviveka - le. mathurAnAtha (raghunAthavAgIza) viSaya- dhrmshaastr| pANDitya-tANDavitam (rUpaka)- le. pra. baTukanAtha zarmA / prathama prakAzana "vallarI" meM, tadanaMtara kAzI kI "sUryodaya" patrikA ke agasta 1972 ke aMka meN| zRMgAravirahitaprahasana / pAtroM ke nAma guNAnusAra daNDadhara, haladhara, kaiyaTa-kairava, sAhityasairibha, kRdantadatta, taddhitadatta, pracaNDasphoTa aadi| zabdaprayogoM dvArA hAsyotpAdakatA isameM hai| kathAsAra- haladhara mizra kA ziSya daNDadhara sabhI mUrkha paNDitoM ko parAjita karatA hai| use kAzI meM katipaya ziSya milate haiN| pANiniprabhA - le. devendra bNdyopaadhyaay| I. 19 vIM shtii| yaha pANinIya vyAkaraNa kI vyAkhyA hai| pANinIya-zikSA - zabdoccAraNa ke yathArtha jJAna ke liye racita sUtrAtmaka graMtha / arvAcIna zlokAtmaka zikSA kA racayitA anya vyakti hai, para isakA AdhAra yaha pANinIya zikSAsUtra hai| mUla pANiniracita zikSAsUtroM kA punaruddhAra maharSi dayAnanda sarasvatI ne bar3e parizrama se kiyA, tathA varNoccAra zikSA ke nAma se I. 1879 meM hiMdI anuvAda sahita prakAzita kiyaa| pANinIya zlokAtmaka zikSA para do TIkAeM likhI haiM- 1) zikSAprakAza 2) zikSA pNjikaa| zikSAprakAzakAra ke anusAra vartamAna zlokAtmaka pANinIya zikSA kA racayitA pANini kA kaniSTha bhrAtA piGgala hai| isa zikSA ke do pATha haiN| laghu yA yAjuSa pATha- 35 shlok| bRhat yA ArSapATha- 60 shlok| upari nirdiSTa donoM TIkAeM laghupATha para haiN| pAtasAriNITIkA - le. dinkr| viSaya- jyotiSazAstra / pAtANDanIya - kRSNa yajurveda kI eka lupta shaakhaa| pAtivratyam - le. Ara. kRSNammAcArya / pitA- paravastu raMgAcArya / pAtrakesarIstotram (jinedraguNasaMstuti)- le. paatrkesrii| I. 6-7 vIM shtii| pAtrazuddhi - le. hrihr| pAdapadUtam - le. gopendranAtha gosvaamii| pAdAMkadUtam - le. shriikRssnnsaarvbhaum| I. 17 vIM shtii| baMgAla ke rAjA raghunAtha kI AjJA se racita bhaktipara dUtakAvya / pAdukAvijayam - le. pN.sudrshnpti| utkala ke itihAsa para AdhArita naattk| pAdukAsahastrAvatAra-kathAsaMgraha - le, raMganAthAcArya / 188 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pAdukodayam - le. mahezvarAnanda (aparanAma- gorkh)| pAdmatantram (nAmAntara-pAdmasaMhitA yA pAMcarAtropariSad)zloka 9000 / yaha kaNva tathA kaNvAzramavAsI RSiyoM kA saMvAdarUpa graMtha hai| yaha taMtra kaNva ko saMvarta se prApta huA thaa| isake jJAna, yoga, kriyA aura caryA ye cAra pAda haiN| jJAnapAda 12 adhyAyoM meM, yogapAda 5 adhyAyoM meM, kriyApAda 32 adhyAyoM meM evaM caryApAda 33 adhyAyoM meM pUrNa hai| pAnthadUtam - le. bholAnAtha gNgttikrii| pAramAtmikopaniSad - eka navya vaiSNava upaniSad / isa upaniSad meM viSNu ko parabrahma batAte hue unake viSaya meM nimna vivecana kiyA gayA hai : zrI viSNu ke SaDakSara , aSTAkSara evaM dvAdazAkSara maMtra pAramAtmika haiN| inameM se SaDakSara maMtra viSNuparaka hai aura aSTAkSara maMtra nArAyaNaparaka hai| viSNu se koI bhI bar3A nhiiN| bhaktoM ke liye ve avatAra lete haiM, isa liye unheM bhava kahate haiN| sUrya va caMdra kA teja unhIMkA hai| unhoMne rudra para bhI anugraha kiyA hai| unakI tIna mUrtiyA, tIna guNa tathA tIna / pada prasiddha haiN| ve hI brahmAMDa kA nirmANa karate haiN| RSi muni yajJa dvArA unhIMkI upAsanA karate haiN| samastaprakRti (sRSTi) unakI AjJA meM hai| kAma ke rUpa meM ve hI prANimAtra ke mana ko sukha pradAna karate haiN| unhoMne aneka avatAra dhAraNa kie| ve jalazAyI haiM aura lakSmIjI unake vakSa para vizrAma karatI hai| pAramitAsamAsa - le. aaryshuur| navIna anusaMdhAna kartAoM dvArA prakAza meM lAI huI ramaNIya rcnaa| mUla prati nepAla rAjakIya pustakAlayata meM surkssit| pratilipi tathA anuvAda iTalI meM bhI smpnn| isa graMtha meM dAna, zIla, kSAnti, vIrya, dhyAna, tathA prajJA, ina pAramitAoM kA varNana 6 samAsoM meM kiyA gayA hai| ina samAsoM ke nAma dAnapAramitA Adi haiN| racanA 364 zlokoM kI hai tathA sarala subodha zailI meM hai| pAramitA kA artha naitika tathA AdhyAtmika pUrNatA athavA pAraMgatatA hai| isa pAraMgatatA kA pratipAdana isa graMtha meM hai tathA darzana jAtakamAlA kI kathAoM meM hotA hai| AryazUra kA dUsarA prasiddha graMtha hai bodhistvaavdaanmaalaa| pAramezvaratantram - zrIkaNThI ke anusAra yaha aSTadaza rudrAgamoM me anyatama hai| pAramezvarasaMhitA - zlokasaMkhyA lagabhaga- 8000 / do kANDajJAnakANDa aura kriyaakaanndd| prathama jJAnakANDa 9 adhyAyoM meM aura dUsarA kriyA kANDa 25 adhyAyoM meM pUrNa hai| pArasika-prakAza- le. vihaariikRssnndaas| I. 17 vIM shtii| saMskRtazlokoM dvArA pArasika bhASAM kI zabdAvalI kA pricy| pAraskara-gRhyakArikA- le. rennukaacaary| pitA- somezvagatmaja mheshsuuri| I. 12 vIM shtii| pAraskaragRhyasUtram (kAtIya athavA vAjasaneya gRhyasUtram)zukla yajurveda kA pAraskararacita eka gRhysuutr| isameM vivAha, garbhAdhAna Adi saMskAra tathA kRSi kA prAraMbha, vidyAdhyayana, zrAvaNI, gRha-nirmANa vRSotsarga, zrAddha Adi viSayoM kA tIna khaMDoM meM vivecana hai| AdyAkSara dekara jo zloka athavA uddharaNa diye haiM ve sabhI zukla yajurveda kI mAdhyaMdina zAkhA se liye hue haiN| pAraskara gRhyasUtra kI TIkAeM-1) nandapaMDitakRta- amRtvyaakhyaa| I. 15 vIM shtii| 2) bhAskarakRta - arthbhaaskr| 3) vedamizrakRta- prkaash| 4) rAmakRSNakRta- sNskaargnnpti| 5) jayarAma (pitA-balabhadra, mevADa nivAsI ) kRta sajjanavallabhA / 6) kAmadevakRta- pariziSTa (kANDikA para bhaassy)| anya TIkAkAra haiM 7) gadAdhara (pitA- vAmana) I. 16 vIM zatI / 8) bhartRyajJa (I. 14 vIM zatI) 9) vAgIzvaradatta 10) vAsudeva diikssit| 11) vizvanAtha (pitA- nRsiMha) I. 17 vIM shtii| 12) hrishrmaa| ye sArI TIkAeM anyAnya sthAnoM para prakAzita huI haiN| sTejalara dvArA yaha graMtha lipajiga meM aneka TIkAoM ke sahita prakAzita huA hai| gujarAtI presa, muMbaI dvArA sana 1917 meM prkaashit| pAraskaragRhyasUtrapaddhati - le. kAmadeva / 2) le. bhaaskr| 3) vaasudev| pAraskaragRhyapariziSTapaddhati - le. kAmadeva dIkSita (viSaya - kUpAdipratiSThA (gujarAta presa meM mudrit)| pAraskaramaMtrabhASyam - le. murAri / pAraskarazrAddhasUtravRtyarthasaMgraha - le. udayazaMkara / paramAnandasUtram - zloka 20001 pArAyaNopaniSad - atharvaveda (saubhAgya kANDa) se saMbaddha eka navya zaiva upaniSad / isakA prAraMbha rudra- gAyatrI maMtra se hotA hai| pazcAt gAyatrI mantra ke sAtha eka bIjAkSara maMtra kA pArAyaNa tathA kAlanitya kA stavana kiyA jAye aisA batAyA gayA hai| yaha bhI kahA gayA hai ki devI-sahasrazIrSa kA 200 bAra japa karane se sAdhaka pArAyaNI banatA hai aura use vANI para prabhutva prApta hotA hai| pArAzara - yajurveda kI eka luptshaakhaa| pArAzara (dharmasaMhitA) - le. paaraashr| I. 5 vIM zatI / isa saMhitA yA smRti kA upakrama nimna prakAra kiyA gayA haieka bAra kucha RSi vyAsajI ke pAsa gaye aura unhoMne unase kaliyuga meM mAnava jAti kA kalyANa sAdhya karane vAle AcAradharma ke viSaya meM jAnakArI caahii| taba vyAsajI unheM apane pitA pArAzara ke pAsa badarikAzrama meM le ge| vahAM para parAzarajI ne una RSiyoM ko cAra varNoM ke dharma btaaye| isa smRti ke prAraMbhika cAra adhyAyoM meM unnIsa smRtiyoM ke saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /189 For Private and Personal Use Only
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nAma diye haiM aura Adeza diyA hai ki kRta, tretA, dvApara aura kRSNa ne pradyumna sAtyaki aura satyabhAmA ke sAtha garuDa para kali cAra yugoM meM kramazaH manu, gautama, zaMkhalikhita tathA ArUDha hokara indra para caDhAI kara dI aura unhe parAsta kara parAzara kI smRtiyoM ko pramANa mAnA jaaye| prastuta smRti meM svarga loka se pArijAta vRkSa kA haraNa kiyaa| isa mahAkAvya samAviSTa viSaya haiM- cAra yugoM ke dharma, vividha dRSTikoNa se meM saMpUrNa bhAratavarSa kA varNana karate hue kavi ne sAMskRtika ina cAra yugoM ke bIca kA aMtara, SaTkarma, atithisatkAra, ekatA kA paricaya diyA hai| isa mahAkAvya kA prakAzana kSatriya vaizya va zUdroM ke nirvAha ke sAdhana, kaliyuga meM gRhasthoM mithilA, saMskRta vidyApITha, darabhaMgA se 1956 I. meM ho cukA hai| ke karttavya, jananamaraNAzauca kI zuddhi, daridrI, mUrkha, athavA 2) le. rghunaath| taMjaura ke nAyakavaMzIya adhipati / rogI pati kA tyAga karane vAlI patnI ko sajA, striyoM kA 3) le. gopaaldaas| punirvivAha, zvAna-dazAdi kI zuddhi, cAMDAlAdi dvArA mAre gae pArijAtaharaNam (nATaka) - le. ramAnAtha shiromnni| sana brAhmaNa deha ko sparza kiyA jAne para prAyazcitta, agnihotrI 1904 meM prakAzita / aMkasaMkhyA-sAta / nRtya saMgItAdi se bharapUra / brAhmaNa kI dezAMtara meM mRtyu hone kI sthiti meM usakI aMtyakriyA carcarI kA pryog| pradIrgha vrnnn| parihAsa ityAdi guNoM se ke viSaya meM vicAra, vibhinna pazu-pakSiyoM kI hiMsA kI jAne yukta rcnaa| para prAyazcitta, kASTha, dhAtu Adi ke bane pAtroM kI zuddhi, rajasvalA striyoM dvArA Apasa me sparza kiyA jAne para prAyazcitta, 2) le. kumAra taataacaary| jnmbhuumi-naavlaapvkaa| I. 17 vIM shtii| pAMca aMkoM kA naattk| vaidarbhIya shailii| narakAsura anajAne meM gAya-bailoM kI hiMsA hone para prAyazcitta, agamyAgamana kA vadha tathA satyabhAmA ke liye pArijAta kA haraNa isa saMbaMdhI prAyazcitta Adi / prastuta smRti meM parAzarajI ne apane kucha mata vyakta kiye haiN| udAharaNArtha- pati ke gAyaba hone nATaka kI kathAvastu hai| paatrsNkhyaa-paiNtiis| para, mRta hone para athavA klIba hone para bhI patnI ne dUsarA pArijAtaharaNacaMpU - le. shesskRssnn| I. 16 vIM shtii| isa vivAha nahIM karanA cAhiye tathA "dezabhaMge pravAse vA vyAdhiSu kAvya meM zrIkRSNa dvArA svarga ke pArijAta vRkSa ke haraNa kI vyasaneSvapi / rakSedeva svadehAdi pazcAddharma smaacret||" artha- deza kathA varNita hai jo "harivaMza-parANa" kI tadviSayaka kathA para meM arAjakatA nirmANa hone para pravAsa meM Arogya ThIka na rahane AdhArita hai| isameM 5 stabaka haiM aura pradhAna rasa zrRMgAra hai tathA saMkaTagrasta rahane kI sthiti meM pahale apane zarIra kI tathA aMtima stabaka meM yuddha kA varNana hai| nArada muni zrIkRSNa rakSA karanI cAhiye aura bAda meM karanA cAhiye dharma kA ko pArijAta kA puSpa dete haiM jise kRSNa se rukmiNI ko bheMTa aacrnn| mitAkSarA, aparArka evaM smRticaMdrikA meM tathA hemAdri karate haiN| isase satyabhAmA ko IrSyA hotI hai aura ve kRSNa va vizvarUpa ke graMthoM meM parAzara smati ke vacana udadhata kiye| se mAna karatI hai| taba kRSNa nArada dvArA indra ke pAsa pArijAta gae haiN| vidvAnoM ke matAnusAra isa smati kI racanA IsA kI . vRkSa bhijavAne kA saMdeza bhejate haiN| indra vakSa denA svIkAra pahalI se pAMcavIM zatAbdI ke bIca kI gii| nahIM krte| taba yAdavoM dvArA pArijAta vRkSa kA haraNa kiyA jAtA hai aura satyabhAmA prasanna ho jAtI hai| yahI isa caMpU pArAzarasaMhitA - le. praashr| I. 8 vIM shtii| viSaya-vaidyaka kI kathA hai| isa kAvya meM kavi ne mAna evaM viraha kA bar3A shaastr| hI AkarSaka varNana kiyA hai| satyabhAmA ke saukumArya kA citra pArijAta - le. bhaanudaas| (aneka graMthoM ke nAma isa zIrSaka atizayoktipUrNa hai| isakA prakAzana kAvyamAlA (muMbaI) se se pUrNa hote haiM yathA madanapArijAta, prayogapArijAta, vidhAnapArijAta 1916 I. meM huA thaa| isakI bhASA anuprAsamayI va prasAdaguNa-yukta hai, tathA pAtrAnurUpa hai| isa caMpU kAvya kA pArijAtasaurabha - le. svAmI bhgvdaacaary| viSaya- mahAtmA praNayana mahArAjAdhirAja narottama ke Adeza se huA hai| gAMdhI kA padyAtmaka critr| isI caritra kA aMta lekhaka ne pArijAtApahAra nAmaka anya graMtha meM kiyA hai| pArthapAtheyam (rUpaka) - le. kAzIrAja prabhunArAyaNasiMha / pArijAtaharaNam (mahAkAvya) - le. kavi karNapUra / I. 16 zAsanakAla-sana 1886-1925 / sana 1928 meM rAmanagara meM zrI. vIM shtii| isakI racanA "harivaMzapurANa' kI pArijAtaharaNa kathA lakSmaNa jhA dvArA prkaashit| aNksNkhyaa-tiin| supariSkRta hAsya ke AdhAra para huI hai| kathA isa prakAra hai- eka bAra nArada pradhAna rcnaa| pradhAna rs-shRNgaar| sazakta uktiyAM, bhAvAnusArI ne zrIkRSNa ko upahAra ke rUpa meM eka pArijAta- puSpa diyaa| zabdoM kA prayoga gItoM kI adhikatA, katipaya gIta prAkRta meM zrIkaSNa ne vaha paSpa rukmiNI ko samarpita kiyaa| isa para ityAdi isakI vizeSatAeM haiN| yaha ullAgha koTi kA uparUpaka satyabhAmA ko roSa huA dekha, kaSNa ne use pArijAta vRkSa hai| viSaya- arjuna tathA subhadrA ke praNaya kI kthaa| lAkara dene kA vacana diyaa| unhoMne indra ke pAsa yaha samAcAra pArthAzvamedham (kAvya) - le. ma. ma. paMcAnana tarkarana / bhejA, para indra pArijAta vRkSa dene ko taiyAra na hue| taba pArthivaliMgapUjanavidhi - ziva-pArvatI-saMvAdarUpa / isameM pArthiva 190 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra | (mRNmaya) zivaliMga kI pUjanavidhi pratipAdita hai yaha graMtha kisI ajJAta tantra se saMgRhIta hai| zloka 340 1 pArthivArcanacUDAmaNi le. bhUpAlendra navamIsiMha graMthakAra ne apane gurujI kA mata jAnakara vaidika, tAntrika, kaulika tathA vAmaka zivapUjAvidhi ke vivecanArtha isa graMtha kA nirmANa sana 1715 meM kiyaa| pArvaNacandrikA le ratnapANi shrmaa| gaMgolI saMjIvezvara zarmA ke putra / viSaya- chandogya sampradAya ke anusAra vividha prakAra ke (vizeSataH pArvaNa) zrAddha / le. devabhaTTa / vAjasaneyI zAkhIya - pArvaNacaTazrAddhaprayoga brAhmaNoM ke liye| - - pArvaNasthAlIpAkaprayoga eka aMza / pArvatI kavi vA. A. laattkaar| pArvatIpariNaya- campU le kundakUrI rAmezvara / pArvatIpariNayam le. iishvrsumti| " kumArasambhavam" ke samAna ATha sarga yukta mahAkAvya racayitA - Izvarasumati / pArvatIsvayaMvara - le. nArAyaNa bhaTTapAda / pArzvanAthakAvyam le padmasundara jainAcArya / pArzvanAthakAvyapaMjikA le. zubhacandra jainAcArya I. 16-17 vIM zatI / - campU | 1 pArzvanAthacaritam le vAdirAja sUri upAdhi dvAdazavidyApati jainAcArya / I. 11 vIM za. pUrvArdha / pArzvanAthapurANam - le. sakalakIrti jainAcArya / pitA - krnnsiNh| mAtA - shobhaa| I. 14 vIM shtii| 23 sarga / pArzvanAthapUjAle chatrasena samantabhadra ke ziSya I. 8 vIM zatI pArzvanAthastavanam le zrutasAgarasUri jainAcArya I. 16 vIM / I - - www.kobatirth.org - - nArAyaNa bhaTTa ke prayogaratna kA zatI / pArzvanAthastotram - le. padmaprabha mldhaaridev| jainaacaary| I. 12 vIM zatI / pArzvapurANam (kAvya) - vAdicandrasUri / gujarAta nivaasii| I. 15 vIM zatI / pArzvAbhyudayam (saMdezakAvya) le jinasenAcArya guru viirsen| I. 9 vIM zatI / isa kI racanA rASTrakUTavaMzIya amoghavarSa (prathama) ke zAsanakAla meM huii| isameM kAlidAsa ke meghadUta kI paMktiyoM kI samasyApUrti ke rUpa meM padyaracanA huI hai| kavi ne pratyeka zloka meM do paMktiyAM meghadUta kI lI haiM aura do paMktiyAM apanI jor3I haiN| yaha kAvya 4 sargo meM vibhakta hai, jinameM kramazaH 118, 118, 57 va 71 zloka haiN| caturtha sarga ke aMta meM 5 zloka mAlinI chaMda meM haiM aura chaThA zloka vasaMtatilakA vRtta meM hai| zeSa sabhI chaMda maMdAkrAMtA vRtta meM haiN| isa saMdeza kAvya meM jaina tIrthaMkara pArzvanAtha kA caritra varNita hai para samasyApUrti ke kAraNa kathAnaka zithila ho gayA hai| samasyApUrti ke rUpa meM likhA hone para bhI yaha kAvya kalAtmaka bhAva sauMdarya kI dRSTi se ucca koTi kA hai / yatra tatra kAlidAsa ke mUla bhAvoM ko suMdara DhaMga se pallavita kiyA gayA hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pAzupatatantram nandikezvara-dadhIci sNvaadruup| shlok-1700| viSaya - ziva, skanda, devI prabhRti anyAnya devatAoM kI pRthak paddhati se pUjAvidhi / pAzupata brahmopaniSad atharvaveda se saMbadhda eka gadyapadyAtmaka navya zaiva upaniSad / vAlakhilya dvArA pUche gae prazna ke uttara svarUpa brahmAjI ne isa upaniSad kA kathana kiyA hai| isake aMtima 46 zloka anuSTubh chaMda meM haiM jinake dvArA vedAnta ke tattva sarala bhASA meM batAe gae hai| upaniSad kA sArAMza isa prakAra hai- pazupati ziva hI parabrahma hai / samasta sRSTi ke ve hI kartA dhartA haiN| zarIra kI iMdriyoM kI vividha kRtiyAM unhIM kI preraNA se huA karatI haiN| iMdrayA pazu hai aura ziva haiM unake pAlaka arthAt pazupati zivajI mAyA virahita evaM avarNanIya parama prakAza haiN| sAdhaka ko cAhiye ki vaha unheM apanI AtmA ke sthAna para dekhe parantu mAyA ke prabhAva ke kAraNa aisA karanA sabhI ko saMbhava nahIM ho paataa| usake liye pahale citta kI zuddhi honI caahiye| citta-zuddhi ke pazcAt krama se jJAna kI prApti hotI hai| jJAna prApti ke pazcAt sAdhaka kI hRdaya graMthiyAM TUTatI haiM aura use vizvasvAmitva kA bodha hotA hai| pAzcAtyapramANatattvam - le. DaoN. zyAmazAstrI / viSaya- pAzcAtya drshn| 1929 meM prakAzita / pikadUtam le. rudra nyAyavAcaspati (I. 16 vIM zatI) / rAdhAdvArA koyala ko dUta banAkara kRSNa ke prati saMdeza lekara mathurA bhejane kI kathA / piMgalaprakAza le. vizvanAtha siddhAntapaMcAnana / viSaya chandaH zAstra | piMgalasUtram le. piNglaacaary| yaha chandaH zAstra viSayaka mahattvapUrNa graMtha pradhAnatayA laukika sAhitya ke lie likhA gayA hai / isa grantha meM pratipAdita tIna akSaroM ke ATha gaNoM kI paddhati tathA guru aura laghu varNoM kA nirdhAraNa karane kI paddhati sarvatra itanI lokapriya huI ki pUrvakAlIna bharata athavA janAzraya kI paddhati kA lopa ho gyaa| chandaH zAstra kI carcA agnipurANa meM (adhyAya 328 se 334) huI hai jisakA piMgalasUtroM ke pratipAdana se sAmya hai| piMgalasUtra meM pratipAdita sArA chandovicAra "yamAtArAjabhAnasalagAm" isa sUtra meM kathita ba ma ta ra ja, bha, na, sa, ina ATha gaNoM para AdhArita hai| piMgalasUtroM meM pratipAdita aneka chaMda kAvyoM meM prayukta nahIM hue| uttarakAlIna graMthoM meM nArAyaNakRta vRttotirana tathA caMdrazekharakRta yUttamauktika For Private and Personal Use Only - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 191 -
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir graMtha piMgalasUtra para pUrNatathA AdhArita hai| vRttamauktika ke chaha prakaraNa haiN| usakA lekhaka caMdrazekhara use piMgalasUtra kA vArtika kahatA hai| piMgalasUtra ke TIkAkAra : (1) halAyudha, (2) zrIharSazarmA, (3) vANInAtha, (4) lakSmInAtha, (5) yAdavaprakAza, (6) daamodr| piMgalAmatam - piMgalA-bhairava sNvaadruup| yaha brahmayAmala kA eka aMza hai| isameM Agama, zAstra, jJAna aura taMtra ke lakSaNa pratipAdita haiN| yaha graMtha pazcimAnAya se sambadhda hai| isameM ATha prakAra hai / picchilAtantram - pUrva aura uttara do khaNDoM meM vibhkt| unameM kramazaH 21 aura 24 paTala haiN| isa tantra meM mukhyatayA kAlIpUjAvidhi varNita hai| sAtha hI AnuSaMgika rUpa se upAsanA ke yantra mantra Adi kA bhI pratipAdana hai| piNDapitRyajJaprayoga - le. cndrcuuddbhtttt| umApati ke putr|| viSaya- dhrmshaastr| ___ (2) le. vizvezvarabhaTTa (arthAt suprasiddha mImAMsaka gAgAbhaTTa kAzIkara) piMDopaniSad - yaha atharvaveda se saMbaddha kevala 8 zlokoM kA eka navya upaniSad hai| katipaya vidvAn ise zukla yujarveda se saMbaddha mAnate haiN| manuSya-deha ke paMcatva meM vilIna hone para usake jIvAtmA kA kyA hotA hai, aisA prazna devatAoM ne pUchA / prajApati ne jo uttara diyA vahI yaha upaniSad hai| usakA sArAMza isa prakAra hai :- deha kA patana hone para jIvAtmA use choDa jAtA hai| pazcAt vaha kramazaH tIna dina pAnI meM, tIna dina agni meM, tIna dina AkAza meM aura eka dina vAyu meM rahatA hai| dasaveM dina aMtyakriyA karane vAlA adhikArI dasa piMDa dekara, usa jIvAtmA ke liye zarIra banAtA hai| pahale piMDa se saMbhava, dUsare piMDa se mAMsa, tIsare se tvacA, cauthe se rakta isa krama se vaha zarIra banAtA hai| pitAmaha-smRti - le. pitAmaha / "pitAmaha-smRti" ke udhdaraNa "mitAkSarA" meM prApta hote haiM aura pitAmaha ne bRhaspati kA ullekha kiyA hai, ataH DaoN. kANe ke anusAra inakA samaya 400 I. ke AsapAsa AtA hai| isa smRti meM veda, vedAMga, mImAMsA, smRti, purANa va nyAya ko bhI dharmazAstra ke aMtargata parigaNita kiyA gayA hai| "smRti-caMdrikA" meM "pitAmaha-smRti" ke vyavahAra viSayaka 22 zloka prApta hote haiN| pitAmaha ne nyAyAlaya meM 8 karaNoM kI AvazyakatA para bala diyA hailipika, gaNaka, zAstra, sAkSyapAla, sabhAsada, sonA, agni va jl| isa smRti meM vyavahAra kA vizeSa rUpa se varNana kiyA gayA hai| piturupadezaH - mUla zeksapiyara kA haimlett| anuvAdaka raamcndraacaary| pitadayitA - le. aniruddh| sAhityapariSad, kalakattA dvArA prkaashit| pitRpaddhati - le. gopaalaacaary| samaya 1450 I. ke uparAnta / viSaya- dhrmshaastr| pitRbhakti - le-zrIdatta upaadhyaay| samaya- 13 se 15 vIM shtii| isa para murArikRta TIkA hai| pitRbhaktitaraMgiNI (zrAddhakalpa) - le-vAcaspati mishr| pitRmedhaprayoga - le- kapardikArikA ke eka anuyAyI jo ajJAta hai| pitRmedhabhASyam (ApastambIya) - le-gArgya gopAla / pitRmedhavivaraNam - le- raMganAtha / pitRmedhasAra - le- raMganAtha ke putra veMkaTanAtha / pitRmedhasArasudhAvilocanam (eka TIkA) - le- vaidika saarvbhaum| pitRmedhasUtram - le-gautm| isapara ananta yajvA, bhAradvAja, hiraNyakezI aura kapardisvAmI kI TIkAeM haiN| piSTapazukhaNDanam - ttiikaakaar-shrmaa| gArgyagotrI / piSTapazumImAMsAkArikA - le- nArAyaNa / vizvanAtha ke putra / piSTapazukhaNDanamImAMsA - le- nArAyaNa paMDita / pitA- vizvanAtha / guru- niilkNtth| viSaya- yajJoM meM bakare ke sthAna para piSTapazu kA prayoga karanA yogya isa mata kA prtipaadn| piSTapazukhaNDana-vyAkhyArthadIpikA -' le- rakSapAla / pIThacintAmaNi - le- rAmakRSNa / pIThanirUpaNam - ziva-pArvatI saMvAdarUpa grNth| satI nAma se prasiddha bhagavatI dvArA dakSayajJa meM apanA zarIra tyAga karane para bhagavAn mahAdevajI ne usa deha ke Tukar3e-TukaDe kara unheM vibhinna pradezoM meM pheMka diyaa| ve hI pradeza pITha nAma se vikhyAta hai| unhIM kA vivaraNa isase kiyA gayA hai| pIThanirNaya (yA mahApIThanirUpaNam)- pArvatI-ziva saMvAdarUpa grNth| taMtracUDAmaNi ke antrgt| 51 vidyAoM kI utpatti isa meM varNita hai| satI ke zarIra ke avayava girane se utpanna hue pITha sthAnoM meM sthita zakti, bhairava Adi kA pratipAdana hai| pIThapUjAvidhi - dakSa-yajJa meM satIjI ke dehatyAga ke bAda jahAM-jahAM unake zarIra ke avayava gire vahAM (pIThoM) para hone vAlI tAMtrika kriyAeM isameM varNita haiN| pItAmbarApaddhati - zloka- 155 / viSaya- pItAmbarA devI ke maMtra, japa, dhyAna, pUjA, mudrA, homa Adi kA pratipAdana / pItAmbarApUjApaddhati - zloka- 1196 / pItAMbaropaniSad - eka navya zAkta upaniSad / isameM pItAMbarAdevI kA zAMbhavI mahAvidyA ke rUpa meM isa prakAra varNana kiyA gayA hai : isa devI ke sarvAMga, pIta (pIle) raMga ke haiM aura vaha pItAMbara tathA pIta alaMkAra dhAraNa karatI hai| ataH ise pItAMbarA 192 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kahate haiN| vaha caturbhuja hai| usakI do dAhinI bhujAoM meM vajra va zatru kI jihvA hai| usakA sauMdarya anupama hai| vaha udita sUrya ke samAna tejaHpUrNa hai| vaha suvarNa ke siMhAsana para adhiSThita hai| pItAMbarA devI kA (taMtrazAstrAnusAra) yaMtra aMkita kara usakI bhI pUjA kI jAtI hai| yaMtra kA aMkana isa prakAra kiyA jAnA cAhiye- pahale SaTkoNa aMkita kiyA jaaye| usake cAroM aura 3 maMDala khIMce jaayeN| SaTkoNa ke madhya bhAga meM devI kA AvAhana kiyA jaaye| phira devI ke 8 nAmoM (brAhmI, mAhezvarI, kaumArI, vaiSNavI, vArAhI, nArasiMhI, cAmuMDA va mahAlakSmI) kA uccAra karate hue usakI prArthanA kI jaaye| solaha paMkhur3iyoM ke kamala meM bagalA, staMbhinI, jUMbhiNI prabhRti 16 deviyoM kA dhyAna kiyA jaaye| SaTkoNa ke 6 khAnoM meM DAkinI, rAkinI, kAkinI, zAkinI, hAkinI nAmaka raudra deviyoM kA AvAhana athavA smaraNa kiyA jaaye| prastuta upaniSad meM batAyA gayA hai ki pItAMbarAdevI evaM usake yaMtra kI pUjA karane vAle sAdhaka ko 36 astroM kI prApti hotI hai| pItAsaparyAvidhi - isa meM bagalAmukhI kI pUjA vistAra se pratipAdita hai| pIyUSapatrikA - sana 1931 meM nADiyAda (gujarAta) se hIrAlAla zAstrI paMcolI aura harizaMkara zAstrI ke saMpAdakatva meM isakA prakAzana AraMbha huaa| isakA vArSika mUlya tIna ru. thaa| isake saMrakSaka gosvAmI aniruddhAcArya the| yaha eka darzana-pradhAna patrikA thI jisameM mImAMsA, nyAya, sAMkhya, vedAnta Adi darzanoM ke katipaya pramukha graMthoM kA prakAzana huaa| isameM antima kucha pRSThoM meM hindI racanAeM tathA zrIkRSNalIlA ke raMgIna citra bhI chApA karate the| tIna varSoM ke bAda isa patrikA kA prakAzana sthagita ho gyaa| isake kucha aMkoM meM zodha nibaMdha bhI milate haiN| pIyUSaratnamahodadhi - le- akulendranAtha / pIyUSalaharI (aparanAma gaMgAlaharI) - le- jagannAtha pnndditraaj| I. 16-17 vIM shtii| pitA- perubhtttt| maataamhaalkssmii| viSaya- gaMgAnadI kI smRti| pIyUSavarSiNI - sana 1890 meM pharukhAbAda se gaurIzaMkara vaidya ke sampAdakatva meM prakAzita isa patrikA meM Ayurveda sambadhI sarala nibandha prakAzita huA karate the| puNyAhavAcanaprayoga - le- puruSottama / putrakramadIpikA - le- raambhdr| viSaya- bAraha prakAra ke putroM ke dAyAdhikAra evaM rikth|| putrapratigrahaprayoga - le- shaunk| putrasvIkAranirUpaNam - le- raampNddit| pitA- vizvezvara / vtsgotrii| I. 15 vIM shtii| putrIkaraNamImAMsA - le- nndpnnddit| viSaya- dttkvidhaan| punarunmeSa - le- DaoN. veMkaTarAma raaghvn| sana 1960 meM naI dillI meM grISma nATakotsava meM abhiniit| nUtana vidhA kA prekSaNaka (operA) / kathAsAra- bhAratIya purAtana saMskRti kA koI videzI upAsaka dakSiNa bhArata ke vidyArAma grAma meM pahuMcatA hai| vahAM use purAnI tADapatra-pothiyAM pheMkane vAlA brAhmaNa, paTavArI banA huA aura vINA ko upekSita rakhane vAlA eka saMgItajJa kA vaMzaja milatA hai| colavaMzIya rAjA ke devAlaya kI dIvAloM para utkIrNa akSara naSTaprAya dIkhate haiN| usI devAlaya se mUrtiyAM ukhADa kara videza bhejane vAlA cora dIkhatA hai aura sundarI yuvatI kanyA ko zahara jAkara philmoM meM kAma karane ko ukasAne vAlI, dAridra se grasta eka buDhiyA dIkhatI hai| AgaMtuka una tADapatroM ko kharIdatA hai, paTavArI ko gAyana-kalA ke prati prerita karatA hai, cora ko dhamakA kara bhagAtA hai aura usa yuvatI ke lie AcArya kI vyavasthA karake bhAramAtA ke ujjvala punarunmeza kI kAmanA karatA hai| punarupanayanaprayoga - le- divaakr| pitA- mhaadev| viSayaabhakSya bhojana karane para brAhmaNa kA punarupanayana / punarmilana - kavi -tapezvarasiMha / vakIla, gayA nivaasii| viSayarAdhA-mAdhava kA punrmiln| punarvivAhamImAMsA - le- bAlakRSNa / punaHsaMdhAnam - viSaya- gRhya agni kI punaH sthApanA / puraMjanacaritam (nATaka) - le- kRssnndtt| 1775 I. taka suprsiddh| vidarbha saMzodhana maNDala graMthamAlA kra. 16 meM sana 1961 meM nAgapura se prkaashit| nAgapura ke bhosale rAjA ke pradhAna maMtrI devAjIpaMta ke veMkaTeza mandira ke dvAra para prathama abhiny| pradhAna upajIvya bhAgavata purANa, jisameM utpAdya kathA kA joDa diyA hai| yaha adhyAtmapradhAna pratIka nATaka hai, parantu pratIka tattva gauNa hai| lokoktiyAM tathA prAkRta ke sthAna para maithilI bhASA kA prayoga kiyA hai| kathAsAra- nAyaka rAjA puraMjana apane saciva ke sAtha aisA nagara DhUMDhane nikale hai, jisameM ve basa skeN| navadvAra vAle eka nagara meM, jisakA goptA prajAgara nAgarAja hai, basakara ve mahAyogI avijJAtalakSaNa ko DhUMDhate hai| nagarasvAminI puraMjanI se unakA praNaya hotA hai| nAyaka mRgayA hetu paMcaprasthAvana meM dhUmate haiN| virahasantapta nAyikA bhI sAtha calatI hai| puraMjana ko vilAsa aura mRgayA meM lipta jAnakara caNDavega jarA aura bhaya ke sAtha usa para hamalA karatA hai| puraMjana hArakara bhAga jAtA hai| tatpazcAt vaha strI rUpa meM pariNata hokara vidarbha ke rAjakumAra malayadhvaja se vivAha karatA hai| avijJAtalakSaNa isa avasthA se use bacAne hetu kAmadhenu se sahAyatA letA hai| saMyogavaza malayadhvaja se viyukta hone para strIrUpa puraMjana AtmadAha karane ko udyata hotA hai, taba kAmadhenu use bacA kara zeSAdri para le jAtI hai, jahAM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 193 For Private and Personal Use Only
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSNu veGkaTeza rUpa meM virAjamAna haiN| ve use upadeza dete hai ki sadaiva puraMjanI kA dhyAna karane se hI tuma strI bana gaye ho, aba merA dhyAna kara mujhase tAdAtmya prApta kro| puraMjana ko advaita kA jJAna hotA hai| purandaravidhAnakathA - le- zatasAgarasUri / jainaacaary| I. 16 vIM shtii| purazcaraNam - le-gopInAtha paatthk| zloka- 4001 purazcaraNakaumudI (1) -le- mukunda paNDita / pitA- maadhvaacaary| zloka- 1305 / (2) vidyAnandanAtha viracita / zloka- 537 / purazcaraNakaustubha - le- ahobl| viSaya- pApanivRtti karane vAle vratAdi tathA unakI vidhiyoM kA varNana / purazcaraNacandrikA - le- devendrAzrama / guru-vibudhendrAkSama / zloka1300 (2) le- mAdhava paatthk| (3) le- devendraashrm| guruvibudhendraashrm| (4) le- kaashiinaath| pitA- jayarAmabhaTTa / purazcaraNadIpikA - (1) le- caMdrazekhara / I. 16 vIM shtii| 15 prakAzoM meM puurnn| (2) raamcNdr| (3) vibudhendraashrm| purazcaraNaprapaMca - le- shjaanndnaath| zloka- 250 / le- (2) le- shriinivaas| shlok-300| purazcaraNabodhinI - isameM vividha purazcaraNoM kA vistAra se varNana hai| isa graMtha ke racayitA prasiddha Tegaura parivAra ke the, jo mahArAja yatIndramohana Taigora ke pitA mahArAja pradyotakumAra Taigora ke pitAmaha the| baMgalA lipi meM yaha mudrita hai| racanAzakAbda 1735 meN| purazcaraNarasollAsa - deva-devI saMvAda ruup| zloka- 488 | paTala-101 purazcaraNalaharItantram - nArada-subhagA sNvaadruup| paTala 51 viSaya- upAsaka ke prAtaHkAla ke kRtya, rudrAkSa-dhAraNa kA phala, pUjanavidhi, japavidhi aadi| purazcaraNavidhi - le- shaiv-gopiinaath| pitA- zaiva maadhv|| zloka- 400 / viSaya- purazcaraNa, tatsaMbaMdhI dIkSA, guru aura ziSya kI parIkSA, maMtra saMskAra i.| purazcaryAkaumudI - le- maadhvaacaary| purazcaryA-rasAmbunidhi - le- zailajA mNtrii| zloka- 8791 viSaya- purazcaraNavidhi, indrAdi ke AvAhana kI vidhi, kSetrapAla Adi ke lie balidAnavidhi, pApanivRtti ke lie sAvitrI japa kI vidhi, saMkalpa, japa Adi kA krama, kullukA, setu Adi kA nirUpaNa, jihvAzuddhi kI vidhi, zyAmA, tArA, tripurasundarI, bhuvanezvarI, bhairavI, chinnamastA, dhUmAvatI, baMgalA, mAtaMgI Adi kI japasaMkhyA kA nirUpaNa, homa, tarpaNa, brAhmaNa-bhojana Adi kI vidhi, maMtra ke svapna, jAgaraNa Adi kA nirUpaNa, balidAna, rahasyapurazcaraNa, tAriNIstotra, ghoramaMtra Adi kA nirdeza, kAminItattva maMtrasiddhi ke lakSaNa tathA usake upAya i. / purazcaryArNava - le. nepAla ke mahArAjadhirAja pratApasiMhazAha / zloka 2000 / graMtharacanA- kAla vi. saM. 1831 / vividha Agama, upaniSad, smRtiyAM, purANa, jyotiSazAstra, zAlihotra tathA nAnA prakAra kI paddhatiyoM kA bhalI bhAMti avalokana kara graMthakAra ne isakA nirmANa kiyA hai| taraMga 12 / viSaya- chaha AmnAyoM ke devatA, AmnAyoM ke AcAra kA nirNaya, dIkSA ke deza aura kAla, vAstuyAga, kuNDamaNDapAdi-nirNayapUrvaka aMkurArpaNa, dIkSA vidhi me purUpUjanapUrvaka devatApUjana, kriyAvat dIkSAvidhi, kriyAdIkSA-prayoga-pUrvaka dIkSA ke bhedoM kA nirNaya, sAmAnya purazcaraNavidhi, maMtrasiddhi ke lakSaNa, upAya i. purANam - sana 1958 se rAjezvarazAstrI draviDa aura vAsudevazaraNa agravAla ke saMpAdakatva meM isa SaNmAsika patrikA kA vArANasI se prakAzana prAraMbha huaa| isakA uddezya hai "AtmA purANa vedAnAm" yaha tathya pratipAdana krnaa| purANamImAMsA (sUtrabaddha)- le. prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| vidrbhnivaasii| I. 20 vIM shtii| purANasarvasvam - le. govardhana / vNgvaasii| 2) le. puruSottama / 3) le. hlaayudh| pitA- purussottm| I.15 vIM shtii| 4) baMgAla ke jamInadAra zrI satya ke Azraya meM saMgRhIta / samayasana 1474-751 purANasAra - le. navadvIpa ke rAjakumAra rudrazarmA / pitA- raaghvraay| purANasArasaMgraha - le, sklkiirti| jainaacaary| I. 14 vIM shtii| pitA- krnnsiNh| mAtA- shobhaa| purAtana-balezvaram - le. rAmAnAtha mishr| racanA sana 1957 . meN| viSaya- aMgrajI prabhAva se apanI mahimA khoye hue balezvara nagara kI aitihAsika garimA kA citraNa / purudevacaMpU - le. arhaddAsa (yA arhadAsa), AzAdhara ke shissy| samaya 13 vIM zatI kA aMtima crnn| isa caMpU-kAvya meM jaina saMta purudeva kA caritra varNana hai| kavi ne isa caMpU ke prAraMbha meM jina kI vaMdanA kI hai aura apane kAvya ke saMbaMdha meM kahA hai ki usakA udbhava bhagavAn ke bhaktirUpI bIja se huA hai| nAnA prakAra ke chaMda (vividha vRtta) isake pallava haiM aura alaMkAra puSpa-guccha haiN| usakI racanA "komala-cAru-zabda-nizcaya" se pUrNa hai, tathA gadya kI bhASA "anuprAsamayI samastapadAvalI" se yukta hai| isa caMpU kA aMta ahiMsA ke prabhAva varNana se huA hai aura zrotAoM ko sabhI jIvoM para dayA pradarzita karane kI ora moDane kA prayAsa hai| isakA prakAzana muMbaI se huA hai| puruSakAram - le. liilaashukmuni| I. 13-14 vIM shtii| yaha devakRta "deva' nAmaka dhAtupAThavRtti para likhA huA eka vArtika hai| 2) le. liilaashukmuni| yaha bhojakRta sarasvatIkaMThAbharaNa kI vyAkhyA hai| isI lekhaka kI likhI huI kenopaniSad kI vyAkhyA 194 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kA nAma supuruSakAra hai| puruSadazAsahasrakam - mUla zeksapiarakRta "aeNj yu lAIka / itt|" anuvAdakartA - rAmacandrAcArya / puruSanizcaya - le. naathmuni| dakSiNa bhArata ke eka vaiSNava aacaary| I. 19 vIM shtii| nyAyatattva va yogarahasya nAmaka do aura graMtha nAthamuni ne likhe haiN| puruSa-puMgava (bhASya) - le. jIva nyAyatIrtha (janma 1894) nAyaka vAgvIra apanI patnI para nirbandha lagAtA hai| paraMtu dUsaroM kI patniyoM ko svacchandatA sikhAtA hai| usakI hAsyotpAdaka phajIhata kA varNana isa meM kiyA hai| "saMskRta -sAhityapariSad patrikA' meM prakAzita / pariSad ke sArasvata utsava meM abhiniit| " puruSa-ramaNIya - le.jIva nyAyatIrtha (janma 1894) racanAkAlasana 1947 / "saMskRta sAhitya pariSad patrikA' meM sana 1940 meM kalakattA se prkaashit| isa prahasana meM gItoM kA smaavesh| dezakAlopayogI chAyAtattvAnusArI ghaTanAeM citrita haiN| kathAsArado snAtaka subandhu aura somadatta jIvikA kI khoja meM rAnI sImantinI ke pAsa jAte haiN| vahAM subandhu rAjapuruSa se kalaha kara se pratijJA karatA hai ki DAkA hI ddaaluuNgaa| itane meM sImantinI se dAna pAkara eka vRddha dampatI nikalate haiM unhIM ko lUTanA cAhatA hai| vRddha samajhAtA hai ki lUTane se acchA hai sImantinI se dAna lo| mitra somadatta ko bhAryA ke veSa meM le jAkara subandhu sImantinI se dAna pAtA hai| somadatta sacamuca hI strI bana jAtA hai| puruSArtha - sana 1910 me dhAravADa se cintAmaNi sahastrabuddhe ke sampAdakatva meM yaha mAsika patrikA prAraMbha huii| puruSArthacintAmaNi - le.viSNubhaTTa aatthvle| rAmakRSNa ke putra / kAla, saMskAra Adi para dharmazAstra ke viSayoM eka vizAla grNth| mukhyataH hemAdri evaM mAdhava para AdhArita / puruSArthaprabodha - le.brahmAnanda bhaartii| I. 16 vIM shtii| rAmarAja sarasvatI ke ziSya / bhasma, rudrAkSa, rudra-bhakti ke dhArmika mahattva para krama se 4,5,6 adhyAyoM meM tIna bhAgoM vAlA eka vizAla grNth| puruSArtharatnAkara - le. raMganAtha suuri| kRSNAnaMda sarasvatI ke / shissy| viSaya- purANaprAmANya viveka, trivargatattvaviveka, mokSatattvaviveka, varNAdidharmaviveka, nAmakIrtanAdi, prAyazcitta, adhikArI, tattvaMpadArthaviveka, muktigataviveka ityaadi| 15 taraMgoM meM puurnn| puruSArthasudhAnidhi - le.saaynnaacaary| I. 13 vIM shtii| caturvidha puruSArtha viSayaka mahAbhArata aura purANoM ke vacanoM kA sNgrh| kucha vidvAn isa ke kartA vidyAraNya ko mAnate haiN| puruSArthasiddhayupapAda - le.amRtcndrsuuri| samaya- lagabhaga I. 9 se 11 vIM shtii| jainAcArya / puruSottamakSetratattvam - le.rghu| viSaya- uDIsA kA prasiddha jagannAtha mndir| puruSottamacampU - le.nRsiNh| purusikaMdarIyam - le. sAhityAcArya lakSmInArAyaNa trivedI / viSaya- puru-siMkadarasambadhita aitihAsika ghttnaa| pulastya-smRti - le.pulastya nAmaka eka dhrmshaastrii| prastuta smRti kA racanAkAla (DA. kANe ke anusAra) 400 se 700 ke madhya hai| vRddha yAjJavalkya ne pulastya ko dharmazAstra kA pravaktA mAnA hai| vizvarUpa ne zarIra-zauca ke saMbaMdha meM isa smRti kA eka zloka diyA hai, aura mitAkSarA meM bhI isake zloka uddhRta kiye gaye haiN| aparArka ne isa graMtha se uddharaNa diye haiM tathA "dAna-ratnAkara" meM bhI mRgacarmadAna ke saMbaMdha meM isa graMtha ke mata kA ullekha karate hue isake zloka uddhRta kiye haiN| isa smRti ne zrAddha-prasaMga para brAhmaNa ke liye muni ko bhojana, kSatriya va vaizya ke liye mAMsa tathA zUdra ke liye madhu khAne kI vyavasthA dI gaI hai| puSTimArgIyAhnikam - le.vrjraaj| vallabhAcArya ke vaiSNava sampradAya ke lie upayogI grNth|| puSpacintAmaNi - yaha tAMtrika nibandha 4 prakAzoM meM pUrNa hai| vividha devIdevatAoM meM se kisake pUjana ke lie kauna se puSpa yA patra vihita haiM aura kauna se niSiddha haiM yaha viSaya isameM vistAra ke sAtha varNita hai| puSpamAlA - le.rudradhara / viSaya- deva-pUjA meM prayukta hone vAle puSpa evaM pttiyaaN| puSpamAhAtmyam - pazcimAmnAya, uttarAmnAya, siddhilakSmI, dakSiNAmnAya, nIlasarasvatI tathA urdhvAmnAya kI deviyoM ko kauna se puSpa caDhAnA, kauna se zubhaphalaprada aura kauna se azubhaphaladAyaka haiM isakA varNana hai| kisa mahIne me mahAdevajI ko kauna se puSpa caDhAnA cAhiye yaha bhI pratipAdita hai| puSparatnAkaratantram - le.bhUpAlendra nvmiisiNh| 8 paTaloM meM pUrNa / viSaya- pUjA meM vihita evaM niSiddha puSpoM kA vivrnn| puSpasUtram - yaha sAmavedIya prAtizAkhya hai| racayitA- puSpa nAmaka RSi / isameM 10 prapAThaka yA adhyAya haiN| isakA saMbaMdha garga saMhitA se hai| isameM "stobha" kA vizeSa rUpa se varNana hai aura ina sthaloM va maMtroM kA vivaraNa diyA gayA hai jinameM stobha kA vidhAna yA apavAda hotA hai| isa para upAdhyAya ajAtazatru ne bhASya kiyA hai jo prakAzita ho cukA hai (caukhaMbA saMskRta sIrIja se, graMtha va bhASya 1922 I. meM prakAzita) "isameM pradhAnatayA geyagAna va araNyageyagAna meM prayukta kA Uhana anya maMtroM para kaise kiyA jAtA hai isa viSaya kA vizada vivecana hai"| puSpasena-tanaya-rAjyadhirohaNam (rUpaka)- le.goviMda joshii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/195 For Private and Personal Use Only
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sana 1905 meM puNe se prakAzita / gurukula kAMgaDI ke pustakAlaya meM prApya / tattvajJAna tathA bhakti hetu likhita / prAkRta kA abhAva, sandhi, sandhyaGga, kAryAvasthA Adi kI soI yojanA isameM nahIM hai| kathAsAra - rAjA puSpasena amarezvara ko jIta kara choDa detA hai| usakI mRtyu ke pazcAt usakI garbhavatI patnI kalAvatI amarezvara kI zaraNa meM jAtI hai| puSpasena kA saciva duSTabuddhi use mAranA cAhatA hai, paraMtu amarezvara use bacA letA hai| use mRta putra utpanna hotA hai, kintu puSpasena ke guru sudhanvA use jIvita karate haiN| anta meM dRSTabuddhi ko mArakara vaha rAjyasiMhAsana para baiThatA hai| puSpAMjalivratapUjA - le.shubhcndr| jainaacaary| I. 16-17 vIM shtii| 2) le. shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| 3) le. brhmjindaas| jainaacaary| I. 15-16 vIM shtii| pUjanaprayogasaMgraha - le.shiv| zloka- 3951 I. 18-19 vIM shtii| pUjanamAlikA - le. bhavAnIprasAda / pUtanAvidhAnam -- kamalAkara ke zAntiratna meM jo viSaya varNita hai, prAyaH vahI isameM pratipAdita hai| isameM bAlakoM me utpAta karane vAlI pUtanA kI jhADaphUMka kA varNana hai| pUjAdIpikA - le.gosvAmI sarvezvaradeva / zloka- 738.1 pUjApaddhati - le. nvaanndnaath| zloka 4501 viSaya- AraMbha meM upAsaka ke dainika kRtya aura bhagavAn kRSNa kI tAMtrika pUjA / pUjApaddhati - ( yA padyamAlA) le.jayatIrtha / AnandatIrtha ke shissy| 2) le. rAmacandrabhaTTa / viSNubhaTTa zejavalakara ke putra / le. AnandatIrtha / pitA- jnaardn| pUjAprakAza - le.mitrmishr| yaha lekhaka ke vIramitrodaya kA aMza hai| pUjApradIpa - le. devanAtha Thakkura / pitA- govinda Thakkura / pUjApuSkariNI - le. candrazekhara shrmaa| vIthI nAmaka sAta adhyAyoM me puurnn| pUjAratnAkara - le.caMDezvara Thakkura / mithilA nareza ke sandhi aura vigraha ke mNtrii| zloka- 2732 / viSaya- sAdhAraNataH devapUjA ke deza Adi kA vicAra, maNDala, balidAna Adi kI vidhi, puSpa cunane kI vidhi, devI aura maNDapa kA nirmANa, naivedya kA nirmANa, sUryapUjA kA phala, pUjAdhikArI ke niyama, sUryamandira kA pariSkAra karane kA phala i.|| pUjAvidhi (sapAvidhi)- le.raamcndr| zloka- 300 / pUrNakAma (rUpaka) le. RddhinAtha jhA (za. 20) / racanA aura abhinaya umAnAtha ke pautra ratnAnAtha ke janmotsava ke upalakSya meN| darabhaMgA se 1960 meM prkaashit| aneka dRzyoM meM vibhaajit| dIrgha maMcanirdeza, maithilI nATya-paddhati, subodha bhASA, gItoM kA prAcurya aura AdhyAtmika gaurava kI carcA yaha isakI vizeSatAeM haiN| kathAsAra-nAyaka pUrNakAma kI tapasyA bhaMga karane hetu indra, kAma, vasanta tathA apsarAoM kI niyukti karatA hai| pUrNakAma avicala dekhakara, mAtali ke dvArA indra use svarga se bulA letA hai| vahAM bhI mandAkinI ke taTa para tapasyA karake vaha viSNuloka pAtA hai| pUrNacandra - le.ripuNjy| viSaya- prAyazcitta / pUrNAjyoti - le.svAmI pUrNAnanda hssiikesh| viSaya- mAnava jAti ke kalyANArtha vairAgya, bhakti tathA yoga kA purskaar| pUrNadIkSApaddhati - pArAnandatantra ke antrgt| zloka 400 / pUrNapuruSArthacandrodayam - le.jayadeva / I. 18 vIM shtii| isameM dazAzvarAjA kA (dasa indriyoM kA nigraha kartA AtmA) AnandavallI se samAgama, suzraddhA tathA subhakti dvArA ghaTita dikhAyA hai| vikAra rUpI rAkSasa parAbhUta hotA hai| pUrNayogasUtrANi - le.prA. ambAlAla puraannii| aravindAzrama ke saMskRta paNDita / isameM yogirAja aravinda kA tattvajJAna saMgRhIta hai| pUrNAnandam - le.vidyAdhara shaastrii| racanA 1945 meN| bhakta pUranamala kI kthaa| isameM Adhunika jIvanapaddhati kI patanonmukhatA pradarzita hai| aMkasaMkhyA- pAMca / pUrNAnandacakranirUpaNa-TIkA - le.rAmavallabha shrmaa| vtspurvaasii| zloka - 750 / yaha pUrNAnanda viracita, mUlAdhAra prabhRti yogazAstrokta chaha cakroM kA nirUpaNa karane vAle "cakranirUpaNa'"nAmaka graMtha kI vyAkhyA / pUrNAnandacaritam - le.zrI zevAlakara shaastrii| isa meM 19 vIM zatAbdI ke, prasiddha vaidarbhIya sAdhu, zrIpUrNAnaMda svAmI kA caritra, 50 adhyAyoM meM varNita hai! lekhaka ne isa kAvya kA marAThI anuvAda bhI svayaM hI kiyA hai| pUrNAbhiSeka - pArAnandatantra ke antrgt| zloka- 250 / pUrNAbhiSekadIpikA - le.aanndnaath| pitA- arghakAlIyavaMzI rAmanAtha / zloka- 2000 | viSaya- kalikAla meM AgamamoktapUjA kA vidhAna, cAra AzramoM ke kulAcAra kA pUrNAbhiSeka, vibhinna prakAra ke abhiSeka, gurunirNaya, kuladharma-prazaMsA, kaulikalakSaNa, kaulika jJAna kI prazaMsA, kaulapUjA kA phala, gRhastha kaula kA lakSaNa, divya aura vIra pUjA kA kAlanirNaya, yogAnuSThAna, kAmakalA-nirNaya, tattvajJAnanirNaya, kauloM ke kambala Adi AsanoM kA varNana, kaula yogirahasya, mAlA-nirNaya, kali meM pazvAcAra kA abhAva, divya aura vIroM ke purazcaraNa kA vidhAna i.| pUrNAbhiSekapaddhati - le. anantabhaTTa tathA murAribhaTTa / zloka 150 / pUrNAhuti (dRzyakAvya)- le.paM. kRSNaprasAda zarmA ghimire / kAThamAMDu (nepAla) ke nivaasii| 20 vIM zatI ke eka zreSTha saMskRta sAhityopAsaka haiN| Apake zrIkRSNacaritAmRta mahAkAvya 196/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Adi 12 graMtha prakAzita hue haiN| kaviratna evaM vidyAvAridhi ina upAdhiyoM se Apa vibhUSita haiN| pUrtakamalAkara - le.kmlaakr-bhtttt| viSaya- dhrmshaastr| pUrtaprakAza - yaha graMtha rudradevakRta pratApanarasiMha kA eka prakaraNa hai| pUrtamAlA - le.rghunaath| pUrvodyota - le.vizvezvara bhtttt| yaha graMtha dinakarodyota kA eka aMza hai| pUrvapaMcikA - le.abhinavagupta pUrvabhAratacampU - le. maanved| I. 17 vIM shtii| pUrvamImAMsAdhikaraNa-sUtravRtti - le.viTThala budhkr| isa racanA meM graMthakAra ne subodha zailI meM pUrva mImAMsA ke sUtroM para vRtti likhI hai| pUrvamImAMsA-bhASyam - le. vallabhAcArya / "puSTi-mArga" nAmaka bhakti-saMpradAya ke prvrtk| yaha bhASya bhAvArtha pada para hI milatA hai| zeSa bhAga naSTa ho gayA hai| pUrvAmnAyatantram - le.shriirtndev| yaha saMgraha pUrvAmnAya graMthoM se saMgRhIta kiyA gayA hai| isameM 28 tAMtrika kriyAoM kI prayogavidhi varNita hai|vissy- pAMca praNavanyAsa, daza karanyAsa, aSTAMganyAsa, zabdarAzinyAsa, trividyAMganyAsa, SaDaMganyAsa, dvAdaza aMganyAsa, jalasmaraNa, bhUtazuddhi, gurumaNDalapUjA, dhyAna, pAMca pITha, pAMca avadhUta Adi tIna bhogavidyAeM, gAyatrI ratnadevArcana, dhyAna, tIna guhAeM aadi| pRthvImahodayam - le.premanidhi shrmaa| bhAradvAja gotrI umApati ke putra / isameM zravaNAkarma, prAyazcitta Adi kA vivecana hai| pRthvIrAja-cavhANa-caritam le.zrIpAdazAstrI hasUrakara / gadyAtmaka grNth| pRthvIrAja-vijayam - le.jyaank| saMprati yaha apUrNa rUpa se upalabdha hai jisameM 12 sarga haiN| ina sargoM meM pRthvIrAja ke pUrvajoM kA varNana va pRthvIrAja ke vivAha kA ullekha hai| isameM spaSTa rUpa se kavi kA nAma kahIM para bhI nahIM milatA para aMtaraMga anuzIlana se jJAta hotA hai ki isake racayitA jayAnaka kavi the| isakI eka TIkA bhI prApta hai| TIkAkAra jonarAja hai| jayAnaka kAzmIra ke the aura unhoMne saMbhavataH 1192 I. meM isa mahAkAvya kI racanA kI thii| isakA mahattva aitihAsika dRSTi se adhika hai| pRthvIrAja ke pUrvapuruSoM va unake AraMbhika dinoM kA itihAsa jAnane kA yaha eka mahattvapUrNa prAmANika sAdhana hai| kavi ne aneka sthaloM para zleSAlaMkAra ke dvArA camatkAra kI nirmiti bhI kI hai| - paiMgalopaniSad - yajurveda se saMbaddha eka navya upaniSad / muni yAjJavalkya ne yaha paiMgala ko kathana kiyaa| isake 4 khaMDa haiN| prathama khaMDa meM AtmajJAna se saMbaMdhita jAnakArI batAte hue sRSTi kI racanA, sat cit va AnaMda rUpa mUla tattvoM se Izvara -caitanya kI nirmiti, sattva varaNa ke uparAMta vikSepa-zakti se rajoguNa kA AvaraNa evaM samasta carAcara sRSTi kI nirmiti tathA jAgrat, svapna va suSupti kI avasthAoM meM AtmA kA vivaraNa Adi bAteM batAI hue gaI haiN| dvitIya khaMDa meM vibhu-svarUpI Iza ke jIva-rUpa taka pahuMcane kA varNana, sthUla sUkSma evaM kAraNa-deha kA varNana, jIva va Izvara ke svarUpoM kA varNana tathA zarIra kina tattvoM se banA isakA vivaraNa hai| tRtIya khaMDa meM mahAvAkyoM kA vivaraNa karate hue "tattvamasi, tvaM brahmAsi, ahaM brahmAsmi" Adi tattvoM ke manana va adhyayana se anupameya amRtAnaMda kA lAbha hone kI bAta kahI gaI hai| caturtha khaMDa meM jJAnI tathA usake kartavyoM kA varNana karate hue batAyA gayA hai ki yadi kisI (vaMza) meM eka bhI brahmajJAnI ho to bhI 101 pIDhiyoM kA uddhAra hotA hai| isa upaniSad ke aMta meM katipaya suMdara vyAkhyAeM bhI dI gaI haiM yathA 'mama' arthAt baMdhana aura "na mama" arthAt mukti Adi / paitRkatithinirNaya - le. ckrdhr| vissy-dhrmshaastr| paitRmedhikam - le. yllaaji| bharadvAja gotrI yallubhaTTa ke putr| bhAradvAjIya sUtra ke anusAra isakA pratipAdana hai| paitRmaidhikasUtra - le. bhaardvaaj| isake prazna nAmaka do bhAga haiM aura pratyeka meM 12 kaMDikAeM haiN| paippalAdasaMhitA - le. prapaMcahRdaya ke anusAra atharvaveda kI paippalAda saMhitA bIsa kANDoM meM hai aura usake brAhmaNa meM ATha adhyAya haiN| kAzmIra se bhUrjapatra likhita pippalAda saMhitA kI eka prati zAradA lipi se devanAgarI lipi meM nibaddha hokara mahArAja raNavIrasiMha kI kRpA se bhAMDArakara orieMTala rIsarca insTiTyUTa, puNe meM aaii| usakI eka aura devanAgarI prati muMbaI ke rAyala eziyATika sosAyaTI ke granthAlaya meM hai| isa lekha ke kucha patra phaTa jAne ke kAraNa pippalAda saMhitA kA prathama mantra anya pramANoM se hI nirdhArita karanA paDatA hai| chAndogya-mantrabhASya ke kartA guNaviSNu ke kathanAnusAra pahilA mantra "zanno devIH" hai| vhiTane aura raoNtha kA mata hai ki pippalAda zAkhA ke atharvaveda meM atharvaveda saMhitA kI apekSA brAhmaNa pATha adhika haiM tathA abhicArAdi karma bhI adhika haiN| kAThaka aura kAlApaka ke samAna kisI samaya yaha zAkhA bhArata meM atyaMta prasiddha rahI hogI yaha vidvAnoM kA tarka hai| paulacaritam - le. IsAI saMta paoNla kA padyAtmaka caritra / kalakattA meM sana 1850 meM prkaashit| paulastyavadham (nATaka) - le. lakSmaNasUri (janma 1859) prathama abhinaya caitrotsava meM huA thaa| viMTaranitja dvArA prazaMsita / aMkasaMkhyA-chaha / virAdhavadha ke pazcAt kI rAma-kathA isameM citrita hai| pauSkara-saMhitA - pAMcarAtra-sAhitya ke aMtargata nirmita 215 saMhitAoM meM se eka pramukha sNhitaa| isake 43 adhyAya haiM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/197 For Private and Personal Use Only
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jinameM aneka dArzanika tattvoM kA vivecana kiyA gayA hai| zrI. rAmAnujAcArya ne apane zrIbhASya meM isa saMhitA ke uddharaNa liye haiN| pauSkarAgama (yA pauSkaratantram)- yaha zaivatantra jJAnapAda, yogapAda, kriyApAda, caryApAda nAmaka cAra pAdoM meM vibhakta hai| viSaya- pratipadArthanirNaya, bindupaTala, mAyApaTala, pazupadArtha, kAlAdipaMcaka, puMstattva-pramANAdhikAra tathA tntrotptti| yogapAda aura kriyApAda kA hI dUsarA nAma sarvajJAnottaratantra hai evaM caryApAda kA nAma mataMgapAramezvaratantra hai| prakaraNaAryavAcA - Arya asNg| 11 pariccheda / bauddhoM ke yogAcAra saMpradAya ke vyAvahArika tathA naitika tattvoM kI yaha vizada vyAkhyA hai| vhenatsAMga dvArA isakA cInI bhASA meM anuvAda saMpanna huaa| prakAza - (1) AcArya vallabha ke aNu-bhASya kI mathurAnAthakRta ttiikaa| (2) le. vrdhmaan| I. 13 vIM shtii| (3) prakAzaH le.- halAyudha / I. 12 vIM shtii| pitA-saMkarSaNa / prakAzikA - (1) le. kezava kaashmiirii| I. 13 vIM shtii| niMbArka saMpradAya ke aacaary| dazopaniSadoM para bhASya, jisameM kevala "muNDaka" kA bhASya prakAzita ho cukA hai| (2) le. nRsiNhaashrm| I. 16 vIM shtii| prakAzodaya - le. shivaannd| vividha tantroM meM upadiSTa mukhya-mukhya siddhAntoM kA saMgraha isa graMtha meM hai| prakRti-saundaryam (rUpaka) - le. medhAvrata zAstrI (1893-1964) / racanA-sana 1901 meN| vasantotsava meM abhiniit| aNksNkhyaa-chH| nAyaka-rAjA cndrmauli| nAyaka dvArA mitra candravarNa ke sAtha vimAnayAtrA ke prasaMga meM himAlaya, tapovana tathA SaD RtuoM kA varNana / prakriyAkaumudI - le. raamcndr| dharmakIrti kI racanA se adhika vistRt| pANini ke saba sUtroM kA vyAkhyAna isa meM nahIM hai| yaha vyAkaraNa zAstra meM pravezArthiyoM ke liye sarala DhaMga kI racanA hai| lekhana kA prayojana zabda- prakriyA kA jJAna kraanaa| prakriyAkaumudIprakAza (vRtti) - le.zrIkRSNa (zeSakRSNa) isakA eka hastalekha landana meM tathA eka baDaudA meM vidyamAna hai| TIkA atyaMta sarala hai| isake racanA kAla taka prakriyAkaumudI meM paryApta prakSepa ho cuke the| isa grantha meM aneka graMtha tathA graMthakAra uddhRta haiN| prakriyAjana (TIkA) - le. vaidyanAtha diikssit| prakriyAdIpikA - le. appana nainArya (vaiSNavadAsa), pANDulipi madrAsa meM vidymaan| prakriyApradIpa - le. cakrapANi datta / guru-vArezvara / yaha rAmacandrakRta prakriyAkaumudI kI vyAkhyA hai| isI lekhaka ke prauDhamanoramA-khaNDana meM isa vyAkhyA kA ullekha hai| yaha graMtha anupalabdha hai| prakriyAmaMjarI - le. vidyAsAgara muni / yaha kAzikA kI TIkA hai| prakriyAraMjanam - le. vidyAnAtha dIkSita / prakriyAkaumudI kI TIkA / prakriyAratnamaNi - le. dhanezvara (dhaneza) / viSaya- vyaakrnn| prakriyAvatAra - le. devnNdii| I. 5-6 vIM shtii| prakriyAvyAkRti (aparanAma-prakriyApradIpa) - le. vishvkrmaashaastrii| yaha prakriyAkaumudI kI TIkA hai| prakriyAsaMgraha - le. abhycndraacaary| viSaya- vyAkaraNa / prakriyAsarvasvam - le. naaraaynnbhtttt| 20 prkrnn| isameM aSTAdhyAyI ke samagra sUtroM kA samAveza huA hai| prakaraNoM kA vibhAga tathA krama siddhAntakaumudI se bhinna hai| bhoja ke sarasvatI-kaNThAbharaNa tathA vRtti se racanA meM sahAyatA lI gaI hai| pracaNDacaNDikA-sahasranAmastotram - vizvasAratantrAntargata hara-gaurI saMvAda ruup| pracaNDapANDavam (bAlabhArata) - le. raajshekhr| saMkSiptakathA- isa nATaka ke mAtra do aMka prApta hote haiN| isake prathama aMka meM draupadI svayaMvara kA varNana hai| pANDava brAhmaNa veSa meM svayaMvara meM Ate haiN| arjuna zarta ke anusAra rAdhanAmaka matsya ko vedha kara draupadI se vivAha karane kA adhikArI ho jAtA hai| taba sAre rAjA usakA virodha karate haiN| arjuna unheM yuddha kA AvhAna karatA hai| dvitIya aMka meM duryodhana aura yudhiSThira ke madhya dyUta hotA hai jisameM yudhiSThira parAjita ho apanI patnI draupadI aura bhAiyoM ke sAtha bAraha varSa vanavAsa aura eka varSa ke ajJAtavAsa ke lie prayANa karate hai| isa nATaka meM kula bAraha athopakSepaka haiN| inameM 2 viSkambhaka aura nau culikAeM haiN| pracaNDarAhUdaya - (nATaka) le. dhanazyAma (1700-1750 iisvii)| taMjaura ke adhipati tukojI bhosale ke maMtrI the| pAMca aNk| viSaya- veGkaTanAthakRta vedAntadezika ke viziSTAdvaita kA khaNDana / prabodhacandrodayam ke anukaraNa para hI isa lAkSaNika nATaka kI racanA hai| pracaNDAnuraMjam - (prahasana) - le. ghanazyAma / I. 18 vIM shtii| prajApaticaritam - le. kRssnnkvi|| prajApatismRti - le. isa smRti ke racayitA prajApati kahe gaye haiN| AnaMdAzrama-saMgraha meM isa smRti ke zrAddha viSayaka 198 zloka prApta hote haiN| inameM adhikAMza zloka anuSTup haiM kiMtu yatra-tatra iMdravajrA, upajAti, vasaMtatilakA va sragdharA chaMda bhI prayukta hue haiN| "baudhAyana dharmasUtra' meM prajApati ke sUtra prApta hote haiN| "mitAkSarA" va aparArka ne bhI prajApati ke zloka uddhRta kiye haiN| "mitAkSarA' ke eka uddharaNa meM prajApatismRti ke anusAra parivrAjakoM ke 4 bheda varNita haiMkuTIcaka, bahUdaka, haMsa va prmhNs| prajApati ne apanI isa 198 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra smRti meM kRta tathA akRta ke rUpa meM do prakAra ke nyAyAlayIna sAkSiyoM kA varNana kiyA hai| prajApateH pAThazAlA le. surendramohana (rA. 20) "maMjUSA " meM prakAzita bAlopayogI laghu naattk| subodha bhASA / upaniSad kI kathA para AdhArita kathAsAra prajApati kI pAThazAlA meM devoM, dAnavoM tathA mAnavoM ko "da" akSara kA upadeza diyA jAtA hai| dAnava usakA artha daNDa, darpa tathA dInoM kI durgati karanA samajhate haiM / anta meM tInoM ko kramazaH dama, dAna tathA dayA kA upadeza diyA jAtA hai| - prajJAdaNDa le. nAgArjuna / isa graMtha kA kevala tibbatI anuvAda vidyamAna hai| I. 1919 meM mejara kaeNmpabela dvArA kalakattA se saMpAdita tathA prakAzita / nItipUrNa rocaka racanA naitika tathA buddhimattApUrNa zikSA denevAlI 260 lokoktiyoM kA yaha saMgraha hai| prajJApAramitAsUtra le. baudha mahAyAna saMpradAya ke dArzanika siddhAntoM kA prakAzaka graMtha / prajJApAramitA kA artha haizUnyatAviSayaka sarvocca jJAna jagat ke padArthoM kI yathArtha sattA nahIM hai, arthAt ve zUnyasvarUpa haiN| isa zUnyatA kA jJAna hI prajJA kA prakarSa hai / isa zUnyatA ke nAnA rUpoM kA pratipAdana isa racanA kA pratipAdya viSaya hai / isakA svarUpa tathAgata evaM ziSya saMbhUti ke paraspara vArtAlApa kA hai| mahAyAna sUtroM meM yaha sarvAdhika prAcIna, (I. 2 rI zatI) mAnA jAtA hai| isakA cInI anavAda lokarakSa ne kiyaa| zvAcyAMga ne 12 11 prajJApAramitAeM meM : isake aneka saMskaraNa upalabdha haiM : prajJApAramitAoM kA anuvAda kiyA hai| kaMjUra saMkalita haiN| 8 prajJApAramitAeM saMskRta meM bhI prApta haiM- (ve zatasAhastrikA, paMcAviMzatikA aSTasAhasvikA sArdhadvisAhastrikA, saptazatikA, vajracchedikA, alpAkSarA tathA prajJApAramitA-hRdayasUtra / nepAlI paramparA se mUla racanA meM savA lAkha zloka haiM, usI kA 25 hajAra, 10 hajAra, 8 hajAra meM saMkSepa hai| anya paramparA se prAcIna racanA ke 8 hajAra zloka baDhAkara graMtha kA vizadIkaraNa huA hai| yaha dUsarI paramparA vizvasanIya hai| ina sUtroM meM dAna, zIla, dhairya, vIrya, dhyAna evaM prajJA ina 6 pAramitAoM kA vivecana hai / aSTasAhasrikA saMskaraNa 32 parivartoM meM vibhakta tathA sarvAdhika prAcIna hai isameM carcita siddhAntoM ko hI nAmAntara se aneka AcAryoM ne suvyavasthita kiyA hai / zatasAhastrikA, paMcaviMzatisAhastrikA, aSTAdazasAhastrikA, dazasAhastrikA, aSTazatikA, saptazatikA, paMcazatikA, vrajacchedikA, alpAkSarA, ekAkSarI Adi vividha bRhat yA saMkSipta rUpa isI aSTasAhasrikA racanA ke haiN| inameM se kucha to aprApta haiM tathA anya anUdita tathA prakAzita haiM, vajrasUcikA prajJApAramitA meM 300 zloka hai tathA aMgrejI, phreMca, jarmana, tibbatI khotAnI Adi aneka bhASAoM me anUdita hai| 1 praNavakalpa skandapurANAMtargata zloka 2701 viSaya " www.kobatirth.org - - - praNavastavarAja, praNavakavaca, praNavapaMjara, praNavahRdaya, praNavAnusmRti, oMkArAkSaramAlikAmantra praNavamAlAmantra, praNavagItA, praNava ke aSTottarazata nAma, praNava ke SoDaza nAma tathA yatiyoM kA mAnasika snAna aadi| yaha graMtha praNava yA oMkAra kI upAsanA - vidhi se saMbaMdha rakhatA hai| (2) le. shaunk| isapara hemAdrikRta TIkA hai| (3) le AnaMdatIrtha / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir praNavakalpaprakAza le. gaMgAdharendra sarasvatI bhikSu / zloka 1097| viSaya praNava kI upAsanA se saMbaMdhita / praNavadarpaNa (1) le. veMkaTAcArya / (2) le. zrInivAsAcArya / - praNavapArijAta - sana 1958 meM kalakattA se isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| prAraMbha meM isake saMpAdakatva kA dAyitva kedAranAtha sAMkhyatIrtha aura zrI jIva nyAyatIrtha va mahAmahopAdhyAya zrI. kAlIpada tarkAcArya ne sNbhaalaa| bAda meM zrI. rAmaraMjana prakAzaka aura saMpAdaka donoM kA dAyitva saMbhAlate rhe| isa patra meM gadya-padyAtma kAvya, anuvAda, nibaMdha, stutiyAM, samAlocanA aura abhinava sAhitya kA prakAzana hotA rhaa| praNavArcanacandrikA le. mukundalAla / praNavopaniSad eka navya upaniSad / isa nAma kA eka upaniSad gadya meM aura dUsarA padya meM hai / praNava arthAt viSNu - rahasya / viSNu ke nAbhi kamala meM virAjamAna brahmadeva ne praNava kI sahAyatA se sRSTi kI racanA karane kA nizcaya kiyA / a u ma ina 3 avayavoM meM se, akAra se unhoMne pRthvI, agni, auSadha, Rgveda, bhUH (vyAhRti) gAyatrI chaMda trivRt stoma, pUrvadizA, vasaMtaRtu, jIbha, rasa va ruci kI nirmiti kI ukAra se vAyu, yajurveda, bhuvaH (vyAhRti) triSTubh chaMdaH paMcadaza stoma, pazcima dizA, grISmaRtu, prANa va nAsikA kA nirmANa kiyA / "makAra" se svarga, sUrya, sAmaveda, svaH ( vyAhRti), jagatI chaMda, saptadaza stoma, uttara dizA, varSA Rtu jyoti va netroM kA nirmANa kiyA aura ardhamAtrA se zruti, itihAsa, purANa, vAkovAkya, gAthA, upaniSad va anuzAsana kI nirmiti kI / " For Private and Personal Use Only eka bAra asuroM ne indrapurI ko ghera liyaa| devoM ne praNava ko apanA nAyaka bnaayaa| vijaya prApta hone kI sthiti meM kisI bhI vedoccAra ke pUrva praNava kA uccAra karane kI bAta mAnI gaI thii| devoM kI vijaya huii| ataH taba se veda paThana kA prAraMbha praNava se kiyA jAne lgaa| praNava ke sADhe tIna maMtroM kA eka aura vargIkaraNa isa upaniSada meM diyA hai, jo nimna prakAra hai brahmA daivata, lAlaraMga va brahma-pada kI prApti akAra dhyAna phala / ukAra viSNu daivata, kAlA raMga va vaiSNava pada kI prApti saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 199
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra dhyAna phala / makAra - IzAna daivata, gaharA pIlA raMga va aizAna pada kI prApti dhyAna phala / ardhamAtrA sarvadaivatya, sphaTika ke samAna svaccha raMga va dhyAna - phala anAmika pada kI prApti / praNavopAsanAvidhi le. gopInAtha pAThaka / pitA - agnihotrI - - pAThaka / praNavalakSaNam - le. mdhvaacaary| I. 12-13 vIM zatI / praNayimAdhavacampU le. mA mAdhava bhaTTa / pratApanArasiMha le. rudadeva / bhAradvAja gotraja tejonArAyaNa ke putra / godAvarItIrastha pratiSThAna (Adhunika paiThana) meM za, saM. 1632 (1710-11 I.) meM pramANita viSaya | saMskAra, pUrta, antyaSTi, saMnyAsa, yati, vAstuzAnti, pAkavaza, prAyazcitta, kuNDa, utsarga, jAtiviveka i. / - | pratApa-mAnaMda le. rAmakRSNa pitA-mAdhava / kaTaka ke rAjA zrI pratApa rudradeva ke Adeza se likhit| (I. 16 vIM zatI) isa graMtha ke padArtha nirNaya, vAsarAdi-nirUpaNa, tithi-nirUpaNa, prati-nirUpaNa va viSNu bhakti nAmaka 5 vibhAga haiN| yaha graMtha pratAparudranibaMdha nAma se bhI prasiddha hai / pratAparudrayazobhUSaNam le. vidyAnAtha I. 13-14 vIM zatI vidyAnAtha ne saMskRta sAhitya meM nayA mArga apanAyA jo isake bAda bahutoM dvArA anukRta huaa| isa eka hI racanA dvArA do kAryabhAga saMpanna hue haiM apane AdaraNIya rAjA yA devatA kI prazaMsA tathA sAtha sAtha sAhitya-zAstrIya udAharaNArtha racanA | yoM to udbhaTa ne ( 6-9 vIM zatI) isa prakAra kI racanA kara pArvatIvivAha aura alaMkArazAstrIya tattvavivaraNa kA sUtrapAta kiyA thA, para vidyAnAtha ne rAjaprazaMsA kI paramparA kA prArambha kiyaa| isakI nATya racanA "pratAparudrakalyANam" bhI isI prakAra kI hai| ( pratAparudra ke zaurya tathA sadguNa-varNana ke sAtha saMskRta nATyatantra kA sodAharaNa vivecana ) / prastuta racanA kA pahalA prakaraNa nAyaka-nAyikA bheda vrnnn| dUsarA prakaraNa - kAvya kA lakSaNa aura bheda / tIsarA prakaraNa AdarzanATaka- pratAparudradeva kA rAjyArohaNa samArambha, zAnadAra rAjyavyavasthA tathA yuddha meM vijayaparamparA | cauthA prakaraNa rasaniSpatti / pAMcavAM aura chaThA prakaraNa - guNadoSa-vivecana aura antima prakaraNa alaMkAra / isa para kumArasvAmI kRta "ratnApaNa" TIkA milatI hai| "ratnazANa" nAmaka anya apUrNa TIkA bhI prApta hotI hai| isa graMthA pracAra dakSiNa bhArata meM adhika hai| isakA prakAzana muMbaI saMskRta sIrIja se huA hai, jisake saMpAdaka ke. pI. trivedI the| pratAparudra- vijayam (prahasana ) le. DaoN. veMkaTarAma rAghavan / viSaya - vidyAnAtha ke pratAparudra yazobhUSaNa kA viDambana / (apara nAma vidyAnAthaviDambana) paravartI yuga kI patanonmukha saMskRta - www.kobatirth.org - - 200 / saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa - zailI kI burAiyAM dikhAne hetu likhita atizayoktipUrNa prazaMsA kA viDambita rUpa / aMkasaMkhyA cAra vizuddha prahasana / pratAparudra ke digvijaya prasthAna se rAjyAbhiSeka taka kI kathA isa rUpaka meM citrita hai| - pratApavijayam le. mUlazaMkara maNilAla yAjJika / racanAkAla - 1926 aMkasaMkhyA nau nATyocita subodha shailii| pradhAna rasa- vIra, aMgarasa-zRMgAra gItoM kA bAhulya, rAga-tAloM kA nirdeza sabhI saMvAda saMskRta meM, yuddhanIti kA pANDitya, svatantratA kA saMdeza aura alaMkAroM kA prayoga isa rUpaka kI vizeSatAeM haiN| kathAsAra mAnasiMha rANA pratApa ko akabara ke sAtha mitratA karane ke liye bhojana para nimaMtrita karate haiM paraMtu rANA pratApa mAnasiMha kA sAtha nahIM dete| mAnasiMha ciDhatA hai| haladIghATI kA yuddha hotA hai aura mAnasiMha mArA jAtA hai| akabara pratApa ke pIche cara lagAtA hai, pratApa vanapradeza kA Azraya letA hai| yavanasenA usa pradeza ko gheratI hai| anta meM dillI se saMdhipatra AtA hai| pratApArka le. vishveshvr| pitA raameshvr| gotra- zAMDilya / jayasiMha ha putra pratApa ke Adeza se isa kI racanA huI / lekhaka ke pUrvaja dvArA likhita jayasiMha kalpadruma nAmaka graMtha para prastuta graMtha AdhArita hai| viSaya-dharmazAstra / pratijJA kauTilyam (rUpaka) le. jaggU zrI. bakulabhUSaNa / sana 1963 meM baMgalora se prkaashit| bhagavAn sampatkumAra ke hIrakirITa utsava meM abhinIta aMkasaMkhyA ATha chAyA-tattva kI pracuratA arthagarbha zabdAvalI meM "mudrArAkSasa" ke pUrva kA kathAbhAga isameM citrita hai| kathA kA mUlAdhAra cANakyanIti / vizeSatAeM raMgamaMca para hAthI kA praveza, raMgamaMca para aneka vibhAga jinameM dUrastha ghaTanAoM kA citraNa, eka hI padya meM praznottara, parvatezvara kA viSakanyA ke sAtha praNaya prasaMga Adi / pratijJAyaugandharAyaNam le mahAkavi bhaas| - For Private and Personal Use Only - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - 1 saMkSipta kathA :- isa nATaka meM cAra aMka haiN| prathama aMka meM nAgavana meM zikAra ke liye Aye hue udayana ko pradyota kA maMtrI zAlaMkAyana baMdI banA kara ujjayinI le jAtA hai udayana kA maMtrI yaugandharAyaNa udayana ko mukta karAne kA saMkalpa karatA hai| dvitIya aMka meM zAlaMkAyana kaMcukI ke hAtha udayana kI ghoSavatI nAmaka vINA pradyota ke pAsa bhejatA hai| rAnI ke kahane para pradyota apanI putrI vAsavadattA ko vINA de detA hai / tRtIya aMka meM yaugaMdharAyaNa vidUSaka aura rumaNyAn veSa parivartita karake udayana sahita vAsavadattA ke apaharaNa kI yojanA banAte haiN| caturtha aMka meM udayana bhadrAvatI nAmaka hAthinI para vAsavadattA ko biThAkara bhAga jAtA hai aura udayana tathA pradyota kI senA meM yuddha hotA hai jisameM yaugandharAyaNa ko bandI banAyA jAtA hai para vAsavadattA ko udayana ke sAtha vivAha kA pradyota dvArA svIkAra kara liye jAne para yaugandharAyaNa mukta ho jAtA hai| 1
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir isa nATaka meM kula cAra arthopakSepaka haiN| inameM eka viSkambhaka / 1 pravezaka aura 2 cUlikAeM haiN| pratijJAvAdArtha - le. anNtaary| I. 16 vIM zatI / pratijJAzAntanavam - (laghurUpaka) le. jagU zrIbakula bhuussnn| "saMskRtapratibhA' meM prakAzita / aNksNkhyaa-do| bhISmapratijJA kA kathAnakA pratikriyA (rUpaka)- le. veMkaTakRSNa tmpii| sana 1924 meM prkaashit| rAjapUta-islAmI saMgharSa yuga kA aMkana Adhunika yuropIya zailI meM kiyA hai| pratinaiSadham - le. vidyAdhara tathA lakSmaNa / I. 17 vIM shtii| prathitatithinirNaya - le. naagdaivjny| pratibhA- kAzIdharmasaMgha dvArA prakAzita patrikA / pratimA (nATaka) - le.mahAkavi bhaas| racanAkAla- kAlidAsa puurv| saMkSipta kathA - prathama aMka meM rAma ke rAjyAbhiSeka kI taiyAriyAM kI jAtI haiM kintu kaikeyI ke dvArA dazaratha ke varoM ke rUpa meM rAma ko 14 varSa kA vanavAsa aura bharata ko rAjyaprApti mAMgane se dazaratha mUrcchita ho jAte haiN| rAma sItA aura lakSmaNa ke sAtha vanagamana ke lie udyata hote haiN| dvitIya aMka meM rAmAdi ke vanagamana kA samAcAra pAkara dazaratha aneka prakAra se vilApa karate hue prANatyAga karate haiN| tRtIya aMka meM nanihAla se lauTate hue bharata ko pratimAgRha meM dazaratha kI mRtyu kA parijJAna hotA hai| vahAM ve kausalyAdi rAjamAtAoM se milakara tathA kaikeyI ko dazaratha kI mRtyu kA doSI ThaharAkara rAjyAbhiSeka choDakara rAma ke pAsa cale jAte haiN| caturtha aMka meM bharata rAma ko ayodhyA lauTAne meM asamartha ho rAma kI caraNapAdukAoM ko rAma kA pratinidhi mAnakara rAjyabhAra dhAraNa karanA svIkAra kara ayodhyA loTate haiN| paMcama aMka meM rAvaNa brAhmaNaveSa meM Akara sItA kA apaharaNa karatA hai| mArga meM jaTAyu usa para AkramaNa karatA hai| SaSTha aMka meM sumaMtra se sItAharaNa kA samAcAra pAkara bharata kaikeyI kI niMdA karate haiM, taba sumaMtra dazaratha ko zravaNakumAra ke mAtApitA se mile zApa ke bAre meM batAte haiN| saptama aMka meM rAma, rAvaNa kA vadha kara bibhISaNa ko rAjyAbhiSeka kara paMcavaTI lauTate haiM jahAM bharata bhI saparivAra pahuMca kara rAma kA rAjyAbhiSeka karate haiN| bAda meM sabhI puSpaka vimAna se ayodhyA jAte haiN| isameM 9 arthopakSepaka haiM jinameM viSkambhaka 3, pravezaka 2 aura cUlikA 4 haiN| pratimApratiSThA - le.niilkNtth| pratirAjasUyam (rUpaka) - le. mhaaliNgshaastrii| madrAsa saMskRta ekeDemI se sana 1929 meM purskRt| sana 1957 meM sAhitya candrazAlA,tiruvalaMguDU, taMjaura se prkaashit| aMkasaMkhyA sAta / mahAbhArata ke vanaparva kA kathAnaka hai| pratiSThAkalpalatA - le. vRndAvana zukla / pratiSThAkaumudI - le. zaMkara / zloka 1500 | viSaya- shilpshaasr| pratiSThAkaustubha - le. shessshrmaa| zloka 400 / vissyshilpshaastr| pratiSThAcintAmaNi - le.gaMgAdhara / viSaya- shilpshaastr| pratiSThAtaMtram - le. maya / viSaya-zilpazAstra / (2) suprabhedAntargata, mahezvara- mahAgaNapati saMvAda ruup| zloka- 13201 viSayamukhya rUpa se vimAna-sthApanAvidhi, rasadIkSA-vidhAna, aSTamIbhajanavidhi, kSetrapAlArcanavidhi, nADIcakra aadi| (3) AdipurANa ke antrgt| zloka- 13700 / viSaya- ziva, viSNu, brahma, vighna, zAstU, ravi, kanyakA, mAtR, zeSa pUjA Adi devatAoM ke bhAga tathA pratyeka bhAga meM 12 AzvAsa haiN| kula 144 AzvAsa haiN| taMtroM kI utpatti, lakSaNa, saMkhyA, ziSya-saMkhyA, unake nAma Adi viSaya bhI varNita haiN| (4) niHzvAsa-mahAtaMtra ke aMtargata, umA-mahezvara saMvAda ruup| 70 paTaloM meM pUrNa / sthApaka tathA sthapati ke lakSaNa, liMgayoni paTala, ratnaja aura pArthiva liMga kA lakSaNa, vanapraveza, vRkSalakSaNa aura pASANalakSaNa,vanAdhivAsa, vRkSagrahaNa i. 70 paTaloM ke pRthak-pRthak viSaya haiN| liMgAdi nirmANa, vividha devapratimA ke lakSaNa, jIrNoddhAra-pratiSThA, prAsAda tathA mandira nirmANa i. vistArapUrvaka varNita haiN| pratiSThAtattvam (yA devapratiSThAtattva) - (1) le- raghunandana / (2) le- my| pratiSThAtilaka - le. brahmadeva (yA brahmasUri) jainaacaary| I. 12 vIM shtii| zloka- 500 / pratiSThAdarpaNa - le. pdmnaabh| nArAyaNAtmaja gopAla ke putra / I. 18 vIM shtii| pratiSThAnirNaya - le. gaMgAdhara / pratiSThApaddhati - le.anantabhaTTa (bApUbhaTTa) pratiSThApaddhati - (1) le. mahezvarabhaTTa hrsse| (2) le. nIlakaNTha / (3) le. trivikmbhtttt| pitA- raghusUri / (4) le- rAdhAkRSNa / / (5) le- shNkrbhtttt| pratiSThApAda - le. nemicandra jainaacaary| I. 10 vIM shtii| pratiSThAprakAza - le. hariprasAda shrmaa| pratiSThAprayoga - le. kmlaakr| zloka- 180 / pratiSThAmayUkha (nAmAntara- pratiSThAprayoga) - le. niilknntth| ghArapure dvArA mudrit| pratiSThAkarmapaddhati - le.divaakr| pratiSThAlakSaNasamuccaya - le. hemAdri / I. 13 vIM shtii| pitaakaamdev| pratiSThAlakSaNasArasamuccaya - le. vairocni| guru- IzAnaziva / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 201 For Private and Personal Use Only
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra / zloka- 3500 paTala- 32 pratiSThAvidhidarpaNa le. narasiMha yajvA zloka- 16001 / pratiSThAviveka (1) le. umApati (2) le zUlapANi / pratiSThAsArasaMgraha isameM devatA pratiSThAvidhi pratipAdita hai| pratiSThAsAra- le. ballAlasena / unake dAnasAgara meM isakA nirdeza hai| - pratiSThAsAradIpikA le. pAMDuraMga citAmaNi Takale mahArASTra meM nAsika paMcavaTI ke nivaasii| sana 1780-81 meM likhita / pratiSThAsArasaMgraha le. vasunandI jainAcArya I. 11-12 vIM zatI pratiSThendu - le. tryNmbkbhtttt| (2) le tryaMbaka nArAyaNa bhATe / pratiSThodyota (dinakarodyota kA aMza) le. dinakara evaM 1 unake putra vizvezvara bhaTTa (gAgAbhaTTa) / pratisarabandhaprayoga vivAha evaM anya utsavAvasara para kalAI meM bAMdhane ke niyamoM para / pratihArasUtram - le. kAtyAyana / pratikAra le. sahasrabuddhe / racanA- sana 1933 ke lagabhaga / chatrapati zivAjI viSayaka upanyAsa (2) le - DA. kRSNalAla nAdAna / dillI nivaasii| "bhAratI" 7-4 meM prkaashit| ekAMkI rUpaka / aSTAvakra kI kathA / pratItAkSarA - le. naMdapaMDita / I. 16-17 vIM shtii| mitAkSarA kI ttiikaa| - - pratItyasamutpAda-hRdayam le nAgArjuna AryA chaMdoM meM vivecana / viSaya- bauddhadarzana / pratnakamranaMndinI isa patrikA kA prakAzana vArANasI se sana 1867 meM satyavrata sAmazramI ke sampAdakatva meM prArambha huA / prakAzaka the harizcandra zAstrI isa patrikA kA dUsarA nAma 'pUrNamAsikI" thA / prakAzana lagabhaga ATha varSo taka huaa| isameM sAmaveda aura usa para TIkA tathA usake baMgalA anuvAda ke alAvA dharma para aneka nivandha prakAzita hue maiksamUlara ne isameM prakAzita nibandhoM kI sarAhanA kI hai| pratyakSa- zarIram (zarIravyavacchedazAstram) le kavirAja gaNanAtha sen| I. 19-20 vIM zatI / Adhunika paddhati ke anusAra zarIravijJAna kA pratipAdana / www.kobatirth.org - - pratyagAlokasAramaMjarI - le. kRssnnnaath| pratyaMgirApaMcAMgam rudrayAmalAntargata umA-mahezvara saMvAda ruup| viSaya- 1) pratyaMgirA kI pUjA, kavaca sahasranAma stotra Adi / pratyaMgirA mantraprayoga paippalAda zAkhIya zloka- 450 / pratyaMgirA maMtroddhAra zloka- 1211 pratyaMgirA - yantrakalpa zloka- 300 / pratyaMgirA vidhAnam zloka 400 pratyaMgirA siddhimaMtroddhArale. caNDozUlapANi zloka 111 | - * 202 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - pratyaMgirAsUktam le. kRSNanAtha / vyAkhyAsahita / pratyaMgirAstotram le caNDopazUlapANi vishvsaaroddhaaraantrgt| zloka- 951 - pratyabhijJAvimarzinI (bRhatI vRtti) viSaya- kAzmIrIya pratyabhijJA darzana / pratyabhijJAhRdayam pratyabhijJAdarzana / pratyavarohaNaprayoga - - pradIpa nArAyaNabhaTTa ke prayogaratna kA aMza / le. kaiTabhaTTa / I. 10-11 vIM zatI kAvyaprakAza kI suprasiddha TIkA / pradoSanirNaya le. viSNubhaTTa puruSArthacintAmaNi se saMgRhIta viSaya- dharmazAstra | Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - le. AcArya utpala / le. kSemarAja / viSaya- kAzmIrIya pradoSapUjApaddhati - le. vallabhendra vAsudevendra ke ziSya pradyumnacaritam le rAmacaMdra pitA zrIkRSNa jainsNprdaayii| 17 vIM zatI jainaparamparA ke anusAra pradyumra kI kathA isa 18 sargo ke kAvya meM varNita hai| (2) le somakIrti / jainAcArya / I. 16 vIM zatI / For Private and Personal Use Only 1 pradyumna - vijayam - le. zaGkara dIkSita / I. 18 vIM zatI (kAzInivAsI) chatrasAla ke pautra tathA hRdayazAha ke putra sabhAsiMha ke rAjyabhiSeka ke avasara para para abhinIta apara nAma "vajranAbha - vadha" / aMkasaMkhyA sAta pramukha rasa- zRGgAra / paMcama aMka meM sambhoga kA vrnnn| chala-chadmoM se paripUrNa vRtti - ArabhaTI / zailI aMlakArapracura / saMyukta akSaroM kA AnuprAsika prayoga vividha chandoM kA prayoga zArdUlavikrIDita kavi kA priyatama chanda hai| lambe samAsa aura alaMkAroM kI bahulatA hai| kathAvastu kazyapa aura diti kA putra, vajrapura kA rAjA vajranAbha, brahmA se varadAna pAkara unmatta bana, saba ko satAtA hai| kazyapa use atyAcAroM se parAvRtta karanA cAhatA hai / rukmiNI kRSNa se kahatI hai ki vajranAbha kI kanyA prabhAvatI pradyumna kI patnI banane yogya hai| indra prabhAvatI ke pAsa haMsa-aisiyoM ko bhejatA hai| haMsiyoM ke mukha se prama kI prazaMsA suna prabhAvatI usase milane ko utsuka hotI hai| kRSNa ne pahale hI pradyumna, gada tathA sAmba ko naTa ke veSa meM vajrapura bhejA hai| pradyumna kA prabhAvatI se gAndharva vivAha hotA hai| gada aura sAmba ke vivAha prabhAvatI kI bahanoM se hote haiN| nArada vajranAbha se kahatA hai ki prabhAvatI pradyuna se garbhavatI hai| vajranAbha pradyumra para dhAvA bolatA hai| kRSNa pradyumna kI sahAyatArtha Ate haiM aura vajranAbha ko mArakara prabhAvatI ko putravadhU banAkara le jAte haiN| pradyumnAnandam (nATaka) - le. veMkaTAdhvari / pradyota 1 4100 le. trivikrama prayogamaMjarI kI vyAkhyA / zloka21 paTala !
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prapaMca-mithyAtvAnumAna-khaMDanam - le. mdhvaacaary| dvaitamata ke prvrtk| "daza-prakaraNa" ke aMtargata saMkalita nibaMdhoM meM se ek| 29 paMktiyoM ke prastuta nibaMdha meM advaita-mata kA khaMDana hai| prapaMcasAra - le. shriishNkraacaary| 36 paTaloM meM pUrNa / viSaya-tAMtrika arcnaa-puujaa| prapaMcasAra kI TIkAeM- 1) prapaMcasArasaMbaMdhadIpikA-uttama prakAza ke ziSya uttmbodhkRt| 2) prapaMcasAra-vyAkhyA-vijJAnodyotinI, zloka 6800 / yaha zaMkarAcArya viracita sarvAgamasArabhUta prapaMcasAra kI vyAkhyA 30 paTaloM taka hai| 3) prapaMcasAravivaraNa, vijJAnezvara-viracita / 4) prapaMcasAravivaraNa, padmapAdAcArya-viracita, shlok-2900| prapaMcasAravivaraNa, naaraaynnkRt| prapaMcasAravivaraNa, devdevkRt| tattvapradIpikA-nAgasvAmI kRta, zloka- 1400 / prapaMcasAraTIkA, sArasvatItIrtha kRta, zloka 28941 prapaMcasAravivaraNa, premAnanda bhaTTAcArya ziromaNi vircit| prapaMcasAra - taMtrazAstraviSayaka grNth| I. 1450 se pUrva kI racanA / isa para gIrvANayogIndra kI aura jJAnasvarUpa kI vyAkhyA hai| prapaMcasAraviveka (yA bhavasAraviveka) - le. gaMgAdhara mhaaddkr| sadAziva ke putr| ATha ullAsoM meM Ahnika, bhagavatpUjA, bhAgavatadharma Adi viSaya varNita haiN| prapaMcasArasaMgraha - le. gIrvANendra srsvtii| guru- vizvezvara srsvtii| zloka 132001 prapaMcAmRtasAra - le. taMjaura ke rAjA ekarAja (ekojI) I. 1676 se 16841 prapaMcAmRtasAra - le. mhaadev| viziSTAdvaita tathA dvaitamata kA khaNDana aura advaita mata kI sthApanA / marAThI anuvAda upalabdha hai| prapannakalpavalI - le. niNbaakaacaary| niMbArka-saMpradAya meM 1) zrImukuMdazaraNa-maMtra (nArada-paMcarAtrAnumodita ) kI tathA 2) aSTAdazAkSara gopAla-maMtra kI dIkSA kI paddhati pracalita hai| AcArya niMbArka ne donoM maMtroM kA upadeza gurudeva nArada se prApta kiyA aura unakI vyAkhyA ke nimitta do graMthoM kI racanA kI- 1) maMtra-rahasya-SoDaSI aura 2) prastuta prpnn-klpvllii| prathama graMtha meM gopAla-maMtra kI vistRta vyAkhyA hai aura prastuta prapanna-kalpavallI meM mukuMda-zaraNa-maMtra ke rahasya kA udghATana kiyA gayA hai| prapannakalpavallI para suMdara bhaTTAcArya ne "prapannasuratarumaMjarI' nAmaka vistRta bhASya likhA hai aura vaha hindI anuvAda ke sAtha mudrita bhI ho cukA hai| prapannagatidIpikA - le. taataadaas| isameM vijJAnezvara, caMdrikA, hemAndri mAdhava, sArvabhauma aura vaidyanAtha dIkSita kA ullekha hai| prapannadinacaryA - rAmAnuja sampradAya ke anusaar| prapanna-sapiNDIkaraNa-nirAsa - le. ghaTTazeSAcArya / prapannAmRtam - kavi anntaacaary| alavAra saMpradAya ke katipaya vaiSNava sAdhuoM kA caritra isa kAvya meM varNita hai| prabhA - le. vaidyanAtha paayguNdde| I. 18 vIM shtii| zAstradIpikA kI vyaakhyaa| prabhAkaravijaya - le. nandIzvara / I. 12 vIM shtii| prabhAkarAhnika - le. prbhaakrbhtttt| viSaya dharmazAstra / prabhAtavelA - anuvAdaka mhaalinggshaastrii| mUla hai varDasvartha kA aMgrejI kaavy| prabhAvatI (nATaka)- le. anAdi mishr| I. 18 vIM shtii| prabhAvatI-pariNayam (nATaka) - le. hrihropaadhyaay| I. 17 vIM shtii| (pUrvArdha) kavi ne apane choTe bhAI nIlakaNTha ke paDhane ke lie yaha chaha aMkoM kA nATaka likhaa| vIrarasa tathA zRMgAra rasa kA milA julA prvaah| puruSa-caritroM kI apekSA strI caritroM kI prdhaantaa| prastAvanA meM aitihAsika mahattva kI kucha sUcanAeM haiN| caukhambhA saMskRta sIrIj (vArANasI) se sana 1969 meM prakAzita / kathAsAra- vajranAbha kI kanyA prabhAvatI para mohita nAyaka pradyumna corI chipe vajranAbhapurI pahuMcatA hai| vahAM eka nATaka meM vaha nAyaka kA abhinaya karatA hai, jise dekha prabhAvatI bhI AkRSTa hotI hai| anta meM vaha apane asalI rUpa meM prakaTa hotA hai parantu zarIrataH dikhAI nahIM detaa| vajranAbha usake sAtha yuddha karatA hai parantu indra tathA zrIkRSNa kI sahAyatA pradyumna ko milatI hai| anta meM vajranAbha tathA anya dAnava bhI mAre jAte hai aura nAyaka-nAyikA kA vivAha sampanna hotA hai| prabandhaprakAza - le. DA.maMgaladeva zAstrI / vArANasI nivaasii| prabandhamaMjarI - le. paM. hRSIkeza bhttttaacaary| kAzInAtha zarmA dvArA prkaashit| vidyodaya mAsika patrikA meM prathama kramazaH prkaashit| prabuddharauhiNyam (prakaraNa) - le. rAmabhadra muni I. 13 vIM zatI / isameM jaina dharma ke eka prasiddha AkhyAna kA aMkana hai| prabuddhahimAcalam (nATaka)- le. vizvezvara vidyAbhUSaNa (za. 20) "praNavapArijAta" patrikA meM prakAzita tathA AkAzavANI se prsaarit| umAmahezvara kI yAtrA ke avasara para abhinIta / aMkasaMkhyA- chaH / jIvana ke saMskRtika AdarzoM kA prstutiikrnn| kathAsAra- vizAlapura ke rASTrapAla kA Adeza hai ki samUcI bhUmi aura maTha-mandirAdi rASTrAyatta hoMgI aura janatA kRSi, zilpa Adi se upajIvikA kre| rASTrapati vikramavardhana bar3hatI janasaMkhyA hetu samIpavartI devasthAna para AkramaNa karane kI ThAnatA hai| devasthAna ke rAjA vijayaketu ke premavaza sabhI purajana rASTrarakSA hetu kaTibaddha hote haiN| isa bIca vijayaketu kA vivAha gandharvarAjakanyA madhucchandA ke sAtha hotA hai, ataH gandharvarAja se bhI vijayaketu sahAyatA pAtA hai| bhArata ko gaurava prApta hotA hai| prabodhacandrodaya | (lAkSaNika nATaka) - le. advaitavAdI yati kRSNamizra / I. 12 vIM shtii| bhAgavata ke puraMjana upAkhyAna saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 203 For Private and Personal Use Only
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir para AdhArita kthaank| lAkSaNika paddhati se zreSTha vicAra tathA gahana tattvajJAna sAmAnya logoM ke liye sarala hote hai isa vicAra kA pradarzaka yaha prathama nATaka hai| isa ke bAda lAkSaNika nATakoM kI paraMparA saMskRta nATya vAGmaya meM pravartita huii| saMkSipta kathA . isake prathama aMka meM sacita hai ki mana kI do striyAM haiN| jinase uptanna moha aura viveka eka dasare ke virodhI haiN| moha ke pakSa meM kAma, lobha, tRSNA krodha, hiMsA haiM aura viveka ke pakSa meM zAMti, zraddhA Adi haiN| kAma nitya zuddha buddha puruSa ko baMdhana meM DAla kara bhI viveka ko pApI aura svayaM ko sukRtI mAnatA hai| viveka puruSa ke uddhAra kA kAraNa batAtA hai ki upaniSad se viveka aura mati kA saMbaMdha hone para prabodha ko utpatti hogI, taba puruSa baMdhanamukta hogaa| dvitIya aMka meM viveka prabodhodaya ke lie tIrthoM meM zama-dama ko bhejatA hai| moha kAzI meM apanI rAjadhAnI banAne kA nizcaya karatA hai| udhara zAMti aura zraddhA viveka ke sAtha upaniSad kA milana karAne ke lie upaniSad ko samajhAtI hai, taba mohapakSIya kAma aura krodha, zraddhA ko mithyAdRSTi se pIDita karavA kara, zAMti ko niSkriya banAne kA nizcaya karate hai| tRtIya aMka meM zraddhA ko mithyAdRSTi grasta kara letI hai| zAMti usako jaina-bauddhoM ke maThoM meM DhUDhaMtI hai kintu vahAM use tAmasI zraddhA milatI hai| caturtha aMka meM moha kAma ke senApatitva meM viveka para caDhAI kara detA hai| taba viveka bhI apanI senA vArANasI bheja detA hai| paMcama aMka meM mana, mohapakSa ke saMhAra hone se duHkhI hotA hai, taba sarasvatI Akara mana ko saMsAra kI ayathArthatA kA paricaya karavA kara vairAgya kI ora jhukAtI hai aura mana zAMti prApta karatA hai| paMcama aMka meM upaniSad aura viveka ke milana se vidyA aura prabodhacaMdra nAmaka do santAne utpanna hotI hai| unameM se prabodha ko viveka- puruSa ke hAtha saupa detA hai aura vidyA mana ko| isase puruSa kA ajJAnAndhakAra dUra hotA hai aura use mukti milatI hai| "prabodhacandrodaya" meM kula dasa arthopakSepaka haiN| inameM 5 viSkambhaka aura 5 cUlikAeM hai| prabodhacaMdrodaya ke TIkAkAra- 1) rudradeva, 2) gaNeza, 3) subrahmaNyasudhI, 4) rAmadAsa, 5) sadAtmamuni, 6) ghanazyAma, 7) mahezvara nyAyAlaMkAra, 8) Ara.vhI.dIkSita, 9) AdyanAtha, 10) govindAmRta, 11) paM. hRSIkeza bhttttaacaary| __saMkalpasUryodaya bhI isI prakAra kA nATaka hai jo prabodha candrodaya kA uttara pakSa hai| le.- veMkaTanAtha ne viziSTAdvaita mata kI isameM sthApanA kI hai| prabodha-prakAza - le. balarAma / prabodhamihirodaya - le. rAmezvaratattvAnanda (kAyasthamitra) guru- tarkavAgIza bhttttaacaary| vindhypurvaasii| zakAbda 1597 meM rcit| vividha tantroM, smRtiyoM, purANoM se sNklit| 8 avakAzA (adhyAyoM) meM puurnn|| prabodhotsavalAghavam - le. daptaradAra, viThobA annnnaa| I. 19 vIM shtii| pramANanayatattvAlokAlaMkAra - le. devsri| I. 11-12 vIM shtii| viSaya- jaindrshn| prabhAvatIharaNam (rUpaka) - le. bhAnunAtha daivata / racanAkAlasana 1855 / kIrtaniyA paddhati kA ruupk| saMvAda saMskRta tathA prAkRta meM, gIta maithilI bhASA meN| vajranAbha daitya kI kanyA prabhAvatI ke kRSNaputra pradyumna ke sAtha vivAha kI bhAgavatokta kathA isa meM citrita hai| pramANanirNaya - le. vaadiraaj| jainaacaary| I. 11 vIM zatI kA pUrvArdha / viSaya- jainnyaas| pramANapadArtha - le. smntbhdr| jainaacaary| I. prathama shtii| pitA- shaantivrmaa| pramANa-paddhati - le. jayatIrtha / mAdhva-mata kI guru-paraMparA meM 6 veM guru| dvaita-tarka kI dizA tathA svarUpa kA nirdezaka graMtha / jayatIrtha svAmI ke maulika graMthoM meM bRhattama graMtha yahI hai| isa para upalabdha TIkAeM isake gAMbhIrya evaM mahattva kI dyotaka haiN| dvaita darzana meM mAnya tInoM pramANa -pratyakSa, anumAna evaM zabda-ke svarUpa, lakSaNa, khyAtivAda tathA prAmANya-mImAMsA (pramANa svataH hotA hai yA parataH) kA vistAra se vivecana kiyA gayA hai| isa graMtha se dvaita -darzana kI zAstrIya maryAdA kI pratiSThA vRddhiMgata huI aura Age ke dArzanikoM ke liye samucita mArgadarzana kiyA gyaa| pramANaparIkSA - le. vidyaannd| jainaacaary| I. 8-9 vIM shtii| viSaya- jainnyaay| 2) le. dhrmottraacaary| I. 9 vIM shtii| pramANapallava - le. nRsiMha (yA narasiMha) tthkkur| vissyaacaardhrm| pramANavArtikam - le. dharmakIrti / isameM bauddhanyAya kA saMskRta svarUpa digdarzita hai| rAhula sAMskRtyAyana ke prayAsa se mUlagraMtha prakAzita huaa| isa para svaMya lekhaka kI vyAkhyA hai| saMskRta tathA tibbatI meM isa para aneka TIkAeM racita haiN| manoratha nandIkRta TIkA prakAzita hai| graMtha meM 1599 zloka tathA 4 pariccheda haiM jinameM svArthAnumAna, pramANasiddhi, pratyakSapramANa tathA parArthAnumAna kA kramazaH varNana kiyA hai| vaidika tArkikoM kA matakhaNDana isa graMtha kA uddezya hai| pramANavidhvaMsanam - le. naagaarjun| tarkazAstrIya rcnaa| pramANavinizcaya - le. dhrmkiirti| I. 7 vIM shtii| 1340 zlokoM meM nibaddha yaha nyAyazAstrIya racanA hai| isakA saMskRta rUpa aprApya hai| pramANavinizcaya (TIkAsahita) - le. dhrmottraacaary| I.9 vIM shtii| 204 saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pramANazAstranyAyapraveza (yA pramANazAstra)- le. dingnaag|| prayogacandrikA - le. viirraaghv| viSaya- dharmazAstra / I.5 vIM shtii| tibbatI tathA cInI anuvAda hI surakSita hai| prayogacandrikA - le. sItArAma ke bhAI / zrInivAsa ke shissy| pramANasaMgraha (savRtti) - le. akalaMka dev| jainaacaary| I. prayogacandrikA - 18 khaMDoM meN| puMsavana se zrAddha taka ke 8 vIM shtii| saMskAroM kA vrnnn| isameM Apastamba gRhya kA anusaraNa hai| pramANasaMgrahabhASyam - le. anntviiry| jainaacaary| I. 10-11 kaNThabhUSaNa, paMcAgnikArikA, jayantakArikA, kapardikArikA, vIM shtii| dazanirNaya, vAmakArikA, sudhIvilocana, smRtiratnAkara ina graMthoM pramANasamuccaya - le. dingnaag| zuddha saMskRta anuSTup chanda kA isameM yatra tatra ullekha hai| meM racita yaha mahattvapUrNa racanA, Aja kevala tibbatI anuvAda prayogacintAmaNi (rAmakalpadruma kA bhAga)- le. anntbhtttt| se jJAta hai| 6 paricchedoM meM pratyakSa, svArthAnumAna, parArthAnumAna, prayogacUDAmaNi - viSaya- svastika, puNyAhavAcana, gRhayajJa, hetu-dRSTAnta, apoha, jAti Adi nyAyazAstra ke sarva siddhAnta sthAlIpAka, duSTarajodarzanazAnti, garbhAdhAna, sImAntonnayana, SaSThIpUjA, pratipAdita haiN| tibbatI anuvAda ke lekhaka haiM paM. hemvrmaa| nAmakaraNa, caula, upanayana, vivAha Adi kA vivrnn| pramANasamuccayavRtti - le. dingnaag| pramANasamuccaya kI prameyatattvam - le. rghunaath| pitA- bhaanujii| gotra- zAMDilya / lekhakakRta TIkA kevala tibbatI anuvAda meM prApya hai| 25 tattvoM (adhyAyoM) me vibhakta / viSaya- sAmAnya dhArmika kRtya / pramANasuMdara - le. pdmsuNdr| pramANAdarza - le. zuklezvara / prayogatilaka - le.viirraaghv| pramAprameyam - le. bhAvasena traividya / jainAcArya / I. 13 vIM shtii| prayogadarpaNa - 1) le.naaraaynn| vAyambhaTTa ke putr| viSayapramitAkSarA - le. nNdpNddit| I. 16-17 vIM shtii| Rgveda vidhi ke anusAra gRhya kRty| ujjvalA (haradatta kRta) hemAdri, caNDezvara, zrIdhara, smRtiratnAvali ke nAma isameM ullakhita pramuditagovindam (rUpaka) - le. sdaashiv| I. aThArahavIM haiN| 1400 I. ke uparAnta yaha racanA huI. hai| shtii| dhArakoTe nareza kI rAjasabhA meM abhiniit| vaiSNava mata 2) le. ramAnAtha vidyaavaacspti| 3) le. vaidikasArvabhauma / ke pracAra hetu rcit| aMkasaMkhyA -saat| pradhAna rasa zRGgAra / 4) le. viirraaghv| 5) le. padmanAbha diikssit| pitA nArAyaNa / vIra rasa se sNvlit| dIrgha naattysNket| kIrtaniyA nATakoM viSaya- devapratiSThA, maMDapapUjA, toraNa aadi| kI shailii| viSaya- samudra maMthana kI kthaa| prayogadIpa - le.dayAzaMkara (zAMkhAyana gRhya ke lie)| prameyakamalamArtaNDa (parIkSAmukha vyAkhyA)- le. prbhaacndr| prayogadIpikA- le.mNcnaacaary| 2) le. rAmakRSNa / jainaacaary| samaya- do mAnyatAeM 1) I. 8 vIM zatI yA 2) prayogapaddhati - 1) le.gaMgAdhara (bodhAyanIya) / 2) jhiMgayyakovida 11 vIM shtii| pitA- pailla mNcnaacaary| isa prayogapaddhati kA aparanAma prameyaratnAkarAlaMkAra - le. abhinv-caarukiirti| jainaacaary| ziMgAbhaTTIyaM hai| 3) le. dAmodara gaargy| isa graMtha kA aparanAma prameyaratnamAlA - le. laghu-anaMtavIrya / I. 11 vIM shtii| yaha saMskArapaddhati hai| graMtha pAraskara gRhya ke anusAra hai| eka TIkA graMtha hai| ___4) le. rdhunaath| pitA- rudrabhaTTa ayAcita / prastAvataraMgiNI - le. caarudevshaastrii| dilliinivaasii| 5) le. hrihr| do kAMDoM meM vibhkt| prayAgakaustubha - le. gaNeza paatthk| prayogapaddhati- subodhinI - le.zivarAma / prayAgadharmaprakAza - sana 1875 meM paM. zivarAkhana ke saMpAdakatva prayogapArijAta - le.nRsiNh| kauNDinya gotrIya evaM karnATaka meM prayAga meM isa mAsika patra kA prakAzana prAraMbha huaa| ke nivaasii| isameM saMskAra, pAkayajJa, AdhAna, Ahrika, kAlAntara se isakA prakAzana rUDakI se hone lgaa| yaha gotrapravaranirNaya para pAMca kANDa haiN| saMskAra kA bhAga nirNaya dhArmika patrikA hai| sAgara presa meM mudrita (1916) / 25 saMskAroM kA ullekh| prayAgapatrikA - prayAga se 1895 meM prakAzita saMskRta -hiMdI kAladIpa, kAlapradIpa, kAladIpabhASya, kriyAsAra, phalapradIpa, kI isa mAsika patrikA kA sampAdana jagannAtha zarmA karate the| vidhyAdarza, vidhiratna, zrIdharIya, smRtibhAskara kA ullekha hai| isameM svAmI dayAnaMda sarasvatI ke siddhAntoM kA vivecana, hemAdri evaM mAdhava kI AlocanA hai| 1360 I. evaM 1435 dharmasaMbaMndhI praznottara tathA dhArmika kRtyoM saMbaMdhI jAnakArI prakAzita I. ke bIca meM prnniit| 2) le. puruSottama bhtttt| devarAjArya hotI hai| ke putr| 3) le. raghunAtha vaajpethii| prayuktAkhyAtamaMjarI - le. kvisaarNg| viSaya- AkhyAtoM kA prayogapradIpa- le. zivaprasAda / arthbodh| prayogamaMjarI- le.shriirvi| pitA - assttmuurti| zloka- 1950 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 205 For Private and Personal Use Only
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 21 paTaloM meM pUrNa viSaya- mandiroM ke jIrNoddhAra kI vidhi / ziva tathA anyAnya devadevI mUrtiyoM kI punaH pratiSThAvidhi / prayogamaMjarIsaMhitA le. zrIkaNTha / prayogamaNi le. kezavabhaTTa abhyNkr| pitA nArAyaNabhaTTa / prayogamuktAvali le. vIrarAghava / prayogaratnam 1) le. nArAyaNabhaTTa / I. 16 vIM shtii| pitArAmezvarabhaTTa | 2 ) le. harihara / 3) le ananta / pitA- vizvanAtha / graMtha kA apara nAma hai smArtAnuSThAnapaddhati / azvalAyana ke anusAra 25 saMskAroM kA vivecana isameM hai| 4) le. anantadeva / pitAvizvanAtha / hiraNyakezIyazAkhA ke lie| 5 ) le. kezava dIkSita / pitA - sadAziva / 6 ) le premanidhi panta / 7 ) le. nRsiMhabhaTTa / pitA - nArAyaNabhaTTa / I. 16 vIM zatI / viSaya- AzvalAyana evaM zaunaka ke anusAra hai| 8) le. mhesh| pitA - mahAdeva vaizampAyana / viSaya- saMskAra, zAnti evaM zrAddha / kAzI meM graMtha kA lekhana huA / 1) le. mhaadev| (hiraNyakezIya) / prayogaratnabhUSA - le. raghunAtha navahasta / - - prayogaratnamAlA 1) le. vAsudeva / pitA Apadeva bhaTTa / mahArASTrIya cittapAvana braahmnn| I. 17-18 vIM zatI / viSayadevapratiSThA graMtha ke aparanAma haiM- vAsudevI aura pratiSThAratnamAlA / 2) puruSottama vidyaavaagiish| 3) le. cauNDappAcArya / 1 prayogaratnasaMskAra le. premanidhi panta / prayogaratnAkara 1 ) ( nAmAntara bhaktavrAtasaMtoSaka) le. premanidhi panta / pitA umaapti| 9 ratna (adhyAya) / 2) le. zrIvAsudeva / pitA- gautamagotrI gautamagotrI kavitA svayaMvarapati zrIkaNThakAvya / zloka- 3450 / viSaya- vazIkaraNa Adi 10 tAntrika karmoM kA pratipAdana / 3) maitrAyaNIyoM ke lie) le. yazavantabhaTTa / www.kobatirth.org - prayogaratnAvalI- le. paramAnanda dhana / cidAnanda brahmendra sarasvatI ke ziSya / prayogalAghavam le. viThThala / mahAdeva ke putra / - - prayogasaMgraha le ramAnAtha - / prayogasaraNi le. naagesh| zloka 2001 prayogasAgara le. nArAyaNa AraDe / samaya- 1650 ke uparAnta / ise gRhyAnignasAgara bhI kahA jAtA hai| prayogasAra (kAtyAyanIya) 1) le. devabhadra pAThaka balabhadra ke putra / gaMgAdhara pAThaka, bhartRyajJa, vAsudeva, reNu, karka, harisvAmI, mAdhava, padmanAbha, gadAdhara, harihara, rAmapaddhati, (anantakRta) kA ullekha isameM hai / zrauta saMbaMdhI viSayoM para vivecana hai| 2) le nArAyaNa lakSmIdhara ke putra / yaha guhyagnisAgara hI hai 3) le gAgAbhaTTa pitA dinakarabhaTTa / I. 17 vIM zatI / 4) le nijAnanda / 5) le bAlakRSNa / 206 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa gokula grAma ke nivAsI / dAkSiNAtya / 6 ) le. vizvezvara bhaTTa (gAgAbhaTTa) / dinakara ke putra) / viSaya- puNyAhavAcana, gaNapatipUjana Adi 7) le govinda graMtha pUrva aura uttara do bhAgoM meM vibhakta hai| donoM meM 27-27 paTala haiN| 8) le. zivaprasAda 9 ) le kezavasvAmI (bodhAyanIya) viSaya vaidika yajJa samaya I. 12 vIM shtii| 10) le. kRSNadeva smArtavAgIza / nArAyaNa ke putra / ise kRtyatattva yA saMvatsaraprayogasAra bhI kahA jAtA hai| 11) le. gaMgAbhaTTa (ApastambIya ) / prayogasArapIyUSam - le. kumArasvAmI viSNu / viSaya- paribhASA, saMskAra, Ahnika, prAyazcitta ityAdi / | prayogAdarza le. kanakasabhApati maudgala gotrI baidyanAtha ke putra / yaha lekhaka kI kArikAmaMjarI para TIkA hai / pravacanasArIkA le. amRtacaMdrasUri / jainAcArya / I. 10-11 vIM zatI / pravacanasArasarojabhAskara (pravacanasAravyAkhyA (le. prabhAcandra jainAcArya / samaya do mAnyatAeM 1) 18 vIM zatI / 2) I. 11 vIM zatI / pravarakANDam le. TI. nArAyaNa / (AzvalAyanIya) gotrapravara-nibandhakadambaka meM pI. centasAlarAva dvArA mudrita maisUra, I. 1900 1 pravarakhaNDa (ApastambIya) le. TI. kapardisvAmI / kumbhakoNam meM 1914 meM, evaM maisUra meM 1900 I. meM prakAzita / pravaradarpaNa - le. kmlaakr| ise gotrapravaranirNaya bhI kahA jAtA hai| pI. cennasAlarAva dvArA sampAdita gotrapravaranibaMdhaka meM sana 1900 meM prakAzita / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pravaradIpikA le. kRSNazaiva pravaramaMjarI, smRticandrikA kA / ullekha isameM hai / 1250 I. ke uparAnta likhita / pravaranirNaya prakAzita / le. bhAskara trikaannddmnnddn| TI. rAmanaMdI dvArA - - - For Private and Personal Use Only pravaranirNaya ( nAmAntara- gotrapravaranirNaya) le. bhaTTojI / pravaranirNayavAkyasudhArNava le. vizvanAtha deva / pravarAdhyAya 1) le. pazupati / lakSmaNa sena ke mantrI / samaya I. 12 vIM zatI / 2) le. bhRgudev| 3 ) le. vizvanAtha kavi / 4) laugAkSi / yaha kAtyAyana kA 11 vAM pariziSTa hai| pravAlavallI anuvAdaka- zrInivAsAcArya mUla kathA tAmila bhASA meM hai| - pravAsakRtyam le. gaMgAdhara / rAmacandra ke putra / stambhatIrtha ( Adhunika khambhAta) meM praNIta / (1606-70 ) / jIvikA ke lie videza meM nirgata sAgnika brAhmaNoM ke kartavyoM para yaha nibaMdha hai / prazAnta- ratnAkaram le. kAlIpada (1888-1972) saMskRta sAhitya pariSad ke sadasyoM dvArA abhinIta / viSaya- baMgAlI meM kRttivAsa racita rAmAyaNa para AdhArita vAlmIki kA jIvana - -
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir banatA vaha usake dasyudalacAtA hai| paraMta lUTate hue dIkhana critr| aMkasaMkhyA- nau| ___ akAla-pIDita baMgAla, sUdakhorI, ghusakhorI Adi samasAmayika tattvoM kA pradarzana isa nATaka meM hai| sabhI saMvAda saMskRta meM haiN| gItoM kI pracuratA tathA sumati, niyati Adi pratIka-bhUmikAeM isakI vizeSatAeM haiN| agnidAha, lUTamAra, durbhikSya, bhikSA mAMganA, naukAvihAra, matsyabhakSaNa, cyavana dvArA phAMsI lagAkara mara jAnA Adi virala dRzyoM kA samAveza isameM hai| kathAsAraratnAkara nAmaka pahalavAna dAridra se pIDita hokara phAMsI lagAnA cAhatA hai, itane meM kisI strI ko DAkU lUTate hue dIkhate haiN| vaha usa strI ko bacAtA hai| paraMtu DAkU se prabhAvita hokara vaha usake dasyudala meM samAviSTa hokara dasyudala-pramukha banatA hai| dhanikoM ko lUTakara daridroM kI rakSA karanA usakA dhyeya rahatA hai| usa pradeza kA rAjA kAmezvara atyAcArI hai| usakA koza ratnAkara lUTatA hai| usa ke putra ko tathA pitA ko kAmezvara piTavAtA hai taba ratnAkara badalA lene kI socatA hai| vaha kAmezvara ko bandI banAtA hai| kintu cyavana (ratnAkara ke pitA) use chuDAkara, putra ko satpatha para lAne hetu AtmaghAta karatA hai| usa zoka se cyavana kI patnI bhI maratI hai| ratnAkara kA putra kSaya roga se aura patnI viSa pIkara maratI hai| ratnAkara akelA bacatA hai| vaha nadI meM prANa dene udyukta hai, itane meM "sumati" prakaTa hokara sandeza detI hai ki zAntiniketana jAkara bhakti kro| vahAM nArada dvArA rAmamaMtra pAkara dhanya hotA hai| vahI bAda meM vAlmIki bana rAmAyaNa kI racanA karatA hai| abhyAsa karo aura usake pazcAt mujhase prazna puucho"| apane guru kI sUcanAnusAra rahakara eka varSa bAda kabaMdhI kAtyAyana ne pUchA- mahArAja, yaha prajA kahAM se nirmANa hotI hai"| pippalAda ne uttara diyA - prajApati arthAt brahmA ko prajotpati kI AvazyakatA pratIta huI taba unhoMne tapasyA kara, eka strI-puruSa kI joDI utpanna kii| rayI va prANa unake nAma haiN| ye donoM aneka prakAra kI prajA ko utpanna kareMge, isa hetu prajApati ne isa mithuna ko utpanna kiyA thaa| isake pazcAt bhArgava vaidarbhI ne dUsarA prazna pUchA- "bhagavan, kaunasI zaktiyAM isa zarIra kA dhAraNa karatI haiN| unameM se kaunasI zaktiyAM zarIra ko prakAzita karatI haiM aura unameM se sarvazreSTha kauna sI hai"| isa prazna kA uttara dete hue pippalAda ne kahA- "AkAza, vAyu, agni, Apa, pRthvI, vANI, mana, netra va kAna ye 9 zaktiyAM zarIra kA dhAraNa karatI haiN| dasavAM prANa ina sabhI se zreSTha hai|"| trailokya meM jo-jo sthita hai, vaha sabhI prANa ke adhIna hai| prANa vizvavyApI tattva hai| vaha cicchakti hai| iMdriyoM, mana va buddhi ke sabhI vyApAra prANa kI zakti para calate haiN| prANarUpa cicchakti vilakSaNa gatimAn hai, aura jIva ke janma-maraNAdi sabhI vyavahAra usakI icchAnusAra hote haiN| yaha dUsare prazna kA garbhitArtha hai| phira kauzalya azvalAyana ne pUrva sUtra ke hI anurodha se apanA (tIsarA) prazna pUchA- " he bhagavan, prANa kisase utpanna hotA hai| isa zarIra meM vaha kisa prakAra AtA hai| svayaM ko vibhakta karate hue vaha zarIra meM kisa prakAra rahatA hai aadi| ___isa para pippalAda ne batAyA- yaha prANa AtmA se utpanna hotA hai| jisa prakAra deha ke sAtha chAyA rahA karatI hai, usI prakAra AtmA ke sAtha yaha prANa rahA karatA hai| mana ke dvArA kiye gae pUrva karma ke anusAra vaha zarIra meM AtA hai| isa prazna ke uparAMta sauryAyaNI gArgya ne apanA (cauthA) prazna upasthita kiyA- "he bhagavana, zarIra meM kaunasI iMdriyAM nidrita hotI haiN| kaunasI iMdriya jAgrat rahatI haiN| svapna kauna dekhatA hai| sukha kise hotA hai| zrI pippalAda ne uttara dete hue kahA- nidrista avasthA meM sabhI iMdriyAM, apane viSayoM ke sAtha, svayaM se zreSTha va divya aise mana meM lIna hotI haiN| isa avasthA ko suSupti kahate haiN| isa zarIrarUpI nagarI meM prANAdi vAyu jAgrat rahate haiN| mana svaproM kA anubhava letA hai| jisa prakAra pakSI apane nivAsavRkSa para ekatrita huA karate haiM usI prakAra pRthvI, Apa, teja, vAyu va AkAza, apane tanmAtra,unake viSaya Adi sabhI, AtmA meM lIna hokara vizrAMti lete haiN| praznakaumudI (jyotiSakaumudI) - le. niilknntth| I. 16 vIM shtii| praznatantram - kerala siddhAnta ke antargata tAMtrika graMtha / zloka3601 praznArtharatnAvalI - le. lAlA paNDita, kaashmiirii| jyotiHzAstrIya rcnaa| praznAvalIvimarza - DA. zrI. bhA. vaNekara, naagpur| bhArata sarakAra ke saMskRtAyoga kI praznAvali kA savistara parAmarza isa nibaMdha liyA gayA hai| praznopaniSad - yaha upaniSad atharvaveda se saMbaddha hai| pippalAda RSi ke 6 ziSyoM ne unheM 1-1 prazna pUchA, aura pippalAda ne una praznoM samarpaka uttara diye| isI liye prastuta upaniSad ko ukta nAma prApta huaa| isakA upakrama nimna prakAra hai___eka bAra sukeza bhAradvAja, zailya satyakAma, sauryAyaNI gAye, kauzalya AzvalAyana, bhArgava vaidarbhI va kabaMdhI kAtyAyana nAmaka 6 brahmaniSTha ziSya apane guru pippalAda ke pAsa Akara unase brahma-vidyA batAne kI prArthanA kI taba pippalAda ne kahA, "tuma loga yahAM rahakara eka varSa tapa, brahmacarya va zraddhA kA pahale saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 207 For Private and Personal Use Only
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir phira zaiva satyakAma kA (5) vAM prazna thA- "jo vyakti prANAMta taka praNava kA dhyAna karatA hai, vaha dhyAna ke kAraNa kisa loka meM jAtA hai| zrI. pippalAda kA uttara - "oMkAra rUpI brahma ubhayavidha hotA hai- para va apr| ataH saMbaMdhita vyakti jisa prakAra ke brahma kA dhyAna karatA hai, usI kI ora vaha jAtA hai| jo vyakti tInoM hI mAtrAoM se yukta oMkAra kA dhyAna karatA hai, vaha sthira citta hokara jJAnI banatA hai aura brahmaloka ko jAtA hai| ___ aMta meM sukeza bhAradvAja ne apanA (6 vAM) prazna prastuta kiyA- "SoDazakalAtmaka puruSa kahAM rahatA hai"| isa prazna kA uttara dete hue pippalAda RSI ne batAyA"SoDazakalAtmaka puruSa mAnava-zarIra ke aMtarbhAga meM rahatA hai| usakI 16 kalAeM, usI kI ora jAne vAlI haiN| ve kalAeM usa puruSa taka pahuMcane para usase ekarUpa hotI hai aisA jJAnI jana kahate haiN| praznottaropAsakAcAra - le- sakalakIrti / jainaacaary| I. 14 vIM shtii| 24 pricched| pitA- karNasiMha / mAtA- shobhaa| prasaMgalIlArNava - (kAvya) le- ghanazyAma / I. 18 vIM shtii| prasannakAzyapam (rUpaka) - le- jaggU shriibkulbhuussnn| sana 1951 meM prakAzita / aMkasaMkhyA- tIna / kathAvastu kalpita / zAkuntala ke bAda kI ghaTanAeM citrita haiN| kathAsAra- rAjA duSyanta, kaNvAzrama meM zakuntalA evaM bharata ke sAtha padhArate haiN| vahAM anasUyA, priyaMvadA, gautamI, kaNva Adi se bheMTa hotI hai| kaNva prasanna hokara saba ko AzIrvAda dete haiN| prasannapadA - le- cndrkiirti| zUnyavAdI nAgArjunakRta mAdhyamikakArikA para prasiddha ttiikaa| gaMbhIra viSaya kA sarasa evaM prasAdayukta vivecana isameM hai| viSaya- bauddhdrshn| prasanna-prasAdam (rUpaka) - le- DA. ramA caudharI (za, 20) / baMgAlI gAyaka rAmaprasAda kI jIvanagAthA isa meM citrita hai| unake gItoM ko saMskRta rUpa diyA gayA hai| dRzyasaMkhyA- dasa / prasannamAdhavam - le- gaMgAdharazAstrI maMgarulakara / nAgapura nivaasii| prasannarAghavam (nATaka) - le- jydev| isa nATaka kI racanA 7 aMkoM meM huI hai aura isakA kathAnaka rAmAyaNa para AdhRta hai| jayadeva ne mUla kathA meM nATya kauzalya ke pradarzanArtha aneka parivartana kiye haiM va prathama 4 aMkoM meM bAlakAMDa kI hI kathA kA varNana kiyA hai| prathama aMka meM maMjIraka va nupUraka nAmaka baMdIjanoM ke dvArA sItAsvayaMvara kA varNana kiyA gayA hai| isa aMka meM rAvaNa va bANAsura apane-apane bala kI prazaMsA karate hae va paraspara saMgharSa karate hue pradarzita kiye gaye haiN| dvitIya aMka meM janaka kI vATikA meM puSpAvacaya karate hue rAma va sItA ke prathama darzana kA varNana kiyA gayA hai| tRtIya aMka meM vizvAmitra ke sAtha rAma va lakSmaNa ke svayaMvara-maMDapa meM Ane kA varNana hai| vizvAmitra rAjA janaka ko rAma-lakSmaNa kA paricaya dete haiM aura rAjA janaka unakI suMdaratA para mugdha hokara apanI pratijJA ke liye mana-hI-mana dukhI hote haiN| vizvAmitra kA Adeza prApta kara rAma ziva-dhanuSya ko toDa DAlate haiN| caturtha aMka meM parazurAma kA Agamana va rAma ke sAtha unake vAgyuddha kA varNana hai| paMcama aMka meM gaMgA, yamunA va sarayU ke saMvAda dvArA rAma-gamana va dazaratha kI mRtyu kI ghaTanAeM sUcita kI jAtI haiN| haMsa nAmaka pAtra ne sItA-haraNa taka kI ghaTanAoM ko sunAyA hai| SaSTha aMka meM virahI rAma kA atyaMta mArmika citra upasthita kiyA gayA hai| hanumAna kA laMkA jAnA va laMkA-dahana kI ghaTanA kA varNana isI aMka meM hai| zokAkula sItA dikhAI paDatI hai aura unake mana meM isa prakAra kA bhAva hai ki, rAma ko unake caritra ke saMbaMdha meM zaMkA to nahIM hai, yA rAma kA unake prati anurAga to nahIM naSTa ho gayA hai| usI samaya rAvaNa AtA hai aura sItA ke prati prema prakaTa karatA hai| sItA usase ghRNA karatI hai| rAvaNa unheM kRpANa se mArane ke liye dauDatA hai| usI samaya usake hanumAn dvArA mAre gaye apane putra akSaya kA sira dikhAI paDatA hai| sItA hatAza hokara citA meM svayaM ko bhasma kara denA cAhatI hai, para aMgAre motI ke rUpa meM pariNata ho jAte haiN| hanumAn dvArA rAma kI aMgUThI girAne kI ghaTanA kA bhI varNana kiyA gayA hai| hanumAn prakaTa hokara sItA ko rAma ke ekapatnI-vrata kA samAcAra sunAte haiM jisase sItA ko saMtoSa hotA hai| saptama adhyAya meM prahasta dvArA rAvaNa ko eka citra dikhAyA jAtA hai jise mAlyavAn ne bhejA hai| isa citra meM zatru ke AkramaNa va setu-baMdhana kA dRzya citrita hai para rAvaNa use korI kalpanA mAna kara usa para dhyAna nahIM detaa| kavi ne vidyAdhara va vidyAdharI ke saMvAda ke rUpa meM yuddha kA varNana kiyA hai| aMtataH rAvaNa saparivAra mArA jAtA hai| nATaka ke aMta meM rAma, lakSmaNa, sItA, bibhISaNa va sugrIva ke dvArA bArI-bArI se sUryAsta va caMdrodaya kA varNana karAyA gayA hai| "prasanna-rAghava", hindI anuvAda sahita, caukhaMbA se prakAzita ho cukA hai| isa nATaka para (1) lakSmIdhara, (2) veMkaTArya, (3) raghunaMdana, (4) lakSmaNa, (5) narasiMha kI TIkAeM haiN| prasannarAghava meM kula ikatIsa arthopakSepaka haiN| inameM 3 viSkambhaka, pravezaka aura 27 cUlikAeM prasannarAmAyaNam - kavi- devara diikssit| pitA- zrIpAda / prasannahanumannATakam - le- vizvezvara dayAla cikitsA-cUDAmaNi / (I. 20 vIM) / iTAvA se prakAzita / rAmakathA para AdhArita / prasAdastava - le- rAmabhadra diikssit| kumbhakoNaM nivaasii| I. 17 vIM shtii| prastAra-cintAmaNi - le- cintAmaNi jyotirvid / I.sa. 1680 208 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra meM racita / 3 adhyAya / viSaya chaMdaH zAstra / isa para daivajJa kI gadya TIkA hai| viSaya- varNaprastAra, mAtrAprastAra tathA khaNDaprastAra / prastArapatana le- kRSNadeva / - 1 prastAvaratnAkara le- haridAsa / pitA- puruSottama / AzrayadAtAgadApattana ke adhipati vIrasiMha / racanA- 1557-8 meM viSayanIti, jyotiSazAstra Adi viSayoM ke padya / prastArazekhara le- zrInivAsa / pitA- veMkaTa / prasthAnabheda - le- madhusUdana sarasvatI / kATolapADA ke (baMgAla) nivaasii| I. 16 vIM zatI / vedAntaviSayaka graMtha / prasthAnaratnAkara le puruSottama puSTimArgI vidvAn / viSaya- nyAyazAstra | - hastikA le gaMgAdharabhaTTa yaha "durjana mukha-peTikA" nAmaka eka laghu-kalevara graMtha kI vistRta vyAkhyA hai| puSpikA meM vyAkhyAkAra paMDita kanhaiyAlAla, gaMgAdhara bhaTTa ke putra nirdiSTa kiye gaye haiN| vallabha saMpradAya ke mUrdhanya graMtha bhAgavata kI mahApurANatA ke viSaya meM prastuta kiye jAne vAle saMdehoM kA nirasana karane vAlI mUla 'capeTikA' to laghu hai, kintu usakI prastuta vyAkhyA meM viSaya kA pratipAdana baDe vistAra ke sAtha kiyA gayA hai| prahlAdacaMpU (yA nRsiMhacaMpU) le- kezavabhaTTa / racanAkAla - 1684 I. / isa caMpU - kAvya ke 6 stabakoM meM nRsiMhAvatAra kI kathA kA varNana hai| yaha eka sAdhAraNa koTi kI racanA hai| aura isameM bhramavaza prahlAda ke pitA ko uttAnapAda kahA gayA / isa caMpU-kAvya kA prakAzana, kRSNAjI gaNapata presa, muMbaI se 1909 I. meM ho cukA hai| saMpAdaka haiM harihara prasAda bhAgavata / prahlAdacaritam le nayakAnta prahlAdavijayam - le- kathAnAtha / www.kobatirth.org prahlAda vinodanam (rUpaka) le- nityAnaMda (za. 20) viSaya- bhakta prahlAda kA caritra / aMkasaMkhyA- pAMca / prAkRta evaM arthopakSepaka kA abhAva isameM hai / 14 prAkRta-piMgala le- piMgala muni / samaya- I. 14-15 zatAbdiyoM kA madhya / / prAkRtamaNidIpa (nATaka) le appayya dIkSita (tRtIya) I. 17 vIM zatI / prAkRtavyAkaraNam le- samantabhadra jainAcArya / I. prathama zatI, antima bhAga pitA zAnti varmA / / prAkRtavyAkaraNam le paM. haSIkeza bhaTTAcArya aMgrejI anuvAdasahita prkaashit| - - - - - prAcInajyotiSAcAryavarNanam - le- bApUdeva zAstrI / prAcInavaiSNavasudhA (patrikA) kAryAlaya kAMcIvaram 1913 meM prkaashn| prAcyakaTha 1 yaha kRSNayajurveda kI lupta zAkhA hai| prAcyaprabhA (rUpaka) le- gaMgAdhara kviraaj| I. 20 vIM zatI / agnipurANa ke "alaMkAra khaNDa" para AdhArita racanA / prANatoSaNI - le- prANakRSNa vishvaas| sahakArI le. rAmatoSaNa zarmA / viSaya- saba taMtroM kA sAra / sahayogI tathA nirmAtAdonoM ke nAmoM ke Adyanta akSaroM se graMtha kA nAmakaraNa huA hai| prANapaNA le puruSottama (I. 11 vIM zatI) pataMjali ke mahAbhASya para laghuvRtti / - - prANAgnihotram Izvara- kArtikeya saMvAdarUpa yogaparaka taMtragraMtha / prANAgnihotropaniSad - yajurveda se saMbaMdhita eka navya upaniSad / isake cAra khaMDa haiN| prathama khaMDa prAraMbha meM zarIra yajJa ko samasta upaniSadoM kA sAra batAte hue kahA gayA hai ki zarIra-yajJa kiyA jAne para agnihotra kI AvazyakatA nahIM rhtii| pazcAt agni kI mahattA kA varNana hai| anna, dvipAda va catuSpAda prANiyoM ko bala pradAna karatA hai| use zuddha karane ke liye IzAna kI prArthanA karanI hotI hai| zarIrarastha prANa hI agni hai / isa agni ko anna kI Ahuti dene ke pahale, jala kA prAzana karate hue sabhI pApoM ko dho DAlanA hotA hai| usI prakAra paMcaprANoM ko Asanastha karane hetu Apozana ke jala kA (bhojana ke pUrva Acamana kA) upayoga karanA hotA hai / dvitIya khaMDa meM agni kI stuti hai| bhojana karate samaya manuSya vastutaH agnihotra hI kiyA karatA hai| mAnava ke zarIra meM sUryAgni, darzanAgni, koSThAgni nAbhi-pradeza meM hotI haiN| vaha gArhapatyAgni kA pratIka hai| vahIM caturvidha anna ko pacAtI hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tRtIya khaMDa meM 37 prazna upasthita kiye gae haiM aura caturtha khaMDa meM unake uttara diye gaye haiN| una uttaroM ke dvArA Atma-yajJa kA hI varNana kiyA gayA hai| unameM AtmA ko yajamAna, vedoM ko Rtvija, ahaMkAra ko adhvaryu, oMkAra ko yUpa, kAma ko pazu, tyAga ko dakSiNA va maraNa ko avabhRthastrAna batAyA gayA hai| aMta meM kahA gayA hai ki prANAgnihotra ke isa tattva ko jAnane vAlA mukta ho jAtA hai / 1 prAtaH pUjAvidhi le narottamadAsa caitanya saMpradAya ke anuyAyiyoM ke lie| For Private and Personal Use Only 1 prabhAvatam (nATaka) le raghunAtha sUri (18 vIM shtii)| raMganAtha yAtrotsava meM abhinIta zRMgArapradhAna aMkasaMkhyA sAta prAmANyabhaMga le anantakIrti jainAcArya / I. 8-9 vIM zatI / prAmANyavAdadIdhiti (TIkA) le- gadAdhara bhaTTAcArya / prAyazcittam - le- akalaMkadeva / (2) nATaka / le- rAmanAtha mizra racanAkAla- sana 1952 meM / kathAvastu utpAdya / aMkasaMkhyA pAMca / nAyikA pradhAna nATaka / saMbhavataH sana 1961 meM prakAzita / kathAsAra kisI nirAzrita bAlikA ko eka kisAna Azraya dekara usakA pAlana poSaNa karatA hai| rAjA saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 209 - -
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir le- rtnpaanni| prAyazcittaprakaraNam - le-bhttttoji| (2) le- bhvdev| (bAla-valabhIbhujaMga- upAdhi) (3) le- raamkRssnn| prAyazcittaprakAza - le- prdyotnbhttttaacaary| balabhadra ke putra / prAyazcittapradIpa - le- raajcuuddaamnni| ratnakheTa zrInivAsa dIkSita ke putr| (2) le- rAmazarmA / (3) le- vaahiniipti| (4) le- shNkrmishr| bhavanAtha ke putra / I. 15 vIM shtii| (5) le- keshvbhtttt| (6) le- gopaalsuuri| (bodhAyana zrautasUtra ke eka bhASyakAra) (7) le- premanidhi pnt| I. 17-18 vIM shtii| (8) le- varadAdhIza yajvA / veMkaTAdhIza ke ziSya dvArA / prAyazcittaprayoga - le-bAlazAstrI kaaglkr| (2) le- ananta diikssit| (3) le- tryNbk| (AzvalAyana para aadhaarit)| (4) le- divaakr| prAyazcittamaMjarI - le- bApUbhaTTa kelkr| pitA- mahAdeva / racanA- san 1814 meN| prAyazcittamanohara - le- murAri mishr| pitA- kRssnnmishr| gurukezavamizra tathA raambhdr| prAyazcittamayUkha - le- niilknntth| ghArapure dvArA prakAzita / prAyazcittamArtaNDa - le-mArtaNDa mishr| lekhana samaya- 1622-23 usa kisAna ko pIDA detA hai| rAjaputra usa kisAna-kanyA para lubdha hai parantu rAjA kruddha ho apane putra ko niSkAsita karatA hai| yuga ke prabhAva se anta meM rAjA pachatAtA hai aura rAjaputra kA vivAha usI kanyA ke sAtha tathA rAjakanyA kA vivAha pIDita kisAna yuvaka ke sAtha karAtA hai| prAyazcittakadamba - (aparanAma- nirNaya) le- gopAla nyAyapaMcAnana / viSaya- dhrmshaastr| prAyazcittakadambasArasaMgraha - le-kAzInAtha tarkAlaMkAra / zUlapANi, madanapArijAta, navyadvaitanirNayakAra candrazekhara ke mata isameM varNita haiN| prAyazcittakamalAkara - le- kamalAkarabhaTTa / viSaya- dharmazAstra / prAyazcittakArikA - le- gopAla / baudhAyanasUtra para AdhArita / prAyazcittakutUhalam - le- kRssnnraam| (2) le- mukundalAla / (3) le- rghunaath| gaNeza ke putra evaM anantadeva ke ziSya / viSaya- zrauta evaM smArta prAyazcitta / samaya- lagabhaga 1660-1700 ii.| (4) le- raamcNdr| zUlapANi ke prAyazcittaviveka para aadhaarit| prAyazcittakaumudI (prAyazcittaviveka) . le- kRSNadeva smaartvaagiish| (2) (prAyazcittaTippaNI) le- raamkRssnn| prAyazcittacandrikA - le- divaakr| pitaa-mhaadev| (2) lemukuNdlaal| (3) le- bhaiyAlavaMzaja rmaapti| (4) lerAdhAkAnta dev| (5) le- vishvnaathbhtttt| prAyazcittacintAmaNi - le- vAcaspati mishr| prAyazcittatattva - le- rghunndn| jIvAnanda dvArA prakAzita / TIkAgraMtha (1) kAzInAtha tarkAlaMkAra dvaaraa| kalakattA meM 1900 meM prkaashit| (2) rAdhA-mohana gosvAmI dvArA (baMgalAlipi meM kalakattA meM mudrita, (1885) / prastuta lekhaka kolabuka kA mitra, caitanya kA anuyAyI evaM advaitavaMzaja thaa| (3) AdarzaviSNurAma siddhAntavAgIza dvArA likhita / prAyazcittadIpikA - le- anntdev| Apadeva ke putr| (yaha prAyazcittazatadvayI hI hai)| viSaya- zrautakRtyoM meM praayshcitt| (2) le- bhaaskr| (3) le- raam| (4) le-loknaath| vaidyanAtha ke putr| (lekhaka ke sakalAgamasaMgraha se sNgRhiit)| (5) le- vaahiniipti| prAyazcittanirUpaNam - le-ripuNjy| kalakattA meM baMgalA lipi meM mudrita (I. 1883 meM) (2) le- bhavadevabhaTTa / prAyazcittanirNaya - le- gopAla nyaaypNcaann| (2) leanntdev| prAyazcittapaddhati - le- kaamdev| sana 16691 (2) lejambanAtha sbhaadhiish| pitA- hemaadri| paTalasaMkhyA 4 / (3) leraamcNdr| pitA- sUryadAsa / prAyazcittapArijAta - le- gaNezamizra mhaamhopaadhyaay| (2) prAyazcittamuktAvalI - le-divaakr| mahAdeva ke putr| lekhaka ke dharmazAstrasudhAnidhi kA aNsh)| lekhaka ke putra vaidyanAtha dvArA anukramaNI kI gaI hai| (2) le- rAmacaMdrabhaTTa / prAyazcittasaMkSepa - le- cintAmaNi nyaayaalNkaar| prAyazcittasaMgraha . le- nArAyaNabhaTTa / racanA 1600 I. ke upraant| prAyazcitta kI paribhASA yoM dI huI hai"pApakSayamAtrakAmanAjanyakRtiviSayaM pApakSayasAdhanaM karma praayshcittm|" (2) le- kRSNadeva smaartvaagiish| prAyazcittasadodaya - le- sdaaraam| devezvara ke putra / prAyazcittasamuccaya - le- shriihRdyshiv| guru-Izvaraziva / viSayasAdhakoM kI pApavizuddhi ke lie Agama meM upadiSTa prAyazcitta / (2) le- trilocnshiv| (3) le- bhAskara / prAyazcittasAra - le- tryaMbaka bhaTTa molh| (2) le- dalapati / (nRsiMhaprasAda kA aNsh)| (3) le- hriraam| (4) lebhaTToji diikssit| jayasiMhakalpadruma dvArA vrnnit| (5) lezrImadAucA zukla diikssit| pratApanArasiMha meM vrnnit| (6) yAdavendra vidyAbhUSaNa ke smRtisAra se saMgRhIta / sana 1691 ii.|| prAyazcittasArakaumudI - le- vnmaalii| prAyazcittasArasaMgraha - (1) le- aanndcndr| (2) lenAgojI bhtttt| (3) le- ratnAkara mishr| prAyazcittasArAvalI - le- bRhannAradIyapurANa kA eka aMza / 210 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prAyazcittasudhAnidhi - le- saaynnaacaary| I. 13 vIM shtii| dharmazAstrAntargata AcAra, vyavahAra aura prAyazcitta viSayaka vivecn| prAyazcittasubodhinI-le-zrInivAsa mkhii| (aapstmbiiy)| prAyazcittazatadvayI - le- bhaaskr| cAra prakaraNoM meN| 1550 I. ke pUrva / TIkA- veMkaTeza vAjapeyI dvArA / (1584-5 ii.)| prAyazcittazatadvayI-kArikA - le- gopaalsvaamii| prAyazcitta-zlokapaddhati - le- govinda / prAyazcittasetu - le- sadAzaMkara / prAyazcittAdhyAya - yaha mahArAja sahasramalla zrIpati ke putra mahAdeva ke nibandhasarvasva kA tRtIya adhyAya hai| prAyazcittAnukramaNikA - le- vaidyanAtha diikssit| prAyazcittenduzekhara aura prAyazcittenduzekharasArasaMgraha- lenAgojibhaTTa / zivabhaTTa evaM satI ke putra / 1781-82 I. meM racita / prAyazcittoddhAra - le- divaakr| mahAdeva ke putr| (isake anya nAma haiM : smArtaprAyazcitta evaM smaartnisskRtipddhti)| prAyazcittodyota - le- dinkr| (dinakarodyotakA aNsh)| prAyazcittaughasAra - isameM aparAdhoM ko cAra zIrSakoM meM bAMTA gayA hai| (1) ghora, (2) mahAparAdha, (3) marSaNIya (kSantavya) evaM (4) laghu / inake prAyazcittoM kA vivaraNa isakA viSaya hai| prAyazcittaratnamAlA - le- rAmacaMdra diikssit| prAyazcittaratnAkara - le- ratnAkara mizra / prAyazcittarahasyam - le- dinakara / smRtiratnAvalI meM ullikhita / prAyazcittavAridhi - le- bhvaannd| prAyazcittavidhi - le- mayUra appaya diikssit| isameM hemAdri evaM mAdhava kA ullekha hai| (2) le- shaunk| (3) leajJAta zlioka- 800 / kAmikataMtra, kriyAkramadyotikA tathA dIkSAzAstra se sNgRhiit| (4) le- bhAskara / prAyazcittavidhipaTalAdi- zloka- 2000 / viSaya- pratiSThA aur| utsvvidhi| prAyazcittavinirNaya - le- yshodhrbhtttt| (2) le- bhttttojii| prAyazcittaviveka - le- shriinaath| I. 15-16 vIM shtii| (2) le- shuulpaanni| jIvAnandadvArA mudrit| isa para goviMdAnandakRta tattvArthakaumudI, rAmakRSNakRta "kaumudI" aura ajJAta lekhaka-kRta nigUDha prakAzikA nAmaka tIna TIkAeM likhI gaI haiN| prAyazcittavyavasthAsaMgraha - le- mohanacaMdra / prAyazcittavyavasthAsaMkSepa - le- nyAyAlaMkAra, cintAmaNi bhaTTAcArya / inhoMne tithi, vyavahAra uddhAra, zrAddha, dAya para bhI "saMkSepa" likhA hai| I. 17 vIM shtii| prAyazcittavyavasthAsAra - le.. amRtanAtha / prAsaMgikam - le- harijIvana mishr| I. 17 vIM shtii| prahasana koTi kI rcnaa| zAbdika krIDA dvArA hAsya rasa kI nirmiti / kathAsAra- mahArAja pratApa paMkti kA maMtrI prakRSTadeva 'pra' kA pracAraka hai| keralIya bhaTTa 'pra' kA virodhii| donoM meM vAgyuddha hotA hai jo yonimaMjarI nAmaka vezyA ke Agamana se samApta hotA hai| aba dUsarA vivAda calatA hai ki yonimaMjarI ke putra kA pitRtva kisakA hai| donoM rAjA se nirNaya cAhate haiM itane meM eka vAnara prakRSTadeva kI patnI prakRtipriyA kA dharSaNa karatA hai- bhAgane para antaHpura meM ghusatA hai aura usake pIche rAjA bhI dauDatA calA jAtA hai| prAsabhAratam - le- sUryanArAyaNa / prAsAdadIpikAmaMtraTippanam - tAMtrika saMgraha graMtha / 28 AhnikoM meM puurnn| viSaya- mandirapratiSThA Adi vividha viSaya / prAsAdapratiSThA - (1) le- nRhari (paNDharapura upAdhi) pratiSThAmayUkha evaM matsyapurANa para AdhArita grNth| (2) le- bhAguNimizra / prAsAdazivapratiSThAvidhi - le- kmlaakr| prAsAdapratiSThAdIdhiti - le- anntdev| rAjadharmakaustubha kA aNsh| prinsapaMcAzat - le- kavi- rAjA sara surendramohana ttaigor| isa khaNDa kAvya meM prinsa oNpha velsa kI prazaMsA hai| priyadarzikA (nATikA)- le- mahArAja hrssvrdhn| aMkasaMkhyA caar| isakA nAmakaraNa nAyikA priyadarzikA ke nAma para kiyA gayA hai| isakI kathAvastu guNADhya kI "bRhatkathA" se lI gaI hai aura racanAzailI para mahAkavi kAlidAsa kRta "mAlavikAgnimitra" kA prabhAva hai| isameM kavi ne vatsanareza mahArAja udayana tathA mahArAja dRDhavarmA kI duhitA priyadarzikA kI praNaya-kathA kA varNana kiyA hai| nATikA ke prAraMbha meM kaMcukI vinayavasu, dRDhavarmA kA paricaya prastuta karatA hai| isameM yaha sUcanA prApta hotI hai ki dRDhavarmA ne apanI putrI rAjakumArI priyadarzikA kA vivAha kauzAMbI-nareza vatsarAja ke sAtha karane kA nizcaya kiyA thA para kaliMga nareza kI ora se kaI bAra priyadarzikA kI yAcanA kI gaI thii| ataH kaliMganareza, dRDhavarmA . ke nizcaya se krUddha hokara usake rAjya meM vidroha nirmANa kara detA hai aura donoM pakSoM meM ugra saMgrAma hone lagatA hai| kaliMga-nareza, dRDhavarmA ko baMdI banA letA hai kiMtu kaMcukI, dRDhavarmA kI putrI priyadarzikA kI rakSA kara use vatsarAja udayana ke prAsAda meM pahuMcA detA hai aura vahAM mahArAnI vAsavadattA kI dAsI ke rUpa meM vaha rahane lagatI hai| usakA nAma AraNyakA rakhA jAtA hai| dvitIya aMka meM vAsavadattA ke liye puSpAvacaya karatI huii| AraNyakA ke sAtha sahasA udayana kA sAkSAtkAra hotA hai aura ve donoM eka-dUsare ke prati anurakta ho jAte haiN| jaba priyadarzikA rAnI ke liye kamala kA phUla toDatI hai to sahasA bhauroM kA jhaMDa A saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 211 For Private and Personal Use Only
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhamakatA hai| isase priyadarzikA becaina ho uThatI hai| usI prItipathe - kavi- zrIrAma bhikAjI velnnkr| 25 gItoM kA samaya vidUSaka ke sAtha bhramaNa karatA huA rAjA udayana vahAM premaviSayaka kAvya / devavANI maMdira muMbaI 4 dvArA sana 1985 A pahuMcatA hai aura latA-kuMja meM maMDarAne vAle bhramaroM ko meM prkaashit| dUra bhagA detA hai| yahIM se udayana va priyadarzikA meM prathama prItiviSNupriyam (rUpaka) - le. yatIndravimala caudhurI / prema kA bIjavapana hotA hai| priyadarzikA kI sakhI una donoM prAcyavANI se sana 1958 meM, tathA "maMjapA'' meM 1961 meM ko ekAkI choDa kara calI jAtI hai aura ve svataMtratApUrvaka prkaashit| viSaya - caitanya mahAprabhu kI patnI viSNupriyA kI vArtAlApa karane kA avasara prApta karate haiN| tRtIya aMka meM critgaathaa| aMkasaMkhyA-gyAraha hai| udayana va priyadarzikA kI paraspara anurAgajanya vyAkulatA kA pretapradIpikA - le- gopInAtha agnihotrii| dRzya upasthita kiyA gayA hai| phira manoraMjana ke liye rAja-darabAra pretapradIpa - le- kRSNamitrAcArya / meM vAsavadattA ke vivAha para Adhata rUpaka ke abhinaya kI pretamaMjarI - (yA pretapaddhati)- le. dyAdumitra / vyavasthA kI jAtI hai| isa nATaka meM vatsarAja udayana apanI bhUmikA svayaM abhinIta karate haiM, aura priyadarzikA (AraNyakA) . pretamuktidA - le.- kSemarAja / vAsavadattA kA abhinaya karatI hai| yaha nATaka kevala darzakoM pretazrAddha-vyavasthAkArikA - le.- smaartvaagiish| ke manoraMjana kA sAdhana na bana kara vAstavika ho jAtI hai, premabandha - le.- premraaj| zloka - 1500 / aura udayana va priyadarzikA kI prIti prakaTa ho jAtI hai| isa premaratnAvalI - le.- kRSNadAsa kavirAja / I. 15-16 vIM shtii| rahasya ko jAna kara vAsavadattA krodhita ho uThatI hai| caturtha premarAjyam - le.- "vhikAra oNpha vekalilDa" nAmaka aMgrejI aMka meM priyadarzikA rAnI vAsavadattA dvArA baMdI banAI jAkara upanyAsa kA anuvaad| le. raMgAcArya / tNjaur-nivaasii| kArAgRha meM DAla dI jAtI hai| isI bIca rAnI kI mAtA kA premavijayam (nATaka)- le.- sundareza zarmA prakAzita / eka patra prApta hotA hai ki usake mausA dRDhavarmA, kaliMga-nareza aMkasaMkhyA-sAta / pradhAna rasa- shRNgaar| kathAvastu klpit| prAkRta ke yahAM baMdI haiN| yaha jAna kara rAnI dukhI hotI hai para usI kA abhaav| saMskRta ekeDamI dvArA abhinIta / kathAsArasamaya rAjA udayana vahAM Akara use batalAte haiM ki unhoMne magadhanareza pratAparudra kA rakSaka hemacandra videha se yuddha kara dRDhavarmA kI mukti hetu apanI senA kaliMga bheja dI hai| isI apane rAjya kI rakSA karatA hai| rAjA se vaha puraskRta hotA bIca vijayasena kaliMga-nareza ko parAsta kara dRDhavarmA kaMcukI ___ hai| yaha dekha senApati durmati ko IrSyA hotI hai| vaha chadma ke sAtha praveza karatA hai aura kaMcukI rAjA udayana ko badhAI se usako mAranA cAhatA hai paraMtu asaphala rahatA hai| rAjakumArI detA hai| rAjakumArI priyadarzikA ke na pAye jAne para vaha hemacandra para mohita hotI hai| hemacandra durmati kA vadha karatA apanA dukha bhI vyakta karatA hai| tabhI yaha sUcanA prApta hotI hai paraMtu rAjakanyA se prema karane para rAjA use bandI banAtA hai ki AraNyakA (priyadarzikA) ne viSa-pAna kara liyA hai| hai| kucha dinoM bAda zatru kA vidhvaMsa karane hetu use mukta vaha zIghra hI rAnI dvArA rAjA ke pAsa lAyI jAtI hai, kyoM kiyA jAtA hai| vijaya pAne ke upahAra svayaM rAjA use kanyAdAna ki maMtropacAra dvArA rAjA ko viSa kA prabhAva dUra karanA jJAta karatA hai| hai| mRtaprAya AraNyakA ko vahAM lAye jAte hI kaMcukI use premendusAgara - kavi - ruupgosvaamii| kRssnnbhktikaavy| 16 vIM pahacAna letA hai aura ghoSita karatA hai ki vaha usake svAmI shtii| dRDhavarmA kI putrI priyadarzikA hai| maMtropacAra se priyadarzikA preyasIsmRti - zeksapIyara ke saoNneTa kramAMka 29 kA anuvAda / svastha ho jAtI hai| taba rAnI vAsavadattA prasanna hokara usakA hAtha rAjA ke hAtha meM de detI hai| bharatavAkya ke pazcAt nATaka anuvAdaka haiM mahAliMgazAstrI / kI samApti hotI hai| isa nATikA meM zrRMgArarasa kI pradhAnatA prodgIthAgama - zaMkara-pArvatI sNvaadruup| viSaya - dakSiNa hai aura isakA nAyaka rAjA udayana dhIra-lalita hai| kAlikA ke dakSiNatva aura zivArUDhatva kA niruupnn| ugratArA, __priyadarzikA meM cAra arthopakSepaka haiN| inameM eka viSkambhaka, tripurA Adi kI utpatti / kAlikA kA mahAvidyAtva / pUjAvidhi, / bhuvanezvarI Adi mahAvidyAoM kA nirUpaNa, gurukramanirUpaNa / 2 pravezaka aura 1 cUlikA hai| pracaMDacaNDikA ke bIjamantra, pUjana Adi kA nirUpaNa, poDazAkSara priyadarziprazastaya - le. ma. ma. rAmAvatAra zarmA / kaashii-nivaasii| Adi mantroM kA niruupnn|| yaha azokastambhoM ke pAlI lekhoM kA saMskRta saTIka saMskaraNa hai| prauDhamatAbjamArtaNDa - (yA kAlanirNayasaMgraha) le.-pratAparudradeva / priyapremonmAda - le- prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| prauDhamanoramA - le.- bhaTTojI diikssit| unhIM ke siddhAntakaumudI prItikusumAMjali - (saMkalita kAvyasaMgraha)- kAzI ke katipaya nAmaka navyavyAkaraNa viSayaka graMtha kI prasiddha ttiikaa| isameM paNDitoM dvArA rAnI vhikToriyA kI stuti meM racita kAvyoM kA sNgrh| prakriyA-kaumudI (rAmacandrakRta) tathA usakI TIkAoM kA sthAna 212 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra sthAna para khaNDana kiyA hai| lekhaka ne "yathottaraM munInAM prAmANyam'' para vizeSa bala diyA hai| prAcIna graMthakAroM ke samAna isane pUrvasUrioM kA mata digdarzana nahIM kiyaa| isakI TIkA ke bAda vaha prathA hI banda ho gii| prauDhamanoramA para bhaTTojI ke pautra hari dIkSita ne "bRhacchandarala" aura "laghuzandara" nAma kI do vyAkhyAeM likhI haiM laghuzabda para aneka vaiyAkaraNoM ko TIkAeM hai| jagannAtha paNDitarAja ne manoramAkucamardana nAmaka TIkAdvArA prauDhamanoramA kA khaMDana kiyA hai| phakkikAprakAza le. indradatta upAdhyAya / yaha vaiyAkaraNa siddhAntakaumudI kI TIkA hai| 1 phiTsUtrANi le. zaMtanu phiT arthAt praatipdik| prAtipadika arthAt arthavat kiMtu adhAtu tathA apratyaya varNa-samUha / ina prAtipadikoM ke svAbhAvika udAtta, anudAtta evaM svarita svara batAne hetu ina sUtroM kI racanA kI gaI hai| inakI saMkhyA kevala 87 hai, aura unheM aMtodAtta, AdyudAtta, dvitIyodAtta va paryAyodAtta nAmaka 4 pAdoM meM vibhAjita kiyA gayA hai| pataMjali ne apane mahAbhASya meM ina sUtroM kA AdhAra liyA hai| ataH zaMtanu kA kAla IsA pUrva dUsarI zatAbdI se bhI prAcIna nizcita hotA hai ye sUtra pANini ke bhI pahale ke hone cAhiye aisA mata siddhAntakaumudI ke vaidika prakaraNa para subodhinI nAmaka TIkAgraMtha ke lekhaka ne aMkita kiyA hai| phiT sUtrakAra zaMtanu kI paraMparA pANini se bhinna pratIta hotI hai| sAmAnyataH loga samajhate haiM ki udAttAdi svara kevala vedoM meM hI hote haiM, laukika bhASA meM nahIM kintu yaha bAta phiTsUtrakAra nahIM maante| laukika bhASA meM bhI pratyeka zabda ko svara hotA hai| aisA ve kahate haiM / racanA, arthabheda ke kAraNa laukika bhASA meM bhI pratyeka zabda ko svara hotA hai aisA ve kahate haiM / udAharaNArtha arjuna zabda kA eka artha ghAsa hotA hai / ataH usa artha meM vaha aMtodAtta hogA tathA vRkSAdi ke artha meM AdyudAtta / kRSNa zabda mRgavAcaka ho, taba vaha aMtodAnta va vizeSanAma ho taba vikalpa se aMtodAtta arthAt eka bAra AnudAna bhI hogaa| aise aneka zabdoM kI svayaka carcA phiTsUtra meM AI hai| - www.kobatirth.org - bakadUtam le. ma. ma. bagalAkrama - kalpavallI tIna stabakoM meM pUrNa viSaya bagalAmukhI kI puujaa-prkriyaa| bagalApaMcAMgam - zloka bagalApaTanam - isameM saMkSepataH bagalAmukhI kI pUjAprakriyA pradarzita hai| isakA nirmANa kRSNAnanda racita tantrasAra ke AdhAra para mAnA jAtA hai| lagabhaga 145 1 bagalAmukhI zloka ajitanAtha nyAyaratna / - le. anantadeva / reNukApuravAsI / upAsaka ke prAtaH kRtyoM ke sAtha - 500 1 bagalAmukhI paMcAMgam rudrayAmalAntargata zloka 2567 bagalAmukhIpaddhati se anantadeva zloka 8821 bagalAmukhI-pUjApaddhati zloka 400 I bagalA - rahasyam zloka 600| 1248 I bagalAcanapadI - le. rAghavAnandanAtha / zloka 400 | baghelavaMzavarNanam - le rUpamaNimizra / san 1957 meM viMdhya saMskRta vizva pariSad dvArA prakAzita / baTuka paMcAMga-prayogaddhati - zloka baTukapUjanapaddhati le. rAmabhaTTa / zloka baTukapUjApaddhati le. bAlambhaTTa / zloka baTukadIpadAna prayoga bhI sammilita hai| baTukabhairavatacam zloka 1255 - baTukabhairava paMcAMgam rudrayAmalAntargata, zloka 362 baTukabhairava - purazcaraNavidhi udaNDamAhezvaratantrAntargata zloka I I / 236 I - - - For Private and Personal Use Only - - - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - baTukabhairava-bakArAdi-sahakhanAma rudrayAmalatantrAntargata devI - hara saMvAdarUpa / le. - ramAnAtha / zloka - 60001 le. zrInivAsa / zloka baTukabhAskara baTukArcanacandrikA baTukArcanadIpikA - le.- kaashiinaath| zloka baTukArbanapaddhati (nAmAntara bhairavArcana candrikA) bAlaMbhaTTa / zloka 1500 I - - - 146 I 205 | isa meM - vizvasAroddhAra meM - - baTukArcanasaMgraha le. bAlaMbhaTTa / pitAmaha bhaTTa divAkara / pitA rAmabhaTTa 8 arcanoM (adhyAyoM) saMpUrNa viSaya baTukabhairava kI pUjA kA vistAra se varNana, tAntrika nitya homa, bhasmasAdhana, stotra, kavaca, sahasranAma ke samagra Avartana para vicAra, dizA-niyama, zAnti Adi kAmya karmoM meM pUjAvidhAna i. / baTukopaniSad atharvaveda se saMbaMdhita gadya-padyAtmaka eka navya upaniSad | ziva kA hI dUsarA nAma hai baTuka / isameM brahmA, viSNu, iMdra Adi sabhI devatAoM ko ziva arthAt baTuka ke rUpa mAna kara unakI vaMdanA karane ke liye maMtra diye gaye haiM bhasma meM paMcamahAbhUtoM kI zakti pratIka rUpa se rahatI hai tathA usake dhAraNa se mukti milatI hai, isa prakAra bhasmadhAraNa kA mahattva isameM batalAyA gayA hai| baTudaivatyam (tantra) le. naaraaynn| pitA yajJa / zloka 4940 24 paTaloM meM pUrNa viSaya vividha devatAoM kI pUjAvidhi / baddhayonimahAmudrAkathanam - toMDalatantra ke antargata / ziva-pArvatI saMvAdarUpa / yaha toMDala tantra kA 3 rA aura 4 thA paTala hI hai| babhruvAhanacampU le kuntukaDUNa taambrn| kAMganUra (kerala) nivAsI) / 600 I 696 1 * le. - - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 213
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra balidAnam - le. vA. A. laattkr| kolhApura nivaasii| yaha zrI. narasiMha cintAmaNa kelaMkara ke marAThI upanyAsa kA saMskRta anuvAda hai| balidAnamantra baTuka, kSetrapAla, yoginI tathA gaNapati ke liye balipradAna ke mantra isa meM varNita / viSaya devI caNDikA ke 425 | balikalpa zloka lie balidAna - vidhi | balividhAnam le rAghavabhaTTa (kAlItattvAntargata) zloka 328 1 - ballavadUtam - le. baTukanAtha shrmaa| hAsyarasAtmaka dUtakAvya / bAlarAmabharatam le. bAlarAma varmA / saMgItazAstra viSayaka prbndh| 18 adhyAya / bhAva, rAga aura tAla kA paraspara saMbaMdha, maukhika tathA vAdya saMgIta aura AMgika abhinaya se rasaprAdurbhAva kA pratipAdana kiyA hai| balivijayam le. jaggU zrIbakulabhUSaNa baMgaloranivAsI / chAyAtattva kI pracuratA aura sauSThavapUrNa hAsya isa kI vizeSatA / / hai| viSaya vAmanAvatAra kI kthaa| - - - www.kobatirth.org - - basavarAjIyam - le. bsvraaj| isa Ayurvedika graMtha kA pracAra dakSiNa bhArata meM adhika hai| isa meM 25 prakaraNa hai tathA jvarAdi rogoM ke nidAna evaM cikitsA kA vivecana hai| graMtha kA nirmANa aneka prAcIna graMthoM ke AdhAra para kiyA gayA hai| isakA prakAzana nAgapura (mahArASTra) meM paM. govardhana zarmA chAMgANI ne kiyA hai| bahuzruta le. san 1914 meM vardhA (mahArASTra) se paM. bAlacandrazAstrI vidyAvAcaspati ke sampAdakatva meM isa dvaimAsika patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| dUsare varSa se yaha prati mAsa chapane lgii| isameM veda, dharma, saMskRti Adi viSayoM ke nibandha, kaviyoM kI jIvanI aura antima pRSTha para samAcAra hote the / bahuvRca aveda meM bahu (arthAt sarvAdhika ) RcAyeM hone se pataMjali ne use bahavaca saMjJA dI hai| Rgveda kI jo zAkhAye pataMjali ke bhASya meM pAyI jAtI haiM, unameM bahuvaca bhI eka zAkhA hai| use bahavRcacaraNa bhI saMjJA hai / Rgveda kA yaha eka prasiddha caraNa hai| isa caraNa ke 21 bheda haiM : 214 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - "ekaviMzatidhA bAhvacam" aisA pataMjali kahate haiN| zatapatha brahmaNa meM (10-51-10) tathA ApastaMba zrItasUtra meM bahavRcAoM kA ullekha hai / aitareya tathA kauSItakI brAhmaNoM meM baca zAkhA kA eka bhI avataraNa nahIM pAyA jAtA / bahvRca zAkhA kI saMhitA tathA brAhmaNa saMprati upalabdha nahIM haiN| kumArilabhaTTa ke anusAra vasiSTha gRhyasUtra bavRca kA hai| (taMtravArtika 1-3-11) bahavRcopaniSad - eka navya upaniSad / isameM mahAtripurasuMdarI kI mahimA kA gadya meM varNana hai| bahavacagRhyakArikA le zAkalAcArya viSaya dharmazAstra / - bahavRcAhnikam - le. kamalAkara rAmacaMdra ke putra / lekhaka ke prAyazcittaratna kA ullekha isameM hai| viSaya- dharma zAstra / bAibala IsAI dharma kA yaha pavitratama graMtha mAnA gayA hai| saMsAra kI karIba bAraha sau se adhika pramukha tathA gauNa bhASAoM meM isa graMtha ke anuvAda ho cuke haiN| aMgreja Akramaka kI bhArata meM vijaya hone para IsAI dharmapracAra ke hetu saMskRta bhASA meM bAibala ke aneka anuvAda hue 1) san 1808-11 meM serAmapura (baMgAla) ke mizanariyoM dvArA viliyama kerI ke mArgadarzana meM mUla grIka bAibala se 3 khaMDoM meM prathama anuvAda huaa| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * 2) san 1821 meM usI mizana dvArA olDa a~Da nyU TesTAmeMTsa kA anuvAda prakAzita huA / 3) san 1841 meM kalakattA kI baipTisTa mizanarI sosAiTI dvArA sthAnika paMDitoM kI sahAyatA se grIka bhASIya nyU TesTAmeMTa kA anuvAda prakAzita huA / 4) san 1842 meM skUla buka sosAiTI presa, kalakattA, dvArA "prAvharbaj oNpha saoNlomana" kA anuvAda prakAzita huaa| 5) san 1843 meM kalakattA ke baipTisTa mizana dvArA mUla hibrU bAibala kA anuvAda prakAzita / 6) san 1844 meM usI mizana dvArA di phora gaoNsapelsa vitha di aeNkTsa oNpha di aposTalsa kA anuvAda prkaashit| 7) san 1845 meM "di buka oNpha di propheTa IsA in saMskRta" kA prakAzana / 8) san 1846 meM praoNvhaja oNpha saoNlomana kA mUla hibrU graMtha se anuvAda prkaashit| sana 1860 meM "bAibala phaoNra di paMDitsa" nAmaka jenesisa ke prathama tIna adhyAya TIkAsahita prakAzita hue| yaha savistara TIkA saMskRta aura sAtha hI aMgrejI meM je. Ara. baeNlanTAIna dvArA likhI gii| isa graMtha kA prakAzana laMdana meM huA / 9) sana 1877 meM "IzvarIya stavArthaka gItasaMhitA', kalakattA ke baipaTisTa mizana dvArA prakAzita huii| 10) sana 1877 meM baipTisTa mizana presa, kalakattA dvArA "khristIya dharmapustakAntargato hitopadezaH " nAmaka graMtha prakAzita huA / 11) sana 1877 meM usI mizana dvArA "mithilikhitaH susaMvAdaH ". prakAzita huA / 12) sana 1878 meM isI mizana dvArA "mArka likhitaH susaMvAdaH prakAzita / For Private and Personal Use Only 13) sana 1878 meM satyadharmazAstram mArkalikhitaH susaMvAdaH arthataH yezu khristIya caritadarpaNam" kA usI mizanadvArA prakAzana / 14) sana 1878 meM "lUka likhitaH susaMvAdaH " prakAzita /
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 15) sana 1878 meM "stristacaritam arthataH mithi mArka lUka, yohanera viracita susaMvAdacatuSTayam" nAmaka anuvAda usI mizana dvArA prakAzita / 16) sana 1878 meM yohAnalikhitaH susaMvAdaH nAmaka "gaoNspela oNpha seMTa jaoNna" kA anuvAda prakAzita / 17) sana 1910 meM kalakattA ke briTiza phaoNrena dharma-samAjadvArA, aMgreja va baMgAlI paMDitoM ke sahakArya se nyU TesTAmeMTa kA anuvAda "dharmapustakasya zeSAMza: arthataH prabhuNA yIzukhriSTena nirUpitasya nUtana - dharmaniyamasya graMthasaMgrahaH " isa nAma se prakAzita huaa| sana 1922 meM baipTisTa priMTiMga presa kalakattA dvArA phoTogrAphI paddhati se usakA punarmudraNa huaa| bAibala ke ina anuvAdoM ke atirikta khristadharma viSayaka kucha mahattvapUrNa graMthoM ke anuvAda IsAI mizana dvArA prakAzita hue haiM jaise: 1) IzvaroktazAstradhArA 2) paramAtmastava, 3) paoNlacaritam 4) khristasaMgItam khristadharmakaumudI, 5) 6) khristadharmakaumudI -samAlocanA aura 7 ) khristayajJavidhiH / yaha sA IsAI saMskRta sAhitya 19 vIM zatI meM prakAzita huA hai| bAMglAdezodayam (nATaka) le rAmakRSNa zarmA, dilliinivaasii| bhAratIya vidyAprakAzana (po.bA. 108 kacauDI galI, vArANasI) dvArA prkaashit| pAkistAna kA 1971 ke yuddha meM bhAratadvArA parAjaya hone ke bAda pUrvI pAkistAna ke sthAna para "bAMglAdeza" nAmaka nae rAjya kA udaya huaa| 20 vIM sadI kI isa mahattvapUrNa ghaTanA kA citraNa zrIrAmakRSNa zarmA ne prastuta nATaka meM kiyA hai| Adhunika saMskRta sAhitya kI dRSTi se yaha eka mahattvapUrNa nATaka hai / isa nATaka ke dasa aMkoM meM tatkAlIna pUrva pAkistAna ke rAjanaitika, sAmAjika, bhaugolika, sAMskRtika evaM kUTanaitika praznoM ko sparza kiyA gayA hai| DA. satyavrata zAstrI ne apanI pradIrgha aMgrejI prastAvanA meM nATaka kI kathAvastu kA savistara paricaya diyA hai| isa nATaka meM hujUra, gurillA, klaba, TrAMjhisTara kirAyAdAra jaise asaMskRta zabdoM kA sthAna sthAna para prayoga kiyA gayA hai| vANayuddhacampU le. - cunnI tAmbiran / krAMganUra- nivAsI / bANavijayam (kAvya)- le. zivarAma ckrvrtii| I bANastava le. rAmabhadra diikssit| kumbhakoNaM nivAsI I. 17 vIM zatI / bANAsura vijayacaMpU le. veMkaTa yA veMkaTAcArya / isa caMpU-kAvya meM 6 ullAsa haiM aura "zrImadbhAgavata" ke AdhAra para uSA-aniruddha kI kathA isameM varNita hai / bAlakAnAM javAhara:- le. - vighnahari deva / paM. javAharalAla neharu kA bAlopayogI caritra zAradA prakAzana (puNe- 30 ) dvArA prakAzita / bAlakRSNacampU - le. jIvanajI zarmA / bAlacaritam (nATaka) le. mahAkavi bhaas| saMkSipta kathAprathama aMka meM vasudeva navajAta zizukRSNa ko yamunA ke pAra gokula meM jAkara nanda ke pAsa rakha dete haiM aura nanda kI mUla putrI ko mathurA le Ate haiN| dvitIya aMka meM kaMsa vasudeva ke baMdIgRha se kanyA ko maMgavAkara mAra DAlatA hai, taba usI kanyA ke zarIra se nikalA huA daivI aMza kaMsa ke bhAvI vinAza kI sUcanA detA hai| tRtIya aMka meM dAmodara kA gopiyoM ke sAtha nRtya tathA ariSTaSabha kA vadha varNita hai| caturtha aMka meM dAmodara dvArA kAliyA nAga ke damana kI ghaTanA hai| paMcama aMka meM mathurA meM kaMsa ke dhanuryajJa meM dAmodara aura saMkarSaNa, cANUra aura muSTika nAmaka rAkSasoM kA vadha karate haiM tathA dAmodara kaMsa ko mArate haiM taba vasudeva agrasena ko mukta kara unakA rAjyAbhiSeka karate haiM / bAlacarita meM arthopakSepakoM kI saMkhyA 5 hai jinameM 1 ) pravezaka, 2) cUlikA / aMkAsya aura aMkAvatAra hai| isa nATaka meM viSkambhaka nahIM hai| isa nATaka kI kathA harivaMza purANa para AdhArita hai / bAlanATakam le. vAsudeva dvivedI vArANasI kI saMskRta pracAra pustakamAlA meM prakAzita laghunATaka / - bAlapAThyA le. raampaannivaad| I. 18 vIM shtii| kerlnivaasii| bAla - prabodhinI le. gosvAmI giridharalAlajI I. 18 vIM zatI / bhAgavata kI TIkA / hari prasAda bhAgIratha dvArA muMbaI se prkaashit| aneka TIkAlaMkRta bhAgavata ke saMskaraNa meM bhI prakAzita / prakAzaka kRSNazaMkara zAstrI (1965 I.) vallabhacAryajI kI TIkA subodhinI kI racanA aMzataH hone ke kAraNa sAMpradAyika matAnusAra taditara skaMdhoM kA tAtparya anirNIta raha gayA thA / isa abhAva kI pUrti prastuta bAla - prabodhinI dvArA huii| yaha TIkA svataMtra tathA saMpUrNa bhAgavata para nibaddha hai| yaha zuddhAdvai tathyoM kA AviSkAraka graMtharatna hai| isakI racanA baDI vidvatApUrNa hai| bAlabodha: - le. sArasvata vyUDha mizra / yaha vaiyAkaraNa siddhAnta kaumudI kI TIkA hai| bAlabodhakam - le.-AnandacaMdra / prAyazcittaviSayaka 46 zlokoM - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only kA prakaraNa / bAlabodhatantram - lo. kAzInAtha zloka 600 | bAlabodhinI le. vAmanAcArya jhlkiikr| mammaTakRta kAvya prakAza kI yaha Adhunika evaM sarvotkRSTa TIkA hai| TIkAkAra ne pUrvavartI prAyaH sabhI mahattvapUrNa TIkAoM kA parAmarza isameM kiyA hai| bAlambhaTTI - le. - lekhikA- lkssmiidevii| viSaya- AcAra, vyavahAra evaM prAyazcitta / ghArapure dvArA prkaashit| ghArapure ne vyavahAra ke aMza kA anuvAda kiyA hai| bAlabhAgavatam le. dharmasUri / I. 15 vIM zatI / bAlabhArata yA pracaNDapANDavam (nATaka) le. - rAjazekhara / I - - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 215 -
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yaha nATaka apUrNa sA hai| isake kevala 2 aMka upalabdha haiN| ho jAte haiM kiMtu kisI prakAra yaha yuddha Tala jAtA hai| tRtIya kathAvastu mahAbhArata se gRhIta hai| draupadIsvayaMvara, kapaTadyUta se ____ aMka laMkezvara meM sItA ko prApta na kara sakane ke kAraNa rAjya hAranA, draupadI kA sabhA meM apamAna tathA pANDava-vanagamana dukhI rAvaNa ko prasanna karane hetu sItA-svayaMvara kI ghaTanA ko yaha bhAga kavi ne aMkita kiyA hai| raMgamaMca para pradarzita kiyA jAtA hai| use dekha kara rAvaNa bAlabhairavasahasranAma - rudrayAmala se gRhIta / krodhita ho uThatA hai para vAstavika sthiti ko jAna kara usakA bAlabhairavIdIpadAnam - bhairavItantra ke antargata / viSaya- bAlabhairavI krodha zAMta ho jAtA hai| caturtha aMka "bhArgava-bhaMga" meM rAma (durgA kA eka rUpa) nimitta prajvalita dIpapradAna kI vidhi| va parazurAma ke saMgharSa kA varNana hai| devarAja iMdra mAtali ke bAlabhairavIsahasranAma - rudrayAmalAntargata / hara-gaurI saMvAda ruup| sAtha isa saMgharSa ko AkAza se dekhate haiM aura rAma kI vijaya para prasanna hote haiN| paMcama aMka "unmattadazAsana" meM sItA ke bAlamanoramA -le. vAsudeva vaajpeyii| vaiyAkaraNa siddhAntakaumudI viyoga meM rAvaNa kI vyathA varNita hai| vaha sItA kI kASTha-pratimA kI yaha vyAkhyA atyaMta sarala aura subodha hone ke kAraNa banAkara, mana bahalAtA huA dikhAyA gayA hai| SaSTha aMka chAtroM evaM vidvAnoM meM adhika pracalita hai| "nirdoSadazaratha" meM zUrpaNakhA va mAyAmaya ayodhyA meM kaikeyI bAlamArtaNDa-vijayam (nATaka) - le.-devarAja suri / tamilanADU va dazaratha kA rUpa dhAraNa karate hae dikhAye gaye hai| inhIM ke nivaasii| racanA- sana 1750 meN| viSaya- kerala ke rAjA ke dvArA rAma ke vana-gamana kI ghaTanA kA jJAna hotA hai| bAlamArtaNDa kA critrvrnnn| aMkasaMkhyA - paaNc| aitihAsika saptama aMka "asamaparAkrama' meM rAma va samudra ke saMvAda kA tathyoM se bharapUra parantu atirNjit| abhineyatA kI apekSA varNana hai| samudra taTa para baiThe hue rAma ke pAsa rAvaNa dvArA paThanIyatA adhika hai| lekhaka kI bhI eka pramukha bhUmikA hai| nirvAsita usakA bhAI bibhISaNa AtA hai| phira samudra para setu kathAsAra- zrIpadmanAbha ke zaMkhatIrtha meM nAyaka mAghasnAna karane bAMdhA jAtA hai aura rAma laMkA meM praveza karate haiN| aSTama hetu jAte haiN| vahAM viSNu prakaTa hokara kahate haiM ki anya aMka ko "vIravilAsa" kahA gayA hai| isa aMka meM rAma-rAvaNa rAjAoM ko jItakara prApta hue dhana se mere jIrNa mandira kA kA ghamAsAna yuddha varNita hai| meghanAda va kaMbhakarNa mAre jAte navInIkaraNa kro| digvijaya ke anantara rAjasUya vidhi se merA haiM aura rAvaNa mAyA ke dvArA, sItA kA kaTA huA sira rAma abhiSeka kro| rAjyadhurA maiM vahana karUMgA, tuma mere yuvarAja kI senA ke sammukha pheMka detA hai para vaha apane uddezya meM rhoge| rAjA digvijaya hetu sajja hote haiN| kavi abhinavakAlidAsa saphala nahIM ho paataa| navama aMka meM rAvaNa kA vadha varNita (lekhaka) vahAM apanI kavitA sunAkara rAjA kA utsAha baDhAte hai| aMtima dazama aMka "sAnaMdaraghunAtha" meM sItA kI agniparIkSA haiN| rAjA kavi ko puraskAra detA hai| digvijaya ke pazcAt rAjA aura vijayI rAma kA puSpaka vimAna dvArA ayodhyA ko lauTanA padmanAbha mandira kA nUtanIkaraNa karate haiN| padmanAbha para abhiSeka varNita hai| sabhI ayodhyAvAsI rAma kA svAgata karate haiM tathA kara unheM cakravartI cihna dhAraNa karAte haiM aura sArA zAsana rAma kA rAjyAbhiSeka kiyA jAtA hai| yaha mahAnATaka nATyakalA padmanAbha kI mudrA se calAkara svaMya kevala yuvarAja bane rahate haiN| kI dRSTi se saphala nahIM hai para kAvya kI dRSTi se mahattvapUrNa bAlarAghavIyam - le.-zaThagopAcArya / hai| rAma kI apekSA rAvaNa se saMbaddha ghaTanAeM isameM adhika bAlarAmarasAyanam - le.- kRssnnshaastrii| haiN| graMtha meM sragdharA va zArdUlavikrIDita chaMdoM kA adhika prayoga hai| bAlarAmAyaNa ke TIkAkAra haiM- 1) vidyAsAgara aura 2) bAlarAmAyaNam - le.- raajshekhr| yaha 10 aMkoM kA lkssmnnsuuri| mahAnATaka hai| kavi ne isa nATaka kI racanA nirbhayarAja ke liye kI thii| isakI racanA vAlmIkIya rAmakathA ke AdhAra bAlavAsiSTham - le.-prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja / vidrbhvaasii| para huI hai| sItA-svayaMvara se lekara rAma ke ayodhyA-pratyAgamana viSaya- yogavAsiSTha kA parAmarza / taka kI ghaTanAeM isa nATaka meM samAviSTa haiN| prathama aMka bAlavidhavA - le.-zrImatI lIlA raav-dyaal| muMbaI nivaasii| "pratijJA-paulastya" meM rAvaNa ke sItA svayaMvara hetu janakapura viSaya- samAja se upekSita tathA parivAra meM pIDita bAla-vidhavA jAne va sItA ke sAtha vivAha karane kI pratijJA kA varNana ke nAyaka anUpa se asaphala prema kI rocaka khaanii| hai| mahArAja janaka se sItA ko prApta karane ke liye rAvaNa bAlavivAhahAniprakAza - le.-rAmasvarUpa / eTA nivaasii| 1922 prArthanA karatA hai kiMtu janaka dvArA usakA prastAva asvIkRta meM mudrit| kiye jAne para vaha kruddha hokara calA jAtA hai| dvitIya aMka bAlazAstricaritam - le.- ma.ma.mA. gNgaadhrshaastrii| lekhaka rAma-rAvaNIya meM rAvaNadvArA apane sevaka mAyAmaya ko parazurAma ke guru kA padyamaya caritra / ke pAsa bheje jAne kA varNana hai| rAvaNa kA prastAva sunate bAlasaMskRtam - sana 1949 meM muMbaI se vaidya rAmasvarUpa zAstrI hI parazurAma kruddha hote haiM aura usase yuddha karane hetu udyata AyurvedAcArya ke saMpAdakatva meM isa patra kA prakAzana AraMbha 216/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlApUjApaddhati - le.- amRtAnanda / guru- IzvarAnanda / zloka 2501 huaa| bAlakoM meM saMskRta kA pracAra isakA pramukha uddezya thaa| ataH isakI bhASA sarala aura isameM prakAzita viSaya bAlakoM meM saMskRta ke prati ruci baDhAne vAle haiN| yaha patra bAlasaMskRta kAryAlaya, AgarA roDa, ghATakopara, mumbaI -77 se prakAzita hotA thaa| isakA vArSika mUlya pAMca rupaye thaa| bAlaharivaMzam - kavi- zaMkara nArAyaNa / bAlAvabodha - le.-kazyapa / siMhaladvIpa kA prasiddha vyAkaraNagraMtha / yaha cAndra vyAkaraNa kA saMkSipta rUpa hai| bArhaspatyasaMhitA- viSaya garbhAdhAna, puMsavana, upanayana evaM anya saMskAroM ke muhUrta / vIramitrodaya ne hAthiyoM ke viSaya meM isakA uddharaNa diyA hai| bASkalamantropaniSad - eka gauNa upaniSad / isameM triSTubh chaMda meM 25 zloka haiN| isa upaniSad kI katipaya paMktiyAM Rgveda meM pAyI jAtI haiN| Rgveda meM ullekhita medhAtithi aura iMdra kI kathA (8-2-40) isameM bhI hai| isameM prAraMbha meM meghAtithi tathA iMdra kA tAttvika tathA kAvyamaya saMvAda diyA gayA hai| isakA pratipAdya iMdra-brahma kA ekatva hai| bASkalazAkhAeM (Rgveda kI) - zAkalya saMhitA ke samAna bASkaloM kA brAhmaNa bhI pRthak hogA aisA abhyAsakoM kA tarka hai| bASkaloM kA aMtima sUkta- "tacchayorAvRNImahe" yaha hai| zAkaloM kA aMtima sUkta- "samAnI va AkUtiH" yaha hai| zAkala pATha meM 1117 sUkta haiM kintu bASkala pATha meM 1125 sUkta haiN| bAhyamAtRkAnyAsa (mahASoDhAnyAsa) - UdhvAmnAyAntargata / yaha virUpAkSa paramahaMsa parivrAjaka dvArA siddha kiyA huA hai| isameM akAra Adi 30 vargoM se zarIrasthita mukha Adi sthAnoM meM nyAsa kA vidhAna hai| zloka - 1501 bAhyArthasiddhikArikA - le.-klyaannrkssit| I. 9 vIM shtii| viSaya- bauddhdrshn| isakA tibbatI anuvAda upalabdha hai| bAlAkalpa - le.-dAmodara tripaatthii| bAlatripurApaMcAMgam - zloka 1154 / / bAlAtripurApaddhati - jJAnArNava se gRhIta / zloka 200 / bAlAtripurApUjanapaddhati - zloka- 1000 / bAlAtripurApUjAprakAra - le.-shivbhtttt-sut| zloka 200 / bAlAtripurasundarI-paMcAgam - zloka- 3001 bAlAditya * tripurApUjA kI paddhati ke nidezaka 9 mayUkha isa graMtha meM haiN| antima mayUkha meM tripurA kA stotra hai| bAlApaMcAgam - rudryaamltntraantrgt| zloka 852 / / bAlApaddhati - 1) le.-caitnygiri| zloka 960 / 2) le. dAmodara tripaatthii| zloka- 311 / bAlApUjAvidhAnam - mahAtripurAsiddhAnta ke antargata, umA-mahezvara -sNvaadruup| viSaya- dasa dikpAla tathA dvArapAloM kI pUjA kara ekAgracitta se bhUtazuddhi karanA, yantra likhanA, yantra ke madhya meM biMdu likhanA, trikoNa tathA SaTkoNa likhanA / bAlArcanacandrikA - le.-laalcndr| zloka- 9261 bAlikArcanadIpikA - le.-zivarAmAcArya / bAlArcAkalpavallarI- le.- dAmodara tripaatthii| zloka 158 / bAlArcAkramadIpikA - zloka- 700 / bimbapratibimbavAda - le.-abhinavagupta / bilvopaniSad - eka navya upaniSad / yaha sadAziva (zaMkara) dvArA vAmadeva ko batalAyA gayA hai| viSaya- bela ke tridala se bhagavAn zaMkara kI arcanA kA mahattva / bIjakoSa - dakSiNAmUrti prokta / RSivRnda ke prazna para dakSiNAmUrti ne isa bIjakoSa kA pratipAdana kiyA hai| viSaya- akAra se lekara kSakAra paryanta mAtRkAvargoM meM mantrabIjatva kA niruupnn| bIjacintAmaNi - hara-gaurI sNvaadruup| zloka 280 / pttl9| viSaya- varNo kI prazaMsA, varNatattva, bIjamantra, mantroM ke uddhAra, vAsanA, mantra, caitanya Adi / bIjavarNAbhidhAna-TIkA - le.-gauramohana bhtttt| bIjavyAkaraNa-mahAtantram (saTIka) - shiv-paarvtiisNvaadruup| adhyAya-chaha / viSaya-cakra-vicAra, mAsa Adi kA nirNaya, dIkSAvidhi, purazcaraNa, japamAlA-saMskAra, kAlIpUjA, nityahomavidhi kAlIkavaca, dakSiNakAlIkavaca, kumArIpUjA, kAlikAsahasranAma, tArAmantraprakaraNa, tArAvAsanA, tArASTaka, nIlasarasvatI-kavaca, kulasarvasvanAmastotra aadi| isa para upalabdha TIkAeM : 1) mahAtantrabhavArthadIpikA le. khirideza-nivAsI rAmAnandadeva zarmA vAcaspati bhaTTAcArya (caitanyasiMha malla-mahIndraputra) ke smkaaliin| 2) zaivavyAkaraNIyasaMgraha bhAvArtha ttiikaa-ttipnnnnii| le. rAmatanuzarmA rAmAnanda vAcaspati bhaTTAcArya ke ziSya / budhabhUSaNam - le.-zambhurAja (saMbhAjI mahArAja) chatrapati zivAjI ke putr| rAjya samaya 1680-1689 ii.| rAjanIti viSayaka subhASitoM kA sNgrh| puNe meM 1926 meM prakAzita / buddha-caritam (mahAkAvya) - le.-bauddha kavi azvaghoSa / saMprati mUla graMtha 17 sargoM taka hI upalabdha hai| unameM aMtima 3 sargoM ke racayitA haiM amRtaanNd| mUlataH isake 28 sarga the jo isake cInI va tibbatI anuvAdoM meM prApta hote haiN| isakA prathama sarga adhUrA hI milatA hai, tathA 14 veM sarga ke 31 veM zloka taka ke hI aMza azvaghoSakRta mAne jAte haiN| prathama saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /217 For Private and Personal Use Only
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sarga meM rAjA zuddhodana va unakI patnI kA varNana hai| mAyAdevI (zuddhodana kI patnI) ne eka rAta sapanA dekhA kI eka zveta gajarAja unAke zarIra meM praveza kara rahA hai| luMbinI ke vana meM siddhArtha kA janma hotA hai| utpanna bAlaka ne bhaviSyavANI kI- "maiM jagat ke hita ke liye tathA jJAna-arjana ke liye janmA huuN"| dvitIya sarga- rAjA zuddhodana ne kumAra siddhArtha kI manovRtti ko dekha kara apane rAjya ko atyaMta sukhakara banA kara siddhArtha ke mana ko vilAsitA kI ora moDanA cAhA tathA usake vana meM cale jAne ke bhaya se use susajjita mahala meM rkhaa| tRtIya sarga- udyAna meM eka vRddha, rogI va murde ko dekhakara siddhArtha ke mana meM vairAgya utpanna hotA hai| isa sarga meM kumAra kI vairAgya-bhAvanA kA varNana hai| caturtha sarga- nagara va udyAna meM pahuMca kara suMdarI striyoM dvArA kumAra ko mohita karane kA prayAsa para kumAra unase prabhAvita nahIM hotaa| paMcama sarga- vanabhUmi dekhane ke liye kumAra gamana karatA hai| vahAM unheM eka zramaNa milatA hai| nagara meM praveza karane para kumAra kA gRha-tyAga kA saMkalpa va mahAbhiniSkramaNa / SaSTha sarga- kumAra chaMdaka ko lauTAtA hai / saptama sarga- kumAra tapovana meM praveza kara kaThora tapasyA meM lIna hotA hai| aSTama sarga - kaMthaka nAmaka azva para chaMdaka kapilavastu lauTatA hai| nAgarikoM va yazodharA kA vilaap| navama sarga- rAjA kumAra kA anveSaNa karatA hai| kumAra nagara ko lauTatA hai| dazama sarga- biMbisAra dvArA kumAra ko kapilavastu lauTane kA aagrh| ekAdaza sargarAmakumAra rAjya va saMpatti kI niMdA karatA hai va nagara meM jAnA asvIkAra karatA hai| dvAdaza sarga- rAjakumAra arADa muni ke Azrama meM jAtA hai| arADa apanI vicAradhArA kA pratipAdana karatA hai| use mAna kara kumAra ke mana meM asaMtoSa hotA hai aura vaha tatpazcAt kaThora tapasyA meM saMlagna hotA hai| naMdabAlA se pAyasa kI prApti / trayodaza sarga- mAra (kAma) kumAra kI tapasyA meM bAdhA DAlatA hai paraMtu vaha parAjita hotA hai| caturdaza sarga meM kumAra ko buddhatva kI praapti| zeSa soM me dharmacakra pravartana va aneka ziSyoM ko dIkSita karanA, pitA-putra kA samAgama, buddha ke siddhAntoM va zikSA kA varNana tathA nirvANa kI prazaMsA kI gaI hai| "buddhacarita" meM kAvya ke mAdhyama se bauddha dharma ke siddhAMtoM kA pracAra kiyA gayA hai| vizuddha kAvya kI dRSTi se, prAraMbhika 5 sarga va 8 veM tathA 13 veM sarga ke kucha aMza atyaMta suMdara haiN| DaoN. jaoNnsTana ne isa ke uttarArdha kA anuvAda kiyA hai| hindI anuvAda, sUryanArAyaNa caudharI ne kiyA hai| buddhavijayakAvyam - le.-zAntibhikSu shaastrii| hariyANA meM solana meM nivAsa / lekhaka aneka varSoM taka zrIlaMkA meM rahe haiN| prastuta mahAkAvya 100 sargoM kA hai| 1977 meM use sAhitya akAdamI kA puraskAra prApta huA hai| buddhasaMdezam (kAvya) - le.-subrahmaNyama sUri / buddhisAgara-vyAkaraNam - le.-buddhisAgara sUri / zvetAbdAcArya / racanAsamaya- vi.saM. 1080 / isI vyAkaraNa kA dUsarA nAma hai "paMcagraMthI vyaakrnn"| isameM sUtrapATha ke sAtha, dhAtu-pATha, gaNapATha, prAtipAdika pATha, uNAdipATha tathA liMgAnuzAsana hone se yaha "paMcagraMthI" nAma se prasiddha hai| zlokasaMkhyA 7000 / ina pAMca graMthoM meM zabdAnuzAsana mukhya hai, zeSa cAra aMga zabdAnuzAsana ke sahAyyaka hone se gauNa haiN| ata eva dhAtu pATha Adi cAra aMgabhUta vyAkaraNazAstra (khilapATha) mAne jAte haiN| buddhivAda - le. gadAdhara bhaTTAcArya / buleTina oNpha di gavharnamenTa oriyanTala maeNnyuskrie laoNyabrerI- yaha patrikA madrAsa se 1952 se prakAzita ho rahI hai| isake sampAdaka TI. candrazekhara haiN| isa meM saMskRta hastalikhita graMthoM kA paricaya diyA jAtA hai| bRhacchaMkaravijaya - kavi- citsukhAcArya / viSaya- AdyazaMkarAcArya kA critr| bRhacchabdenuzekhara - le.-nAgojI bhtttt| pitA- zivabhaTTa / maataastii| I, 18 vIM shtii| yaha vyAkaraNa dRSTyA mahattvapUrNa graMtha hai| isa para bhairavamitra kI "candrakalA' nAmaka TIkA hai| bRhacchAntistotram- le.-harSakIrti / I. 17 vIM shtii| bRhajjAtakam - le.-vraahmihir| jyotiSa-zAstra kA suprasiddha grNth| isa kI racanA ujjayinI meM huii| prastuta graMtha meM varAhamihira ne svayaM ke bAre meM bhI kucha jAnakArI dI hai yavana-jyotiSa ke aneka pAribhASika zabdoM kA prayoga kiyA hai, aura aneka yavanAcAryoM kA ullekha kiyA hai| graMtha kI zailI prabhAvapUrNa va kavitvamayI hai| graMtha meM vyakta pratibhA kI prazaMsA pAzcAtya vidvAnoM ne bhI kI hai| bRhajAtiviveka - le.-gopInAtha kvi| bRhajjAbAlopaniSad - eka navya upnissd| isameM ziva-mahimA tathA bhasmadhAraNa aura rudrAkSadhAraNa vidhi kA varNana hai| bRhatI (nibaMdhana) - le.-prabhAkara mishr| I. 7 vIM shtii| bRhatkathA - le.- guNADhya / inhoMne paizAcI bhASA meM "baDDakahA" ke nAma se isa graMtha kI racanA kI thI kiMtu isakA mUla rUpa naSTa ho cukA hai| isakA ullekha subaMdhu, daMDI va bANabhaTTa ne kiyA hai| isase isakI prAmANikatA kI puSTi hotI hai| "dazarUpaka" va usakI TIkA "avaloka" meM bhI bRhatkathA ke sAkSya haiN| trivikramabhaTTa ne apane "nalacaMpU" va somadeva ne apane "yazastilakacaMpU' meM isakA ullekha kiyA hai| kaMboDiyA ke eka zilAlekha (875 I.) meM guNADhya ke nAma kA tathA prAkRta bhASA ke prati unakI viraktatA kA ullekha kiyA gayA hai| ina sabhI sAkSyoM ke AdhAra para guNADhya kA samaya 600 I. se pUrva mAnA jA sakatA hai| guNADhya ke isa prAkRta (paizAcI) graMtha kA saMskRta anuvAda bRhatkathA ke rUpa 218 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra meM upalabdha hai / guNADhya rAjA hAla ke darabArI kavi the| saMprati "baDDakahA" ke 3 saMskRta anuvAda prApta hote haiM 1) budhasvAmI kRta "bRhatkathA - zloka-saMgraha" / budhasvAmI nepAla nivAsI the| samaya 9 vIM shtii| ye bRhatkathA ke prAcInatama anuvAdaka haiM / 2) "bRhatkathA maMjarI" anuvAdaka kSemeMdra bRhatkathA kA yaha sarvAdhika prAmANika anuvAda hai jisakI zloka saMkhyA 7500 hai| isakA samaya 11 vIM zatI hai| isakA hindI anuvAda kitAba - mahala ilAhAbAda se ho cukA hai| www.kobatirth.org 3) somadeva kRta "kathA-saritsAgara" / somadeva kAzmIra- nareza anaMta ke samasAmayika the| inhoMne 24 sahasra zlokoM kA anuvAda kiyA hai| isakA hindI anuvAda rASTrabhASA pariSad paTanA se do khaNDoM meM prakAzita ho cukA hai| bRhatkathA- koza le. hariSeNa / jainaacaary| I. 10 vIM zatI / isameM 157 kathAe, 12500 zlokoM meM nivedita haiN| bRhatkathAmaMjarI lo. kSemendra rAjA zAlivAhana (hAla ) ke sabhA - paMDita / guNADhya ke paizAcI bhASA meM likhita alaukika graMtha (baDDakahA) kA pdyaanuvaad| saMprati "bahRtkathA" ke 3 saMskRta anuvAda prApta hote haiN| inameM se "bRhatkathA maMjarI"sarvAdhika prAmANika anuvAda hai| isakI zloka saMkhyA 7500 hai| yaha 18 laMbakoM meM samApta huA hai| isameM pradhAna kathA, ke atirikta aneka avAMtara kathAeM bhI kahI gaI haiN| isakA nAyaka, vatsarAja udayana kA putra naravAhanadatta haiM jo apane bala - pauruSa se aneka gaMdharvo ko parAsta kara unakA cakravartitva prApta karatA hai| vaha aneka gaMdharva-suMdariyoM ke sAtha vivAha karatA hai| usakI paTarAnI kA nAma madanamaMcukA hai| isa kathA kA prAraMbha udayana va vAsavadattA ke romAMcaka AkhyAna se hotA hai| - - - bRhattoSiNI le. sanAtana gosvAmI zrImadbhAgavata kI mArmika vyAkhyA / graMthakAra caitanya mata ke mUrdhanya AcArya the / isa graMtha kA sAra aMza sanAtanajI ke bhatIje jIva gosvAmI ne sanAtanajI ke jIvana kAla hI meM prastuta kiyaa| usa graMtha kA nAma hai- vaiSNava tossinnii| bRhattoSiNI TIkA, bhAgavata ke dazama skaMdha ke katipaya prasaMgoM para hI sImita hai| vRMdAvana saMskaraNa meM brahma-stuti ( bhAga-10-14), rAsa paMcAdhyAyI, bhramaragIta evaM vedastuti para hI yaha TIkA prakAzita hai pUre dazama skaMdha kI vyAkhyA na hokara yaha itane hI prasaMgoM kI hai| prastuta vRhattoSiNI TIkA baDI vistRta hai, tathA gauDIya vaiSNava saMpradAya kI sarvaprathama mAnyatA prApta hone ke kAraNa usake tathyoM kA unmIlana baDI hI gaMbhIratApUrvaka karatI hai TIkAkAra sanAtana gosvAmI kI zrIdharI TIkA ke prati baDI zraddhA hai| ataH vedastuti ke upodghAta meM zrIdharasvAmI tathA caitanya mahAprabhu ko prastuta TIkA ke likhane meM preraka va sahAyaka mAnA gayA hai I I zrIdharasvAmipAdAMstAn prapadye dInavatsalAn / nijocchiSTa - prasAdena ye puSNantyAzritaM janam / vaMde caitanyadevaM taM tatavyAkhyavizeSataH / yo'sphorayanme zlokArthAn zrIdharasvAmyadIpitAn / / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yaha TIkA govardhana meM rahakara likhI gaI thii| ataH usameM govardhana kI bhI vaMdanA hai| TIkA atyaMta pragalbha, prAmANika evaM prameya-bahula hai| bRhatpArAzara horA - le. parAzara / samaya- anumAnataH I. 5 vIM shtii| phalita jyotiSa viSayaka yaha eka prAcIna graMtha hai| yaha graMtha 97 adhyAyoM meM vibhakta hai| isameM varNita viSaya haiMgrahaguNa-svarUpa, rAzi-svarUpa, vizeSa lagna, SoDaza varga, rAzidRSTi-kathana, ariSTAdhyAya, ariSTa-bhaMga, bhAvavivecana dvAdazabhAva phalanirdeza, grahasphuTa dRSTikathana, kAraka, kArakAMza - phala, vividha yoga, raviyoga, rAjayoga, dAridrayoga, AyurdAya, mArakayoga, dazAphala, vizeSa-nakSatra - dazAphala, kAlacakra, aSTakavarga, trikoNazodhana, piMDazodhana, rAziphala, nArajAtaka, strI- jAtaka, aMgalakSaNa phala, grahazAMti, azubha janma nirUpaNa, aniSTa-yoga-zAMti Adi / bRhatpArAzarahorAzAstram - le. praashr| I. 8 vIM zatI / zlokasaMkhyA 12000 I bRhatsaMhitA le. varAhamihira / phalita jyotiSa kA yaha sarvamAnya graMtha hai| isa graMtha meM jyotiSa zAstra ko mAnava jIvana ke sAtha saMbaddha kara, use vyAvahArika dharAtala para pratiSThita kiyA gayA hai| isa graMtha meM sUrya kI gatiyoM ke prabhAvoM, caMdramA meM hone vAle prabhAvoM evaM grahoM ke sAtha usake saMbaMdhoM para vicAra kara vibhinna nakSatroM kA manuSya ke bhAgya para paDane vAle prabhAvoM kA vivecana hai| isameM 64 chaMda prayukta hue haiN| graMtha kI zailI prabhAvapUrNa va kavitvamayI hai| graMtha meM vyakta pratibhA kI prazaMsA pAzcAtya vidvAnoM ne bhI kI hai| (2) le. vyaas| - For Private and Personal Use Only bRhatsarvasiddhi - le. anantakIrti / jainAcArya / I. 8-9 vIM zatI / bRhatsvayambhUstotra le. samantabhadra jainAcArya samaya I. / prathama zatI kA antima bhaag| pitA shaantivrmaa| bRhadAraNyakopaniSad - yaha upaniSad zukla yajurveda ke zatapatha brAhmaNa kA eka bhAga hai| saba upaniSadoM meM isakA vistAra adhika hai, isaliye ise 'bRhat' kahA gayA hai tathA isakA AraNyaka meM samAveza hone se isake nAma meM 'AraNyaka' kA ullekha hai / yaha "zatapathabrAhmaNa" kI aMtima do zAkhAoM se saMbaMddha hai| isameM 3 kAMDa va pratyeka meM 2-2 adhyAya haiN| 'tIna kAMDoM ko kramazaH madhukAMDa, yAjJavalkya kAMDa ( munikAMDa ) aura khilakAMDa kahA jAtA hai| isake prathama adhyAya meM mRtyu dvArA samasta padArthoM ko grAsa liye jAne kA, prANI kI zreSThatA va sRSTi nirmANa saMbaMdhI siddhAMtoM kA varNana rocaka AkhyAyikAoM saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 219
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ke dvArA kiyA gayA hai| dvitIya adhyAya meM gArgya va kAzInareza bRhdaarnnykopnisstkhNddaarth| 13) mathurAnAtha kI lghuvRtti| 14) ajAtazatru ke saMvAda haiM tathA yAjJavalkya dvArA apanI do rAghavendra kA bRhadAraNyakopaniSadartha sNgrh| 15) patniyoM- maitreyI va kAtyAyanI- meM dhana kA vibhAjana kara vana bRhadAraNyaka-viSaya-nirNaya, 16) bRhdaarnnyk-vivek| 17) jAne kA varNana hai| unhoMne maitreyI ke prati jo divya dArzanika vijJAna-bhikSu kA bhaassy| 18) nArAyaNa kI dIpikA saMdeza diye haiM, unakA varNana isI adhyAya meM hai| tRtIya va oNphreTa ke anusAra isa AraNyaka para nimnalikhita vArtika-grantha caturtha adhyAyoM meM janaka va yAjJavalkya kI kathA hai| tRtIya likhe gaye : meM rAjA janaka kI sabhA meM yAjJavalkya dvArA aneka brahmajJAniyoM 1) zAMkara-bhASya kA hI vArtikarUpa, surezvarAcArya kRt| kA parAsta honA tathA caturtha adhyAya meM rAjA janaka kA 2) AnandatIrtha kI zAstraprakAzikA yAjJavalkya se brahmajJAna kI zikSA grahaNa karane kA ullekha ___3) AnandapUrNa-viracita nyAyakalpalatikA / hai| paMcama adhyAya meM kAtyAyanI evaM maitreyI kA AkhyAna va 4) bRhdaarnnykvaartik-saar| nAnA prakAra ke AdhyAtmika viSayoM kA nirUpaNa hai yathA nIti bRhadgotamIyam - naard-shaunikaadi-sNvaadruup| 36 paTaloM meM viSayaka, sRSTisaMbaMdhI va prlok-vissyk| SaSTha adhyAya meM smaapt| viSaya- vaiSNavoM kI prazaMsA, avatAra ke kAraNa, aneka prakAra kI pratIkopAsanA va paMcAgni-vidyA kA varNana kRSNa-mantra kI prazaMsA ityaadi| hai| isa upaniSad ke mukhya dArzanika yAjJavalkya haiM aura sarvatra unhIM kI vicAradhArA vyApta hai| yaha upaniSad gadyAtmaka hai / bRhadevatA - le.- shaunk| 6 vedAMgoM ke atirikta vedoM ke isameM AraNyaka evaM upaniSad donoM hI aMza mile hue hai| RSi devatA, chaMda pada Adi ke viSaya meM jo graMtha likhe gaye isameM saMnyAsa kI pravRtti kA atyaMta vistAra ke sAtha varNana haiM, unameM yaha eka sarvazreSTha prAcIna graMtha hai| anumAna hai ki hai tathA eSaNAtraya (lokaiSaNA, putraiSaNA va vittaiSaNA) kA IsA ke pUrva 8 vIM zatAbdI meM arthAt pANini ke pUrva tathA parityAga, pravrajana (saMnyAsa) va bhikSAcaryA kA ullekha hai| yAska ke bAda isakI racanA huI hai| maikDonala ke matAnusAra prathama adhyAya meM prANa ko AtmA kA pratIka mAna kara, AtmA ye zauneka purANokta zaunaka se bhinna haiN| vaidika devatAoM ke yA brahma se jagat kI sRSTi kahI gaI hai aura use hI samasta nAma kaise rakhe gaye isakA vicAra isameM huA hai| isameM 1200 prANiyoM kA AdhAra mAnA gayA hai| AtmA-paramAtmA kA aikya, zloka aura 8 adhyAya haiN| prathama tathA dvitIya adhyAya meM anubhava tathA tarka ke AdhAra para kramazaH madhu tathA muni graMtha kI bhUmikA hai| usameM pratyeka devatA kA svarUpa, sthAna kANDa meM pratipAdita kiyA gayA hai| khila-kANDa meM isa aikya devatA kA svarUpa, sthAna tathA vailakSaNya kA varNana hai| bhUmikA kI anubhUti ke liye aneka mArga batAye gaye haiN| prastuta . ke aMta meM nipAta, avyaya, sarvanAma, saMjJA, samAsa Adi upaniSad kA suprasiddha zAMtimaMtra isa prakAra hai: vyAkaraNa ke viSayoM kI carcA hai| yAska ke vyAkaraNadRSTi se paprayogoM para bhI TIkA hai| Age ke adhyAyoM meM Rgveda ke om pUrNamadaH pUrNamidaM pUrNAt puurnnmudcyte| vatAoM kA kramazaH ullekha hai| usameM kucha kathAeM bhI haiM pUrNasya pUrNamAdAya puurnnmevaavshissyte|| jo devatAoM kA mahattva prakaTa karatI haiN| mahAbhArata tathA parabrahma saba prakAra se paripUrNa hai| yaha jagat (usa parabrahma bRhadevatA kI ina kathAoM meM sAmya dikhAI detA hai| aneka se utpanna hone ke kAraNa vaha bhI pUrNa hai)| pUrNa (brahma) meM vidvAnoM kA mata hai ki mahAbhArata kI kathAeM bRhaddevatA se se pUrNa (jagat) ko nikAla lene para bhI pUrNa hI zeSa rahatA lI gayI haiN| kAtyAyana ne apane "sarvAnukramaNI' tathA sAyaNAcArya hai| prastuta upaniSad ke do pAThabheda haiM : eka kANva aura ne apane "vedabhASya" meM bRhaddevatA se hI kathAyeM uddhRta kI dUsarA maadhyNdin| "ahaM brahmAsmi" tathA "ayamAtmA brahma" ye haiN| isameM madhuka, zvetaketu, gAlava, yAska, gArmya Adi aneka suprasiddha mahAvAkya isI upaniSad ke haiN| bRhadAraNyaka (kANvapATha) AcAryoM ke mata diye gaye haiN| aneka devatAoM kA ullekha kA saMpAdana san 1886 meM seMTa pITarsabarga meM huaa| oNphreTa karane ke pazcAt ye bhinna-bhinna devatA eka hI mahAdevatA ke kI bRhatsUcI meM isa graMtha ke nimnalikhita bhASyoM aura bhASyakAroM vividha rUpa haiM aisI bRhaddevatAkAra kI dhAraNA hai| ke nAma die gae haiM : bRhaddezI - le.- mtNgmuni| I. 5 vIM shtii| viSaya - 1) 1) siddhAnta-dIpikA, 2) zAMkara-bhASya, 3) AnandatIrtha dezI saMgIta para zAstrazuddha carcA / 2) vibhinna rAgoM kA vivecana / kI zAMkarabhASya para TIkA, 4) AnandatIrtha kA svataMtra bhASya, rAgalakSaNa-rAga vaha hai jo uttama svara tathA varNa se alaMkRta 5) raghUttama kI parabrahma-prakAzikA TIkA, 6) vyAsatIrtha kA tathA mana kA raMjana karanevAlA hotA hai" yaha rAga kI sarvamAnya bhASya, 7) dIpikA, 8) gaMgAdhara (athavA gaMgAdharendra) kI vyAkhyA isI graMtha meM prathama kI gaI hai| rAga ke zuddha, chAyAlaga diipikaa| 9) nityAnanda zarmA kI mitAkSarA ttiikaa| 10) tathA saMkIrNa tIna bheda batAye haiN| rAgoM ke lakSaNoM ke sAtha raMgarAmAnuja bhaassy| 11) saaynnbhaassy| 12) rAghavendra kA nAdotpatti, zruti, svara, mUrchanA, varNa, alaMkAra, gIti, jAti, 220/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAga, bhASA tathA prabaMdha kI bhI carcA hai| vAdyAdhyAya nAmaka eka adhyAya bhI isameM hai| bRhadravyasaMgraha - le.- nemicandra siddhaantdev| jainaacaary| I. 12 vIM shtii| bRhadbrahmasaMhitA - vaiSNavoM kA upAsanA viSayaka grNth| isameM 33 adhyAya haiM tathA puSTimArga ke anusAra harilIlA kA varNana hai| puSTimArga ke anusAra hari tathA usakI lIlA meM abheda hai tathA lIlAdarzana ke utsuka jIva harikRpA se goloka ko jAte hai| padmapurANa ke gopI-varNana meM tathA prastuta graMtha ke gopIvarNana meM bahuta sAmya hai| isI nAma kA, eka aura graMtha / hai tathA usameM rAdhAkRSNa tathA sItA-rAma kI yugala upAsanA kA varNana hai| bRhadbhutaDAmara-tantram - unmattabhairavI-unmattabhairava sNvaadruup| paTala- 25 / viSaya - indrjaalaadisNgrh| rasikamohana caTarjI dvArA smpaadit| kalakattA meM san 1879 meM mudrit| bRhadyonitantram - le.- pArvatI-Izvara sNvaadruup| viSaya - bRhadyonitantra kA mAhAtmya, prakRti kI yonirUpatA, sarvadevamayatA, sarvatIrthamayatA tayA sarvazaktimattA kA prtipaadn| bRhadratnAkara - le.- vAmanabhaTTa / bRhaddrayAmalam - zrIkRSNa-nArada sNvaadruup| khnndd-4| bRhadvRtti - le.- hemcndraacaary| inhoMne prastuta svakIya graMtha kA mahAnyAsa bhI likhA hai jisameM aneka avyayoM aura nipAtoM kA dhAtujatva darzAyA hai| bRhavRtti - le.- trivikrama / yaha sArasvata vyAkaraNa kA bhASya hai| bRhatvrajaguNotsava - le.-naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| bRhannAradIyapurANam - eka vaiSNava uppuraann| isameM 38 adhyAya aura 3600 zloka haiN| anumAna hai ki sana 750 se 900 ke bIca utkala yA baMgAla meM isakI racanA huii| saMprati upalabdha nAradIya purANa meM isa upapurANa ke kucha zlokoM ko choDakara sabhI adhyAya samAviSTa haiN| isa meM prAraMbha meM vRMdAvana ke upeMdra kI stuti kI gayI hai| mahAviSNu se vizva kI utpatti, Azramadharma, uttama bhAgavata ke lakSaNa, prayAga tathA vArANasI kI gaMgA kI mahimA, guru, bhUmidAna, satkArya kI prazaMsA, varNAzramadharma, mokSamArga, cAra yuga Adi viSayoM kA isameM varNana hai| isa purANa meM viSNu kI upAsanA ke samAna hI zivopAsanA kA bhI gaurava kiyA hai| bRhannidhidarzanam - viSaya - taMtramArga se saMbaMdhita nidhi-karma meM uttama sahAyakoM tathA niMdya sahAyakoM kA varNana, nidhisthAnoM kA vrnnn| bRhanirvANatantram - caNDikA-zaMkara sNvaadruup| 14 paTaloM meM puurnn| viSaya - brahmANDa-varNana, sRSTi nirUpaNa, prakRti kI prazaMsA, golokAdi kA kathana, jJAna-padmakathana i.| bRhannIlatantram - ziva-pAvatI saMvAdarUpa mahAtantra / catuSTi (64) mahAtantroM meM anyatama tathA 23 paTaloM meM pUrNa / zloka32251 viSaya- nIlasarasvatI-bIja, snAna, tilaka Adi kA prkaar| sAdhanayogya sthAna, nIlasarasvatI kI puujaavidhi| trividha guru / balidAna-maMtra / saMdhyA kA prkaar| aSTAMgaprANAyAmalakSaNa / dIkSAvidhi tathA diikssaakaal| sthAna, nakSatra Adi kA nirUpaNa / purazcaraNa vidhi| kaamypuujaavidhi| dvijoM ke lie surApAna meM prAyazcitta / piitthpuujaavidhi| kaulikArcana-mAhAtmya / zaktipUjA-prakAra, kAlikA, raTantI, annapUrNA Adi kI pUjAvidhi, SaTkarma-nirUpaNa, jyotIrUpa darzana ke upAya, vazIkaraNa, zAntistotra aadi| bRhamahAbhASyapradIpa-vivaraNam - le.- IzvarAnanda sarasvatI / bRhaspati-smRti - le.- bRhaspati, jo prAcIna bhAratIya arthazAstrajJa mAne jAte haiN| pramukha 18 smRtiyoM meM isakA antarbhAva hotA hai| "mitAkSarA' va anya bhASyoM meM inake lagabhaga 700 zloka prApta hote haiM jo vyavahAra viSayaka haiN| kauTilya ne inako prAcIna arthazAstrI ke rUpa meM varNita kiyA hai| "mahAbhArata" ke zAMtiparva meM (59-80-85) bRhaspati ko brahmA dvArA racita dharma, artha va kAma-viSayaka graMthoM ko tIna sahasra adhyAyoM meM saMkSipta karane vAlA kahA gayA hai| mahAbhArata ke vanaparva meM "bRhaspati-nIti" kA ullekha hai| "yAjJavalkya-smRti" meM inheM dharmavaktA kahA gayA hai| "bRhaspati-smRti", abhI taka saMpUrNa rUpa meM prApta nahIM huI hai| DaoN. jolI ne isake 711 zlokoM kA prakAzana kiyA hai| inameM vyavahAra viSayaka siddhAnta va paribhASAoM kA varNana hai| upalabdha "bRhaspati-smRti' para "manusmRti" kA prabhAva dikhAI paDatA hai| aneka sthaloM para to bRhaspati manu ke saMkSipta vivaraNoM ke vyAkhyAtA siddha hote haiN| aparArka va kAtyAyana ke graMthoM meM bRhaspati ke udhdaraNa milate haiN| bhArataratna pAMDuraMga vAmana kANe ke anusAra bRhaspati kA samaya 200 I. se 400 I. ke bIca mAnA jA sakatA hai| smRti-caMdrikA, mitAkSarA, parAzara-mAdhavIya, nirNaya-siMdhu va saMskAra-kaustubha meM bRhaspati ke aneka uddharaNa prApta hote hai| bRhaspati ke bAre meM vidvAn abhI taka kisI nizcita niSkarSa para nahIM pahuMca sake haiN| aparArka va hemAdri ne vRddhabRhaspati evaM jyotirbrahaspati kA bhI ullekha kiyA hai| bRhaspati prathama dharmazAstrajJa haiM jinhoMne dhana tathA hiMsA ke bheda ko prakaTa kiyA hai| isameM bhUmidAna, gayAzrAddha, vRSotsarga, vApIkUpAdi kA jIrNoddhAra Adi viSaya haiN| isameM nyAyAlayIna vyavahAra viSayaka jo vivecana huA hai, vaha isa smRti kI vizeSatA hai| kucha pramukha bAtoM kA vivecana isa prakAra hai- pramANa, gavAha, dastAveja tathA bhukti (kabjA) nyAyAlayIna kArya ke 4 aMga haiN| phaujadArI aura dIvAnI mAmale do prakAra ke hote haiN| lena-dena ke mAmale ke 14 tathA phaujadArI mAmale ke 4 bheda haiN| nyAyAdhIza ko saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 221 For Private and Personal Use Only
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kisI bhI mAmale kA nirNaya kevala zAstra ke anusAra nahIM, to buddhi se kAraNamImAMsA kara hI denA caahiye| nyAyAlaya meM mAmalA dAkhila hone se usakA phaisalA hone taka kI kAryapaddhati isameM vistAra se dI gaI hai| isa meM kAnUna viSayaka zabdoM kI atyaMta sUkSma paribhASAyeM dI gaI hai| mRcchakaTika nATaka ke nyAyAlayIna prasaMga tathA kAryapaddhati, isa smRti ke anusAra varNita haiN| isa smRti kA manusmRti se nikaTa saMbaMdha hai| skaMda purANa meM kiMvadantI hai ki mUla manusmRti ke bhRgu, nArada, bRhaspati tathA AMgirasa ne cAra vibhAga kiye| manu ne jina viSayoM kI saMkSipta carcA kI, usakA bRhaspati ne vistAra se vivecana kiyA hai| bRhaspati aura nArada meM aneka viSayoM para mataikya hai| paraMtu bRhaspati kI nyAyaviSayaka paribhASAyeM nArada se adhika anizcayAtmaka haiN| baijavApa gRhyasUtram - le.- baijvaap| yaha zukla yajurveda kA gRhyasUtra hai| mAnava gRhyasUtra ke aSTAvakra nAmaka TIkAkAra tathA gaMgAdhara nAmaka dharmazAstrakAra ne isa gRhyasUtra ke udhdaraNa apane apane graMthoM meM udhdata kiye haiN| baijavApa brAhmaNa tathA saMhitA abhI taka upalabdha nahIM huI hai| carakasaMhitA meM ullekha hai ki himAlaya meM ekatra Ane vAle RSiyoM meM baijavApI nAmaka RSi bhI the| baijavApI-smRti kA bhI kahIM-kahIM ullekha hotA hai| bodhicaryAvatAraNapaMjikA - le.-naagaarjun| isameM buddha ke upadezoM kA vivecana, AtmavAda kA khaMDana tathA anAtmavAda kA maMDana hai| udAharaNArtha jo AtmA ko dekhatA hai, usakA ahaM se sadA sneha rahatA hai| sneha ke kAraNa sukhaprApti ke liye tRSNA paidA hotI hai| tRSNA doSoM kA tiraskAra karatI hai| guNadarzI puruSa, isa vicAra se ki viSaya mere haiM, viSayoM ke sAdhanoM kA saMgraha karatA hai| isase AtmAbhiniveza utpanna hotA hai| jaba taka AtmAbhiniveza rahatA hai, taba taka prapaMca zeSa rahatA hai| AtmA kA astitva mAnane para hI para kA jJAna / hotA hai| Apa-para vibhAga se rAgadveSa kI utpatti hotI hai| svAnurAga tathA paradveSa ke kAraNa hI samasta doSa paidA hote haiN| mahAvastu - yaha bauddhoM ke hInayAna paMtha kA eka prasiddha prAcIna vinayagraMtha hai| mahAvastu kA artha hai mahAn viSaya yA kthaa| isameM bodhisatva kI dazabhUmiyoM kA vistRta varNana hai| buddhacaritra mahAvastu kA viSaya hai| isa graMtha kI bhASA mizra saMskRta hai| IsA ke do sau varSa pUrva isa graMtha kA nirmANa saMbhava hai| bekanIyasUtra-vyAkhyAnam - mUla "novham oNragaeNnam " nAmaka bekanakRta aMgrejI nibaMdha graMtha kA anuvaad| anuvAdaka- viTThala paNDita / vArANasI meM 1852 meM prakAzita / bodhapaMcAzikA - le.-abhinavagupta / bodha-vilAsa - le.- hrssdtt-suunu| baudhAyanagRhyakArikA - le.- knksbhaapti| bodhAyanagRhyapaddhati - le.- keshvsvaamii| bodhAyanagRhyam - maisUra meM prkaashit| DaoN. zyAmazAstrI dvArA sNpaadit| isameM gRhya ke cAra prazna, gRhyasUtraparibhASA para do, gRhyazeSa para pAMca, pitRmedhasUtra para tIna evaM pitRmedhazeSa para eka prazna hai| yaha bodhAyanagRhya-zeSasUtra (2-6) hai| isameM putraprAptigraha (goda lenA) para eka vacana hai jo vasiSThadharmasUtra se bahuta milatA hai| isa para aSTAvakralikhita pUraNavyAkhyA, aura ziSTibhASya nAmaka dUsarA bhASya hai| bodhAyanagRhyapariziSTam - hArTiga dvArA sampAdita / bAdhAyanagRhyaprayogamAlA - le.-rAma cauNDa yA cAuNDa ke putra / bodhAyanagRhyasUtram - isameM SoDaza saMskAra, sapta pAkasaMsthA, gRhastha tathA brahmacArI ke karttavya, AdiviSaya haiN| aneka adhyAyoM ke aMta meM bodhAyana ke nAma kA ullekha hai| isake paribhASAsUtra tathA zeSasUtra do pariziSTa graMtha haiM jinameM atithidharma, pitRmedha, udakazAMti tathA durgAkalpa, praNavakalpa, jyeSThAkalpa Adi kalpoM kA vidhAna hai| bodhAyana-dharmasUtram - le. bodhAyana / kRSNa yajurveda ke AcArya / yaha dharmazAstra usake kalpasUtra kA aMza hai| bodhAyana gRhyasUtra meM isakA ullekha hai| yaha graMtha saMpUrNa rUpa meM upalabdha nahIM - hai| isameM 8 adhyAya haiM jo adhikAMza zlokabaddha haiN| isameM ApastaMba tathA vasiSTha ke aneka sUtra akSarazaH prApta hote haiN| yaha dharmasUtra, "gautama-dharmasUtra" se arvAcIna mAnA jAtA hai| isakA samaya vi.pU. 500 se 200 varSa hai| isameM varNita viSaya haiM- dharma ke upAdAnoM kA varNana, uttara va dakSiNa ke vibhinna AcAra-vyavahAra, prAyazcitta, brahmacArI ke kartavya, brahmacarya kI mahattA, zArIrika va mAnasika azauca, vasIyata ke niyama, yajJa ke liye pavitrIkaraNa, mAMsa-bhojana kA niSedhAniSedha, yajJa kI mahattA, yajJa-pAtra, purohita, yAjJika va usakI patnI, ghI, anna kA dAna, soma va agni ke viSaya meM niym| rAjA ke karttavya, paMca mahApAtaka va unake saMbaMdha meM daMDavidhAna, pakSiyoM ko mArane kA daMDa, aSTavidha vivAha, brahmacarya toDane para brahmacArI dvArA sagotra kanyA se vivAha karane kA niyama, choTa-choTe pApa, kaccha va atikacchoM kA varNana. vasIyata kA vibhAjana. jyeSTha putra kA bhAga, aurasa putra ke sthAna para anya prativyakti, vasIyata ke niSedha, puruSa aura strI dvArA vyabhicAraNa karane para prAyazcitta, niyoga-vidhi, agnihotra Adi gRhastha-karma, saMnyAsa ke niyama aadi| isa meM aujAMghanI, kAtya, kAzyapa, prajApati Adi zAstrakAroM kA ullekha hai| yaha graMtha, goviMdasvAmI ke bhASya ke sAtha kAzI saMskRta sIrija se prakAzita ho cukA hai aura isakA aMgrejI anuvAda "sekreDa buksa oNpha di IsTa' bhAga 14 meM samAviSTa kiyA gayA hai| bodhAyanazrautasUtra - vyAkhyA- le.-vAsudeva dIkSita tathA yajJezvara diikssit| ruSa aura strI Adi gRhastha kama prajApati 222 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra bodhAyana zrautasUtram isa meM yajJa se saMbaMdhita darza- pUrNamAsa AdhAna, punarAdhAna, pazu, cAturmAsya, soma, pravargya, cayana, vAjapeya, agniSToma Adi viSayoM kA vivecana hai| isa para bhavasvAmI kI TIkA hai yaha saMpUrNa sUtra DaoN. kolaoNNDa dvArA sampAdita kara prakAzita kiyA gayA hai| bodhAyanasmArtaprayoga - - bodhAyanAhnikam le vidyApati bodhisattvAvadAnakathA kA caritra / le kanakasabhApati / / - www.kobatirth.org le. kSemendra / viSaya- bhagavAn buddha - 1 bodhisattvAvadAna - kalpalatA le. kSemendra | I. 11 vIM zatI / pitA prakAzendra isameM bhagavAn buddha ke pUrva jIvana se saMbaddha kathAeM padya meM varNita haiN| isameM 108 pallava yA kathAeM hai| inameM se aMtima pallava kI racanA kSemendra kI mRtyu ke pazcAt unake putra somendra ne kI hai| bodhicaryAvatAra le. - zAntideva / viSaya bodhisattvacaryA / bodhisattva ke liye Avazyaka 6 pAramitAoM kA vistRta varNana / isameM 9 pariccheda haiM / antima pariccheda zUnyavAda ke rahasya kA udghATana karatA hai| isa racanA para 11 TIkAeM likhI gaI hai| ye saba TIkAeM tathA prastuta graMtha tibbatI bhASA meM hI upalabdha haiN| mUla graMtha anupalabdha haiN| I bauddhadhikkAra - rahasyam - le. mathurAnAtha tarkavAgIza / bauddhadhikAraziromaNi le. raghunAtha ziromaNi / - brahmajJAnatantram - umA-mahezvara saMvAdarUpa / pRthivI, Adi pAMca tattva kisase utpanna hote haiM ityAdi pArvatIjI ke praznoM kA uttara dete hue bhagavAn zaMkara ne isameM zArIrika padArtho meM candra, sUrya Adi bAhya padArthoM kI bhAvanA Adi se jJAnotpAdana kA prakAra batalAyA hai| zloka- 1201 brahmacaryazatakam - le. medhAvrata zAstrI / brahmajJAnamahAtantrarAja ziva-pArvatI saMvAdarUpa sRSTi kisase hotI hai, kisase usakA vinAza hotA hai aura sRSTisaMhAra se varjita brahmajJAna kaise hotA hai ityAdi pArvatIjI ke praznoM kA zaMkara dvArA tAntrika krama se uttara isakA viSaya hai| brahmajJAnazAstram - nandIzvaraprokta viSaya- anAhata nAda ke 10 1 prakAra / brahmatAntrikam zloka- 606 / viSaya- gAyatrI tathA anyAnya mantroM ke RSi, chanda, devatA, bIja, zakti, varNa, svara, mudrA, phala, kIlaka ityAdi / brahmanirUpaNam - caNDikA - zaMkara sNvaadruup| yaha graMtha vibhinna tantroM ke khaNDoM (bhAgoM) se nirmita hai viSaya sRSTi, cakra, nADI, aura zakti kI pUjA kA pratipAdana / brahmapurANam viSNupurANa meM dI gaI 18 purANoM kI sUcI Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM ise "Adi mahApurANa" kahA gayA hai| devIbhAgavata meM ise mahApurANoM meM 5 vAM kramAMka diyA gayA hai| matsyapurANa meM isa purANa kI zlokasaMkhyA 13 sahasra dI gaI hai| 8 sahasra zlokoM kA 'AdibrahmapurANa' nAma se eka aura purANa hai| isa purANa kA pracalita brahmapurANa se bahuta sAmya hai| donoM ke tulanAtmaka adhyayana se jJAta hotA hai ki donoM eka hI haiN| nArada-purANa meM vaisA ullekha bhI hai isameM sUryopAsanA kA 6 adhyAyoM meM varNana hai, isa liye ise "saura purANa" saMjJA bhI prApta huI hai| AdipurANa aura saura-purANa nAmaka jo do upapurANa vidyamAna haiN| unase isakA saMbaMdha nahIM hai / brahmapurANa kA pratipAdya kRSNacaritra hai| haiM viSNu purANa tathA nArada-purANa meM varNita puruSottama mAhAtmya, brahmapurANa ke puruSottamacaritra para AdhArita hai| mahAbhArata ke anuzAsana parva meM brahmapurANa ke aneka prasaMga yathAsthita liye gaye haiN| (bra.pu. 223-225 / a.pa. 143-145) / isa purANa meM sAMkhya tattvajJAna kI zreSThatA pratipAdita kI gaI hai| Adhunika anvekSakoM ke matAnusAra yaha purANa IsA pUrva 7 vIM yA 8 vIM zatAbdI meM racA mAnA jAtA hai| isa purANa meM avatAroM meM buddha kA ulalekha nahIM hai| DaoN. hAjarA ne sapramANa batAyA hai| ki isa purANa kA vartamAna svarUpa aisA pratita nahIM hotA ki vaha eka hI kAlakhaMDa meM racA gayA hai| isameM adhyAyoM kI kula saMkhyA 245 haiM, aura isameM lagabhaga 14 hajAra zloka / para zlokoM kI saMkhyA anyAnya purANa bhinna bhinna batAte haiN| isake AnaMdAzrama saMskaraNa meM 13,783 zloka haiN| isa purANa ke do vibhAga kiye gaye haiM- pUrva va uttara / yaha vaiSNava purANa hai| isameM purANa viSayaka sabhI viSayoM kA saMkalana kiyA gayA hai, tathA tIrthoM ke prati vizeSa AkarSaNa pradarzita huA hai| prAraMbha meM sRSTiracanA kA varNana karane ke uparAMta sUrya va caMdra-vaMzoM kA saMkSipta vivaraNa prastuta kiyA gayA hai aura pArvatI upAkhyAna ko lagabhaga 20 adhyAyoM (30 se 50 ) meM sthAna diyA gayA hai| prathama 5 adhyAyoM meM sarga va pratisarga tathA manvaMtara kathA kA vivaraNa hai| AgAmI sau adhyAyoM meM vaMza va vaMzAnuracita parikIrtita hue hai| isameM varNita anya viSayoM meM pRthvI ke aneka khaMDa, svarga va naraka, tIrthamAhAtmya, utkala yA oMdeza sthita tIrtha vizeSataH sUrya pUjA hai| isa purANa ke bar3e bhAga meM kRSNacaritra varNita hai jo 32 adhyAyoM meM (234 se 266 ) kiyA gayA hai| isameM dhyAna dene yogya bAta yaha hai ki sAMkhya ke 26 tattvoM ko kahA, jaba ki paravartI graMthoM meM 25 tattvoM kA hI nirUpaNa hai| yahA sAMkhya, nirIzvaravAdI darzana nahIM mAnA gayA hai tathA jJAna ke sAtha hI sAtha isameM bhakti ke bhI tattva samAviSTa kiye gaye haiN| isa purANa meM "mahAbhArata", "vAyu", "viSNu" va "mArkaNDeya" purANa ke bhI aneka adhyAyoM ko akSarazaH uddhRta kara liyA For Private and Personal Use Only saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 223
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gayA hai| Adhunika vidvAnoM kA mata hai ki mUlataH yaha purANa kevala 175 adhyAyoM kA hI thA, aura 176 taka ke adhyAya prakSipta haiM yA bAda meM joDe gae haiN| 1) brahmakhaMDa- isa khaMDa meM zrIkRSNa dvArA saMsAra kI racanA karane kA varNana hai| isameM 30 adhyAya haiN| isameM parabrahma paramAtmA ke tattva kA nirUpaNa kiyA gayA hai, aura use saba kA bIjarUpa mAnA gayA hai| 2) prakRti khaMDa- isameM deviyoM kA zubha carita varNita hai| khaMDa 3 meM prakRti kA varNana, durgA, lakSmI, sarasvatI, sAvitrI va rAdhA ke rUpa meM hai| isa meM varNita anya pradhAna viSaya haiM- tulasIpUjana vidhi, rAmacarita, draupadI ke pUrvajanma kI kathA, sAvitrI kI kathA, 86 prakAra ke narkakuMDoM kA varNana, lakSmI kI kathA, bhagavatI svAhA, svadhA,devI, SaSThI Adi kI kathA va pUjana vidhi, mahAdeva dvArA rAdhA ke prAdurbhAva va mahattva kA varNana, rAdhA ke dhyAna va SoDazopacAra pUjana kI vidhi, durgAjI ke 16 nAmoM kI vyAkhyA durgAzana stotra va prakRtikavaca Adi kA varNana hai| 3) gaNeza khaMDa meM- gaNeza ke janma, karma va caritra kA parikIrtana hai, aura unheM kRSNa ke avatAra ke rUpa meM paridarzita kiyA gayA hai| 4) zrIkRSNa-janmakhaMDa - isameM kRSNa kI lIlA bar3e vistAra ke sAtha kahI gaI hai va rAdhA-kRSNa ke vivAha kA varNana kiyA gayA hai| kRSNakathA ke atirikta isa purANa meM jina viSayoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, ve haiM- bhagavadbhakti, yoga, sadAcAra, bhakti-mahimA, puruSa va nArI ke dharma, pativratA va kulaTAoM ke lakSaNa, atithi-sevA, guru-mahimA, mAtA-pitA kI mahimA, roga-vijJAna, svAsthya ke niyama, auSadhoM kI upAdeyatA, vRddhatva ke na Ane ke sAdhana, Ayurveda ke 16 AcArya va unake graMthoM kA vivaraNa, bhakSyAbhakSya, zakuna -apazakuna va pApa-puNya kA prtipaadn| inake atirikta isa purANa meM kaI siddhamaMtroM, anuSThAnoM va stotroM kA bhI varNana hai| isa purANa kA mUla uddezya, paramatattva ke rUpa meM zrIkRSNa kA citraNa tathA unakI svarUpabhUtA zakti ko rAdhA ke nAma se kathana karanA hai| isameM zrIkRSNa, mahAviSNu, viSNu, nArAyaNa,ziva va gaNeza Adi ke rUpa meM citrita haiM, tathA rAdhA ko durgA, sarasvatI, mahAlakSmI Adi aneka rUpoM meM varNita kiyA gayA hai, arthAt zrIkRSNa ke rUpa meM ekamAtra paramasatya tattva kA kathana hai, to rAdhA ke rUpa meM ekamAtra satyatattvamayI bhagavatI kA prtipaadn| isa purANa ke katipaya aMzoM ko graMthoM ne uddhRta kiyA hai udA- "kalpataru" meM isake lagabhaga 1500 zloka haiM aura "tIrtha-ciMtAmaNi" meM tIrthoM saMbaMdhI aneka zloka uddhRta kiye gaye haiN| "tIrtha-ciMtAmaNi' ke praNetA vAcaspati mizra kA samaya I. 17 vIM zatI mAnA jAtA hai| isake kAla-nirNaya ke saMbaMdha meM vidvAnoM meM mataikya nahIM hai| DaoN. viMTaranitsa ne, isameM uDIsA ke maMdiroM kA varNana hone ke kAraNa, isakA samaya 13 vIM zatI nizcita kiyA hai para paraMparAvAdI bhAratIya vidvAn isakA racanAkAla itanA arvAcIna nahIM maante| unakA kahanA hai ki devamukti kSetra evaM unakA mAhAtmya prAcIna kAla se hai aura maMdira nita naye banate rahate haiN| ataH maMdiroM ke AdhAra para, jinakA varNana isa purANa meM hai, isa purANa kA kAla-nirdhAraNa karanA yuktiyukta nahIM hai| paraMparAvAdI bhAratIya vidvAnoM ke anusAra "brahmapurANa' kA racanAkAla zrIkRSNa ke goloka padhArane ke bAda hI (dvApara yuga kA aMta) kA hai| brahmaprakAzikA - le. vanamAlI mishr| pitA- maheza mizra / yaha sandhyAmaMtra kI TIkA hai| brahmayajJaziroratnam - le. nrsiNh| brahmayAmalam - kiMvadantI hai ki 25000 zlokAtmaka pUrNa brahmayAmala tantra ke pUrvAnAya, dakSiNAmnAya, pazcimAmnAya, uttarAmnAya, UrdhvAmnAya Adi chahoM AnAyoM se saMbaddha thaa| yaha kevala 12000 zlokAtmaka isakA eka aMza mAtra hai aura saMbhavataH kevala pazcimAmnAya se hI saMbaddha hai| yaha 101 paTaloM meM pUrNa hai| brahmayAmalatantram (yAmalatantra) - viSaya - AcArasAra prakaraNa, UrdhvajananazAMti, guhyakavaca, caitanyakalpa, caitanyakalpa, jAnakI trailokyamohanakavaca, trailokyamaMgala-sUryakavaca, nArAyaNa-praznAvalI, rakArAdi-sahasranAma, rAmakavaca, rAmalokyamohana-kavaca, rAma-sahasranAma, sarvatobhadracakra, sUryakavaca ityaadi| brahmalakSaNanirUpaNam - le. anNtaary| I. 16 vIM shtii| brahmarAmAyaNam - le. bhushunnddii| zrIrAma kI rAsalIlA kA varNana isakI vizeSatA hai| brahmavidyA - 1) sana 1886 meM cidambaram se isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| prathama saMpAdaka zrInivAsa zAstrI zivAdvaitI the| bAda meM nAdukAverI (taMjora) se parabrahmazrI vidvAn, zrInivAsa dIkSita ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana hone lgaa| yaha patrikA 1903 taka prakAzita huii| isa meM dhArmika nibandhoM ke atirikta katipaya upaniSadoM kI TIkAoM aura zatakoM kA prakAzana huaa| 2) yaha aDyAra lAibrerI madrAsa kI traimAsikI patrikA hai jo 1937 se prakAzita ho rahI hai| isake prathama bhAga meM aMgrejI meM saMskRta viSayaka nibaMdha tathA dvitIya bhAga meM prAcIna aura arvAcIna saMskRta graMthoM kA prakAzana hotA hai| zrI rAmazarmA, ve. rAghavan tathA ke, kunjunI rAjA isake sampAdaka rhe| 3) sana 1948 meM kumbhakoNam se paNDitarAja esa. subrahmaNya zAstrI ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| yaha "advaitasabhA kAMcI kAmakoTi pITha" kI mukhapatrikA hai| isameM advaitadarzana sambandhI uccakoTi ke nibaMdha prakAzita hote haiN| isakA vArSika mUlya pAMca rupaye hai| brahmavidyopaniSad - kRSNa-yajurveda se saMbaMdha eka navya upaniSad / isameM 110 zloka hai| viSaya- brahmavidyA kA mahattva / 224/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra brahmavaivartapurANa viSNupurANa ke anusAra yaha 10 vAM mahApurANa hai| to bhAgavata tathA kUrmapurANa ke anusAra isakA sthAna 9 vAM hai| isa purANa kA nAma brahmavaivarta kyoM rakhA, isakA spaSTIkaraNa yoM diyA gayA hai : - www.kobatirth.org isa purANa meM kRSNadvArA brahma kA saMpUrNa vivaraNa kiyA gayA hai| isaliye ise purANa ko tattvavettA brahmavaivarta kahate haiN| skaMdapurANa ke mata se yaha "saura purANa" hai paraMtu pracalita graMtha meM sUryamAhAtmya kA varNana nahIM hai| devI - yAmala graMtha meM ise "zAkta purANa" kahA gayA hai paraMtu saMpUrNa purANa kA anuzIlana karane para spaSTa hotA hai ki yaha "vaiSNava purANa" hai| vaiSNava ise sAttvika purANa mAnate haiN| gauDIya, vallabha tathA rAdhAvallabha vaiSNava saMpradAyoM meM jo sAdhanaviSayaka rahasyoM kA pracAra hai, unakA mUla isa purANa meM hai / nArAyaNa RSi ne nArada ko, nArada ne vyAsa ko, vyAsa ne sauti ko, sauti ne zaunaka ko, isa purANa kA kathana kiyaa| yaha purANa sarva purANoM kA sArabhUta hai- "sArabhUtaM purANeSu" aisA sauti kahate / matsyapurANa ke anusAra isakI zloka saMkhyA 18 hajAra hai prastuta purANa ke 4 khaMDa hai- 1) bAkhaMDa, 2) prakRtikhaMDa 3) gaNapatikhaMDa, 4) zrIkRSNakhaMDa / kula adhyAya - 276 tathA zloka saMkhyA - 10 sahasra hai| Adya zaMkarAcArya dvArA viSNusahasranAma ke bhASya meM prastuta purANa ke uddharaNa diye gaye haiN| isase isakA racanAkAla I. 8 vIM zatI se pUrva siddha hotA hai| brahmasandhAnam ziva-skanda sNvaadruup| 28 paTaloM meM pUrNa / viSaya- utkrAnti nirNaya, tristhAnoM meM sthita brahma kA nirNaya, prANanirNaya, do apanoM kA nirNaya, grahaNanirNaya, bhUtoM kI utpatti para vicAra i. / brahmasaMhitA viSaya- zArIrika vratakalpanA, nava-vyUhAvatAra, puNyavidhinirNaya, cAturmAsya vratavidhAna, pavitrArohaNa, jayantyaSTamIvrata, yugAvatAravrata, mAsopavAsa, kalpavrata, yamapurImArga, yamadUta, narakayAtanA Adi / 2) yaha kRSNapUjA viSayaka graMtha hai| isake 150 adhyAyoM meM bahuta se upaniSadoM ke uddharaNa uddhRta haiN| isa para rUpagosvAmI kI digdadarzinI TIkA hai| kucha vidvAn jIva gosvAmI (I. 16 vIM zatI) ko brahmasaMhitA ke racayitA mAnate haiN| brahmasaMskAramaMjarI le. nArAyaNa Thakkura / 15 - brahmasiddhAnta ( yA brahmasiddhAntapaddhati) zloka- 5001 viSaya- avyakta tattva kA nirUpaNa, usake guNa, brahmANDapiNDa aura usake guNa, brahmANDapiNDa se ziva kI utpatti / ziva se bhairava, bhairava se zrIkaNTha Adi kI utptti| unase paMca tattvarUpa prakRtipiNDa kI utpatti / kSudhA, tRSA Adi kA kathana, antaHkaraNa aura usake guNoM kA kathana / sattva, raja, tama, aura unake guNoM kA kIrtana, jAgrata, svapna, suSupti Adi avasthAoM kA nirUpaNa, icchA, kriyA Adi pAMca guNoM kA nirUpaNa, karma, kAma, candra, sUrya, agni- ina pAMcoM guNoM aura kalAoM kA kathana / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2) le bhulA paMDita / brahmasiddhile maMDaI. 7 vIM zatI (uttarArdha) 2) le. citsukhAcArya / I. 13 vIM zatI brahmasUtram - le. bAdarAyaNa vyAsa / isameM lagabhaga 550 sUtra hai ise zArIrassUtra yA vedAntasUtra bhI kahate haiN| bhikSu yA saMnyAsI ke liye ye sUtra bahuta upayogI hai, isaliye inheM "bhikSusUtra " bhI kahate haiN| ise vedAnta ke siddhAntoM kA AkaragraMtha mAnate haiN| isameM 4 adhyAya haiM tathA pratyeka adhyAya ke 4 pAda haiN| samanvaya nAmaka prathama adhyAya meM aneka prakAra kI zrutiyoM kA sAkSAt yA paraMparA se advitIya brahma se tAtparya batAyA gayA hai| avirodha nAmaka dvitIya adhyAya meM smRti - tarkAdi ke virodha kA parihAra kara brahma se avirodha batAyA hai| sAdhana nAmaka tRtIya adhyAya meM jIva tathA brahma ke lakSaNoM tathA mukti ke aMtarbAhya sAdhanoM kA nirUpaNa hai| phala nAmaka caturtha adhyAya meM saguNa-nirguNa vidyAoM ke phaloM kA sAMgopAMga vivecana hai| brahmasUtra itane svalpAkSara haiM ki kisI na kisI bhASya kI sahAyatA liye binA unakA artha spaSTa nahIM hotA hai DA. ghATe ne brahmasUtroM ke vibhinna bhASyoM kA taulanika adhyayana kara mUla sUtroM ke saMbhAvya siddhAntoM ko spaSTa karane kA prayAsa kiyA hai| brahmasUtroM para zaMkarAcArya, bhAskarAcArya, vallabhAcArya, rAmAnuja, madhya, nimbArka, zrIkaNTha Adi AcAyoM ne bhASya likhe haiM / pratyeka bhASyakAra ke siddhAntoM meM hI nahIM api tu sUtroM tathA adhikaraNoM kI saMkhyA meM bhI aMtara hai| zrI ciMtAmaNa vinAyaka vaidya ne brahmasUtroM kA racanAkAla IsA pUrva sau DeDa sau varSa pUrva siddha kiyA hai| bhikSu / brahmasUtra bhASya dvaita mata ke pravartaka madhvAcArya ne bAsUtra viSaya para 4 graMtha likhe| unameM se prathama hai brahmasUtrabhASya / isameM laghvakSara vRtti meM dvaita-mata kA pratipAdana kiyA gayA hai| brahmasUtrabhASyavijJAnAmRtam le. - vizvAsa kAzI - nivaasii| I. 14 vIM zatI / brahmasUtravyAkhyA le. anaMbhaTTa / brahmasUtravaidikabhASyam le. - svAmI bhagavadAcArya / bhAratapArijAtam nAmaka gAMdhI caritra ke lekhaka / ahamadAbAdanivAsI / - For Private and Personal Use Only brahmasphuTasiddhAnta le. brahmagupta / I. 6 zatI / viSayajyotiSa zAstra / vyAkhyAkAra (1) pRthUdaka, (2) amararAja, aura (3) balabhadra / isa graMtha meM pRthvI kA vyAsa 1581 yojana ( 7905 - mIla) batAyA hai| brahmagupta vedhayaMtroM se grahoM kA nirIkSaNa karate the / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 225
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra brahmANDakalpa isameM rAsAyanika vidhi se cAMdI banAnA, pAre kI vividha auSadhiyAM banAnA evaM anyAnya aindrajAlika kAranAme pratipAdita haiN| zani yA bhauma vAra ko naramuNDa (manuSya kI khopaDI) laave| usakA cUrNa banAkara mahIna kapaDe se chAna kara miTTI ke cikane bartana meM rakhe ityAdi bahuta-sI vicitra vidhiyAM varNita hai| www.kobatirth.org brahmANDajJAnatantram - pArvatI Izvara-saMvAda ruup| zloka- 240 / pAMca paTaloM meM pUrNa viSaya brahmatattva kA nirUpaNa / brahmANDanirNaya: brahmAyAmala meM ukta Izvara pArvatI saMvAdarUpa / isa meM saMkSepataH sRSTi kI utpati kA vivaraNa kiyA hai / brahmANDapurANam viSNupurANa kI sUcI ke anusAra isa mahApurANa kA kramAMka 18 vAM (aMtima) hai| devIbhAgavata ne ise 6 vAM purANa mAnA hai| isakI zlokasaMkhyA- 12 hajAra aura adhyAvasaMkhyA 109 hai nAradapurANa kI viSaya-sUcI meM vAyu ne vyAsa ko isa purANa kA kathana kiyA, isaliye "vAyavIya" brahmAMDa purANa nAma kahA gayA hai| kucha vidvAn vAyupurANa aura brahmAMDa purANa ko eka hI mAnate haiN| unake matAnusAra vAyupurANa kI saMskArita AvRtti hI brahmAMDapurANa hai| DaoN. hAjarA kA mata hai ki donoM purANoM meM biMba - pratibiMba bhAva hai| donoM purANoM meM bahuta se zloka samAna haiN| pArTijara va viMTaranitsa ne "brahmANDa purANa" ko "vAyupurANa" kA prAcInatara rUpa mAnA hai kiMtu vAstavikatA yaha nahIM hai / "nAradapurANa" ke anusAra vAyu ne vyAsajI ko isa purANa kA upadeza diyA thA / "brahmapurANa" ke 33 veM se 58 veM adhyAyoM taka brahmAMDa kA vistArapUrvaka bhaugolika varNana prastuta kiyA gayA hai| prathama khaMDa meM vizva kA vistRta rocaka va sAMgopAMga bhUgola diyA gayA hai / tatpazcAt jaMbudvIpa va usake parvatoM va nadiyoM kA vivaraNa, 66 veM se 72 veM adhyAyoM taka hai| isake atirikta bhadrAzca ketumAla, caMdradvIpa, kiMpuruSavarSa, kailAsa, zAlmalIdvIpa, kuzadvIpa, krauMcadvIpa, zAkadvIpa va puSkaradvIpa Adi kA vistRta vivaraNa hai| isameM hoM, nakSatra-maMDaloM tathA yugoM kA bhI rocaka varNana hai| isake tRtIya pAda meM vizva prasiddha kSatriya vaMzoM kA jo vivaraNa prastuta kiyA gayA hai, usakA aitihAsika dRSTi se mahattva mAnA jAtA hai| "nArada-purANa" kI viSayasUcI se jJAta hotA hai ki "adhyAtmarAmAyaNa", "brahmAMDapurANa" kA hI aMza hai| kiMtu upalabdha purANa meM yaha nahIM miltaa| "adhyAtma-rAmAyaNa" meM vedAntadRSTi se rAmacaritra kA varNana hai| isake 20 veM adhyAya meM kRSNa ke AvirbhAva va unakI lalita lIlA kA gAna kiyA gayA hai| isameM rAmAyaNa kI kathA (adhyAtma rAmAyaNa ke aMtargata) baDe vistAra ke sAtha 7 khaMDoM meM varNita hai| isameM 21 veM se 27 veM adhyAya taka ke 1550 zlokoM meM parazurAma kI kathA dI gaI hai / tadanaMtara sagara va bhagIratha dvArA gaMgAvataraNa kI kathA 48 veM se 57 veM adhyAya taka varNita hai tathA 59 1226 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - veM adhyAya meM sUrya va caMdravaMzIya rAjAoM kA varNana hai| vidvAnoM kA kahanA hai ki cAra sau IsvI ke lagabhaga "brahmAMDapurANa" kA vartamAna rUpa nizcita ho gayA hogaa| isameM "rAjAdhirAja" nAmaka rAjanItika zabda kA prayoga dekha kara vidvAnoM ne isakA kAla, gupta kAla kA uttaravartI yA maukharI rAjAoM kA samaya mAnA hai| mahArASTra kSetra kA varNana isameM AtmIyatA se varNana huA hai, isaliye kucha vidvAnoM kA mata hai ki yaha purANa nAsika-tryaMbaka ke samIpa racA gayA hai| isa purANa meM samAviSTa paraMtu svataMtra rUpa se pracalita huye nimnalikhita graMtha haiM : adhyAtmarAmAyaNa, gaNezakavaca, tulasIkavaca, hanumatkavaca, siddhalakSmIstotra, sItAstotra, lalitAsahasranAma, sarasvatIstotram / anumAna hai ki yaha purANa san 325 ke AsapAsa racA gayA hai| 5 vIM zatAbdI ke prAraMbha meM bhAratIya brAhmaNoM ne jAvA sumAtrA ( yavadvIpa) meM isa purANa kA pracAra kiyaa| vahAM kI sthAnIya kavi bhASA meM isakA anuvAda huA hai tathA vaha Aja bhI pracAra meM hai| mUla purANa aura isa anuvAdita purANa kI tulanA karane se patA calatA hai ki donoM ke viSaya samAna haiM paraMtu anuvAda meM bhaviSyakAlIna rAjavaMzoM ke varNana jor3e gaye hai| brahmAdarza - le.- vizvAsa bhikSu / kAzI nivaasii| I. 14 vIM zatI / brahmAstrapaddhati le. kRSNacandra / 1 brahmAstrapUjanam - le. mayUra pnnddit| zloka 489 I brahmAstravidyA dakSiNAmUrtisaMhitA ke antargata zloka 140 brahmAstravidyAnityapUjA le- zivAnanda yati ke ziSya / viSaya- bagalAmukhI devI ke upAsakoM dvArA pAlanIya prAtaH kRtyoM kA pratipAdana tathA bagalAmukhI kI pUjA-prakriyA / brahmAstrasahastranAma zloka 181 I - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - For Private and Personal Use Only - brahmAstrasUtram (dIpikA) - le. zAMkhAyana / sUtrasaMkhyA - 145 / brahmopaniSad yaha yajurvedAMtargata eka navya upaniSad hai / pippalAda aMgirasa ne zaunaka ko kathana kiyA / "prANo hyeSa AtmA" zarIrastha prANa hI sarvavyApI AtmA tattva hai, aisA isakA pratipAdya hai| brAhmaNam - yaha vaidika vAGmaya kA eka bhAga hai| "brAhmaNa" zabda kA prayoga graMtha ke artha meM hotA hai taba yaha napuMsakaliMgI hotA hai| graMtha ke artha meM "brAhmaNa" zabda kA prayoga prathamataH taittirIya saMhitA meM (3.7.1.1.) huA hai| brahma zabda veda athavA mantra ke sAmAnya artha meM bhI vaidika vAGmaya meM AyA hai / isaliye brahma arthAt veda kA jJAna jinase hotA hai ve brAhmaNa graMtha haiN| brahma zabda kA yajJa bhI artha hai| vividha prakAra ke yajJoM ke karmakAMDa brAhmaNa graMthoM ke pratipAdya haiN| yajJoM ke sAtha anekavidha zAstroM kI carcA ina graMthoM meM huI hai| vaijJAnika, Adhibhautika tathA AdhyAtmika vicAroM para prakAza DAlanevAle, eka mahAn vizvakoSa ke rUpa meM brAhmaNa graMthoM kA
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yathArtha varNana kara sakate haiN| yajJakarma ke vidhAna tathA niMdya karma ke niSedha ke sAtha hI arthavAda bhI brAhmaNa graMthoM kA pratipAdya hai| zAbarabhASya meM brAhmaNoM ke pratipAdya viSayoM kI saMkhyA damya batalAyI hai: heturnirvacanaM nandA prazaMsA saMzayo vidhiH| parakriyA purAkalpo vyavadhAraNakalpanA / upamAnaM dazaite tu viSayA brAhmaNasya hi / / (jaiminisUtra 2.1.8. bhASya) artha- hetu zabdoM kI nirukti, kucha karmoM kI niMdA, kucha karmoM kI stuti, saMzaya, vidhi, anyoM dvArA kiye gaye ko kA pratipAdana, pUrva-kalpa kI kathAeM, nizcaya tathA upamAna ye dasa viSaya brAhmaNa graMthoM ke pratipAdya haiN| brAhmaNoM meM sarvaprathama veda maMtroM kA artha tathA maMtroM kA karmoM se saMbaMdha batalAne kA prayAsa huA hai| udA. dIrgha kAla se rogagrasta vyakti ke svAsthya- lAbha ke liye batayAye gaye yajJa meM "A no mitrAvaruNA" RcA kA sAmagAna (sAma. 2.1.1.5.) vihita batAyA hai| yahAM para maMtra meM kevala mitravaruNa kI stuti hai, isaliye maMtra ke artha kA karma se saMbaMdha nahIM hai, tathApi tAMDya-brAhmaNa meM maMtra-karma kA saMbaMdha isa prakAra dikhAyA gayA hai - mitra aura varuNa kA prANa aura apAna se saMbaMdha hai| mitra dina ke devatA tathA varuNa rAtri ke devatA haiN| isaliye ye devatAeM rogI ke zarIra meM nivAsa kara usake prANApAna kA niyamana kareM isake liye isa karma meM mitra-varuNa kI prArthanA vihita hai| prAcIna zAstrakAroM ne brAhmaNagraMthoM ko veda ke samAna mAnyatA dI hai| ApastaMba ne maMtra tathA brAhmaNagraMtha ko veda saMjJA dI hai - "mantrabrAhmaNayorveda-nAmadheyam" (Apa. zrI. sU. 24.1.31.) veda yA veda kI zAkhA ke dona bheda haiM- (1) mantrarUpa saMhitA tathA (2) vidhAnarUpa braahmnn| brAhmaNoM kA bhI apauruSeya graMthoM meM samAveza huA hai| brAhmaNa ke antima bhAga meM 'AraNyaka' aura 'upaniSad' hote hai| pratyeka brAhmaNa apane vedasaMhitA se saMbaMdhita hotA hai| tathA Rgveda kI zAkala saMhitA se sambaddha hai 'aitareya brahmaNa', jisa meM hautra-karma kA tathA usase sambaddha saMhitA meM AyI RcAoM kA vizeSa vivaraNa yA vyAkhyAna hai| isI prakAra anya vedoM kI saMhitAoM ke brAhmaNoM ke viSaya meM kahA jA sakatA hai| brAhmaNoM meM mukhyataH tIna bhAga hote hai:- 1) vidhi yA karmavidhAna, 2) arthavAda yA prarocana aura 3) upaniSad yA brahmavicAra (tIrthavicAra) sAmAnyataH vedoM kI jitanI zAkhAeM hai utane hI brAhmaNa hone caahie| arthAt 1131 zAkhAoM kI saMhitAeM hai to, brAhmaNa bhI utane hI hone caahie| kintu samprati jisa prakAra mAtra 11 saMhitAe hI upalabdha hai, usI prakAra brAhmaNa bhI 18 hI pAye jAte hai| brAhmaNacintAmaNitantram - paTalasaMkhyA- 14 / brAhmaNamahAsammelanam - san 1928 meM brAhmaNa mahAsammelana kAryAlaya, 177 dazAzvamegha ghATa, vArANasI se isakA prakAzana hotA thaa| isakA vArSika mUlya tIna ru. thaa| isake sampAdaka maNDala meM mahAmahopAdhyAya anantakRSNazAstrI, rAjezvarazAstrI draviDa, tArAcaraNa bhaTTAcArya aura jIva nyAyatIrtha the| yaha brAhmaNa mahAsammelana kI mukhapatrikA thii| isameM sabhA kA vivaraNa, bhASaNa, Aya-vyaya aura dharma-praznoM ke uttara prakAzita hote the| isake hara aMka ke mukha pRSTha para yaha zloka prakAzita huA karatA na jAtu kAmAna bhayAnna lobhAd dharma jahyAjjIvitasyA'pi hetoH / brAhmaNazabdavicAra - le.- bellamakoNDa rAmarAya / aaNdhrnivaasii| brAhmaNasarvasvam - le.- hlaayudh| I. 12 vIM shtii| pitAdhanaMjaya / san 1893 meM kalakattA evaM vArANasI meM prakAzita / brAhmasphoTasiddhAnta - (dekhie brhmsphuttsiddhaant)| bhaktabhUSaNasaMdarbha - le.- bhagavatatprasAda / zrImadbhAgavata kI ttiikaa| svAmI nArAyaNa mata (udhdavasaMpradAya) ke anusAra 19 vIM zatI ke madhyakAla arthAt 1850 I. ke lagabhata likhI gaI isa vyAkhyA kA prakAzana, 1867 I. meM huaa| prakAzaka haiM, muMbaI ke gaNapati kRssnnaajii| bhAgavata kI yaha bhaktaraMjanI TIkA, vistRta tathA sarala-subodha hai| udhdava saMpradAya kI dArzanika vicArAdhArA zrIkRSNa vAkyoM se milatI hai| isa liye prastuta TIkA ko viziSTAdvaita-vyAkhyAoM meM parigaNita kiyA jAtA hai| bhaktavAtasaMtoSaka- (nAmAMtara prayogaratnAkara) le.- premanidhi pnt| viSaya - dhrmshaastr| bhaktasudarzanam- (nATaka) le.-mathurAprasAda diikssit| za. 20 / solava-nareza kI dharmapatnI ko smrpit| aMkasaMkhyA chaH / gItoM kI pracuratA aura choTe caTapaTe saMvAda isakI vizeSatA hai| kathAsAra- ayodhyA nareza dhruvasandhi kI mRtyu ke pazcAt jyeSTha putra sudarzana uttarAdhikArI haiM, parantu sApatna bandhu zatrujit ke nAnA yudhAjit apane pote ke lie siMhAsana cAhate haiN| sudarzana ke nAnA vIrasena unase laDate haiN| yuddha meM vIrasena mAre jAte haiN| sudarzana kI mAtA putra ko lekara bharadvAja muni ke Azrama meM jAtI hai| vahAM sudarzana jagadambikA kI upAsanA meM lIna hotA hai| yahAM vArANasI kI rAjakanyA zazikalA svapna meM sudarzana ko dekha kAmapIDita hotI hai| usake svayaMvara ke samaya yuddha meM yudhAjit tathA zatrujit mara jAte haiM aura sudarzana zazikalA ke sAtha vivAha kara, mAtA tathA patnI ke sAtha siMhAsanArUDha hotA hai| bhaktAmarapUjA - le.- jJAnabhUSaNa / jainAcArya / I. 16 vIM zatI / bhaktAmarastotra - le.- maantuNgaacaary| jaina stotra vAGmaya meM atyaMta mAnyatAprApta isa stotra para samasyA pUrti ke rUpa meM AdhArita stotroM meM samayasuMdara kRta RSabhabhaktAmara (zlo.45), saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/227 For Private and Personal Use Only
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra lakSmIvimalakRta zAntibhaktAmara ratnasiMharikRta nemibhaktAmara (zloka 49 ) dharmavardhanAgaNikRta vIrabhaktAmara dharmasiMhasUrikRta na sarasvatI bhaktAmara, tathA jinabhaktAmara, AtmabhaktAmara, zrIvallabhabhaktAmara aura kAlUbhaktAmara jaise stotra ullekhanIya haiN| isa stotra kI padyasaMkhyA 44 yA 48 mAnI jAtI hai| (2) le. appayya dIkSita / bhaktikulasarvasvam - pUjA, dhyAna, japa, bali, nyAsa, dhUpadIpa, bhUtazuddhi, puSpa, candana, havana Adi ke binA jisa sAdhana se devI prasanna hotI hai aura sAdhakoM kA kalyANa hotA hai, vaha tArA sahastranAma hai| usI sahasranAma kA mAhAtmya isameM pratipAdana kiyA gayA hai| bhakticandrodayam - le. zrI. veMkaTakRSNa rAva (sana 1957 meM "maMjUSA" meM prkaashit| aMkasaMkhyA tIna / bhAratIya paraMparAnusAra likhita dIrgha naattysNket| nAyaka- bhagavAn puruSottama (viSNu) kathAsAra - puruSottama nAlandA grAma meM udAsa baiThe haiM ki mAnavatA kSINa ho rahI hai| nArada unase kahate haiM ki veM samAdhistha vedavyAsa se mileNge| vyAsa bhI dukhI hokara nArada se kahate haiM ki zaMkara-rAmAnuja ko loga bhUla rahe haiN| maisUra ke vRndAvana udyAna meM zaMkarAcArya, rAmAnujAcArya, madhvAcArya cintita hai ki unake darzAye mArga para loga nahIM clte| anta meM sandeza hai ki "yaM zaivAH samupAsate" kA pracAra sArvatrika prema tathA sauhArda ke lie avazyaMbhAvI hai| www.kobatirth.org bhaktijayArNava le. rghunndn| ye sambhavataH prasiddha raghunandana bhaTTAcArya se bhinna hai| le. - prajJAcakSu * - * 228 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa usake zAMta bhaktirasa, prIti, prema, vAtsalya evaM madhura bhaktirasa nAmaka bheda kiye gaye haiN| uttara vibhAga meM hAsya, adbhuta vIra, karuNa, raudra, bIbhatsa evaM bhayAnaka rasoM kA varNana hai| isakA racanA - kAla 1541 I. hai| rUpa gosvAmI ke bhatIje jIva gosvAmI ne isa graMtha para 'durgamasaMgamanI' nAmaka TIkA likhI hai| isakA hiMdI anuvAda bhI prakAzita ho cukA haiM / bhaktirasAyanam le. madhusUdana sarasvatI kATollapADA ke (baMgAla) nivAsI I. 16 vIM zatI / bhaktirasAvale. kRSNadAsa | bhaktirahasyam le. somanAtha 1 bhaktivardhinI - le vallabhAcArya / bhaktiviveka le. shriinivaas| yaha graMtha rAmAnuja sampradAya ke lie likhA hai / gulAbarAva mahArAja / bhaktitattvaviveka vidarbhanivAsI / bhaktinirNaya le. viThThalanAtha puSTimArga ke pravartaka AcArya | vallabha ke suputra tathA vallabha saMpradAya kI sarvAMgINa zrI vRddhi karane vAle gosAI / bhaktiprakAza le. vaidya bhaktihaMsa / ATha udyotoM meM pUrNa / raghunandana bhaktimaMjarI - le.- trivAMkura ( trAvaNakora) nareza rAjavarma kulazekhara I. 19 vIM zatI / 1 bhaktimaMdAkinI - le.- pUrNasarasvatI / I. 14 vIM zatI (pUrvArdha) / / I bhaktimArgamaryAdA le. viThThalezvara bhaktiratnAkara le. narahari ckrvrtii| pitA zivadAsa / bhaktirasAmRtasiMdhu le rUpagosvAmI I. 16 vIM zatI bhaktirasa kA anupama graMtha / graMtha kA vibhAjana 4 vibhAgoM meM huA hai, aura pratyeka vibhAga aneka lahariyoM meM vibhakta hai| pUrva vibhAga meM bhakti kA sAmAnya svarUpa evaM lakSaNa prastuta kiye gaye haiM tathA dakSiNa vibhAga meM bhaktirasa ke vibhAva, anubhAva, sthAyI, sAttvika va saMcArI bhAvoM kA varNana hai / pazcima vibhAga meM bhaktirasa kA vivecana kiyA gayA hai, tathA - 2) le. nArAyaNabhaTTa / I. 16 vIM zatI / bhaktiviSNupriyam (nATaka) le. yatIndravimala caudhurI (za. 20) "prItiviSNupriya" kA pUraka aMza prathama abhinaya disaMbara 1959 meM pANDicerI ke aravindAzrama meM / 1962 meM rASTrapati kI upasthiti meM dillI ke saprU hAUsa meM abhinIta / "prAcyavANI" dvArA 12 bAra abhinIta / kathAsAra -patnI viSNupriyA para mAtA kI sevA kA bhAra sauMpa kara caitanya mahAprabhu saMnyAsa lete haiN| viSNupriyA yAvajjIvana vaiSNavadharma kA pracAra karate hue paraloka sidhAratI hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhaktistavavaibhavam - le. jIvadeva / bhaktizatakam - le. rAmacandra kavibhAratI bhaktirasa paripluta 100 chandoM kI uttama kaavykRti| isa meM brAhmaNabhakti kI vicAradhArA se milatI julatI buddha saMpradAya kI bhaktivicAradhArA vyakta huI hai| yaha mahAyAna tathA hInayAna donoM saMpradAyoM se samAna rUpa meM sambadhda / For Private and Personal Use Only le. viTThalanAtha, yA viTThaleza AcArya vallabha ke suputra evaM vallabha saMpradAya ke suprasiddha AcArya / bhaktihetunirNayale viThThaleza raghunAtha dvArA isa para TIkA hai| bhagamAlinIsaMhitA - yaha nityASoDazikArNava kA eka bhAga hai| bhagavadanavidhile. raghunAtha bhagavadgItAbhASyArtha / le. - bellamakoNDa aaNdhnivaasii| I. 19 vIM zatI / bhagavatpAdacaritaM (kAvya) - le. ghnshyaam| I. 18 vIM zatI / bhagavad-buddha-gItA- le. prAdhyApaka indra | kurukSetra vizvavidyAlaya / pAlIbhASA ke adhyApaka / dhammapada kA saMskRta anuvaad| bhagavadbhaktiratnAvalI * le. viSNupurI maithila graMtharacanA kAzI meM huii| isa para lekhaka ne san 1634 meM kAntimAlA - - rAmarAya /
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra nAmaka TIkA likhI hai| sarasvatI / bhagavadbhaktirasAyanam- le. - bhaktiyogaviSayaka eka mahattvapUrNa graMtha bhagavadbhaktivilAsa se gopAlabhaTTa prabodhAnanda ke ziSya 20 vilAsoM meM pUrNa / vaiSNavoM ke lie racita / kalakattA meM san 1845 meM prakAzita / www.kobatirth.org madhusUdana bhagavadbhAskara (yA smRtibhAskara) le. nIlakaNThabhaTTa I. 17 vIM zatI / yamunA aura caMbala nadiyoM ke saMgama samIpastha pradeza ke buMdelA rAjA zrI bhagavaMtadeva the unake Azrita dharmazAstrajJa nIlakaMTha the / AzrayadAtA ke liye "bhagavadbhAskara" nAmaka eka bRhad graMtha kI racanA kI thii| dhArmika aura dIvAnI kAnUna ke bAre meM isa graMtha ko jJAnakoza mAnanA yukta hogaa| isa graMtha ke saMskAramayUkha, kAlamayUkha, zraddhamayUkha, nItimayUkha, vyavahAramayUkha, dAnamayUkha, utsargamayUkha, pratiSThAmayUkha, prAyazcittamayUkha, zuddhimayUkha Adi bAraha bhAga haiM, jinameM dharmazAstrAMtargata vividha viSayoM kA vivecana kiyA gayA hai| vyavahAramayUkha nAmaka prakaraNa (bhAga) bar3A mahattvapUrNa hai| use gujarAta tathA mahArASTra jaise kucha rAjyoM ke ucca nyAyAlayoM meM pramANa mAnA jAtA thaa| mitAkSarA ke pazcAt isI graMtha ko uccatama sthAna prApta huA hai| nItimayUkha meM rAjyazAstra viSayaka sabhI tathyoM para vicAra kiyA gayA hai| bhagavadbhAskara meM sarvaprathama rAjyAbhiSeka ke kRtyoM kA vistAra pUrvaka vivecana kiyA gayA hai| phira rAjya ke svarUpa va saptAMgoM kA nirUpaNa hai| isake nirmANa meM manusmRti, yAjJavalkya smRti, kAmaMdaka nItisAra, varAhamihira, mahAbhArata va cANakya ke vicAroM se pUrNataH sahAyatA lI gaI hai| sthAna sthAna para inake vacana bhI uddhRta kiye gae haiN| isameM rAjyakRtya, amAtyaprakaraNa, rASTra, durga, caturaMga bala, dUtAcAra, yuddha, yuddhayAtrA, vyUha racanA skaMdhAvAra yuddhaprasthAna ke samaya ke zakuna va apazakuna Adi viSaya atyaMta vistAra ke sAtha varNita haiN| sana 1880 meM vArANasI meM prkaashit| - bhagavannAmAmRtarasodaya le. bodhendrasarasvatI guru vizvAdhipendra aneka kaviyoM ke saMskRta geya kAvyoM zloka 3001 bhajanotsavakaumudI kA saMkalana / bhaMjamahodaya- (prakaraNa ) le. nIlakaNTha / I. 18 vIM shtii| aMkasaMkhyA dasa viSaya keojhara ke bhaMjavaMzI rAjAoM kA AnuvaMzika vivaraNa pradhAna rUpa se rAjA balabhadra bhaMja (1764-1792) kA paricaya / aitihAsika yuddhoM ke samasAmayika varNana ke kAraNa yaha rUpaka mahattvapUrNa mAnA jAtA hai| raMgamaMca para kevala priyaMvada tathA anaGgakalevara apane saMvAdoM dvArA itivRtta darzAte haiN| saMvAda prAyaH padyAtmaka hai / bhaTTa - saMkaTam (prahasana ) le. jIva nyAyatIrtha (janma 1894 ) saMskRta "sAhitya pariSada patrikA" meM sana 1926 meM kalakattA se prkaashit| kalakattA meM sarasvatI mahotsava meM abhinIta aMkasaMkhyA pAMca kathAsAra yajJaparAyaNa bhaTTa apanI kurUpa, karkazA patnI se trasta hai, kintu yajJa meM sahadharmiNI ke rUpa meM cAhate haiN| yajJoM se udvigna rAkSasa bhaTTa patnI kA apaharaNa karate haiN| rAjA zrIbhaTTa ko dUsarI patnI lA dene yA usI patnI kI svarNa pratimA banavAne udyata haiM kintu bhaTTa usake lie taiyAra nhiiN| rAkSasa bhaTTapatnI kA vivAha kisI vAnara se sAtha karAne kA Ayojana karatA hai, paraMtu usI samaya rAjA rAkSasa para AkramaNa kara bhaTTapatnI ko chuDAtA hai 1 bhaTTacintAmaNi le. vizvezvarabhaTTa (gAgAbhaTTa kAzIkara ) / bhaTTikAvyam - le bhaTTi racanAkAla 6 vIM zatAbdI kA uttarArtha / mahAkAvya kA mUlanAma "rAvaNavadha" thA paraMtu kavi bhaTTi ke nAma se hI vaha prasiddha hai| isameM 4 kANDa 22 sarga, aura 1025 zloka haiN| isakI vizeSatA yaha hai ki kavi dvArA isake mAdhyama se saMskRta vyAkaraNa kI zikSA dene ke eka abhinava prayoga kA sUtrapAta kiyA gayA hai| - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - isameM kathAvastu tathA vyAkaraNa ke siddhAntoM kA gumphana isa prakAra huA hai- prathama (prakIrNa) kANDa meM 5 sargoM meM rAmajanma se sItAharaNa taka kI kathA hai| vyAkaraNa ke adhikAra aura aMgAdhikAra ke niyamoM kA ullekha hai| dvitIya (adhikAra) kAMDa meM 4 sargoM meM ( 6 se 9 sarga) sugrIva ke rAjyAbhiSeka se hanumAn ke rAvaNa kI rAjasabhA meM dUta ke nAte upasthita hone taka kI kathA hai / duhAdi dvikarmaka dhAtu, kRt- adhikAra, bhAve tathA kartari prayoga, Atmanepada Adi ke udAharaNa haiM / tRtIya ( prasanna ) kANDa meM (10 se 13 sarga) setubaMdha kI kathA hai| zabdAlaMkAra tathA arthAlaMkAra tathA unake vibhinna bhedopabheda ke udAharaNa hai| caturtha ( tiGnta ) kAMDa meM (14 se 22 sarga) rAvaNavadha se rAma ke rAjyAbhiSeka taka kI kathA hai / vyAkaraNa zAstra ke 9 lakAra tathA unakA vyAvahArika digdarzana hai| For Private and Personal Use Only yaha kAvya TIkA kI sahAyatA se hI samajhA jA sakatA hai| isa para kula 14 TIkAeM likhI gaI haiN| unameM jayamaMgalA tathA mallinAthI TIkA vizeSa prasiddha haiM / bhaTTikAvya ke TIkAkAra- 1) kandarpacakravartI bharatasena, 2) nArAyaNa vidyAvinoda, 3) puNDarIkAkSa, 4) kumudanandana, 5) puruSottama, 6) rAmacandra vAcaspati, 7) rAmAnanda 8 ) hariharAcArya, 9) bharata yA bharatamallika, 10) jayamaMgala, 11) jIvAnanda vidyAsAgara, 12 ) mallinAtha, 13) zrIdhara aura 14) zaMkarAcArya / bhadrakalpAvadAnam 34 avadAnoM kA saMgraha / upagupta tathA azoka ke saMvAda meM kathana hai| racanA chandobaddha / svarUpa tathA viSaya vinayapiTaka ke anurUpa haiN| samaya- kSemeMdrottara kAla saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 229 -
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ke dvitIya bhAga meM prakAzita ho cukA hai| bhavAnIstavazatakam - zloka- 150 / isa bhavAnIstava se sau kamaloM dvArA devIpUjA karane para pracura puNyalAbha hotA hai, aisI phalazruti batAI hai| saMskRta-bhavitavyam(sAptAhikI patrikA)- sana 1951 meM zrIdhara bhAskara varNekara ke sampAdakatva meM saMskRta bhASA pracAriNI sabhA, nAgapura dvArA isa patra kA prakAzana AraMbha kiyA gyaa| cAra varSoM bAda sampAdana kA dAyitva di.vi.varADapANDe para aayaa| isa patra kA vArSika mUlya pAMca rupaye thaa| prakAzana sthala saMskRtabhavanam, pazcima ucca nyAyAlaya mArga, nAgapura-1 hai| isa patra meM sarala bhASA meM samAcAroM ke alAvA saMskRta bhASA meM diye gaye bhISaNa tathA bAlakoM ke liye sAmagrI bhI prakAzita kI jAtI hai| choTI rucikara kahAniyoM ke atirikta sAhitya aura rAjanIti viSayaka nibandhoM kA prakAzana bhI isameM hotA hai| isa patra kA Adarza zloka isa prakAra hai tAvadeva pratiSThA syAd bhAratasya mhiitle| jJAnAmRtamayI yAvat sevyate surabhAratI / / (I. 11 vIM shtii)| bhadrakAlIcintAmaNi - zloka- 1464 / bhadrakAlIpaMcAMgam - zloka- 374 / bhadratantram - devii-shivsNvaadruup| viSaya- vazIkaraNa, mohana, mAraNa, uccATana, Adi ke sAdhanArtha mantra aura vidhiyaaN| bhadradIpakriyA - zloka- 1550 / viSaya- sAttvata Adi tantroM meM varNita dIpArAdhAvana kriyaa| bhadradIpadIpikA - le.-naaraaynn| guru- shriiknntth| graMthakAra ne apane pitA kI AjJA se colabhUpAla dvArA anuSThita yajJa meM bhAga liyA thaa| yaha bhadradIpakriyA zrI. nArAyaNa se pRthvI aura nArada ko prApta huii| inhoMne apane bhaktoM meM usakA pracAra kiyaa| isase manuSyoM ke dharma, artha, kAma, mokSa, ye cAro puruSArtha zIghra siddha ho jAte haiN| bhadrAcalacampU - le.-raaghv| viSaya-veMkaTagiri ke zrInivAsa kA maahaatmy| bhadrAdirAmAyaNam - kavi- vIrarAghava / bharatacaritam - le.-ma.ma. vidhuzekhara shaastrii| janma - 1878 ii.| gadya rcnaa| bharatamelanam (rUpaka)- le.-vizvezvara vidyaabhuussnn| (za. 20) "maMjUSA" meM prakAzita chaH dRzyoM meM vibhAjita ruupk| bharata milApa kI kathA / bharata kA sazakta caritra citraNa kiyA gayA hai| bharatarAja - le.-hstimll| pitA- goviNdbhtttt| jainaacaary| bharatazAstram - le.-lkssmiidhr| apanI RtukrIDAviveka nAmaka racanA kA ullekha lekhaka ne kiyA hai| 2) le. raghunAtha prasAda / bharatasArasaMgraha - le.-mummidaDi cikka devarAya (tRtIya) yaha 2500 zlokoM kI saMgIta zAstra viSayaka racanA hai| bharata, mataMga tathA vidyAraNya ke saMgItakAra kA matAnusaraNa isameM kiyA hai| bhartRharinirvedam - le.-hrihr| bharatezvarAbhyudayacaMpU - le.- aashaadhr| jainaacaary| samaya- I. 14 vIM zatI ke aaspaas| isa caMpU meM RSabhadeva ke putra kI kathA kahI gaI hai| bhavadevakulaprazasti - le. kvivaacspti| I. 11 vIM shtii| utkala ke itihAsa kI dRSTi se yaha mahattvapUrNa racanA hai| bhavabhUtivArtA - le.- rAghavendra kvishekhr| racanAkAla- sana 1660 / yaha eka aitihAsika campU hai| bhavavairAgya-zatakam- le.-micandra / jainAcArya / I. 11 vIM shtii| bhavAnIpaMcAMgam - rudrayAmala tntraantrgt| zloka 630 / bhavAnI-sahasranAma-paTalam - rudryaamlaantrgt| zloka 78 / bhavAnI-sahasranAma-bIjAkSarI - zloka- 336 / / bhavAnI-sahasranAmastotram - rudrayAmalatantrAntargata yaha stotraratnAkara DaoN. rAghavan ke anusAra patra meM prakAzita sAmagrI aura zailI donoM anupama haiN| isameM dharma, sAhitya samAja rAjanIti viSayaka sarala nibandha bhI prakAzita hote haiN| bhaviSyadattacaritam - le.-padmasundara / bhaviSyapurANam - pAraMpArika kramAnusAra yaha 9 vAM purANa hai aura zlokasaMkhyA 1,45,000 hai| isake nAma se hI jJAta hotA hai ki yaha bhaviSya kI ghaTanAoM kA varNana hai| isa purANa kA rUpa samaya samaya para parivartita hotA rahA hai. ataH pratisaMskAroM ke kAraNa isakA mUla rUpa ajJeya hotA calA gayA hai| samaya samaya para ghaTita ghaTanAoM ko vibhinna samayoM ke vidvAnoM ne isameM isa prakAra joDA hai ki isakA mUla rUpa parivartita ho gayA hai| oNphreDa ne to 1903 I. meM eka lekha likha kara 'sAhityika dhokhAbAjI' kI saMjJA dI hai| veMkaTezvara presa se prakAzita "bhaviSyapurANa" meM itanI sArI navIna bAtoM kA samAveza hai, jisase isa para sahasA vizvAsa nahIM hotaa| "nAradIyapurANa" meM isakI jo viSaya sUcI dI gaI hai, usase patA calAtA hai ki isameM 5 parva haiM- brAhmaparva, viSNuparva, zivaparva, sUryaparva va pratisarga prv| isakI zlokasaMkhyA- 14 hajAra hai| navalakizora presa lakhanaU se prakAzita AvRtti meM 2 khaMDa haiN| (pUrvArdha va uttarArdha) tathA unameM kramazaH 41 aura 171 adhyAya haiN| isakI jo pratiyAM upalabdha haiM, unameM "nAradIyapurANa" kI sUcI pUrNarUpeNa prApta nahIM hotii| isa purANa meM mukhya rUpa se varNAzrama dharma kA varNana hai, tathA nAgoM kI pUjA ke liye kiye jAne vAle nAgapaMcamI vrata ke varNana meM nAga, asuroM va nAgoM se saMbaMddha kathAeM dI gaI 230/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir haiN| isameM sUryapUjA kA varNana hai aura usake saMbaMdha meM eka yA gItA rUDha huaa| isa saMkSipta rUpa meM upaniSad zabda kathA dI gaI hai ki kisa prakAra zrIkRSNa ke putra sAMba ko adhyAhRta hai| yadi mUla meM upaniSad zabda nahIM hotA, to graMtha kuSTha roga ho jAne para usakI cikitsA ke liye garuDa dvArA kA nAma kevala bhagavadgItam yA gItam (napuMsakaliMgI ) zakadvIpa se brAhmaNoM ko bulAkara sUrya kI upAsanA ke dvArA hotaa| isa vizvamAnya graMtha meM kRSNa-arjuna saMvAda meM karmayoga, rogamukta karAyA gayA thaa| isa kathA meM bhojaka va maga nAmaka bhaktiyoga, rAjayoga aura jJAnayoga kA pradhAnatayA pratipAdana kiyA do sUrya pUjakoM kA ullekha kiyA gayA hai| alaberunI ne gayA hai| sabhI vaidika matAvalaMbI AcAryoM ne isapara bhASya isakA ullekha kiyA hai| isa AdhAra para vidvAnoM ne isakA likhe haiM aura saMsAra kI sabhI pramukha bhASAoM meM isa ke samaya 10 vIM zatI mAnA hai| isameM sRSTi kI utpatti ke sAtha anuvAda hue haiN| hI sAtha bhaugolika varNana bhI upalabdha hote haiM tathA sUrya kA bhAgavatam - le.-muDUmbI veMkaTarAma nrsiNhaacaary| brahma rUpa meM varNana kara unakI arcanA ke nimitta nAnA prakAra bhAgavata-gUDhArthadIpikA (TIkAgraMtha)- le.-dhnptisuuri| I. ke raMgoM ke phUloM ko car3hAne kA kathana kiyA gayA hai| isa 17-18 vIM shtii| rAsa-paMcAdhyAyI evaM bhramaragIta (10-47) purANa meM upAsanA va vratoM kA vidhAna, tyAjya padArthoM kA kI ttiikaa| aSTaTIkA-bhAgavata vAle saMskaraNa meM prakAzita / rahasya, vedAdhyayana kI vidhi, gAyatrI kA mahattva, saMdhyAvaMdana bhAgavata ke gUDha arthoM kA prakaTIkaraNa karanA hai prastuta TIkA kA samaya tathA caturvarNa vivAha vyavasthA kA bhI nirUpaNa hai| kA uddezya / yaha TIkA vistRta, vizada tathA vividhArtha pratipAdaka isa purANa meM kaliyuga ke anekAneka rAjAoM kA varNana hai, hai| isameM Akara graMthoM ke saMketa evaM uddharaNa bhI haiN| isa jo mahArAnI vikToriyA taka A jAtA hai| isa purANa ke TIkA meM zrIdhara svAmI kA yaha mata svIkRta hai ki rAsapaMcAdhyAyI pratisarga parva kI bahuta sI kathAoM ko Adhunika vidvAn prakSepa nivRttimArga kA upadeza detI hai, pravRttimArga kA nhiiN| prastuta mAnate haiN| isake bhaviSya kathana bhI avizvasanIya mAne jAte haiN| TIkA pAMDityapUrNa tathA prameya bahula hai| paM. jvAlAprasAda mizra ke kathanAnusAra cAra prakAra ke bhaviSyapurANa upalabdha haiM tathA pratyeka meM bhaviSyapurANa ke thoDe bhAgavatacaMdracaMdrikA - le.-viirraaghvaacaary| I. 16 vIM shtii| thoDe lakSaNa pAye jAte haiN| sUtrakAra ApastaMba dvArA bhaviSya zrImadbhAgavata kI ttiikaa| bhAgavata kI yaha baDI vistRta va purANa kA ullekha huA hai jisase yaha nizcita hai ki isakA vizAlakAya vyAkhyA hai| isakA uddezya hai viziSTAdvaitI siddhAntoM kucha aMza prAcIna hai jo brAhma sarga ke aMtargata AtA hai| kA bhAgavata se samarthana tathA pussttiikrnn| isa uddezya kI siddhi isameM ullekhita aneka ghaTanAoM tathA rAjavaMzoM ke varNana meM TIkAkAra ne zrIdharasvAmI ke mata kA bahuzaH khaNDana kiyA itihAsa kI dRSTi se bahuta hI upayogI haiN| hai| "AtmA nityo'vyayaH" (bhAga 7-7-19) ke advaitaparaka bhasmajAbAlopaniSad - atharvaveda se saMbaMddha eka navya upnissd|| artha kI viziSTAdvaitI vyAkhyA kI hai| isI prakAra 6-9-33 isameM bhagavAn ziva dvArA bhuzuMDa ko bhasmadhAraNavidhi tathA usase gadyastuti kI vyAkhyA meM, bhagavannAmoM kA artha viziSTAdvaita saMbaMdhita vratoM kA kuthana do adhyAyoM meM kiyA gayA hai| matAnusArI kiyA hai| bhAgavata 4-1-12-29 kI vyAkhyA meM bhagavadgItA - vyAsaracita "mahAbhArata' mahAkAvya ke antargata zrIdhara ke mata kA khaNDana karate hue svamata kI pratiSThA kI bhISmaparva meM kRSNArjuna saMvAda ke rUpa meM bhagavadgItA kA guMphana hai| sudarzanasUri kI ladhvakSara TIkA se asaMtuSTa hokara vIrarAghava huA hai| isameM 18 adhyAya aura kula sAta sau zloka haiN| ne apanI prastuta vyAkhyA meM dArzanika tattvoM kA bahuzaH vistAra upaniSadoM aura vedAntasUtra ke sAtha bhagavadgItA ko vaidikadharma kiyA hai| isa TIkA kI prAmANikatA, saMpradAyAnuzIlatA evaM kI vyAkhyA karane vAlA pramukha graMtha mAgA jAtA hai| ina tInoM prameyabahulatA kA yahI pramANa hai ki prastuta bhAgavatacaMdra-candrikA ko 'prasthAnatrayI" kahA jAtA hai| lokamAnya tilaka ke anusAra ke anaMtara kisI bhI viziSTAdvaitI vidvAn ne samasta bhAgavata jisa svarUpa meM Aja bhagavadgItA upalabdha hai usakA pracalana para TIkA likhane kI AvazyakatA anubhava nahIM kii| IsA ke 5 sau varSa pUrva huA hai| bhAgavatacaMpU- le.-ayyala rAjU rAmabhadra (rAmacaMdra (bhadra) yA rAjanAtha kavi) niyogI braahmnn| samaya 16 vIM zatI kA bhagavadgItA kA saMpUrNa nAma "zrImadbhagavadgItA-upaniSad' mdhy| kavi ne zrImadbhAgavata ke dazama skaMdha ke AdhAra para hai| parantu saMkSepa karane kI dRSTi se usake do prathamAnta ekavacanI kaMsa-vadha taka kI ghaTanAoM kA varNana kiyA hai| zabdoM kA prathama "bhagavadgItA" aura Age kevala "gItA" strIliMgI ati saMkSipta rUpa huA hai| "zrImadbhagavadgItA" 2) le. cidmbr|| upaniSad kA artha hai- bhagavAn dvArA gAyA gayA upaniSad / 3) le. somazekhara (aparanAma rAjazekhara) perura (jilhA upaniSaTa saMskata meM maliMgI rUpa dasaliye jaba graMtha ke godAvarI) ke nivaasii| I. 18 vIM shtii| nAma kA saMkSipta rUpa huA taba vaha bhI strIliMgI "bhagavadgItA" 4) le. raampaannivaad| I. 18 vIM zatI / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/231 For Private and Personal Use Only
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhAgavata-TIkA- le.-AcArya kezava kaashmiirii| isa TIkA meM kevala "veda-stuti" kA hI bhASya upalabdha evaM prakAzita hai| bhAgavatatAtparyam - le.-mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| dvaita mata viSayaka prbndh| bhAgavata-tAtparyanirNaya - le.-madhvAcArya / dvaita mata ke prtisstthaapk| bhAgavata ke 18 sahastra zlokoM meM se kevala 16 sau zlokoM kI ttiikaa| isameM bhAgavata ke adhikAra, viSaya, prayojana, tathA phala kA vistRta vivaraNa diyA gayA hai| mUla graMtha ke samAna bhI isameM bhI 12 skaMdha haiM tathA usake adhyAyoM ke viSaya kA bhI vivecana hai| madhvAcArya ne bhAgavata meM varNita samagra prameyoM kA samarthana zruti, smRti, itihAsa evaM purANa, taMtra ke AdhAra para kiyA hai| apanI TIkA ko puSTa karane hetu AcArya ne isameM pAMcarAtra saMhitAoM (vizeSakara brahmatarka, kApileya, mahA (sanatkumAra) saMhitA tathA taMtrabhAgavata se uddharaNa diye haiN| phalataH prastuta "bhAgavata-tAtparya nirNaya", bhAgavata ke gUDha tAtparya ko samajhane kI dRSTi se vizeSa mahattva rakhatA hai| isameM uddharaNa to vipula haiM, kintu tatsaMbaMdhita aneka mUla graMtha upalabdha nahIM haiN| mAdhva mata meM bhAgavata kI vizeSa mAnyatA hai| isIliye AcArya madhva ne apane prastuta graMtha meM bhAgavata ke gaMbhIra tAtparya kA nirNaya kiyaa| isa vidvattApUrNa graMtha meM pratyeka skaMdha ke adhyAyoM kA tAtparya tathA vivecana alaga-alaga kiyA gayA hai| graMthakAra kA vizvAsa hai ki bhAgavata graMtha kA brahmasUtra , mahAbhArata, gAyatrI evaM veda se saMbaMdha hai| isa saMbaMdha meM prastuta graMtha meM garuDa purANa ke aneka padya uddhRta kiye gae hai| bhAgavata-tAtparya-nirNaya - le.-AnaMdatIrtha / I. 13-14 vIM shtii| bhAgavatanirNaya-siddhAnta - le. dAmodara / laghu gadyAtmaka racanA / isameM purANoM ke vistRta anuzIlana kA paricaya milatA hai| yaha kRti puSTimArgIya sAhitya ke aMtargata AtI hai| isI prakAra ke 5 anya laghu graMthoM ke sAtha isakA prakAzana, "saprakAza tattvArtha-dIpanibaMdha' ke dvitIya prakaraNa ke pariziSTa rUpa meM muMbaI se 1943 I. meM kiyA jA cukA hai| bhAgavata-pramANa-bhAskara- isI laghu kalevara graMtha ke lekhaka ajJAta haiN| viSaya pratipAdana ko dekhate hue yaha kRti puSTimArgIya sAhitya kI zreNI meM AtI hai| vallabha saMpradAya ke mUrdhanya mAnyagraMtha zrImadbhAgavata ke aSTAdaza purANoM ke aMtargata hone se svamata kA maMDana tathA viruddha mata kA khaMDana isa graMtha meM kiyA gayA hai| isI prakAra ke 5 anya laghu graMthoM ke sAtha isakA prakAzana "saprakAza-tattvArtha-dIpa nibaMdha" ke dvitIya prakaraNa ke pariziSTa ke rUpa meM 1943 meM muMbaI se kiyA gayA hai| bhAgavatapurANam- vyAsajI kI paurANika racanAoM meM isa graMtha ko sarvazreSTha sthAna prApta hai| saMskRta purANa sAhitya kA eka anupama ratna hone ke sAtha hI bhakti zAstra ke sarvasva ke rUpa meM yaha cirapratiSThita hai| isakI bhASA itanI lalita hai, bhAva itane komala va kamanIya haiM ki jJAna tathA karmakANDa kI saMtatasevA se upara bane mAnasa meM bhI yaha graMtha bhakti kI amRtamayasaritA bahAne meM samartha siddha hotA hai| vyAsa dvArA apane putra zuka ko yaha mahApurANa kathana kiyA gayA tathA zuka ke mukha se rAjA parIkSit ne use zravaNa kiyaa| isake pazcAt sarvasAdhAraNa janatA meM usakA pracAraNa huaa| isameM kRSNabhakti (arthAta viSNu-bhakti) kA pratipAdana kiyA gayA hai| isakI racanA ke saMbaMdha meM nimnalikhita kathA pracalita hai : eka bAra vyAsa maharSi atyaMta khinna hokara apane sarasvatI tIra para sthita Azrama meM baiThe huye the ki nArada muni unake pAsa aaye| nArada muni ne unase unakI khinnatA kA kAraNa puuchaa| vyAsa ne kahA, "aneka purANoM tathA bhArata graMtha kI racanA karane para bhI mujhe AtmazAMti kA lAbha nahIM huA hai, isaliye mai khinna huuN| 'nArada muni vicAramagna huye, phira unhoMne kahA, "Apane aba taka pracaMDa sAhitya nirmANa kara kevala jJAnamahimA kA bakhAna kiyA parantu bhagavAn kA bhaktiyukta guNagAna Apake dvArA nahIM huA hai, ataH usa prakAra kI graMtha racanA Apa kijiye| isase Apako AtmazAMti milegii| nAradamuni ke upadeza para vyAsa muni ne bhakti rasa pradhAna bhAgavata-purANa kI racanA kii| usase unheM zAnti milii| vaiSNava dharma ke avAMtarakAlIna samagra saMpradAya , bhAgavata ke hI anugraha ke vilAsa haiM, vizeSataH vallabha saMpradAya tathA caitanya saMpradAya, jo upaniSad, gItA tathA brahmasUtra jaisI prasthAnatrayI mAnate haiN| vallabha tathA caitanya ke saMpradAyoM ko adhika sarasa tathA hRdayAvarjaka hone kA yahI rahasya hai ki unakA mukhya upakAvya graMtha hai zrImadbhAgavata / isameM geya gItiyoM kI pradhAnatA hai, kintu isa graMtha kI stutiyAM AdhyAtmikatA se itanI pariplupta haiM ki unako bodhagamya karanA, vizeSa zAstramarmajJoM kI hI kSamatA kI bAta hai| isI liye paMDitoM meM kahAvata pracalita hai- "vidyAvatAM bhAgavate priikssaa"| isameM 12 skaMdha haiM tathA lagabhaga 18 sahasra zloka haiN| dazama skandha sabase bar3A hai jisake pUrvArdha tathA uttarArtha do vibhAga haiN| dvAdaza skandha sabase choTA hai| ___bhAgavata ke viSaya meM prazna uThatA rahatA hai ki ise purANoM ke aMtargata mAnA jAye athavA upapurANoM ke| AcArya baladeva upAdhyAya ne apane purANa-vimarza nAmaka graMtha meM isa bAta kA sAdhAra vivecana karate hue apanA abhimata vyakta kiyA hai ki bhAgavata hI aMtima aThArahavAM purANa hai| vaiSNava dharma ke sarvasvabhUta zrImadbhAgavata ko aSTAdaza purANoM ke aMtargata hI mAnanA ucita pratIta hotA hai| bhAgavata ke racanAkAla ke bAre meM bhI vidvAnoM meM aneka bhrAmaka dhAraNAeM haiN| purANoM ke virodhaka svAmI dayAnaMdajI ne 232 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jabase bhAgavata ko bopadeva kI racanA batAyA, taba se itihAsa ke marmajJa kahalAne vAle vidvAnoM ne bhI unake mata ko abhrAMta satya mAna liyA hai| parantu isa viSaya kA anusaMdhAna ise isa niSkarSa para pahuMcAtA hai ki bhAgavata 13 vIM sadI meM hue bopadeva kI racanA na hokara, unase lagabhaga eka hajAra varSa pUrva hI usakI nirmiti ho cukI thii| bopadeva ne to bhAgavata ke vipula pracAra kI dRSTi se tadviSayaka tIna graMthoM kI racanA kI thii| una graMthoM ke nAma haiM- harilIlAmRta (yA bhAgavatAnukramaNI), muktAphala aura prmhNspriyaa| harilIlAmRta meM bhAgavata ke samagra adhyAyoM kI viziSTa sUcI dI gaI hai tathA muktAphala hai bhAgavata ke zlokoM ke, nava rasoM kI dRSTi se vargIkaraNa kA eka zlAghanIya pryaas| ye donoM graMtha to kramazaH kAzI va kalakattA se prakAzita ho cuke haiM kintu tIsarA graMtha paramahaMsapriyA, abhI taka prakAzita nahIM ho skaa| kahanA na hogA kI koI bhI graMthakAra, apane hI graMtha ke zlokoM ke saMgraha prastuta karane kaa| prayAsa nahIM kiyA krtaa| yaha kArya to avAMtarakAlIna guNagrAhI vidvAn hI karate hai| anya pramANa isa prakAra haiM 1) hemAdri meM, jo yAdava nareza mahAdeva (1260/71) tathA tathA rAmacandra (1271-1309 I.) ke dharmAmAtya tathA bopadeva ke AzrayadAtA the, apane "catuvarga-ciMtAmaNi" ke itara khaNDa va "dAnakhaMDa" meM bhAgavata ke zlokoM ko pramANa ke rUpa meM uddhRta kiyA hai| koI bhI graMthakAra, dharma ke viSaya meM, apane samakAlIna lekhaka ke graMtha kA AgrahapUrvaka nirdeza nahIM kiyA krtaa| 2) dvaitamata ke AdaraNIya AcArya AnaMdatIrtha (madhvAcArya) ne, jinakA janma 1199 I. meM mAnA jAtA hai, apane bhaktoM kA bhakti-bhAvanA kI puSTi ke hetu zrImadbhAgavata ke gUDha abhiprAya ko apane "bhAgavata-tAtparya-nirNaya" nAmaka graMtha meM abhivyakta kiyA hai| ve bhAgavata ko paMcama veda mAnate haiN| 3) rAmAnujAcArya (janmakAla 1017 I.) ne apane "vedAnta tattvasAra" nAmaka graMtha meM bhAgavata kI vedastuti (dazama skaMdha, adhyAya 87) se tathA ekAdaza skaMdha se katipaya zlokoM ko uddhRta kiyA hai| isase bhAgavata kA, 11 veM zataka se prAcIna honA hI siddha hotA hai| 4) kAzI ke prasiddha sarasvatIbhavana nAmaka pastakAlaya meM vaMgAkSaroM meM likhita bhAgavata kI eka prati hai| isakI lipi kA kAla dazama zataka ke AsapAsa nirvivAda siddha kiyA jA cukA hai| 5) zaMkarAcAryajI dvArA racita "prabodha-sudhAkara" ke aneka padya bhAgavata kI chAyA para nibaddha kie gae haiN| sabase prAcIna nirdeza milatA hai hameM zrImadzaMkarAcArya ke dAdA-guru advaita ke mahanIya AcArya gauDapAda ke graMthoM meN| apanI paMcIkaraNa vyAkhyA meM gauDapAda ne "jagRhe pauruSaM rUpam" zloka uddhRta kiyA hai, jo bhAgavata ke prathama skaMdha ke tRtIya adhyAya kA prathama zloka hai| AcArya zaMkara kA AvirbhAva kAla Adhunika vidvAnoM ke anusAra saptama zataka mAnA jAtA hai| ataH unake dAdA guru kA kAla, SaSTha zataka kA uttarArdha mAnanA sarvathA ucita hogaa| isa prakAra gauDapAda (600 I.) ke samaya meM prAmANya ke liye uddhRta bhAgavata, 13 veM zataka ke graMthakAra bopadeva kI racanA ho hI nahIM sktii| bhAgavata, kama se kama do hajAra varSa purAnI racanA hai| pahADapurA (rAjazAhI jilA, baMgAla) kI khudAI se prApta rAdhA-kRSNa kI mUrti, jisakA samaya paMcama zataka hai, bhAgavata kI prAcInatA ko hI siddha karatI hai| jahAMtaka bhAgavata ke rUpa kA prazna hai, usakA vartamAna rUpa hI prAcIna hai| usameM kSepaka hone kI kalpanA kA hoI AdhAra nhiiN| isake 12 skaMdha haiM aura zlokoM kI saMkhyA 18 hajAra hai| isameM kisI bhI vidvAn kA matabheda nahIM paraMtu adhyAyoM ke viSaya meM saMdeza kA avasara avazya hai| adhyAyoM kI saMkhyA ke bAre meM padmapurANa kA vacana hai- "dvAtriMzat trizataM ca yasya- vilscchaayaaH|" citsukhyAcArya ke anusAra bhI bhAgavata ke adhyAyoM kI saMkhyA 332 hai (dvitriMzat trizataM pUrNamadhyAyAH) / parantu vartamAna bhAgavata ke adhyAyoM kI saMkhyA 335 hai| ataH kisI TIkAkAra ne dazama skaMdha meM 3 adhyAyoM (kra.12, 13 tathA 14) ko prakSipta mAnA hai| ___ bhAgavata graMtha TIkAsaMpatti kI dRSTi se bhI purANa sAhitya meM agragaNya hai| samasta veda kA sArabhUta, brahma tathA AtmA kI ekatA rUpa advitIya vastu isakA pratipAdya hai aura yaha usI meM pratiSThita hai| isIke gUDha artha ko subodha banAne hetu, atyaMta prAcIna kAla se isa para TIkA graMthoM kI racanA hotI rahI hai| vaiSNava saMpradAyoM ke vibhinna AcAryoM ne apane matoM ke anakala isa para TIkAeM likhI haiM aura apane mata ko bhAgavata malaka dikhalAne kA udyoga kiyA hai| bhAgavata meM hRdaya pakSa kA prAdhAnya hone para bhI, kalA pakSa kA abhAva nahIM hai| isakA AdhyAtmika mahattva jitanA adhika hai, sAhityika gaurava bhI utanA hI hai| bhAgavata ke aMtaraMga kI parIkSA karane se jJAta hotA hai ki usameM dakSiNa bhArata ke tIrtha kSetroM kI mahimA uttara bhArata ke tIrtha kSetroM se adhika gAI gaI hai| isameM payasvinI, katamAlA. tAmraparNI Adi tAmilanADu pradeza kI nadiyoM kA vizeSa rUpa se ullekha hai, isake sAtha hI yaha varNana hai ki kaliyuga meM nArAyaNa parAyaNa jana sarvatra paidA hoMge, paraMtu tAmilanADu meM ve bahusaMkhya hoNge| ina vidhAnoM se anumAna kiyA jAtA hai ki bhAgavata kI racanA dakSiNa bhArata meM vizeSataH tAmIlanADu meM huI hai| zrImadbhAgavata kI pramukha TIkAeM1) bhAvArthadIpikA- le.- zrIdharasvAmI [I. 13-14 vIM za. (advaita mata)] saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 233 For Private and Personal Use Only
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2) dIpikAdIpana - le. - rAdhAramaNadAsa gosvAmI (caitanyadAsa) 3) tattvasaMdarbha -le. jIvagosvAmI 4) bhAvArthadIpikAkAle vNshiidhrshrmaa| 5) zukrapakSIya le sudarzanari 6) bhAgavatacandra- candrikA le. vIrarAghavAcArya (viziSTAdvaitamata) 7) bhaktaraMjanI le. bhgvtprsaad| (svAmInArAyaNa mata ) 8) sidhdAntapradIpa-le. zukadeva (dvaitAdvaita mata ) 9) subodhinI le. vallabhAcArya (zudhdAdvaita mata ) 10) TippaNI ( vivRti) le. viThThalanAthajI zudAdvaita mata ) 11) subodhinI - prakAza-le. puruSottamajI ( zudhdAdvaita mata ) bAlaprabodhinI- le. gosvAmI giridharalAlajI / (zudhdAdvaitamata) 12) I 13) vRttitoSiNI- le. sanAtana gosvAmI (gauDIya vaiSNava mata) 14) kramasaMdarbha- le. jIvagosvAmI (gauDIya vaiSNava mata ) 15) bRhatkramasaMdarbha le jIvagosvAmI (gauDIya vaiSNava mata) 16) vaiSNavatoSiNI- le. jIvagosvAmI ( zrIdhara mata ) 17) sArArthadarzinI - le. vizvanAtha cakravartI, I. 18 vIM zatI / 18) vaiSNavAnandinI - le. baladeva vidyaabhuussnn| mAyAvAda evaM viziSTAdvaitavAda kA khaMDana / 19) anvitArthaprakAzikA - le. gNgaashaay| 19 vIM zatI / ityaadi| www.kobatirth.org - bhAgavata - vijayavAda le. rAmakRSNabhaTTa / vallabha saMpradAya yA puSTimArga kI mAnyatA ke anusAra bhAgavata kI mahApurANatA ke pakSa meM likhita pUrvavartI 5 laghu graMthoM se, prastuta graMtha, pramANa evaM yukti ke pratipAdana meM zreSTha hai| yaha prameyabahula kRti hai / isameM prameyoM para bar3I gaMbhIratA ke sAtha vicAra kiyA gayA hai / isa racanA se graMthakAra dvArA purANoM ke gaMbhIra maMthana tathA anuzIlana kA paricaya milatA hai| graMtha kI puSpikA se spaSTa hotA hai| ki graMthakAra rAmakRSNabhaTTa, AcArya vallabha ke vaMzaja the| saMketa diyA gayA hai, ki prastuta graMtha kI racanA 1924 vi. meM kI gii| tadanusAra prastuta racanA adhika prAcIna na hone para bhI virmarza kI dRSTi se bar3I sarAhanIya hai| isI prakAra ke anya 5 pUrvavartI laghu graMthoM ke sAtha isakA prakAzana, "saprakAza tattvArtha dIpa nibaMdha" ke dvitIya prakaraNa ke pariziSTa-rUpa meM, muMbaI se 1943 I. meM kiyA gayA hai| bhAgavatAmRtam le. sanAtana gosvAmI caitanya mata ke mUrdhanya aacaary| isa graMtha meM bhAgavata ke siddhAntoM kA suMdara vivaraNa kiyA gayA hai | 1 / bhAgavatodyota le. citrabhAnu bhAgaviveka (dhanabhAgaviveka) le. raamjit| pitaashriinaath| yaha graMtha mitAkSarA para AdhArita hai| lekhaka ne svayaM 234 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - isa para mitavAdinI nAmaka TIkA likhI hai 1 bhAgavRtti bhAgavRtti ke lekhaka ke viSaya meM matabheda hai| zrIpatidatta ke matAnusAra vimalamati, zivaprasAda bhaTTAcArya ke matAnusAra indumitra aura anyoM ke matAnusAra 9 vIM zatI ke bhartRhari isake lekhaka mAne jAte haiN| 13 vIM zatI ke zrIdhara (bhAgavata ke TIkAkAra) ko isa kA lekhaka athavA TIkAkAra mAnA gayA hai| isake uddhAraNa aneka graMthoM meM milate haiM jina kA saMkalana prakAzita huA hai| aSTAdhyAyI kI yaha vRtti pAtaMjala mahAbhASya para AdhArita hai| bhAgavRtti para zrIdhara nAmaka paMDita kI vyAkhyA hai| bhAgIrathIpU le- acyuta nArAyaNa moDaka / I. 19 vIM zatI / nAsika nivAsI isa caMpU kAvya meM 7 manoratha (adhyAya) haiN| inameM rAjA bhagIratha kI vaMzAvalI va gaMgAvataraNa kI kathA varNita hai| isakA prakAzana gopAla nArAyaNa kaMpanI muMbaI se ho cukA hai| isa caMpU-kAvya kA gadya bhAga, padya-bhAga kI apekSA kama manorama hai| 2 ) le. - anantasUri / I. 19 vIM zatI / bhAgyamahodayam (nATaka) le. jagannAtha / racanAkAla 1795 IsavI sana 1912 meM bhAvanagara se prkaashit| isake pAtra haiM kAvyazAstra ke pAribhASika zabda / prathamAMka meM magaNa-yagaNAdi pAtra apanI paribhASA dekara rAjA bakhatasiMha kA yazogAna karate hai dvitIyAGka meM arthAlaMkAra bhI vahI karate haiN| bhATTaciMtAmaNi le. vizvezvarabhaTTa (gAgAbhaTTa kAzIkara ) I. 17 vIM shtii| pitA dinakarabhaTTa / vArANasI-nivAsI / viSayamImAMsAzAstra 2 ) le. vAMchezvara. bhaaskrraay| I. 18 vIM zatI / viSaya - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir le. dinakarabhaTTa / I. 16 vIM zatI / bhATTajIvikA - le. mImAMsA / bhAidinakaramImAMsA bhATTadIpikA le. khaMDadeva mizra / kumArila (bhATTa) mata ke anuyAyI / graMtha kA viSaya hai zabdabodha / naiyAyika praNAlI para racita hone ke kAraNa isakI bhASA durUha ho gaI hai| isa graMtha meM lekhaka ne prasaMgAnusAra bhAvArtha va lakArartha prabhRti viSayoM kA vivecana, mImAMsAka dRSTi se kiyA hai| isameM khaMDadeva mizra kI prauDhatA vyakta huI hai| isa para 3 TIkAeM prApta huI hai- 1) zaMbhubhaTTa viracita "prabhAvatI", bhAskararAya kRta "bhATTacaMdrikA" aura (3) vAMchezvarayajvA praNIta "bhATTa-ciMtAmaNi" / For Private and Personal Use Only - - bhAnuprabandha (prahasana ) le. veMkaTezvara / I. 18 vIM shtii| kathAvastu- nAyikA ke sAtha kAmukatA kA sambandha hone para daNDita nAyaka, rAjapuruSoM dvArA patnI ke pAsa pahuMcAyA jAtA hai| sana 1890 meM maisUra se prakAzita / bhAnumatI - le. cakrapANi dtt| suzruta para ttiikaa| I. 11 vIM zatI / bhAnopaniSatprayogavidhi le. bhAskararAya prayogavidhi nAmaka -
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir TIkA sahita bhAnopaSit yaha isa graMtha kA svarUpa hai| bhAmaha-vivaraNam - le.- udbhaTa (bhaTTobhaTa) alaMkAra zAstra ke AcArya udbhaTa kAzmIra-nareza jayApIDa ke sabhApaMDita the, aura unakA samaya 8 vIM zatI kA aMtima caraNa aura 9 vIM zatI kA prathama mAnA jAtA hai| yaha bhAmaha kRta "kAvyAlaMkAra" kI TIkA hai jo saMprati anupalabdha hai| kahA jAtA hai ki yaha graMtha iTalI se prakAzita ho gayA hai para bhArata meM durlabha hai| isa graMtha kA ullekha pratihAreMdurAja ne apanI "laghuvivRtti" meM kiyA hai| abhinavagupta, ruyyaka tathA hemacaMdra bhI apane graMthoM meM isakA saMketa karate haiN| bhAmAvilAsa (kAvya)le.- gaMgAdharazAstrI maMgarULakara / naagpurnivaasii| bhAminIvilAsa TIkA - le.- acyutarAya moddk| nAsika nivaasii| bhAratacampU - kavi- rAjacUDAmaNi (ratnakheTa ke putra) I. 17 vIM zatI / isa para ghanazyAma (I. 18 vIM zatI) kI TIkA hai| bhAratacampU - le.- anNtbhtttt| I. 11 vIM shtii| isameM saMpUrNa "mahAbhArata" kI kathA kahI gaI hai| zlokoM kI saMkhyA 1041 aura gadyakhaMDoM kI saMkhyA 200 se upara hai| yaha vIra rasa pradhAna kAvya hai| isakA prAraMbha rAjA pANDu ke mRgayA varNana se hotA hai| prastuta bhAratacaMpU para mAnavadeva kI TIkA prasidhda hai jisakA samaya 16 vIM zatI hai| paM. rAmacaMdra mizra kI hindI TIkA ke sAtha isakA prakAzana caukhaMbA vidyAbhavana se 1957 I. meM ho cukA hai| bhAratacaMpUtilaka - le.-lakSmaNasUri / I. 17 vIM shtii| pitaagNgaadhr| maataa-gNgaaNbikaa| prastuta caMpU-kAvya meM "mahAbhArata" kI usa kathA kA varNana hai, jisakA saMbaMdha pAMDavoM se hai| pAMDavoM ke janma se lekara yudhiSThira ke rAjya karane taka kI ghaTanAeM isameM varNita haiN| graMtha ke aMta meM kavi ne apanA paricaya diyA hai| bhAratatAtam (nATaka) - le.-DaoN. ramA caudhurI / aNksNkhyaa-chH| viSaya-mahAtmA gAMdhI kA critr| bApU zatAbdI mahotsava ke avasara para bhArata zAsana ke zikSA mantrAlaya ke tattvAvadhAna meM abhiniit| bhAratadivAkara - san 1907 meM ahamadAbAda se zrI nArAyaNazaMkara aura harizaMkara ke sampAdakatva meM saMskRta-gujarAtI meM yaha patrikA prakAzita huii| isameM dharma aura vijJAna viSayaka lekha prakAzita hote the| bhAratapathika (rUpaka) - le.-DaoN. ramA caudhurii| dRzya sNkhyaa-5| viSaya- rAjA rAmamohana rAya kI carita gaathaa| pramukha ghaTanAeM haiM : satI prathA kA unmUlana, aMgrejI zikSA kI preraNA, brAhmasamAja kI sthApanA, videza yAtrA tathA brisTala meM svrgvaas| bhAratapArijAta - le.-svAmI bhgvdaacaary| isa mahAkAvya meM mahAtmA gAMdhI kA jIvana-carita tIna bhAgoM meM varNita hai| prathama bhAga meM 25 sarga haiM, jinameM gAMdhIjI kI dAMDI yAtrA taka kI kathA hai| dvitIya bhAga meM 1942 ke bhArata choDo AMdolana taka kI kathA 29 sargoM meM varNita hai| tRtIya bhAga ke 21 sargoM meM noAkhAlI taka kI yAtrA kA ullekha hai| isameM kavi kA mukhya lakSya rahA hai gAMdhIdarzana ko lokapriya banAnA / bhASA kI saralatA isa kI vizeSatA hai| bhAratabhUvarNanam - le.-ma.ma.TI. gaNapati shaastrii| viSaya-bhArata itihAsa kA vrnnn| bhAratayuddhacampU - le.-nArAyaNa bhaTTapAda / bhArata-rAjendra (rUpaka) - le.-yatIndravimala caudhurI / viSaya-rASTrapati rAjendraprasAda kI jiivngaathaa| kalakattA vi.vi. meM prathama sthAna pAnA, svataMtratA-AMdolana meM bhAga lenA, namaka kAnUna kA bhaMga, hindU-muslima ekatA hetu prayAsa, seMTa sTaeNsavarga ke adhivezana meM una para AkramaNa, bhAgalapura Andolana, chaparA jela kI ghaTanAeM aura anta meM rASTrapati banane taka ke prasaMgoM kA citrnn| bhAratalakSmI (rUpaka) - le.-yatIndravimala caudhurii| san 1967 meM prkaashit| jhAMsI kI rAnI lakSmIbAI kA jIvanacaritra / aNksNkhyaa-ds| bhAratavANI - san 1955 meM puNe se DaoN. ga.vA. paLasule ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| vasaMta anaMta gADagIla unake sahayogI saMpAdaka the| Age calakara isake saMpAdana kA bhAra DaoN. vasaMta gajAnana rAhUrakara para aayaa| isa patrikA kA vArSika mUlya 5 ru. thaa| yaha patrikA sacitra thii| isameM ucca koTi ke nibandha, kavitAeM, kahAniyAM, anUdita sAhitya, deza-videza ke samAcAroM kA samAlocana Adi kA prakAzana kiyA jaataa| isake kucha vizeSAMka bhI prakAzita hue| bhAratavijayam (nATaka) - le.- mathurAprasAda diikssit| racanA san 1937 meN| solana kI rAjasabhA meM usI varSa abhinIta / zAsana dvArA japta hone para bAda meM svataMtratA prApti ke pazcAt prakAzita huaa| aNksNkhyaa-saat| isameM 18 vIM zatI meM aMgrejoM ke padArpaNa se Age kI ghaTanAeM nibaddha haiN| saMkSipta kathA- isa nATaka meM sAta aMka haiN| prathama aMka meM gore loga bhArata meM Akara vyApAra karane ke lie apanI kaMpanI sthApita karate haiM aura bhArata kI rAjanIti meM hastakSepa karate haiN| dvitIya aMka meM klAiva baMgAla ke adhipati sirAja ke senApati mIra jAphara ko, sirAja ke viruddha bhaDakA kara usase eka saMdhipatra likhavAtA hai| tRtIya aMka meM mIra kAsima dvArA isa saMdhi kA virodha karane para kaMpanI ke loga mIra kAsima ke viruddha yuddha cheDa use parAjita kara dete haiN| caturtha aMka saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa 1235 For Private and Personal Use Only
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM hesTiMja nandakumAra ke mukadame ke patra ko chupAkara use phAMsI dilAtA hai| paMcama aMka meM pANDe aura bAjapeyI eka gore ko golI se uDA dete haiM tathA jhAMsI kI rAnI, tAtyA Tope ityAdi saba milakara vidroha kara dete haiM kintu gore loga dabA dete haiN| jhAMsI rAnI bhI mArI jAtI hai| SaSTha aMka meM hyUma kAMgresa kI sthApanA karatA hai| tilaka, khudIrAma, gAMdhI isa kAMgresa ke sadasya banakara bhArata mAtA kI svataMtratA ke lie prayatna karate haiN| ve gore logoM kI naukarI zikSA, videzI vastra saba kA bahiSkAra karate haiN| saptama aMka meM gAMdhIjI ke ahiMsAvAdI Andolana se prabhAvita hokara gore loga bhArata ko svataMtra kara dete haiN| isa nATaka meM tIna arthopakSepaka haiN| inameM viSkambhaka aura 2 cUlikAe haiN| bhArataviveka . le.- yatIndravimala caudhurii| sana 1961 meM, vivekAnanda kI janma zatAbdI para rcit| 2-11-1962 ko vizvarUpa thieTara meM abhiniit| 1963 meM "prAcyavANI" se prkaashit| baMgAla, dillI tathA pANDicerI meM aneka bAra abhinIta / aMkoM ke sthAna para "dRzya" zabda kA prayoga hai| dRshysNkhyaa-baarh| saMgIta nRtya se bharapUra / aitihAsika tathA jIvanacaritrAtmaka naattk| vivekAnanda kI saMpUrNa jIvanagAthA varNita hai| bhAratavIram - le.- DaoN. ramA caudhurii| chatrapati zivAjI mahArAja kA caritra isa nATaka kA viSaya hai| bhAratazrI - sana 1940 meM mahAdevazAstrI ke sampAdakatva meM kAzI se isa patrikA kA prakAzana huaa| isakA vArSika mUlya kevala eka ru. thaa| isameM sabhI viSayoM ke uccastara ke lekha prakAzita hote the| patrikA saMskRtajJoM ke jAgaraNa yuga kA bodha karAtI hai| bhAratasaMgraha - le.- lkssmnnshaastrii| jypur-nivaasii| viSayabhArata kA itihaas| bhAratasAvitrI - mahAbhAratAntargata eka stotr| racayitA- vyAsa maharSi / isake paThana se mahAbhArata ke zravaNa-paThana kI phalaprApti hotI hai| pAraMpArika prAtaHsmaraNa ke graMthoM meM isakA samAveza hai| yaha stotra isa prakAra hai maharSibhagavAn vyAsaH kRtvamA saMhitAM purA / zlokaizcaturbhirdhamAtmA putrmdhyaapyaacchukm||1|| mAtApitRsahasrANi putradArazatAni ca / saMsAreSvanubhUtAni yAnti yAsyanti cApare / / 2 / / harSasthAnasahasrANi bhayasthAnazatAni c| divase divase mUDhamAvizanti na pnndditm||3|| UrdhvabAhurvizaimyeSa na ca kazcizrRNoti me|| dharmAdarthazca kAmazca sa kimarthaM na sevyate / / 4 / / na jAtu kAmAna bhayAna lobhAda dharmaM tyejejjIvitasyApi hetoH / dhamonityaH sukhaduHkhe tvanitye jIvo nityo heturasya tvanityaH / / imAM bhAratasAvitrI prAtarutthAya yaH paThet sa bhArataphalaM prApya paraM brhmaadhigcchti|| artha- bhagavAn vyAsa maharSi ne bhArata saMhitA nirmANa kI tathA usa dharmAtmA ne cAra zlokoM meM vaha zuka nAmaka apane putra ko sikhaaii| hajAroM mAtApitA tathA saikar3oM bhAryAoM tathA saMtAnoM kA saMsAra meM anubhava lenA paDatA hai| ve jAte haiM jAyeMge tathA naye aayeNge| harSa ke hajAroM tathA bhaya ke saikar3oM sthAna haiN| ve hara dina mUDha manuSya ko bhAvAbhibhUta karate haiM, paraMtu paNDitoM ko nahIM krte| maiM yahAM bhujAye Upara uThAkara Akroza kara rahA hUM, paraMtu koI sunatA hI nhiiN| jisa dharma se artha aura kAma kI prApti hotI hai, usakA manuSya kyoM nahIM AcaraNa krte| kAma, bhaya tathA lobha se dharma kA tyAga kadApi nahIM karanA caahiye| jIvita rahane ke liye bhI dharma tyAga kadApi nahIM karanA caahiye| kyoMki dharma nitya hai tathA sukha duHkha anitya haiN| jIva nitya hai, usakA hetu anitya hai| prAtaHkAla uThakara isa bhAratasAvitrI kA jo pATha karegA, use bhArata ke zravaNa paThana kA phala prApta hokara parabrahmapada kI prApti hogii| bhAratasadhA - sana 1932 meM pUNe me isa dvaimAsika pratrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| sampAdaka maNDala meM mahAmahopAdhyAya vAsudeva zAstrI abhyaMkara, vedAntavAgIza zrIdharazAstrI pAThaka, DaoN. vAsudeva gopAla parAMjape, pro. zaMkara vAmana dAMDekara, zrI. zailAdri goviMda kAnaDe aura puruSottama gaNeza zAstrI Adi vidvAn the| bhAratasudhA saMskRta pAThazAlA kI ora se isakA prakAzana hotA thaa| bhAratasya saMvidhAnam- le.- ema.ema. dve.| svataMtra bhArata ke saMvidhAna (bhAga 1 se 4 taka) kA padyabaddha anuvAda mUla aMgrejI kI sAtha mudrita kiyA hai| isameM anuSTup ke sAtha anya vRttoM meM anuvAda kI racanA kI gaI hai| pRSThasaMkhyA 93 / navajIvana mudraNAlaya ahamadAbAda meM mudrita / zrI. dave muMbaI me adhivaktA haiN| Apane "cArTara oNpha di yunAITeDa nezanas' aura "di sTaeNTyUTa oNpha iMTarnezanala korTa oNpha jasTis' kA bhI saMskRta meM anuvAda kiyA hai| Apa kI sphuTa racanAeM saMskRta patrikAoM meM prakAzita huI haiN| 2) bhArata zAsana kI ora se niyukta vidvatsamiti dvArA saMvidhAna kA saMskRta anuvAda prkaashit| (bhArata kI sabhI bhASAoM meM saMvidhAna ke anuvAda hue haiN| bhAratasya sAMskRtiko nidhiH - le.-DaoN. rAmajI upAdhyAya / bhAratIya saMskRti viSayaka vidvattApUrNa nibandha graMtha / bhAratahRdayAravindam - le.- DaoN. yatIndra vimala caudhurii| racanA san 1959 meN| sarvaprathama abhinaya pANDicerI ke aravindAzrama meN| aravinda ghoSa ke jIvana para likhA pahalA naattk| aNksNkhyaa-paaNc| gItoM kA bAhulya / 236/ saMskRta vAGmaya koza-graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yogI aravinda kA mRNAlinI devI ke sAtha vivAha, unake dezasevA vrata lekara pati ke anurUpa bananA, bandhu vArIndra kA dezasevA kA saMkalpa, sana 1902 ke sUrata adhivezana meM aravindajI dvArA pUrNa svAtaMtrya kI ghoSaNA, mAnikatalA tathA mujapharapura prakaraNa meM aravindajI kA kArAvAsa, cittaraMjana dAsa dvArA unakI niHzulka pairavI karanA, pANDicerI prasthAna, mAtA mIrA kA phrAnsa se Agamana, svataMtratA ke samaya bhI deza ke vibhAjana se unheM hone vAlI vyathA aura pANDicerI Azrama meM dharmapatAkA kA phaharanA Adi prasaMgoM kA citra isa nATaka meM hai| bhAratAcArya - le.- DaoN. ramA caudhurii| san 1966 meM rASTrapati bhavana meM abhiniit| nirdezana lekhikA dvaaraa| rASTrapatidvArA "prAcyavANI' ko ru. 1500/- isake abhinaya para puraskArarUpa meM prApta / viSaya - rASTrapati rAdhAkRSNan kA caritra / bhAratAntarArtha le.- bellamakoNDa raamraay| AMdhra nivaasii| bhAratI- (mAsikI patrikA)- sana 1950 meM bhAratI bhavana, gopAlajI kA rAstA, jayapura se surajanadAsa svAmI ke saMpAdakatva meM isakA prakAzana prAraMbha huaa| saMcAlaka the paM. girirAja shrmaa| cAra varSoM bAda saMpAdaka kA dAyitva bhaTTa mathurAnAtha zAstrI ne sNbhaalaa| isa patrikA meM bhAratIya vIra puruSoM ke citroM ke alAvA kAvya, nATaka, kathA aura vinodI sAhitya kA prakAzana hotA hai| isake alAvA saMskRta sammelanoM kA vivaraNa, bhAratIya utsavoM kI sUcanA tathA saMkSipta samAcAra bhI hote haiN| yaha prati pUrNimA ko prakAzita hotI hai| bhAratI gIti- le.- hemacandra rAya kvibhuussnn| janma-1872 / bhAratIyam itivRttam- le.- rAmAvatAra zarmA / viSaya - bhArata kA itihaas| bhAratIya vidyAbhavana buleTina - san 1947 meM mubaMI se jayaMtakRSNa harikRSNa dave ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| samAcAra pradhAna isa patrikA meM saMskRta vizvapariSad zAkhAoM ke samAcAra, subhASita, saMskRta bhASaNa, saMsthAoM ke vivaraNa Adi prakAzita hote rhe| bhAratI vidyA - saMpAdaka- svAmI cinmyaannd| phatehagar3ha se prakAzita mAsika ptrikaa| 2) san 1937 meM bhAratIya vidyAbhavana, mumbaI se isakA prakAzana prAraMbha huaa| yaha zodha-nibandha pradhAna patrikA hai| isameM gaveSaNA sAmagrI, saMskRta hastalikhita graMthoM tathA samAlocanAeM Adi kA prakAzana hotA hai| bhAratIvilAsa - zeksapiyara kRta "kaoNmeDI oNpha erarsa'' kA anuvaad| anuvAda kartA zrI. zaila diikssit| bhAratIstava - le.-brahmazrI ti. vi. kpaaliishaastrii| yogI aravinda ke rASTravAdAnusAra svAtaMtrya prAptidina (15 agasta 1947) meM racita bhAratamAtA kA stavana / (yogirAja aravinda kA janmadina 15 agasta) isa meM zlokaracanA 7 bhinna chandoM meM hai| bhAratodyota - le.- citrabhAnu / rASTrIyabhAvanAparaka kAvya / bhAratopadezaka - san 1890 meM meraTa se saMskRta-hindI meM prakAzita isa mAsika patra kA sampAdana brahmAnaMda sarasvatI karate the| isameM sAmAjika aura dhArmika nibandha prakAzita hote the| bhArgavacampU - le.- rAmakRSNa / bhArgavArcanadIpikA - le.- sAvAjI (yA sambAjI yA pratAparAja) alvr-nivaasii| bhAllavI zAkhA (sAmavedIya)- le.-bhAlllavI zAkhA kI saMhitA abhI taka upalabdha nahIM huii| surezvara kRta bRhadAraNyaka bhASya vArtika meM bhAlnavI zAkhA kI eka zrRti ullikhita hai| vaha zruti isa prakAra hai: "ataH manyasya karmANi sarvANyAtmAvabodhataH / hatvAvidyAM dhiyaiveyAttadviSNoH paramaM pdm|| vidvAnoM kA tarka hai ki isa zAkhA kA brAhmaNa vidyamAna thA / bhAratadharma- isa mAsika patra kA prakAzana 1901 me cidambarama se huaa| dharmapracAra isakA uddezya thaa| bhAradvAja (yA bharadvAja) saMhitA - zloka-40001 4 adhyAyoM meM puurnn| viSaya- nyAsopadeza vistAra se vrnnit| bhAradvAjagArgya-pariNayapratiSedha-vAdArtha - viSaya- bhAradvAja evaM gArgya gotra vAloM meM vivAha kA niSedha / bhAradvAja-zrautasUtram - kRSNa yajurveda kI taittirIya zAkhA ke chaha sUtroM meM ek| isa sUtra kA ullekha hiraNyakezI sUtra ke TIkAkAra mahAdeva ne apanI TIkA kI prastAvanA meM kiyA hai| yaha sUtra ApastaMba sUtra ke pUrva racA gayA hai| racanA kAla I. sa. pUrva 600 vrss| san 1935 meM DaoN. raghuvIra ne isa sUtra kA kucha aMka prakAzita kiyA thaa| puNe nivAsI DaoN. ciM. ga. kAzIkara ne isa sUtra kA gahana adhyayana kara sana 1964 meM isakI AvRtti prakAzita kI / isa graMtha meM 14 adhyAya haiN| bhAradvAjasmRti - isa para mahAdeva evaM vaidyanAtha pAyaguNDe (nAgojI bhaTTa ke ziSya) kI TIkA hai| bhAvacaSaka - omarakhayyAma kI rubAiyoM kA anuvaad| le. DaoN. sadAziva ambAdAsa ddaaNge| vasantatilakA vRtta, kevala 66 rUbAiyAM, hindI gadyAnuvAda sahita khAmagAMva (vidarbha) se prkaashit| DaoN. DAMge muMbaI vidyApITha meM saMskRta vibhAga ke adhyakSa the| bhAvacintAmaNi - (nAmAntara-santAnadIpikA) - chaha paTaloM meM pUrNa hai| viSaya- putra kI utpatti meM pratibandhaka zApa ke mocaka kA pratipAdana tathA putrotpAdaka grahayoga kA varNana / bhAvacUDAmaNi - le.- vidyaanaath| guru-raamknntth| zlokalagabhaga-234001 viSaya- divya, vIra aura pazu bhAva ke saMketa aura unake bhed| divya, vIra aura pazu krama se brahma kI saMskRta vAGmaya koza-graMtha khaNDa/237 For Private and Personal Use Only
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra - prApti karAne vAle bhAvoM ke lakSaNa bhI kahe gaye haiN| bhAvatattvaprakAzikA le. citsukhaacaary| I. 13 vIM zatI / bhAvadIpikA le- acyuta dhIra / pitAmaha- pusskr| pitAjanArdana / viSaya sakala sAdhanAoM meM bhAva kI AvazyakatA hai| bhAva ko jAne binA kisakA kisa karma meM adhikAra hai| yaha jAnanA saMbhava nahIM hai| aisI sthiti meM saba loga bhraSTa hokara jAti, dhana Adi sabhI kA vedaviruddha rUpa meM upayoga karate haiN| isaliye baDI sAvadhAnI ke sAtha bhAva kA isameM nirUpaNa kiyA hai| divya, vIra aura pazu ke krama se bhAva tIna prakAra ke hote haiN| una bhAvoM ko krama se uttama madhyama aura adhama jAti ke antargata mAnA gayA hai| isameM bhAva ke nirNaya se hI sAdhaka siddhilAbha karatA hai, yaha vicAra karate hue brahmajJAna se hI abhISTa siddhi ho sakatI hai yaha nirUpita kiyA hai| 2) le nRsiMha paMcAnana nyAyasiddhAntamaMjarI kI ttiikaa| bhAvanAdvAtriMzatikA le. amitagati dvitiiy| jainAcArya / I. 10 vIM zatI / - - bhAvanApuruSottamam (pratIkanATaka) le zrInivAsa dIkSita / I. 16 vIM zatI / veGkaTanAtha ke vAsantika mahotsava ke avasara para isakA abhinaya huaa| mahArAja surabhUpati kI icchAnusAra racanA huii| yaha pratIka nATaka hai| isameM pradhAna rasa zRMgAra hai| bIca bIca meM anya rasoM kA bhI samAveza hai| jIvadeva kI kanyA bhAvanA, puruSottama (bhagavAn kathAvastu viSNu) se prema karatI hai puruSottama garuDa para baiThakara mRgayA ke bahAne, bhAvanA se milane nikalate haiN| hirana pakar3A jAtA hai puruSottama Age baDhane para siddhAzrama pahuMcate haiM, jahAM nAyikA bhI sakhI ke sAtha haiN| bhAvanA vahAM tulasI kA stavana kara rahI hai| viSNu usako caturbhuja, zaMkha-cakra gadA padmadhArI rUpa meM darzana dete haiN| itane meM dUra se vidUSaka kA "trAhi mAm" svara sunAI par3atA hai use bacAne puruSottama cale jAte haiM aura apanI premAkula avasthA kA varNana karate haiN| siddhAzrama ke nikaTa mAnasodyAna meM yogavidyA aise upadAna prastuta karatI hai, ki bhAvanA puruSottama kA milana ho| bhAvanA vahAM adRzya rUpa meM upasthita hai| puruSottama use DhUMDhane lagate haiN| anta meM jaba ve catubhurja rUpa dhAraNa karate haiM, taba nAyikA prakaTa hotI hai| kAMcIpura meM svayaMvarasabhA kA Ayojana hotA hai sabhI rAjA aura devatA svayaMvara meM Ate haiM, kintu puruSottama nhiiN| bhAvanA sabhI ko asvIkAra karatI hai, anta meM puruSottama padhArate haiN| bhAvanA unake gale meM varamAlA DAlatI hai| brahmA maMgalASTaka paDhate haiM aura vivAha sampanna hotA hai / www.kobatirth.org bhAvanApaddhati - le. pdmnndii| jainaacaary| I. 13 vIM zatI / bhAvanAprayoga le- bhAskararAya / zloka - 340 / 238 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - bhAvanAviveka mImAMsA darzana / bhAvanirUpaNam isameM niruttaratantra tathA kubjikAta ke uddharaNa haiN| rAmagIta sena kI tantracandrikA (jo tantrasaMgraha hai ) kA saMbhavataH yaha eka bhAga hai| bhAvanirNaya le. shNkraacaary| zloka 2001 bhAvanopaniSad - atharvaveda se saMbaMdhita eka navya upaniSad / bhAvanA se abhiprAya he amUrta kA dhyAna isa upaniSad meM mAnavI zarIra ke vividha avayavoM kA zrIcakra ke vibhinna aMgopAMgoM ke sAtha mela dikhAyA gayA hai tathA zrIcakra kI mAnasapUjA kA vidhAna batAyA gayA hai| isa upaniSad meM tAMtrika tathA mAnasika pUjA kA samanvaya kiyA gayA hai| isameM kahA gayA hai ki kuMDalinI zakti ko durgA mAna kara usakI bhAva pUjA karane se zakti kA phala prApta hotA hai tathA vaha zakti bhaktoM kI rakSA karatI hai| isa vidhi se sAdhanA karane vAle sAdhaka ko "zivayogI" kahate haiN| - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir le. maMDana mizra / I. 7 vIM zatI / viSaya - For Private and Personal Use Only bhAvaprakAza le. bhAva mizra / pitA zrImizra laTaka / isa graMtha kI gaNanA, Ayurveda zAstra ke laghuyatrI ke rUpa meM hotI hai| "bhAvaprakAza" kI eka prAcIna prati, 1558 I. kI prApta hotI hai, ataH isakA racanA kAla isI ke lagabhaga jJAta hotA hai| isameM phiraMga roga kA varNana hone ke kAraNa vidvAnoM ne isakA racanAkAla 15 vIM zatAbdI ke lagabhaga mAnA hai| phiraMga roga kA saMbaMdha porcugIja logoM se hai| isa graMtha ke 3 khaMDa haiM, pUrva, madhya va uttara / prathama (pUrva) khaMDa meM azvinIkumAra tathA Ayurveda kI utpatti kA varNana, garbha prakaraNa, doSa va dhAtu varNana, dinacaryA, RtucaryA, dhAtuoM kA jAraNa, mAraNa, paMcakarma vidhi Adi kA vivecana hai| madhyama khaMDa meM jvarAdi kI cikitsA thA aMtima (uttara) khaMDa meM vAjIkaraNa adhikAra hai| isa graMtha meM lekhaka ne samasAmayika pracalita sabhI cikitsA vidhiyoM kA varNana kiyA hai| isa graMtha kA hiMdI anuvAda sahita prakAzana caukhaMbA vidyAbhavana se ho cukA hai| hiMdI TIkA kA nAma vidyotinI TIkA hai| 2) le. piMgala / bhAva prakAzikA le. kRSNacaMdra mahArAja puSTimArgIya siddhAMtAnusAra brahmasUtra para likhI gaI eka mahattvapUrNa vRtti / yaha vRtti mAtrA meM aNubhASya se bhI baDhakara hai| saMbhavataH isa vRtti kI racanA meM kRSNacaMdra mahArAja ke suyogya ziSya puruSottamajI kA sahayoga rahA hai| - 2) le. citsukhAcArya / I. 13 vIM zatI / 3) le nRsiMhAzrama I. 16 vIM zatI bhAvabhAvavibhAvikA (TIkAgraMtha) le. - rAmanArAyaNa mizra / zrIbhAgavata ke rAsa paMcAdhyAyI kI sarasa ttiikaa| prastuta TIkA
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir I. 11 zAsti isa visenA ke upodghAta meM, TIkAkAra ne apanA paricaya diyA hai| prAcIna hai, jisake tAtparya kA vinizcaya zrIdhara svAmI ne jitanI niSThA AcAryoM evaM TIkAkAroM meM zaMkarAcArya, zrIdhara, caitanya, jIva, evaM vidvattA se kiyA, vaha anyatra durlabha hai| rUpa, sanAtana prabhRti kA sAdara ullekha kiyA hai, aura vizeSa ___ bhAvArtha-dIpikA zaMkarAcAryajI ke advaita kI anuyAyinI hai, bAta yaha ki sikkha guru kI vaMdanA kI hai| paraMtu bhinna mata hone para bhI caitanya saMpradAya kA Adara. isake (vaMde zrInAnaka-gurUn zAstrabodhagurorgurum / mahattva tathA prAmANya kA paryApta paricAyaka hai| isakI utkRSTatA guruziSyatayA khyAtA yacchiSyA eva kevlm|| ke viSaya meM nAbhAdAsajI ne apane 'bhakta-mAla' meM nimna AkhyAna prastuta TIkA bhAgavata ke zlokoM meM aMtarnihita bhAvoM kA diyA hai : vibhAsita karane vAlI atyaMta rasamayI vyAkhyA hai| rAdhA kI zrIdhara ke guru kA nAma paramAnaMda thA jinakI AjJA se paradevatArUpeNa vaMdanA kI gaI hai, aura unhIMkA prAmukhya pradarzita kAzI meM rahakara hI inhoMne bhAvArthadIpikA kI racanA kii| kiyA gayA hai| TIkA kI zabdasaMpatti vipula hai| bhASA meM isakI parIkSA ke nimitta yaha graMtha biMdumAdhavajI kI mUrti ke mAdhurya evaM pravAha hai| zabdoM ke anekArtha ke liye, vibhinna sAmane rakha diyA gyaa| eka prahara ke pazcAt maMdira ke paTa koSoM kA Azraya liyA gayA hai| rAsa ke rasa kA Avedana kholane para logoM ne Azcarya se dekhA ki biMdumAdhavajI ne isa karAne meM prastuta TIkA samartha hai| TIkA svayaMpUrNa hai| zAbdika vyAkhyA-graMtha ko upara rakhakara, usa para apanI utkaTatA sUcaka camatkAra tathA rasamayI snigdha vyAkhyA bhI prastuta TIkA kI muhara lagA dii| tabase isakI khyAti samasta bhArata meM phaila vizeSatA hai| yaha TIkA, "aSTaTIkA-bhAgavata" ke saMskaraNa meM gaI (chappaya 440) marAThI nAthabhAgavata ke racayitA ekanAtha prakAzita ho cukI hai| mahArAja ne apane graMtha ke AraMbha meM zrIdhara ko sAdara praNAma kiyA hai| bhAvavilAsa - le.- rudra nyaayvaacspti| I. 16 vIM shtii| le.- raamaannd| I. 17 vIM zatI mAnasiMha ke putra bhAvasiMha kI prazasti isa kAvya kA viSaya hai| le.-anntaacaary| I. 18 vIM shtii| bhAvasaMgraha - devasena (jainAcArya) I. 10 vIM shtii| le.-brhmaannd| AnaMdalaharI stotra kI TIkA / bhAvAMjali - kavayitrI zrImatI nalinI zuklA "vyathitA" le.-zrIrAmAnanda vAcaspati bhttttaacaary| bIjavyAkaraNa mahAtaMtra kI em.e.piiec.ddii.| AcArya narendradeva mahilA mahAvidyAlaya meM ttiikaa| saMskRta praadhyaapikaa| prastuta graMtha meM kavayitrI dvArA racita 21 le.-gaurIkAnta saarvbhaum| tarkabhASA kI TIkA / bhAvapradhAna kAvyoM kA saMkalana kiyA hai| apane ina kAvyoM kI subodha saMskRta TIkA bhI lekhikA ne likhI hai, jisameM bhAvArthapradIpikA-prakAza (vaMzIdharI TIkA) - le.-vaMzIdhara alaMkAroM kA bhI nirdeza sarvatra kiyA hai| prakAzaka zaktiyogAzrama, zarmA / I. 19 vIM zatI (uttraardh)| zrImadbhAgavata kI ttiikaa| nAnArAva ghATa, chAvanI kaanpur| prakAzana varSa- 1977 / DaoN. zrIrAdhAramaNadAsa gosvAmI ke "dIpikA-dIpana" dvArA zrIdharI ke nalinI zuklA dvArA likhita yogazAstra viSayaka kucha graMtha tathA bhAvoM kI pUrNa abhivyakti na huI dekha, zrI. vaMzIdharazarmA ne svarUpalaharI, nIravagAna nAmaka kAvyasaMgraha aura kathAmbarA nAmaka prastuta vizAlakAya, vizada-bhAvApanna, prauDha pAMDityasaMpanna vyAkhyA saMskRta kathAsaMgraha bhI prakAzita huA hai| likhakara zrIdharI (bhAvArtha-dIpikA) ko sacamuca prakAzita bhAvArthadIpikA (zrIdharI)- le.-shriidhrsvaamii| I. 14 vIM kiyaa| zrIdharI baDI gUDha tathA anekatra itanI svalpa hai ki zatI (puurvaardh)| zrImadbhAgavata kI TIkA bhAvArthadIpikA nizcaya - mUla tAtparya ko samajhanA nitAMta duSkara kArya hai| isa kAThinya hI bhAgavata ke bhAva tathA artha kI vidyotikA TIkA hai| usI ke parihAra hetu, "bhAvArthapradIpikA-prakAza (vaMzIdharI) sarvathA ke AdhAra para bhAgavata-purANa kA bhAva khalatA aura khilatA jAgarUka hai| vastutaH vaMzIdharI hI zrIdharI ke zrRMgArika dazama hai| bhAvArtha-dIpikA kA vaiziSTya yaha hai ki yaha vizeSa vistAra skaMdha kI sarva prathama kI gaI vyAkhyA hai| tadanaMtara anya skaMdhoM nahIM karatI, bhAgavatIya padyoM ke kaThina zabdoM kI vyAkhyA kii| prastuta TIkA alaukika pAMDitya se pUrNa tathA prAcIna sphuTa zabdoM meM kara detI hai jisase graMtha kA rahasya vizada ArSa graMthoM ke uddharaNoM se paripuSTa hai| isameM aneka zaMkAoM rUpa se pratIta hotA hai| isa TIkA ke binA bhAgavata ke gUDha kA samAdhAna kiyA gayA hai| veda-stuti kI vyAkhyA 5 prakAra artha ko samajhanA TeDhI khIra hI hai| isIliye avAMtarakAlIna se kI gii| niHsaMdeza yaha eka siddha TIkA hai| sabhI TIkAkAra isake RNI haiN| yaha dUsarI bAta hai ki apane bhASA (sAptAhika patrikA) - julAI san 1955 se saMpradAya kI mAnyatA ke viruddha hone para aneka vyAkhyAkAroM pustakAkAra "bhASA" nAmaka patrikA kA prakAzana 6, aruNDelapeTa ne yatra-tatra zrIdharI ke artha kA khaMDana kiyA hai, paraMtu adhikAMza guNTara-2, se AraMbha huaa| saMpAdaka go.sa. zrIkAzI vRSNAcArya sabhI ne inakA anugamana kiyA hai| zrImadbhAgavata advaita jJAna aura saMko. kRSNasomayAjI the| prati somavAra prakAzita hone evaM bhakti rasa kA maMjula sAMmajasya prastuta karane vAlA purANaratna vAlI isa patrikA kA vArSika mUlya pAMca ru. thaa| isameM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 239 For Private and Personal Use Only
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra saMskRta pAThazAlAoM kA itivRtta tathA anya samAcAroM kA bhI prakAzana hotA thA / bhASAtantram le Ai. zyAmazAstrI / bhASApariccheda le. vizvanAtha bhaTTAcArya siddhAntapaMcAnana / vaMgadezIya prasiddha AcArya jinakA samaya 17 vIM zatI hai / prastuta vaizeSika darzana ke graMtha kI racanA 168 kArikAoM meM huI hai| viSaya- pratipAdana kI spaSTatA tathA saralatA ke kAraNa ise atyadhika lokapriyatA prApta huI hai| isa para mahAdevabhaTTa bhAradvAja kRta "muktAvalI - prakAza" nAmaka adhUrI TIkA hai jise TIkAkAra ke putra dinakarabhaTTa ne "dinakarI" ke nAma se pUrNa kiyA hai| "dinakarI" para rAmarudra bhaTTAcAryakRta "dinakarI - taraMgiNI" nAmaka prasiddha vyAkhyA hai jise rAmarudrI bhI kahA jAtA hai bhASAratnam le kaNAda tarkavAgIza / 1 - - - - 1 bhASAvRtti se puruSottama deva I. 11 vIM zatI ke bauddha vaiyAkaraNa pANinIya aSTAdhyAyI kI yaha laghuvRtti kevala laukika sUtroM kI vyAkhyA hai| ataH nAma sArthaka hai| isameM aneka prAcIna graMthoM ke uddharaNa haiM jo anyatra aprApta haiN| isa para I. 17 vIM zatI meM sRSTidhara likhita TIkA upalabdha hai| paravartI vaiyAkaraNoM ne isa graMtha ko pramANabhUta mAnA hai| bhASAvRtyarthaM le sRSTidhara puruSottama deva kI bhASAvRtti kI TIkA / www.kobatirth.org bhASAzAstrasaMgraha le. - esa. TI. jI. varadAcAriyara / viSayaAdhunika bhASAvijJAna / - bhASAzAstrapravezinI le. Ara. esa. veMkaTarAma zAstrI viSaya / Adhunika bhaassaavijnyaan| bhASikasUtrabhASyam - le. anNtaacaary| I. 18 vIM zatI / bhASyagAmbhIryanirNayakhaNDanam - le. veMkaTarAghava zAstrI / yaha zAMkara siddhAntoM ke khaNDana kA prayAsa hai| bhASyatattvaviveka le. nIlakaNTha vAjapeyI / yaha brahmasUtra mahAbhASya kI vyAkhyA hai| - - bhASyaprakAza le. - puruSottamajI / guru- kRSNacaMdra mahArAja / puSTimArga ke pravartaka AcArya vallabha ke "aNubhASya" para eka sarvaprathama tathA sarvottama vyAkhyAna / prastuta "bhASya-prakAza" aNu-bhASya ke gUDhArtha kA prakAzaka hone ke atirikta anya bhASyoM kA tulanAtmaka vivecaka bhI hai| isa graMtha kI yaha vizeSatA hai| prastuta bhASyaprakAza para kRSNacaMdra mahArAja kI brahmasUtravRtti-bhAvaprakAzikA kA vizeSa prabhAva paDA hai| gopezvara jI ne bhASyaprakAza para " razmi" nAmaka pAMDityapUrNa vyAkhyA likhI hai| bhASyabhAnuprabhA le.tryaMbaka zAstrI TIkA graMtha / / bhASyavyAkhyAprapaMca - le. puruSottama deva / bauddha vaiyAkaraNa / I. 11 vIM shtii| paMtajali ke vyAkaraNa mahAbhASya para TIkA / 240 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - le. - haridAsanyAyAlaMkAra bhaTTAcArya / bhASyAloka TippaNI bhASyotkarSaTIpikA le. dhanapati sUri bhagavadgItA kI TIkA / TIkA kA racanAkAla, jo svayaM TIkAkAra ne diyA hai, 1854 vi.saM. (1700 I) hai| yaha TIkA AcArya zaMkara ke gItAbhASya ke utkarSa ko pradarzita karatI hai| bhAso'hAsaH (nATaka) - le. DaoN, gajAnana bAlakRSNa palasule (puNe vizvavidyAlaya ke saMskRta vibhAgAdhyakSa ) / saMskRta sAhityikoM meM bhAsa kavi kI kIrti, kavitAkAminI kA hAsa (bhAso hAsaH) ke rUpa meM sthira huI hai| DaoN. paLasule ne "bhAso hAsaH " isa vAkya meM akAra kA prazleSa karate hue " bhAso'hAsaH " yAne bhAsa meM hAsa kA abhAva, isa nAma se prastuta tIna aMkI nATaka likhA hai| zAradA gaurava graMthamAlA ke saMcAlaka paM. vasanta ananta gADagILa ne sana 1980 meM isa gadya nATaka kA prakAzana kiyaa| bhAskarabhASyam le. bhedAbhedavAdI AcArya bhaaskr| I. 8 vIM zatI / brahmasUtra ke isa bhASya ke anusAra brahma saguNa, sallakSaNa, bodhalakSaNa aura satya-jJAnAnaM lakSaNa, caitanya tathA rUpAMtararahita advitIya hai / pralayAvasthA meM samasta vikAra brahma meM lIna ho jAte haiN| brahma kAraNa rUpa meM nirAkAra tathA kAryarUpa meM jIva rUpa aura prapaMcamaya hai / brahma kI do zaktiyAM hotI haiM- 1) bhogyazakti tathA 2) bhoktR-zakti (bhAskara bhASya, 2-1-27 ) bhogyazakti hI AkAzAdi acetana jagat rUpa meM pariNata hotI hai / bhoktRzakti cetana jIvana rUpa meM vidyamAna rahatI hai| brahma kI zaktiyAM pAramArthika haiN| vaha sarvajJa tathA samagra zaktiyoM se saMpanna hai| - - prastuta bhASya meM bhAskara, brahma kA svAbhAvika pariNAma mAnate haiN| jisa prakAra sUrya apanI raziyoM kA vikSepa karatA hai, usI prakAra brahma apanI anaMta aura aciMtya zaktiyoM kA vikSepa karatA hai| yaha jIva, brahma se abhinna hai tathA bhinna bhii| ina donoM meM abhedarUpa svAbhAvika hai, bheda upAdhijanya hai| (bhA.bhA. 2-3 / 43 ) mukti ke liye prastuta bhASyakAra, jJAnakarmasamuccayavAda ko mAnate haiM / prastuta bhASya ke anusAra zuSka jJAna se mokSa kA udaya nahIM hotaa| upAsanA yA yogAbhAbhyAsa ke binA aparokSa jJAna kA lAbha nahIM hotA / prastuta bhASyakAra ko sadyomukti aura kramamukti donoM abhISTa haiN| bhAskaravilAsa ( kAvya ) - le. jagannAtha / For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - bhAskarazatakam anuvAdaka ciTTIguDUra varadAcAriyara mUla kAvya telagu bhASA meM hai / bhAskarodayam (mahAnATaka ) le. yatIndra vimala caudhurii| praNayana tathA maMcana sana 1960 meM / yaha pandraha aMkoM kA mahAnATaka hai| ravIMdranAtha ThAkura ke 25 varSa taka ke jIvana kI ghaTanAoM kA citraNa isakA viSaya hai| prAkRta kA prayoga -
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nahIM hai| pravezaka viSkambhaka kA abhAva hai| gItoM kA prAcurya hai| katipaya ekoktiyAM bhI gItAtmaka haiN| bhikSukopaniSad - yajurveda se saMbaMdhita eka navya upnissd|| isameM saMnyAsamArga kA pratipAdana hai| bhikSukatattvam - le.-shriiknntthtiirth| mahAdevatIrtha ke ziSya viSaya- yatidharma evaM anya saMnyAsagrahaNArthI logoM ke karttavya / bhikSasUtram - le.-pArAzarya Rssi| isameM saMnyAsadIkSA grahaNa karane vAle bhikSuoM ke AcArasaMbaMdhI niyama batAye gaye haiN| jaina AcArAMgasUtra tathA bauddha vinayapiTaka ye do graMtha pArAzarya kRta bhikSusUtra para AdhArita mAne jAte haiN| bhiSAgindrazacIprabhA - le.-prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| vidrbhnivaasii| bhImaparAkrama (nATaka)- le.- abhinnd| I. 9 vIM shtii| bhuktiprakaraNam - le.-bhojraaj| viSaya- jyotiSazAstra / zUlapANikRta zrAddhaviveka evaM ToDarAnanda meM isa graMtha kA ullekha hai| bhukti-muktivicAra - le.-bhAvasena traividha I. 13 vIM shtii| bhUpAlavallabha - le. prshuraam| dharma, jyotiSa, sAhitya Adi zAstroM kA yaha vizvakoSa mAnA jAtA hai| bhuvana-dIpaka - le.-padmaprabhasUri / I. 13 vIM shtii| jyotiSa viSayaka grNth| isa graMtha meM kula 170 zloka haiN| siMhatilaka sUri ne vi.sa. 1362 meM "vivRtti" nAmaka isakI TIkA likhI thii| isa graMtha ke varNya viSaya hai : rAzisvAmI, uccanIcatva, mitra, zatru, rAhu, ketu ke sthAna, grahoM kA svarUpa, vinaSTagraha, rAjayogoM kA vivaraNa lAbhAlAbha-vicAra, lagneza kI sthiti kA phala, prazna ke dvArA garbhavicAra va prasavajJAna, iSTakAla-jJAna, yamajavicAra, mRtyuyoga, cauryajJAna Adi / bhuvanAdhipatimantrakalpa - zloka- 1900 / bhuvanezIkalpalatA - le.-vaidyanAtha bhtttt| pitAmaha- rAghavabhaTTa / pitA- mahAdeva bhaTTa / viSaya- bhuvanezvarI ke upAsaka dvArA pAlanIya dainika kRtyoM kA tathA kumAriyoM kI pUjA, homa, dravya aura unakA parimANa, mAlAsaMskAra, mantroM ke 10 saMskAra i.| bhuvanezvarIpaddhati - le.-mhaadev| viSaya- bhuvanezvarI kI puujaapddhti| bhuvanezvarIprakAza - le.- zrIvAsudeva rth| pitA- kAzInAtha rth| viSaya- bhuvanezvarI devI kI pUjA kA vivrnn| bhuvanezvaravaibhavam- le.-nArAyaNacandra smRtihr| I. 19-20 vIM shtii| bhuvanezvarIkalpa - rudrayAmala se gRhIta zloka- 300 / bhuvanezvarIkramacandrikA - le.-anntdev| zloka 672 / bhuvanezvarIdIpadAnam - rudryaamlaantrgt| zivapArvatI sNvaadruup| viSaya- bhuvanezvarI devI ke nimitta dIpapradAnavidhi / bhuvanezvarI-paMcAgam - zloka- 6000 / viSaya- 1) bhuvanezvarI paTala jo rudrayAmalAntargata dazamahAvidyArahasya meM umA-mahezvara saMvAdarUrUpa meM varNita hai, 2) bhuvanezvarI pUjApaddhati, 3) bhuvanezvarIsahasranAma, 4) bhuvanezvarIstotra, 5) bhuvanezvarIkavaca aadi| bhuvanezvarIpaddhati- le.- prmaanndnaath| zloka- 960 / bhuvanezvarI-maMtrapaddhati - le.-vaasudev| zloka- 765 / bhuvanezvarI rahasyam- le.-kRssnncNdr| 2) rudrayAmala se gRhIta / zloka- 2500 / bhuvanezvarIsaparyA - le.-umaannd| zloka 430 / bhuvanezvarI-sahasranAmastotram- le.-meruvihAratantrAMtargata / ziva-pArvatI sNvaadruup| bhuvanezvarIstavaTIkA - le.-upendrabhaTTa vaMzodbhava zrIgauramohana vidyAlaMkAra bhaTTAcArya / viSaya- bhuvanezvarIstava kA vyAkhyAna / bhuvanezvarIstotram - le.-pRthvIdharAcArya / guru- zambhunAtha / zloka1301 TIkAkAra- pdmnaabhdtt| zrIdattapautra, dAmodaradatta-putra / ttiikaanaam-siddhaantsrsvtii| bhuvanezvarI-varivasyA-rahasyam - le.- mathurAnAtha zukla / bhuvanezvarIarcana paddhati- le.-pRthvIdharAcArya / zloka - 178 / bhuzuNDirAmAyaNam - vaiSNavoM ke rAmabhakti paraka rasika saMpradAya kA yaha upajIvya graMtha hai| Adi rAmAyaNa, mahArAmAyaNa, bRhadAmAyaNa evaM kAkabhuzuNDi rAmAyaNa ke nAmoM se bhI isa graMtha ko jAnA jAtA hai, paraMtu isakA lokapriya nAma, "bhuzuNDi-rAmAyaNa" hI pratIta hotA hai| isake racayitA kA nAma vismRta ho cukA hai| yaha usa kAla kI kRti hai, jaba eka ora rAma-bhakti madhurA bhakti kA rUpa dhAraNa kara, janamAnasa ko apanI aura AkRSTa kara rahI thii| nirmANa kAla- 14 vIM zatI ke aaspaas| isakI 3 pAMDulipiyAM prApta hotI haiM jinake AdhAra para DaoN. bhagavatIprasAda siMha ne isakA saMpAdana kiyA hai| 1) mathurAprati, lipikAla saM. 1779, 2) rIvAMprati, lipikAla saM. 1899 aura 3) ayodhyAprati, lipikAla 1921 vi.sN.| isa rAmAyaNa kI kathA, brahmA-bhuzuNDi ke saMvAda rUpa meM kahI gaI hai| isake 4 khaMDa haiM : pUrva, pazcima, uttara va dkssinn| pUrva khaMDa meM 146 adhyAya haiN| inameM brahmA ke yajJa meM RSiyoM ke rAmakathA viSayaka vividha prazna tathA rAjA dazaratha kI tIrthayAtrA kA varNana hai| pazcima khaMDa meM 42 adhyAya haiM, tathA bharata-rAma saMvAda meM sItA janma se lekara svayaMvara taka kI kathA varNita hai| dakSiNa khaMDa meM 242 adhyAya haiM, jinameM rAma-rAjyAbhiSeka kI taiyArI, vanagamana, sItAharaNa, rAvaNavadha va laMkA se lauTate samaya bhAradvAja muni ke Azrama me rAma-bharata milana taka kI kathA hai| uttara khaMDa meM 53 adhyAya haiM aura devatAoM dvArA rAmacarita kI mahimA kA gAna hai| isakI saMpUrNa 16 saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 241 For Private and Personal Use Only
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zlokasaMkhyA 36 hajAra yAne zrImadbhAgavata se dugunI hai| isa kRSNa ke samAna hI rAma pramodavana meM "rAma-lIlA' kI rAmAyaNa kI nirmiti kA kSetra uttara bhArata vizeSa kara kAzI racanA karate haiN| 31 veM adhyAya meM zrIrAma ke rAsa kA upakrama ke AsapAsa kA vistRta bhU-khaMDa hai| isakI vizeSatA yaha hai ThIka bhAgavata jaisA hI hai, jisake aMta meM sakhiyoM ke sAtha ki isa rAmAyaNa meM kRSNa kathA ko Adarza mAna kara rAma krIDA karate zrIrAma aMtarhita ho jAte haiN| 35 veM adhyAya meM kathA kA nirUpaNa kiyA gayA hai| vastutaH ise rAmAyaNa kA bhAgavata kI gopiyoM ke samAna rAma kI lIlAoM kA anukaraNa bhAgavatIkaraNa kahA jAnA ucita hogA, kyoMki bhagavAn zrIkRSNa tathA vRkSoM se rAma ke viSaya meM manorama prazna kiye gaye haiM, kI samasta lalita lIlAeM isameM bhagavAn zrIrAma para Aropita jo bhAgavata kI apekSA vistRta tathA Avarjaka haikara dI gaI haiN| bhuvanasaMtata-tApaharaM janapApaharaM kmlaasdnm| zrIrAma ke rUpa kA nirUpaNa karate hue prastuta rAmAyaNa meM caraNAbjaM kuru vakSasi naH zamaya smrdurjy-baannrujm|| kahA gayA hai- rAma hI pUrNa parAtpara brahma hai| balarAma evaM isake anaMtara 35 tathA 36 veM adhyAya meM rAma kI rAsa kRSNa, rAma ke hI AMzika svarUpa haiN| bhAgavata meM kRSNa kI lIlA kA vistRta varNana hai jisameM rAsasthita rAma kI rucira vaMdanA haibhagavattA kA pratipAdaka prakhyAta vacana hai: maMdasmitAdharasudhArasa-raMjitoSThaM lokaalkaavlit-mugdhkpolveshm| ete cAMzakalAH puMsaH kRSNastu bhagavAn svym| pAdAMbujaprathita-tAlavidhAnanRtyaM yahI padya, prastuta bhuzuNDi rAmAyaNa meM isa prakAra hai rAsasthitaM raghupatiM satataM bhajAmaH / / ete cAMzakalAzcaiva rAmastu bhagavAn svayam isa prakAra prastuta bhuzuNDi-rAmAyaNa, rAma kI mAdhurya rasAmRta isa prakAra "na rAmAt paratastattvaM vedairapi viciiyte"| mUrti kI upAsanA kA tathA sItA-rAma kI saMzliSTa ciMtanA kA "avatArI svayaM rAmaH / / " ityaadi| eka adbhuta graMtha hai| isameM rAma kathA kA vistAra tathA prastuta rAmAyaNa meM parAtpara brahma svarUpa rAma ke do rUpa vivecana bhI anya prakAra se kiyA gayA hai| anokhA hone para nirdiSTa haiM - para rUpa to unake svadhAma (sItAloka) meM nivAsa yaha eka ramaNIya rasasikta graMtha hai| bhuzuNDi rAmAyaNa kA karatA hai aura 2) dvitIya (apara) rUpa cilloka meM nivAsa " Adarza upajIvya graMtha zrImadbhAgavata hai| ataH usI ko AdhAra karatA hai, jisakA nAma ayodhyaa| (sItAlokaH paraM sthAnaM mAna kara rAma kI lalita lIlAeM isa rAmAyaNa meM citrita kI cinmyaanNdlkssnnm| kosalAkhyaM puraM nityaM cilloka iti gaI haiN| madhya yuga kI tAMtrika pUjA kA prabhAva bhI isa graMtha kiirtitm|| para spaSTataH dikhAI detA hai| isaliye ise madhya yuga ke bAda kI kRti mAnanA hogA, kintu mAnasakAra gosvAmI tulasIdAsajI rAma kI sahajA zakti hai siitaa| AnaMda unakA rUpa hai, se yaha pUrvavartI honI cAhiye, kyoMki tulasIdAsajI ke rAmacarita sahajAnaMdinI rUpa hai raadhaa| rukmiNI Adi usI ke vibhinna mAnasa para isakI amiTa chApa hai| prastuta bhuzuNDi rAmAyaNa svarUpa haiN| ke praNetA ne itane adbhuta va prabhAvazAlI graMtha kA praNayana yA te zaktiH sahajAnaMdinIyaM / karake bhI svayaM ko pUrNataH chipAe rakhA hai, kyoMki unake nAma sIteti nAmnI jagatAM shokhntrii| kA saMketa taka pUre graMtha meM kahIM para bhI nahIM miltaa| tasyA aMzA eva te satyabhAmA sAhitya dRSTi se yaha rAmAyaNa atyadhika AkarSaka, sarasa -rAdhArukmiNyAdayaH kRSNadArAH / / zailI meM nibaddha tathA alaMkAra camatkAra se pUrNataH paripuSTa hai| rAma aura sItA milakara eka hI svarUpa hai, usameM koI isI prakAra ke rasika saMpradAyI saMskRta graMthoM ko apanA upajIvya bhinnatA nahIM hai| mAnakara, hindI meM aneka prauDha racanAoM kA sRjana huA hai| rAmasya cApi sItAyA mithstaadaatmyruupkm| bhUtADAmara-taMtram - yaha catuHSaSTi (64) mUla tantroM meM anyatama yathA rAmastathA sItA tathA zrIH sahajA mtaa|| hai| isako tAntrika nibandhakAroM ne apane nibandhoM meM bahudhA prastuta rAmAyaNa me rAma para, kRSNa ke svarUpa kA tathA uddhRta kiyA hai, kintu isakI pUrNa hastalikhita prati atidurlabha lIlAoM kA jisa prakAra pUrA Aropa kiyA gayA hai usI hai| upalabdha prati meM kevala 14 paTala haiN| ataH yaha sarvathA prakAra sarayU para yamunA evaM yamunA-tIrastha vRMdAvana, sarayUtIrastha apUrNa hai| zloka 512 / viSaya- bhUtaDAmara kA vivaraNa, mAraNa, pramodavana para Aropita hai| rAma apanI sahajA zakti sItA se mantroM kA pratipAdana, pizAcIsAdhana, kAtyAyanI mantrasAdhana, sAtha vaikuNTha loka meM ramaNa kiyA karate haiN| vaikuNTha do siddhisAdhana, yakSiNI, aSTanAginI, kinnarI aparAjitA Adi kA prakAraNa kA hai| vaikuNTha se bhI pare "sItA-vaikuNTha" hai| vahAM siddhisAdhana ityaadi| pramodavana meM hI rAma-vaikuNTha hai| bhUtabhairavam (yA bhUtatantram) - le.-paramahaMsa pArivrAjaka 242 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir krodhIza bhairv| viSaya- bhUtaDAmara tathA yakSaDAmara meM avarNita bIjoM kA vidhAna evaM akAra se lekara kSakAra paryanta vargoM (mAtRkAkSaroM) kI saMjJA bhI nirdiSTa hai| bhUtazuddhitantram - hara-pArvatI saMvAdarUpa / zloka- 760 / pttl17| viSaya- tattvatraya kA varNana / bhUtarudrAkSamAhAtya - le. paramazivendra srsvtii| guruabhinavanArAyaNa srsvtii| viSaya- zivajI ke prati lie vibhUti ke upayoga tathA rudrAkSadhAraNa kI atyanta aavshyktaa| bhUdeva-caritam (mahAkAvya)- le. mahezacandra tarkacUDAmaNi / I. 20 vIM shtii| sargasaMkhyA- caubiis| bhUtAroddharaNam (nATaka) - le. mathurAprasAda dIkSita (20 za.) durvAsa dvArA zApita sAmba ke kAraNa utpanna yAdavI yuddha kA kathAnaka isa duHkhAnta nATaka kA viSaya hai| aNksNkhyaa-paaNc| anta meM zrIkRSNa kI maraNAsanna sthiti dekha balarAma kI jalasamAdhi kA citraNa kiyA hai| bhUmaNDalIya sUryagrahagaNitam- le. vyaMkaTeza bApUjI ketakara / bhU-varAhavijayam - le. zrInivAsa kavi / saradavallI kulotpanna / muSNagrAma ke nivAsI ATha sargoM kA kAvya / bhUSaNam - le. goviNdraaj| I. 16 vIM shtii| pitA- vrdraaj| kaaNciinivaasii| rAmAyaNa kI yaha prasiddha vidvattApUrNa TIkA hai| isameM sapta kAMDoM ke nAma maNimaMjIra, pItAMbara, ratnamekhalA, muktAhAra, zRMgAratilaka, maNimukuTa tathA ratnakirITa rakhe gaye haiN| bhaMgadUtam - le. zatAvadhAna kavi shriikRssnndev| I. 18 vIM shtii| isa dUta-kAvya kA prakAzana nAgapura vizvavidyAlaya patrikA (saM. 3) disaMbara 1937 I meM ho cukA hai| "meghadUta" kI zailI meM racita isa kAvya graMtha meM kula 126 maMdAkrAMtA chaMda hai| zrIkRSNa ke viraha me vyAkula hokara koI gopI bhaMga ke dvArA unake pAsa saMdeza bhijavAtI hai| saMdeza ke prasaMga meM vRMdAvana, naMdagRha, naMda udyAna evaM gopiyoM kI vilAsamaya ceSTAoM kA manorama varNana kiyA gayA hai| saMdeza kA aMta hote hI zrIkRSNa prakaTa hokara gopI ko parama pada dete haiN| bhaMgasaMdeza - le. vAsudeva kvi| samaya- 15-16 vIM shtaabdii| isa kAvya kI kAlpanika kathA meM kisI premI virahI kSarA syAndura (trivendrama) se zvetadurga (koTbTakkala) meM sthita apanI preyasI ke pAsa saMdeza bhejA gayA hai| yaha saMdeza eka bhaMga ke dvArA bhejA jAtA hai| meghadUta ke samAna isake do vibhAga haiM pUrva va uttr| pratyeka bhAga meM 80 zloka haiN| saMdeza meM nAyaka apanI patnI ko zIghra Ane kI sUcanA detA hai| bhRgusaMhitA - bhRgu RSi dvArA racita eka bhaviSyaviSayaka graMtha / isa graMtha me asaMkhya janmakuNDaliyAM dI gaI haiN| jisa vyakti ko apanA bhUta -bhaviSya jAnanA ho vaha apanI janmakuMDalI isa graMtha meM DhUMDha nikAle aura usake nIce diyA huA bhUta bhaviSya pddhe| Aja kala nakalI bhRgusaMhitA kA bhI atyadhika prasAra ho rahA hai| isakI prAmANika pratiyAM jo atyaMta jIrNa pothiyoM ke rUpa meM haiM, meraTha, paMjAba ke dubalI, hoziyArapUra tathA kAzmIra, baranAlI, dillI, haridvAra, devaprayAga sthAnoM para pAI jAtI hai| "aeNsTrolAjikala maeNgajhIna" ke apraila 1966 ke aMka meM, bhRgusaMhitA se sva, lAlabahAdura zAstrI kA bhaviSya isa prakAra uddhRta kiyA gayA thA___isa vyakti kA svabhAva sarala aura vinamra hogaa| mitabhASI, nirbhaya, spaSTavaktA tathA sadguNa saMpanna hogaa| sahRdayatA usakA svabhAva dharma hogaa| dhanI, nirdhana, uca-nIca ke sAtha samAna vyavahAra kregaa| isakI patnI kA nAma lalitA hogaa| usake sAtha vaha apane gRhastha dharma kA pAlana kregaa| nirdhanatA aura saMkaToM ko dhairya tathA saMtoSa ke sAtha sahana kregaa| rAjanIti meM aneka pratiSThA ke pada vibhUSita karegA paraMtu ahaMkAra yA auddhatya se alipta rhegaa| mAtRbhUmi ke liye apanA saba kucha nyauchAvara kara dene kA eka ucca Adarza vaha upasthita kregaa| isake cAra putra aura do putriyAM hoNgii| parizramI aura dhairyavAna, hogA paraMtu svAsthya sAtha nahIM degaa| 60 varSa kI Ayu meM yaha apane deza kA pradhAna maMtrI bnegaa| alpAvadhi meM vaha deza ko bahuta baDA mAna sammAna tathA mahattva prApta karA degaa| zAMti aura dhIraja se videzI AkramaNa ke saMkaTa kA sAmanA kara, mAtRbhUti ko saMkaTa se mukta karegA tathA usakI pratiSThA akSuNNa rkhegaa| 62 varSa kI Ayu meM svAsthya ke viSaya meM atyaMta ciMtA nirmANa hogii| ___ jaba pothI meM yaha bhaviSya paDhA jA rahA thA, taba dikhAI diyA ki pauSa zuddha paurNimA se mAgha zuddha porNimA taka samaya atyaMta ciMtAjanaka hai| bhRgu ne likhA hai ki isa kAla meM aisA vidhisaMketa hai ki isakI jAna para Ane vAle prANAMtika saMkaTa meM se usakI koI bhI rakSA nahIM kara sakatA hai| Age bhRgu RSi kahate haiM ki hRdayavyathA se jo pariNAma nikalane vAlA hai, usakA citra AMkhoM ke sAmane khaDA hokara mere hI netroM meM AMsU A gaye haiN| yaha adhyAya mujhe sAzru nayanoM se samApta karanA par3a rahA hai| sva. zAstrI kA bhRgusaMhitA kA diyA gayA uparyukta bhaviSya akSarazaH sahI nikalA yaha batalAne kI AvazyakatA nahIM, kyoMki unakA jIvanapaTa logoM ne pratyakSa dekhA hai| bhedadhikkAra - le.- nRsiNhaashrm| I. 16 vIM shtii| bhedavAdavAraNam - le.- (nAmAntara bhedabhAva- vidAriNI) / le. abhinvgupt| graMthakAra ne Izvara pratyabhijJAvimarzinI meM isakA ullekha kiyA hai| bhedaratnaprakAza - le.- zaMkara mishr| I. 15 vIM shtii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 243 For Private and Personal Use Only
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra bhedAbhedaparIkSA le. zAnazrI bauddhAcArya I. 14 vIM zatI / bhedikA (bhAvArthadIpikA kI TIkA) le rAmatanu zarmA TIkAkAra mUla graMthakAra ke ziSya the / bhelasaMhitA le bhela AcArya guru punarvasu Atreya viSaya- Ayurveda / isa graMtha kA upalabdha rUpa apUrNa hai| isa para " caraka saMhitA" kA prabhAva hai| isakA prakAzana kalakattA vizvavidyAlaya dvArA huA hai| isake adhyAyoM ke nAma tathA bahuta se vacana " caraka saMhitA" ke hI samAna haiN| isakA racanA kAla I.pU. 600 varSa mAnA jAtA hai| isakI racanA sUtra sthAna, nidAna, vimAna, zArIra cikitsA, kalpa va siddhasthAna ke rUpa meM huI hai| isake viSaya bahuta kucha "caraka" saMhitA se milate julate hai para isameM aisI aneka bAtoM kA bhI vivecana hai, jinakA abhAva "caraka saMhitA" meM hai| "suzrutasaMhitA " kI bhAMti isameM kuSTharoga meM khadira ke upayoga para bala diyA hai| isakA hRdayavarNana suzruta se sAmya rakhatA hai / - www.kobatirth.org bhaimI naiSadhIyam le. sItArAma AcArya (za. 20) "bhAratI" patrikA meM jayapura se prkaashit| 1937 meM bhAratI kI ekAMkI pratiyogitA hetu likhita ekaaNkii| dRzyasaMkhyA- cAra / kathAvastu nala-damayantI kI praNayakathA / bhairavadIpadAnavidhi le. rAmacandra / bhairavapaddhati mukhya mukhya taMtroM se saMgRhIta viSaya- bhairava kI pUjA ke lie nirdeza hai jaise sAdhaka ravivAra ko brAhmamuhUrta meM dakSiNAMga se uThakara iSTa deva bhairava kA smaraNa karate hue bAye paira ko bhUmi para rkhe| hAtha paira dhokara aura rAtri ke vastra badala kara, bhairava svarUpa kA dhyAna kara maMtra kA eka lakSa japa kara usakA dazAMka homa namaka milI sarasoM se kre| - (2) le malliSeNa / jainaacaary| I. 11 vIM shtii| 10 adhikAra aura 400 anuSTup zloka / bhairavapUjApaddhati le. rAmacaMdra / yaha kRSNabhaTTa kRta bhairavapUjApaddhati ke AdhAra para likhI gaI hai| zloka - 360 / viSaya- avazya karaNIya prAtaH kRtyoM se lekara sAMgopAMga baTuka bhairava pUjApaddhati bhairavavilAsam (rUpaka) le. brahmamitra vaidyanAtha T kathAsAra dabhakta ke ghara bhairava padhAra kara kahate haiM ki apane pAMca varSa ke bAlaka kA Alabhana kara bhikSA paroso / ve putra zrIlAla ko kATate haiN| putramAMsa se yukta bhAta parosA jAtA hai| bhairava yajamAna ko bhI bhojana sevana ke lie bAdhya karate haiN| bhairava kahate haiM ki vaha apatya hIna ke ghara bhikSA grahaNa nahIM kreNgaa| dabhrabhakta patnI sahita bAhara Akara bacce ko pukArate hai| putra punajIrvita ho lauTatA hai| saba prasanna ho bhItara Ate haiM to bhairava dikhAI nahIM dete| unake darzana binA prANa chor3ane kA sabhI nizyaya karate haiN| svarga se saparivAra ziva Akara apane vimAna meM saba ko svarga le calate haiN| 244 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - bhairavAcapArijAta - le. zrInivAsa bhaTTa / zrIniketana ke putra evaM sundararAja ke ziSya / 2) le jaitrasiMha / baghelavaMzIya / 14 stbk| zloka- 36571 bhairavIpaTalam zAradAtilakakAra viracita / bhairavarahasyam le mukundalAla / bhairavarahasyavidhi le. harirAma / bhairavasaparyAvidhi - le. mathurAnAtha zukla / bhairavastava le. abhinavagupta / 2 ) le satyavrata zarmA | bhairavastavarAja vizvasArodhdArAntargata, pArvatI- paramezvara saMvAdarUpa / viSaya- baTuka bhairava kA aSTottarazata nAmastava / bhairavAnukaraNastotram - le. kSemarAja / bhaiSajyarasAyanam - le. gaMgAdhara kavirAja / samaya- 17981885 I. / auSadhizAstra viSayaka graMtha / bhaiSmIpariNayacaMpU - le. viSaya- zrImadbhAgavata ke shriinivaasmkhii| I. 17 vIM zatI / AdhAra para zrIkRSNa va rukmiNI vivAha kA varNana / isameM gadya va padya donoM meM yamaka kA sundara samAveza kiyA gayA hai| bhogamokSapradIpikA le. utpalAcArya / 1 - - For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - bhojanakutUhalam le. raghunAthasUri / samaya- 18 vIM zatAbdI (pUrvArdha) / yaha pAkazAstra viSayaka graMtha abhI taka mudrita nahIM ho sakA hai| isa graMtha kI pAMDulipi ujjaina ke prAcya graMthasaMgraha meM surakSita hai| graMtha kA lekhana karate samaya paMDita raghunAtha ne dharmazAstra tathA vaidyakazAstra ke 101 graMthoM kA upayoga kiyA hai| ina graMthoM ke uddharaNa eka ke bAda eka suvyavasthita paddhati se aMkita karate hue zrI. raghunAtha ne kahIM kahIM para apane svataMtra mata bhI vyakta kiye haiN| graMtha ke isa svarUpa se, ise maulika nahIM kahA jA sktaa| phira bhI pAkazAstra viSayaka vipula jAnakArI ke saMkalana kI dRSTi se yaha graMtha paryApta mahattva pUrNa hai| 1 - bhojaprabaMdha le- ballAla sena / racanA -kAla- 16 vIM zatI / apane DhaMga ke isa anUThe kAvya kI racanA, gadya va padya donoM meM huI hai| isameM dhArA nareza mahArAja bhoja kI vibhinna kaviyoM dvArA kI gaI prazasti kA varNana hai| isakA gadya sAdhAraNa hai, kiMtu padya rocaka va prauDha hai| isa graMtha kI eka vicitratA yaha hai ki isake racayitA ne kAlidAsa, bhavabhUti mAgha tathA daMDI ko bhI rAjA bhoja kI sabhA meM upasthita kiyA hai| isameM alpa prasiddha kaviyoM kA bhI vivaraNa hai| aitihAsika dRSTi se bhale hI isakA mahattva na ho, para sAhityika dRSTi se yaha upAdeya graMtha hai| isakI lokapriyatA kA kAraNa isake padya hai| yaha graMtha hiMdI anuvAda ke sAtha caukhaMbA vidyAbhavana se prakAzita ho cukA hai| bhojarAja saccaritam (nATaka) le vedAntavAgIza bhaTTAcArya - -
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhojarAjAMkam - le.- sundaravIra rghuudvh| I. 19 vIM shtii| 'malayamAruta' patrikA ke dvitIya spanda meM prakAzita purI (tirukkovalUra) meM dakSiNa pinAkinI (paiSNAra) nadIke taTa para rAmanavamI ke avasarapara hone vAlI viSNu kI yAtrAmeM pradarzana hetu likhit| zRMgAra ke sAtha karuNa rasa se priplut| aMka meM viSkambhaka kA vidhAna na hote hue bhI isameM viSkambhaka kA prayoga huA hai| kathAsAra- nAyaka bhoja ke pitA ne usakA vivAha AdityavarmA kI kanyA lIlAvatI ke sAtha nizcita kiyA hai, parantu bhoja ke cAcA muMja usakA apaharaNa karAte hai| ve senApati vatsarAja dvArA bhoja kI hatyA kA SaDayaMtra racate hai, kintu vatsarAja use vana meM chor3a dete hai| maMtrI buddhisAgara muMja ke atyAcAroM se kSubdha ho, usapara AkramaNa karane hetu AdityavarmA ko ukasAte hai| yahA vana meM bhoja ko preyasI vilAsavatI kI smRti satAtI hai| daivavazAt nAyikA use dekha usa para mohita ho, vaTapatrapara tAmbUla se premapatra likhatI hai| patra paDha kara bhoja use DhUMDhane nikalatA hai, itane meM muMja dvArA bheje hue hatyAroM se usakI muThabheDa hotI hai| prasaMga meM araNyarAja jayapAla bhoja kA mitra banatA hai| apahRta lIlAvatI kA pAlaka pitA jayapAla use puruSaveSa meM sAtha lekara muMja para AkramaNa karatA hai| aMta meM bhoja apanI mAtA zaziprabhA, tathA patnI vilAsavatI se milatA hai, usa kA rAjyabhiSeka hotA hai| aura lIlAvatI ke sAtha usakA vivAha hotA hai| bhojarAjye saMskRtasAmrAjyam - le.- vAsudeva dvivedI (za. 20 vIM) saMskRta pracAra pustakamAlA meM prakAzita ekAMkI ruupk| isameM madhyakAlIna bhArata kA sAMskRtika dRzya citrita hai| bhosalavaMzAvalI - le.-gaMgAdhara / vyaMkojI ke amAtya / vyaMkojI ke putra zAhajI (taMjauranareza) kI prshsti| bhosala-vaMzAvalI (caMpU) - le.- veMkaTeza kvi| pitaadhrmraaj| taMjauranareza zarabhojI bhosale ke raajkvi| racanA kAla 1711 se 1728 ke madhya / isameM taMjaura ke bhosale vaMza kA varNana aura mukhyataH zarabhojI kA jIvanavRtta varNita hai| yaha kAvya eka hI AzvAsa meM samApta huA hai| bhramabhaMjanam (nATaka) - le.- satyavrata zarmA / paMjAba ke nivaasii| bhramaradUtam - le.- rudra nyaayvaacspti| I. 16 vIM shtii| zrIrAma dvArA sItA ke prati azokavana meM bhramara ko dUta banAkara bhejane kI kalpanA citrita hai| bhraSTavaiSNavakhaMDanam - le.- zrIdhara / bhrAjasUtram - le.- kaatyaayn| viSaya- vyAkaraNazAstra / bhrAntabhAratam - le.- nAgeza paNDita, acyuta pAdhye aura zAligrAma dvivedii| vibudha-vAgvilAsinI sabhA dvArA prakAzita / kathAsAra- vibudhavAgavilAsinI sabhA ke adhivezana meM vivAha yogya Ayu ke viSaya meM carcA calatI hai| nAgeza zarmA ke sabhApatitva meM nirNaya hokara vAisarAya ko prastAva bhejA jAtA hai ki zAsana isa viSaya meM hastakSepa na kre| vizeSatAeM - eka aMka meM aneka dRshy| paTala sandeza ke sthAna para DuggI bjaanaa| prAkRta ke sthAna para Adhunika bhAratIya bhaassaaeN| aMgrejI zabdoM kA pryog| rAjakIya sattA kI spaSTa zabdoM meM bhartsanA aadi| bhrAntivilAsam - le.- zrIzaila diikssit| zeksapiyara ke "kaoNmeDI oNpha erarsa' nATaka kA saMskRta anuvaad| makaraMda - le.-pakSadhara mizra / I. 13 vIM shtii| (uttraardh)| makarandaprakAza - le.- harikRSNa siddhaant| (I. 17 vIM zatI) viSaya- Ahnika, sNskaar| makarandikA - le.- upendranAtha sen| yaha Adhunika paddhati kA upanyAsa hai| makara-saMkrAntIyam (kAvya) * le.- hemaMtakumAra tarkatIrtha / mukuTataMtra - zloka- 280 / maMkhakoza - le.- mNkhk| I. 12 vIM shtii| kAzmIra nivaasii| yaha zabdakoza hai| maMgalanirNaya - le.- gaNeza (kezava devajJa ke putra) viSayaupanayana, vivAha aadi| maMgalavidhi - rudrayAmalAntargata / viSaya- maMgala graha kI tAMtrika puujaa| maMjarI (patrikA)- kAryAlaya- tiruvaayuru| I. 1913 / maMjarImakaranda (nAmAntara parimala) - le.-raMganAtha yajvA / padamaMjarI kI ttiikaa| maMjukavitAnikuMja - le.- bhaTTa mthuraanaathshaastrii| isameM saMskRtasarvasvam aura kAvyakalArahasyam nAmaka kAvya bhI samAviSTa maMjubhASiNI - le.- raajcuuddaamnni| pitA- zrInivAsa dIkSita (ratnakheTa nAma se prsiddh)| kavi ne isakA lekhana eka hI dina meM saMpanna kiyaa| isa kAvya kA pratyeka zabda zleSagarbha hai| vissy-raamkthaa| maMjubhASiNI - sana 1900 ke maI mAsa se kAMcIvaram se isa mAsika patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isake sampAdaka the pI.vhI. anantAcArya, jo rAmAnuja siddhAnta ke prakANDa paMDita the| prathama chaha aMkoM taka yaha pani prati mAsa chapatI rahI, bAda meM do varSoM taka mAsa meM ta... bAra tathA cauthe varSa se yaha prati saptAha chapane lgii| isameM madhura kAvya aura sarasa gItoM kA bhI prakAzana hotA rhaa| cAra bhAgoM meM vibhakta isa patrikA meM vaiSNava dharma se sambandhita sAmagrI, mahApuruSoM kI jIvanI, dezavRttAnta aura darzana sambadhI racanAoM ke alAvA bhramaNavattAnta prakAzita kiye jAte the| isakA prakAzana vyayabhAra prativAdi bhayaMkara maTha kAMcIvaram dvArA vahana kiyA jAtA thaa| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/245 For Private and Personal Use Only
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maMjula-naiSadham (nATaka) - le.- ma.ma. veMkaTa raMganAtha (samaya1822- 1900) / sana 1886 meM vizAkhApaTTana se prakAzita / prakAzaka veMkaTa raMganAtha zarmA, lekhaka ke pautr| aNksNkhyaasaat| pratyeka aMka meM zatAdhika zloka haiN| viSaya- niSadhaadhipati nalarAjA kI kthaa| maMjUSA (sAptAhikI patrikA) - sana 1935 meM kalakattA se isakA prakAzana prAraMbha huaa| DA. kSitIzacandra caTTopAdhyAya isake saMpAdaka the| 1937 meM isakA prakAzana sthagita huA jo 1949 se punaH prAraMbha huA aura 1961 taka claa| isakA vArSika mUlya chaha ru. thA aura prakAzana sthala 8, bhUpendra bosa evhenyU. kalakattA-4 thaa| prAraMbha meM yaha vyAkaraNa viSayaka patrikA thI, bAda meM nATaka tathA anya anuvAda sAmagrI kA prakAzana bhI huaa| maMjUSA- le.- bhaaskrraay| pitA- gNbhiirraay| navaratnamAlA kii| ttiikaa| maThapratiSThAtattvam - le.-raghunandana / maThAmnAyAdivicAra - viSaya- zaMkarAcArya sampradAya ke pramukha sAta maThoM ke dhArmika kRtyoM kA prtipaadn| maThotsarga - le.. kmlaakr| (2) agnidev| maNDapakarttavyatApUjApaddhati - le.- zivarAma zukla / maNDapakuNDamaNDanam - le,- narasiMhabhaTTa sptrssi| isa para lekhaka kI prakAzikA nAmaka TIkA hai| maNDapakuNDasiddhi - le.- viTThala diikssit| varazarmA ke putra / za.saM. 1541 (1619-20 I.) meM kAzI meM prnniit| isa para vivRti nAmaka lekhaka kRta TIkA hai| veMkaTezvara presa muMbaI se prkaashit| maNDapodvAsanaprayoga - dharaNIdhara ke putra dvArA likhit| maMDalabrAhmaNopaniSad - eka yajurvedIya upaniSad / isake vaktA sUryanArAyaNa tathA zrotA yAjJavalkya muni haiN| isameM pAMca bhAga haiM tathA pratyeka bhAga ko brAhmaNa saMjJA hai| isameM aSTAMgayoga, zAMbhavImudrA, amanaska sthiti, paMca AkAza tathA arthavAda ityAdi viSaya kramazaH pratipAdita haiN| maNikAMcana-samanvaya (prahasana) - le.- viSNupada bhaTTAcArya (za. 20) / maMjUSA meM prkaashit| aMkasaMkhyA- do| striipaatrvirhit| kathAnaka baMgAla meM pracalita eka lokakathA para AdhArita hai| janasAmAnya se sambaddha ghaTanAoM tathA grAmINa jIvanacaryA kI jhAMkI isameM dikhAI detI hai| kathAsAramadhu becane vAle dhUrta zarzarIka kI muThabheDa guDa becane vAle dhUrta darduraka ro hotI hai| donoM meM sparddhAvaza noMkajhoka hone para dhanapati donoM cIjeM cakhakara ghoSita karatA hai ki donoM hI banAvaTI vastueM becate haiN| dhanapati donoM ke vyavasAya chuDA kara, gAya carAne kI aura AmravRkSa sIMcane kI naukarI dilAtA hai| AmravRkSa ke tale mudrAoM se bharA tAmrakalaza pAkara donoM nokarI choDa bhAgate haiM aura kalaza becakara AdhA-AdhA mUlya bAMTane kA nirNaya lete haiN| kalaza zarzarIka ke ghara rakhA jAtA hai| zarzarIka apane putra caturaka ko pATha paDhAtA hai ki darduraka ke Ane para kahanA ki pitA kala rAta viSUcikA se mara gaye, kalaza ke viSaya meM maiM nahIM jaantaa| caturaka vaisA karatA hai, paraMtu dardaraka usakI cAla samajha kara, use agni dilAne svayaM samazAna taka jAtA hai| smazAna meM DAkuoM ko dekha vaha jhAr3I meM chipa jAtA hai| DAkU dekhate haiM ki citA meM liTAyA zava karavaTa badala rahA hai| itane meM darduraka jhADI meM se bhayAnaka AvAjeM karatA hai| pizAca ke bhaya se dasyu curAyI huI sampatti choDa bhAga jAte hai| zarzarIka aura darduraka meM pahale jhaDapa hotI hai, paraMtu anta meM dasyuoM dvArA choDI sampatti kA bhI vibhAjana karane para donoM meM premAlApa hotA hai, yahI maNi-kAMcana saMyoga hai| maNikAnti - le.- yajJezvara sadAziva roDe / viSaya- jyotissshaastr| yaha TIkAtmaka graMtha hai| maNimaMjUSA (rUpaka) - le.- esa. ke.rAmanAthazAstrI (za. 20) viSaya- dazakumAracarita meM varNita apahAravarmA kA caritra / dRzyasaMkhyA- 18 / gItoM kA bAhulya ! saMskRta sAhitya pariSat patrikA meM sana 1947 meM prakAzita / maNimAlA - le.- anAdi mishr| racanA kAla- 1750 I. ke lgbhg| cAra aMkoM kI naattikaa| prathama abhinaya ujjayinI meM dugadivI ke zarad utsava meM huA thaa| khaNDapArA (utkala) ke rAjA nArAyaNa maMgapAra kI icchApUrti hetu isakI racanA huI |ismeN alaGkAroM kA pracura prayoga, padyoM kI adhikatA, zArdUlavikrIDita, vasantatilakA, zikhariNI, drutavilambita, puSdhitAgrA, sragdharA pRthvI, i. vRttoM ke sAtha caNDI tathA lolA Adi apracalita chaMda bhI prayukta haiN| pradhAna rasa zRMgAra / saMskRta ke sAtha prAkRta kA bhI prayoga kiyA gayA hai| kathAvastu utpAdya hai| kathAsAra- ujjayinI nareza zRMgArazRMga, puSkaradvIpa kI rAjakumArI maNimAlA para anurakta hai| mahArAnI kupita hai| nAyaka patnI ko apanA svapna batAtA hai ki maNimAlA se vivAha karane se mere samrAT banane kI saMbhAvanA hai| puSkaradvIpa meM maNimAlA kA vivAha gaMdharvarAja se karane kI taiyAriyAM cala rahI haiN| paraMtu maNimAlA khinna hai| itane meM susiddhi-sAdhinI, maNimAlA ko kanakanaukA meM biThAkara ujjayinI ke lie prasthAna karatI hai| nAyaka ko sUcanA milatI hai ki maNimAlA A gii| vaha use varamAlA pahanAne hI jA rahI hai, ki dvandvadaMSTra nAmaka rAkSasa use apahRta karatA hai| nAyaka vilApa karatA hai| usI samaya adbhutabhUti vahAM, Akara kahatA hai ki krauncaparvata para svarNavRkSa ke maNisampuTa meM rahane vAle kITarAja meM dvandvadaMSTra kA prANa hai| usI svarNavRkSa ke tale maNimAlA 246/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hai| phira nAyaka krauncaparvata para jAkara kITarAja ko mAra kara, maNimAlA ke sAtha ujjayinI lauTatA hai| ujjayinI meM nAyakanAyikA vivAhabaddha hote haiN| maNimekhalA - anuvAdaka - zrInivAsAcArya / mUla tamila kathA kA anuvaad| maNivyAkhyA - le.-kaNAda tarkavAgIza / maNiharaNa - le.- jaggU zrIbakulabhUSaNa (I. 20 vIM zatI) "saMskRtapratibhA' meM prakAzita ekAMkI ruupk| urubhaMga kA paravartI kthaank| sazakta critr-citrnn| kArya (ekzana) kI pracuratA aura pratikriyAtmaka ekoktiyoM kA prayoga isakI vizeSatA hai| kathAsAra - sauptita parva ke bAda prakSubdha draupadI ko sAMtvanA dene hetu azvatthAmA ke mastaka ke maNi kA haraNa krnaa| matasAra-taMtra-le.- 1) isameM bAlA kubjikA devI kI pUjAvidhi pratipAdita hai| yaha 10 paTaloM meM pUrNa hai| viSaya- kubjikAstotra, bhairavastotra, abhiSeka, zabdarAzi-phala, daNDa, kASTha Adi paMca abhiSeka, prastAra-dIkSAvidhI, paMca praNavoddhAra, dhyAna, pazuparIkSA aadi| 2) savA lAkha se bhI adhika zlokoM kI mahAsaMhitA ke antargata, 12 hajAra zlokoM kA yaha matasAratantra hai| isakA dUsarA nAma "vidyApITha" hai| isameM 23 se adhika paTala haiN| yaha tantra pazcimAmnAya se saMbandha rakhatA hai| viSaya- AjJAprasAda, brahmaviSNu-dIkSA, indrAnugraha, nyAsakrama, zabdarAzi, mAlinI-uddhAra, vidyAprakAzoddhAra, zaMkaravinyAsa, yuganAma, nAmoddhAra Adi / mataMgapAramezvaratantram - mataMga-paramezvara saMvAdarUpa yaha maulika tantra (zaivAgama) vidyApAda, kriyApAda, yogapAda aura caryApAda nAmaka cAra pAdoM meM pUrNa hai| vidyApAda meM 15, kriyApAda meM 11, yogapAda meM 7 tathA caryApAda meM 9 paTala haiN| vidyApAda para nArAyaNa-putra rAmakaNTha kRta TIkA hai| mataMgabharatam - le.- lakSmaNa bhaaskr| 1000 shlok| viSayamataMgamatAnusArI nRtya kalA kA vicaar| mataMgavRtti - le.- 1) rAmakaNThabhaTTa / pitA evaM guru- nArAyaNakaNTha / zloka-84871 2) le.- sarvAtmavRtti matotsava - le.- rudrayAmala ke antargata, umA- mahezvara sNvaadruup| zloka - 1100 / 30 adhyAyoM meM puurnn| viSayamAraNa, mohana, uccATana, stambhana, vazIkaraNa aura unake upayogI yantra / unakI vidhi prAyaH hindI meM likhI gaI hai| matoddhAra - le.- zaMkara pnnddit| mattalaharI - le.- vidyaadhrshaastrii| mattavilAsaprahasanam - le.- mahendra vikrmvrmaa| kApAlika kA madirA ke naze meM matta hone se apane kapAla ko kahIM bhUla jAnA aura yAda Ane para use DhUMDhanA - isa prahasana kI kathA hai| ise hAsyarasa kA puTa dekara prastuta kiyA gayA hai| prahasana meM do cUlikAeM haiN| matsyapurANam - le.- aThAraha purANoM meM se eka mahattvapUrNa grNth| bhagavAn viSNu ne vaivasvata manu ko matsyarUpa meM darzana dekara, isa purANa kA kathana kiyA yaha kathA isa purANa ke paMcama adhyAya meM hai, jo isa prakAra hai : eka bAra manu Azrama meM pitaroM kA tarpaNa kara rahe the ki akasmAt unakI aMjuli meM eka machalI Akara girii| manu kA hRdaya karuNA se bhara AyA aura unhoMne use apane kamaMDalu meM rkhaa| kamaMDalu meM vaha machalI eka dina meM solaha aMgula baDI huii| usane rAjA se usakI rakSA karane kI prArthanA kii| rAjA ne use eka bar3e ghaDe meM rakhA paraMtu vahAM bhI usakA zarIra bddhaa| jaise-jaise machalI kA zarIra baDhatA gayA rAjA use kramazaH kueM, sarovara tathA samudra meM choDate gye| samudra meM bhI vaha matsya bar3hane lgaa| yaha matsya koI alaukika jIva hai, aisA socakara manu ne use praNAma kiyA tathA pUchA ki vaha kauna hai| matsya ne kahA "maiM viSNu hUM aura tujhe bhaviSya kI sUcanA dene AyA huuN| zIghra hI jalapralaya hokara saMpUrNa sRSTi kA vinAza hone vAlA hai| usa samaya tuma saMpUrNa jIvasRSTi ke nara-mAdI joDe sAtha lekara eka naukA meM baiThe raho, tathA naukA ko mere sIMga se bAMdha kara rkho| isa prakAra meM pralayakAla meM maiM tumhArI rakSA kruuNgaa"| manu ne vaisA hI kiyaa| pralaya sAgara meM naukA meM baiThakara saMcAra karate samaya matsyarUpI viSNu ne jo purANa manu ko sunAyA vahI matsya purANa nAma se prasiddha huaa| racanAsthala - isake viSaya meM bhI bhinna-bhinna mata haiM, dakSiNa bhArata (zrI dIkSitAra), AMdhra pradeza (pArgiTara), nAzika (zrIhAjarA) tathA narmadAtaTa (zrI kaaNttaavaalaa)| inameM se aMtima mata adhika grAhya mAnA jAtA hai| matsyapurANa meM narmadA kI yazogAthA tathA mahattA kA atyaMta AtmIyatA se guNagAna huA hai| pralaya kAla meM sabhI vastuoM kA vinAza huA, to bhI kucha vastueM avaziSTa rahatI haiM, jinameM narmadA nadI eka hai| isa saMbaMdha meM isa purANa meM kahA hai ki he rAjA, sAre devatA dagdha hone para bhI tuma akele bace rhoge| usI prakAra sUrya, ctuloksmnvit brahmA, puNyapradA narmadA tathA maharSi mArkaNDeya bace rheNge| ___ matsyapurANa ke raciyatA narmadAtIra ke choTe-choTe sthAnoM kA bhI varNana karate haiN| usameM eka pUre adhyAya meM narmadA-kAverI (yaha kAverI dakSiNa bhArata kI nadI nahIM hai, to oMkArezvara ke pAsa narmadA ko milanevAlI eka choTI sI nadI) saMgama kA varNana kiyA hai| isa saMgama ko unhoMne gaMgA-yamunA ke saMgama ke samAna pavitra aura svarga tulya mAnA hai| isameM jisa dazAzvamegha ghATa kA varNana hai, vaha bhaDoca ke pAsa narmadA para sthita hai| bhArabhUti tIrtha vartamAna bhAMDabhUta hai| matsyapurANa ke racanA kAla ke bAre meM vibhinna mata haiN| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /247 For Private and Personal Use Only
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nAradapurANa tathA mahAbhArata meM isa purANa kA ullekha hai| Aja yaha purANa jisa svarUpa meM hai vaha i.sa. 200 se 300 meM taiyAra huA aisA zrI hAjarA kA mata hai| pArgiTara kA mata hai ki isa purANa kA adhikAMza bhAga i.sa. 200 ke bahuta pUrva racA gayA hai| ApastaMba satra meM, (jisakA kAla IsA ke 600 se 300 varSa pUrva hai) matsyapurANa kA eka udhdaraNa jyoM kA tyoM liyA gayA hai| isase siddha hotA hai ki matsyapurANa kI racanA ApastaMba-sUtra ke bahuta pahile huI hai| zrI baladeva upAdhyAya isakA racanAkAla san 200 se 400 mAnate haiM aura bhArataratna kANe ise 6 vIM zatI kI racanA mAnate haiN| pAraMpArika kramAnusAra yaha 16 vAM purANa hai| prAcInatA va varNya-viSaya ke vistAra tathA viziSTatA kI dRSTi se, yaha sarvAdhika mahattvapUrNa purANa hai| 'vAmanapurANa" meM isa tathya kI svIkArokti hai ki "purANoM meM matsya sarvazreSTha hai- (purANeSu tathaiva mAtsyam) / "zrImadbhAgavata", "brahmavaivarta' va revA-mAhAtmya" ke anusAra, isa purANa kI zloka-saMkhyA 19 sahasra batAI hai| paraMtu puNe ke AnaMdAzrama se prakAzita "matsya purANa" meM 291 adhyAya va 14 sahasra zloka haiN| ___isa purANa kA prAraMbha pralaya-kAla ke matsyAvatAra kI ghaTanA se hotA hai| isameM sRSTi-vidyA, manvaMtara tathA pitRvaMza kA vizeSa vistAra ke sAtha varNana kiyA gayA hai| isake 13 veM adhyAya meM vairAja-pitRvaMza kA, 14 veM adhyAya meM agniSvAtta evaM 15 veM adhyAya meM barhiSada pitaroM kA varNana hai| isake anya adhyAyoM meM tIrthayAtrA, pRthu-carita, bhuvana-koSa, dAnamahimA, skaMda-carita, tIrtha-mAhAtmya, rAjadharma, zrAddha va gotroM kA varNana hai| isa purANa meM tArakAsura ke ziva dvArA vadha kI kathA, atyaMta vistAra ke sAtha kahI gaI hai| bhagavAn zaMkara ke mukha se kAzI kA mAhAtmya varNita kara vibhinna devatAoM kI pratimAoM ke nirNaya kI vidhi batalAyI hai| isameM somavaMzIya rAjA yayAti kA caritra atyaMta vistAra ke sAtha varNita hai tathA narmadA nadI kA mAhAtmya 187 veM se 194 veM adhyAya taka kahA gayA hai| isake 53 veM adhyAya meM atyaMta vistAra ke sAtha sabhI purANoM kI viSaya-vastu kA pratipAdana kiyA gayA hai, jo purANoM ke kramika vikAsa ke adhyayana kI dRSTi se atyaMta upAdeya hai| isameM bhRgu, aMgirA, atri, vizvAmitra, kAzyapa, vasiSTa, parAzara va agastya prabhati RSiyoM ke vaMzoM kA varNana hai, jo 195 veM se 202 veM adhyAya taka diyA gayA hai| isa purANa kA atyaMta mahattvapUrNa aMga hai rAja-dharma kA vistArapUrvaka varNana, jisameM daiva, puruSakAra, sAma, dAna, daMDa, bheda, durga, yAtrA, sahAya, saMpatti evaM tulAdAna kA vivecana hai, jo 215 veM se 243 veM adhyAya taka vistArita hai| isa purANa meM pratimA-zAstra kA vaijJAnika vivecana hai, jisameM kAla-mAna ke AdhAra para vibhinna devatAoM kI pratimAoM kA nirmANa tathA pratimA-pITha ke nirmANa kA nirUpaNa kiyA gayA hai| isa viSaya kA vivaraNa 257 veM se 270 veM adhyAya taka prastuta kiyA gayA hai| matsyasUkta yA matsya-tantra -parAzara-virUpAkSa sNvaadruup| paTala 101 viSaya-tArA, mahogratArA, kalparahasya, pUjAvidhi Adi / matsyasUktamahAtantram -paTalasaMkhyA- 60 / viSaya-azauca, prAyazcitta, bhadrakAlI Adi devatAoM kA pUjana, ityAdi / matsyAvatAracampU - le.- naaraaynnbhtttt|| matsyottaratantram - yaha yogika kriyAoM kA pratipAdaka tantra graMtha hai| mathurAmahimA - le. ruupgosvaamii| I. 16 vIM shtii| zrIkRSNa bhakti para kaavy| mathurAsetu - le.- anantadeva / Apadeva ke putra / viSaya- dharmazAstra / madanaketucaritam(prahasana) - le.- raampaannivaad| I. 18 vIM shtii| prathama abhinaya bhagavAn raMganAtha ke yAtrotsava meM huaa| mokSamArga pravaNa banAne vAlI yaha kRti hai| rAjA tathA bhikSu kA navIna dizA meM vyaktitva citrita hai| kathAsAra - siMhala ke rAjA, madanaketu aura bhikSu viSNutrAta vezyAgAmI haiN| yuvarAja madanavarmA, zivadAsa nAmaka kApalika yogI kI sahAyatA se donoM ko usa bhraSTa AcaraNa se chuDAtA hai| dono sanmArga para calane kA vrata lete haiN| madanagopAlamAhAtmyam - le.- zrIkRSNabrahmatantra parakAlasvAmI / I. 19 vIM shtii| madana-gopAla-vilAsa (bhANa) - le.- gururaam| mUlendra (uttara arkATa jilA) ke nivaasii| I. 16 vIM shtii| madanapArijAta - le.- vishveshvrbhtttt| madanapAla ke aashrit| madanabhUSaNa (bhANa) - le.- appA diikssit| 17 vIM zatI (uttraardh)| isakA prathama abhinaya kAverI taTa para, bhagavAna gaurImAyUranAtha ke mandira kI nATyazAlA meM vasantotsava ke avasara para huaa| isameM madanabhUSaNa nAmaka viTa ko prAtaH se zAma taka jhUmate hue jo anubhava mile, unakA varNana hai| yajJavATa, manoraMjana vATa, kAverI ke taTa para kA upavana pAra karake vaha vezavATa pahuMcatA hai| mArga meM brahmacArI, vArAMganAeM, zailUSa, jyotiSI, viSahara, vaidya, naTa, nartaka, AhituNDika ityAdi milate haiN| phira, paurANika, vidvAna, vaiSNava bhakta aura rAmAnujasampradAyI bhI milate haiM anta meM vaha vezavATa pahuMcatA hai| samAja ko nItizikSA dekara, satpatha kI ora udyukta karane ke uddezya se isa bhANa kI racanA huI hai| madanamaMjarI-mahotsava (nATaka) - le.-vilinaath| 17 vIM zatI (puurvaardh)| tamilanADu ke nivaasii| aNksNkhyaa-paaNc| prathama abhinaya bhagavAna tejanIvanezvara ke caitrayAtrA mahotsava ke avasara pr| paradhAna rasa zRMgAra / bIca bIca meM hAsya kA puTa / anuprAsa, 248 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rUpaka alaMkAroM kA pracura pryog| kaI sthAnoM para saMskRta-prAkRta mizrita saMvAdayukta zloka hai| kathAvastu - pATalapura kA rAjA candravarmA cancAla ke rAjA parAkramabhAskara ko bandI banAkara usake rAjyapara adhikAra kara letA hai| prajJAvatI nAmaka tapasvinI parivrAjikA ko bhI vaha dAsI banAtA hai| puSkarapura ke rAjA dharmadhvaja kI putrI hemavatI ko vaha patnIrUpa meM pAnA cAhatA hai| use bacAne svayaM ziva, kubera tathA mahAkAla puSkarapura nikala par3ate haiN| candravarmA ke AtaGka se abhibhUta dharmadhvaja use apanI kanyA denA mAna letA hai, to dAsI banI prajJAvatI use nAyaka se milAne kI ThAna letI hai| vaha kapaTa nATaka kA avalamba kara use milane kA mArga prazasta karAtI hai| anta meM nAyikA kA vivAha rAjA zikhAmaNi ke rUpa meM bhagavAn ziva ke sAtha hotA hai| madanamahArNava - le. maaNdhaataa| madanapAla kA dvitIya putra / zruti-smRti-purANoM kA samAlocana kara I. 15 vIM sadI meM yaha graMtha, pedibhaTTa ke putra vizvezvarabhaTTa kI sahAyatA se nirmANa kiyaa| prAktanakarma aura adRSTa ke kAraNa kina rogoM kI utpatti zarIra meM hotI hai aura dharmazAstrokta homahava-japa Adi daivI upacAroM se unakA nivAraNa kaise ho sakatA hai, yaha isa grantha kA pratipAdya viSaya hai| Ayurveda meM "dRSTApacArajaH kazcit, kazcit pUrvAparAdhaH / tatsaMskArAd bhavedanyaH" isa vacana meM rogoM ke jo tIna kAraNa mAne jAte hai, usameM se "pUrvAparAdhaja" rogoM kA nivedana madanamahArNava meM hai| graMthokta adhyAyoM ko "taraMga" kahA hai| saMpUrNa taraMga sNkhyaa-40| taraMgoM ke viSaya-prAyazcitta, paribhASA, vyAdhipratimA, prAcAryavaraNa, zAMtipATha, homa, karmaja aura ubhayaja roga, rUdrasUkta, puruSasUkta vinAyakazAMti, grahazAMti, kRcchadi vrata ityAdi / taraMga 8 se 38 taka meM kSaya, jvara zvAsa ityAdi anekavidha rogoM kA varNana aura unake nivAraNArtha vaidika homahavanAdi upacAra nivedita hai| anna kI corI se peTa kA darda; gohatyA se mastaka, kAna Adi roga, maMgalakArya meM kruddha hone se jvara; kRtaghnatA se kapha damA; jalAzaya meM malamUtra visarjana karane se zotha sUjhana isa prakAra ke roga hote haiN| unakA nivAraNa rudrAbhiSeka, cAMdrAyaNavrata kRcchravata, mRtyuMjaya-japa ityAdi Adhidaivika upacAroM se hotA hai| taraMga 39 meM apratiSThA, dAridra nikRSThatA, nitya duHkha ityAdi viSayoM kA parAmarza hai| aMtima taraMga meM grahapIDA aura usake nivAraNa ke vaidika upacAra batAeM haiN| madanasaMjIvanam (bhANa) - le.-ghnshyaam| (1700-1750 I.) prathama abhinaya puNDarIkapura (cidambara) meM, kanaka sabhApati ke ArdrAdarzana ke mahottsava meN| vezyAgAmiyoM kA anekamukhI patana dikhAkara, samAja ko vezyAgamana se parAvRtta karane hetu likhita ruupk| vividha saMpradAyoM meM pracalita lampaTatA evaM bhraSTAcAra kA bhaMDAphoDa karanevAlI yaha kRti mahattvapUrNa hai| madanAbhyudaya (bhANa) - le.-kRSNamUrti / I. 17 vIM zatI (uttraardh)| pitaa-srvshaastrii| madAlasAcampU - le.-trivikrmbhtttt| I. 10 vIM shtii| pitaa-nemaadity| madirotsava - le.-omarakhayyAma kI rUbAiyoM kA saMskRta anuvaad| anuvAdaka-prA. vhI. pI. kRSNa nAyara / ernAkulama (kerala) ke nivaasii| madrakanyA-pariNayacaMpU - le.-gaMgAdhara kvi| I. 17 vIM zatI kA aMtima crnn| yaha caMpU-kAvya 4 ullAsoM meM vibhakta hai| isameM "zrImadbhAgavata" ke AdhAra para lakSmaNA va zrIkRSNa ke pariNaya kA varNana kiyA hai| madhukelivallI - le.-govrdhn| kRSNalIlA viSayaka kAvya / madhumatI - le.-narasiMha kavirAja / viSaya-vaidyakazAstra / madhuravANI - sana 1935 meM belagAMva (karnATaka) se galagalI paMDharInAthAcArya ke sampAdakatva meM isakA prakAzana prAraMbha huaa| teraha varSa taka belagAMva se prakAzita hone ke bAda, yaha bAgalakoTa se aura 1955 se gadaga (dhAravADa) se prakAzita huii| isakA vArSika mUlya pAMca rUpaye thaa| isameM sarala nibandha aura kavitAoM kA prakAzana hotA thaa| gadaga se isake saMpAdana kA dAyittva galagalI rAmAcArya aura paMDharInAthAcArya ne sNbhaalaa| madhurAniruddham (nATaka) - le.-cayanI candrazekhara / sana 1736 I. meM utkala nareza gaNapati vIrakesarI deva ke rAjyAbhiSeka ke avasara para racita / zivayAtrA meM upasthita mahAnubhAvoM ke prItyartha abhiniit| aNksNkhyaa-aatth| uSA-anirUddha ke pariNaya kI kathA, kintu kalpita kathAMza katipaya sthAnoM para joDe hue haiN| pradhAna rasa- shrRNgaar| aMgarasa- viir| AkhyAyanAtmaka zailI, ataeva kalAtmaka nATyamayatA kI kamI hai| isameM lambe varNana hai| paraMtu pravezaka tathA viSkambhaka kA abhAva hai| mathurAvijayam (yA vIrakaMparAya-caritam) - kaviyitrI gNgaadevii| vijayanagara ke rAjA kaMpaNa kI mahiSI va mahArAja bukka kI putrvdhuu| gaMgAdevI ne prastuta aitihAsika mahAkAvya meM apane parAkramI pati kI vijaya-yAtrA kA varNana kiyA hai| yaha kAvya adhUrA hai, aura 8 sargoM taka hI prApta hotA hai| madhuvarSaNam - le.-durgAdatta shaastrii| nivAsa- kAMgaDA jilA (himAcala pradeza) meM naleTI nAmaka gaaNv| isa kAvya meM sAta sarga haiN| madhuvAhinI - le.-kallaTa / viSaya- shaivaagm| madhyagrahasiddhi - le.- nRsiNh| I. 16 vIM shtii| madhyamavyAyoga - le.- mahAkavi bhaas| vyAyoga eka aMka kA rUpaka hotA hai| isameM dvitIya pAMDava bhIma aura hiDiMbA kI praNayakathA va unake putra ghaTotkaca dvArA satAye gaye eka brAhmaNa kI bhIma dvArA mukti kA varNana hai| ghaTotkaca apanI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /249 For Private and Personal Use Only
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra mAtA hiDiMbA ke Adeza se eka brAhmaNa ko satAtA hai| bhIma brAhmaNa ko dekha usake pAsa jAte haiM, aura hiDiMbA apane pati (bhIma) se milakara atyaMta prasanna hotI hai aura apanA rahasyodghATana karatI huI kahatI hai ki usane bhIma se milane ke liye hI vaisA SaDayaMtra kiyA thaa| ghaTotkaca bhI apane pitA se milakara atyaMta prasanna hotA hai| isa nATaka meM madhyama zabda, madhyama (dvitIya) pAMDava bhIma kA dyotaka hai|. www.kobatirth.org bhAsa ne isa vyAyoga ke kathAnaka ko "mahAbhArata" se kAphI parivartita kara diyA hai| isameM bhIma kA vyaktitva sarvAdhika mahattvapUrNa hai, para rUpaka kA saMpUrNa ghaTanAcakra ghaTotkaca para keMdrata hai| vyAyoga kA kathAnaka prasiddha va nAyaka dhIroddhatta hotA hai| isameM vIra va raudra rasa pradhAna hote haiM tathA garbha va vimarza saMdhiyAM nahIM hotii| madhyamahRdaya-rikA le. - bhAvaviveka / bauddhamata ke zUnyavAda para svataMtra racanA / tibbatI tathA anya anuvAdoM se yaha graMtha jJAta hai| madhyamArthasaMgraha - le. bhAvaviveka pratipAdya viSaya- zUnyavAda / tibbatI anuvAda se jJAta / madhyAntavibhaMga (madhyAMtavibhAga) se. maitreyanAtha kucha saMskRta mUla aMza upalabdha haiN| vidhuzekhara bhaTTAcArya tathA DA. tazI ne isa graMtha ke prathama pariccheda kA tibbatI bhASA se saMskRta meM punaranuvAda kara mudraNa kiyaa| saMpUrNa graMtha kA AMglAnuvAda DA. ceravAskI ne kiyA hai| graMtharacanA kArikAbaddha hai| AcArya vasubandhu ne isa para bhASya likhA tathA unake ziSya AcArya sthiramati ne TIkA likhI hai| yogAcAra mata ke jaTila siddhAntoM kA pratipAdana mUla graMtha meM aura usakA uttama spaSTIkaraNa bhASya tathA TIkA meM hai| madhvasiddhAMtasAra le. padmanAbhAcArya I. 16 vIM zatI manusmRti manudvArA racita vaidika dharmazAstra kA eka pramukha graMtha / saMpUrNa smRtiyoM meM manusmRti ko vizeSa prAmANya hai yaha bAta nimnalikhita vacanoM se spaSTa hotI hai "yadvai kiMcana manuravadat tad bheSajam" jo kucha manu ne kahA hai vaha auSadhi ke samAna hai| ( taittirIya saMhitA 2.10.2 ) vedArthopanibaddhatvAt prAdhAnyaM hi manoH smRteH manvarthaviparItA tu yA smRtiH sA na zasyate / / vedoM ke arthoM kA upanibaMdhana karane ke kAraNa manu kI smRti ko prAdhAnya prApta huA hai| manu ke artha se viparIta jo smRti hogI vaha aprazasta hai (smRtikAra bRhaspati ) / yaha mAnA gayA hai ki mUla manusmRti meM deza, kAla tathA paristhiti ke anusAra saMzodhana tathA parivartana huA hai| Aja jo manusmRti upalabdha hai, usameM 12 adhyAya haiM tathA 2684 zloka haiN| vedoM ke bAda bhAratIya hiMduoM kA yaha pramANabhUta graMtha hai| 250 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vaha hiMduoM kI saMskRti tathA AcAra-vicAra kA AdhArastaMbha hai zatAbdiyoM se hiMduoM ke vaiyaktika, pArivArika evaM sAmAjika jIvana kA niyamana isake dvArA huA hai| Aja bhI karoDoM hiMduoM kA AcAra-vicAra tattvataH manusmRti para hI AdhArita hai| racanAkAla - mUla manusmRti kA racanAkAla nizcita karanA baDA kaThina hai| zrI maMDalika manusmRti ko mahAbhArata ke bAda kI racanA, to hApakinsa tathA bulhara mahAbhArata ke pahale kI racanA mAnate haiN| mahAbhArata ke adhikAMza parvoM meM "manurabravIt", "manoH rAjadharmo" manoH zAstram" Adi zabdaprayoga hai tathA manusmRti ke uddharaNa bhI hai| dharmazAstra itihAsa ke lekhaka bhArataratna ma.ma. kANe ne isa saMbaMdha meM apanA mata isa prakAra vyakta kiyA hai- I. pUrva cauthI zatAbdI ke bahuta pUrva svayaMbhuva manukRta eka dharmazAstra graMtha thA, jo saMbhavataH zlokabaddha thA / usI prakAra saMbhavataH prAcetasa manu kA rAjadharma nAmaka graMtha kA bhI usI samaya astitva thaa| yaha bhI saMbhava hai ki uparyukta graMtha pRthak-pRthak na hokara, dharma tathA rAjanIti, do viSayoM kA eka hI bRhad graMtha hai| mahAbhArata ke anuzAsana parva meM, "prAcetasasya vacanaM kIrtayanti purAvidaH " vacana hai ( purAtattvavettA prAcetasa ke vacana prazaMsA se gAte haiM) yAska, gautama, bodhAyana tathA kauTilya ne "manu kA mata" yA "mAnava ke mata" jo zabdaprayoga kiye haiM ve saMbhavataH prastuta prAcIna graMtha ke saMbaMdha meM hoM tathA yahI prAcIna graMtha vartamAna manusmRti kA mUla ho / pracalita manusmRti meM pUvavartI graMtha ke kucha bhAga kA saMkSepa tathA kucha bhAga kA vistAra kiyA gayA hai| isIliye prAcIna manu kI racanA ke aneka zloka Aja kI manusmRti meM haiM tathA aneka zloka nahIM haiN| isase anumAna nikalatA hai ki Aja kA mahAbhArata Aja kI manusmRti ke bAda racA gyaa| nArada kahate haiM ki sumatibhArgava ne manu kA bRhad graMtha 4 hajAra zlokoM meM saMkSipta kiyaa| yaha mata bahudhA satya para AdhArita hai, kyoMki sAmprata kI manusmRti meM 2684 zloka haiN| nArada ne 4 hajAra saMkhyA isaliye dI ki unhoMne vRddhamanu aura bRhanmanu ke zlokoM kA samAveza bhI usameM kara liyA ho / vizvarUpa, mitAkSarA, smRticaMdrikA tathA parAzaramAdhavIya graMthoM meM vRddha manu tathA bRhanmanu ke zloka diye gaye hai| donoM manu ke svataMtra graMtha Aja taka upalabdha nahIM huye haiN| yadi ve upalabdha hue to jJAta hogA ki ve manu ke bAda ke haiN| vidvAnoM kA mata hai ki sAmprata kI manusmRti bhRguprokta hai tathA I. pUrva 2 rI zatAbdI se I. dUsarI zatAbdI taka kI kAlAvadhi meM kisI samaya nirmANa huI ho / adhyAyAnusAra viSayavastu 1) sRSTi kI utpatti 2) dharma kA sAmAnya lakSaNa, 3) gRhasthAzrama, 4) jIvanopAya, 5) bhakSyAbhakSya, 6) vAnaprastha, 7) rAjadharma, 8) vyavahAra, 9) strIrakSA, 10 ) varNasaMkara, 11) snAtaka ke prakAra, 12) zubhAzubha For Private and Personal Use Only
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org karmoM ke phala / manusmRti kA varNya viSaya ati vyApaka hai| isameM rAjadharma, dharmazAstra, sAmAjika niyama tathA samAjazAstra, arthazAstra evaM hiMdu vidhi kI vistArapUrvaka carcA kI gaI hai | rAjyazAstra ke aMtargata rAjya kA svarUpa, rAjya kI utpatti, rAjA kA svarUpa, maMtri pariSad, maMtri-pariSad kI saMkhyA, sadasyoM kI yogyatA, kAryapraNAlI nyAyAlayoM kA saMgaThana va kAryapraNAlI, daMDa vidhAna, daMDa - dAna siddhAnta koza-vRddhi ke siddhAnta, lAbhakara, SADguNya maMtra, yuddha-saMcAlana, yuddhaniyama Adi viSaya varNita haiN| dharmazAstraisake aMtargata dharma kI paribhASA, dharma ke upAdAna, veda, smRti, bhadra puruSoM kA AdhAra, AtmatuSTi, karma-vivecana, kSetrajJa, bhUtAtmajIva, naraka kaSTa, sattva-raja-tama kA vivecana, niHzreyasa kI utpatti, AtmajJAna, pravRtti va nivRtti kA varNana hai| sAmAjika vidhi- isake aMtargata varNita viSaya haiM- pati-patnI ke vyavahArAnukUla karttavya, bacce para adhikAra kA niyama, prathama patnI ke atikramaNa kA samaya vivAha kI avasthA, baMTavArA va usakI avadhi, jyeSTha putra kA vizeSa bhAga, dattaka putra-putriyAM, dAyabhAga, strI dhana ke prakAra va usakA uttarAdhikAra, vasIyata se haTAne ke kAraNa, mAtA evaM pitAmaha uttarAdhikArI ke rUpa meM Adi / manusmRti ke TIkAkAra1) manvarthamuktAvalIkAra kullukabhaTTa ye vArendrI (baMgAla meM rAjazAhI) ke nivAsI the| 2) manvAzayAnusAriNIkAra govindarAja 3) nandinI TIkAkAra nandanAcArya / 4) manvarthacandrikAkAra rAghavAnanda srsvtii| 5) sukhabodhinIkAra maNirAma dIkSita 6) manvarthavivRttikAra nArAyaNa srvjny| ina ke atirikta, asahAya, udayakara, kRSNanAtha, dharaNIdhara, yajvA, rAmacaMdra aura rUcidatta dvArA TIkAoM kA ullekha milatA hai| vhI. ena. maMDalIka dvArA aneka TIkAoM kA prakAzana huA hai| manodUtam le. kavi viSNudAsa / I. 16 vIM shtii| yaha zAMtarasaparaka kAvya hai| isameM kavi ne apane mana ko dUta banA kara bhagavAn kRSNa ke caraNa kamaloM meM apanA saMdeza bhijavAyA hai| kavi ne apane mana ko yamunA, vRMdAvana va gokula meM jAne ko kahatA hai| saMdeza ke krama meM yamunA va vRMdAvana kI prAkRtika chaTA kA manorama varNana hai| isa kAvya kI racanA "meghadUta" ke anukaraNa para huI hai| isameM kula 101 zloka hai| bhAva, viSaya va bhASA kI dRSTi se yaha kAvya utkRSTa hai| vaiSNava dUtakAvyoM meM, yaha prathama mAnA jAtA hai / le-telaMga 2) vrajanAtha / racanAkAla- vi.saM. 1814 rcnaa-sthl-vRNdaavn| "manodUta"" kI racanA kA AdhAra "meghadUta" hI hai| isameM 202 zikhariNI chaMda hai aura cIra haraNa ke samaya asahAya draupadI dvArA bhagavAn zrIkRSNa ke pAsa saMdeza bhejane kA varNana hai / kavi ne prAraMbha meM mana kI atyadhika prazaMsA kI hai| pazcAt dvArakApurI kA ramya varNana hai| isameM kRSNa bhakti evaM bhagavAn kI anaMta zakti kA prabhAva darzAyA gayA hai| manonuraMjanam (haribhakti) le. ananta deva / 16vIM zatI ( uttarArdha) yaha vaidarbhIya rIti meM racita pAMca aMkoM kA zrIkRSNaviSayaka nATaka hai pramukha rasa bhakta, paraMtu zRMgAra meM DUbI huii| pUre nATaka meM eka bhI prAkRta vAkya nahIM / sau se adhika meM saMgItamayI zailI hai| chAyAnATya tattva kA prayoga / kathAvastu brAhmaNoM evaM gopAloM ke sAtha nanda yamunAtaTa para sthita govardhana para yajJa kA Ayojana karate haiM / paraMtu vivAda uThatA hai ki devarAja kI sevA nandarAjA kyoM kreN| kRSNa kA kathana hai ki brAhmaNa, gomAtA tathA govardhana hI hamAre poSaka haiM, ataH unhIM kI pUjA samucita hai| indra isa bAta para kruddha hote haiM aura pUre gokula ko varSA se bahA dene kI AjJA meghoM ko dete haiM paraMtu vijaya zrIkRSNa kI hotI hai, tathA indra kSamAyAcanA karate haiN| pAMcave aMka meM gopiyAM yamunA meM snAna karatI haiM, jaba kRSNa unake vastra uThAkara mitra zrIdAmA ke sAtha kadaMba vRkSa para caDha baiThate haiM aura zAma ko rAsakrIDA hotI hai| anta meM kRSNa nArada se kahate haiM ki hamAre guNasaMkIrtana ke lie eka sampradAya banAo / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - manobodha - zrIsamartha rAmadAsa svAmI viracita "manAce zloka " (saMkhyA 205) nAmaka suprasiddha AdhyAtmika marAThI kAvya kA anuvAda | anuvAdaka- zrIrAmadAsAnudAsa kahalAte hai / 2 ) anuvAdaka- tptiitiirvaasii| 3) anuvAdaka- pAMDuraMga zAstrI ddegvekr| ThANe ke nivaasii| 4) anuvAdaka- zyA. go. rAvaLe / manoyAnam (khaMDakAvya) le. paM. kRSNaprasAda zarmA ghimire isake racayitA kAThamAMDu (nepAla) ke nivAsI evaM zrIkRSNacarita mahAkAvya Adi 12 graMthoM ke nirmAtA hai| kaviratna aura vidyAvAridhi ina upAdhiyoM se vibhUSita Apa 20 vIM zatI ke pramukha lekhakoM meM mAnyatAprApta hai| For Private and Personal Use Only manoramA le. - ramAnAtha / I. 16 vIM zatI / yaha kAtaMtra dhAtupATha kI vRtti hai| - manoramA sana 1949 meM beharAmapura (gaMjAma) se ananta tripAThI ke sampAdakatva meM isa patra kA prakAzana prAraMbha huaa| isa patra ke prathama bhAga meM kisI graMtha kA aMza tathA dUsare bhAga meM dArzanika, aitihAsika, vaijJAnika nibandhoM kA prakAzana hotA hai| isa meM tAmrapatroM para aMkita zlokoM kA prakAzana bhI huaa| manoramAkucamardinI (TIkA) (yA kucamardana) le. paMDitarAja jgnnaath| bhaTTojI dIkSita kRta prauDha manoramA nAmaka TIkA meM pratipAdita matoM ke khaMDanArtha yaha TIkA likhI gaI hai| manoramAtaMtrarAja- TIkA le. prkaashaannd| I. 15 vIM zatI / maMdharAdurvilasitam le kavIndra paramAnanda zarmA I. 19-20 vIM zatI / lakSmaNamaTha ke RSikula ke nivAsI / inake saMpUrNa rAmacaritra ke bhAgoM meM yaha eka hai| zeSa bhAga anyatra uddhRta haiN| - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 251
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir manthAnabhairavam (taMtra) - zrInAtha -zrIvakrA saMvAdarUpa yaha kaulatantra hai| paTala 99 / zloka 240001 viSaya- kSetrapAla mantra, bhairava-dhyAnasUtra, mahAmUrti bhairava ke ATha vadanoM meM catuHSaSTi kalAcakra, yonisaMskAra, vidhi, suk-sruva-saMskAravidhi, ghRtasaMskAravidhi ityaadi| maMdAkinI - kavi- zrIbhASyam vijysaarthi| varaMgala (Andhra pradeza) ke nivaasii| paMDitarAja jagannAtha kI suprasiddha gaMgAlaharI ke samAna prastuta pradIrgha gItikAvya meM bhagavatI gaMgA maiyA kI sarvAMgINa stuti kavi ne prastuta kI hai| aneka apracalita nAmoM evaM kriyApadoM kA prayoga kavi ne sarvatra bharapUra mAtrA meM kiyA hai, jinake subodha saMskRta paryAya kavi ne aMta meM die haiN| sana 1980 meM yaha gItirUpa khaMDakAvya varaMgala kI "saMskRta bhAratI" saMsthA dvArA prakAzita huaa| mandAkrAntAvRttam - le.-ma.ma. kAlIpada tarkAcArya (1888-1972) maMdAramaMjarI - le.- vyAsatIrtha / mandAramaMjarI (kathA)- le.- vizvezvara pANDeya / paTiyA (alamoDA jilA) grAma ke nivaasii| I. 18 vIM zatI (puurvaardh)| maMdAra-marandacaMpU - praNetA-zrIkRSNa kvi| samaya- 16-17 vIM shtii| isa caMpU-kAvya kI racanA lakSaNa graMtha ke rUpa meM huI hai, jisameM 200 chaMdoM ke sodAharaNa lakSaNa va nAyaka, zleSa, yamaka, citra, nATaka, bhAva, rasa, 116 alaMkAra, 87 doSa-guNa tathA zabda-zakti padArtha va pAka kA nirUpaNa hai| isakA varNya-viSaya 11 biMduoM meM vibhakta hai| bhUmikA-bhAga meM kavi ne prabaMdhatva kI surakSA ke liye eka kAlpanika gaMdharva-daMpatI kA varNana kiyA hai, aura kahIM kahIM rAdhA-kRSNa kA bhI ullekha kiyA hai| ye sabhI varNana chaMdoM ke lakSaNa va udAharaNa ke rUpa meM prastuta kiye haiN| isakA prakAzana nirNayasAgara presa, muMbaI (kAvyamAlA 52) se, sana 1924 meM ho cukA hai| mantrakamalAkara - le.- kmlaakrbhtttt| pitA- rAmakRSNabhaTTa / viSaya- dIkSAvidhi, mahAgaNapatipaddhati, gaNezamantra, rAmapUjAvidhi, rAmamantroddhAra, kArtavIrya-dIpadAnaprayoga, kArtavIryArjuna-paddhati, bandhyatva kI nivRtti, sarpa-viSa ko utAranA, kArtavIrya sahasranAmastotra i. zloka- 45051 maMtrakAzIkhaMDa -TIkA- le.-nIlakaMTha caturdhara / pitA- goviNd| mAtA- phullaaNbikaa| I. 17 vIM shtii| mantrakaumudI - le.-devanAtha Thakkura trkpNcaann| mantrakalpa- mantracintAmaNi ke antargata hara-gaurI sNvaadruup| viSaya- abhISTa phalaprada vividha mantroM kI vidhi, jinameM ye mukhya haiM- mohanamaMtra, rAjavazIkaraNamaMtra, jIvanaparyanta svAmI ko vaza meM rakhane vAlA mantra, divya stambhanamaMtra, rAjakIyamohanamaMtra, duSTavazIkaraNa maMtra, mRtyuMjaya maMtra, dhanikavazIkaraNa maMtra, vivAda meM vijaya karAnevAlA maMtra, jagadvazIkaraNa maMtra, mRtyuvazIkaraNa maMtra, svAmI ko vaza meM karane vAlA kAlAnalamaMtra, kopaharaNa karanevAlA maMtra, strIsaubhAgyaprada maMtra, priyavazIkaraNa-maMtra, kAmarAjamaMtra, kAminImadanabhaMjanamaMtra rAjAMganA ko vaza meM karane vAlA maMtra, AkarSaNamaMtra, priyadarzanamaMtra, mAninIkarSaNamaMtra, mukhastaMbhamaMtra, i.| mantrakalpalatA - taraMga- 8 / viSaya- mahAvidyA Adi deviyoM tathA devoM ke mantra aura mantroM ke RSi, chanda, devatA i.| mantragaNezacandrikA - viSaya- mahAgaNapati, lakSmIvinAyaka, vakratuNDa, vidyAgaNapati, zaktigaNeza, herambagaNapati, haridrAgaNeza Adi vibhinna gaNezoM kI pUjApaddhati / mantrakoza - 1) le.-AzAditya tripaatthii| zloka- 5000 / ___2) le. ma.ma. jagannAtha bhttttaacaary| zloka- 279 / viSayavarNoM kI utpatti ko prakAroM kA varNana karate hue tantrokta saMketa se unake paryAya prtipaadit| ____3) le. dkssinnaamuurti| 4) le. vinaayk| 5) vAmakezvarataMtra se gRhiit| 6) le. AzAditya tripaatthii| daakssinnaaty| I. 18 vIM shtii| 20 paricchedoM meM pUrNa / cAra kANDoM meM sAmaveda-gRhyasUtra ke mantroM kI vyAkhyA hai| mantracandrikA - le.-janArdana gosvaamii| pitA- jagannivAsa / prakAza- 12 / zloka 2513 / viSaya- paMca devoM kI pUjA tathA mantroM kA prtipaadn| mantracandrikA - le. kaashiinaath| pitAmaha- bhaDopanAmaka zivarAma bhtttt| pitA- jayarAma bhtttt| graMtha sAdhAraNa tAMtrika vidhiyoM se puurnn| vividha deviyoM ke mantra kA isameM pratipAdana hai| viSayadIkSAvidhAna, sAmAnya pUjAvidhi, gaNeza-maMtravidhAna, rAmamaMtra Adi, vaiSNava maMtroM kA vidhi, vAgIzvarI-maMtravidhi, mahAvidyA-maMtravidhi, zaiva subrahmaNyAdi maMtroM kA vidhAna aadi| zloka- 1500 / prakAza- 9 / prakAzoM ke kramazaH viSaya-1) gaNeza, vakratuNDa, maMdAramAlikA (vIthI) - le.-dAmodaran nambudrI (I. 19 vIM shtii)| mandAravatI- le. kRssnnmmaacaary| raMganAthAcArya ke putra / Adhunika upanyAsa tantra ke anusAra rcnaa| 18 prkrnn| mandormimAlA - le.-DA. zrI. bhA. varNekara, nAgapura nivaasii| isameM cAra sau zloka antarbhUta haiN| kavi ne yaha prathama racanA chAtradazA me kI hai| svAdhyAya maMDala, kilApAraDI (gujarAta) dvArA sana 1954 meM prakAzita / manmatha-manthanam (Dima) - le.-rAmakavi / I. 19 vIM zatI / 2) kaavy| le. subrahmaNyasUri / manmathavijayam (rUpaka) - le.-vekaTa raaghvaacaary| I. 19 vIM shtii| 252 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra vIragaNeza, lakSmIgaNeza, zaktigaNeza, haridrAgaNeza ke maMtra Adi kA nirUpaNa 2) vAgvAdinI, haMsavAgIzvarI, bAlA, bhairavI, kAmezvarI, rAjamAtaMgI ke mantra Adi kA pratipAdana / 3) bhuvanezvarI, durgA, jayadurgA, lakSmI annapUrNA ke maMtra aadi| 4) azvArUDhA, gaurI, jyeSTha lakSmI, vahitavAsinI, zivadUtI, trikaNTakI, bagalAmukhI ke maMtra Adi / 5) ugratArA, dakSiNAkAlikA, dhUmAvatI, bhadrakAlI, mahAkAlI, ucchiSTacANDAlinI, dhanadayakSiNI, ke mantra Adi / 6) varAha, sudarzana, puruSottama se maMtra kthn| 7) hRSIkeza, zrIdhara, nRsiMha, rAma, sItA, lakSmaNa, hanumAn Adi ke mantra Adi / 8) gopAla, kAmadeva, kArtavIryArjuna, sUrya, caMdra Adi ke maMtra / aghora, nIlakaNTha, kSetrapAla, 9) ziva- dakSiNAmUrti, mRtyujaMya baTuka Adi ke mantra / www.kobatirth.org - mantracintAmaNi 1) baTuka bhairava - mantravidhAna varNita / zloka- 9321 viSaya baTuka bhairava ke mantra, RSi, devatA, chanda Adi kA varNana, purazcaraNa, purazcaraNa-prayoga, maMtra-saMndhyA Adi, gAvatrI Adi vahimanukA Adi kA nirUpaNa, siMhabIjanyAsa Adi kathana, vizeSa ardhya sthApana kI vidhi, prameya Adi AvaraNa devoM kI pUjA, rudrAkSamAlAbhimantravidhi, balidAnavidhi, sAttvika aura rAjasa bheda se bali ke do prakAra, lakSaNa Adi kathA, dIpadAna vidhi, AkarSaNa, vidveSaNa Adi karmo meM dIpa ke lie ghRta, tela Adi ke bheda kA kathana, dhAraNa mantra ke lakSaNa, sAttvika dhyAna kathana, anantara rAjasadhyAna kathana, jandhyA kI cikitsA, prajJAprApti ke nimitta auSadhi, ApaduddharaNa Adi / maMtracintAmaNi - le. (1) le dAmodAra paNDita pitaagNgaadhr| zloka - 696 nau pIThikAoM meM pUrNa / viSaya- mAraNa, mohana, uccATana, vazIkaraNa tathA vipatti se mocana karAnevAle vividha prakAra ke maMtroM kA vrnnn| 2) le - zivarAma zukla / zloka- 189 / 3 ) le AdinAtha / 4 ) le nitynaath| 5 ) le- nRsiMhAcArya / 6 ) le zivarAma / maMtracintAmaNi le. - ( nAmAntara maMtrarAjAgamazAstra) zyAmAcArya / zloka- lagabhaga 1440 lipikAla- 1831 vi. maMtracintAmaNi ( vazyAdhikAra mAtra) hara-gaurI saMvAdarUpa | viSaya- mahAmohanamaMtra, rAjamohanamaMtra, mRtyuMjaya maMtra, zatrusvAnukUlakara maMtra, krodhazamana mantra, svIsaubhAgyakara maMtra, strIvazyakara maMtra, madanamardana maMtra, kAmarAjamaMtra 1 - - - maMtradarpaNa le. vAgIzvara zarmA / zloka- 10238 / maMtradIpikA le. - zrIkRSNa zarmA / zloka - 1362 / maMtradevaprakAzikA - le. zrIviSNudeva / pitAmaha- paramArAdhya / pitA- lakSmIdharasUri / paTala- 321 zloka- 1161 viSaya dIkSA, homa tathA anyAnya tAntrika vidhiyAM, vividha deviyoM kI pUjA aura maMtra / maMtrapaddhati le. zrIdatta / zloka- 2001 klp-7| viSayabhUtazuddhi, vividha prakAra ke nyAsa, purazcaraNa, dIkSA aura vibhinna vaiSNavI deviyoM kI pUjA / (2) le somanAtha / maMtrapArAyaNam zloka- 160 / isameM tripuropaniSad bhI sammilita hai| - maMtrapArAyaNaprayoga le. buddhirAja zloka- 5261 maMtrapurazcaraNam le govinda kavikaMkaNa / maMtraprakAza le. somanAtha bhaTTa / viSaya- zAbara maMtroM kI sAdhanA / maMtrapradIpa 1) le. AgamAcArya haripati / pitA rucipati / zloka- 4640 paTala - 15 viSaya- dIkSA kI AvazyakatA, siddha Adi maMtroM kA nirNaya, akaDamAdicakravidhi, nADIvidhi, rAzicakra, nakSatracakra, RNadhana jijJAsA, kula, akula Adi kA vicAra, maMtroM ke bAlAdi bheda, maMtra-saMskAra dIkSA kA samaya, deza, guru, ziSya Adi kA nirUpaNa, dIkSAvidhi grahaNakAla Adi kI dIkSA, navagrahomavidhi, vAgIzvarI, bhuvanezvarI, nityA, durgA, bAlA, gaNeza, candra, kArtikeya Adi ke maMtra, sarvadevatA-prANapratiSThA, prazasta Asana, zrIkaNThAdi nyAsa, mAlAdravya, japavidhi, mAlA - saMskAra, trizakti pUjA, chinnamastA, ugratArA, ucchiSTa- cANDAlI ke pUjana Adi kathana, sundarI tathA tripurasundarI kI pUjAvidhi, navadurgA pUjAvidhi Adi 2) le kAzInAtha bhaTTAcArya zloka1207 I pariccheda- 4 | viSaya- maMtrArtha, maMtracaitanyakaraNa, yonimudrAnirUpaNa i. maMtrArtha - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only - maMtra- brAhmaNam ( sAmavedIya) isa brAhmaNa meM do prapAThaka hai| pratyeka prapAThaka meM 8 khaNDa haiN| isameM bhinna bhinna vedoM se lie gae maMtroM kA saMgraha hai| kauthuma zAkhA ke saba brAhmaNa chAndogya brAhmaNa ke sAmAnya nAma se pukAre jAte haiM, para isa brAhmaNa ko viziSTa rUpa se chAndogya - brAhmaNa kahate haiN| kucha abhyAsakoM kA tarka hai ki paMcaviMza, SaDaviMza, maMtra brAhmaNa aura chAndogya upaniSad ye saba milAkara eka hI tANDya yA chAndogya brAhmaNa thA / isa kA saMpAdana sana 1901 meM sTonara ne aura satyavrata sAmazramI ne saMvat 1947 meM kalakattA meM kiyaa| - I maMtrabhAgavatam le. nIlakaMTha caturdhara / pitA- goviNd| mAtAphullAMbikA I. 17 vIM zatI koparagAMva (mahArASTra) nivaasii| isa para lekhaka ne maMtrarahasya - prakAzikA nAma TIkA likhI hai| rAma aura kRSNa ke caritAnusAra vedamaMtroM kA vyAkhyAna karane kA prayatna graMthakAra ne kiyA hai| zlokasaMkhyA- 1100 / - maMtramahodadhi le. - mahIdhara / pitAmaha - rtnaakr| pitArAmabhakta rAjA lakSmInRsiMha kI saMrakSakatA meM saMvat 1645 meM isakA nirmANa huA thaa| tAMtrika pUjA kA vivaraNAtmaka graMtha / taraMga- 25 zloka- 3000 / isake prAraMbha meM graMthakAra ne likhA saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 253 -
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hai ki aneka taMtroM kA avalokana kara maiM (mahIdhara) maMtra mahodadhi kA pratipAdana karatA huuN| viSaya- upAsaka ke prAtaHkAlIna kRtya, bhUtazaddhi, gaNezamaMtra, kAlI, sumukhI tathA tArA ke maMtra, tArAmaMtra-bheda, chinnamastA, yakSiNI, bAlA, laghuyAmA, annapUrNA, bagalA Adi ke mNtr| zrIvidyA ke maMtra / sundarI kI pUjAvidhi, hanumAnajI ke maMtra, viSNu, ziva, sUrya Adi ke maMtra, pavitrAropaNa, maMtrazodhana, SaTkarma Adi kA nirUpaNa ityaadi| maMtramahodadhi kI TIkAeM- 1) naukA TIkA graMthakAra kRta, 2) padArthAdarza-kAzInAtha kRta, 3) maMtravallI gNgaadhrkRt| maMtramaMjUSA - le.- trivikrama bhaTTAraka / guru- raambhaartii| zloka15001 maMtramAlA - isameM deviyoM ke maMtroM kA saMgraha tathA taMtrAnusArI kriyAeM, RSi, nyAsa, dhyAna Adi varNita haiN| ye saba maMtra Adi bhuvanezvarI, annapUrNA, padmAvatI, jayadurgA aura lakSmI ke haiN| maMtramuktAvalI - 1) le- pUrNaprakAza / guru-paramahasa parivrAjakAcArya anntprkaash| paTala- 25, viSaya- bahuta sI tAMtrika vidhiyAM, dIkSA, vibhinna deviyoM ke purazcaraNa, pUjA, maMtra i.| shlok5000| 2) pArvatI- mahezvara saMvAdarUpa |shlok- 100 / isameM 16 paTaloM meM vividha maMtra, dhyAna, nyAsa, kavaca, sahasranAmastotra varNita haiM tathA 17 veM paTala meM chinnamastA ke sahasranAma diye gaye hai| maMtramuktAvalI vidhi- taMtrasArokta / viSaya- bhuvanezvarI, annapUrNA, tripurA, mahiSamardinI, jayadurgA, zrI, haridrAgaNeza, sUrya, agni, viSNu, rAmacaMdra, vAsudeva, nRsiMha, varAha, kRSNa, ziva, kSetrapAla,bhairava, bhadrakAlI Adi ke vividha mNtr| vIrasAdhanA Adi ke mNtr| mAraNa, mohana Adi ke maMtra evaM adrshn-mNtr| maMtraratnam - le.-ananta paNDita / maMtraratnamaMjUSA - le.- trivikrama bhaTTa / zloka-8101 pttl-8| maMtraratnAkara - le.- 1) le- vijayarAma aacaary| guructurbhujaacaary| taraMga- 14 (yA 16) / viSaya- kevala zrIrAdhA ke maMtra aura stotra isa graMtha para eka TIkA upalabdha hai jo graMthakAra kRta hI hai| 2) le- kRssnnbhtttt| zloka- 3501 3) maMtraratnAkaramahApota - le- vijyraamaacaary| guru-caturbhuja shlok1024| 4) le.- zrIyadunAtha ckrvrtii| pitA- gauDadezIya mahApahopAdhyAya vidyAbhUSaNa bhttttaacaary| taraMga- 101 pratyeka taraMga meM kaI paTala haiN| kucha paTaloM kI saMkhyA 49 taka hai| viSayadIkSA, cakravivecana, mAlA-grathana prakaraNa, Asanavidhi, maMtrazuddhi-prakaraNa, pramANa-vivecana, vAstubhAga-prakaraNa, maNDapanirmANa, sarvatobhadramaNDalavidhi, maMtradoSakathana, varNamayI dIkSA kI vidhi, kalAvatI dIkSA, mudrAprakaraNa, dazavidyA, mAtRkA prapaMca, bhuvanezvarIpUjA-prakaraNa, haridrAgaNapati-maMtra, caMdramantra, dhUmAvatI-maMtra, kauleza-bhairavI, caitanya-bhairavI, kAmezvarI bhairavI, SaTkUTA bhairavI, nityA bhairavI, rudra-bhairavI, bhuvanezvarI bhairavI, annapUrNezvarI bhairavI Adi bahuta se viSaya prtipaadit| zloka94881 maMtraratnAvalI - le.-bhAskara mishr| inake AzrayadAtA the kIrtisiMha jinakI preraNA se graMtha nirmANa huaa| ullAsa- 26 | viSaya - maMtroM ke bAlAdi bheda, nakSatra prakAra aura RNazodhana, dIkSAprakAra, kuNDa-nirmANa, bhUmi para pAMca raMgoM se zrIcakra kA pUjana tathA samayAcAra, homavidhi, maMtroM ke dasa saMskAra, nitya sRSTi, sthiti, laya, apidhAna aura anugraha rUpa paMcakRtyakArI ziva kI stuti, vividha mudrAeM, kUrmacakra, vidyApUjana, ratnapUjAvidhAna, kAmyakarma, nyAsavidhi, dakSiNApuNya, vArAdibheda, prANAgnihotravidhi, ziromaMtra, bhuvanezvarI-maMtra, tvaritAmaMtra, durgAmaMtra, gaNapati-maMtra tathA vr-mNtr| maMtraratnAvalI (nAmAntara- suratnAvalI, manuratnamAlA yA mNtrrtnmaalaa)| le.-vidyAdharazarmA / guru-jagadvallabha bhaTTAcArya / pitA- jgddhr| yaha zAradAtilaka se saMgRhIta graMtha 10 paTaloM meM pUrNa hai| viSaya- yonimudrA, rAzivivAha, dIkSA, homa, viSNu-pUjA-vidhi, varAhamaMtra, gopAla maMtra vidhi, nyAsAdividhi, umA-mahezvarAdi ke pUjana kI vidhi, mRtyuMjayavidhi Adi / maMtrarAja - le.- cndrcuudd| zloka- 135 / maMtrarAjapaddhati - zloka- 3261 maMtrarAjarahasyadIpikA - le.- zloka- 2000 / maMtrarAjavidyopAsanAkrama - zloka- 242 / maMtrarAjasamuccaya - le.- kaashiinaath| 1) pUrvArdha zloka- 9944 uttarArdha zloka- 5851 maMtrarAjArtha-dIpikA - tAntrika maMtroM kA saMgrahAtmaka graMtha / saMgrahakartA- nIlakaNTha cturdhr| maMtrarAmAyaNa - le.- nIlakaMTha caturdhara / pitA- goviNd| maataaphullaaNbikaa| I. 17 vIM shtii| rAmakathA vedamUlaka hai yaha batalAnA isa rAmAyaNa kA uddezya hai| isake prAraMbha meM rAmarakSAstotra hai| kucha vaidika maMtroM meM rAmakathA ke bIja pAye jAte haiM aisA nIlakaMTha ne pratipAdita kiyA hai| ina maMtroM ko maMtrarAmAyaNa meM uddhRta kiyA gayA hai| Rgveda kA vabhradRSTa (10.99) sUkta iMdra kI stutiparaka hai| nIlakaMTha ke anusAra vabhra yAne vAlmIki, iMdra yAne rAma, tathA rudragaNa yAne hanumAn tathA unake sahAyaka vAnara haiN| maMtrayantracintAmaNi - zloka- 6401 maMtrayantravidhi - zloka- 384 / maMtrarahasyam - le.- somyopyntR| zloka- 1638 / maMtrarahasyaprakAza - le- nIlakaNTha cturdhr| yaha svakRta maMtrarAmAyaNa kI vyAkhyA hai| zloka- 2366 / maMtra-rahasya-SoDazI - le.- niNbaarkaacaary| 18 zlokoM ke isa graMtha meM prAraMbhika 16 zlokoM meM niMbArka-mata ke pUjya maMtra 254/ saMskRta vAGmaya koza - pretha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (aSTAdazAkSara gopAla-maMtra) kI vistRta vyAkhyA hai| isa graMtha ke uddhaar| maMtra tathA vividha cakroM kA niruupnn| maMtroM ke para suMdara bhaTTAcArya ne maMtrArtha-rahasya-vyAkhyA likhI hai| doSa kI nivRtti ke upaay| kAlI, tArA, bhairavI, bhuvanezvarI, maMtravallarI - le.- bhagavadbhakta-kiMkara gaMgAdhara / yaha maMtramahodadhi / mAtaMgI, vipulA, indrANI, maMgalA, caNDI Adi ke maMtra / kI TIkA hai| pitAmaha- mahAyukaropanAmaka vIrezvarabhaTTa agnihotrii| deva-pratiSThA, maMtrasaMskAra aadi| pitA- sdaashivbhtttt| zloka- 4347 / taraMga- 22 / maMtrArtha-nirNaya - le.- shriivishvnaathsiNh| isameM rAmataMtra tathA maMtravAridhi - le.- ttiikaaraam| pitA- bhAskara / rAmapUjA kI sarvotkRSTatA pramANoM dvArA siddha kI gaI hai| mantravibhAga - le.- bhaaskr| maMtrAbhidhAnam - le.- yadunandana bhttttaacaary| viSaya- yakArAdi maMtravyAkhyA-prakAzikA - le.- niilknntth| pitA- rNgbhtttt| mAtRkAvargoM ke devatA aura artha kA pratipAdana / 2) le- naMda kAtyAyanItaMtra kI ttiikaa| zloka- lagabhaga- 7101 (nandana) bhaTTAcArya bhairavI-bhairava sNvaadruup| viSaya- maMtroM ke maMtrazAstram - le.- kmlaakr| isa maMtrazAstra meM urdhvAmnAya bheda tathA maMtroM meM vyavahRta mAtRkA varNoM ke nAma diye gaye haiN| ke maMtra haiN| zloka- 22001 maMtrArAdhanadIpikA - le.- yshodhr| pitA- kaMsAri mizra / maMtrazAstrakArasaMgraha - le.- taMjaura ke nareza tulaajiiraaj| racanA racanAkAla- zakAbda- 14801 prakAza- 101 zloka- 394 / kAla- saMvat 1765-88 ke mdhy| zloka- lagabhaga 2544 | viSaya- tAMtrika vidhiyAM, dIkSA, vAstuyAga tathA vividha deviyoM viSaya- adhyAya 1) upodghAta, 2) zivaviSayaka pratipAdana, kI puujaa| 3) vaiSNava-prakaraNa, 4) devI-viSayaka, 5) mokss-vissyk| maMtroddhAra - vaiSNavatantrasAra se gRhiit| zloka- 300 / paTala maMtrazuddhiprakaraNam - kauna mantra kisa vyakti ke lie anukUla 61 viSaya- taMtrokta maMtroM ke rahasya, akSara, padoM tathA deviyoM yA pratikUla hai, isa viSaya kA isa graMtha meM pratipAdana hai| kI puujaa| apane nakSatra, tArA, rAzi aura koSTha ke anukUla maMtroM kA maMtroddhAra-koza (yA uddhArakoza) - le.-dkssinnaamuurti| 7 japa karanA cAhiye, yaha isakA pratipAdya viSaya hai| kalpoM meM puurnn| (2) le- zrIharSa / maMtrazodhanam - le.- kAntAkara / zloka- 40 / viSaya- maMtra-zodhana maMtroddhAraprakaraNam - le.- akhaNDAnanda / ke nau prkaar| mAMtrikopaniSad - bhRgUttama bhArgava dvArA racA gayA eka yajurvedIya maMtra-saMgraha - zloka- 3800 / prkaash-5| viSaya- mAraNa Adi upaniSad hai| isameM kevala 19 zloka haiN| tAMtrika kriyAoM ke maMtroM kA hindI meM prtipaadn| logoM ko mayavAstu - le.- my| madrAsa ke zrI. vhI. rAmasvAmI zAstrI vaza meM lAne ke lie zAbara maMtra tathA auSadhiyAM isameM varNita haiN| eNDa sansa dvArA telagu anuvAda sahita isakA prakAzana huA hai| maMtrasAdhanA - le.-naagaarjun| zloka- 1101 mayazAstram - le.- my| viSaya- zilpazAstra / maMtrasAra - le.- 1) siddhanAtha (nityanAtha siddha) lipikAla mayazilpam - le.- maya / triveMdrama saMskRta sirIja se prakAzita / zakAbda 16001 (2) dAmodara / (3) utpaladeva / zloka-7301 mayazilpatikA - le.- my| maMtrasArasaMgraha - le.- zivarAma / mayazilpazAstram - I. 1876 meM je. I. kAnsa nAmaka maMtrasArasamuccaya - le.- puurnnaanNd| zloka- 7000 / taMjAvara ke mizanarI ne telagu lipi meM mudraNa krvaayaa| iMDiyana maMtrasiddhAntamaMjarI - le.- bhaDopanAmaka kAzInAtha bhtttt| yaha aNTikverI meM aMgrejI anuvAda prakAzita / graMtha tIna bhAgoM meM vibhakta hai| mayasaMgraha - le.- my| viSaya- shilpshaastr| maMtrAkSarIbhavAnIsahasranAmastotram - zloka- 5401 [mayakRta zilpa-viSayakagraMtha :- mayadIpikA, mayamata, pratiSThAtaMtra, maMtrArthadIpikA - le.- pyodhr| prakAzasaMkhyA- 5 / zilpazAstravidhAna, mayazilpa, mayasaMgraha, prtisstthaatttv| mayasaMskRti maMtrArthadIpikA (yA sArasaMgraha) - le.- zrIharSa kvi| zloka- kA pracAra dakSiNa amarikA taka haA thA aisA vidvAnoM kA 7301 viSaya- haracakra, akathahacakra, RNI aura dhanIcakra, mata hai| zrI.sI. camanalAla ne apane "hiMdu amerikA" nAmaka nakSatragaNa-maitrI, rAzicakra, bhautikacakra, akaDamacakra, kUrmacakra, aMgrejI graMtha meM yaha mata sapramANa sthApita kiyA hai|] dIkSAphala, gurulakSaNa tathA ziSyalakSaNa, dIkSA meM mAsa, tithi, mayUkha - le.- zaMkara mishr| I. 15 vIM shtii| nakSatra, lagna, tIrthasthAna Adi kA nirNaya i. mayUracitrakam - le.- bhttttguru| sAta khaNDoM meM pUrNa / maMtrArthadIpikA - le- govinda nyAyavAgIza bhttttaacaary| zloka- mayUrasaMdezam - le.- udykvi| I. 15 vIM shtii| prastuta 7378 / isameM katipaya maMtroM kI vyAkhyA kI gaI hai| viSaya- saMdezakAvya "meghadUta" ke samAna pUrva uttara bhAgoM meM vibhAjita zAkta, zaiva, Adi pAMca devopAsakoM ke hitArtha vividha maMtroM hai| donoM bhAgoM meM kramazaH 107 va 92 zloka haiN| isakA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/255 For Private and Personal Use Only
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prathama zloka mAlinI chaMda meM hai jisameM gaNezajI kI vaMdanA kI gaI hai| zeSa sabhI zloka, maMdAkrAMtA vRtta meM haiN| isameM vidyAdharoM dvArA hare gae kisI rAjA ne apanI preyasI ke pAsa mayUra se saMdeza bhijavAyA hai| eka bAra malabAra nareza ke parivAra kA koI vyakti, apanI rAnI bhAracemaMtikA ke sAtha vihAra kara rahA thaa| vidyAdharoM ne use ziva samajha liyaa| isa para rAjA unake bhrama para haMsa pddaa| yaha dekha vidyAdharoM ne use eka mAsa taka apanI patnI se dUra rahane kA zApa de diyaa| rAjA kI prArthanA para use sthAnadUra (triveMdrama) meM rahane kI anumati prApta huii| varSA Rtu ke Ane para rAjA ne eka mora ko dekhA aura usake dvArA apanI patnI ke pAsa saMdeza bhejaa| kavi ne kerala kI rAjanItika va bhaugolika sthiti para pUrNa prakAza DAlA hai| maraNakarmapaddhati - yajurvedIya gRhyasUtra se saMbaMdhita / marAThI-saMskRta zabdakoza - saMpAdaka zrI. jozI, parAMjape, gADagIla / marAThI meM pracalita zabdoM ke saMskRta paryAya isameM die haiN| zAradA-prakAzana, puNe-301 marIcikA - le.- bhaTTa vrjnaath| puSTimArgIya siddhAMtAnusAra brahma-sUtra para likhI gaI eka mahattvapUrNa vRtti| yaha vRtti, mUla artha ke samajhane kI dRSTi se bar3I hI upayogI hai aura aNu-bhASya para avalaMbita hai| markaTamArdalikam (bhANa) - le.- mhaaliNgshaastrii| racanA1937 meN| "maMjUSA' patrikA meM, sana 1951 meM kalakattA se prakAzita / kathAsAra- eka markaTa kI pUMcha meM kATA cubhatA hai| eka nAI kAMTA nikAlatA hai paraMtu pUMcha kaTa jAtI hai| vaha nAI kA churA lekara kUdatA hai| kisI buDhiyA se chure ke vinimaya meM TokarI, phira TokarI ke badale kisI gADIvAna se baila, phira kisI telI se baila ke badale ghaDA bhara tela letA hai| eka buDhiyA ko tela dekara pUe banavAkara khA jAtA hai| kucha pUe gAyaka ko dekara unase mardala lekara bajAtA hai, aura ghoSita karatA hai ki mai aba netA hUM, pUMcha kaTane se maiM manuSya bana gayA huuN| sabhI usakA lohA mAnate haiN| marmapradIpavRtti - le.- dingnaag| abhidharmakoza para ttiikaa| yaha graMtha kevala tibbatI anuvAda se jJAta hai| malamAsatattvam (nAmAntara malImlucatattvam) - le.- raghunandana / isa graMtha para 1) jIvAnaMda 2) kAzIrAma vAcaspati (pitArAdhAvallabha), 3) mathurAnAtha, 4) rAdhAmohana, 5) vRndAvana / evaM 6) harirAma dvArA likhita TIkAeM upalabdha haiN| malamAsanirNayataMtrasAra - le.- vAsudeva / malamAsanirNaya - le.- 1) bRhaspati bhavadeva ke putra / 2) le- vaMcezvara narasiMha ke putra / malamAsarahasyam - le.- bRhaspati / bhavadeva ke putr| racanA 1681-2 I. meN| malamAsArthasaMgraha - le.- guruprasAda shrmaa| malayajAkalyANam (nATikA)- le.- viirraaghv| I. 18 vIM shtii| uttraardh| jabalapura se DaoN. bAbUlAla zukla dvArA prkaashit| telaMganA ke satyavrata kSetra ke bhagavAn devarAja ke phAlguna uttsava para abhiniit| aMkasaMkhyA- caar| kathAvastu utpAdya / kathAsAra - nAyaka devarAja magayA hetu malayaparvata para AtA hai aura vINAgAna karatI huI malayajA (malayarAja kI kanyA) para mohita hotA hai| mahAdevI yaha jAna malayajA ke veza meM jAkara nAyaka kA praNayAlApa suna kupita hotI hai| rAjA ko magayAsakta dekha yavana AkramaNa karate haiN| anta meM jAmadagnya muni kI madhyasthatA se nAyaka kA vivAha malayajA ke sAtha hotA hai, aura yavana bhI parAsta hote haiN| mallAdarza - le.- premanidhi panta / mallArikalpa - mArtaNDa bhairava taMtra se gRhIta / shlok-3600| mallikAmArutam (prakaraNa) - le.- udaMDa kvi| kAlIkata ke raajkvi| I. 16-17 vIM shtii| yaha prakaraNa 10 aMkoM meM hai| isakA kathAnaka "mAlatI-mAdhava" se milatA-julatA hai| prakAzaka- jIvAnaMda vidyAsAgara / mallinAthacaritam - le.- sklkiirti| jainaacaary| I. 14 vIM zatI / pitA- karNasiMha / mAtA- zobhA / srg-7| zloka-874 / mallinAtha-manISA - usmAniyA vizvavidyAlaya (haidarAbAda) dvArA sana 1979 sitaMbara mAsa meM vizvavidyAlaya ke hIraka mahotsava ke upalakSya meM, saMskRta sAhitya ke suprasiddha TIkAkAra kI sAhityasaMpadA para eka parisaMvAda Ayojita kiyA thaa| mallinAtha AMdhra pradeza meM kolAcalam (ji- medaka) ke nivAsI hone ke kAraNa yaha Ayojana kiyA gayA thaa| isa samAroha meM 22 vidvAnoM ne mallinAtha viSayaka jo zodha nibaMdha paDhe, unakA saMgraha usmAniyA vizvavidyAlaya ke saMskRta vibhAgAdhyakSa DA. pra.ga. lAle ne prastuta graMtha (pRSTha saMkhyA- 160) ke rUpa meM prakAzita kiyaa| isa saMgraha meM 9 nibaMdha saMskRta bhASA meM haiN| zeSa aMgrejI aura telagu bhASA meM hai| arvAcIna paddhati se saMskRta meM likhe hue zodha nibaMdhoM kA yaha eka utkRSTa namUnA hai| maharSi-caritAmRtam - le.- styvrt| sana 1965 meM mumbaI se prakAzita / gaMgAnAtha jhA risarca insTiTyUTa, prayAga meM prApya / aMkasaMkhyA- paaNc| pratyeka aMka meM maharSi dayAnaMda sarasvatI ke jIvana ke kramazaH zivarAtri utsava, mahAbhiniSkrama, gurudakSiNA, pAkhaNDa-khaNDana tathA mRtyuMjaya nAmaka prakaraNa haiN| mahA-AryasiddhAMta - le.-AryabhaTTa (dvitiiy)| jyotiSa zAstra saMbaMdhI eka atyaMta prauDha grNth| 18 adhyAyoM meM vibhkt| 625 AryA chaMda haiN| bhAskarAcArya ke "siddhAMta-ziromaNi' meM isa graMtha meM aMkita mata kA ullekha prApta hotA hai| "mahA-Arya 256 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAMta" meM anya viSayoM ke atirikta, pATI-gaNita, kSetra-vyavahAra ___taka saMyamapUrvaka bhagavatI tArA kI upAsanA kI, kintu bhagavatI va bIjagaNita kA bhI samAveza hai| kA anugraha prApta nahIM huaa| tadanantara vaziSThajI ne tArA ko mahAkaviH kalhaNaH (zodhanibaMdha) - le.- DaoN. subhASa zApa diyA jisase tArA kI upAsanA saphala nahIM hotii| kahA vedAlaMkAra / mUlya 45 rupye| jAtA hai ki cInAcAra ko choDa kara anya sAdhanA se tArA mahAkaviH kAlidAsaH (rUpaka) - le.- jIva nyAyatIrtha prasanna nahIM hotii| ekamAtra buddharUpI viSNu hI unakI ArAdhanA (janma 1894) / san 1972 meM lekhaka dvArA rUpaka-cakra meM aura AcAra jAnate haiN| yaha jAnakara vaziSTha cIna deza meM buddha prakAzita prathama abhinaya 1962 meM ujjayinI meM kAlidAsa rUpI viSNu ke samIpa upasthita hue| unakA vedabAhya AcAra samAroha ke avasara pr| aMkasaMkhyA- paaNc| prAkRta kA samAveza, dekha vaziSTha mana hI mana baDe vismita hue| vaziSThajI ke gIta, nRtya tathA chAyAtattva pracura mAtrA meM haiN| bhASA anuprAsa soca-vicAra meM par3ane para AkAzavANI huii| usane kahA ki pracura hai| kAlidAsa kI mUDhatA ke phalasvarupa patnI vidyAvatI tArA kI ArAdhanA meM vahI AcAra sarvottama hai| dUsare AcAra dvArA nirbhartsanA aura tatpazcAt kAlI ke prasAdasvarUpa pratibhAzAlI se vaha prasanna nahIM hotii| yaha suna kara ve buddharUpI viSNu banane kI ghaTanA isa meM varNita hai| ko namaskAra kara tArAdevI kI ArAdhanAvidhi jAnane ke lie mahAkavikRtya - anuvAdaka I. vhI. rAman nmbudrii| mUla baddhAMjali hokara unake sAmane khaDe rhe| buddharUpI viSNu ne malayAlam rcnaa| tArAdevI kI upAsanA kA vidhAna unheM btlaayaa| prasaMgataH mahAkAlapaMcarAtram - zloka- 9451 striyoM kI pUjyatA kA ullekha karate hue nau (9) kanyAoM kA unhoMne nirdeza kiyaa| ve nau kanyAeM haiM- naTikA, pAlinI, mahAkAlapaMcAMgam - rudrayAmalAntargata / zloka- 448 | viSaya vezyA, rajakI, nApitAMganA, brAhmaNI, zUdrakanyA, gopAla-kanyA 1) mahAkAla-paTala, 2) mahAkAla-paddhati, 3) maMtragarbhakavaca, tathA maalaakaar-knyaa| 4) mahAkAla-sahasranAma tathA mahAkAla-stotra haiN| ye zrIvizvasAroddhArataMtra ke 34 se 37 veM paTala meM varNita haiN| mahAgaNapatikalpa - le.- shNkrnaaraaynn| zloka -1001 viSaya- mahAgaNapati ke nyAsa, dhyAna, pUjA, havana, japa, stuti mahAkAlayogazAstram - le.- aadinaath| isameM khecarI kriyA i. kA prtipaadn| mAtra varNita hai| mahAgaNapatikrama - le.- anantadeva jo dAIdeva saMpradAya ke mahAkAlasaMhitA - zloka-6810 / viSaya- kAlIsahasranAmastotra, anuyAyI the| kAlIsvarUpa sahastranAmastotra i.|| mahAgaNapatiratnadIpa - le.- brhmeshvr| zloka - 400 / mahAkAlasaMhitAkUTam - le.- AdinAthadeva / mahAgaNapatividyA - zloka- 145 / mahAkAlItantram - mahAdeva-pArvatI sNvaadruup| viSaya- mahAkAlI ke taMtra, maMtra, pUjana, dhyAna Adi kA niruupnn| mahAgaNatipasahasranAma - ziva -gaNeza sNvaadruup| zloka - mahAkAlImatam - RSi-Izvara sNvaadruup| zloka- 75 / Adi 200 / yaha gaNezapurANa ke upAsanAkhaNDAntargata hai| tripurAsura ke vadha ke samaya vighnanivRtti ke lie zivajI ke pUchane para ziva ne RSivaroM ke lie isakA upadeza kiyaa| duHkha dAridraya gaNapati ne anape pitA zivajI se yaha khaa| se prapIDita brAhmaNa kisa upAya se durgati se chuTakArA pAve isa prazna para zivajI ne devadurlabha isa nidhizAstra kA jo mahAgaNezamantrapaddhati - le.- shriigiirvaannendr| guru- vishveshvrH| atyaMta gopanIya hai, use upadeza diyaa| viSaya- guptanidhiyoM mahAguhyatantram - guhyakAlI kI guhya pUjA pratipAdita / guhyakAlI kI DhUMDha nikAlane kI vidhi| nepAla meM prasiddha hai| yaha sArA tantra atyaMta rahasyamaya tathA mahAkAlIsUktam - rudrayAmala se gRhiit| zloka- 2701 12000 zlokAtmaka kahA gayA hai| kintu isakA atyaMta rahasya jo guhyAtiguhya bhAga hai, usa viSaya meM 1300 zloka haiN| mahAkaulakrama-paMcacakra-sadAcAravidhi - zloka 101 mahAtantram - le.- vaasiveshvr| zloka - 4501 mahAkramArcanam - le.- ajitaanndnaath| guru-anaMtAnandadeva / viSaya- kubjikA ke upAsakoM ke prAtaHkRtyoM ke sAtha kubjikA mahAtantrarAja - pArvatI-ziva sNvaadruup| zloka - 243 / devI kI pUjA kA savistara vrnnn| viSaya- tantrasammata brahmajJAna kA niruupnn| mahAkaulajJAnavinirNaya - le.- matsyendrapAla / zloka-726 / mahAtripurasundarIpAdukArcanakramottama - le.-nijAtmaprakAzAnanda mahAcInakramAcAra - (nAmAntara cInAcAratantra, AcArasAratantra mahAtripurasundarIpUjApaddhati - zloka - 500 / athavA AcAratantra)- ziva- pArvatI sNvaadruup| paTala - 71 mahAtripurasundarI-varivasyAvidhi - le.- bhAsurAnandanAtha / zlokaviSaya - vaziSThArAdhita bhagavatI tArA kI upaasnaa| prasiddhi hai 4361 ki vaziSThajI ne kAmAkhyAmaNDalavartI nIlAcala meM dIrgha kAla mahAtmacaritam - le.- paMDharInAtha paatthk| mahAtmA gAMdhIjI kA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 257 For Private and Personal Use Only
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra bAlabodha caritra / zAradA prakAzana, puNe 30 dvArA prkaashit| mahAdAnanirNaya (aparanAma mahAdAnaprayogapaddhati) le. - bhairavendra ( nAmAntara - rUpanArAyaNa yA harinArAyaNa) / lekhaka mithilA ke adhipati the / vikhyAta paMDita vAcaspati mizra kI sahAyatA se unhoMne yaha graMtha nirmANa kiyaa| vAcaspati ne apane dvaitanirNaya meM aura kamalAkara ne apane dAnamayUkha meM isa graMtha kA nirdeza kiyA hai| mahAdAnapaddhati le. vizvezvara / mahAdAnavAkyAvalI- le. rattrapANi mizra / pitA gaMgolI saMjIvezvara / * - - mahAdevacampU le. rAmadeva / mahAdevapaMcAgam vizvasAratantrAntargata zloka 296 mahAdevaparicaryAprayoga le. surezvara svAmI bodhAyanIya zAkhA ke liye / mahAdevIpUjAparimala zloka 560 I mahAdezikacaritam - (vyAyoga) le. vhI. rAmAnujAcArya / mahAnATakam (yA hanumannATakam) paramparA se isake lekhaka rAmabhakta hanumAn mAne jAte haiN| kimvadantI hai ki isake likhane para muni vAlmIki ko apanA kAvya gauNa ho jAyegA isa Dara ne gherA tathA unhoMne hanumAn kI anujJA se isa racanA ko samudra meM pheMka diyaa| bhojacarita meM isakI upalabdhi kI dUsarI kathA hai: eka vyApArI ko kucha zloka samudra kinAre patthara para khude mile, bhoja ne svayaM usa sthAna para jAkara unheM paDhA / yaha zloka mahAnATaka meM pAe jAte haiN| Aja upalabdha racanA bRhat hai tathA isameM zloka adhika haiM aura nATyAMza alpa hai| ina zlokoM kI kalpanA baDI adbhuta tathA bhAvapradarzana ucca koTi kA hai 1 www.kobatirth.org = - - hanumAn nAma ke eka kavi bhI the, unakI yaha racanA mAnI jAtI hai| isa nATaka meM 14 aMkoM meM saMpUrNa rAmakathA citrita kI gaI hai| isa ke kucha zloka rAmacaritraviSaya anya prasiddha nATakoM meM milate haiN| nATaka meM sUtradhAra aura viSkambhaka nahIM haiN| TIkAkAra (1) raghunAtha (2) guNavijayagaNi, (3) mohanadAsa, ( 4 ) nArAyaNa, (5) cNdrshekhr| Adhunika vidvAn isakI racanA bhojakAlIna (i. 1018-1063) mAnate haiN| mahAnArAyaNopaniSad le. nAmAntara- yAjJikyupaniSad) - yaha "taittirIya AraNyaka" kA dazama prapAThaka hai| nArAyaNa ko paramAtmA ke rUpa meM citrita karane ke kAraNa, isakI abhidhA nArAyaNIya hai| isameM Atmatattva ko paramasattA evaM satya, tapas, dama, zama, dAna, dharma, prajanana, agni, agnihotra, yajJa va mAnasopAsanA Adi kA prabhAvazAlI varNana hai| isakI anuvAkasaMkhyA ke bAre meM vidvAnoM meM matabheda hai| draviyoM ke anusAra 64, AMdhroM ke anusAra 80 evaM katipaya anya vyaktiyoM 258 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa 1 ke anusAra isameM 79 anuvAka hai| isameM pAThoM kI anekarUpatA dikhAI par3atI hai, tathA vedAnta, saMnyAsa, durgA, nArAyaNa mahAdeva, daMtI evaM garuDa Adi zabdoM kA prayoga hai| isase isakI arvAcInatA siddha hotI hai kintu bodhAyana sUtroM meM ullekha hone ke kAraNa, ise adhika arvAcIna nahIM mAnA jA sakatA / viMTaranitsa ise "maidupaniSad' se prAcInatara svIkAra karate haiN| mahAnirvANatantra- AdyA sadAziva sNvaadruup| yaha do bhAgoM meM vibhakta hai| pUrva kANDa meM 14 ullAsa (paTala) haiN| viSayabhagavatI AdyA kA mahAdevajI se jIvoM ke nistAra ke upAya ke viSaya meM prazna / parabrahma kI upAsanA ke kramadvArA jIvoM kA nistAra ho sakatA hai yaha bhagavAn zivajI kA uttara hai| parabrahma kI upAsanA, prakRti-sAdhanA kA upakrama, devI ke dazAkSara mantra kA uddhAra, kalazasthApanA, tattva- saMskAra, zrIpAtrasthApana, homa, cAnuSThAna, kulataca kathana, varNAzramAcAra, kulatantra kuzakaNDikA, dasa saMskAroM kI vidhi, vRddhi, zrAddha, anyeSTi pUrNAbhiSeka, apane tathA parAye aniSTakArI pApoM kA prAyazcitta i. / 1. uttarArdha meM 14 ullAsa haiN| prathama meM kaliyuga meM patita jIvoM ke uddhAra ke lie bhagavatI dvArA mahAdevajI ke prati prazna 2. meM mahAdevajI kA parama brahmopAsanAkrama viSayaka uttara / 3. dvArA paramabrahmopAsanA kA varNana 4 prakRtisAdhanA kA upakrama / 5 mantroM ke uddhAra, saMskAra aadi| 6. pAtrasthApana homa, ckraanusstthaan| 7. kula tattva kthn| 10. pUrNAbhiSekAdi / 11. apane aura parAye pApoM kA praayshcitt| 12 sanAtana vyvhaar| 13. vAstu grahayoga evaM 14 veM meM zivaliMga sthApana Adi / mahAnIlatantram hara-gaurI sNvaadruup| paTala - 31 / viSaya ziva aura zakti kI mahimA tathA unake mantroM kA pratipAdana / mahApathakalpa zloka mahAparinirvANasUtram le. AcArya vsubndhu| isakA cInI anuvAda hI upalabdha hai| 831 I mahApIThanirUpaNam mahAcUDAmaNitantra ke antargata / ziva-pArvatI saMvAdarUpa | viSaya - 51 mahApIThoM kA varNana / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * - For Private and Personal Use Only - mahApurANam - le. malliSeNa / jainaacaary| I. 11 vIM zatI / 2000 zloka / yaha jainapurANa hai| - mahAprajJApAramitAsUtrakArikA le nAgArjuna / yaha eka bhASya graMtha hai| kumArajIva dvArA isakA cInI bhASA meM anuvAda I. 405 meM saMpanna huA / mahAprabhuH haridAsa:- le. yatIndravimala caudhurI / racanA sana 1958 meN| aneka sthAnoM para isakA prayoga huaa| kathAsAravanagrAma ke jamInadAra ne bhakta haridAsa ko mohita karane jo vezyA bhejI, vaha usakI saMgati meM saMnyAsinI bana jAtI hai / haridAsa kI nindA karane vAle gumparAja kI durdazA hotI hai| harinAma saMkIrtana para bandI lagAne vAle husenazAha dvArA nirmamatA
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir se pITe aura nadI meM pheMke jAne para bhI haridAsa na marate haiM na saMkIrtana choDate haiN| bAda meM navadvIpa meM ve mahAprabhu caitanya se milate haiN| vahAM donoM milakara cAMda kAjI kA hRdaya parivartana karate haiN| aMta meM caitanya mahAprabhu ke caraNoM ko chAtI para rakhakara haridAsa deha choDate haiN| mahApravarabhASyam - le.-puruSottama / mahApratyaliMgakalpa - zloka- 37001 mahAprasthAnam - (mahAkAvya) le.- annadAcaraNa tarkacUDAmaNi / janma sana 1862 / mahAbalasiddhAMta - le.- naageshbhtttt| I. 12 vIM shtii| pitaaveNktteshbhtttt| mahAbhAratam - maharSi vedavyAsa viracita yaha lakSa zlokAtmaka saMhitA bhArata kA rASTrIya graMtha mAnA jAtA hai| kurukula ke dhArtarASTroM aura pAMDavoM ke saMgharSa kA itihAsa isameM kAvyAtmaka evaM paurANika paddhati se varNana kiyA gayA hai| bhAratavarSa ke tatkAlIna dharma-saMskRti kA samasta jJAna isameM nihita hone ko kAraNa yaha "paMcama veda" mAnA gayA hai| svayaM bhagavAn vyAsa apane isa graMtha kI zreSThatA pratipAdana karate hue kahate haiM ki dharma artha, kAma aura mokSa ke saMbaMdha meM jo isa graMtha meM kahA gayA hai, vahI anya graMthoM meM milegA aura jo yahAM nahIM hai, vaha anyatra kahIM nahIM milegaa|" (dharme cArthe ca kAme ca mokSe ca bharatarSabha / yadihAsti tadanyatra yatnehAsti na tat kvcit||) yaha vizAla graMtha kAvyAtmaka itihAsa ke atirikta prAcIna bhArata ke sarvaMkaSa sAMskRtika jJAna kA adbhuta koSa hai| isa samaya "mahAbhArata" ke do saMskaraNa prApta hote haiM- uttarIya va dAkSiNAtya / uttara bhArata-saMskaraNa ke 5 rUpa haiM tathA dakSiNa bhAratIya saMskaraNa ke 3 rUpa hai| isake do saMskaraNa kramazaH muMbaI evaM eziyATika sosAyaTI se prakAzita haiN| muMbaI vAle saMskaraNa kI zloka-saMkhyA 1 lAkha 3 hajAra 5 sau 50 zloka hai, tathA kalakattA vAle saMskaraNa kI zloka-saMkhyA 1 lAkha 7 hajAra 4 sau 80 hai| uttara bhArata meM gItA presa gorakhapura kA hiMdI anuvAda sahita saMskaraNa adhika lokapriya hai| bhAMDArakara risarca insTITyaTa. paNe se prakAzita saMskaraNa adhika prAmANika mAnA jAtA hai| Adhunika vidvAnoM kI dhAraNA hai kI vikAsa ke tIna sopAna (jaya, bhArata va mahAbhArata) caDhA huA "mahAbhArata" kA vartamAna rUpa, aneka zatAbdiyoM ke vikAsa kA pariNAma hai| yaha eka vyakti kI racanA na hokara kaI vyaktiyoM kI kRti hai kiMtu AMtarika pramANoM evaM bhASA va zailI kI ekarUpakatA ke AdhAra para yaha siddha kiyA jA sakatA hai ki ise ekamAtra maharSi ne (vyAsa ne) likhA hai| "mahAbhArata" kA racanA-kAla abhI taka nizcita nahIM kiyA jA skaa| 445 I. ke eka zilAlekha meM isakA nAmollekha hai- ("zatasAhanayAM saMhitAyAM vedvyaasenoktm")| isase jJAta hotA hai kI isake kama se kama 200 varSa pUrva avazya hI "mahAbhArata" kA astitva rahA hogaa| kaniSka ke sabhA-paMDita azvaghoSa dvArA "vrajasUcI-upaniSad' meM harivaMza" va "mahAbhArata" ke zloka uddhRta haiN| isase jJAta hotA hai ki lakSa zlokAtmaka "mahAbhArata", kaniSka ke samaya taka pracalita ho gayA thaa| ina AdhAroM para vidvAnoM ne "mahAbhArata" ko I.pU. 600 varSa se bhI prAcIna mAnA hai| buddha ke pUrva avazya hI "mahAbhArata" kA nirmANa ho cukA thaa| (katipaya Adhunika vidvAn, buddha kA samaya 1900 I.pU. mAnate hai) ___"mahAbhArata" meM 18 parva (yA khaMDa) haiM - Adi, sabhA, vana, virATa, udyoga, bhISma, droNa, karNa, zalya, sauptika, strI, zAMti, anuzAsana, azvamedha, AzramavAsI, mausala, mahAprAsthAnika tathA svrgaarohnn-prv| mahAbhArata kI saMpUrNa kathA (upAkhyAnoM sahita) atisaMkSepa meM prastutakoza ke prAstAvika khaMDa meM dI hai| ___ "mahAbhArata" meM aneka rocaka evaM bodhaka AkhyAnoM kA varNana hai, jinameM mukhya haiM zaMkutalopAkhyAna (Adi parva 71 vAM adhyAya), matsyopAkhyAna (vanaparva), rAmopAkhyAna, zibi-upAkhyAna (vanaparva 130 vAM adhyAya), sAvitrI-upAkhyAna (vana parva, 239 vAM adhyAya) nalopAkhyAna (vanaparva, 52 veM se 79 veM adhyAya taka), bhISmaparva meM pratipAdita bhagavadgItA meM saMpUrNa brahmavidyA aura yogazAstra kA pratipAdana evaM zAMtiparva meM kiyA gayA rAjadharma kA vivecana jo rAjanItizAstra ke vikAsa kI mahattvaparNa kaDI hai. jisameM jIvana kI samasyAoM ke samAdhAna ke nAnAvidha tattvoM kA jJAna diyA gayA hai| ataH samasta hindU jAti ke liye mahAbhArata dharma-graMtha ke rUpa meM samAdRta hai| bhAratIya adhyAtmavidyA kA sarvazreSTha graMtha "gItA", "viSNusahasranAma stotra, "anugItA", bhISmastavarAja' va gajeMdramokSa jaise AdhyAtmika bhaktipUrNa graMtha, mahAbhArata ke hI bhAga haiN| ye 5 graMtha, "paMcaratna' ke hI nAma se abhihita hote haiN| saMprati "mahAbhArata" meM eka lAkha zloka prApta hote hai| ataH ise "zatasAhasrIsaMhitA" kahA jAtA hai| isakA yaha rUpa 1500 varSoM se hai| isakI puSTI guptakAlIna eka zilAlekha se hotI hai, jisameM "mahAbhArata" ke lie "zatasAhasrI" saMhitA kA prayoga kiyA gayA hai| mahAbhArata kI TIkAeM - mahAbhArata para 36 TIkAeM likhI gaI haiM1. nIlakaNTha- mahArASTra meM karpU (koparagAMva) ke nivAsI, 16 vIM shtii| 2. arjuna sikA, 3. sarvajJa nArAyaNa, 4. yajJanArAyaNa, 5. vaizaMpAyana, 6. vAdirAja, 7. zrInandana, 8. vimalabodha, 9. AnandapUrNa, 10. vidyAsAgara, 12. caturbhuja, 13. nandikezvara, 14. devabodha, 15. nandanAcArya, 16. paramAnanda bhaTTAcArya, 17. ratnagarbha, 18. rAmakRSNa, 19. lakSmaNabhaTTa, 20. zrInivAsAcArya, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/259 For Private and Personal Use Only
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21. nigUDhapadabodhinI le- ajnyaat| 22. bhArata TippaNI leajJAta / 23. bhAratavyAkhyA -le.- kviindr| 24. lakSazlokAlaMkAra le.- vaadiraaj| 25. kevala mokSadharma adhyAya kI TIkA- le. shriidhraacaary| inameM sarvajJa nArAyaNa kI TIkA sabase purAnI mAnI jAtI hai jisakA kucha aMza upalabdha hai| vAdirAja, mAdhvasaMpradAyI 15 vIM zatI kA hai| kavIndra, uDisA prAntIya 16 vIM zatI ke nivaasii| zrInandana mahAbhArata bhaTTAraka nAma se prasiddha the| 26. mahAbhAratatAtparyanirNaya- le.- zrImadhvAcArya, dvaitamatapravartaka, 12 vIM shtii| madhvAcAryakRta isa grantha ke TIkAkAra jJAnAnanda bhaTTa, varadarAja, vAdirAja, viThThalAcArya tathA vyaastiirth| eka TIkA sabhyAbhinayavatI ajJAta TIkAkAra kI hai| 27. bhAratatattvavivecanam -le.- purANam hayagrIva zAstrI (advaitamata poSaka udhdaraNoM kA sNkln)| 29-30 bAlabhAratammahAbhAratasaMgraha- mUla kathAvastu kA sNkln| 31 saMkSipta mahAbhArata -le. ciMtAmaNa vinAyaka vaidy| 32 vyAsakUTa- eka vaiziSTyapUrNa TIkA, le.- ajnyaat| 33. bhAratayuddhavivAda -le. bhAratAcArya nArAyaNadAsa, bhAratIya yuddha samaya vyaapti| 34. jaiminIbhAratam- vistRta graMtha, pANDavoM kA caritra tathA zaurya kA padyamaya citraNa, kevala eka parva upalabdha hai jisameM yudhiSThira ke azvamedha yajJa kA varNana hai| 35. bRhatpANDavapurANam mahAbhArata le. shriishubhcndr| jainmtthpti| zrIpura meM racanA, ziSya brahma zrIpAla dvArA sudhArita tathA punarlikhita / pANDavoM ke svargArohaNa kI kathA tathA anyAnya jaina sAmpradAyika kathAeM isameM haiM, i. 1522 meM rcnaa| 36 pANDavacaritam le.- devaprabhasUri, jainamuni / kirAtArjunIya, zizupAlavadha, naiSadhacarita jaise zreSTha mahAkAvya tathA zAkuntala, veNIsaMhAra, madhyamavyAyoga,, UrUbhaMga jaise zreSTha nATakoM kA upajIvya mahAbhArata hI hai| harivaMza - mahAbhArata kA pUraka antima bhAga hai jisameM zrIkRSNa kA janma tathA bAlalIlA kA varNana zrIvyAsa ne kiyA hai| ina vividha TIkAoM meM nIlakaMTha kI nIlakaMThI arthAta '. 'bhAratabhAvadIpa" nAmaka TIkA saMpUrNa 18 parvo para likhI hone ke kAraNa viSeza mahattvapUrNa mAnI gaI hai| anya mahattvapUrNa TIkAoM meM devabodha, vaizaMpAyana, vimalabodha, nArAyaNa sarvajJa, caturbhuja mizra, aura AnaMdapUrNa vidyAsAgara kI TIkAoM kI gaNanA hotI hai| saMsAra kI sabhI mahattvapUrNa bhASAoM meM mahAbhArata ke anuvAda ho cuke hai| sana 1884-96 me kizorI mohana gAMgulI va pratApacaMndra rAya ne aMgrejI anuvAda kiyaa| hiMdI anuvAdaka haiM rAmakumAra raay| mahAbhArata ke AkhyAnoM, upAkhyAnoM para AdhArita kAvya-nATakAdi graMthoM kI saMkhyA bharapUra hai| bhArata kI sabhI bhASAoM ke sAhitya kI zrIvRdhdi mahAbhArata ke kAraNa usake mUla artha kA vicAra kiyA gayA hai| isake raciyatA dvaita-mata ke pratiSThApaka AcArya haiN| mahAbhAratavimarza- le.- vAsiSTha gaNapati muni, I. 19-20 vIM shtii| pitA- narasiMha shaastrii| mAtA- nrsaaNbaa| mahAbhAratasaMgraha - le.- ma.ma. lakSmaNasUri / prAdhyApaka, pacayyappA saMskRta kAleja, mdraas| "bhISmacaritam' yaha gadya prabaMdha bhI inakI racanA hai| mahAbhASyam - le.- ptNjli| pANinIya vyAkaraNa kA ati mArmika mahAbhASya / yaha pANinikRta "aSTAdhyAyI" aura kAtyayanIya vArtikoM kI vyAkhyA hai| ataH isakI sArI yojanA "aSTAdhyAyI" para AdhRta hai| isameM kula 85 Ahnika (adhyAya) haiN| bhartRhari ke anusAra "mahAbhASya" kevala vyAkaraNa-zAstra kA hI graMtha na hokara samasta vidyAoM kA Agara hai| (vAkyapadIya, 2-486) / pataMjali ne samasta vaidika va laukika prayogoM kA anuzIlana karate hue tathA pUrvavartI sabhI vyAkaraNoM kA adhyayana kara, samagra vyAkaraNika viSayoM kA pratipAdana kiyA hai| isameM vyAkaraNa viSayaka koI bhI prazna achUtA nahIM rahA hai| isakI nirUpaNa-zailI tarkapUrNa va sarvathA maulika hai| isakI racanA meM pANini-vyAkaraNa ke samasta rahasya spaSTa ho gae aura usI kA paThana-pAThana hone lgaa| "aSTAdhyAyI' ke 14 pratyAhArasUtroM ko milAkara 3995 sUtra haiM, kiMtu isa mahAbhASya meM 1689 sUtroM para hI bhASya likhA gayA hai| zeSa sUtroM ko usI rUpa meM grahaNa kara liyA hai| pataMjali ne apane katipaya sUtroM meM vArtikakAra ke mata ko bhrAMta ThaharAte hue pANini ke hI mata ko prAmANika mAnA va 16 sUtroM ko anAvazyaka siddha kara diyaa| inhoMne vArtikakAra kAtyAyana ke aneka AkSepoM kA uttara dete hue pANini ke prati unakI atizaya bhakti vyakta kI hai| unake anusAra pANini kA eka bhI kathana azuddha nahIM hai| "mahAbhASya" meM saMbhASaNAtmaka zailI kA prayoga kiyA gayA hai tathA vivecana ke madhya saMvAdAtmaka vAkyoM kA samAveza kara viSaya ko rocaka banAte hue pAThakoM kA dhyAna AkRSTa kiyA gayA hai| usakI vyAkhyAnapaddhati ke 3 tattva haiM - sUtra kA prayojana- nirdeza, padoM kA artha karate hue sUtrArtha nizcita karanA aura "sUtra kI vyApti baDhAkara, sUtra kA niyaMtraNa krnaa"| "mahAbhASya" kA uddezya aisA artha karanA thA, jo pANini ke anukUla yA iSTasAdhaka ho| ataH jahAM kahIM bhI sUtra ke dvArA yaha kArya saMpanna hotA na dikhAI paDA, vahAM para yA to sUtra kA "yoga-vibhAga" kiyA gayA hai yA pUrva pratiSedha ko hI svIkAra kara liyA gayA hai| unhoMne kevala do hI sthaloM para pANini ke doSa darzAye haiN| "mahAvAkya" meM sthAna-sthAna para sahaja, caTula, tikta va kaDavI zailI kA bhI prayoga hai| vyaMgyamayI kaTAkSapUrNa zailI ke udAharaNa to usameM bhare paDe hai| "mahAbhASya" meM vyAkaraNa ke maulika va mahanIya mahAbhArata-tAtparya-nirNaya - le.- mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| isa graMtha me mahAbhArata kA padyamaya sArAMza hai, tathA 260/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org bhI pratipAdana kiyA gayA hai| isameM loka-vijJAna va loka vyavahAra ke AdhAra para maulika siddhAMta kI sthApanA kI gaI hai, tathA vyAkaraNa ko "darzana" kA svarUpa pradAna kiyA gayA hai| isameM sphoTavAda kI mImAMsA karate hue, zabda ko brahma kA rUpa mAnA gayA hai| isake prAraMbha meM hI yaha vicAra vyakta kiyA gayA hai ki zabda usa dhvani ko kahate haiM, jisake vyavahAra karane se padArtha kA jJAna ho| loka meM dhvani karane vAlA bAlaka "zabdakArI" kahA jAtA hai| ataH dhvani hI zabda hai / yaha dhvani sphoTa kA darzaka hotI hai| zabda nitya hai, aura usa nitya zabda kA hI artha hotA hai| nitya zabda ko hI "sphoTa" kahate haiN| sphoTa kI na to utpatti hotI hai aura na nAza hotA hai| zabda ke do bheda hai- nitya aura kArya / sphoTa-svarUpa zabda nitya hotA hai tathA dhvanisvarUpa zabda kArya / sphoTa-varNa nitya hote haiM, ve utpanna nahIM hote| unakI abhivyakti vyaMjaka dhvani ke dvArA hI hotI hai| isa graMtha ke paThana-pAThana kI paraMparA tIna bAra khaNDita huI / candragomin ne prathama eka pANDulipi baDe parizrama se prApta kara tathA use pariSkRta kara usa paraMparA kI punaH sthApanA kii| dUsarI bAra khaNDita paramparA kSIrasvAmI ne sthApita kii| tIsarI bAra svAmI virajAnanda tathA ziSya dayAnanda svAmI ne kii| vartamAna prati meM aneka prakSepaka haiM, kucha mUla pATha bhraSTa yA lupta ho gae haiN| mahAbhASya ke TIkAkAra- "mahAbhASya" kI aneka TIkAeM huI haiN| inameM se kucha to naSTa ho cukI haiM, aura jo zeSa haiM, unakA bhI vivaraNa prApta nahIM hotaa| aneka TIkAeM hastalekha ke rUpa meM vartamAna haiN| upalabdha TIkAoM meM bhartRhari kI TIkA sarvAdhika prAcIna hai| isakA nAma hai "mahAbhASyadIpikA " / jyeSThakalaka va maitreyarakSita kI TIkAeM anupalabdha haiN| kaiyaTa, puruSottama deva, zeSanArAyaNa, nIlakaMTha vAjapeyI, yajvA va nArAyaNa kI TIkAeM upalabdha haiN| mahAbhASyadIpikA yaha AcArya bhartRhari kI mahAbhASya para vistRta tathA prauDha vyAkhyA hai| aneka graMthoM meM ise uddhRta kiyA gayA hai| una aneka uddharaNoM se anumAna hotA hai ki unhoMne pUre mahAbhASya para dIpikA racI thI / kAlAntara se vaha tIna pAdoM taka zeSa rahane se bAda ke vaiyAkaraNoM ne kevala tIna pAdoM kI bhASyaracanA kA nirdeza kiyA hai| vartamAna meM samUce eka pAda kI bhI dIpikA upalabdha nahIM hai| kevala 5700 zloka tathA 434 pRSThoM kA eka hastalekha barlina meM upalabdha hone kI sUcanA sarvaprathama DA. kIlahArna ne dii| abhI taka anya prati apraapt| itsiMga ke samaya dIpikA meM 25000 zloka the, saMbhavataH mUla dIpikA isase bahuta adhika thI / (vartamAna prati kA prakAzana puNe tathA kAzI meM ho rahA hai) / mahAbhASyaprakAzikA racayitA- vissnnu| bIkAnera ke anUpa saMskRta pustakAlaya meM upalabdha pANDulipi meM prAraMbha ke do - AhnikoM kI TIkA upalabdha hai| mahAbhASyapratyAkhyAnasaMgraha le. nAgeza bhaTTa vArANasI kI / sArasvatI suSamA meM kramazaH prkaashit| yaha pAtaMjala mahAbhASya kI TIkA hai| mahAbhASyapradIpa le. kaiyaTa bhartRharikRta vAkyapadIya tathA prakIrNa kANDa para AdhArita pAtaMjala mahAbhASya kI prauDha tathA pANDityapUrNa TIkA / mahAbhASya ko samajhane ke liye yaha ekamAtra sahArA hai| yaha pANinIya saMpradArya kA mahattvapUrNa graMtha hai| prastuta pradIpa para 15 TIkAkAroM ne TIkAoM kI racanA kI hai| mahAbhASyapradIpa TippaNI le. mallayayajyA isakI pANDulipi upalabdha hai| lekhaka ke putra tirumala kI pradIpa vyAkhyA aprApta hai| mahAbhASyapradIpa prakAzikA (prakAza) le. - pravartakopAdhyAya madrAsa, aDavAra, maisUra aura trivendrama meM isakI pANDulipi vidyamAna hai| - mahAbhASyapradIpa - vivaraNam le. nArAyaNa / madrAsa aura kalakattA meM aneka pANDulipiyAM upalabdha hai| (2) le.rAmacaMdrasarasvatI / mahAbhASyakaiyaTaprakAza mahAbhASyapradIpavyAkhyA - - * - meM nirdisstt)| (2) le rAmasevaka For Private and Personal Use Only - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - mahAbhASyapradIpa sphUrti le. sarvezvara somayAjI aDyAra graMthAlaya meM pANDulipi upalabdha / (2) le Adenna / mahAbhASyaratnAkarale. zivarAmendra sarasvatI (eka pANDulipi sarasvatIbhavana kAzI meM hai) / 1 mahAbhASyalaghuvRttile puruSottama deva I. 12-13 vIM shtii| mahAbhASyavivaraNam le. nArAyaNa le. - cintAmaNi / le. harirAma / (oNphreTa bRhatsUcI - mahAbhASyasphUrti le sarvezvara diikssit| mahAbhASyapradIpodyota le. nAgojI bhaTTa I. 18 vIM zatI / pitA - zivabhaTTa / mAtA satI / pAtaMjala mahAbhASya para kaiyaTakRta pradIpa nAmaka TIkA kI yaha vyAkhyA hai| - mahAbhASyapradIpodyotanam le annaMbhaTTa / kaiyaTakRta mahAbhASya pradIpa kI yaha vyAkhyA hai| isa para vaidyanAtha pAyaguMDe (nAgojI ke ziSya) ne chAyA nAmaka TIkA likhii| (2) le nAganAtha / I. 16 vIM zatI / mahAbhiSekaTIkA zatI / mahAbhairavazatakam - le. - zrInivAsa zAstrI / le. zrutasAgarasUri jainAcArya I. 16 vIM - / / mahAmuNDamAlAtaMtram - ziva-pArvatI saMvAdarUpa / paTala- 12 / zloka- 800 | viSaya - divya, vIra aura pazuoM ke AcAra / bhAvasAdhana, samayAcAra Adi kA nirUpaNa / durgA - mAhAtmyavarNana / zAktoM kI prazaMsA / durgApUjAvidhAna / kevala durgA ke pUjana se saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 261
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sarvasiddhi kthn| puSpa Adi kA maahaatmyvrnnn| puSpa-vizeSa se pUjA meM vaiziSTaya kathana ityAdi / mahAmRtyuMjayamaMtra - zloka- 100 / mahAmRtyuMjayavidhi - viSaya- mahAmRtyuMjaya maMtra kI japavidhi rogoM se mukti aura dIrgha jIvana-lAbha ke lie varNita / mahAmokSataMtram * zaMkarI-zaMkara sNvaadruup| paTala- 64 pUrNa / zloka- lagabhaga 30001 viSaya- piNDa aura brahmANDa kI ekruuptaa| antaryAgAdi ke viSaya meM dizAoM kA vicAra / aThAraha mahAvidyAoM kI utptti| aThAraha bhairavoM kI utpatti / kAlikA ke zavavAhana hone ke kaarnn| zivaliMga kI utpatti, zivajI ke zavarUpa hone ke kaarnn| zivajI kI pRthivI Adi ATha mUrtiyoM kI kthaa| yonibIja, liMgabIja, mahAbIja, baM baM kaha kara gAla bajAne kA maahaatmy| kAlIsvarUpa kakArAdi-zatanAmastotra / tArA, ekajaTA, nIlasarasvatI ke svruup| takArAdi zatanAmastotra i.| mahAmoham (rUpaka) - le.-paM. kRSNaprasAda dhimire| kAThamAMDU (nepAla) ke nivaasii| kaviratna evaM vidyAvAridhi upAdhiyoM se vibhUSita Adhunika saahityik| ApakI 12 kRtiyAM prakAzita mahAyAna- uttarataMtram - le.- maitreynaath| kevala cInI tathA tibbatI anuvAdoM se jnyaat| mahAyAnaviMzakam - le.- nAgArjuna / eka laghu dArzanika racanA / isameM na saMsAra na hI nirvANa pUrNa satya hai, pratyeka vastu kevala bhrama tathA svapna hai, yaha nirUpaNa kiyA hai| mahAyAnasamparigraha - le.- Arya asNg| mahAyAna bauddha siddhAntoM kA saMkSipta vivaraNa isakA viSaya hai| mUla saMskRta anuplbdh| tIna cInI anuvAda (1) buddhazAnta (531 I.) (2) paramArtha (563 I.) (3) Dhena sAMga (650 I.) dvArA upalabdha haiM, do TIkAeM bhI upalabdha haiM jinameM eka vasubandhukRta hai| mahAyAnasUtrAlaMkAra - le.- maitreyanAtha aura Arya asNg| mUla saMskRta meM prkaashit| 21 pariccheda / isakA prathama kArikAbhAga maitreyanAthakRta aura dvitIya vyAkhyAbhAga asaMgakRta hai| vijJAnavAda kI yaha maulika racanA hai| isameM mahAyAna sUtroM kA sArAMza saMgrahIta hai yaha prakhyAta racanA I. 1909 meM perisa meM silvA~ levI dvArA phreMca meM anUdita huI hai| prabhAkara mitra (I. 7 vIM zatI, hvena sAMga, ItsiMga Adi dvArA cInI bhASA meM isake anuvAda hue haiN| mahArasAyanavidhi - le.- mhaadev| yaha katipaya taMtroM se saMgRhIta tAMtrika vaidyaka viSayaka graMtha hai| mahArANA pratApasiMha caritam le.- zrIpAdazAstrI hasUrakara, indaurnivaasii| bhArataratnamAlA kA pussp| isa gadyAtmaka caritra graMtha para vizvakavi ravIndranAtha ThAkura kA utkRSTa abhiprAya hai| (2) le- DA. subhASa vedaalNkaar| jypurnivaasii| mahArAThyAdinirNaya (samayAcAranirNayayuta) - zloka- 304 / mahArudrapaddhati - le.- nArAyaNabhaTTa / I. 16 vIM shtii| pitArAmezvara bhtttt| mahArudranyAsapaddhati (mahArudrapaddhati)- le.- blbhdr| mahArudrapaddhati (gobhilIya) - le.- rAmacandrArya / mahArudrapaddhati (zAMkhAyana ke anusAra) - le.- acaladeva dvivedii| pitA- vtsraaj| I. 16 vIM shtii| mahArudrapaddhati - le.- vedaaNgraay| trigalAbhaTTa ke putra / mahArudrapaddhati (sAmavedAnusAra) - le.- prshuraam| pitAkarNa / sana 1459 meM likhita / zUdrakamalAkara meM ullikhita / mahArudrapaddhati (aparanAma- rudrArcanamaMjarI) - le.- mAlajit (mAlajI) pitA- triglaabhtttt| zrIsthala (gurjaradeza) ke nivAsI / lekhaka kA aparanAma vedaaNgraay| samaya I. 1627-16551 mahArudra (prayoga) paddhati- le.- anaMta dIkSita / inheM yajJopavIta upAdhi thii| pitA- vishvnaath| samaya I. 16 vIM shtii| mahArudrapaddhati - le.- kAzI dIkSita / mahArudrapaddhati (AzvalAyana ke anusAra)- le.- nArAyaNa / mahArudramaMjarI - le.- mAlajI (nAmAntara vedaaNgraay)| pitAtrigalAbhaTTa / zloka- 16001 mahArNava : (karmavipAka) - le.- maandhaataa| madanapAla ke putr| (2) le- pedibhaTTa (pogbhtttt)| pitA- vizvezvara / (prastuta donoM lekhakoM ke graMthoM meM atyadhika sAmya hai|) mahArNavakarmavipAka - zloka- 800 / mahArthaprakAza (yA mahAnayaprakAzaH) - le.- zitikaNTha / zloka- 11611 mahArthamaMjarI (saTIka) - le.- mahezvarAnanda / zloka- 300 / yaha graMtha parimala TIkA ke sAtha anantazayana saMskRta graMthAvalI meM prakAzita ho cukA hai| mahArthamaMjarI para bhadrezvara aura kSemarAja kRta TIkAeM haiN| mahAlakSmI-paddhati - le.- prkaashaand| I. 15 vIM shtii| zloka- 4501 mahAlakSmIpUjAkalpavallI - le.-zrIgoviMda / zloka- 500 / prakAza-41 mahAlakSmIpUjApaddhati - zloka- 200 / mahAlakSmImatabhaTTAraka - umA-mahezvara saMvAdarUpa / yaha mahAmaMtrasAra nAma ke 24000 zlokAtmaka tAMtrika graMtha kA eka aMza hai| prastuta graMtha meM zloka- 1800 aura 10 Ananda hai| mahAlakSmImAhAtmya-vyAkhyAnasamuccaya - le.- gAlava RSi / adhyAya- 161 mahAlakSmIratnakoSa - le.- zaMkarAcArya / brahmA-mahezvara saMvAdarUpa / 262 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yaha taMtra zivajI se devI ko prApta huaa| zloka- 45801 adhyAya- 1051 mahAlakSmIvratam (yA mahAlakSmIcaritam) - le.-zrIrAma kviraaj| adhyAya- 5 / mahAlakSmI-hRdayastotram (mahAlakSmIhRdayam) - zloka- 107 / atharvaNarahasya se gRhiit| mahAliMgayaMtravidhi - zloka- 1001 mahAliMgArcanaprayogavidhi - zivarahasya se gRhIta / mahAvastu (anya nAma- mahAvastu-avadAna) - isa kI racanA saMbhavataH I. pU. 3 rI zatI meM huii| hInayAna tathA mahAyAna saMpradAyoM ke lie yaha graMtha AdaraNIya hai| gadya-padyamayI isa racanA meM buddhacaritra kA nivedana prAcIna graMthoM ke AdhAra para kiyA hai| isake prathama bhAga meM bodhisattva kI vividha caryAoM kA, dvitIya. bhAga meM bodhisattva ke janma se buddhatva prApti taka kA aura tRtIya bhAga meM saMgha ke AraMbha aura vikAsa kA ullekha hai| yaha graMtha sarva prathama, senArTa dvArA mUla saMskRta, tIna bhAgoM meM, perisa meM sampAdita huA (1882 se 1897 ii.)| jonsa dvArA AMgla rUpAntara (1949 se 1956 I.) huA aura DA. rAdhAgovinda vastaka ne devanAgarI saMskaraNa tathA baMgalA anuvAda kiyaa| mahAvAkyadarzanasUtram (kArikAsahita )- sUtra- 399 / kArikA- 5921 mahAvidyA - viSaya- daMSTrAoMse bhISaNa, kRSNavarNA, paMcamukhI, trinetrA, dazabhujA, lambe oThoM vAlI, aruNavastra, khaDga, musala, zUla, mAlA, bANa Adi astroM ko dhAraNa kI huI kAlI devI kI puujaavidhi| mahAvidyAdIpakalpa - ziva-pArvatI sNvaadruup| viSayabrahmasvarUpiNI mahAvidyA ke lie prajvalita dIpadAna vidhi, mahAvidyA ke japa, pUjana aadi| mahAvidyAprakaraNam - le.- nrsiNh| mahAvidyAratnam - le.- hariprasAda maathur| zloka- 969 / mahAvidyAsAracandrodaya - le.- mahanta yogIrAja raajpurii| zloka20301 mahAvidyAsUtram - le.-vAsiSTha gaNapati muni| i. 19-20 vIM shtii| pitA- narasiMha shaastrii| mAtA- narasAMbA / mahAvidyAstuti - zloka- 1001 mahAviSNupUjApaddhati - le.- caitanyagiri / (2) le- akhaNDAnanda / guru- akhnnddaanubhuuti| mahAvIracaritam - mahAkavi bhavabhUti viracita naattk| isake 7 aMka haiM jinameM rAmAyaNa ke pUrvArdha kI kathA varNita hai| rAmacaMdra ko sAdhAnta eka vIra puruSa ke rUpa meM pradarzita karane ke kAraNa isakI abhidhA 'mahAvIracarita' hai| isa nATaka meM bhavabhUti ne mukhya ghaTanAoM kI sUcanA kathopakathana ke mAdhyama se dI hai, tathA kathA ko nATakIyatA pradAna karane ke liye mUla kathA meM parivartana bhI kiyA hai| prAraMbha se hI rAvaNa ko rAma kA virodha karate hue pradarzita kiyA gayA hai, tathA unako naSTa karane ke liye rAvaNa sadA SaDayaMtra karatA rahatA hai| saMkSipta kathA- prathama aMka - meM vizvAmitra ke Azrama meM yajJa meM bhAga lene ke lie janakaputrI sItA aura urmilA ke sAtha kuzadhvaja kA aagmn| vahAM rAma aura lakSmaNa ke parAkrama ko dekha kara ve Azcarya cakita hote haiN| ahilyodhdAra, tATakAvadha, vizvAmitra dvArA rAma-lakSmaNa ko jambhakAstraprApti / rAma dvArA zivadhanuSya kA bhaMga hone para kuzadhvaja dvArA dazaratha ke cAroM putroM ke sAtha apanI cAroM kanyAoM ke vivAha kA prstaav| rAvaNa kA dUta sItA kI maMganI karane AtA hai paraMtu nirAza hokara lauTatA hai| dvitIya aMka - meM parazurAma ke sAtha janaka, unake purohita zatAnaMda aura dazaratha kA roSapUrNa saMvAda hai| parazurAma ke sAtha yuddha karane ke lie rAma udyata hote haiN| caturtha aMka- meM rAma se parAjita huye parazurAma vanagamana karate haiN| zUrpaNakhA mantharA ke zarIra meM praviSTa hokara dazaratha se kaikeyI ke do varoM ke rUpa meM rAma lakSmaNa sItA ko vanavAsa tathA bharata ko rAjya prApti mAMgatI hai| sItA aura lakSmaNa ke sAtha rAma vana ko prayANa karate haiN| paMcama aMka meM jaTAyu se sItAharaNa kA samAcAra jAnakara rAma aura lakSmaNa, sItAnveSaNa karate hue kabaMdha tathA vAli vadha karate haiN| SaSTha aMka - meM hanumAn dvArA laMkAdahana, vAnarasenA sahita rAma kA laMkAgamana, rAkSasoM aura vAnaroM kA yuddha aura rAma dvArA rAvaNavadha kA varNana hai| saptama aMka - meM bibhISaNa kA laMkA meM rAjyAbhiSeka, sItA kI agniparIkSA, rAma kA ayodhyA lauTanA aura vahAM unakA rAjyAbhiSeka varNita hai| mahAvIracarita meM kula 32 arthopakSepaka haiM jinameM 5 viSkambhaka, 26 cUlikAeM aura 1 aMkAsya hai| ____ "mahAvIracarita" bhavabhUti kI prathama racanA hai, ataH usameM nATakIya kuzalatA ke darzana nahIM hote| phira bhI isa nATaka meM saMpUrNa rAmacarita kA yathocita niyojana kara bhavabhUti ne bahuta bar3I pratibhA pradarzita kI hai| padyoM kA bAhulya, isake nATakIya sauMdarya ko girA detA hai| pAtroM ke caritra-citraNa kI dRSTi se yaha nATaka uttama hai| bhavabhUti ne atyaMta sUkSmatA ke sAtha mAnava-jIvana kA citraNa kiyA hai| aMtima (saptama) aMka meM puSpaka-vimAnArUDha rAma dvArA vibhinna pradezoM kA varNana, prakRti-citraNa kI dRSTi se manorama hai| isa para vIrarAghava kI TIkA hai| mahAvIra-purANam - le.- sakalakIrti jainaacaary| I. 17 vIM shtii| isameM jaina tIrthaMkara mahAvIra kA caritra varNita hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 263 For Private and Personal Use Only
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mahAzaktinyAsa - zloka- 3501 (4) mahiSamardinIstotra tathA mahiSamardinI paddhati i.| mahAzaMkhamAlAsaMskAra - zloka- 54 / viSaya- zaktipUjA meM mahiSamardinItaMtra - zaMkara-pArvatI sNvaadruup| paTala 10 / upakaraNabhUta zaMkhamAlA kA lakSaNa, usakA zodhana prakAra, mahiSamardinIstavarahasya-prakAza - le.- jagadIza paMcAnana dhAraNavidhi aadi| bhttttaacaary| yaha mahiSamardinIstava kA vyAkhyAna hai| mahAsiddhAMta - le.- aarybhtttt| I. 8 vIM shtii| viSaya- mahiSamardinIstotra TIkA- le.- kaaliicrnn| jyotissshaastr| mahIpo manunIti colaH - anuvAdaka DA. veM. raaghvn| mUla mahAzivarAtrinirNaya - le. kRssnnraam| kaashmiirnivaasii| tamila kthaa| mahAzaivataMtram (AkAzabhairavakalpa) - umA-mahezvara sNvaadruup|| mahIzUradezAbhyudaya-campU - le.- sItArAma shaastrii| maisUra pradeza isameM prathama kalpa meM 1 se 11 adhyAya, dvitIya kalpa meM 1 sambandhI nivedn| se 15 adhyAya evaM tatIya kalpa meM 1 se 50 adhyAya haiN| mahIzarAbhivaddhi-prabandha-campa - le.- veMkaTarAma shaastrii| maisara yaha atirahasyapUrNa zaivataMtra hai| viSayaka nivedn| mahAzvetA - le.- DA. veMkaTarAma rAghavan (20 vIM shtii)| mahendravijayam (Dima) - le.- pradhAna vengkpp| I. 18 vIM AkAzavANI, madrAsa se prasArita prakSeNaka (operA) / kathAvastu- shtii| zrIrAmapurI ke nivaasii| zrIrAmapurI ke tiruveGgalanAtha zivastuti meM magna mahAzvetA kA vINAgAna sunakara candrApIDa ke mahottsava meM sarvaprathama abhiniit| kathA- samudramanthana ke vismita hotA hai| usake pUchane para mahAzvetA apanA vRttAnta pazcAt amRtaprApti ke lie devoM tathA asuroM meM yuddha hotA use sunAtI hai| hai aura usa yuddha meM mahendra kI vijaya hotI hai| mahASoDhAnyAsa - le.- viruupaakss| zloka- * 2501 mahendrajAlam - le,- pttunaath| zloka- 150 / bAhyamAtRkA-nyAsa bhI isameM sammilita hai| yaha UrdhvAmnAma ke mahezvarataMtra - zloka- 3200 / antargata hai| viSaya- karanyAsa, aMganyAsa Adi kI vidhiyAM / mahezvarollAsa (rUpaka) - le.- rAdhAmaMgala naaraaynn| I. 19 mahAsaMmohanataMtram - zloka- 250 / paTala- 101 viSaya vIM shtii| tAMtrika siddhAMtoM kA vistAra se pratipAdana / mahoDIzatataMtra - pArvatI-paramezvara sNvaadruup| zloka- 500 / mahAsvacchandasArasaMgraha - devii-bhairv-sNvaadruup| paTala- 45 / viSaya-vazIkaraNa, uccATana, mohana, staMbhana, zAntika, pauSTika viSaya- zakti devI kI pUjA ke saMbaMdha meM vistRta vivrnn| Adi vividha tAMtrika karma / inameM unmAdana, vidveSaNa, andhIkaraNa, maMtroddhAra, maMtravidyA, nyAsamaMtra i. mUkIkaraNa, zarIrasaMkocana, stabdhIkaraNa, bhUtajvarotpAdana, zastra mahimamayabhAratam - le.- yatIndravimala caudhurii| racanA sana aura zAstra ko vyartha kara denA, nadI Adi kA jala zoSita 1958 meN| bhArata zAsana nATaka vibhAga ke Azraya meM prAcyavANI karanA, dahI, zahada Adi naSTa kara denA, hAthI, ghoDe Adi dvArA 20-4-59 ko dillI meM abhinIta huaa| aMkasaMkhyA ko kruddha banA denA, sarpa kA viSa naSTa kara denA, vetAla-siddhi, paaNc| bhASA subodha / brahmA, viSNu se lekara zramika varga taka khaDAU kI siddhi Adi bhI kaI vidhiyAM pratipAdara hai| kI bhUmikAeM isameM haiN| dRzyasthalI devaloka se dillI tk| dhyeya hai mAtRbhUmi ke prati prema jgaanaa| gItoM kA prAcurya, mAgadham - sana 1967 se ArA (bihAra) se nemicaMdra zAstrI vaidika, paurANika, islAmI tathA Adhunika bhArata kA darzana / ke sampAdakatva meM yaha patrikA prakAzita ho rahI hai| isameM kRti kA prAyaH abhAva, kintu mAnasika vyApAra tathA bhAvuka arvAcIna kaviyoM kI kRtiyoM kA prakAzana huaa| isakA zailI se yaha nATaka paripluta hai| dAmodara ghATI, mAithana bAMdha, kAlidAsa vizeSAMka mahattvapUrNa hai| bhAkarA-nAMgala, cambala, nAgArjuna sAgara tathA mAcakunda yojanAeM, mAghanandizrAvakAcAra - le.- maaghnndi| jainaacaary| samayavidyuta utpAdana, matsya-pAlana Adi prakalpoM para carcAeM aura I. 12 vIM shtii| bhArata ke navanirmANa ke prati AzAvAda isakI vizeSatAeM haiN| mAghamAhAtmyam - le.- vAsudevAnaMda sarasvatI mahizamaMgalam (bhANa) - le.- naaraaynn| I. 16 vIM zatI / mANavaka-gauravam (rUpaka) . le.-kAlIpada (I. kocIna ke nareza rAjarAja kI icchAnusAra isa bhANa kI racanA 1888-1972) "praNaya-pArijAta" tathA "saMskRta-sAhityapariSat huii| nAyaka anaGgaketu tathA nAyikA anaGgapatAkA ke praNaya patrikA" meM prakAzita / saM.sA. pariSada kI ora se abhinIta / kI kathA / sana 1880 I. meM pAlaghATa se tathA tricUra se prakAzita / aNksNkhyaa-saat| saMskRtiparaka saMvidhAna, rAjataMtra, nIti tathA mahiSamardinIpaMcAMgam - shlok-144| viSaya- (1) mahiSamardinI AzramajIvana kA sUkSma nidarzana, gurubhakti kA stotra-gAna ityAdi paTala, (2) mahiSamardinIkavaca, (dha) mahiSamardinI sahasranAma, isakI vizeSatAeM hai| isakA nAyaka brAhmaNa aura pariveza 264/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tapovana kA hai| tADI pIne vAle kirAta hala jotakara zrAnta kRSIvala i. kA pradarzana bhI isameM hai| kathAsAra- dhaumya RSi dvArA ziSyoM kI kaDI parIkSA lI jAtI hai| hArIta unakA virodha karane ke phalasvarupa Azrama se niSkAsita hotA hai| upamanyu unake dvArA lI gaI sabhI kaThora parIkSAoM meM saphala hotA hai| rAjA dhaumya ko pradhAnAmAtya pada grahaNa karane kI prArthanA karatA hai paraMtu ve nahIM maante| apane ziSya ko pradhAnAmAtya banAte haiN| vaha guru ko upahAra detA hai, paraMtu dhaumya use chAtroM meM vitarita karate haiN| upamanyu "uddAlaka muni" nAma se vikhyAta hotA hai aura hArIta pazcAtApa-dagdha hokara gurukRpA pAtA hai| mAMDUkya upaniSad- yaha alpAkAra unaniSad hai jisameM kula 12 khaMDa yA vAkya haiN| isakA saMpUrNa aMza gadyAtmaka hai jise maMtra bhI kahA jAtA hai| isa upaniSada meM oMkAra kI mArmika vyAkhyA kI gaI hai| oMkAra meM tIna mAtrAyeM haiM, tathA caturtha aMza 'a'- mAtra hotA hai| isake anurUpa hI caitanya kI cAra avasthAeM haiM- jAgarita, svapna, suSupti evaM avyavahArya dazA / inhIM kA Adhipatya dhAraNa kara AtmA bhI cAra prakAra kA hotA hai- vaizvAnara, taijasa, prAjJa tathA prapaMcopazamarUpI ziva / isameM bhUta, bhaviSya, vartamAna tInoM kAloM se atIta sabhI bhAva oMkAra svarUpa batAye gaye haiN| isakA saMbaMdha 'atharvaveda' se hai| isameM yaha batalAyA gayA hai ki oMkAra hI AtmA yA paramAtmA hai| isa para zaMkarAcArya ke dAdAguru gauDapAdAcArya ne "mAMDUkyakArikA' nAmaka suprasiddha bhASya likhA hai| mAtaMgIkrama - le.- kulamaNi zukla (gupt)| mAtaMgIDAmaram - hara-gaurI sNvaadruup| viSaya- uccATana, mAraNa, mohana, vazIkaraNa, AkarSaNa tathA vidveSaNa kA vizeSa varNana / mAtaMgIdIpadAnavidhi - rudrayAmalAntargata, ziva-pArvatI sNvaadruup| viSaya- devI mAtaMgI ke lie prajvalita dIpadAna-vidhi, mAtaMgI ke maMtra, unake RSi, chanda, devatA i.| karanyAsa, aMganyAsa devI-pUjA i. kA vivrnn| mAtaMginIpaddhati - le.- raambhtttt| zloka- 550 / mAtaMgIpaMcAMgam - zloka- 353 | mAtaMgImaMtrapaddhati - zivAnandabhaTTa / mAtaMgIprayoga - zloka- 164 / mAtaMgIzyAmAkalpa - zloka- 115 / mAtRkAkavacam (nAmAntara-mAtRkAzrIjaganmaMgala) - cintAmaNi-taMtrAntargata / devI- Izvara sNvaadruup| viSaya- zarIra ke vibhinna aMgoM kI rakSA ke lie vibhinna vargoM kA viniyog| mAtRkAkezavanighaNTu - le.-mahIdhara / mAtRkAkoSa - le.- zrImaccaturbhujAcArya- ziSya / zloka-2701 yaha mAtRkA koSa saba koSoM meM paramottama hai| isake dhAraNa se manuSya maMtroddhAraNa meM samartha hotA hai| isameM akArAdi akSaroM ke mAMtrika paryAya kahe gaye haiN| mAtRkAcakraviveka - le.- svtNtraanndnaath| isameM (1) tAtparyaviveka, (2) suSuptiviveka, (3) svapraviveka, (4) jAgradviveka, (5) turyaviveka aura (6) mAtRkAcakrasaMgraha nAmaka chaha khaMDa haiN| viSaya- varNamAlikA kI pratinidhibhUta zakti devI kA paramarahasya evaM maatRkaarthsvruup| mAtRkAcakraviveka-vyAkhyA - le.- zivAnanda / mAtRkAcakraviveka nAma kA nibaMdha paramparA dvArA prApta mahAmaMtroM ke arthopadeza meM atyaMta zlAghya mAnA gayA hai| zivAnanda ne isa para subodha vRtti likhI hai| mAtRkAnighaNTu - (1) le.- mhiidaas| zloka- 6311 (2) mahIdharAcAryakRta, zloka- 55, (3) naamaantrtNtrkosh| shlok831| le.- ajnyaat| (4) le.- AnandatIrtha / (5) le.paramahaMsa AcArya- viSaya mAtRkAbIja nirUpaNa / (6) le.- nRsiNh| mAtRkAbhedataMtram - caNDikA - zaMkara sNvaadruup| paTala- 14 / zloka- 586 | viSaya- sonA-cAMdI banAne ke upAya / santAnotpatti ke niym| kuNDalinI bhogoM ko bhogatI hai jIva nahIM, aisA vicAra kara bhojana karane se mokSa-sAdhana hotA hai, yaha pratipAdana / deha ke bhItara sthita kuNDa Adi zivanirmAlya kI agrAhyatA meM hetu / madya-pAna kI prshNsaa| pArada-bhasma karane ke upAya aura pArada-bhasma kI mhimaa| caMdra aura sUrya ke grahaNa kA rhsy| cAmuNDA ke maMtra aura usakI ArAdhanA vidhi| tripurA ke maMtra, pUjA, stotra i. kA pratipAdana / pArada ke zivaliMga kA mAhAtmya i.| mAtRgotranirNaya - (1) le.- naaraaynn| (2) le.laugaakssibhaaskr| pitaa-mudgl| viSaya- mAdhyaMdinIya brAhmaNoM meM vivAha ke lie mAtRgotra kA varjana / mAtRtattvaprakAza - le.- brahmazrI kapAlI shaastrii| zrI araviMda ke "phora pAvarsa oNpha dI madara" kAvya kA saMskRta anuvAda / mAtRbhUzatakam - le.- zrIdhara veNkttesh| I. 18 vIM shtii| gIti kaavy| mAtRkArNavanighaNTu - le.-bhAnu dIkSita / pitA- nArAyaNa dIkSita / (naamaantr-maatRkaavrnnn-sNgrh)| mAtRsadbhAva (yA mAtRkAsadbhAvaH) - zloka- 3150 / saba yAmaloM kA sArasaMgraha-rUpa grNth| viSaya- pUjA ke vibhinna prakAra, nyAsa, mudrA i. ke vibhinna prakAroM ke lkssnn| puSpikA meM isake 27 paTala nirdezita haiN| mAtRstotram - le.- satyavrata zarmA, sAhityAcArya (paMjAba nivaasii)| mAtrAdizrAddhanirNaya - le.-kokil| mAthuram - guruprasanna bhaTTAcArya (janma- 1882) / khnnddkaavy)| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 265 For Private and Personal Use Only
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mAdhavacaMpU - le.- rAmadeva ciraMjIva bhttttaacaary| I. 16 vIM shtii| isa caMpU kAvya meM 5 ucchvAsa haiN| isameM kavi ne mAdhava va kalAvatI kI praNaya-gAthA kA zRMgArika varNana kiyA hai| isameM praNaya kI samagra dazAeM tathA zrRMgAra ke saMpUrNa sAdhana varNita haiN| isake mAdhava kalpita na hokara zrIkRSNa hI haiN| mAdhava-nidAnam (rogavinizcaya) - le.- maadhv| I. 7 vIM shtii| Adhunika yuga meM yaha roga-nidAna kA atyaMta lokapriya graMtha mAnA jAtA hai- "nidAne mAdhavaH shresstth"| graMthakartA mAdhava ne isakA nAma "rogavinizcaya" rakhA thA para kAlAMtara meM yaha "mAdhavanidAna" ke hI nAma se vikhyAta huaa| graMthakAra ne graMthAraMbha meM batAyA hai ki aneka zAstroM ke jJAna se rahita vyaktiyoM ke liye isa graMtha kI racanA kI gaI haiM (maa.ni.3)| "mAdhavanidAna" kI do prasiddha TIkAeM haiM :1) zrIvijayarakSita va unake ziSya zrIkaMTha kRta madhukoza TIkA tathA (2) vAcaspati vaidya kRta AtaMkadarpaNa TIkA / "mAdhavanidAna" ke 3 hindI anuvAda prApta hote haiM- 1) mAdhava nidAna-madhukoSa saMskRta evaM vidyotinI hiMdI TIkA- sudarzana zAstrI 2) manoramA hiMdI vyAkhyA 3) sarvAgasuMdarI hindI TIkA / mAdhava-mahotsavam - le.- jIva gosvAmI (za. 15-16) vaiSNava paramparA meM prasiddha kaavy| mAdhava-sAdhanA (nATaka) - le.- nRtyagopAla kvirtn| I. 19 vIM shtii| mAdhava-svAtaMtryam (nATaka) - le.- gopInAtha daadhiic| jypurvaasii| racanA san 1883 ii.meN| prathama abhinaya jayapura ke rAmIlAlA maidAna meM rAmaprakAza nATyazAlA meM huaa| aMka saMkhyA saat| prAkRta ke rUpa meM hindI tathA vrajabolI kA prayoga kiyA hai| bhASA pAtrAnusArI hai| vizeSatAeM- rAjanItika uthalaputhala ke citraNa meM aMgrejI zabdoM ke lie saMskRta zabdoM kA gtthn| aMka aneka dRzyoM meM vibhaajit| kathAsArakAnticandra nAmaka amAtya kI niyukti ke pazcAt jayapuranareza rAmasiMha kI mRtyu hotI hai| bhUtapUrva pradhAna amAtya phatehasiMha duSTa tathA avizvasanIya hai| vaha kAnticandra ko phaMsAnA cAhatA hai, paraMtu kAnticaMdra bhI satarka haiN| mRta rAmasiMha ke bAlyakAla meM zivasiMha (pradhAna amAtya) tathA lakSmaNasiMha (senApati) ne jayapura meM aMgrejI kA praveza karAkara usakA mahattva baDhAyA hai| mahArAnI unake putra vijayasiMha tathA goviMdasiMha ko maMtrI banAnA cAhatI hai, paraMtu mukhya amAtya pada ke kaI pratyAzI haiN| unameM se eka raghunAthasiMha, kAnticandra ke virodha meM hai| mahArAnI kI icchAnusAra aMgreja krAsaphorDa jayapura hathiyAne hetu AyA hai| phatehasiMha cAhatA hai ki krAsaphorDa rAjakIya sattA usIko saupe / kAnticandra tyAgapatra detA hai, paraMtu krAsaphorDa use asvIkAra karatA hai| phatehasiMha vRndAvana ke brahmacArI gopAla kI sahAyatA se kAnticandra ke viruddha jhUThe Aropa maDha kara mahArAja mAdhavasiMha ko usake viruddha khaDA karane kA SaDayaMtra racatA hai| govindasiMha kAnticandra kI kSamatA se prabhAvita hai, paraMtu raghunAthasiMha use samajhAtA hai ki kAnticandra svArthI hai, ataH use haTAnA caahiye| tatpazcAt phatehasiMha ko bhI ukhADa kara govindasiMha maMtrI bana sakatA hai| phatehasiMha mahArAja mAdhavasiMha ko prasanna kara kAnticandra ko padacyuta karane ke liye prayatna karatA hai| kAnticandra guptacaroM dvArA isa SaDayantra kI sUcanA pAtA hai| vaha raghunAthasiMha ko cArAdhyakSa pada se haTAne hetu kraoNsaphorDa se kaha kara kisI uMce pada para niyukta karane kI socatA hai| mahArAnI vikToriyA ke zAsanAdeza se mahArAja mAdhavasiMha sarvatantra-svatantra banate haiM parantu ejeMTa kA parAmarza anivArya hai| ejeMTa zekhAvata ziromaNi ajitasiMha ko prArthita suvidhAeM pradAna karatA hai, jise phatehasiMha ne ukasAyA thaa| isa avasara para goviMdasiMha kI ayogyatA aura kAnticandra kI yogyatA pramANita hotI hai, aura kAnticaMdra ko sarvAdhikAra milate haiN| vaha phatehasiMha ko vaza karane kI yojanA banAtA hai| anta meM kAnticandra kI yojanAeM saphala hokara, mAdhavasiMha ko svataMtratA aura ke. jI. sI. es. Ara. kI upAdhi milatI hai| mAdhavAnala (kathA) - le.- aannddhr| 10 vIM shtii| mAdhavIyasAroddhAra - le.- rAmakRSNa dIkSita / nArAyaNa ke putra / mahArAjAdhirAja lakSmaNacaMdra ke lie likhita, parAzaramAdhavIya kA yaha eka aMza hai| samaya - lagabhaga 1575-1600 I. mAdhavI-vasantam (rUpaka) - le.- TI. gaNapati zAstrI (I. 19 vIM shtii)| mAdhavIyA dhAtuvRtti (athavA dhAtuvRtti) - le.- sAyaNAcArya / I. 14 vIM shtii| jyeSTha bhrAtA mAdhava ke gauravArtha unake nAma para pANinIya dhAtupATha para lekhaka ne yaha vRtti likhI hai| isa vRtti meM do sthAnoM para aise kucha pATha upalabdha hote haiM jinase isa vRttigraMtha ke lekhaka kA nAma yajJanArAyaNa pratIta hotA hai| maitreyarakSita aura kSIrasvAmI kI dhAtuvRttiyoM meM pratyeka dhAtu ke Nijanta, sannanta, yaGanta Adi prakriyAyoM ke rUpa pradarzita nahIM kie| mAdhavIyA dhAtuvRtti meM prAyaH sabhI dhAtuoM ke ve rUpa pradarzita kie haiM aura jina rUpoM ke viSaya meM vidvAnoM meM matabheda haiM, unake viSaya meM prAcIna AcAryoM ke vividha matoM ko udhdRta karake, apanA nirNAyAtmaka mata likhA hai| aneka sthAnoM para atisUkSma vicAroM kI carcA hai| jo loga ArSakrama se hI pANinIya tantra kA adhyayana-adhyApana karanA cAhate haiM unake lie yaha dhAtuvRtti kAzikA ke samAna parama sahAyaka haiN| mAdhavollAsa - le.- rghunndn| mAdhyandinazAkhA - isa samaya zukla yajurveda kI mAdhyandina zAkhA hI sabase adhika paDhI jAtI hai| kAzmIra, paMjAba, rAjasthAna, gujarAta, mahArASTra, baMgAla, bihAra, uttarapradeza meM prAyaH isa zAkhA kA pracAra hai| isa zAkhA kI saMhitA aura brAhmaNa 266 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir upalabdha haiN| mantroM kI kula saMkhyA 1975 / isa viSaya meM anyAnya mata milate hai| mAdhyandinoM kA koI zrauta aura gRhya kabhI thA yA nahIM, yaha nizcita nahIM kahA jA sktaa| mAdhyandina ke nAma se do zikSA grantha chape haiM, jinakA kAlanirNaya anizcita hai| mAdhyandinIyAcArasaMgrahadIpikA - le.- padAnAbha / mAdhyamikakArikA - le.- bauddha dArzanika naagaarjun| yaha bhAratIya dArzanikoM meM mAnyatAprApta pradhAna kRti hai| isa saMskRta chandobaddha racanA ko "mAdhyamika zAstra" bhI kahate haiN| 27 prakaraNa, 400 kaarikaaeN| isa para bhavya, candrakIrti, buddhapAlita, viveka tathA svayaM nAgArjuna ne TIkA likhI hai| apanI hI dArzanika racanA para TIkA likhane kI paramparA isI ne Arambha kii| kucha vRttiyAM tibbatI anuvAda meM upalabdha haiN| mahAyAna - pantha ke zUnyavAda kA vivecana graMtha kA uddezya hai| mAdhyamikakArikAvyAkhyA - le.- bhvvivek| yaha bauddhoM ke zUnyavAda para svataMtra sA graMtha hai| cInI tathA tibbatI anuvAdoM se yaha jJAta hai| mAdhyamika-hastavAla-prakaraNam (athavA muSTiprakaraNam) - le.- bauddhapaMDita aarydev| kevala 6 kArikAoM kI yaha laghu kRti hai| prathama pAMca kArikAoM meM vizva ke mAyika rUpa kA vivecana tathA chaThavIM meM paramArtha nirUpaNa hai| diGnAga ne isa para TIkA likhI hai| TaoNmasa ne tibbatI tathA cInI anuvAda para se ise saMskRta rUpa dene kA prayAsa kiyA hai| mAdhyamikAvatAra - le.- cndrkiirti| zUnyavAda ke vistRta vivecana kI yaha maulika racanA hai| isakA kevala tibbatI anuvAda upalabdha hai| DaoN. posina dvArA sampAdita tathA anuvAdita / mAdhvamukhAlaMkAra - le.- vanamAlI mishr| mAdhvasiddhAntasAra - le.- vedagarbha pdmnaabhaacaary| mAnamaMdirastha-yaMtra-varNanam - le.- nRsiMha (bApUdeva) I. 19 vIM shtii| viSaya - jyotiSazAstra / mAnavagRhyasUtram - isake puruSa nAmaka do bhAga haiN| bhUmikA meM yaha ullekha milatA hai ki yaha graMtha lekhaka ne likhA taba kisI saMvat ke 100 varSa bIta cuke the| isa para bhaTTa aSTAvakra kI TIkA hai, jisa meM yAjJavalkya, gautama, parAzara, baijavApa, zabarasvAmI, bhadrakumAra evaM svayaM bhaTTa aSTAvakra ke ullekha hai| gAyakavADa orieMTala sIrIja meM prakAzita / mAnavadharmaprakAza - san 1891 meM prayAga se prakAzita saMskRta-hindI bhASA kI isa patrikA kA saMpAdana bhImasena zarmA karate the| mAnavadharmazAstram - (dekhie "manusmRti") mAnavadharmasAra - le.- DaoN. bhgvaandaas| vArANasI nivaasii| mAnavaprajApatIyam - le.- ravIndrakumAra shrmaa| 160 zlokoM kA kaavy| mAnavazAkhA (kRSNa yajurvedIya) - yaha sautra zAkhA hai| arthAt isa zAkhA kI saMhitA yA brAhmaNa nhiiN| isa zAkhA kA zrauta va gRhya sUtra chapa cukA hai| inake- zrauta-gRhya ke aneka pariziSTa haiN| mAnavIyajJAna viSayaka zAstram - mUla "ese kansaniMga hyUmana aMDarasTaiMDiMga" (lAka likhit)| vArANasI ke kisI aprasiddha vidvAn ne isakA anuvAda kiyA hai| mAnavedacampUbhAratam - le.- kAlikatanareza mAnaveda (eralapaTTI) mAnasatattvam - le.- DaoN. shyaamshaastrii| viSaya - pAzcAtya mnovijnyaan| 1929 meM prakAzita / mAnasapUjanam- le.- vijyraamaacaary| guru-caturbhujAcArya / zloka-4501 viSaya - jayadurgAstotra / mAnasaraMjanI - le.- vllbh| siddhAntakaumudI kI ttiikaa| mAnasAgarI paddhati - le.- mAnasiMha / mAnasAyurveda - le.- prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja / vidrbhnivaasii| mAnasAra - yaha vAstuzAstra para dakSiNa bhAratIya paddhati kA adhikRta graMtha mAnA jAtA hai| racayitA kI nizcita jAnakArI upalabdha nahIM hai| kisI vAstuvizArada agastya kA nAma "mAna" thA, ataH yaha graMtha unhoMne racA hogaa| "mAnasAra" meM vAstu viSayaka sabhI zilpoM kA samAveza hai tathA tatsambandhI jAnakArI vistRta rUpa se dI gaI hai| isake kula 50 adhyAya haiN| isakA racanAkAla zrI. bhaTTAcArya ke matAnusAra I. sa. 11 vIM zatI mAnA gayA hai| DaoN. prasannakumAra AcArya ke matAnusAra zilpazAstra viSayaka yaha prAcInatama graMtha hai| isa ke 13 adhyAyoM meM vAstuoM kA vargIkaraNa, bhUmiparIkSaNa, zaMkusthApana, padavinyAsa, balikarma vidhAna, nagara evaM durgasthApanA garbhavinyAsa-vidhAna, adhiSThAnavidhAna, stambhalakSaNa, prastaravidhAna, saMdhikarma vidhAna, vimAnalakSaNa, sopAnalakSaNa, ekatala-dvAdazatala bhavana, prAkAra-vidhAna, maMdira aura pArivArika devAyatana, gopura-vidhAna, maNDapavidhAna, maMjhilanirmANa, gRhamAnasthAna, gRhapraveza, dvArasthAna, dvAramAna rAjaharmya, rathalakSaNa, zayanAgAra, toraNadvAra, madhyaraMga, kAcavRkSa (zobhAvRkSa) maulilakSaNa, upaskara, zaktidevatA, jaina-bauddha pratimAe, saptarSi, cha: prakAra ke yakSa vidyAdhara, cAra prakAra ke bhakta, haMsa, garuDa, nandI, siMha, ityAdi pratimAeM, nirmANa meM doSa, madhUcchiSTa-vidhAna, nayanonmIlana vidhAna ityAdi zilpazAstra viSayaka mahattvapUrNa viSayoM kA paricaya savistara upalabdha hotA hai| bhAratIya zilpazAstraviSayaka vAGmaya meM mAnasAra eka jJAnakoza sA graMtha hai| DaoN. prasannakumAra AcArya ne mAnasAra sIrIja ke 72 khaNDoM meM isa graMtha kA sAMgopAMga paricaya prakAzita kiyA hai| 1927 meM "DikzanarI oNpha hindu ArkiTekcara" meM mAnasAra tathA anya zilpazAstraviSayaka graMthoM meM upalabdha zilpazAstraviSayaka pAribhASika zabdAvalI DaoN. saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 267 For Private and Personal Use Only
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir shtaa| AcArya ne prakAzita kI hai| mAnasiMha * le.- bhAratacandra gy| I. 18 vIM shtii| mAnasollAsa - le.- somezvara (yA bhUloka malla) zloka - 2500| viSaya - saMgIta, vAdya tathA saMgIta kI navIna racanA aura usakA vivrnn| mAnasollAsa - (mAnasollAsa-vRttAntAkhya TIkA sahita) yaha zrI zrIzaMkarAcArya kRta dakSiNAmUrti kI stuti para vyAkhyAna hai| dUsarA mAnasollAsavRttAnta pUrva vyAkhyAna kI vyAkhyA hai| pUrva vyAkhyAkAra haiM zaMkarAcArya ke ziSya vizvarUpAcArya aura dvitIya vyAkhyAkAra haiM rAmatIrtha / mAyAjAlam (AkhyAyikA) - lekhikA - kSamA raav| muMbaI nivaasii| mAyAjAlam - le.- lIlA-rAva dayAla / kSamA rAva kI kanyA / mAtA kI likhita kathA para AdhArita ruupk| isameM nATya tathA kArya (ekzana) kA abhAva hai| dhUtoM ke caMgula meM phaMsI cAra kanyAoM-mugdhA, mandA, mohinI tathA dayA kI karuNa gAthA isameM aMkita kI hai| mAyAtantram - hara-pArvatI sNvaadruup| paTala - 17 / viSaya - bhAvAdinirUpaNa, bhuvanezvarI kavaca, caNDIpAThavidhi, caNDIpATha-phala i.| divya, pazu aura vIra ina tIna bhAvoM kA nirUpaNa tathA kaliyuga meM jJAnopAya kA niruupnn| mAyAbIjakalpa - le.- zaktidAsa / mAyAvAdakhaMDanam - le.- mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| isa nibaMdha ke nAma se hI usake svarUpa kA paricaya milatA hai| tattvasaMkhyAna aura tatvaviveka meM dvaitamata ke anusAra padArtho kI gaNanA evaM vargIkaraNa hai| isameM advaita vedAnta ke siddhAnta kA nirUpaNa kara usakA prakhara khaMDana kiyA gayA hai| vizvAsa kiyA jAtA hai ki apane samaya ke mAnya advaitI vidvAn puMDarIkapurI evaM pakSatIrtha ke sAtha zAstrArtha kara unheM parAjita karane ke avasara para madhvAcArya ne inhI tarkoM kA prayoga kiyA thaa| ataH isa nibaMdha kA aitihAsika mahattva bhI hai| madhvAcArya dvArA likhita 'dazaprakaraNam' (dasa nibaMdhoM kA saMgraha) meM se yaha eka mahattvapUrNa nibaMdha hai| mArIcavadham - le.- kavIndra paramAnanda shrmaa| lakSmaNagaDha ke RSikula nivaasii| 19-20 shtaabdii| lekhanakane saMpUrNa kAvyamaya rAmacaritra kI racanA kI, usake bhAgoM meM se yaha eka hai| (zeSa bhAga anyatra ullikhita haiN)| mArutivijayacaMpU - le.- raghunAtha kavi (yA kuppAbhaTTa raghunAtha) samaya- I. 17 vIM zatI ke aas-paas| isameM kavi ne 7 stabakoM meM vAlmIki rAmAyaNa ke suMdara-kAMDa kI kathA kA varNana kiyA hai| kavi kA mukhya uddezya hanumAnajI ke kAryo kI mahattA pradarzita karanA hai| isake zlokoM kA saMkhyA 436 hai| graMtha ke Arambha meM gaNeza tathA hanumAn kI vaMdanA kI gaI hai| mArutizatakam - le.- ma. ma. rAmAvatAra shrmaa| kAzI meM prkaashit| mArkaNDeyapurANam - paurANika krama se 7 vAM puraann| mArkaNDeya RSi ke nAma se abhihita hone ke kAraNa ise "mArkaNDeya purANa" kahA jAtA hai| isa purANa meM mahAmuni mArkaNDeya vaktA haiN| isa purANa meM sahasra zloka va 138 adhyAya haiN| "nArada purANa" kI viSaya-sUcI ke anusAra isake 31 veM adhyAya ke bAda ikSvAku-carita, tulasI-carita, rAma-kathA, kuza-vaMza, soma-vaMza, pururavA, nahuSa tathA yayAti kA vRttAMta, zrIkRSNa kI lIlAeM, dvArikA carita, va mArkaNDeya kA carita, varNita haiN| isa purANa meM agni, sUrya tathA prasiddha vaidika devatAoM kI aneka sthAnoM para stuti kI gaI hai, aura unake saMbaMdha meM aneka AkhyAna prastuta kiye gaye haiN| isake katipatha aMzoM kA "mahAbhArata" ke sAtha atyaMta nikaTa kA saMbaMdha hai| isakA prAraMbha "mahAbhArata" kathA viSayaka 4 praznoM se hI hotA hai, jinake uttara "mahAbhArata" meM bhI nahIM haiN| prathama prazna draupadI ke paMcapatitva se saMbaMddha hai, va aMtima (cauthe) prazna meM usake putroM kA yuvAvasthA meM mara jAne kA kAraNa pUchA gayA hai| ina praznoM ke uttara mArkaNDeya ne svayaM na dekara, 4 pakSiyoM dvArA dilavAye haiN| isa purANa meM aneka AkhyAnoM ke atirikta gRhastha-dharma, zrAddha, dainikacaryA, nityakrama, vrata evaM uttsava ke saMbaMdha meM bhI vicAra prakaTa kiye gae haiM tathA 36 veM se 43 veM taka ke 8 adhyAyoM meM yoga kA vistArapUrvaka varNana hai| "mArkaNDeya purANa" ke aMtargata, "durgAsaptazatI" nAmaka eka svataMtra graMtha hai, jisake 3 vibhAga haiN| isake pUrva meM madhukaiTabha-vadha, madhyamacarita meM mahiSAsura-vadha va uttara carita meM zubha-nizuMbha tathA unake caMDa-muMDa va raktabIja nAmaka senApatiyoM ke vadha kA varNana hai| isa saptazatI meM durgA yA devI ko, vizva kI mUlabhUta zakti ke rUpa meM varNita kiyA gayA hai tathA devI ko hI vizva kI mUla citizakti mAnA gayA hai| Adhunika vidvAnoM ne ise guptakAla kI racanA mAnA hai| DaoN. vAsudevazaraNa agravAla ke anusAra isa purANa meM tayugIna jIvana kI avasthA, bhAvanAeM, karma, dharma, AcAravicAra Adi taraMgita dikhAI dete haiN| isameM batalAyA gayA hai ki mAnava meM vaha zakti hai, jo devatAoM meM bhI durlabha hai| karma-bala ke Adhikya ke kAraNa hI devatA bhI manuSya kA zarIra dhAraNa kara pRthvI para Ane kI icchA karate haiN| isa purANa meM viSNu ko karmazIla devatA tathA bhArata deza ko karmazIla deza mAnA gayA hai| mArkaNDa-vijayam - le.- i. su. sundraary| za. 20 / kAMcIkAmakoTi pIThAdhipati zaMkarAcArya ke Adeza se racita naattk| saMskRta sAhitya pariSad ke vArSika utsava meM abhinIta / pradhAna rs-bhkti| zivabhakta mArkaNDeya kI kathA isakA viSaya 268/ saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hai| aMkasaMkhyA-chaha / mArkaNDeyodayam - le.- veMkaTasUri / mArkalikhitaH sasaMvAdaH - yaha bAibala kA anavAda hai| san 1878 me baeNpTisTa mizana mudraNAlaya (kalakattA) se prakAzita / mArgadAyinI - le.- ke. veGkaTaratnam pntlu| "akSarasAMkhya" nAmaka navIna sidhdAnta ke pratipAdana kA prayAsa lekhaka ne kiyA hai| mArgasahAyacaMpU - le.- navanIta kvi| I. 17 vIM shtii| isa caMpUkAvya me 6 AzvAsoM meM ArkATa jilAMtargata viraMcipurama . grAma ke ziva-maMdira ke devatA mArgasAhAya kI pUjA varNita hai| upasaMhAra me kavi ne spaSTa kiyA hai ki isa caMpU meM mArgasahAyadeva ke pracalita AkhyAna ko AdhAra banAyA gayA hai| marjinA-cAturyam - le.- DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya / kalakattA AkAzavANI se prsaarit| alIbAbA aura cAlIsa cora kA kathAnaka isa saMgItikA kA viSaya hai| mArtaNDArcanacandrikA - le.- mukundlaal| mAlatI - le.- klyaannmll| I. 17 vIM shtii| meghadUta kI vyaakhyaa| mAlatI-mAdhavam - (prakaraNa) - le. bhavabhUti / saMkSipta kathA - le.- prathama aMka me mAdhava madanodyAna meM mAlatI ko dekhakara kAmAsakta ho jAtA hai| kalahaMsa mAlatInirmita mAdhava kA citra mAdhava ko dikhAtA hai| mAdhava bhI citraphalaka para mAlatI kA citra banA detA hai| dvitIya aMka meM jJAta hotA hai kI mAlatI ke pitA bhUrivasu, naMdana ke sAtha mAlatI kA vivAha nizcita karate haiN| yaha jAnakara kAmandakI, mAlatI aura mAdhava kI paraspara anurakti dekhakara, unakA gAMdharva padhdati se vivAha karAne kA nirNaya letI hai| tRtIya aMka meM kAmandakI aura lavaMgikA, mAlatI aura mAdhava ko eka dUsare kI virahadazA ke bAre meM batA kara unakI kAmabhAvanA ko uddIpta karatI haiN| caturtha aMka meM mAdhava, mAlatI aura naMdana ke vivAha ke bAre meM jAnakara duHkhI hotA hai aura naramAMsa vikraya kA nizcaya karatA hai| paMcama aMka meM kapAlakuNDalA nAmaka tAMtrika yoginI, mAlatI kA apaharaNa karake karAlA devI ke maMdira meM le jAtI hai, aura aghoraghaMTa nAmaka tAMtrika, mAlatI ko devI ko bali caDhAnA cAhatA hai| mAdhava vahIM pahucakara mAlatI ko bacAtA hai| SaSThama aMka meM kAmandakI, mAdhava aura mAlatI kA gAMdharva vivAha karAtI hai| saptama aMka meM mAlatI kA veSa dhAraNa kie hue makaranda ke sAtha naMdana kI zAdI hotI hai aura naMdana ke mAlatI ke bhavana cale jAne para makaranda apane svarUpa ko prakaTa kara premikA madayantikA ko lekara calA jAtA hai| aSTama aMka meM kapAlakuNDalA mAlatI kA apaharaNa kara letI hai| navama aMka meM mAlatI ke viyoga se vyAkula hokara mAdhava AsannamaraNa avasthA meM pahuMca jAtA hai, tabhI saudAminI (kAmandakI kI ziSyA) Akara mAlatI ke jIvita hone kA samAcAra detI hai| dazama aMka meM mAdhavAdi sabhI ko lekara nagara meM Akara, agniprevaza ke lie udyata bhUrivasu ko, bacAte haiN| bhUrivasu mAlatI-mAdhava kA vivAha kara dete haiN| isa prakaraNa meM kula unnIsa arthopakSepaka haiN| inameM se 4 viSkambhaka 4 pravezaka, 9 cUlikAeM haiN| aMkAsya aura aMkAvatAra hai| TIkA tathA TIkAkAra - (1) dharAnanda, (2) jagaddhara, (3) tripurAri, (4) mAnAMka, (5) rAghavabhaTTa (6) nArAyaNa, (7) prAkRtAcArya, (8) je. vidyAsAgara, (9) pUrNasarasvatI, (10) kuNjvihaarii| maithilazarmA dvArA likhita saMkSipta padyamaya mAlatI-mAdhava-kathA bhI hai| mAlavamayUra - san 1946 meM madhyapradeza ke mandasaura se DA. rudradeva tripAThI ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isakA vArSika mUlya 5 ru. thaa| isameM laghu kAvya, samasyA, hAsyavyaMga, vaijJAnika viSayoM para nibaMdha Adi prakAzita hote the| isakI eka vizeSatA yaha thI ki tatkAlIna calacitroM ke gItoM kA usI laya aura dhvani meM saMskRta anuvAda bhI prakAzita hotA thaa| isakA prakAzana pAMca varSoM bAda sthagita ho gyaa| isake mAlavAMka, holikAMka, vinodinI aMka Adi vizeSa lokapriya rhe| mAlavikAgnimitram - le.- mahAkavi kaalidaas| saMkSipta kathA- prathama aMka meM rAjA agnimitra mAlavikA ke darzana ke lie Atura hotA hai| taba vidUSaka isake liye upAya ke rUpa meM gaNadAsa aura haradatta nAmaka donoM nATyAcAryoM meM zreSThatA viSayaka vivAda upasthita kara detA hai| unameM zreSThatA kA nirNaya unakI ziSyAoM ke nRtyapradarzana se karane kA nizcaya kiyA jAtA hai| dvitIya aMka meM nRtyazAlA meM gaNadAsa kI ziSyA mAlavikA nRtya pradarzita karatI hai| rAjA use dekhakara mugdha ho jAtA hai| tRtIya aMka meM azoka vRkSa ke dohada ke lie bakulAvalikA ke sAtha upasthita mAlavikA se rAjA kI prathama bheMTa hotI hai, para vahAM irAvatI ke Ane se vighna par3atA hai| caturtha aMka meM krudhda irAvatI devI dhAriNI ko batAkara mAlavikA aura bakulAvalikA ko bandIgRha meM DAla detI hai, kintu vidUSaka caturAI se donoM ko mukta karake rAjA se unakI bheMTa karavAtA hai| irAvatI punaH vahAM AtI hai| paMcama aMka meM dhAriNI mAlavikA kRta dohada se azoka ke puSpita hone aura apane putra vasumitra kI azvamegha yajJa kI vijaya se prasanna hokara rAjA ko upahAra ke rUpa meM mAlavikA ko denA cAhatI hai| rAjasabhA meM upasthita mAlavikA ko mAdhavasena dvArA rAjA ke lie bhejI gaI do zilpikAeM pahacAna letI haiN| taba kauzikI mAlivikA ke vAstavika rUpa ko prakaTa karatI hai| dhAriNI prasanna hokara mAlavikA ko sadA ke lie rAjA ko samarpita karatI hai| mAlavikAgnimamitra meM kula 8 arthopakSepaka haiN| jinameM eka viSkambhaka 2 pravezaka, 4 cUlikAeM aura / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 269 For Private and Personal Use Only
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aMkAvatAra hai| isa rUpaka meM 5 aMka haiM, kiMtu kathAvastu ke saMvidhAna kI dRSTi se yaha kRti "nATaka" na hokara "nATikA" hai, kyoMki isameM kathA-vastu rAjaprasAda evaM pramodavana ke sImita kSetra meM hI ghaTita hotI haiN| isakA mukhya varNya-viSaya praNaya-kathA hai| zAstrIya dRSTi se zuMgavaMzIya rAjA agnimitra dhIrodAtta nAyaka hai, para use dhIralalita hI mAnA jaavegaa| isakA aMgI rasa zrRMgAra hai tathA vidUSaka kI uktiyoM ke dvArA hAsyarasa kI sRSTi huI hai| isameM 5 aMkoM ko choDa anya tattva nATikA ke hI hai| (nATikA meM 4 aMka hote haiM) yaha nATaka lezataH aitihAsika hai| isameM kAlidAsa ne kucha aitihAsika ghaTanAoM kA kuzalapUrvaka samAveza kiyA hai| isakI bhASA manohara va cittAkarSaka hai| bIca-bIca meM vinodapUrNa zleSoktiyoM kA samAveza kara, saMvAdoM ko adhika AkarSaka banAyA gayA hai| TIkAkAra- 1. kATayavema, 2) nIlakaNTha, 3) vIrarAghava, 4) mRtyuMjaya niHzaMka, 5) tarkavAcaspati 6) zrIkaNTha, 7) parIkSita kuMjutrI raajaa| mAlA- le.- paramAnanda cakravartI (I. 12 vIM zatI) amarakoza para ttiikaa| mAlA-bhaviSyam - le.- skanda zaMkara khot| nAgapura se prakAzita / muMbaI ke jIvana kA parihAsapUrNa citraNa isa laghunATaka kA viSaya hai| mAlAmantramaNiprabhA - le.- koMkaNastha rNgnaath| zlokalagabhaga 500 / yaha zrIvidyAvivaraNamAlAmaMtra kI vyAkhyA hai| yaha tripurArNava ke antargata mAlA maMtroddhAra nAmaka 18 veM taraMga ke aMtargata hai| mAlinIvijayam (nAmAntara-zrIpUrvazAstra) - mAlinImata trikazAstra kA sAra hai| trikazAstra-daza zivAgama, aSTAdaza rudrAgama aura catuHSaSTi bhairavAgama kA sAra hai| mAlinIvijayavartikam - le.- abhinvgupt| yaha mAlinIvijayataMtra kI prathama kArikA kA vyAkhyAna hai| mAlinIzatakam - le.- pArithIyura kRSNa / I. 19 vIM shtii| mAsanirNaya - le.- bhaTToji / mAsapravezasAriNI - le.- dinakara / mAsamImAMsA - le.- gokuladAsa (yA gokulanAtha) mahAmahopAdhyAya I. 17 vIM shtii| cAMdra, saura, sAyana, havaM nAkSatra nAmaka cAra prakAra ke mAsoM evaM varSa ke pratyeka mAsa meM kiye jAne vAle dhArmika kRtyoM kA vivaraNa / mAMsapIyUSalatA - le.- rAmabhadraziSya / mAMsabhakSaNadIpikA - le.- veNIrAma shaakdviipii| mAMsamImAMsA - le.- naaraaynnbhtttt| rAmezvarabhaTTa ke putra / mAMsaviveka - le.- bhaTTa daamodr| isa meM batalAyA gayA hai ki mAMsArpaNa ke prayoga Adhunika kAla meM vihita nahIM haiN| mAMsaviveka (yA mAMsatattvaviveka) - le.- vizvanAtha paMcAnana / 1634 I. prnniit| sarasvatI bhavana sIrIja meM prkaashit| ise mAMsatattvavicAra bhI kahA gayA hai| mAsAdinirNaya - le.- duNDi / mAsikazrAddhanirNaya - le.- raamkRssnnbhtttt| kamalAkarabhaTTa ke pitaa| mAsikazrAddhapaddhati - le.- gopInAthabhaTTa / mAsikazrAddhaprayoga (ApastaMbIya) - le.- raghunAthabhaTTa samrATa sthpti| mAsikazrAddhamAnopanyAsa - le.-maunI mallAri dIkSita / mAhezvaratantram - umA-ziva- sNvaadruup| pUrva aura uttara khaNDoM ke rUpa meM isake do bhAga haiN| uttara khaNDa meM 51 paTala haiM, unameM kRSNakathA, kRSNa-mahimA, aura kRSNapUjAvidhi kA varNana hai| mAhezvarIvidyA - isameM bahuta se indrajAla yA jAdugarI ke maMtra aura nRsiMhasahasranAma haiN| mitabhASiNI - le.- zAradAraMjana raay| I. 19-20 vIM shtii| yaha pANinIya vyAkaraNa kI subodha vyAkhyA hai| mitavRtyarthasaMgraha - le.- udyn| aSTAdhyAyI kI kAzikA vRtti kI yaha saMkSipta AvRtti hai| mitAkSarA (aparanAma- RjumitAkSarA) - le.- vijJAnezvara / 12 vIM shtii| yaha yAjJavalkyasmRti kI zreSTha TIkA hai| mitAkSarA meM AMgirasa, bRhadaMgirasa, atri, ApastaMba, AzvalAyana, upamanyu Adi 87 smRtikAroM evaM asahAya, meghAtithi, zrIkara, bhAruci, vizvarUpa evaM bhojadeva ina pUrvavartI chaha bhASyakAroM evaM nibaMdhakAroM kA ullekha hai| mitAkSarA kI racanA san 1070 se 1100 ke bIca huii| "mitAkSarA", yAjJavalkya smRti kA aisA vaiziSTyapUrNa bhASya hai, jisameM 2 sahasra varSoM se pravahamAna bhAratIya vidhi ke matoM kA sAra guMphita kiyA gayA hai| yaha "yAjJavalkya smRti" kA bhASya mAtra na hokara, smRtiviSayaka svataMtra nibaMdha kA rUpa liye hue hai| isameM aneka smRtiyoM ke uddharaNa prApta hote haiM tathA unake aMtarvirodha ko dUra kara unakI saMzliSTa vyAkhyA karane ke prayAsa meM pUrvamImAMsA kI hI paddhati apanAyI hai| isameM dAya ko do bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai| apratibaMdha va sapratibaMdha aura jora dekara kahA gayA hai ki vasIyata para putra, pautra tathA prapautra kA janma-siddha adhikAra hotA hai| ise "janmasvatvavAda" kahate haiN| mitAkSarA kI pramukha TIkAeM - 1) nandapaMDitakRta pramitAkSarA (yA pratItAkSarA), (2) bAlaMbhaTTakRta bAlaMbhaTTI, (3) vizvezvarabhaTTakRta-subodhinI, (4) madhusUdana gosvAmIkRta-mitAkSarAsAra, (5) rAdhAmohana zarmAkRta-siddhAntasaMgraha, (6) nirdUri basavopAdhyAyakRta vyAkhyAna dIpikA, (7) mukuMdalAlakRta, (8) raghunAtha vAjapeyIkRta, (9) hlaayudhkRt| 270 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra mitAkSarA 2 ) le- haradatta / I. 15-16 vIM shtii| yaha gautamadharmasUtra para TIkA hai 3) le mathurAnAtha yAjJavalkyasmRti para ttiikaa| mitAkSarAsAra kA sArAMza / le. mayArAma / vijJAnezvara kI prasiddha TIkA mitram sana 1918 meM isa patra kA prakAzana paTanA se prAraMbha huaa| isakA prakAzana saMskRta saMjIvana sabhA dvArA hotA thA / - - / mitragoSThI le. san 1904 meM vArANasI se mahAmahopAdhyAya rAmAvatAra zarmA aura vidhuzekhara bhaTTAcArya (zAMtiniketana ke saMskRtAdhyApaka) ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| tIna varSa bAda isake saMpAdana kA bhAra nIlakamala bhaTTAcArya aura tArAcaraNa bhaTTAcArya para AyA / 24 pRSThoM vAlI isa patrikA kA vArSika mUlya DeDha ru. thA isa patrikA meM jyotiSa, dharma, itihAsa, darzana, sAhitya, kRSi vijJAna, bhUgola Adi viSayoM se saMbaMdhita racanAoM kA prakAzana kiyA gyaa| mithilAmoda sana 1905 meM vArANasI se muralIdhara jhA ke sampAdakatva meM isa mAsika patra kA prakAzana huA / mithilikhitaH susaMvAda le. baipTisTa mizana mudraNAlaya (kalakattA) dvArA san 1877 meM prakAzita bAibala kA anuvAda / mithilezAhnikam le. ratnapANi zarmA gaMgolI saMjIvezvara zarmA ke putra / mithilA ke rAjakumAra chatrasiMha ke Azrama se praNIta / viSaya- sAmaveda ke anusAra zaucavidhi, dantadhAvana, snAna, saMdhyAvidhi, tarpaNa, japayajJa, devapUjA, bhojana, mAMsabhakSaNa, dravyazuddhi aura gArhasthyadharma nAmaka Ahnika / isa graMtha meM mithilezacarita hai jisameM maheza Thakkura evaM unake 9 vaMzajoM kA ullekha hai, aura aisA kathana hai ki maheza ko dillI ke rAjA se rAjya prApta huA thaa| mithunamAlAmaMtra mithyAgrahaNam le- lIlA rAva dayAla do dRzyoM meM vibhAjita ekAMkI rUpaka viSaya muhammada ke bahupatnItva se kSubdha usakI patnI amInA kI kathA / zloka- 1621 mithyAjJAnakhaNDanam - le. ravidAsa / milindaprathAH - anuvAdakartA vibhuzekhara bhaTTAcArya mUla " milinda panho" nAmaka pAlI graMtha / mivAra pratApa ( rUpaka) le- haridAsa siddhAntavAgIza / I. 1946 meM prkaashit| prathama abhinaya sana 1945 meM kalakattA ke "sTAra" raMgamaMca para "prAcyavANI pratiSThAna" kI ora se| aMkasaMkhyA chaH / katipaya aMkoM kA vibhAjana dRzyoM meM puruSapAtra 40, aura strIpAtra 11, lokoktiyoM aura anyoktiyoM kA pracura prayoga / dezaprema kA sandeza, nRtya-gItoM kI adhikatA aura katipaya gIta prAkRta meM haiN| vizeSatAeM- azva kA raMgamaMca para praveza, mahilA mele kA Ayojana, maMca para yuddhaprasaMga, vezyAoM 1 - - www.kobatirth.org - - kA nRtya, vanya jIvana kI jhAMkI, sauMdarya pratiyogitA Adi / isa meM mevADa ke rANA pratApa siMha kA jIvana varNita hai| mInAkSIkalyANacaMpU le kaMdakurI nAtha telagu braahmnn| / isa caMpU-kAvya meM kavi ne pANDyadezIya prathama nareza kulazekhara (malayadhvaja) kI putrI mInAkSI kA ziva ke sAtha vivAhavarNana kiyA hai| mInAkSI svayaM pArvatI mAnI gaI hai| isa kAvya kI khaMDita prati prApta huI hai jisameM kevala do hI AzvAsa haiM / prAraMbha meM gaNeza evaM mInAkSI kI vaMdanA kI gaI hai| mInAkSIpariNayam - le. malaya kavi / pitA- rAmanAtha / mInAkSIpariNayacampU le. AdinArAyaNa / 1 - mInAkSIzatakam le pAridhIyara kRSNa kavi I. 19 vIM zatI mImAMsAkusumAMjali (aparanAma pUrvamImAMsA) le. - vizvezvarabhaTTa / apara nAma- gAgAbhaTTa kaashiikr| I. 17 vIM zatI / mImAMsAkoza saMpAdaka- kevalAnaMda sarasvatI / vAI (mahArASTra ) ke nivAsI / I. 19-20 vIM zatI / yaha bRhatkoza sAta khaMDoM meM prakAzita huA hai| mImAMsAcaMdrikA - le. brahmAnaMda sarasvatI / I. 17 vIM zatI / baMganivAsI viSaya- jaiminisUtroM kA vivrnn| mImAMsAnyAyaprakAza le- Apadeva / I. 17 vIM zatI / mImAMsApallava le indrapati / pitA- shriipti| mAtA-rukmiNI / viSaya- dharmazAstrIya viSayoM kI mImAMsA / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - mImAMsAbAlaprakAza le. zaMkarabhaTTa / I. 17 vIM zatI / lekhaka ke putra nIlakaMTha ne graMtha pUrNa kiyaa| mImAMsAsarvasvam - le. halAyudha / pitA- dhanaMjaya / I. 12 vIM zatI / For Private and Personal Use Only mImAMsA -sUtram - le. maharSi jaimini / samaya I.pU. 4 thI zatI / "mImAMsAsUtra" 16 adhyAyoM meM vibhakta hai| isa maitha meM mImAMsA darzana ke mUlabhUta siddhAMtoM kA nirUpaNa hai| isake prAraMbhika 12 adhyAya "dvAdazalakSaNI" ke nAma se nirdezita kiye jAte haiN| zeSa 4 adhyAyoM kA nAma "saMkarSaNa kAMDa" yA "devatA kAMDa" hai mImAMsA sUtroM kI kula saMkhyA 2644 hai, jo 909 adhikaraNoM meM vibhakta haiN| isameM 12 adhyAyoM meM kramazaH ina viSayoM kA vivecana hai- dharmaviSayaka pramANa, eka dharma kA anya dharma se bheda, aMgatva, prayojyaprayojaka, krama, yajJakartA ke adhikAra, atideza (7 veM va 8 veM adhyAya meM eka hI viSaya kA varNana hai) Uha, bAdha, taMtra va prasaMga / isa graMtha para zabarasvAmI kA bhASya atyaMta mahattvapUrNa mAnA gayA hai| zAvarabhASya para kumArilabhaTTa, prabhAkara mizra aura murAri mizra ne vyAkhyAeM likhI haiN| mImAMsA - sUtra kA samaya 100 se 200 I.pU. mAnA jAtA hai / mImAMsAsUtravRttile bhartRhari / mImAMsAsUtrAnukramaNI le. maMDanamizra / I. 7 vIM zatI / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 271
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mIrAcaritam - le.-lIlA rAva dyaal| 13 dRzyoM meM vibhAjita ruupk| kSamA rAva kRta 'mIrAlaharI' kAvya para AdhArita / saMta mIrA kI bAlyAvasthA se lekara jIvanabhara kI haribhaktiparaka ghaTanAeM citrita haiN| yaha rUpaka prAyaH padyamaya hai| bIca bIca meM saMvAda tathA nATyanirdeza haiN| mIrAlaharI - le.- kSamAdevI raav| viSaya- mIrAbAI kA caritra / aMgrejI anuvAda sahita prakAzita / mukuTasaptamIkathA - le.- shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| mukuTAbhiSekam (rUpaka) - le.-nArAyaNa dIkSita / madrAsa se san 1912 meM prkaashit| aMkasaMkhyA paaNc| viSaya- paMcama jaoNrja ke rAjyAbhiSeka kI ghaTanA kA nivedn| mukundacaritacampU - le.- zrInivAsa / mukunda-pada-mAdhurI - le.- kRSNanAtha sArvabhauma bhttttaacaary| I. 18 vIM shtii| bhaktiviSayaka kaarikaaeN| mukundamanoratham (rUpaka) - le.- rAdhAmaMgala naaraaynn| I. 19 vIM shtii| mukanda-lIlAmRtam (nATaka)- le.- vizvezvara dayAla, cikitsaka cUDAmaNi / san 1945 meM iTAvA se prakAzita / zrIkRSNa janmASTamI para abhiniit| aMkasaMkhyA - saat| vasudeva devakI ke vivAha se kaMsa-vadha taka kI kathAvastu nibaddha hai| kaMsa kI videzI zAsaka tathA kRSNa kI mahAtmA gAMdhI se tulanA kara AdhunikatA kA AbhAsa nirmANa kiyA gayA hai| muktAcaritam (rUpaka) - le.- zeSakRSNa / I. 16 vIM shtii| muktAvalI- TIkA- le.- gadAdhara bhttttaacaary| muktAvalInATakam - le.- bhadrAdi rAmazAstrI / I. 19 vIM shtii| muktAvalIvratakathA - le.- zrutasAgarasUri / jainaacaary| I. 16 vIM shtii| muktikSetraprakAza - le.- bhAskara / pitA AppAjI bhtttt| viSayaayodhyA, mathurA Adi sAta mokSapuriyoM kI mhimaa| mukticintAmaNi-le.- gajapati puruSottamadeva / viSaya- jagannAthapurI kI tIrthayAtrA para dhArmika kRty| muktipariNayam (lAkSaNika rUpaka) - le.- sundaradeva / muktisAradam (rUpaka) - le.- yatIndravimala caudhrii| rAmakRSNa paramahaMsa ke dehatyAga ke pazcAt unakI dharmapatnI sAradAmaNi mAtA ke jIvanacaritra kI kthaa| aMkasaMkhyA- bAraha / muktisopAnam - le.- akhnnddaannd| zloka- 1075| viSayachinnamastA devI kI utpatti tathA pUjA kA savistara varNana / mugdhabodhinI - le.- bhrtmllik| I. 17 vIM shtii| yaha suprasiddha bhaTTikAvya kI vyAkhyA hai| muditamadAlasA (nATaka) - le.- gokulanAtha / I. 17 vIM shtii| mugdhabodha - le.- bopadeva / vyAkaraNa zAstra kA prasiddha graMtha / isa para rAmAnanda, devIdAsa, rAmabhadra vidyAlaMkAra, bholAnAtha (saMdarbhAmRtatoSiNI) durgAdAsa (subodhA), vidyAvAgIza, zrIrAma zarmA, zrIkAzIza, zrIgovinda zarmA, zrIvallabha, kArtikeya tathA madhusUdana dvArA likhita TIkAeM haiN| mugdhabodha-pariziSTam - le.- nandakizora bhtttt| lekhaka ne TIkA bhI likhI hai| mugdhabodharUpAntaram - le.- rAma tarkavAgIza / mugdhabodhinI - le.- bharata mallika (za. 17) amarakoza para vyaakhyaa| muNDamAlA - zloka- 189 / viSaya- taMtrazAstra / lipikAla saM. 17111 muNDamAlAtantram - ziva-pArvatI sNvaadruup| paTala- 15. viSayamahAvidyAoM meM se pratyeka kI upAsanA kA phl| (2) deva-devI sNvaadruup| viSaya- pahale devarAja dvArA sAdhita ekAkSarI vidyA kA nirUpaNa, akSamAlA ke nAma aura phala, sAdhanAyogya sthAna, nivedana yogya vastueM, balidAna, dIkSAvidhi, guru ke lakSaNa, pUjA, yaMtra aadi| muMDakopaniSad - yaha upaniSad "atharvaveda" kI zaunakIya zAkhA se saMbaMdhita hai| isameM 3 muMDaka yA adhyAya haiM jinakI racanA gadya meM huI hai| pratyeka muMDaka meM do-do khaMDa haiN| isameM brahmA dvArA apane jyeSTha putra atharvA ko brahmavidyA kA upadeza diyA gayA hai| prathama adhyAya meM brahma va vedoM kI vyAkhyA mukundavilAsam (kAvya) - le.- bhagavantarAya gNgaadhvrii| I. 17 vIM shtii| (2) le.- nIlakaNTha diikssit| I. 17 vIM shtii| (3) le.- raghUttamatIrtha / mukundazatakam - le.- rAmapANivAda / I. 18 vIM shtii| kerala nivaasii| mukundastava - le.-raampaannivaad| keralanareza rAmavarmA ke AdezAnusAra likhita stotrakAvya / mukundAnandam (mizra bhANa) - le.- kaashiipti| 18 vIM shtii| prathama abhinaya maisUra ke nikaTa nUtanapura parisara meM bhadragiri sthita ziva ke vasantotsava meM huaa| nAyaka bhujagazekhara / vezyAoM se zRMgAra isa rUpaka kA viSaya hai| muktakamaMjUSA - le.- zrI. di. dA. bhuliikr| lonAvalA (mahArASTra) meM saMskRta ke adhyApaka / prAsAdika zailI meM racita mArmika muktakoM kA saMgraha / muktAvalI - le.- rAmanAtha tarkAlaMkAra / meghadUta kI vyaakhyaa| (2) le.- brahmAnaMda srsvtii| I. 17 vIM shtii| viSayabrahmasUtra kA vivrnn| muktAcaritacampU - le.- raghunAtha dAsa (15 vIM shtii|) pAyA hai| 272 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra tathA dUsare meM brahma kA svabhAva evaM vizva se usakA saMbaMdha varNita hai| tRtIya adhyAya meM brahmajJAna ke sAdhanoM kA nirUpaNa hai| isameM manuSyoM ko jAnane yogya do vidyAoM kA (parA aura aparA) ullekha hai| jisake dvArA akSarabrahma kA jJAna ho vaha hai parA vidyA, tathA cAroM veda, zikSA, kalpa, vyAkaraNa, chaMda, jyotiSa Adi chaha vedAMga, aparA vidyA hai| akSarabrahma se hI vizva kI sRSTi hotI hai| jisa prakAra makaDI jAla banAtI hai aura use nigala jAtI hai, athavA jisa prakAra jIvita manuSya ke loma va keza utpanna hote haiM, usI prakAra akSarabrahma se isa vizva kI sRSTi hotI hai| ( 1-1-7) isa upaniSad meM jIva aura brahma ke svarUpa kA varNana do pakSiyoM ke rUpaka dvArA kiyA gayA hai| eka sAtha rahane vAle va paraspara sakhyabhAva rakhane vAle do pakSI (jIvAtmA va paramAtmA), eka hI vRkSa kA Azraya grahaNa kara nivAsa karate haiN| unameM se eka (jIva) usa vRkSa ke phala kA svAda lekara usakA upabhoga karatA hai, aura dUsarA bhoga na karatA huA use kevala dekhatA hai| yahAM jIva ko zarIra ke karmaphala kA upabhoga karate hue citrita kiyA gayA hai, aura brahma, sAkSI ke rUpa se use dekhate hue, varNita hai| muditamadAlasA (nATikA) le. gokulanAtha I. 17 vIM zatI viSaya vizvAvasu kI kanyA madAlasA kA kuvalayAzva ke sAtha vivAha | www.kobatirth.org - 18 mudgaradUtam - * le.- ma. ma. rAmAvatAra shrmaa| kAzI meM prakAzita / mudgala (Rgveda kI zAkhA) le. isa zAkhA kI saMhitA, brAhmaNa sUtra Adi abhI taka aprApta haiN| prapaMcahRdaya nAmaka graMtha ke likhe jAne ke kAla taka yaha zAkhA vidyAmAna thI / mudgala ke pitA the bhUmyazva / mudgalasmRti le. mudgalAcArya viSaya dAya, azauca, prAyazcitta i / - mudrAprakaraNam le. kRSNAnanda / taMtrasAra kA mudrA prakaraNa isameM nirdiSTa hai| zloka 192 mudrAoM se devatAoM kI prasannatA hotI hai evaM pAparAzi naSTa hotI hai| isaliye mudrA sarvakarmasAdhikA kahI gaI hai| viSaya- pUjA, japa, dhyAna, AvAhana Adi meM mudrA Avazyaka hai| "mudrA" kI nirukti yoM kI hai modanAt sarvadevAnAM draavnnaatpaapsntteH| tasmAnmudreti sA khyAtA sarvakarmArthasAdhinI / / " mudrAoM ke lakSaNa aura viniyoga ke sAtha aMkuza, kugbha, agniprAkAra, mAlinI, dhenu, zaMkha, yoni, matsya, AvAhanAdi vividha mudrAeM pratipAdita haiN| mudrAprakAza le. zrIrAmakizora / I. 18 vIM shtii| sAdhAraNa mudrAoM ke nirNaya ke sAtha sAtha umezamudrA, upendramudrA, gajAnanamudrA, zaktimudrA i. mudrAoM kA nirNaya bhI isameM kiyA gayA hai| pariccheda 6 / zloka- 405 viSaya mudrA zabda kI nirukti-pUrvaka mudrAoM ke pramANa, lakSaNa i.kA pratipAdana / - mudrArAkSasam (nATaka) nirukta, aMkuza, kunta, tattva, kAlakarNI, vAsudevAkhyA, saubhAgyadaNDinI, ripujihvAsanA, kUrma, trikhaNDA, zAlinI, matsyamudrA, AvAhanI, Adi bahuta-sI mudrAeM isameM pratipAdita haiN| le. mahAkavi vizAkhadatta / yaha saMskRta sAhitya meM suprasiddha rAjanItika tathA aitihAsika nATaka hai| isa meM 7 aMka haiM, aura pratipAdya hai cANakya dvArA naMda samrAT ke vizvasta va bhakta amAtya rAkSasa ko parAsta kara caMdragupta kA vizvAsabhAjana bnaanaa| isameM kathAnaka kA mUlAdhAra hai naMda vaMza kA vinAza, maurya sAmrAjya kI sthApanA tathA cANakya ke virodhiyoM kA nAza tathA caMdragupta ke mArga ko prazasta krnaa| nATaka kI prastAvanA meM sUtradhAra dvArA caMdragrahaNa kA kathana kiyA gayA hai, aura parde ke pIche cANakya kI garjanA sunAI paDatI hai ki usake rahate caMdragupta ko kauna parAjita kara skegaa| saMkSipta kathA :- prathama aMka :cANakya apane guptacara nipuNaka se rAkSaka kI aMgUThI prApta karatA hai, tathA rAkSaka ke tIna sahAyaka vyaktiyoM (jIvasiddhi kSapaNaka, zakaTadAsa aura candanadAsa) ke bAre meM jAnakArI prApta karatA hai| cANakya zakaTadAsa se kapaTa lekha likhavAtA hai, candanadAsa ke dvArA rAkSasa kA parivAra na sauMpane para use kaidakhAne meM DalavA detA hai, aura zakaTadAsa ko mRtyudaNDa detA hai| cANakya kA sevaka siddhArthaka, zakaTadAsa ko vadhasthala se bhagA le jAtA hai| dvitIya aMka :- guptacara virAdhagupta se rAkSasa ko jJAta hotA hai ki caMdragupta ne parvataka ko maravAyA hai / zakaTadAsa ko lekara siddhArthaka rAkSasa ke pAsa AtA hai| use rAkSasa mitra kA rakSaka mAnakara vizvAsa pAtra samajhatA hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir I tRtIya aMka caMdragupta kI AjJA se manAye jA rahe kaumudI utsava ko cANakya dvArA baMda karavAne para donoM meM kRtaka kalaha hotA hai| caturtha aMka :- karabhaka, cANakya aura caMdragupta ke kRtrima kalaha ke bAre meM rAkSasa ko batAtA hai| bhAgurAyaNa ke kahane se malayaketu rAkSasa ko candragupta ke amAtyapada ke lie icchuka mAnane lagatA hai| paMcama aMka AbharaNa-peTikA aura rAkSasa kA muharayukta patra (jo cANakya ne likhavAyA thA) lekara Ate hue siddhArthaka ko malayaketu kusumapura jAne se rokatA hai, aura AbhUSaNa peTI se apane pitA parvataka ke AbhUSaNa evaM rAkSasa ke patra se rAkSasa ko hI parvataka kA hatyArA mAna kara rAkSasa ke sahAyaka pAMca rAjAoM ko maravA detA hai| yaha jAnakara rAkSaka caMdanadAsa kI mukti kA upAya socatA hai| SaSTha aMka cANakya ke guptacara se candanadAsa ko phAMsI dene kI bAta sunakara, rAkSasa use bacAne vadha-bhUmi para jAtA hai| saptama aMka rAkSasa ke mila jAne para cANakya use caMdragupta ke amAtya ke pada para pratiSThita karatA hai / mudrArAkSasa meM arthopakSepakoM kI saMkhyA 4 hai jinameM 2 pravezaka, 1 mUlikA aura 1 aMkAzya hai isa For Private and Personal Use Only - - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 273 -
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra nATaka meM viSkambhaka nahIM hai "mudrArAkSasa" vizAkhadatta kI nATakakalA kA sarvotkRSTa udAharaNa hai| isakI vastuyojanA evaM usake saMgaThana meM prAcIna nATyazAstrIya niyamoM kI avahelanA karate hue svacchaMda vRtti kA paricaya diyA gayA hai| kathAvastu jaTila rAjanItika hone ke kAraNa, isameM mAdhurya va lAlitya kA abhAva hai, aura karuNa tathA zrRMgAra rasa nahIM dikhAI par3ate / isameM na to kisI strI pAtra kA mahatvapUrNa yoga hai aura na vidUSaka ko hI sthAna diyA gayA hai| saMskRta meM ekamAtra yahI nATaka hai jisameM nATakakAra ne rasa-paripAka kI apekSA ghaTanA - vaicitrya para bala diyA hai| usameM nATakakAra kI dRSTi abhinaya para adhika rahI hai| kathAvastu kI dRSTi se "mudrArAkSasa", saMskRta ke anya nATakoM kI apekSA adhika maulika hai| isameM ghaTanAoM kA saMghaTana isa prakAra kiyA gayA hai, ki prekSaka kI utsukatA kabhI naSTa nahIM hotii| saMkalana traya ke vicAra se "mudrArAkSasa" eka saphala nATyakRti hai| isake nAyakatva kA prazna vivAdAspada hai / nATyazAstrIya vidhi ke anusAra isakA nAyaka caMdragupta jJAta hotA hai, kiMtu katipaya vidvAn kucha kAraNoM se cANakya ko hI isakA nAyaka svIkAra karate haiN| isa nATaka kA nAmakaraNa varNya vastu ke AdhAra kiyA gayA hai| rAkSasa kI nAmaMkita mudrA (muhara) para hI cANakya kI samasta kUTanIti keMdrita huI hai, jisase rAkSasa ke sAre prayAsa vyartha siddha hue / ataH nATaka kA nAmakaraNa 'mudrArAkSasa' sArthaka hai / mudrArAkSasa ke TIkAkAra : (1) vaTezvara (mithilA ke gaurIpati mizra ke putra) (2) duNDirAja ( pitA lakSmaNa) samaya- 17-18 vIM shtii| (3) svAmI zAstrI anntsaagr| (4) tarkavAcaspati / (5) mahezvara / (6) ghtteshvr-praakRtaacaary| (7) kezava upAdhyAya / (8) abhirAma / (9) grahezvara / (10) je. vidyAsAgara / (11) zarabhabhUpa taMjora-nareza saraphojI bhosale inake atirikta / anantapaMDita ne gadyAtmaka aura ravikartana ne padyamaya kathAsAra likhA hai / mudrArNava le. shriiraamkRssnn| mudrAlakSaNam - le. kRssnnnaath| zloka 1151 mudrAlakSaNasaMgraha le pauNDarIka bhaTTa zloka 3521 mudrAvicAra zloka- 961 www.kobatirth.org * mudrAvivaraNam - zloka 100 / viSaya- taMtrarAja, prayogasAra, lakSaNa saMgraha, rAjataMtra Adi tAMtrika graMthoM se aMkuzamudrA, kuMbhamudrA, agniprAkAramudrA, RSyAdinyAsamudrA, SaDaMgamudrA, mAlinImudrA, zaMkhamudrA, matsyamudrA AvAhanAdi nau mudrAeM, 7 gaNezamudrAeM 10 zAktamudrAeM 19 vaiSNavamudrAeM 10 zaivamudrAeM, 5 gandhAdimudrAeM cakramudrA, prAsamudrA, prANAdi 5 mudrAhaM, 7 jihvAmudrAeM, bhUtabalimudrA nArAcamudrA, tamaskaramudrA, saMhAramudrA, pAzamudrA, gadAmudrA, zUlamudrA tathA khaDgamudrA aura unake lakSaNa / 274 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa mudritakumudacaMdram (prakaraNa ) - le. yazazcandra / pitA padmacaMdra / isa prakaraNa meM 1124 I. meM saMpanna eka zAstrArtha kA varNana hai, jo zvetAMbara muni devasUri va digaMbara muni kumudacaMdra ke bIca huA thaa| isa zAstrArtha meM kumudacaMdra kA mukha-mudraNa ho gayA thaa| isI ke AdhAra para prastuta prakaraNa kA nAmakaraNa kiyA gayA hai| isakA prakAzana kAzI se ho cukA hai| munitrayavijaya ( vIthi) - le. rAmAnujAcArya / - / munidvAtriMzatkA le. vimalakumAra jain| kalakattA nivAsI / munimatamaNimAlA le. vAmadeva mumurSumRtakRtyAdipaddhati - le. zaMkara zarmA | muralIprakAza le bhAvabhaTTa viSaya saMgIta / murArinATaka vyAkhyA le. bellamakoNDa rAmarAya / murArivijayam (rUpaka) - le. zeSakRSNa / I. 16 vIM zatI / muhUrtakalIndrale zItala dIkSita - muhUrtakalpadruma 1) le. keshv| 2 ) le. viTThala dIkSita / gotra-kRSNAtri / sana 1628 meM likhit| isa para lekhaka kI maMjarI nAmaka TIkA hai| muhUrta kalyAkara - le. duHkhabhaMjana | muhUrta gaNapati le. gaNapati rAvala / pitA harizaMkara / sana 1685 meM likhit| isa para paramasukha kRta aura parazurAma mizra kRta TIkAeM hai| - - muhUrtacandrakalA le. - harajI bhaTTa / I. 17 vIM zatI / le. rAmabhaTTa / 2) le. veMkaTezabhaTTa / muhUrtaciMtAmaNi muhUrtacintAmaNi le. rAmadevajJa pitA ananta sana 1600 / / meM kAzI meM praNIta sana 1902 meM muMbaI meM mudrita / lekhaka ke bar3e bhAI nIlakaNTha akabara ke sabhApaMDita the| inake pUrvaja vidarbha nivAsI the| isa para lekhaka ne pramitAkSarA nAmaka TIkA likhI hai jo sana 1848 meM vArANasI meM mudrita huI / lekhaka kA bhatIje govinda ne pIyUSadhArA TIkA sAna 1603 meM likhI jo sana 1873 meM muMbaI meM mudrita huii| isa TIkA para raghudaivajJa ne upaTIkA likhI anya TIkAeM kAmadhenu evaM SaTasAhastrI / muhUrtacUDAmaNi le. ziva devaza bhAradvAjagotra zrIkRSNa ke putra / muhUrtatattvam - le. - kezava / 1 muhUrtadarpaNa le. - lAlamaNi / pitA jgdraam| alarkapura vidyaamaadhv| isa For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - (prayAga ke samIpa) ke nivaasii| 2) le para mAdhavabhaTTa kI TIkA hai| - muhUrtadIpa - le. jayAnanda / 2) zivadaivajJa ke putra / muhUrtadIpaka le. mahAdeva pitA kAnhajit (kAnhujI) sana 1661 meM likhit| isa para lekhaka kI TIkA hai| 2) le. rAmasevaka / pitA- devIdatta / 3) le nAgadeva / - muhUrtaparIkSA le. devarAja /
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir muhUrtabhUSaNaTIkA - le.- rAmadatta / muhUrtabhairava - le.- dInadayAlu pAThaka / muhartamaMjarI - le.- yadunandana pnnddit| cAra gucchoM evaM 101 zlokoM meM puurnn| muhUrtamaNi - le.-vizvanAtha / muhartamAdhavIyam - le.-sAyaNa yA mAdhavAcArya kA kahA gayA hai| muhUrtamArtaNDa - le.- naaraaynnbhtttt| pitA- ananta / devagiri (Adhunika daulatAbAda (mahArASTra) nivaasii| sana 1572 meM likhit| zArdUlavikrIDita zloka saMkhyA- 160 / lekhaka dvArA mArtaNDavallabha nAmaka TIkA likhita / sana 1861 meM muMbaI meM prkaashit| muhUrtamArtaNDa - le.-naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitaaraameshvrbhtttt| muhUrtamAlA - le.- rghunaath| shaannddilygotrii| cittapAvana brAhmaNa jAtIya sarasa ke putra / sana 1878 meM ratnAgiri meM mudrit|| muhUrtamuktAvalI - le.-shriiknntth| 2) le.- zrI hribhtttt| 3) le.- devraam| 4) le.- bhaaskr| 5) le.- lakSmIdAsa / gopAla ke putr| 6) le.- kAzInAtha / muhUrtaracanA - le.-durgAsahAya / muhUrtaratnam - le.- IzvaradAsa / jyotiSarAya ke putr| graMtha kA aparanAma "muhUrtaratnAkara" hai| 2) le.- govinda 3) le.rghunaath| 4) le.- ziromaNibhaTTa / muhartaratnamAlA - le.- shriipti| TIkA- lekhakadvArA / muhUrtarAja - le.-vishvdaas| muhUrtaziromaNi - le.- dharmezvara / rAmacaMdra ke putra / muhUrtasiddhi - le.- naagdev| 2) le.- mhaadev| muhUrtasindhu - le.-madhusUdana mishr| lAhora meM mudrita / muhUrtaskandha - le.- bRhspti| muhUrtAlaMkAra - le.- gaMgAdhara / bhairava ke putra / sana 1633 meM likhit| 2) le.- jayarAma / mUrkhahA - viSaya- saMkalpavAkya, nAndizrAddha, tithizrAddha, tithivyavasthA, ekoddiSTakAlavyavasthA, zrAddhavyavasthA, govadhAdiprAyazcitta, vyavahAradAyAdivyavasthA, vivAhanakSatrAdi / mUrtilakSaNam - zloka- 650 / pArthivaliMga-pUjAvidhAna paryanta / mUlyanirUpaNam - le.-gopaal| mUlazAnti - le.-shivprsaad| zloka- 1501 mUlazAntividhi - le.-madhusUdana gosvaamii| mUlaprakAza - le.- premanidhi panta / mUlamAdhyamikakArikAvRtti - le.- sthirmti| nAgArjunakRta mAdhyamikakArikA kI ttiikaa| mUlAcArapradIpa - le.-sakalakIrti / jainAcArya / pitA- karNasiMha / mAtA- zobhA / I. 14 vIM shtii| adhikAra nAmaka 12 adhyAya / mUlAvidyAnirAsa - le.-vAya. subbaaraav| caturthAzrama svIkAra karane para lekhaka kA nAma saccidAnaMda sarasvatI huaa| unhoMne zaMkarAcArya ke adhyAsabhASya para 'sugama' nAmaka vivecaka nibaMdha likhA hai| mUlyAdhyAya - le. kAtyAyana / mRgAGkalekhA (nATikA) - racayitA- vizvanAtha dev| racanAkAla- sana 16071 kAzIvizvanAtha ke mahotsava meM abhiniit| aMgI rasa shRNgaar| vaidarbhI riiti| anyokti tathA anuprAsa kA pracura pryog| zArdUlavikrIDita aura sragdharA kA adhika pryog| vasantatilakA tathA mAlinI kA kramAMka unake bAda AtA hai| nIca pAtroM ke mukha se bhI yatra tatra saMskRta padyoM kI yojanA hai| sarasvatIbhavana prakAzanamAlA meM prakAzita / kathAsAra- kaliGga ke rAjA kapUratilaka, kAmarUpa kI rAjakumArI mRgAkalekhA ko dekha kAmamohita ho jAtA hai| dAnava zaMkhapAla nAyikA mRgAGkalekhA ko tiraskariNI prayoga dvArA apahRta karanA cAhatA hai, parantu yoginI kI sahAyatA se nAyaka use antaHpura meM le jAtA hai| zaMkhapAla nAyikA kA piNDa nahI choddtaa| vaha usakA apaharaNa karake kAlImandira meM praNaya nivedana karane hI vAlA hai, ki vahA nAyaka pahuMcatA hai aura zaMkhapAla ko bhagA detA hai| anta meM nAyaka-nAyikA kA vivAha sampanna hotA hai| mRgendraTIkA (mRgendravRtti)- le.-bhaTTa naaraaynnknntth| pitA- yA guru- vidyaaknntth| zloka- 32201 mRgendratantra - isapara aghorazivAcArya viracita mRgendravRttidIpikA TIkA hai| TIkA ke nAma se jJAta hotA hai ki dIpikA nArAyaNakaNTha kRta TIkA para TIkA hai| mRgendratantravivRtti -zloka - 3751 mRgendravRttidIpikA - aghoraziva kRta nArAyaNI vRtti kI vyaakhyaa| mRgendrottara * zloka- 1750 / paTala- 271 viSaya- zivajI kI pUjA tathA mahimA / isa para nArAyaNakaNTha bhaTTa kRta TIkA hai| mRcchakaTikam - mahAkavi zUdraka-viracita suprasiddha prakaraNa / isameM cArudatta evaM vasaMtasenA nAmaka vezyA kA praNaya-prasaMga, 10 aMkoM meM varNita hai| prathama aMka meM prastAvanA ke pazcAt cArudatta ke nikaTa usakA mitra maitreya (vidUSaka) apane anya mitra cUrNavRddha dvArA diye gaye jAtIkusuma se suvAsita uttarIya lekara jAtA hai / cArudatta usakA svAgata karate hae uttarIya grahaNa karatA hai| vaha maitreya ko radanikA dAsI ke sAtha mAtR-deviyoM ko bali caDhAne ke liye jAne ko kahatA hai, para vaha pradoSa-kAla meM jAne se bhayabhIta ho jAtA hai| cArudatta use Thaharane ke liye kaha kara pUjAdi kAryoM meM saMlagna ho saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 275 For Private and Personal Use Only
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jAtA hai| isI bIca vasaMtasenA kA pIchA karate hue zakAra, zakAra kI gADI, vasaMtasenA ke pAsa use lene ke liye AtI viTa aura ceTa pahuMca jAte haiN| zakAra kI ukti se vasaMtasenA hai| vasaMtasenA kI mAM use jAne ke liye kahatI hai, para vaha ko jJAta hotA hai ki pAsa meM hI cArudatta kA ghara hai| maitreya nahIM jaatii| zarvilaka vasaMtasenA ke ghara para jAkara madanikA dIpaka lekara kivADa kholatA hai aura vasaMtasenA zIghratA se ko corI kA vRttAMta sunAtA hai| madanikA, vasaMtasenA ke dIpaka bujhA kara bhItara praveza kara jAtI hai| idhara zakAra, AbhUSaNoM ko dekha kara unheM pahacAna letI hai, aura unheM apanI radanikA ko hI vasaMtasenA samajha kara pakar3a letA hai, para maitreya svAminI ko lauTA dene ke liye kahatI hai| pahale to zarvilaka DAMTa kara use chuDA letA hai| zakAra vivAda karatA huA maitreya usake prastAva ko amAnya karatA hai, kintu aMtataH use mAnane ko dhamakI dekara calA jAtA hai| vidUSaka evaM radanikA ke ko taiyAra ho jAtA hai| vasaMtasenA chipakara donoM premiyoM kI bhItara praveza karane para vasaMtasenA pahacAna lI jAtI hai| vaha bAtacIta sunatI hai, aura prasannatApUrvaka madanikA ko mukta kara apane AbhUSaNoM ko cArudatta ke yahAM rakha detI hai aura maitreya zarvilaka ke havAle kara detI hai| rAste meM zarvilaka ko, rAjA tathA cArudatta use ghara pahuMcA. dete haiN| isa aMka meM yaha patA pAlaka dvArA gopAladAraka ko baMdI banAye jAne kI ghoSaNA cala jAtA hai ki vasaMtasenA ne jaba cArudatta ko sarvaprathama sunAI par3atI hai| ataH vaha rebhika ke sAtha madanikA ko kAmadevAyatanodyAna meM dekhA thA, tabhI se vaha usa para anurakta bhejakara, svayaM gopAladAraka ko chur3Ane ke liye cala detA hai| ho gaI thii| dvitIya aMka meM vasaMtasenA kI anurAgajanya utkaNThA zarvilaka ke cale jAne ke bAda, dhUtA kI ratnAvalI lekara dikhalAI gaI hai| isa aMka meM saMvAhaka nAmaka vyakti kA maitreya AtA hai aura vasaMtasenA ko batAtA hai ki cArudatta citraNa kiyA gayA hai jo pahale pATaliputra kA eka saMbhrAMta Apake AbhUSaNoM ko jUe meM hAra gayA hai, isaliye raha ratnAvalI nAgarika thA, para samaya ke phera se daridra hone ke kAraNa usane badale meM bhijavAI hai| vasaMtasenA mana-hI-mana prasanna ujjayinI Akara saMvAhaka ke rUo meM cArudatta ke yahAM sevaka hokara ratnAvalI rakha letI hai, aura saMdhyA samaya cArudatta se bana gayA thaa| cArudatta ke nirdhana ho jAne se use bAdhya milane saMdeza dekara maitreya ko lauTA detI hai| (isa prakaraNa hokara vahAM se haTanA paDA aura vaha juADI bana gyaa| jue ke caturtha aMka taka kI kathA bhAsakRta cArudatta ke samAna hai meM 10 mohareM hAra jAne aura unake cukAne meM asamartha hone para mRcchakaTika meM sajjalaka kA nAma zarvilaka hai)| ke kAraNa vaha chipA-chipA phiratA hai| usakA pIchA dyUtakAra paMcama aMka meM vasaMtasenA ceTI ke sAtha cArudatta ke ghara aura mAthura karate rahate haiN| vaha eka maMdira meM chipa jAtA hai, jAtI hai| vasaMtasenA suvarNabhAMDa (hAra ityAdi AbhUSaNa) cArudatta aura ve donoM ekAMta samajhakara vahIM para juA khelane lagate ko detI hai tabhI zarvilaka kRta corI kA sArA rahasya khulatA haiN| saMvAhaka bhI vahAM Akara sammilita hotA hai, para dyUtakAra hai| SaSTha aMka meM vasaMtasenA cArudatta ke putra ko sone kI dvArA pakaDa liyA jAtA hai| vaha bhAga kara vasaMtasenA ke ghara gADI banavAne ke lie AbhUSaNa detI hai| vasaMtasenA pravahaNa chipa jAtA hai| dyUtakAra va mAthura usakA pIchA karate hue vahAM ke badala jAne se zakAra kI gAr3I meM baiTha ke udyAna me pahuMca jAte haiN| saMvAhaka ko cArudatta kA purAnA sevaka jAna calI jAtI hai aura cArudatta kI gADI meM kArAgRha se bhAgA kara vasaMtasenA use apane yahAM sthAna detI hai, aura dyUtakAra huA Aryaka AtA hai| vaha usake baMdhana kaTavA kara use ko rupaye ke badale apanA hastAbharaNa detI hai jise prApta kara vidA karatA hai| aSTama aMka meM zakAra vasaMtasenA kA galA ve donoM saMtuSTa hokara cale jAte haiN| saMvAhaka virakta hokara dabA kara use mAratA hai aura usake zarIra ko pattoM ke Dhera bauddha bhikSu bana jAtA hai| tabhI vasaMtasenA kA ceTa eka bigaDaila meM chipAkara calA jAtA hai| bAda meM bhikSu ko isa bAta kA hAthI se eka bhikSuka ko bacAne ke kAraNa cArudatta dvArA pradatta patA calatA hai| vaha vasaMtasenA ko vihAra meM le jAtA hai| puraskAra svarUpa eka prAvAraka lekara praveza karatA hai| vaha navama aMka meM zakAra cArudatta para vasaMtasenA ke vadha kA cArudatta kI udAratA kI prazaMsA karatA hai, aura vasaMtasenA abhiyoga lagAtA hai jisameM cArudatta ko mRtyudaNDa dene kI usake prAvAraka ko lekara prasanna hotI hai| tRtIya aMka meM ghoSaNA hotI hai| dazama aMka meM bhikSu ukta ghoSaNA ko suna vasaMtasenA kI dAsI madanikA kA premI zarvilaka, use dAsatA kara vasaMtasenA ko lekara vadhasthala para pahuMcatA hai aura cArudatta se mukti dilAne hetu, cArudatta ke ghara se corI kara lAye ___ko mukta karatA hai| zarvilaka bhI Akara Aryaka ke rAjA vasaMtasenA ke AbhUSaNa madanikA ko de detA hai| cArudatta jAgane banane kI sUcanA dete haiN| cArudatta vasaMtasenA ko patnI ke rUpa para prasanna aura ciMtita dikhAI par3atA hai| cora ke khAlI hAtha meM svIkAra karatA hai| isa prakaraNa meM kula ATha arthopakSepaka na lauTane se use prasannatA hai, para vasaMtasenA ke nyAsa ko haiN| inameM sAta cUlikAeM aura 1 aMkAsya hai| "mRcchakaTika" lauTAne kI ciMtA se vaha duHkhI hai| usakI patnI dhUtA, use yaha nAma pratIkAtmaka hai, aura asaMtoSa kA pratIka haiN| isa apanI ratnAvalI detI hai, aura maitreya use lekara vasaMtasenA ko nATaka ke adhikAMza pAtra apanI sthiti se asaMtuSTa hai| dene ke liye calA jAtA hai| caturtha aMka meM rAjA ke sAle vasaMtasenA dhanI zakAra se prema na kara, sarvaguNasaMpanna cArudatta 276 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ko cAhatI hai| cArudatta kA putra miTTI kI gADI se saMtuSTa nahIM hai, vaha sone kI gADI cAhatA hai| isame kavi ne yaha dikhAyA hai ki jo loga apanI paristhitiyoM se asaMtuSTa hokara eka-dUsare se IrSyA karate haiM, ve jIvana meM aneka kaSTa uThAte haiN| isa prakAra isake pAtroM kA asaMtoSa sarvavyApI hai jisake kAraNa pratyeka vyakti ko kaSTa uThAnA paDatA hai| ataH isakA nAma sArthaka evaM mukhya vRtta kA aMga hai| "mRcchakaTika' eka aisA prakaraNa hai, jisameM vasaMtasenA ke prema kA varNana kiyA hone se zrRMgAra aMgI hai| isameM hAsya aura karuNa rasa kI bhI yojanA kI gaI hai| zUdraka ke hAsya varNana kI apanI vizeSatA hai jo saMskRta sAhitya meM virala hai| isa prakaraNa meM hAsya, gaMbhIra, vicitra, tathA vyaMga ke rUpa meM milatA hai / kavi ne hAsyAspada caritra evaM hAsyAspada paristhitiyoM ke atirikta vicitra vArtAlApoM evaM zleSa pUrNa vacanoM se bhI hAsya kI sRSTi kI hai| "mRcchakaTika" meM sAta prakAra kI prAkRta bhASAoM kA prayoga huA hai, aura isa dRSTi se yaha saMskRta kI apUrva nATya-kRti hai| TIkAkAra pRthvIdhara ke anusAra prayukta prAkRtoM ke nAma haiM- zaurasenI, AvaMtikA, prAcyA, mAgadhI, zakArI, cAMDAlI tathA ddhkkii| TIkAkAra ne vibhinna pAtroM dvArA prayukta prAkRta kA bhI nirdeza kiyA hai| isa nATaka kA vastuvidhAna, saMskRta-sAhitya kI mahattvapUrNa upalabdhi hai| saMskRta kA yaha prathama yathArthavAdI nATaka hai, jise daivI kalpanAoM evaM AbhijAtya vAtAvaraNa se mukta kara, kavi yathArtha ke kaThora dharAtala para adhiSThita karatA hai| zUdrakakAlIna samAja (vizeSataH madhyamavargIya) kA jIvanayApana prakAra isameM yathArthatayA citrita hai| vezyAoM ke aizvarya kI jhalaka bhI isameM dIkhatI hai, nyAyadAna meM bhraSTAcAra bhI isameM dikhAI detA hai tathA rAjA se asaMtuSTa prajA, usake virodha meM krAMnti ko sahAyaka hotI hai, yaha bhI prabhAvI rUpa se citrita hai| isakI kathAvastu bhAsa ke cArudatta se bahuta kucha milatI julatI hone ke kAraNa isakI maulikatA tathA bhAsa aura zUdraka kA paurvAparya tathA donoM nATakoM kA lekhaka eka hI vyakti hone ke vivAda nirmANa ho| avantisundarI kathAsAra ke antargata zUdraka ke jIvana para jo prakAza paDatA hai usase yaha anumAna ho sakatA hai ki Aryaka rAjA hI zUdraka hai tathA cArudatta hai usakA bAlamitra bandhudatta / mRcchakaTika ke TIkAkAra- 1) gaNapati, 2) pRthvIdhara, 3) rAmamaya zarmA, 4) jallA dIkSita, 5) zrInivAsAcArya, 6) vidyAsAgara, aura 7) dhraannd| mRDAnItantram - ziva-pArvatI sNvaadruup| zloka- 380 | viSayasuvarNa banAne kI prakriyA kA varNana aura anya rasAyana vidhiyAM / mRtasaMjIvanI - le.- halAyudha / I. 8 vIM shtii| yaha AdyA kAlI devI kA "trailokya-vijaya" nAmaka adbhuta zaktizAlI kavaca hai| zloka-6161 viSaya- dIrghajIvana kA upAya, vividha manta, auSadha Adi kA prtipaadn| mRtyujayatantram - ziva-pArvatI saMvAdarUpa mahAtantroM meM anyatama / zloka 3001 adhyAya- 4 / viSaya- dehotpatti kA krama, deha kI brahmAMDa-rUpatA, Asana, prANAyAma, pratyAhAra, dhyAna, samAdhi ina chaha yogAMgoM ke lakSaNa ityAdi / mRtyuMjayapaMcAMgam - devIrahasyAntargata ziva-pArvatI saMvAdarUpa / isameM mRtyuMjaya saMbaMdhI pAMca aMga varNita haiN| 1) mRtyuMjayapaTala, 2) mRtyuMjayapaddhati, 3) mRtyuMjayasahasranAma,, 4) mRtyuMjayakavaca aura 5) mRtyuMjaya strotra / zloka 5601 mRtyuMjayasaMhitA - le. gaMgAdhara kviraaj| I. 1798-1885 1 mRtyuMjidamRtezavidhAna (yA mRtyujidamRtezatantram)pArvatI-paramezvara sNvaadruup| (adhyAya 24) / viSaya - mantrAvatAra, mantroddhAra, yajamAnAdhikAra, dIkSAdhikAra, abhiSekasAdhana, sthUlAdhikAra, sUkSmAdhikAra, kAlabandhana, sadAziva, dakSiNacakra, uttaratantra, kulAmnAya, sarvavidyAdhikAra, sarvAdhikAra, vyApti-adhikAra, paMcAdhikAra, vazyakarSaNAdhikAra, rAjarakSAdhikAra, iSTapAtAdyadhikAra, jIvAkarSaNAdhikAra, mantravicAra, mantramAhAtmya i. mRtyumahiSIdAnavidhi - viSaya- kisI kI mRtyu ke samaya bhaiMsa kA daan| mekAdhIzazabdArthakalpataru - le.- cAralu bhASyakAra zAstrI (kNknnbndhraamaaynnkaar)| meghadatama - mahAkavi kAlidAsa kata vizva-vizrata khaMDakAvya / isa saMdeza-kAvya meM eka virahI yakSa dvArA apanI priyA ke pAsa megha (bAdala) se saMdeza preSita kiyA gayA hai| viyoga-vidhurA kAMtA ke pAsa meghadvArA prema-saMdeza bhejanA, kavi kI maulika kalpanA kA paricAyaka hai| yaha kAvya, pUrva evaM uttara megha ke rUpa meM do bhAgoM meM vibhAjita hai| zlokoM kI saMkhyA 63 + 52 = 115 hai| isameM gIti kAvya va khaMDakAvya donoM ke hI tattva haiN| ataH vidvAnoM ne ise gIti-pradhAna khaMDakAvya kahate hai| isameM virahI yakSa kI vyaktigata sukha-duHkha kI bhAvanAoM kA prAdhAnya hai, evaM khaMDakAvya ke liye apekSita kathAvastu kI alpatA dikhAI par3atI hai| "meghadUta" kI kathAvastu isa prakAra hai :- dhanapati kubera ne apane eka yakSa sevaka ko, kartavya-cyuta hone ke kAraNa eka varSa ke liye apanI alakApurI se nirvAsita kara diyA hai| kubera dvArA abhizapta hokara vaha apanI navapariNItA vadhU se dUra ho jAtA hai, aura bhArata ke madhya vibhAga meM avasthita rAmagiri nAmaka parvata ke pAsa jAkara nivAsa banAtA hai| vaha sthAna janakatanayA ke snAna se pAvana tathA vRkSachAyA se snigdha hai| vahAM vaha nirvAsanakAla ke durdinoM ko vedanA-jarjarita hokara ginane lagatA hai| ATha mAsa vyatIta ho jAne para varSARtu ke Agamana se usake premakAtara hRdaya meM usakI prANa-priyA kI smRti harI ho uThatI hai, aura vaha megha ke dvArA apanI kAMtA ke pAsa praNaya-saMdeza bhijavAtA hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 277 For Private and Personal Use Only
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yaha kathA-bIja "ASADha kRSNa ekAdazI (yoginI) mAhAtmya (3) caritryavardhana, (4) kSemahaMsagaNI, (5) kaviratna, (6) kathA" se milatA julatA hai| usameM nava vivAhita yakSa hemamAlI kRSNadAsa, (7) kRSNadAsa, (8) janArdana, (9) janaindra, (10) apanI navavadhU vizAlAkSI se ramamANa rahakara mAnasa sarovara bharatasena, (11) bhagIratha mizra, (12) kalyANamalla, (13) se kubera ke liye kamala phUla na lAne kI bhUla karatA hai| mahimasiMhagaNi, (14) rAma upAdhyAya, (15) rAmanAtha, (16) use kubera dvArA daNDa milatA hai- eka varSa taka priyA kA vallabhadeva, (17) vAcaspati-haragovinda, (18) vizvanAtha, (19) viraha tathA shvetkusstth| himAlaya meM vicaraNa karate hue use vizvanAtha mizra, (20) zAzvata, (21) sanAtanazarmA, (22) mArkaNDeya RSi se upadeza tathA zApa-nivAraNa milatA hai| isa sarasvatItIrtha, (23) sumativijaya, (24) haridAsa siddhAntavAgIza, kathA meM kAvya kI upayuktatA se ucita hera phera mahAkavi (25) megharAja, (27) pUrNasarasvatI, (28) mallInAtha, (29) kAlidAsa ne kiye haiN| priyA ke viyoga meM rote-rote kAvya- rAmanAtha, (30) kamalAkara, (31) sthiradeva, (32) gurunAtha, nAyaka kA zarIra kRza hone ke kAraNa usake hAtha kA kaMkaNa kAvyatIrtha, (33) lAlA mohana, (34) haripAda caTTopAdhyAya, gira paDatA hai| ASADha ke prathama divasa ko rAmagiri kI coTI (35) jIvAnanda, (36) zrIvatsa vyAsa, (37) divAkara, para megha ko dekha kara usakI aMtarvedanA udvelita ho uThatI hai (38) asada, (39) ravikara, (40) motijitkavi, (41) aura vaha megha se saMdeza bhejane ko udyata ho jAtA hai| vaha kanakakIrti, (42) vijayasUri, tathA kucha ajJAta TIkAkAra / kuTaja-puSpa ke dvArA megha ko arghya dekara usakA svAgata karatA isake anantara, kAvya meM haMsa, mAnasa, cetas, manas, candra, hai, tathA usakI prazaMsA karate hue use indra kA "prakRti-puruSa" kokila, tulasI, pavana, mAruta, Adi saMdeza vAhaka bne| kahIM evaM "kAmarUpa" kahatA hai| isI prasaMga meM kavi ne rAmagiri kevala anukaraNa, kahIM kathAvastu meM vRddhi, kahIM dhArmika rUpa se lekara alakApurI taka ke bhUbhAga kA atyaMta kAvyamaya dekara apane guru ko saMdeza (vizeSataH jaina kavi) to kahIM bhaugolika citra upasthita kiyA hai| isa avasara para kavi biDambanAtmaka racanA, jaise kAkadUtam, mudgaradUtam Adi, para mArgavartI parvatoM, saritAoM evaM ujyayinI jaisI prasiddha nagariyoM inameM se eka bhI kAlidAsa ke pAsa taka nahIM pahuMca paayaa| kA bhI sarasa varNana karatA hai| isI varNana meM pUrva megha kI meghadUta (nATaka)- le.- nityAnanda 20 vIM shtii| praNava-pArijAta samApti ho jAtI hai| pUrvamegha meM mahAkavi kAlidAsa ne bhArata "meM prakAzita isa gItAtmakanATaka meM nRtya-gItoM kA prAcurya / kI prAkRtika chaTA kA abhirAma varNana kara bAhya prakRti ke ekoktiyoM tathA chAyAtattva kA prayoga hai| aMkasaMkhyA- pAMca / sauMdarya evaM kamanIyatA kA manorama vAGmaya citra nirmANa kiyA aMka dRzyoM meM vibhaajit| viSaya- "meghadUta" kI kathAvastu / hai| uttaramegha meM alakA nagarI kA varNana, yakSa ke bhavana evaM meghadUta-samasyAlekham - kavi- jaina muni meghvijyjii| samaya usakI viraha-vyAkula priyA kA citra khIMcA gayA hai| tatpazcAt I. 18 vIM shtii| isa saMdeza kAvya meM kavi ne apane guru kavi ne yakSa ke saMdeza kA vivecana kiyA hai jisameM mAnava-hRdaya tapagaNapati zrImAn vijayaprabhasUri ke pAsa megha dvArA saMdeza bhejA ke komala bhAva atyaMta hRdayadrAvaka evaM premila saMvedanA se hai| kavi ke guru navyaraMgapurI (auraMgAbAda) meM cAturmAsya kA pUrNa haiN| 'meghadUta" kI preraNA, kAlidAsa ne vAlmIki rAmAyaNa AraMbha kara rahe haiM, aura kavi devapattana, (gujarAta) meM hai| se grahaNa kI hai| unheM viyogI yakSa kI vyathA meM sItA-haraNa vaha guru kI kuzala vArtA ke liye megha dvArA saMdeza bhejatA ke duHkha se duHkhita rAma kI pIDA kA smaraNa ho AyA hai| hai aura devapattana se auraMgAbAda taka ke mArga kA ramaNIya kavi ne svayaM megha kI tulanA hanumAn se tathA yakSa-patnI kI varNana upasthita karatA hai| saMdeza meM guru-pratApa, guru ke viyoga samatA sItA se kI hai (uttaramegha 37) / kavi kI prasanna-madhurA kI vyAkulatA va apanI asahAyAvasthA kA varNana hai| aMta vANI "maMdAkrAMtA" chaMda meM abhivyakta huI hai jisakI prazaMsA meM kavi ne icchA prakaTa kI hai ki vaha kaba gurudeva kA AcArya kSemeMdra ne apane graMtha "suvRttatilaka" meM kI hai| sAkSAtkAra kara unakI vaMdanA kregaa| isa kAvya kI racanA mallinAtha kI TIkA ke sAtha "meghadUta" kA prakAzana 1849 "meghadUta" ke zlokoM kI aMtima paMkti kI samasyA-pUrti ke I. meM banArasa se huA aura IzvaracaMdra vidyAsAgara ne 1869 ___rUpa meM huI hai| isameM kula 131 zloka haiM aura aMtima I. meM kalakattA se svasaMpAdita saMskaraNa prakAzita kiyaa| isake zloka anuSTup chaMda meM hai| Adhunika TIkAkAroM meM caritravardhanAcArya evaM haridAsa siddhAMtavAgIza meghadUtottaram - le.- zrIrAma velnnkr| prakAzana sana 1968 atyadhika prasiddha haiN| ina TIkAoM ke nAma haiM- "cAritryavardhinI" meN| 'surabhAratI' dvArA jabalapura, bhopAla, indaura meM abhinIta / va "cNclaa"| aneka saMskaraNoM ke kAraNa "meghadUta" kI gIti-nATya (operA) 38 rAga tathA 8 tAloM kA pryog| 30 zloka-saMkhyA meM bhI aMtara par3a jAtA hai, aura aba taka isameM gadya-vAkyoM dvArA joDe hue 51 giit| pradhAna pAtra yakSa aura lagabhava 15 prakSipta zloka prApta hote haiN| ykssinnii| aMkasaMkhyA- tiin| isameM prAkRta kA abhAva hai| meghadUta ke TIkAkAra- le.- (1) kavicandra, (2) lakSmInivAsa, viSaya- meghadUta kA pazcAtvartI kthaank| zApamukti ke pazcAt 278 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kubera prasanna hokara yakSa ko alakApurI jAne kI anumati detA hai, tathA yakSa kA yakSiNI se milana hotA hai / I meghadautyamle DA. vIrendrakumAra bhaTTAcArya klktaanivaasii| meghadUta para AdhArita saMgItikA (2) le trailAkyamohana guha ( niyogI) / yaha dUtakAvya hai| meghanAdavadham lakSmaNagaDha - RSikula ke nivAsI kavIndra paramAnanda zarmA (I. 19-20 vIM zatI) ne kAvyamaya saMpUrNa rAmacaritra graMthita kiyA hai| usakA yaha eka bhAga hai| zeSa bhAga anyatra uddhRta haiN| (2) le amiyanAtha cakravartI / I. 20 vIM zatI / - meghapratisaMdezakathA le. maMdikala rAmazAstrI / maisUra rAjya ke pradhAna paMDita / isa saMdeza kAvya kI racanA 1923 I. ke Asa-pAsa huI thii| isameM do sarga haiM jinameM 68 + 96 = 164 zloka haiN| isameM ekamAtra maMdAkratA chaMda kA hI prayoga huA hai| isameM kavi ne meghasaMdeza kI kathA kA pallavana kiyA hai| isake prathama sarga meM yakSI ke prati saMdeza kA varNana evaM dvitIya sarga meM alakA se lekara rAmezvara va dhanuSkoTi taka ke mArga kA varNana hai| yakSa kA saMdeza suna kara yakSiNI prasanna hotI hai, aura viraha vyathA ke kAraNa azakta hone para bhI kisI prakAra megha se vArtAlApa karatI hai / vaha megha ko bhagavAn kA varadAna mAna kara usakI udAratA evaM karuNA kI prazaMsA karatI huI yakSa ke saMdeza kA uttara detI hai / pratisaMdeza meM vaha yakSa ke sadguNoM kA kathana kara apanI viraha-dazA evaM ghara kI duravasthA kA varNana kara zivajI kI kRpA se zApa ke zAMta hone kI sUcanA detI hai| aMta meM vaha yakSa ko zIghra hI lauTa Ane kI prArthanA karatI hai| - www.kobatirth.org - - meghamAlA rudrayAmalAntargata ziva-pArvatI saMvAda ruup| shlok1044| adhyAya- 11 viSaya meghaprabheda, meghagarjana, kAkaruta Adi kA phalAphala / meghamAlAvratakathA le. zrutasAgarasUri / jainAcArya / I. 16 vIM zatI / meghameduramedinIyam le DA. ramA caudhurI (20 vIM shtii)| ujjayinI ke kAlidAsa samAroha meM abhinIta dRzyasaMkhyA- nau "meghadUta" ke Age tathA pIche kI ghaTanAoM kA kAlpanika citraNa / ekoktiyoM kI bhultaa| pUrA saptama aMka yakSa kI tathA aSTama aMka yakSiNI kI ekokti mAtra hai / kathAsArayakSakanyA kamalakalikA ko yakSa aruNakiraNa nadI meM DUbane se bacA letA hai| taba se donoM premAsakta haiM, paraMtu kubera kA nikaTavartI pracaNDa - pratApa kamalakalikA ko cAhatA hai| nAyikA use apamAnita kara aruNa-kiraNa ko varatI hai| premamagnanAyaka dvArA kubera ke kamalavana kI rakSA karane meM truTi hotI hai / kubera usa para kuddha hote haiM tathA use niSkAsita karate haiN| ASADha meM megha ko dekhakara virahAtura yakSa usake dvArA apanI - - patnI ko saMdeza bhejatA hai| aMta meM alakApurI lauTakara usakA milana hotA hai| - - meghasaMdezavimarza le. Ara. kRSNammAcArya yaha nibaMdha madrAsa / meM prakAzita huA / meghAbhyudayakAvyam le mAnAGka I. 10 vIM zatI meghezvaram le hastimalla pitA goviMdabhaTTa jainAcArya melanatIrtham le. DaoN. yatIndravimala caudhurI vividhatA meM ekatA kA saMdeza denevAlI kRti / aMkasaMkhyA- dasa / pratyeka aMka meM kramazaH atharvan RSi agastya, samrAT azoka, akabara, caitanya mahAprabhu, vivekAnanda, ravIndranAtha ThAkura gAMdhIjI aura javAharalAla neharU kI jIvanagAthA se vividha vicAra pravAhoM dvArA sAMskRtika ekatA kA prastutIkaraNa hai / medinIkoza le. mediniikr| I. 12 vIM zatI eka suprasiddha zabdakoza | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir medhA san 1961 meM rAyapura ke rAjakIya dUdhAdhArI-saMskRta vidyAlaya se isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| saMpAdana vidyAlaya ke prAcArya karate haiM aura isameM prAdhyApakoM evaM chAtroM kA racanAeM prakAzita hotI haiN| menakA vaDuvara DorAsvAmI ayyaMgAra kA tamila upanyAsa / anuvAdakartA tAtAcArya / udyAnapatrikA meM kramazaH prakAzita / merutaMtram ziva-pArvatI saMvAda rUpa mahAtaMtra 35 prakAza meM pUrNa / zivajI dvArA upadiSTa 108 taMtroM meM isakA sthAna saba se UMcA hai, isalie isakA nAma merutaMtra hai| khemarAja zrIkRSNadAsa, muMbaI dvArA 1908 I. meM isakA prakAzana ho cukA hai| jalandhara ke bhaya se meru kI zaraNa meM gaye hue devatAoM aura RSiyoM ke lie zivajI ne isakA upadeza diyA thaa| pradhAna viSaya saMskAra dIkSA, homavidhi, Ahnika (yA AmnAya rahasya) purazcaryA, siddhisthirIkaraNamudrAlakSaNa, pArthivapUjana vidhi, purazcaryAkaulikAcAra, kalisaMsthita savidhi maMtra, vedamaMtra navagrahamaMtra, pratyaMgirAmaMtra, vaidikamaMtra, dakSiNAmnAya gaNapatimaMtra, UrdhvAnAca gaNapatimaMtra, pazcimAmnAya gaNapatimaMtra, uttarAnAya gaNapatimaMtra, sUryamaMtra, brahmAdi aSTazaktimaMtra, daza-digIzoM ke maMtra, dIpavidhi aadi| yaha taMtra vAmamArgI aura dakSiNamArgI donoM ko samAna rUpa se mAnya hai / * For Private and Personal Use Only | merupaMktikathA le. zrutasAgarasUri jainaacaary| I. 16 vIM zatI / merupUjA - le- chatrasena / guru- smntbhdr| I. 18 vIM zatI / merusAdhanA zloka- 4001 -- maitrAyaNI upaniSad (maitrI-upaniSad) - yaha upaniSad gadyAtmaka hai aura isameM 7 prapAThaka haiN| isameM sthAna-sthAna para padya kA bhI prayoga huA hai tathA sAMkhya-siddhAMta, yoga ke SaDaMgoM kA varNana aura haThayoga ke maMtra siddhAMtoM kA kathana kiyA gayA hai| isameM aneka upaniSadoM ke uddharaNa diye gaye hai, jisase saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 279
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir isakI arvAcInatA siddha hotI hai| aise uddharaNoM meM "Iza", "kaTha", "muMDaka" va "bRhadAraNyaka" ke uddharaNoM kA samAveza hai| maitrAyaNIya AraNyaka (bRhadAraNyaka- carakazAkhoktayajurvedIya)- isa AraNyaka meM kula sAta prapAThaka aura unameM khaNDa saMkhyA 73 hai| yaha AraNyaka maitrayupaniSat nAma se prasiddha hai| maitrAyaNIgRhyapaddhati - maitrAyaNI zAkhA ke anusAra 16 saMskAroM kA pratipAdana / adhyAya, kA nAma puruSa hai| maitrAyaNIya zAkhA (kRSNa yajurvedIya) - maitrAyaNIya saMhitA mudrita huI hai| mAdhyandina, kANva, kAThaka aura cArAyaNIya saMhitAoM ke samAna maitrAyaNIya meM bhI cAlIsa adhyAya haiN| isa zAkhA ke kalpa aneka haiN| maitrAyaNIya gRhya aura mAnavagRhya meM samAnatA hone ke kAraNa inheM eka hI mAnane kI pravRtti hai| eka hI saMhitA ko maitrAyaNI, mAnava tathA vArAhasaMhitA ke nAma se ullikhita karane kA pravRtti bhI dIkhatI hai kintu ina tIna zAkhAoM ke zulva sUtroM meM zAkhAbheda ke kAraNa paryApta vibhinnatA hai| maitrAyaNI-kAlApasaMhitA (kRSNa yajurvedIya) - kRSNa yajurveda kI maitrAyaNI saMhitA meM 4 kANDa, 54 prapAThaka tathA 634 maMtra haiN| isa meM uccAraNacinha nahIM milte| 'kAlApa' nAma se bhI prasiddha yaha zAkhA 'caraNavyUha' ke samaya se pradhAna zAkhA ke rUpa meM mAnI jAtI rahI hai| kRSNa yajurvedakI ina zAkhAoM meM rudra daivata tathA anya aneka bAtoM meM samAnatA hone para bhI isameM zaiba-sampradAya kA vizeSa mahattva hai| yaha zAkhA gujarAta tathA dakSiNa meM vizeSa prasiddha hai| rAmAyaNa tathA pataMjali ke anusAra prAcIna kAla meM isakA bahuta bar3A mahattva thaa| (caraka- kRSNa yajurveda kI kaNThaka, kapiSThala-kaTha aura maitrAyaNI kAlApI zAkhAoM kI vyApaka paribhASA 'caraka' hai| bhASA kI dRSTi se inameM paraspara sambandha hai| inameM kucha rUpa aise milate haiM jo anyatra nahIM haiN| vikrama-pUrva taka bahuta dUra taka isakA prabhAva aura pracAra rhaa|) maitreyavyAkaraNam - le.- aarycndr| isa lekhaka kI yaha eka hI racanA upalabdha hai| viSaya- maitreya kA bhaviSyakathana / eka hI apUrNa hastalikhita prati upalabdha hai| usameM nAmanirdeza nahIM hai, kiMtu tokhAriyana tathA yuguriyana avazeSoM kI puSpikA meM nAmanirdeza hai| cInI bhASA meM isake aneka anuvAda upalabdha haiN| inameM se tIna dharmarakSa (255-316 I.) kumArajIva (402 I.) tathA IsiMga (701 I.) dvArA saMpanna huye| jarmana, tokhAriyana, tibbatI tathA madhya eziyAI anuvAda bhI upalabdha / yaha racanA bhArata ke bAhara vizeSa rUpa se paricita hai| bhAvI buddha maitreya kA janma, svarUpa tathA svargIya jIvana saMvalita hai| isake anusAra dhArmika vratoM meM nATaka bhI vrata rUpa meM vyavahRta hotA thaa| maithilIkalyANam (nATaka)- le.- hstimll| pitA- goviNdbhtttt| jainaacaary| I. 13 vIM shtii| (pAMca aNk)| maithilIyam (rUpaka) - le.- nArAyaNazAstrI (1860-1911 I.) prathama abhinaya kumbhezvara ke vasantotsava meN| naayikaaprdhaan| aMkasaMkhyA- ds| nATyocita sarala bhASA, mohaka critr-citrnn| sahaja anuprAsoM kA pracura pryog| bhAvAnurUpa shailii| chAyAtattva kA pryog| rAma-kathA ke dvArA lokajIvana kA darzana / saMvidhAna kA dakSa prastutIkaraNa isakI vizeSatA hai| maithilezacaritam - kavi ratnapANi / darabhaMgA ke rAjavaMza kA caritra / maisUrasaMskRtakaoNleja-patrikA- prakAzana banda / mokSaprAsAda - le.- bellamakoNDa rAmarAya / mokSamandirasya dvAdazadarzanasopAnAvali - le.- zrIpAda zAstrI hsuurkr| i. 287 pRSThoM ke utkRSTa prabandha meM cArvAka, bauddha (vaibhASika, sautrAntika, yogAcAra, mAdhyamika), jaina, sAMkhya, yoga, nyAya, vaizeSika, pUrvamImAMsA, uttaramImAMsA ina 12 darzanoM kA itanA vyavasthita paricaya dene vAlA anya graMtha arvAcIna saMskRta sAhitya meM nahIM hai| hasUrakara zAstrI kI mudrita pustakoM kA paricaya yathAsthAna diyA hai| amudrita pustakeM isa prakAra haiM- (1) zrIvardhamAnasvAmi-caritam, (2) zrIbuddhadevacaritam, (3) rAjasthAnasatI-navaratnahAraH (4) mahArASTrasatI-navaratnahAraH (5) mahArASTrakSatriyavIra-ratnamaMjUSA, (6) saurASTra-vIra-ratnAvaliH (7) mhaaraassttrviirrtnmNjuussaa| (8) zrIzaMkarAcAryacaritam (9) vijyaangr-saamraajym| mokSamUlara-vaiduSyam (nATaka) - le.- bhavAnIzaMkara / vizvavikhyAta jarmana paMDita maiksamUlara ne apanA nirdeza "mokSamUlara" isa saMskRta zabda se kiyA hai| saMskRta evaM vaidika vAGmaya ke adhyayana se mokSamUlara ke antaHkaraNa meM bhAratabhUmi aura vizeSa kara vArANasI ke viSaya meM eka gUDha zraddhA utpanna huI thii| zrI bhavAnIzaMkara ne vArANasI meM sampanna paMcama vizvasaMskRta sammelana ke avasara para san 1981 meM isa tIna aMkI nATaka kA lekhana aura prakAzana kiyaa| isameM svAmI vivekAnaMda, kezavacaMdra sena ina bhAratIya pAtroM ke atirikta mokSamUlara, broka hAUsa, ruDolpha rotha, vilsana jaise yUropIya saMskRta paMDita raMgamaMca para Ate haiN| strI pAtroM meM sabhI yUropIya haiN| "AryabhAratI" nAmaka saMskRta saMjAtI bhAropIya AryabhASA saMsthAna (dillI) dvArA hiMdI anuvAda ke saMhita isa nATaka kA prakAzana san 1981 meM huaa| zrImatI kamalAratnam, satyaprakAza hiMdabANa, rAmagopAla saksenA Adi mahAnubhAvoM ne dillI AkAzavANI se isa kA prayoga prasArita kiyA thaa| mokSalakSmIsAmrAjyataMtram - le.-kANDadvayAtIta yogii| tAntrika aura vedAnta siddhAnta meM sAmaMjasya karane kA prayatna isa graMtha meM kiyA gayA hai| mokSasopAnaTIkA - le.- kANDadvayAtIta yogii| 280/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mohanataMtram - zloka- 12951 moharAja-parAjayam (pratIka-nATaka) - le.- yshHpaal| I. 14 vIM shtii| jaina sAhitya meM yaha nATaka prasiddha hai| isa nATaka meM kalpita va vAstava pAtroM kA paraspara saMyoga karate hue dharmacarcA kI gaI hai| bhagavAn mahAvIra ke uttsava-prasaMga para isakA prayoga kiyA gayA thaa| isa nATaka kI racanA kRSNa mizra ke prabodhacaMdrodaya ke anukaraNa para huI hai| mauda (eka lupta vedazAkhA) - zAbara bhASya meM (1-1-30) atharvaveda kI isa zAkhA kA nAma ullikhita hai| isa zAkhA kA kucha bhI sAhitya upalabdha nahIM hai| yakSaDAmara - bhairava prokt| zloka- 4001 yakSa-milanam (kAvya) aparanAma- yakSasamAgama) - le.paramezvara jhaa| isameM mahAkavi kAlidAsa ke "meghadUta' ke uttarAkhyAna kA varNana hai| kavi ne yakSa va usakI preyasI ke milana kA varNana kiyA hai| devotthAna hone para yakSa preyasI ke pAsa Akara usakA kazala prema pUchatA hai| vaha apanI priyA se vividha prakAra kI praNaya kathAeM evaM praNaya lIlAyeM varNita karatA hai| prAtaH kAla hone para baMdIjana ke madhura gItoM kA zravaNa kara usakI nidrA TUTatI hai aura vaha DaratA-DaratA kubera ke nikaTa jAkara unheM praNAma karatA hai| kubera usase prasanna hote haiM aura use adhika uttaradAyitvapUrNa kArya-bhAra saupate haiN| yakSa va yakSa-patnI adhika dinoM taka sukhapUrvaka apanA jIvana vyatIta karate haiN| isameM kula 35 zloka haiM *aura madAkrAMtA chaMda prayukta huA hai| isa kAvya kA prakAzana (1817 zake meM) darabhaMgA se huA hai| yakSiNIpaddhati - le.- mlliinaath| zloka- 30 / yaha ratnamAlA zAbarataMtra se gRhIta hai| yakSiNIsAdhanavidhi - le.- shriinaath| zloka- 401 yakSollAsam - le.- kRssnnmuurti| pitA- srvshaastrii| I. 17 vIM shtii| meghadUta kI yakSapatnI kA pratisaMdeza isa saMdezakAvya kA viSaya hai| kavi apanA nirdeza "abhinava-kAlidAsa' upAdhi se karatA hai| yajanAvalI - prakaraNa- 9 / zloka- 14001 viSaya- viSNu bhagavAn kI arcaa-puujaa| yajuHprAtizAkhyabhASyam - le.- anaMtAcArya / I. 18 vIM shtii| yajurvallabhA (nAmAntara- karmasaraNi) - le. viThThala diikssit|| pitA- vallabhacArya / viSaya-Ahnika, saMskAra, evaM AvasathyAdhAna gRhyAgni kI sthApanA yajurveda ke anusaar| tIna kaanndd| yajurveda (aparanAma- adhvaraveda) - isa veda kI mukhya devatA vAyu hai aura AcArya haiM vedavyAsa ke ziSya vaizaMpAyana / mahAbhASya, caraNavyUha aura purANoM ke anusAra yajurveda kI zAkhAeM 86, 100, 101, 107 yA 109 mAnI jAtI haiM kiMtu Aja kevala 5-6 zAkhAeM upalabdha haiN| yajJa-saMpAdana ke liye "adhvaryu' nAmaka Rtvij kA jisa veda se saMbaMdha sthApita kiyA jAtA hai, use "yajurveda" kahate haiN| isameM adhvaryu ke liye hI vaidika prArthanAeM saMgRhIta haiN| "yajurveda" vaidika karmakAMDa kA pradhAna AdhAra hai, aura isameM yajuSoM kA saMgraha kiyA gayA hai| karma kI pradhAnatA ke kAraNa samasta vaidika vAGmaya meM "yajurveda" kA apanA svataMtra sthAna hai| "yajurveda" se saMbaddha Rtvij (adhvaryu) ko yajJa kA saMcAlaka mAnA jAtA hai| __"yajurveda" saMbaMdhita vAGmaya atyaMta vistRta thA, kiMtu saMprati usakI samasta zAkhAeM upalabdha nahIM hotii| mahAbhASyakAra pataMjali ke anusAra isakI sau zAkhAeM thiiN| isa samaya isakI mAtra do pramukha zAkhAeM prasiddha haiM- "kRSNayajurveda" va "zukla yjurved"| inameM bhI pratipAdya viSaya kI pradhAnatA ke kAraNa "zukla yajurveda" adhika mahattvapUrNa mAnA jAtA hai| "zukla yajurveda" kI maMtra-saMhitA ko "vAjasaneyI saMhitA" kahate haiN| isameM 40 adhyaay| 303 anuvAka tathA 1975 kaMDikAeM yA maMtra haiM tathA aMtima 15 adhyAya "khila" kahe jAte haiN| prAraMbhika do adhyAyoM meM darza evaM paurNimAsa yajJoM se saMbaddha maMtra varNita haiM, tathA tRtIya adhyAya meM agnihotra aura cAturmAsya yajJoM ke liye upayogI maMtra saMgrahita haiN| caturtha se aSTama adhyAya taka somayAgoM kA varNana hai| inameM savana (prAtaH, madhyAhna va sAyaMkAla ke yajJa), ekAha (eka dina meM samApta hone vAlA yajJa) tathA rAjasUya yajJa kA varNana hai| rAjasUya ke aMtargata dyUta-krIDA, astra-krIDA Adi nAnA prakAra kI rAjocita krIDAeM varNita haiN| 11 veM se 18 veM adhyAya taka "agnicayana" yA yajJIya homAgni ke liye vedI ke nirmANa kA varNana kiyA gayA hai| ina aTharAha adhyAyoM ke adhikAMza maMtra kRSNayajurveda kI taittirIya saMhitA meM pAye jAte haiN| 19 se 21 veM adhyAya meM sautrAmaNi yajJa kI vidhi kA varNana hai, tathA 22 se 25 veM adhyAya meM azvamedha kA vidhAna kiyA gayA hai| 26 se 29 veM adhyAya meM "khilamaMtra" (pariziSTa) saMkalita haiM, aura 30 veM adhyAya meM puruSamedha varNita hai| 31 veM adhyAya meM "puruSasUkta" hai jisameM Rgveda se 6 maMtra adhika haiN| 32 veM va 33 veM adhyAya meM "zivasaMkalpa" kA vivecana kiyA gayA hai| 35 veM adhyAya meM pitRmedha tathA 36 veM se 38 veM adhyAya taka pravardIyAga varNita hai| isake aMtima adhyAya meM "IzAvAsya upaniSad" hai| "zukla yajurveda" kI do saMhitAeM haiM mAdhyaMdina evaM kaannv| madrAsa se prakAzita kANvasaMhitA meM 40 adhyAya, 328 anuvAka tathA 2086 maMtra haiN| mAdhyaMdina saMhitA ke maMtroM kI saMkhyA 1975 hai| zukla yajurveda kA zatapatha brAhmaNa, AraNyaka, upaniSad, zikSA Adi vAGmaya paryApta hai| kRSNa yajurveda kI kAThaka, kapiSThala, kaTha, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 281 For Private and Personal Use Only
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maitrAyaNI, kAlApI aura taittirIya zAkhAeM upalabdha haiN| inameM taittirIya zAkhA para brAhmaNa, AraNyaka, bhASya Adi vipula sAhitya pAyA jAtA hai|| ___ Adhunika vidvAnoM ke matAnusAra "iSe tvorje tvA" se prAraMbha hone vAlI zukla yajurveda saMhitA ke prAraMbha ke 18 adhyAya hI isake mUla ke haiN| antima 22 adhyAyoM ke viSaya taittirIya brAhmaNa aura AraNyaka meM bhI milate hai| kAtyAyana ke anusAra 26 se 35 taka adhyAya "khila" haiN| 26-29 "pariziSTa" rUpAtmaka haiN| 30 se 39 taka adhyAya navIna pakSoM ko prastuta karate haiN| 30 veM adhyAya meM aneka mizrita jAtiyoM kA varNana hai| bhASA-vijJAna ke AdhAra para isa saMhitA ke tIna stara kiye jAte haiN| isake adhikAdhika aMza taittirIya ke haiM to kucha sthala parivartita saMzodhita mAlUma paDate haiN| isa dRSTi se taittirIya saMhitA prAcIna hai| yaha saMhitA kucha aMzoM ko choDakara taittirIya se prAyaH samAna hai| svAbhAvika hai ki inakA mUla eka hI hogaa| mAdhyaMdina saMhitA ke bhI pada, krama, jaTA, dhana, paMcasaMdhi Adi bahuta se vikRtipATha prasiddha haiN| eka dRSTi se zAkala kI apekSA isakA vikRti-pATha vistRta hai| isa saMhitA meM kucha sthaloM ko choDakara "Sa" ko "kha" paDhA jAtA hai| isakA "khaMDAdhyAya" aura puruSasUkta tathA "IzAvAsyopaniSad' sarvatra vikhyAta hai| kRSNa yajurveda kI 86 zAkhAoM ke tIna bheda mAne gae haiN| inake prathama AcArya haiM - (1) udIcya-zyAmAyani, (2) madhyadezIya-AruNi (yA Asuri) aura (3) praacy-aalmbi| ina sabhI zAkhAoM kI caraka saMjJA thii| kRSNayajurvedIya vaizaMpAyana kI mUla caraka saMhitA kA yathArtha svarUpa abhI taka ajJAta hai| phira bhI caraNavyUhAdi graMthoM meM paThita nirdeza ke anusAra, "caraka saMhitA" aura "caraka brAhmaNa" the yaha anumAna lagAyA jA sakatA hai| yajurveda jyotiSam - le. shess| isameM kula 44 zloka haiN| Rgveda jyotiSa ke samAna yaha vedAMga hai| yajJakartAoM ko isa vedAMga se dik, deza, kAla kA jJAna prApta karane meM suvidhA hotI hai| yajurvedivRSotsargatattvam - le. raghunAtha / yajurvedizrAddhatattvam - le.rghunaath| yajuHzAkhAbhedatattvanirNaya - le.-pAMDuraMga ttkle| baDodA ke nivaasii| lekhaka kA siddhAMta yaha hai ki jahAM kahIM "yajurveda" zabda svayaM AtA hai; vahAM "taittirIya zAkhA" samajhanA cAhiye na ki "zaklayaju" / yajJazAstrArthanirNaya - le.-vANI annnnyyaa| telagu kavi / yajJasiddhAntavigraha - le.-raamsevk| yajJasiddhAntasaMgraha - le.-rAmaprasAda / yajJasUtrapramANam - le.-mAtRkAbhedatantra ke antargata, caNDikA-zaMkara sNvaadruup| yaha mAtRkAbheda taMtra kA 11 vAM paTala hai| zloka-34 / viSaya-yajJopavIta kI laMbAI kI carcA / yajJopavItapaddhati - le.-raamdtt| pitaa-gnneshvr| vAjasaneyI zAkhiyoM ke lie upayukta grNth|| yatikSauravidhi - le.-madhusUdanAnanda / yatikhananAdiprayoga - le.-zrIzailavedakITIra lkssmnn| isameM yatidharmasamuccaya kA ullekha hai| yatidharma - le.-puruSottamAnanda srsvtii| guru- pUrNAnaMda / yatidharmaprakAza - le.-vaasudevaashrm| (2) le.-vishveshvr| isa graMtha kA yatidharmasaMgraha (yA yatidharmasamuccaya) se atyadhika sAmya hai| yatidharmaprabodhinI - le.-nIlakaNTha ytiindr| yatidharmasamuccaya (aparanAma-yatidharmasaMgraha) - le.-vizvezvara srsvtii| guru-sarvajJa vishvesh| lekhanakAla I. 1611-12 / yatinityapaddhati - le.-aanndaannd| yatipatnIdharmanirUpaNam . le.-puruSottamAnaMda sarasvatI / guru-puurnnaanNd| yati-praNava-kalpa - le.-mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| dvaita mata ke prtisstthaapk| isameM 28 anuSTabhoM meM saMnyAsa lene kI vidhi evaM saMnyAsI ke kartavyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| yatirAjavijayam (yA vedAMtavilAsa) nATaka - le.- ammala AcArya / I. 17 vIM zatI kA aMta / pitA- ghaTita sudarzanAcArya / yatirAjavijayacaMpU - le.-ahobila sUri / isa caMpU kA vibhAjana 16 ullAse meM kiyA gayA hai, para aMtima ullAsa apUrNa hai| isa kAvya meM rAmAnujAcArya ke jIvana kI ghaTanAeM varNita haiN| viziSTAdvaita saMpradAya kI AcArya-paraMparA bhI aMkita kI gaI hone se yaha aitihAsika dRSTyA mahattvapUrNa mAnA jAtA hai| yativallabhA-( yA saMnyAsapaddhati) - le.- vizvakarmA / viSayasaMnyAsa, yati ke cAra prakAra (kuTIcaka, bahUdaka, haMsa aura paramahaMsa) evaM unake krttvy|| yatisandhyAvArtikam - le.-surezvarAcArya / zrIzaMkarAcArya ke ziSya / yatisaMskAra - viSaya- putra dvArA yati kI antyeSTi evaM shraaddh|. yatisaMskAraprayoga - le.-vishveshvr| 2) le.- raaybhtttt| yatisiddhAntanirNaya - le.- saccidAnanda srsvtii| yatIndram (rUpaka) - le.-DaoN. ramA caudhurii| lekhikA ke pati DaoN. yatIndravimala caudhurI kI mRtyu ke pazcAt (sana 1964 meM) likhita unakA caritra / unake ziSyoM dvArA usI varSa abhinIta huaa| yatIndracampU - le.-bkulaabhrnn| pitA- shtthgop| viSayarAmAnujAcArya kA critrvrnnn| yatIndrajIvanacaritam - le.- shivkumaarshaastrii| kaashiinivaasii| yogI bhAskarAnanda kA caritra kAvya viSaya hai| 282 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yatyanuSThAnapaddhati - le.-zaMkarAnaMda / yatyantakarmapaddhati - le. raghunAtha / yatyAcArasaMgrahIyayatisaMskAraprayoga- le.-vizvezvara srsvtii| yathAbhimatam - mUla zeksapiyara kA 'aeNja yU lAika iT' nAmaka kaavy| anuvAdakartA Ara. kRSNamAcArya / yadugiribhUSaNacampU - le.- applaacaary| yadunAthakAvyam - le.- yadunAtha / yaduvRddhasauhArdam - le.- e. gopAlAcArya / zloka 600 / iMglaiMDa ke yuvarAja aSTama evavarDa ne apanI preyasI ke lie rAjyatyAga kiyA, isa ghaTanA kA varNana prastuta kAvya kA viSaya hai| yaMtraciMtAmaNi - le.-dAmodara gaMgAdhara pNddit| viSaya- mantra zAstra se saMbaMdhita yaMtroM kA vivecn| hindI TIkA lekhakapaM. kanhaiyAlAla tNtr-vaidy| yantracintAmaNi TIkA - le.-dinakara / viSaya- jyotiSazAstra / yaMtrabheda - zloka- 125 | viSaya- vibhinna tantroM meM ukta vibhinna yaMtroM kA, (jinase tAntrika jana apanA manovAMchita siddha karate haiM), bhalIbhAMti vizada rUpa se pratipAdana / yaMtramaMtrasaMgraha - zloka- 1600 / yaMtrarAja (nAmAntara- yaMtrarAjAgama zAstra tathA yaMtraciMtAmaNi) - le.-zyAmAcArya / zloka- 15001 yaMtrarAjaghaTanA - le.-mthuraanaath| pttnaanivaasii| I. 19 vIM shtii| viSaya- jyotiSazAstra / yantrarAjavAsanATIkA - le.-yajJezvara sadAziva rodde| vissyjyotissshaastr| yantralekhanaprakAza - zloka- 1571 yantrasaMgraha - zloka- lagabhaga 115, viSaya- rAmayantra, zyAmAyaMtra, prasavayantra, gopAlayantra, bagalAmukhI-yantra, zmazAnakAlIyaMtra, bhuvanezvarIyantra evaM annapUrNA, baTukabhairava, guhyakAlI, tArA, vAgIzvarI tathA gaNeza ke yntr| yantrasarvasvam - isa graMtha kA ullekha bhAradvAjavimAnazAstra nAmaka graMtha meM kaI bAra huA hai| isa graMtha ke ATha adhyAyoM meM eka sau adhikaraNa aura pAMca sau satroM meM nimnalikhita 100 viSayoM kA vivaraNa hai| adhyAya 1) - maMgalAcaraNa, vimAnazabdArtha , yaMtRtva, mArga, Avarta, aMga, vastra, AhAra, karma, vimAna, jAti, vrnn,| adhyAya 2) - saMjJA, loha, saMskAra. darpaNa, zakti, yaMtra. taila, auSadhi, vAta, bhATa, vega, ckr| adhyAya 3)- bhramaNI, kAla, vikalpa, saMskAra, prakAza, auSadha, zaitya, AMdolana, tiryak, vizvatomukha, dhUma, prANa, sNdhi| adhyAya 4)- AhAra, laga, vaga, haga, lahaga, lavaga, lavahaga, vAmagamana, antarlakSya, bahirlakSya, baahyaabhyntrlkssy| adhyAya 5)- taMtra, vidyutprasaraNa, vyApti, stambhana, mohana, vikAza, dinidarzana, adRzya, tiryaMca, bhAravAhana, ghaMTArava, zakrabhramaNa, ckrgti| adhyAya 6)- vargavibhajana, nAmanirNaya, zaktyudgama, bhUtavAha, dhUmayAna, zikhodgama, aMzavAha, tArAmukha maNivAha, garutsakhA, zAMtigarbha, grudd| adhyAya 7)- siMhikA, tripurA, gUDhAcAra, kUrma, vAlinI, mAMDalikA, AMdolikA, dhvajAMga, vRnyAvana, vairicika, jld| adhyAya 8)- dinirNaya, dhvaja, kAla vistRtakriyA, aMgopasaMhAra, nayaHprasaraNa, prANakuNDalI, zabdAkarSaNa, rUpAkarSaNa, pratibiMbAkarSaNa, gamAgama AvasasthAna, zodhana, pariccheda aura rkssnn| isa graMtha para bodhAnaMda yatIzvara kI TIkA hai| tantrasAra - zloka- 3800 / viSaya- vaidika aura tAntrika vidhi meM upayukta vividha yaMtroM ke nirmANa ke prkaar| yantrAvalI - zloka- 5001 viSaya- vividha yaMtroM ke nirmANa ke prkaar| yamakabhAratam - le.-mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| (mahAbhArata viSayaka) 89 yamakabaddha zlokoM kA sNgrh| yama-smRti - le.-yama (eka dhrmshaastrii)| yAjJavalkya ke anusAra yama dharmavaktA hai| "vasiSTha-dharmasUtra meM yama ke uddharaNa prastuta kiye gaye haiN| yahAM ke 4 zlokoM meM 3 zloka "manusmRti' meM bhI prApta hote haiN| jIvAnanda-saMgraha meM "yamasmRti" ke 78 zloka tathA AnaMdAzrama saMgraha meM 99 zloka hai| ina zlokoM meM prAyazcitta, zuddhi, zrAddha evaM pavitrIkaraNa viSayaka mata prastuta kiye gaye haiN| inake atirikta vizvarUpa, vijJAnezvara, aparArka evaM "smRticaMdrikA" tathA anya paravartI graMthoM meM bhI "yamasmRti" ke 300 lagabhaga zloka prApta hote haiN| "mahAbhArata" ke anuzAsana parva (104,72-74) meM bhI yama kI gAthAeM haiN| yama ne manuSyoM ke liye kucha pakSiyoM ke mAMsa-bhakSaNa kI sUcanA kI hai, tathA striyoM ke liye saMnyAsa kA niSedha kiyA hai| yayAticaritam - le.-paM. kRSNaprasAda zarmA dhimire| kAThamAMDU (nepAla) ke nivaasii| I. 20 vIM shtii| Apa kaviratna evaM vidyAvAridhi ina upAdhiyoM se vibhUSita haiN| ApakI likhI huI zrIkRSNacaritAmRta mahAkAvya Adi 12 racanAeM prakAzita huI haiN| yayAti-taruNAnandam (rUpaka) - le.-vlliishaay| I. 19 vIM shtii| madrAsa zAsakIya saMskRta hastalikhita granthAgAra dvArA prakAzita / viSaya- yayAti devayAnI kA vivAha tathA yayAti-zarmiSThA kA prnny| striyoM ke asahiSNutA svabhAva kA vrnnn| lambe saMvAda tathA ekoktiyoM se bharapUra / prAkRta kA prayoga kiyA gayA hai| yayAti-devayAnI caritama (rUpaka)- le.-vlliishaay| yayAti kI patnI devayAnI tathA priyA zarmiSThA ke kalaha kI kathA nibddh| prAkRta kA abhaav| zRMgAra gItoM kA pracura pryog| maithilI kiratAniyA nATaka tathA asamI AMkiyA nATa se samAnatA hai| prakRti meM nAyikA kA rUpa niruupit| lambe saMvAda tathA ekoktiyoM kI bhrmaar| AhituNDika kI ekokti saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 283 For Private and Personal Use Only
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM arthopakSepaka tttv| AkAzavANI kA bhI athopakSepaNa hetu prayoga kiyA hai| yallAjIyam - le.-yllaaji| yallubhaTTa ke putr| viSayaantyeSTi, spinnddiikrnn| AzvalAyanasUtra, bhAradvAja sUtra aura unake bhASyoM para AdhArita / yazavantabhAskara - le.-hribhaaskr| pitA appaajiibhtttt| gotra kaashyp| I. 17 vIM shtii| tryambakezvara nivaasii| bundelakhaMDa ke rAjA yazavaMtadeva (pitA indramaNi) ke Azrita / yazastilakacandrikA - le.-shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| yazastilakacaMpU - le.-somadeva suuri| racanAkAla 959 ii.| isa caMpU meM jaina muni sudatta dvArA rAjA mAridatta ko jaina dharma / kI dIkSA dene kA varNana hai| mAridatta eka krUrakarmA rAjA thaa| use dhArmika banAne ke liye munijI ke ziSya abhayaruci ne yazodharA kI kathA sunAI thii| jaina-purANoM meM bhI yazodhara kA carita varNana hai| kavi ne prAcIna graMthoM se kathA lekara usameM kaI parivartana kiye haiN| isameM do kathAeM saMzliSTa haiM- 1) mAridatta kI kathA aura 2) yazodhara kI kthaa| prathama ke nAyaka mAridatta haiM tathA dUsare ke yazodhara haiN| isameM kaI pAtroM ke caritra citrita haiM- mAridatta, abhayaruci, muni sudatta, yazodhara, caMdramati, amRtamati, yazomati aadi| isa graMtha kI racanA soddezya huI hai aura ise dhArmika kAvya kA rUpa diyA gayA hai| isameM kula 8 AzvAsa yA adhyAya haiN| 5 adhyAyoM meM kathA kA varNana hai aura zeSa 3 adhyAyoM meM jaina dharma ke siddhAnta varNita haiN| dhArmikatA kI pradhAnatA hote hue bhI isameM zrRMgAra rasa kA mohaka varNana hai| isakI gadya zailI atyaMta prauDha hai|aavshyktaanusaar choTe-choTe vAkya va sarala padAvalI kA bhI prayoga kiyA gayA hai| isake padya kAvyAtmaka va sUkti donoM hI prakAra ke haiN| isake caturtha AzvAsa meM aneka kaviyoM ke zloka uddhRta haiN| kavi ne prAraMbha meM pUrvavartI kaviyoM ke mahattva ko svIkAra karate hue apanA kAvya viSayaka dRSTikoNa prastuta kiyA hai| unhoMne namratApUrvaka yaha bhI svIkAra kiyA hai ki bauddhika pratibhA kisI vyakti vizeSa meM hI nahIM rahatI (1/11) / yazodhara-caritam - le.-vAdirAjasUri (upAdhidvAdazavidyAdhipati) samaya I. 16-17 vIM shtii| (2) le.- shrutsaagrsuuri| I. 16 vIM shtii| (3) le.- somakIrti / I. 16 vIM shtii| (4) le.- sklkiirti| I. 14 vIM shtii| pitA- krnnsiNh| maataa-shobhaa| (5) kssmaaklyaannkvi| I. 19 vIM shtii| ina sabhI graMthoM kA viSaya hai jaina dharmI mahArAjA yazodhara kA critr| isI viSaya para eka nATaka bhI likhA gayA hai| lekhaka-vAdicandrasUri I. 16 vIM shtii| yazodharA-mahAkAvyam - le.-ogeTi parIkSita shrmaa| puNe nivAsI AMdhra ke kvi| bhagavAna buddha kI dharmapatnI yazodharA kA jIvana isa mahAkAvya kA viSaya hai| yAcaprabandha - kavi tripurAntaka / isameM vekaTagiri ke yAcavaMzIya rAjAoM kA itihAsa grathita hai| yAjJavalkyasmRti - racayitA- RSi yaajnyvlky| isa smRti kA "zukla yajurveda" se saMbaMdha hai aura yajJavalkya zukla yajurveda ke draSTA mAne jAte haiN| isa smRti kA prakAzana 3 sthAnoM se huA hai|- (1) nirNaya sAgara presa muMbaI, (2) triveMdrama tathA (3) AnaMdAzrama, punne| inameM zlokoM kI saMkhyA kramazaH 1010, 1003 aura 1006 hai| isake prathama vyAkhyAtA vizvarUpa haiM jinakA samaya 800-825 I. hai| dvitIya vyAkhyAtA "mitAkSarA' ke lekhaka vijJAnezvara haiM jo vizvarUpa ke 250 varSa pazcAt hue the| 'manusmRti' kI apekSA yaha smRti adhika susaMgaThita hai| isameM viSayoM kI punarukti na hone ke kAraNa isakA AkAra "manusmRti" se choTA hai| donoM hI smRtiyoM ke viSaya samAna haiM tathA zlokoM meM bhI kahI-kahIM zabda-sAmya hai| ataH pratIta hotA hai ki yAjJavalkya ne isakI racanA "manusmRti" ke AdhAra para kI hai| isameM 3 kAMDa haiM jinakI viSayasUcI isaprakAra haiprathama kAMDa- caudaha vidyAoM va dharma ke 20 lekhakoM kA varNana, dharmopapAdana, pariSad-gaThana, vivAha se garbhAdhAna paryanta sabhI saMskAra, upanayana-vidhi, brahmacArI ke karttavya tathA varjita padArtha va karma, vivAha evaM vivAha-yogya kanyA kI pAtratA, vivAha ke 8 prakAra, vijAtIya vivAha, cAro vargoM ke adhikAra va karttavya, snAtaka ke karttavya, vaidika yajJa, bhakSyAbhakSya ke niyama tathA mAMsa-prayoga, dAna pAne ke pAtra, zrAddha tathA usakA ucita samaya, zrAddha-vidhi zrAddhaprakAra, rAja-dharma, rAjA ke guNa, maMtrI, purohita, nyAya-zAsana aadi| dvitIya kAMDa- nyAya-bhavana ke sadasya, nyAyAdhIza, kAryavidhi, abhiyoga, uttara, jamAnata lenA, nyAyAlaya ke prakAra, balaprayoga, byAja ke dara, saMyukta parivAra ke RNa, zapatha-grahaNa, mithyA sAkSI para daMDa, lekha-pramANa, baMTavArA tathA usakA samaya, strI kA bhAga, pitA kI mRtyu ke bAda vibhAjana, vibhAjana ke ayogya saMpatti, pitA-putra saMyukta svAmitva, bAraha prakAra ke putra, zUdra va anaurasa putra, putrahIna pitA ke liye uttarAdhikAra, strI dhana para pati kA adhikAra, dyUta tathA puraskAra-yuddha, apazabda, mAna-hAni, sAhasa, corI aura vybhicaar| tRtIya kAMDa- mRta vyaktiyoM kA jala-tarpaNa, janma-maraNa para tatkSaNa pavitrIkaraNa ke niym| samaya, agnisaMskAra, vAnaprastha tathA yati ke niyama, sattva, raja va tama ke AdhAra para tIna prakAra ke kaary| DaoN. kANe ke anusAra isakA samaya IsA pUrva prathama zatAbdI 284/ saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir se IsA kI tIsarI zatAbdI taka mAnA gayA hai| yuktiSaSTikA - le.- naagaarjun| viSaya - zUnyavAda kI 60 yAjJavAlkyasmRti ke TIkAkAra - (1) aparArka / (2) yuktiyoM kA prtipaadn| isake uddharaNa anyAya bauddha racanAoM kulamaNi, (3) devabodha, (4) dharmezvara, (5) vizvarUpa kRta __ meM prApta hote haiN| bAlakrIDA, (6) vijJAnezvarakRta mitAkSarA, (7) raghunAthabhaTTa, yuktyanuzAsanam - le.-smntbhdr| jainaacaary| I. prathama shtii| (8) mathurAnAthakRta mitaakssraa| vibhAvanA aura vacanamAlA pitA- shaantivrmaa| upaTIkAeM haiN| yuktyanuzAsanAlaMkAra - le.-vidyaannd| jainaacaary| I. 8-9 yAtrAprayogatattvam - le.- hrishNkr| vIM shtii| ttiikaa-grNth| yAdavarAghavapANDavIyam (vyarthI sandhAna-kAvya) - yugajIvanam (rUpaka) - lekhikA DaoN. ramA caudhunii| prathama le.-raajcuuddaamnni| isameM zleSa dvArA kRSNa, rAma evaM pAMDavoM abhinaya sana 1967 meM rAmakRSNa maTha (kalakattA ) meN| kI kathA kA ekatra varNana hai| dRzyasaMkhyA- ds| viSaya- zrI rAmakRSNa paramahaMsa kA caritra / (2) le. -anantAcArya / udayendrapura (karnATaka) ke nivaasii| yugalAGgalIyam (rUpaka) - le.-zrIzaila tAtAcArya / I. 19 yAdavarAghavIyam (vyarthI sandhAna kAvya) - (1) le. vIM shtii| nrhri| isameM kRSNa aura rAma kI kathA zleSamaya racanA meM (2) le.- kAlIpada trkaacaary| nivedita hai| yudhiSThira (kSamAzIlo yudhiSThiraH) - le.-ThAkura omaprakAza (2) le.- veNkttaadhvrii| shaastrii| yudhiSThira ke chAtra jIvana ke tIna prasaMga tIna dRzyoM yAdavavijayam- kavi - kunjukuthaantaambirn| I. 18vIM shtii| meM prastuta / kerlvaasii| yudhiSThira-vijayam (mahAkAvya) - le. vAsudeva kavi / yAdavazekharacampU - le.-bhASyakAra / kerlnivaasii| yaha yamaka-kAvya hai| isake yamaka kliSTa na yAmalASTakatantram- zloka- 4200 / artharatnAvalI ke anusAra hokara sarala evaM prasanna haiN| yaha mahAkAvya 8 ucchvAsoM meM aSTaka ke aMtargata ATha yAmaloM ke nAma hai- (1) brahmayAmala, vibhakta hai| isameM mahAbhArata kI kathA saMkSepa meM varNita hai| (2) viSNuyAmala, (3) rudrayAmala, (4) lakSmIyAmala, (5) isa para kAzmIra nivAsI rAjAnaka ratnakaMTha kI TIkA prakAzita umAyAmala, (6) skandayAmala, (7) gaNezayAmala aura (8) ho cukI hai| TIkA kA samaya 1672 I. hai| jydrthyaaml| yuddhakANDacampU - le.-ghanazyAma / I. 18 vIM shtii| yAminIpUrNatilakam (rUpaka)- le.- perI kAzInAtha shaastrii| yuddhakauzalam - le.-rudra / 19 vIM shtii| yuddhacintAmaNi - le.- rAmasevaka tripaatthii| yuktikalpataru - le.-bhojdev| viSaya- zAsana evaM rAjanIti yuddhajayArNavatantram - le.-bhttttotpl| paTala- 10 / ziva-pArvatI ke viSayoM ke antargata-dUta, koSa, kRSikarma, bala, yAtrA, sandhi, sNvaadruup| viSaya- svarodaya kA pratipAdana / vigraha, nagaranirmANa, vAstupraveza, chatra, dhvaja, padmarAgAdiratnaparIkSA, yuddhajayotsava - le.-gNgaaraam| pAMca prakAzoM meM pUrNa / astra-zastra-parIkSA, naukA-lakSaNa Adi viSayoM kI carcA / svayaM yuddhajayaprakAza - le.-duHkhbhNjn| bhoja, uzanA, garga bRhaspati, parAzara, vAtsya, lokapradIpa, yuddhaprotsAhanam - le.- narasiMhAcArya / zAGgidhara evaM katipaya purANoM ke pramANa diye gaye haiN| kalakattA yUropIyadarzanam - le.-ma.ma. rAmAvatAra zarmA / kAzI meM prakAzita / orieMTala sIrIja dvArA prakAzita / yuvacaritam - le.-jaggU shiNnggyaa| I. 1902-601 yuktitattvAnuzAsanam - le.-prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| vidrbhnivaasii| yogakalpalatikA - le.-shriikRssnndev| yogaviSayaka graMtha / yoga kA lakSaNa yoM kiyA hai :- "aikyaM jIvAtmanorAhuryogaM yuktiprabodham (nATaka) - le.-meghavijaya gnnii| jainaacaary| yogvishaardaaH"| arthAt yoga meM niSNAta puruSa jIvAtmA aura I. 17 vIM shtii| isameM pratIkAtmaka pAtroM dvArA svamata-virodhI paramAtmA kI ekatA (abheda) ko yoga kahate haiN| pakSa kA khaNDana karane kA prayatna huA hai| RSabhadeva kesarImala zvetAMbara saMsthA (ratalAma) dvArA prkaashit| yogaguhyam - le.-kaNThanAtha / viSaya- tAntrika yoga kI zikSA / yuktimuktAvalI - le.-nAgezabhaTTa / kezava mizra kRta tarkabhASA yogacintAmaNi - le.-harSakIrti, I. 17 vIM shtii| kI ttiikaa| (2) le.- dhnvntri| yuktiratnAkara- le. kRSNamitra (kRssnnaacaary)| yogajJAnam - le.-zloka- 50 / lipikAla vaMgasaMvat 1174 / yuktivAda - le.-gadAdhara bhaTTAcArya / viSaya- paMcatattva-layaprakAra / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 285 For Private and Personal Use Only
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra yogatArAvalI (stotra ) le. zrIzaMkarAcArya / zloka- 291 viSaya- AdhyAtmika dRSTi se yogakriyAoM kA varNana yogadhyAnam le bhUpati saMsAracandra / yoganirNaya le. jJAnazrI bauddhAcArya I. 14 vIM zatI / / yogabindu - le. - haribhadrasUri / I. 8 vIM zatI / 1 yogabIjam - ziva-pArvatI sNvaadruup| zloka - lagabhaga 150 | viSaya- zAkta sampradAyAnusArI yoga kA pratipAdana | yogamArtaNDa- le. gorakhanAtha (gorakSanAtha) I. 11-12 vIM zatI / yogaratramAlA (saTIka) le. nAgArjuna zloka 480 - www.kobatirth.org - TIkAkAra guNAkAra / yogaratnAkara Ayurveda zAstra kA grNth| yaha graMtha kisI ajJAta lekhaka kI racanA hai, aura yaha 1746 I. ke AsapAsa likhA gayA hai| isakA eka prAcIna hastalekha 1668 zakAbda kA prApta hotA hai / isa graMtha kA pracAra mahArASTra meM adhika hai| isameM roga parIkSA, dravyaguNa, nibaMTu tathA rogoM ke varNana ke sAtha hI loliMbarAja kRta "vaidyajIvana" kI bhAMti zrRMgArI padoM kA bhI bAhulya hai| isake pUrva anya kisI bhI graMtha meM isa viSaya kA nirUpaNa nahIM kiyA gayA hai| isake kartA ne bhI isa tathya kA spaSTIkaraNa apane graMtha meM kiyA hai| isa graMtha kA prakAzana vidyotinI (hindI TIkA) ke sahita caurabA vidyAbhavana se ho cukA hai| yogaratnAvalI le. zrIkaNTha zambhu pariccheda 10 prAraMbhika do paricchedoM meM bahuta sI aindrajAlika kriyAeM varNita haiN| tIsare meM tripurAnityArcananidhi tathA cauthe pariccheda meM abhiSeka vidhi Adi viSaya varNita haiM / yogarahasyam le naathmni| I. le. - nAthamuni / I. 9 vIM zatI / dakSiNa bhArata ke vaiSNava aacaary| inhoMne nyAyatattva aura puruSanizcaya nAmaka anya graMtha bhI likhe haiM / yogavArtikam - le.- vizvAsa bhikSu / I. 14 vIM zatI / kAzI nivAsI / - yogayAtrA - le. - varAhamihira / viSaya- jyotiSa zAstra / isa graMtha meM rAjAoM ke yuddha kA jyotiSa zAstra kI dRSTi se vizleSaNa kiyA gayA hai| graMtha kI zailI prabhAvazAlI evaM kavitvamayI hai| yogarAja upaniSad kevala 21 maMtroM kA eka navya upaniSad / isameM maMtra, laya, rAja aura haTha ina cAra yogoM kA pratipAdana karate hue maMtra yoga ko mahattva diyA hai| zarIrastha nava cakroM para dhyAna karane se yogasiddhi kI prApti bhI isameM sUcita kI hai| yogavAsiSTham - ( aparanAma- ArSarAmAyaNa, vasiSThamahArAmAyaNa, aura mokSopAyasaMhitA) isa graMtha ke racayitA ke saMbaMdha meM matabheda hai paraMparAnusAra Adikavi vAlmIki isake racayitA mAne jAte haiM paraMtu isameM bauddhoM ke vijJAnavAdI, zUnyavAdI, mAdhyamika ityAdi matoM kA tathA kAzmIrI zaiva, trika, pratyabhijJA 286 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa tathA spaMda ityAdi tattvajJAnoM kA nirdeza hone ke kAraNa isake racayitA usI (vAlmIki) nAma ke anya kavi mAne jAte haiN| yogavAsiSTha kI zlokasaMkhyA 32 hajAra hai| vidvAnoM ke matAnusAra mahAbhArata ke samAna isakA bhI tIna avasthAoM meM vikAsa huA- (1) vasiSThakavaca, mokSopAya (2) ( athavA siSTha-rAmasaMvAda) (3) vasiSTharAmAyaNa (yA bRhadyogavAsiSTha) / yaha tIsarI pUrNAvasthA I. 11-12 vIM zatI meM pUrNa mAnI jAtI hai| gauDa abhinaMda nAmaka paMDita ne I. 9 vIM zatI meM kiyA huA isakA "laghuyogavasiSTha" nAmaka saMkSepa chaha hajAra zlokoM kA hai| yogavasiSThasAra nAmaka dUsarA saMkSepa 225 zlokoM kA hai| yogavasiSTha graMtha chaha prakaraNoM meM pUrNa hai| prathama prakaraNa kA nAma vairAgya prakaraNa hai| isameM upanayana saMskAra ke bAda prabhu rAmacaMdra apane bhAiyoM ke sAtha gurukula meM adhyayanArtha gae / adhyayana samApti ke bAda tIrthayAtrA se vApasa lauTane para rAmacaMdrajI virakta hue| mahArAjA dazaratha kI sabhA meM ve kahate haiN| kiM zriyA, kiM ca rAjyena, kiM kAyena, kimIhayA / dinaiH katipayaireva kAlaH sarvaM nikRntati / / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir arthAt vaibhava, rAjya, deha aura AkAMkSA kA kyA upayoga hai| kucha hI dinoM meM kAla ina saba kA nAza karane vAlA hai| apanI manovyathA kA nivAraNa karane kI prArthanA unhoMne apane guru vasiSTha aura vizvAmitra ko kii| dUsare mumukSuvyavahAra prakaraNa meM vizvAmitra kI sUcanA ke anusAra vasiSTha RSi ne upadeza diyA hai| 3-4 aura 5 veM prakaraNoM meM saMsAra kI utpatti, sthiti aura laya kI upapatti varNana kI hai| ina prakaraNoM meM aneka dRSTAntAtmaka AkhyAna aura upAkhyAna nivedana kiye haiN| chaThe prakaraNa kA pUrvArdha aura uttarArdha meM vibhAjana kiyA hai| isameM saMsAracakra meM phaMse hue jIvAtmA ko nirvANa arthAt niratizaya AnaMda kI prApti kA upAya nivedana kiyA hai| isa mahAna graMtha meM viSayoM evaM vicAroM kI punarukti ke kAraNa rocakatA kama huI hai| paraMtu adhyAtmajJAna subodha, tathA kAvyAtmaka zailI meM sarvatra pratipAdana kiyA hai| bogazikhopaniSad - ziva hiraNyagarbha saMvAdAtmaka eka navya upaniSad isake chaha adhyAyoM meM yoga ke chaha prakAra, nAdAnusaMdhAna, jaganmithyAtva dehastha cakrasthAna, kuMDalinI yoga ityAdi viSayoM kA yathocita pratipAdana huA hai| isI nAma kA anya eka graMtha hai jo yajurveda tathA atharvaveda se saMbaMdhita kahA gayA hai| usakA viSaya hai- dhyAnayoga / yogasAgara zukra- bhRgu sNvaadruup| viSaya- mukhya rUpa se 50 yogoM kA varNana bhavayoga, saumyayoga, yAtudhAnya-yoga, bhISmayoga, jImUtayoga, javayoga, Adi yogoM aura unake phaloM kA pratipAdana isameM hai| yogasAra ziva-pArvatI saMvAdarUpa / pariccheda-9 / viSayazivajI ke prati devI kA brahmasvarUpa kathana, brahma kI yogagamyatA, For Private and Personal Use Only -
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nirogIkA hI yoga meM adhikAra hai yaha pratipAdana karate hue| vyAdhiyoM ke vinAzaka tRSNAnAza, anAhArIkaraNa, mala-mUtra vinAzana, zukrastaMbhana, Alasyazamana, nidrAnivRtti, indriyoM kA nigraha, maMtrasiddhi, iSTavidyAoM ke maMtra, purazcaraNavidhi, bhakSya, abhakSya, Asana, japamAlA, japa kI gaNanA, cakra-varNamAlA, trividha yoga,zarIrastha cakra, SaTcakra ke devatAoM ke dhyAna, pUjA i.| (2) ziva-pArvatI saMvAda ruup| pricched-11| viSayayogiyoM dvArA sampAdanIya bahuta sI vidhiyAM, zarIrasthita SaT cakra, darzanoddIpana, mUlAdhArasthita devatA, bANaliMgopAkhyAna, hRdayakamala ke dhyAna, pUjana aadi| (3) le.- harizaMkara / pitA- zrI lakSmaNa jyotirvida / viSaya- prathama adhyAya meM guru ke mahattva kA varNana aura dvitIya meM kumbhaka kA vrnnn| (4) le.- gNgaannd| yogasAraprAbhRtam - le.- amitagati (prthm)| jainaacaary| I.. 9 vIM shtaabdii| yogasArasaMgraha - le.- vizvAsa bhikSu-kAzI nivAsI / I. 14 sh.| yogasArasamuccaya (nAmAntara- akulAgamamahAtaMtra) - shiv-paarvtii-sNvaadruup| paTala 101 yogasiddhAnta - viSNu-ziva sNvaadrup| zloka- 180/ yogasiddhAntamaMjarI - le.- kaashiinaath| pitA- jyraambhtttt| zloka- 1501 viSaya- shaivyog| yogAcArabhUmizAstram (saptadaza bhUmizAstra) - le.-Arya asNg| bauddhadArzanika vasubaMdhu ke jyoSTha bhraataa| yogAcAra ke sAdhana mArga kA prAmANika vivecana karane vAlA bRhgrNth| isI racanA se vijJAnavAda ko "yogAcAra" saMjJA milii| 17 pariccheda / pratyeka pariccheda ko bhUmi saMjJA hai| sva. rAhula sAMkRtyAyana ke parizrama se mUla saMskRta meM racanA upalabdha huii| saMskRta meM / prakAzita isakA laghu aMza "bodhisattvabhUmi" upalabdha hai| isakA saMkSepIkaraNa kara usakI vyAkhyA sI.veNDala posina Adi ne kI hai| isameM 17 bhUmi (yA pariccheda) haiM jinake nAma haiM : vijJAnabhUmi, manobhUmi, savitarka-savicArA bhUmi, avitarka-vicAramAtrA bhUmi, avitarka-avicArA bhUmi, samAhitA bhUmi, asamAhitA bhUmi, sacittakAbhUmi, acittakA bhUmi, zrutamayI bhUmi, ciMtAmayI bhUmi, bhAvanAmayI bhUmi, zrAvakabhUmi, vratyekabuddhabhUmi, bodhisatvabhUmi, sopadhikAbhUmi aura nirupdhikaabhuumi| yogAmRtam - le.-gopAla sena kviraaj| I. 17 vIM shtii|| vaidyaka viSayaka rcnaa| yogArNava (nAmAntara-yogasArasaMgraha) - le.- dAmodarAcArya / zloka 3301 (2) le.- hrishNkr| lekhaka ne isakI racanA kAzIrAma ke prabodhanArtha kii| yogAvalItaMtram - hara-gaurI saMvAda ruup| zloka- 2721 paTala-51 viSaya-dehotpatti kA nirvacana karate hue yoga Adi kA niruupnn| yoginIcakrapUjana - zloka- 200 / yoginItaMtram (1) - devI-Izvara sNvaadruup| isameM prathama aura dvitIya do bhAga haiN| prathama bhAga meM 19 paTala haiN| dvitIya bhAga kA nAma kAmarUpanirNaya hai| usameM paTala haiM 14 / dvitIya bhAga meM 4 pIThoM kA vivaraNa bhI diyA huA hai| isase jJAta hotA hai ki uDyAna pITha kA AvirbhAva satyayuga meM, pUrNazaila kA tretA meM, jAlandhara kA dvApara meM tathA kAmarUpa (yA kAmAkhyA) kA AvirbhAva kaliyuga meM huaa| kalakattA aura mumbaI meM 1887 I. meM isakA mudraga ho cukA hai| (2) zloka- 3510 / paTala- 9 / viSaya- yoginItaMtra kA mAhAtmya Adi kathana,kAlI kA rUpa varNana, gurumAhAtmya, dIkSAvidhi pUjA, japa Adi ke kAla Adi kA kathana, kAlI, tArA Adi vidyAoM kA abheda kathana, divya, vIra, pazu Adi bhAvoM kA niruupnn| (3) zloka- 2800 / paTala- 101 yoginIpUjA - zloka- 100 / viSaya- causaTha yoginiyoM kI pUjAvidhi, mahAbali Adi kA varNana hai| yoginIhRdayam - devI-zaMkara sNvaadruup| zloka- 500 / pttl6| viSaya- 1) zrIcakrasaMketa, 2) maMtrasaMketa, 3) pUjAsaMketa, 4) mantroddhAra, 5) dIkSAkAla nirNaya Adi tathA 6) viirsaadhnaa| yoginIhRdaya-dIpikA - le.- amRtaannd| guru-puNyAnandanAtha / zloka- 3000 / yoginIhRdaya kI amRtAnandanAtha racita dIpikA nAmaka TIkA hai| yoginyAdipUjanavidhi - zloka- 3601 yogi-bhakta-caritam (kAvya) - le.- ma.ma. kAlIpada tarkAcArya I. 1888-1972 / yogibhogisaMvAda- zatakam - le.- shriinivaasshaastrii| yogezIsahasranAmastotram - rudrayAmalataMtrAntargata viSNu-hara saMvAda ruup| 200 shlokaatmk| yauvana-vilAsa (kAvya) - le.- ma.ma. vidhuzekhara shaastrii| janma I. 1978 meN| yauvanollAsam - kvi-umaanNd| yauvarAjyam - le.- jaggU zrIbakula bhuussnn| "saMskRtapratibhA" meM prakAzita ekaaNkikaa| choTe choTe caTula sNvaad| Arambha meM haMsa haMsI kA mUkAbhinaya / viSaya-rAmabandhu bharata ke yauvarAjyAbhiSeka kI kthaa| yonikavacam (aparanAma- trailokyavijayam) - umA-mahezvara sNvaadruup| nIlataMtra ke aMtargata / yonigahvaratantram - zrI jJAnanetra dvArA prakAzita huaa| devI-mahAdeva sNvaadruup| nAthasampradAya se saMbaddha pratIta hotA hai| nAthasampradAya kA guru-krama bhI isameM varNita hai |yh uttarAmnAya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 287 For Private and Personal Use Only
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kA taMtra hai| nAyaka ke digvijaya kA vrnnn| (2) le- raajcuuddaamnni| pitAyonitaMtram - (1) hara-pArvatI sNvaadruup| paTala- 17 / viSaya ratnakheTa dIkSita / viSaya- taMjaura ke raghunAtha nAyaka kA caritra / yonipUjAprazaMsA, pUjya aura apUjya yoniyoM kA vicAra / akSatayoni raghunAthabhUpAlIyam - le.- kRssnnkvi| viSaya- aashrydaataa| ke pUjana meM doss| paMcatattva vidhi| kauloM meM uttama, madhyama raghunAtha (nAyaka) nRpati kA stavana, tathA alaMkAroM ke nidrshn| Adi kA bheda kathana, yoni meM mahAvidyA kI upaasnaavidhi|| ATha sarga / TIkAkAra sudhIndrayati kA samaya hai I. 17 vIM shtii| tattva se tilakavidhi / tattva se pUjA kI vidhi, viirsaadhnaavidhi| raghunAthavijayacaMpU - le.- kRSNa (kavisArvabhauma upAdhi) Asana kI upAsanA, antaryAga, maMtrarAtra Adi kI vidhi| kAlI racanAkAla, 1885 ii.| pitA- durgapuranivAsI taataary| isa caMpU ko prasanna karane vAle upacAra, viirpurshcrnnvidhi| paMcatattvazodhana kAvya meM 5 vilAsa haiM jinameM paMcavaTI ke nikaTastha vicUrapura-nareza vidhi / pUjAsthAna Adi kA niruupnn| (2) hara-pArvatI saMvAdarUpa / raghunAtha kI jIvana gAthA varNita hai| kavi ne yAtrAprabaMdha aura zloka- 305 / paTala-8, viSaya- yonipITha kI prdhaantaa| harihara carita varNana kA mizrita rUpa prastuta kara, isa kAvya ke svarUpa Adi kA yoni se saMbhava (janma), kathana zakti-maMtra kI ko saMvArA hai| svayaM kavi ke anusAra isa kAvya kI racanA upAsanA kara yonipUjA na karate meM doss| divya bhAva aura eka dina meM hI huI hai| isakA prakAzana gopAla nArAyaNa vIrabhAva kI prshNsaa| yonipuujaavidhi| rajakI, nApitAMganA Adi kaMpanI muMbaI se ho cukA hai| 9 kanyAoM kA kathana, yonipUjA ke sAdhana bali aura naivaidya, yonipUjA kA phl| rAma, kRSNa Adi kI yoni-upaasktaa| raghunAthavilAsam (nATaka) - le.- yajJanArAyaNa diikssit| I. vaidika, vaiSNava, zaiva, dakSiNa aura vAma siddhAnta ke kaula 17 vIM shtii| prathama abhinaya taMjaura ke rAjA raghunAtha (jo zAstroM meM uttarottara prdhaantaa| zrAddha meM kauliyoM ko bhojana isa nATaka ke nAyaka haiM) ke samakSa / kavi ko raghunAtha se karAne kA phl| yonidarzana kAla meM nAyikA kI urvazI puraskArasvarUpa ratna mile the| isakA nAyaka aitihAsika, parantu tulytaa| kaliyuga meM yonipUjana hI zreyaskara hai| kathA kalpanAraMjita hai| pramukha rasa- shRNgaar| samAsabahula shailii| lambI ekokaktiyAM, kucha dezI zabdoM kA pryog| saMvAda meM rakArAdirAmasahasranAma - le.-zrIbrahmayAmala se gRhiit| umA padyoM kI atizayatA aura anuprAsa kA pracUra prayoga isa kI mahezvara sNvaadruup| vizeSatA hai| sarasvatI mahala, taMjaura se prakAzita / kathAsArarakSakaH zrIgorakSaH (nATaka) - le.- yatIndravimala caudhurii| tIrthayAtrA meM snAna karate samaya kisI brAhmaNa ko nAyaka raghunAtha viSaya- yogI gorakhanAtha kA critr| aMkasaMkhyA- sAta / makara se grasta hone se bacA letA hai| usa makara ke peTa meM rakSAbandhanazatakam - le.- vimalakumAra jaina / kalakattA nivaasii| se eka sugandhI nathanI nikalatI hai| usa nathanI kI svAminI raMganAtha-dezikAhnikam - le.- raMganAtha dezika / ko rAjA DhUMDha nikAlatA hai| vaha hai laGkAdhipa vijayaketu raMganAthasahasram - le.- trivennii| veMkaTAcArya kI ptnii| kI putrI cndrklaa| rAjA raghunAtha kApalikI pratibhAvatI se raMgahRdayam (stotrasaMgraha) - le.- pAMDuraMga avadhUta yogasiddhi pradAyinI vastueM pA letA hai aura unakI sahAyatA (rNgaavdhuutsvaamii)| I. 20 vIM shtii| nArezvara (gujarAta) ke se nAyikA ke pAsa jAtA hai| candrakalA ke mAtA-pitA usakA nivaasii| bhagavAn dattAtreya ke paramabhakta saMnyAsI the| narmadA ke vivAha raghunAyaka ke sAtha karAnA cAhate haiM parantu pratibhAvatI tIra para baDodA ke pAsa nArezvara nAmaka tIrthakSetra meM Apane kI sahAyatA se nAyaka use pAne meM saphala hotA hai| indirA tapazcaryA kI thI, vahIM unakA samAdhisthAna banA hai jahAM pratidina bhavana meM donoM kA vivAha sampanna hotA hai| saikar3oM yAtrI darzana ke lie jAte haiN| raMgahRdaya nAmaka stotrasaMgraha raghunAthAbhyudayam (mahAkAvya) - kavayitrI- rAmabhadrAmbA / meM zrIraMgAvadhUta svAmI kRta zrIdatta tathA anya devatA viSayaka taMjaura ke adhipati raghunAtha nAyaka kI dhrmptnii| apanA pati stotroM kA saMkalana gujarAtI gadyAnuvAda ke sAtha prakAzita kiyA sAkSAt rAma kA avatAra hai, isa zraddhA se usane yaha kAvya hai| prakAzaka- jayaMtIlAla zaMkaralAla AcArya, avadhatasAhitya racanA kI tathA raghunAtha nAyaka kA caritra varNana kiyA hai| prakAzana TrasTa, naareshvr| raghupativijayam (kAvya) - le.- gopInAtha kvi| raghunandanavilasitam - kavi- (1) veMkaTAcArya aura paatraacaary| raghurAja-maMgalacaMdrAvalI - kavi baghelakhaNDa ke adhipati raghunAtha tArkika-ziromaNicaritam - kavi-vasanta tryambaka rghuraajsiNh| kula adhyAya do bhAgoM (86 = 48 + 38) shevdde| nAgapura nivaasii| trisargAtmaka 127 zlokoM kA yaha meM vibhAjita graMtha hai| yaha vibhAjana zrImadbhAgavata ke dazama kAvya, sArasvatIsuSamA (vArANasI) meM prakAzita / skandha ke kRSNacaritra para AdhArita hai| viSaya- stutidvArA zrIkRSNa raghunAthabhUpavijayam - le.- yjnynaaraaynn| goviMda dIkSita kA se rakSA aura maMgala kI yAcanA / graMtha kI racanA mAsArgha (15 putra / viSaya- nAyaka vaMza kI zreSThatA tathA taMjauranRpati raghunAtha dina) meM pUrNa huii| 288 / saMskRta vAGmaya koza - patha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org raghuvaMzam (mahAkAvya) praNetA mahAkavi kaalidaas| isa mahAkAvya ke 19 sargo meM sUryavaMzI 21 rAjAoM kA caritra varNita hai| isakI sargAnusAra kathA isa prakAra hai : prathama sarga meM raghuvaMzIya rAjAoM kI viziSTatA kA sAmAnya varNana / prathamataH rAjA dilIpa kA caritra varNita hai / putrahIna hone ke kAraNa rAjA ciMtita hokara apanI patnI sudakSiNA ke sAtha kulaguru vasiSTha ke Azrama meM pahuMcate haiM tathA una ke Adeza se Azrama meM sthita homadhenu naMdinI kI sevA meM saMlagna ho jAte haiN| dvitIya sarga meM dilIpa dvArA naMdinI kI sevA evaM 21 dinoM ke pazcAt unakI niSThA kI parIkSA kA varNana hai| naMdinI eka siMha AkramaNa meM phaMsa jAtI hai aura rAjA usa siMha ko naMdinI ke badale svayaM ko samarpita kara dete haiN| isa para naMdinI prasanna hokara unheM putraprApti kA AzvAsana detI hai I taba rAjA apanI patnI sahita kulaguru kI AjJA se naMdinI kA dUdha pIkara utphulla citta rAjadhAnI lauTate haiN| tRtIya sarga meM rAnI sudakSiNA kA garbhAdhAna, raghu kA janma va yauvarAjya tathA dilIpa dvArA azvamegha karane kA varNana hai| sarga ke aMta meM sudakSiNA sahita rAjA dilIpa ke vana jAne kA varNana hai| caturtha sarga meM raghu kI digvijaya yAtrA tathA paMcama meM unakI asIma dAnazIlatA kA varNana hai| atyadhika dAna karane ke kAraNa unakA koSa rikta ho jAtA hai| usI samaya kautsanAmaka eka brahmacArI Akara unase 14 karoDa svarNa mudrA kI yAcanA karatA hai| raghu ko sArA dhana kubera dvArA prApta hotA hai aura ve use kaulsa ko samarpita kara dete haiN| isase saMtuSTa huA kautsa unheM putra prApti kA varadAna dekara calA jAtA hai| chaThe aura sAtaveM sarga meM raghu ke putra aja kA iMdumatI ke svayaMvara meM jAne evaM aja- iMdumatI vivAha aura aja kI IrSyAlu rAjAoM para vijaya prApti kA varNana hai| AThaveM sarga meM aja kI prajApAlitA, raghu kI mRtyu, dazaratha kA janma, nArada kI puSpamAlA girane se iMdumatI kI mRtyu, aja vilApa evaM variSTha kA zAMti-upadeza tathA aja kI mRtyu kA varNana hai| navama sarga meM rAjA dazaratha ke zAsana kI prazaMsA, unakA mRgayAvihAra varNana, vasaMta-varNana tathA bhUla se muniputra zravaNa kA vadha aura muni ke zApa kA varNana hai| dasaveM sarga meM rAjA dazaratha kA putreSTi (yajJa) karanA tathA rAvaNa ke bhaya se devatAoM kA viSNu ke pAsa jAkara pRthvI kA bhAra utArane ke liye prArthanA karane kA varNana hai| 11 veM va 12 sargoM meM vizvAmitra evaM tADakA - vadha prasaMga se lekara zUrpaNakhA prasaMga tathA rAvaNa vadha taka kI ghaTanAeM varNita haiN| 13 veM sarga meM vijayI rAma kA puSpaka vimAna se ayodhyA lauTanA va bharata milana kI ghaTanA kA kathana hai| caudahaveM sarga meM rAma rAjyAbhiSeka evaM sItAnirvAsana tathA 15 veM meM lavaNAsura kI kathA, zatrughna dvArA usakA vadha, lava kuza kA janma, rAma kA azvamedha karanA tathA suvarNasItA 19 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kI sthApanA, vAlmIki dvArA rAma ko sItA grahaNa karane kA Adeza, sItA kA pAtAlapraveza evaM rAmAdi kA svargArohaNa varNita hai| 16 ve sarga meM kuza kA zAsana, kuzAvatI me rAjadhAnI sthApita karanA, svapna meM nagaradevI ke rUpa meM ayodhyA kA darzana / kuza kA punaH ayodhyA AnA tathA kumudvatI se usake vivAha kA varNana hai| 17 veM sarga meM kumudvatIse atithi nAmaka putra kA janma va kuza kI mRtyu varNita hai| 18 veM sarga meM aneka rAjAoM kA saMkSipta varNana tathA 19 veM sarga meM vilAsI rAjA agnivarNa kI rAjayakSmA se mRtyu va garbhavatI rAnI dvArA rAjya saMbhAlane kA varNana hai| isa mahAkAvya meM kAlidAsa kI pratibhA kA prauDhatama rUpa abhivyakta huA hai| kavi ne vistRta AdhAraphalaka para jIvana kA virATa citra aMkita kara ise mahAkAvyocita garimA pradAna kI hai| vidvAnoM kA anumAna hai ki saMskRta sAhityazAstra ke AcAryoM ne "raghuvaMza" ke hI AdhAra para mahAkAvya ke lakSaNa nizcita kiye haiN| isameM eka vyakti kI kathA na hokara ekamAtra raghuvaMza ke kaI vyaktiyoM kI kahAnI hai, jisake kAraNa 'raghuvaMza" kaI caritroM kI citrazAlA banA hai| dilIpa se lekara agnivarNa taka kavi ne kaI rAjAoM kA varNana kiyA hai kiMtu usakA mana dilIpa, raghu, aja, rAma va agnivarNa ke citraNa meM adhika ramA hai / / kavi kA uddezya mukhyataH rAjA raghu aura rAmacaMdra kA udAtta rUpa citrita karanA rahA hai jisake liye dilIpa, aja Adi aMga rUpa meM prastuta kiye gaye haiN| agnivarNa ke vilAsI jIvana kA karuNa aMta dikhAkara kavi yaha vicAra vyakta karatA hai ki caritra kI udAttatA evaM Adarza ke kAraNa raghu evaM rAma ne jisa vaMza ko gauravapUrNa banAyA thA, vahIM vaMza vilAsI va rugNa manovRtti vAle kAmI agnivarNa ke kAraNa duHkhada aMta ko prApta huA / agnivarNa kI garbhavatI patnI ke rAjyAbhiSeka ke pazcAt kavi prastuta mahAkAvya kA aMta kara detA hai| kahA jAtA hai ki isa prakAra ke Adarza caritroM ke nirmANa meM mahAkavi ne tatkAlIna gupta samrAToM ke caritra evaM vaibhava se bhI prabhAva grahaNa kiyA hai tathA apanI navanavonmeSazAlinI kalpanA kA samAveza kara use prANavaMta banA diyA hai| putravihIna dilIpa kI gobhakti va unakA tyAgamaya jIvana bar3A hI AkarSaka hai raghu kI yuddhavIratA evaM dAnazIlatA, aja va iMdumatI kA praNaya prasaMga evaM ciraviyoga meM hRdayadrAyavaka duHkhAnubhUti kI vyaMjanA tathA rAmacandra kA udAtta evaM Adarza caritra saba milAkara kAlidAsa kI caritra citraNa saMbaMdhI kalA ko sarvocca sImA para pahuMcA dete haiM itivRttAtmaka kAvya hote hue bhI "raghuvaMza" meM bhAvAtmaka samRddhi kA carama rUpa dikhAlAyA gayA hai| isameM kavi ne pramukha rasoM ke sAtha ghaTanAvalI ko saMbaddha kara kathAnaka meM ekasUtratA evaM camatkAra lAne kA saphala prayAsa kiyA hai| For Private and Personal Use Only saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 289
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir raghuvaMza prAcIna kAla se hI atyaMta lokapriya kAvya hai| saMskRta meM isakI 40 TIkAeM racI gaI haiN| inameM mallinAtha kI TIkA vizeSa lokapriya hai| anya TIkAkAra :- (1) kallinAtha, (2) nArAyaNa, (3) sumativijaya (4) udayAkara (5) hemAdri (makkIbhaTTa nAma se jJAta), IzvarasUri kA putra mahArASTra nivAsI, devagiri ke rAjAoM kA maMtrI, 12-13 vIM shtii)| (6) vallabha (12 vIM zatI kA pUrvArdha) (7) haridAsa, (8) caritravardhana, (9) dinakara, (10) guNavijayagaNI, (11) dharmameru, (12) bharatasAra (13) bRhaspati mizra, (14) kRSNapati zarmA, (15) guNavijayagaNI, (16) gopInAtha kavirAja, (17) janArdana, (18) mahezvara, (19) nagnadhara, (20) bhagIratha, (21) bhAvadeva mizra, (22) rAmabhadra, (23) kRSNabhaTTa, (24) divAkara, (25) loSTaka, (26) zrInAtha, (27) aruNagirinAtha, (28) ratnacandra, (29) bhAgyahaMsa, (30) jJAnendra, (31) bhoja, (32) bharatamallika, (33) jIvAnandavidyAsAgara, (34) samudrasUri (vijayAnandaziSya), (35) dakSiNAvartanAtha, (36) samayasundara, (37) kanakalAla ThAkura, (38) raghuvaMza vimarza-le.Ara. kRSNammAcArya viSaya antaraMga saundarya kA darzana, (38) raghusaMkSepa le. ajJAta, raghuvaMza kI saMkSipta kathA, (40) anya kucha TIkAoM ke lekhakoM ke nAma ajJAta haiN| raghuvaMzam (dRzyakAvya) - le.- jIva nyAyatIrtha (janma 1894) praNavapArijAta meM prkaashit| ujjayinI ke kAlidAsa samAroha meM abhiniit| kAlidAsa ke raghuvaMza kAvya kA zata-pratizata dRzya ruup| aMkasaMkhyA- chaH / raghuvaMzacaritam - le.- prA. vhI. anantAcArya koddNbkm| raghuvIracaritam - le.- sukumaar| raghuvIravaryacaritam - le.- tirumala koNAcArya / raghuvIravijayam (samavakAra) - le.- kastUri rNgnaath| I. 19 vIM shtii| prathama abhinaya zeSAdrIza mahotsava meN| samavakAra meM viSkambhaka tathA pravezaka kA samAveza azAstrIya hai| paraMtu yahAM dvitIya aMka ke pUrva viSkambhaka tathA tRtIya aMka ke pUrva pravezaka kA prayoga hai| padyoM kI prcurtaa| gadyocita sthala bhI padyoM meM varNita / kathAvastu sItAsvayaMvara para AdhArita, paraMtu mUla kathA meM parivartana hai| svayaMvara ke avasara para hI sItA kA rAvaNa dvArA apaharaNa, tatpazcAt agniparIkSA aura usake bAda rAma-sItA kA vivAha varNana kiyA hai| chAyAtattva kA baahuly| vidyujjihva aura zUrpaNakhA kramazaH rAma aura sItA ke rUpa meM pradarzita haiN| raghuvIravijayam - le.- varadAdezika pitA- zrInivAsa / raghuvIravilAs (kAvya) - le.- lkssmnn| pitA- daamodr| raghuvIrastava - le.- nIlakaNTha diikssit| I. 17 vIM shtii| rajatadAnaprayoga - le.- kamalAkara / rajasvalAstotram - le.-rudrayAmala ke antrgt| umA-mahezvara sNvaadruup| raNavIra-ratnAkara - le.-zivazaMkara pnnddit| kaashmiir-nivaasii| viSaya- dhrmshaastr| ratikallolinI - le.- sAmarAja diikssit| mthuraa-nivaasii| I. 17 vIM shtii| viSaya- kAmazAstra / ratikutUhalam - le.- gaMgAdharazAstrI maMgarulakara / naagpur-nivaasii| raticandrikA - le.- kautukdev| viSaya- kAmazAstra / ratinItimukulam - le.- kSemakara shaastrii| ratimaMjarI - le.- jydev| ratimanmatham (nATaka)- le.- jgnnaath| I. 18 vIM shtii| lokamAtA AnandavallI ke vasantotsava ke avasara para taMjaura meM abhinIta / aMkasaMkhyA- pAMca / pradhAna rasa- zRMgAra / kathAsArarati ke mAtA pitA ko bRhaspati parAmarza dete haiM ki use manmatha se byAha deN| zukrAcArya ke ziSya bASkala kahate hai ki use zambarAsura ko deN| rati ke pitA rati kI icchA ko hI pradhAnatA dete haiN| vaha zambara ko nahIM cAhatI, ata eva zambara se unakA vairabhAva hotA hai| isa bIca madana-dahana kA prasaGga hai| sarvArthasAdhikA manmatha ko bacA letI hai aura ziva dvArA bhejI agni ko ziva ke tRtIya netra meM punaH sthApita karatI hai| isI samaya zambarAsura rati ko apahRta karatA hai| manmatha, zambara se yuddha kara use mAratA hai| parantu zambara dvArA apahata kanyA vAstavika rati nahIM, sarvArthasAdhikA dvArA utpanna kI huI rati kI pratikRti mAyAvatI hai| usI ko rati samajha manmatha use chuDAtA hai| vaha bhI manmatha para Asakta hai| anta meM sarvArthasAdhikA mAyAvatI kI utpatti kI kahAnI batAtI hai aura manmatha kA vivAha donoM kanyAoM se eka hI maNDapa meM hotA hai| ratimukulam - le. acyut| ratiratnapradIpikA - le.- immAdi prauDha devraay| sAta adhyaay| viSayasukha kA (bAhya tathA Abhyantara) pradIrgha aura rocaka vivecn| TIkAkAra- revaNArAdhya / ratirahasyam - le.-kkkok| 10 adhyaay| kisI vainyadatta ko prasanna karane hetu lekhaka ne yaha racanA kii| kAmasUtra kA oghavatI bhASA meM sundara saMkSepa isameM hai| TIkAkAraH 1) kAMcInAtha 2) avaMca rAmacaMdra 3) kviprbhu| ratirahasyam - (yA zRMgArabhedapradIpikA yA zRMgAradIpikA) le.harihara / sahajAsArasvatacaMdra kI upAdhi / anya kAmazAstrIya viSayoM ke sAtha cauthe adhyAya meM mantra, tathA auSadhi prayoga kA bhI varNana hai| (ratidarpaNa nAmaka racanA candraputra harihara kI hai|) rativijayam - le.-rAmasvAmI shaastrii| racanA 1928 meN| prathama abhinaya bhArata dharma mahAmaNDala ke mahAadhivezana meM / aNksNkhyaapaaNc| kirataniyA ddhNg| gItoM kA baahuly| ekoktiyAM bhI gItoM ma aMka ke prcurtaa| thAvastu sI " meM pariva 290/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra dvArA pravezaka tathA viSkaMbhaka kA abhAva / pratIka pAtra sarojinI tathA puNDarIka (kamala) / kathAsAra madana- dahana ke pazcAta isa jagat meM kAma ke abhAva meM avyavasthA hotI hai| aM meM ziva-pArvatI ke vivAha ke avasara para sabhI kI kAmanApUrti hotI hai tathA ziva varadAna dete haiM- bhAratIya rasikajana dezabhimAnI, kalAnipuNa tathA Izvarabhakta bne| ratisAra 2) le kautukadeva / viSaya- kAmazAstra / - ratnakaraNDa zrAvakacAra zatI / pitA zAntivarmA / le. rAjA mhaadev| viSaya- kAmazAstra / - ratnakaraNDa zrAvakAcAraTIkA le. - prabhAcandra, jainAcArya / samayado mAnyatAeM (1) I. 8 vIM zatI 2) I. 11 vIM zatI / ratnakaraNDakA le. droNa / I. 1886-92 / isameM prAyazcitta, spRSTAspRSTaprakaraNa, zaucAzauca, zrAddha, gRhasthAzramadharma, dAya, RNa, vyavahAra, divya, kRcchra Adi para vivecana hai / ranaketadayam le. bAlakavi I. 16 vIM zatI uttara arkATa ke nivaasii| kocIna ke rAjA rAmavarmA kI icchAnusAra isa nATaka kI racanA huii| aitihAsika mahattva kA nATaka / nAyaka rAjA rAmavarmA hai tathA unake rAjyabhAra choDane ke pUrva kA kathAnaka hai| zrIvidyA presa kumbhakoNam se prakAzita / ratnakoza - le. nRsiMha purI / parivrAjaka / zloka- 3500 1 2) le. - lalla | viSaya - muhUrtazAstra / | ratnakoSavAdarahasyam - le. - gadAdhara bhaTTAcArya / - ratnakozavicAra- le. harirAma tarkavAgIza / ratnatrayam le rAmakaNTha / - www.kobatirth.org - le. - samantabhadra / jainaacaary| I. prathama ratnatrayavratakathA le. zrutasAgarasUri jainAcArya / I. 16 vIM zatI / ratnapaMcakAvatAra maulika tantra / zloka 12000 paTala11 viSaya devI (kubjikA) aura bhairava saMvAda meM pAMca ranoM (kula, akula, kaula, kulASTaka tathA kulaSaTka) kA varNana / ratnaprabhA le. - govindaannd| viSaya- zaMkarAcArya ke suprasiddha zArIraka bhASya para ttiikaa| 1 ratnamAlA le. zrIpati viSaya muhUrtazAstra ratnamAlA le. - zatAnanda / - - ratnasenakulaprazasti - le. bhAvadatta / baMgAla ke sena vaMza kA itihAsa isa kAvya kA viSaya hai| ratnAkara le. zivarAmacandra ( nAmAntara - zivacandra sarasvatI / viSaya siddhAntakaumudI kI TIkA 2) le. rAmakRSNa / viSaya- siddhAntakaumudI kI TIkA / I. 18 vIM shtii| 3) le. gopAla / 4) le rAmaprasAda / ratnArNava le. kRSNamitra siddhAntakaumudI kI TIkA / / ratnAvalI (nATaka) praNetA samrAT harSa yA harSavardhana / isa nATikA meM rAjA udayana va ratnAvalI kI prema-kathA kA varNana hai| nATikAkAra ne prastAvanA ke pazcAt viSkambhaka meM nAyikA kI pUrvakathA kI sUcanA dI hai| udayana kA maMtrI yaugaMdharAyaNa jyotiSiyoM kI vANI para vizvAsa kara letA hai ki rAjya ki abhyunnati ke liye siMhalezvara kI duhitA ratnAvalI ke sAtha rAjA udayana kA vivAha honA Avazyaka hai| jyotiSiyoM ne batalAyA ki ratnAvalI jisakI patnI hogI, usakA cakravartitva nizcita hai| isa kArya ko saMpanna karane ke hetu vaha siMhalezvara ke pAsa ratnAvalI kA vivAha udayana ke sAtha karane ko saMdeza bhejatA hai / udayana isa vivAha ko vAsavadattA ke kAraNa svIkAra karane meM asamartha haiN| ataH yaugaMdharAyaNa ne yaha asatya samAcAra pracArita karA diyA ki lAvANaka meM vAsavadattA Aga lagane se jala mrii| isI bIca siMhalezvara ne apanI duhitA ratnAvalI (sAgarikA) ko apane maMtrI vasubhUti va kaMcukI ke sAtha udayana ke pAsa bhejA, para daivAt ratnAvalI ko le jAne vAle jalayAna ke TUTa jAne se vaha pravAhita ho gayI tathA bhAgyavaza kauzAMbI ke vyApAriyoM ke hAtha lgii| vyApAriyoM ne use lAkara yaugaMdharAyaNa ko sauMpa diyA / yaugaMdharAyaNa ne usakA nAma sAgarikA rakha kara, use vAsavadattA ke nikaTa isa uddezya se rakhA ki udayana usakI aura AkRSTa ho ske| yahIM se mUla kathA kA prAraMbha hotA hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMkSipta kathA isa nATaka ke prathama aMka meM vAsavadattA kAmadeva kI pUjA karatI hai| vAsavadattA ke antaHpura meM sAgarikA (dAsI ke rUpa meM rahatI huI ratnAvalI) vahAM rAjA ko dekha kara usa para Asakta ho jAtI hai| dvitIya aMka meM kadalI gRha meM sAgarikA aura rAjA kI bheMTa hotI hai kintu vAsavadattA ke Agamana se sAgarikA calI jAtI hai| tRtIya aMka meM rAjA aura sAgarikA ke prema ko dekhakara vAsavadattA kruddha hokara sAgarikA ko bandIgRha meM DAla detI hai| caturtha aMka meM aindrajAlika kI mAyA se bandIgRha meM agnidAha utpanna hone se sAgarikA ko vAsavadattA mukta kara detI hai| usa samaya siMhalezvara kA amAtya vasubhUti aura kaMcukI bAbhravya rAjabhavana meM Ate haiM aura sAgarikA ko pahacAna lete haiN| taba vAsavadattA apanI mAmA kI putrI ratnAvalI (sAgarikA) kA rAjA ke sAtha vivAha saMpanna karatI hai| isa nATikA meM kula ATha arthopakSepaka haiN| inameM 1 viSyambhaka 3 pravezaka aura 4 cUlikAeM haiN| - For Private and Personal Use Only "ratnAvalI" saMskRta sAhitya kI prasiddha nATikAoM meM hai, jise nATyazAstrIyoM ne atyadhika mahattva dete hue apane graMthoM meM uddhRta kiyA hai| isameM nATya zAstra ke niyamoM kA pUrNa rUpa se viniyoga kiyA gayA hai| "dazarUpaka", "sAhitya-darpaNa Adi zAstrIya graMthoM meM ise AdhAra banAkara nATikA ke svarUpa kI carcA kI gaI hai tathA ise hI udAharaNa ke rUpa meM rakhA hai / (sAhitya darpaNa -3/72) nATikA ke zAstrIya svarUpa kI saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 291 -
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jo mImAMsA "sAhitya darpaNa" meM hai (3-269-272) tadanusAra sabhI niyamoM kI pUrNa vyApti "ratnAvalI" meM hotI hai| ___ "ratnAvalI' meM aMgI rasa zrRMgAra hai jo dhIralalita nAyaka kI praNaya lIlAoM ke citraNa ke liye sarvathA upayukta hai| vidUSaka kI yojanA dvArA isameM hAsya rasa kI bhI sRSTi kI gaI hai| inake atirikta vIra va bhayAnaka rasa kA bhI saMcAra kiyA gayA hai| ratnAvalI ke TIkAkAra - (1) bhImasena (2) mudgaladeva (3) govinda (4) prAkRtAcArya (5) vidyAsAgara (6) ke.ena. nyAyapaMcAnana (7) esa.sI.cakravartI (8) ziva (9) lakSmaNasUri (10) Ara.vhI. kRSNamAcArya (11) esa.esa. rAya (12) vhI.esa, ayyara (13) nArAyaNa zAstrI niguddkr| (kSemendra kI nATikA lalitaratnamAlA kI kathAvastu ratnAvalI ke samAna hai)| ratnAvalI- le.-badarInAtha shaastrii| (I. 20 vIM zatI) saMskRta vidyAmandira, baDaudA se prakAzita / baDaudA saMskRta vidvatsabhA ke paMcama vArSikotsava me abhiniit| yaha eka "puSpagaNDikA" hai jisakA viSaya hai- rAdhA-kRSNa kI liilaa|| ratnAvalI-bhadrastava - le.-sadAkSara (kavi kuMjara) I. 17 vIM shtii| ratnASTakam - le.- paM. ambikAdatta vyAsa (shivraajvijykaar)| ratnezvara-prasAdanam (nATaka) - le.-gururAma / I. 16 vIM shtii| uttara arkATa jile ke nivaasii| 1939 meM prakAzita / aNksNkhyaapaaNc| kathAsAra - gandharvarAja vasubhUti kI kanyA ratnAvalI sarasvatI se zikSA pAtI hai| vaha vArANasI meM nirantara zivaliMga kI ArAdhanA karatI hai| ziva prasanna hokara ratnacUDa ko (bhogavatI kA rAjakumAra) usakA pati cunate haiN| aindrajAlika kI kalA ke dvArA prekSakoM ko ratnacUDa ratnAvalI kI praNayagAthA vidita hotI hai| paraMtu subAhu nAmaka dAnava bhI ratnAvalI ko cAhatA hai| ratnacUDa aura subAhu meM yuddha hotA hai aura nAyaka ratnacUDa ke hAthoM pratinAyaka mArA jAtA hai| vasubhUti ratnacUDa ko kanyA kA dAna karatA hai| ramaNagItAprakAza - le.-kpaaliishaastrii| gaNapatimuni kRta ramaNagItA kI TIkA / mUla ramaNa maharSi ke vacana tamila bhASA meM hai| ramaNIyarAghavam - le.-brahmadatta / ramAvallabharAjazatakam - le.-bellamakoNDa raamraay| Andhra nivaasii| rambhAmaMjarI - le.-nayacaMdra suuri| yaha eka saTTaka arthAt zaMgArika uparUpaka hai| 1889 I. meM nirNayasAgara presa muMbaI dvArA isakA prakAzana huaa| rambhArAvaNIyam (nATikA) - le.-sundaravIra rghuudvh| I. 19 vIM shtii| isameM pazupakSI pAtra ke rUpa meM hai| kaI mAnava pAtroM ko bhI zArdUla, kalakaNDa, darduraka, nIlakaNTha, kalaviMka i. pazu-pakSiyoM ke nAma diye haiN| kathAnaka meM ekasUtratA kA abhAva hai| rAvaNa, bANAsura tathA sahasrArjuna ko samakAlIna banAyA hai| aMkasaMkhyA- caar| mAyAtmaka pravRtti kI pracuratA / rUpa badala kara kaI pAtra dhokhAghaDI meM vyApta haiN| nalakUvara kI patnI rambhA kA rAvaNa dvArA bhraSTa honA aura nalakUvara dvArA rAvaNa ko zApa denA yaha hai pramukha kathAnaka / ravivarmasaMskRtagraMthAvalI - sana 1953 meM tripuraNithurA (kerala) se si.ke.rAma naMbiyAra ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| tripuraNithurA saMskRta vidyAlaya samiti kI ptrikaa| vArSika mUlya pAMca ru.| isameM aprakAzita graMthoM kA prakAzana huaa| pratyeka aMka kI pRSThasaMkhyA lagabhaga eka sau| ravivratakathA - le.-abhaya pNddit| I. 17 vIM shtii| 2) le.- shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| ravisaMkrAntinirNaya - le. rghunaath| pitA- mAdhava / ravIndranAtha Taigora kI kavitA - anuvAdaka- varadAcArya / ravIndranAtha Taigora ke "rinansiaizana" nAmaka kAvya kA padya anuvAda / anuvAdaka- tirupati ke pAsa tAnapallI ke nivAsI the| razmi - pRSTimArgIya AcArya puruSottamajI ke "bhASya-prakAza" kI gopezvarakRta vyaakhyaa| razmimAlAmantra - zloka- lagabhaga 100 / gAyatrI Adi mantroM kA saMgraharUpa tantranirbandha / viSaya- dhyAna, mudrA Adi ke sAtha vividha mantroM kA nirdesh| rasakarmamaMjarI - le.-rAjArAma trkvaagiish| paTala- 3 / viSayamAraNa, mohana, uccATana, vidveSaNa, staMbhana Adi SaT karmoM ke ucita kAla Adi ke niyama / tryambakAdi prayoga tathA zAntividhi / rasakalpa - rudrAyAmalAntargata, umA-mahezvara sNvaadruup| viSayapArada se vividha rasoM ke nirmANa kA prtipaadn| rasazodhana, rasamAraNa, satvapAtana tathA sarvalauha-drutipAtana i.| rasa-kalpadruma - le.-cturbhuj| 65 prastAvoM kA sAhityazAstrIya grNth| 1000 shlok| inameM se 5-6 zloka zAistAkhAna dvArA likhita haiN| rasagaMgAdhara - le.-paMDitarAja jgnnaath| inhoMne mammaTAcArya ke kAvyaprakAza kI TIkA likhate samaya unake prativAdana meM jo doSa dekhe unase mukta sAhitya-zAstrIya graMtha likhane ke uddezya se rasagaMgAdhara kI racanA kii| isa graMtha meM dhvanitattva virodhI yuktivAdoM kA khaMDana tathA dhvanisiddhAnta kI pratiSThApanA pramukha uddezya hai| apanI Ayu ke 58 veM varSa meM paMDitarAja ne isa mahAn graMtha kA lekhana AraMbha kiyaa| kAvya-prayojanoM meM anya prayojanoM ke sAtha guruprasAda tathA (2) rAjaprasAda bhI prayojana mAnA hai| pUrvasUriyoM ke kAvyalakSaNoM meM doSa dikhAte hue "ramaNIyArthaprativAdakaH zabdaHkAvyam" yaha svataMtra lakSaNa batAyA gayA hai| apane svakRta lakSaNa kI sthApanA karate hue unhoMne prAcIna sabhI kAvyalakSaNoM kA mArmikatA se khaMDana kiyA hai| 292 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pratibhA zakti ko kAvyanirmiti kA ekamAtra hetu kahate hue jaise dUSaNa dete haiM) ke matoM kA saMpUrNa rasagaMgAdhara meM kaThora unhoMne kahA hai ki pratibhA adRSTa (daivI) aura dRSTa (arthAt khaMDana kiyA gayA hai| ataH alaMkAra vivecana meM zAyada 124 vyutpatti) ina do kAraNoM se sAhityika ko prApta hotI hai| alaMkAroM kI carcA jagannAtha ne kI bhI hotI; paraMtu durbhAgya rasagaMgAdhara meM kAvya ke prakAra cAra mAne hai| ina prakAroM vaza yaha carcA 71 veM alaMkAra meM khaMDita huii| uttarAlaMkAra ke udAharaNa kA zloka bhI tIna hI caraNoM taka ho skaa| ke unhoMne jo svaracita udAharaNa (saMpUrNa rasagaMgAdhara meM paMDitarAja ne svaracita udAharaNa hI uddhRta kie haiN| yaha isa graMtha kI paraMparAgata bhAratIya sAhityazAstra meM rasagaMgAdhara kA sthAna bahuta apUrvatA hai|) diye haiM tadanusAra ve rasadhvanipradhAna kAvya ko UMcA hai| paMDitarAja jagannAtha kA sarvakaSa pAMDitya isa mahAn uttamottama, guNIbhUta-rasadhvani ko uttama, guNIbhUta-vastudhvani ko (paraMtu apUrNa) graMtha meM pUrNatayA prakaTa huA hai| isa mahAn graMtha para kAzI ke mahAmahopAdhyAya mAnavallI gaMgAdharazAstrI kI madhyama aura kevala zabdavaicitrapradhAna caturtha prakAra ko adhama TIkA hai| kahA hai| (mammaTa ne vAcya-vaicitrya pradhAna kAvya ko bhI adhama mAnA hai)| rasaviSayaka carcA meM abhinavagupta ne bharata nATyazAstra rasacandrikA - le.-vizvezvara paannddey| pATiyA (alamoDA jilA) ke chaThe adhyAya meM nirdiSTa suprasiddha rasasUtra kA abhinavaguptAcArya grAma ke nivaasii| I. 18vIM zatI (pUrvArdha) viSaya- nAyaka-nAyikA ne jo vivaraNa kiyA hai, usI kA prAyaH anuvAda kiyA hai| bhedoM kA vivrnn| pUrvAcAryoM ke svasaMmata pratipAdana kA sArAMza dete hue navya mata rasa-jalanidhi - le.-bhUdeva mukhopaadhyaay| I. 19 vIM shtii| kA savistara nivedana karate hae abhinavagaptAcArya ke pratipAdana viSaya- auSadhi evaM bhAratIya rasAyanazAstra / kA vivaraNa vedAMta kI paribhASA meM prastuta kiyA hai| rasa-mImAMsA rasataraMgiNI - le.-bhAnudatta (bhAnukara mizra) 8 adhyAyoM kI ke sAtha hI sthAyI, vibhAva, anubhAva vyabhicAri-bhAva kI carcA rasacarcAparaka rcnaa| isameM sthAna sthAna para svakRta rasamaMjarI karate hue nava rasoM kI sthApanA kI hai| zAMtarasa-virodhI mata kA nirdeza hai| bhAnudatta kI nivAsabhUmi ke saMbaMdha meM sandeha kA khaMDana zAgadhara kRta saMgIta-ratnAkara ke yuktivAdAnusAra nirmANa huA hai| kucha pANDulipiyoMmeM vidarbha kA ullekha hai karate hue, aura vaiSNava sAhityAcAryoM dvArA prasthApita tathA anya meM videha kA; para antaraMga meM nirdeza hai ki gaMgA devatAdi-ratimUlaka bhaktirasa kA ratirUpa bhAva meM hI antarbhAva nadI usake deza se bahatI hai| karate hue nau rasoM kI sthApanA rasagaMgAdhara meM kI gaI hai| TIkA tathA TIkAkAraH 1) gaMgArAma jAdI (yA jddii)| guNoM ke vivecana meM rasagaMgAdhara meM oja, prasAda aura mAdhurya pitA- naaraaynn| svayaM kI racanA kAvyamImAMsA TIkA, lekhanakAla ko rasarUpa kAvyAtmA ke guNa na mAnate hue zabda aura artha I. sa. 1732 1 2) jIvarAja (pitA- vrajarAja 17 vIM shtii)| ke guNa mAnA gayA hai| janannAtha kA isa viSaya meM yuktivAda 3) divAkara, 4) nemisAha tathA venniidtt| jIvarAja apanI hai ki vedAMtAdi darzanoM meM Atmatattva nirguNa mAnA gayA hai| TIkA meM gaMgArAma kI TIkA "naukA" kA khaNDana kara apanI ataH kAvya ke rasarUpa AtmA ko bhI nirguNa hI mAnanA TIkA "setu" sarasa batAte haiN| caahie| asaMlakSyakramadhvani (arthAt rasa-bhAvAdidhvani) * kA sarvakaSa vivecana karate hue rasa, bhAva, rasAbhAsa, bhAvAbhAsa, rasataraMgiNIsetu (TIkA) - le.- jIvarAja / bhAvodaya, bhAvazAMti, bhAvasaMdhi, bhAvazabalatA, ina vividha dhvaniyoM rasaniSyadinI - le.-parittiyUra kRssnnshaastriigl| rAmAyaNa ke kA svarUpalakSaNa, tathA sUkSma zAstrArtha karate hue rasagaMgAdhara eka bhAga kI vidvattApUrNa ttiikaa| samaya I. 19 vIM shtii| kA prathama Anana (prakaraNa) samApta kiyA gayA hai| dvitIya rasapradIpa - le.- prbhaakrbhtttt| I. 16 vIM zatI (uttarArdha) Anana meM saMlakSyakrama dhvani ke dasa prakAra (zabdazaktimUlaka-2, . kAvyazAstrIya grNth| tIna AlokoM meM vibhaajit| aura arthazaktimUlaka 8) kahe haiN| mammaTokta kavinibaddhavaktR- rasamaMjarI - le.-AcArya bhaanudtt| I. 13-14 vIM shtii| prauDhoktisiddha vyaMgyArtha rasagaMgAdhara ko sammata nhiiN| "rasa-maMjarI" nAyaka-nAyikA bheda kA atyaMta prauDha graMtha hai| zabdazaktimUlaka dhvani kI carcA meM abhidhA aura lakSaNA isakI racanA sUtra zailI meM huI hai aura svayaM bhAnudatta ne isa kA savistara vivecana karate hue alaMkAroM kA mArmika vivecana : para vistRta vRtti likha kara use adhika spaSTa kiyA hai| isa kiyA hai| dvitIya Anana meM upamA se lekara uttara alaMkAra para AcArya gopAla ne 1428 I. meM "viveka" nAmaka TIkA taka 71 alaMkAroM kA vivecana kiyA hai| yaha vivecana appaya kI racanA kI hai| Adhunika yuga meM kavizekhara paM. badarInAtha dIkSita ke kuvalayAnaMda ke anusAra huA hai| isakA kAraNa zarmA ne "surabhi" nAmaka vyAkhyA likhI hai jo caukhaMbA paMDitarAja jagannAtha ko appaya dIkSita ke pratipAdana kA khaMDana vidyAbhavana se prakAzita hai| AcArya jagannAtha pAThaka kRta karanA thaa| dIkSitajI ke kuvalayAnaMda meM 124 alaMkAroM kI isakI hindI vyAkhyA bhI vahIM se prakAzita ho cukI hai| carcA hai| appaya dIkSita (jinheM jagannAtha avaiyAkaraNa, draviDapuMgava bhAnudatta rasavAdI AcArya haiN| ataH unhoMne apane "rasa-maMjarI" saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 293 For Private and Personal Use Only
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra va rasa- taraMgiNI' nAmaka dono hI graMthoM meM zrRMgAra kA rasarAjatva svIkAra karate hue anya rasoM kA usI meM aMtarbhAva kiyA hai| unhoMne rasa ko kAvya kI AtmA mAnA hai / bhAnudatta ne rasa ke anukUla vikAra ko bhAva kahA hai aura inheM rasa kA hetu bhI mAnA hai| unhoMne rasa ke do prakAra mAne haiM laukika va alaukika / laukika rasa ke aMtargata zRMgAradi rasoM kA varNana hai, aura alaukika ke tIna bheda kiye gae haiM- svAmika, mAnorathika tathA aupnaayik| rasamaMjarI ke TIkAkAra (1) mahAdeva (2) raMgazAyI (3) anaMta paNDita ( 4 ) nAgezabhaTTa (5) gopAla yA bopadeva (6) zeSacintAmaNi (7) gopAlabhaTTa (8) anantazarmA ( 9 ) vrajarAja, (10) vizvezvara ( 11 ) ajJAta lekhaka / 2) le. bharatacaMdra raay| I. 18 vIM zatI / rasamaMjarI (gadya prabaMdha) le. kRSNadevarAya / rasamaMjarI le. - pUrNasarasvatI / I. 14 vIM zatI (pUrvArdha) | bhavabhUti ke mAlatI mAdhava prakaraNa para TIkA / rasamaMjarI (TIkA) - le. vizvezvara pANDeya / pATiyA (alamoDA jilA ) grAma ke nivAsI I. 18 vIM zatI (pUrvArdha) bhAnudata kRta rasataraMgiNI kI TIkA / 2) le vrajarAja / rasamaMjarIparimala - - www.kobatirth.org le. - cintAmaNi / - 294 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa isameM yatra tatra tAMtrika yoga kA bhI varNana hai / " rasa - ratnAkara " mukhyataH zodhana, mAraNa Adi rasAyana vidyA ke viSayoM se pUrNa hai aura isake AraMbha meM jvarAdi kI cikitsA bhI varNita hai| rasaratnAkara (yA raseMdramaMgalam ) le. nAgArjuna / I. 7-8 vIM shtii| AyurvedIya rasavidyA kA prAcInatama graMtha / isakA prakAzana 1924 I. meM zrIjIvarAma kAlidAsa ne goMDala se kiyA hai| isa graMtha meM 8 adhyAya the kiMtu upalabdha graMtha khaMDita hai jisameM 4 hI adhyAya haiN| isa graMtha kA saMbaMdha mahAyAna saMpradAya se hai, aura isakA pratipAdya viSaya- "rasAyana yoga" hai| nAgArjuna ne rAsAyanika vidhiyoM kA varNana saMvAda zailI meM kiyA hai jisameM nAgArjuna mAMDavya, vaTayakSiNI, zAlivAhana tathA ratnaghoSa ne bhAga liyA hai| graMtha meM vividha prakAra ke rasAyanoM kI zodhana - vidhi prastuta kI gaI hai jaiserAjAvarta zodhana, gaMdhaka zodhana, darada zodhana, mAkSika se tAmra banAnA tathA mAkSika evaM tApya se tAmra kI prApti / pArada va svarNa ke yoga se divya zarIra prApta karane kI vidhi bhI isameM dI gaI hai| rasaratnAkara (bhANa) le. jynt| I. 19 vIM zatI / rasaratnAvalI le. vIrezvara pnnddit| I. 18 vIM zatI / rasavatIzatakam - le. dharaNIdhara / zaktirUpa rasavatI ke prati isameM 119 zloka kahe gaye haiN| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rasavatI le. jumaranandI / kramadIzvara likhita saMkSiptasAravyAkaraNa para vRtti / rasamaya - rAsamaNi le. DaoN. ramA caudhurii| viSaya- aMgrejoM dvArA pIDita prajA kI sAhasapUrvaka rakSA karane vAlI vidhavA rAnI rAsamaNi kA caritra / bAraha dRzyoM meM vibhAjita / le. dAjI zivAjI pradhAna / rasamAdhava - rasaratnam le. ma.ma.rAkhAladAsa nyAyaratna / mRtyu - 1921 rasaratnasamuccaya rasasadanam (bhANa) le. vAgbhaTa / pitA siNhgupt| I. 13 vIM le. - godavarmA / I. 18 vIM shtii| zatI / yaha rasAyana zAstra kA atyaMta upayogI evaM vizAla kAvyamAlA saMkhyA 37 meM prakAzita lokoktiyoM se bharapUra 1 graMtha hai| rasotpatti, mahArasoM kA zodhana uparasa, sAdhAraNa rasoM nAyaka viTa kI candanalatA, maMjulAnanA, zRMgAralatA, usakI kA zodhana Adi viSaya, graMtha ke prAraMbhika 11 adhyAyoM meM bahana vismayalatA, i. vAravanitAoM ke sAtha kelikrIDAeM, varNita haiM tathA zeSa adhyAyoM meM jvarAdi rogoM kA varNana hai / vezyAoM ke svabhAva kA citraNa kara logoM ko sAvadhAna karane isameM rasazAlA ke nirmANa kA bhI nirdeza hai tathA katipaya hetu varNana kI hai| arvAcIna rogoM kA bhI varNana isameM hai| isameM khanijoM (rasAyanazAstra saMbaMdhI) ko 5 bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai : rasa, uparasa, sAdhAraNa rasa, ratna tathA loha / isakA hindI anuvAda AcArya aMbikAdatta zAstrI ne kiyA hai| rasa-ratnAkara le. nityanAtha siddha / I. 13 vIM zatI / pitAzaMkhagupta mAtA pArvatI Ayurveda kA prasiddha grNth| yaha rasa zAstra kA vizAlakAya graMtha hai jisameM 5 khaMDa haiM rasa khaMDa raseMdra khaMDa, vAdi khaMDa, rasAyana khaMDa, evaM maMtra- khaMDa isake sabhI khaMDa prakAzita ho cuke haiN| prastuta graMtha meM auSadhi yoga kA bhI varNana hai para rasayoga para vizeSa bala diyA gayA hai / - rasavilAsa (bhANa ) - le. cokkanAtha / I. 17 vIM zatI / 2) prabandha) le. bhUdeva zukla / gujarAta ke nivaasii| I. 17 vIM zatI / For Private and Personal Use Only - - 1 - rasasarvasvam -kavi- viTThala / rasasArAmRtam le. rAmasena viSaya vaidyakIya rasAyanazAstra / (2) le bhikSu goviMda bhagavat zrIpAda / I. 11 vIM zatI / Ayurveda zAstra kA yaha graMtha rasa - zAstra kA suvyavasthita vivecana karatA hai| isake adhyAyoM kI (saMjJA avabodha) saMkhyA 19 hai| prathama avabodha meM rasaprazaMsA, dvitIya meM pArada ke 18 saMskAroM ke nAma tathA svedana, mardana, mUrchana utthApana, pAtana, rodhana, niyamana va dIpana Adi saMskAroM kI vidhi varNita hai| tRtIya va caturtha avabodha meM abhrakagrAsa kI prakriyA evaM abhraka ke bheda aura abhraka - sattvapAtana kA vidhAna hai| paMcama avabodha
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM garbhadRti kI vidhi, chaThe meM jAraNa va sAtaveM meM vidd-vidhi| nirUpaNa hai| daza rUpakoM kA lakSaNabheda Adi kA vistRta varNita hai| isI prakAra kramazaH 19 veM avabodha taka rasaraMjana, vivaraNa dene ke pazcAt nATaka paribhASA meM bhASA Adi ke bheda bIjanirvAhaNa, dvaMdvAdhikAra, saMkarabIja-vidhAna, saMkarabIja-jAraNa, nirdeza ke antargata pUjya, samAna, kaniSTha ke sambodhana prakAra bAhyadRti, sAraNa, krAmaNa, vedhavidhAna va zarIrazuddhi ke liye tathA nAyaka, nAyikA, kaMcukI, vidUSaka Adi pAtroM ke nAmakaraNa rasAyana sevana karane vAle yogoM kA varNana hai| isameM pArada ke ke nirdeza diye gaye haiN| anta meM satkAvya kI prazaMsA karate saMbaMdha meM atyaMta vyavasthita jJAna upalabdha hotA hai| isa graMtha hue graMtha kI samApti kI gaI hai| kA prathama prakAzana Ayurveda graMthamAlA se huA thA, jise - rasANava-sudhAkara meM pratyeka bindu ko udAharaNa se spaSTa yAdavajI trikamajI AcArya ne prakAzita karAyA thaa| isakA, kiyA gayA hai| udAharaNa saMskRta sAhitya ke vizAla kSetra se hiMdI anuvAda sahita prakAzana, caukhaMbA vidyAbhavana se huA hai| liye gaye haiN| inakI saMkhyA sADhe pAMca sau se bhI adhika rasAkuMza - rahasyasaMhitA ke antargata devii-iishvrsNvaadruup|| hai| inameM ziMgabhUpAla ke svaracita padya bhI sammilita haiM, kucha viSaya- rasAyanavidhi evaM suvarNa banAne kI vidhi| pttl-6|| to kuvalayAvalI se uddhRta haiM, tathA kucha kaMdarpasaMbhava ke ho rasAmRta-zeSa - le.- vizvanAtha ckrvrtii| I. 17 vIM shtii| sakate haiN| zeSa sphuTa muktaka padya haiN| rasArNavataraGgabhANa- le.- kRSNammAcArya / raMgAnAthacArya ke putr| rasikakalpalatA * le.- mohnaannd| viSaya- kRSNacaritra / rasArNavasudhAkara - le.-shiNgbhuupaal| guru-vishveshvr| , yaha rasikajanamanollAsa (bhANa) - le.- veNktt| I. 19 vIM nATyazAstra kA prasiddha prakaraNa graMtha hai| isakI racanA dazarUpaka shtii| tirupati ke devatA zrInivAsa ke vAsaMtika mahotsava kA ke Ardaza ke anusAra huI hai| isa graMtha meM tIna vilAsa haiN| vrnnn| viTAcArya kokkoMkopAdhyAya dvArA viTa tathA vArAMganAoM jinameM kramazaH 314, 265, 351 zloka haiN| vilAsoM ke nAma ko diyA jAne vAlA prazikSaNa isa bhANa meM citrita kiyA hai| haiM : raMjaka, rasika aura bhaavk| prathama ullAsa ke prAraMbha meM rasikajana-rasollAsa (bhANa) - le.-kauNDinya veNktt| I. ardhanArIzvara evaM vANI kI vaMdanA aura zloka 3 se zloka 18 vIM shtii| 43 taka kavi ne apane vaMza kA varNana kiyA hai| graMthakartA rasikajIvanam - le.- raamaannd| I. 17 vIM shtii| kI pravRtti, nimittatA, nATyaveda kI utpatti, pravartaka muni, rasika-tilakam (bhANa) - le.- mudrduraam| za. 18 / prarocanA evaM nATyalakSaNa ke vivecana se viSaya kA upakrama kamalApurI taMjaura meM tyAgarAja ke vasantotsava meM abhinIta / kiyA gayA hai| rasa ke aMga, nAyaka ke lakSaNa evaM guNabheda, isameM viTa hai rasikazekhara aura nAyikA hai kanakamaMjarI / nAyaka ke sAhAyyaka evaM unake guNa, nAyikAeM evaM unake rasika-prakAza - le.- devanAtha tarkapaMcAnana / I. 17 vIM shtii| lakSaNa, paribhASA, bheda, guNa, nAyikA, kI sahAyikAeM evaM viSaya- saahityshaastr| unake bheda, evaM guNa, caturvidha alaMkAra, uddIpaka daza cittaja bhAva, rIti ke lakSaNa evaM bheda Adi viSaya nirUpita haiN| rasikabodhinI - le.- kAmarAja diikssit| pitA- vaidyanAtha / vRtti-utpatti tathA bheda-pravRttiyAM evaM unake bheda tathA sAttvika rasikabhUSaNa - le.- ma.ma. gnnptishaastrii| vedAntakesarI / bhAva Adi sodAharaNa vivecita kiye gaye haiN| rasikabhUSaNam (bhANa) - le.- udayavarmA / I. 19 vIM shtii| dvitIya vilAsa meM sarvaprathama saMcArI bhAva ke viSaya meM 35 rasikaraMjanam - le.-vaidynaath| (2) bhANa- le.- zrInivAsa / bheda sahita nirUpaNa kiyA gayA hai| vyAbhicAri-bhAva kI I. 19 vIM shtii| vividhatA, unakI 4 dazAeM, sthAyI ke lakSaNa, bheda udaahrnn| rasikavinoda (troTaka) - le.- kmlaakrbhtttt| kAlola sthAyI bhAvoM ke viSaya meM soDDhalatanaya (zAGgadhara), bharata,bhoja, (gujarAta nivAsI) I. 17 vIM shtii| viSaya- vallabhAcArya ke bhAvaprakAzakAra Adi ke mata varNita hai| zrRMgAra rasa kI pautra gokuleza kI vaiSNavI vicAradhArA kA prtipaadn| prastuta agragaNyatA kA ullekha karate hue zrRMgAra ke bheda, vipralaMbha rUpaka meM gokulezajI ke jIvana ke aneka prasaMga ullikhita ke bheda, rAgAdi kA nirUpaNa, mAna ke bheda tathA hAsyAdi rasoM haiN| unakI gurjara deza yAtrA tathA sarvabhedavirahita vRtti kA kA sAMgopAMga sodAharaNa vivecana karane ke pazcAt rasAbhAsa kA 'paricaya isa meM milatA hai| gItA-bhAgavata tathA gokuleza ke bhI vivecana kiyA gayA hai| graMthoM kA sUkSma adhyayana prastuta rUpaka' meM dikhAI detA hai| tRtIya vilAsa meM nATya-rUpaka kI niSpatti karate hue nATya raseMdraciMtAmaNi - le.- ddhunnddhinaath| guru- kaalnaath| Ayurveda ke bheda, itivRtti svarUpa, trividhatA tathA paMcavidhatA varNita haiN| zAstra kA grNth| I. 13-14 vIM shtii| yaha rasa-zAstra kA paMca saMdhi evaM saMdhiyoM kA nirUpaNa saMdhyantara sahita kiyA gayA atyadhika prasiddha graMtha hai| lekhaka ke kathanAnusAra isa graMtha hai| rUpakoM meM nATaka kI pradhAnatA, prastAvanA, nAMdI, bhAratI, kI racanA anubhava ke AdhAra para huI hai| isa graMtha kA prarocanA, Amukha, vIthyaMga, sUcakoM ke bheda Adi kA savistara prakAzana rAyagar3ha se saMvat 1991 meM huA thA jise vaidya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 295 For Private and Personal Use Only
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maNizarmA ne svaracita saMskRta TIkA ke sAtha prakAzita kiyA thaa| rAkAgama - le.- gaagaabhtttt| I. 17 vIM shtii| pitA- dinakara rasendracintAmaNi - le.- rAmacaMdra guh| viSaya- Ayurveda / bhtttt| jayadevakRta caMdrAloka para TIkA / rasendracUDAmaNi - le.- somdev| I. 12-13 vIM shtii| yaha rAgakalpadruma - le.- paM. kRSNAnanda vyaas| I. 19 vIM shtii| . AyurvedIya rasa-zAstra kA prasiddha graMtha hai| isake varNita viSaya viSaya- sNgiitshaastr| haiM- rasapUjana, rasazAlA-nirmANaprakAra, rasazAlA-saMgrAhaNa, paribhASA rAgakalpadrumAMkura - le.- appAtulasI (yA kaashiinaath)| mUSApuTayaMtra, divyauSadhi, auSadhigaNa, mahArasa, uparasa, sAdhAraNa samaya- I. 19-20 vIM shtii| viSaya- sNgiitshaastr| rasa, yatnadhAt tathA inake rasAyanayoga evaM pArada ke 18 sNskaar| rAgataraMgiNI - le.- locnpnnddit| viSaya- saMgItazAstra / isa graMtha kA prakAzana lAhora se saMvat 1989 meM huA thaa| .. rAgatAlapArijAta-prakAza - le.- govinda / viSaya-saMgItazAstra / rasendrasArasaMgraha - le.- ma.ma. gopaalbhtttt| I. 13 vIM shtii| . rAgatattvAvabodha - le.- zrInivAsapaNDita / viSaya- saMgItazAstra / yaha Ayurveda rasa-zAstra kA atyaMta upayogI graMtha hai| isameM rAganArAyaNa - le.- puNDarIka viTThala, jo hiMdusthAnI tathA pArada kA zodhana, pAtana, baMdhana, mUrchana, gaMdhaka, ke zodhana karnATakI saMgIta ke baDe jAnakAra the| I. 16 vIM shtii| mAraNa Adi kA varNana hai| isakI lokapriyatA baMgAla meM adhika hai| isake do hiMdI anuvAda hae haiM : 1) vaidya dhanAnaMda . rAgamaMjarI - le.- viTThala puNddriik| saMgItazAstra se saMbaMdhita kRta saMskRta-hiMdI TIkA aura 2) girijAdayAlu zuklakRta hiMdI grNth| isa graMtha kI racanA rAjA mAnasiMga ke Azraya meM huii| anuvaad| isake pUrva burahAnupUra ke rAjA burahAnakhAna Azraya meM zrI, rasopaniSad - zloka- 4001 adhyAya (viratiyA~) 25 / puMDarIka sadrAgacaMdrodaya nAmaka graMtha kI racanA kara cuke the| viSaya- rasopaniSad zAstra kI ziSya-paramparA pratipAdana pUrvaka isa graMtha ne uttara hindustAnI saMgItapaddhati meM phailI avyavasthA ko dUra karate hue, use anuzAsanabaddha svarUpa pradAna kiyA rsaaynvidhi| thA |prinnaam svarUpa saMgItazAstrajJa ke rUpa meM puMDarIka kI khyAti rahasyaTIkA - le.-zrIjayasiMha mishr| zloka- 345 / sarvatra phailii| ataH sana 1599 meM akabara bAdazAha ne puMDarIka rahasyatrayasAraratnAvalI - le.- raMganAthacArya / ko apane Azraya meM dillI bulavA liyaa| vahAM para unhoMne rahasyadIpikA (aparanAma-tilaka tathA jayarAmI) - le. rAgamAlA tathA nRtyanirNaya nAmaka graMthoM kI racanA kii| isa jayarAma nyAyapaMcAnana / I.17 vIM zatI / kAvyaprakAza para ttiikaa| prakAra ina graMthoM ke dvArA jahAM eka ora saMgItazAstra va nRtya rahasyanAmasahasravivRtti - le.- buddhiraaj| zloka- lagabhaga- kalA kI zrIvRddhi huI, vahIM puMDarIka viTThala ko vipula sammAna 3001 bhI prApta huaa| rahasya-prakAza - le.-jgdiish| I. 16 vIM shtii| kAvyaprakAza rAgamAlA - le.- graMthakAra puMDarIka viTThala ke isa graMtha kI para ttiikaa| racanA, bAdazAha akabara ke Azraya meM san 1599 meM huii| rahasyAtirahasyapurazcaraNa - zloka- 100 / viSaya- zmazAna Adi isa graMtha meM viTThala puMDarIka ne rAgoM ke vargIkaraNa hetu meM viziSTa purazcaraNa kI vidhi| parivAra-rAga-paddhati apanAI hai| yaha paddhati rAgoM meM dikhAI rahasyAmRtam (mahAkAvya) - le.- bANezvara vidyaalNkaar| I. dene vAlI svara-samAnatA ke tattva para AdhArita hai| vidvAnoM ke 17 vIM shtii| viSaya- ziva-pArvatI vivAha kA kthaank| matAnusAra isa prakAra rAgoM ke vargIkaraNa kI paddhati anya sargasaMkhyA- biis| tatsama paddhatiyoM kI apekSA adhika sayuktika hai| dAkSiNAtya rahasyArNava - le.- vnmaalii| trigarta (lAhora) dezAdhipati saMgIta ko dhyAna meM rakhate hue puMDarIka ne eka navIna paddhati jayacandra narendra kI preraNA se vircit| guru- hRdayAnanda / paTala kA nirmANa kiyaa| 2) le.- kSemakarNa / sana 1570 meM rcnaa| 15, viSaya- gurukramavidhAna / trividha bhAva nirNaya, kumArIpUjana 3) le.- kRSNadatta kavirAja / I. 16 vIM shtii| 4) le.- jIvarAja / (kumArikA-kalpa) kucAra (samayAcAra), pIThapUjAvidhi, rAgaratnAkara - le.- gNdhrvraaj| nizIthapUjApaddhati, pANDavamahApUjApaddhati, draupadI-saMskAra, rAgalakSaNam - le.- rAmakavi / purazcaryAkrama, cisADIpaTala, balidAnavidhi, vibhUti-dhAraNavidhi, rAgavibodha - le.- somanAtha / i.sa. 1609 meM racita AryAvRtta antaryAga vidhi, yogavarNana, rahasyokta, dravyazodhanavidhAna i.|| kA acchA prbNdh| vINA ke prakAra tathA una para bajAne ke vividha taMtroM kA avalokana kara yaha graMtha saMgRhIta kiyA gayA hai| liye rAgoM ke vivaraNa isakA viSaya hai| rahasyocchiSTasumukhIkalpa (nAmAntara-rahasyocchiSTa-gaNapati rAgavirAga (prahasana) - le.- jIva nyAyatIrtha / janma 1894 / kalpa) - ziva-pArvatI sNvaadruup| viSaya- ucchiSTagaNapati taMtra racanAkAla- sana 1959 / kathAsAra - saMgItavidveSI rAjA ko ke RSi, chanda, devatA, bIja, zakti kA vrnnn| jaba vidita hotA hai ki saMgIta ke prabhAva se rAjakumAra pitA 296/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kI hatyA karane se tathA rAjakumArI priyakara ke sAtha bhAga jAne se virata ho gayI, taba vaha prabhAvita hotA hai aura apane rAjya meM saMgIta para se nirbaMdha haTA detA hai| rAghavacaritam - le.-sItArAma prvnniikr| I. 18 vIM shtii|| jayapuranivAsI mahArASTrIya pNddit| 2) le.- Ananda nArAyaNa (paMcaratna kavi) I. 18 vIM shtii| sarga- 12 / rAghavanaiSadhIyam - le.- hrdtt| pitA- jyshNkr| I. 15 vIM shtii| isa kAvya meM kevala do sargoM meM zliSTa racanA dvArA rAma aura nala kI kathA kA nivedana hai| rAghava-pAMDavIyam (zleSamaya mahAkAvya) - le.- mAdhavabhaTTa / kavirAja upAdhi se prasaddhi / pitA- kiirtinaaraaynn| isa mahAkAvya meM kavi ne AraMbha se aMta taka eka hI zabdAvalI meM rAmAyaNa aura mahAbhArata kI kathA kahI hai| kavi ne prastuta kAvya meM khayaM ko subaMdhu tathA bANabhaTTa kI zreNI meM rakhate hue apane ko "bhaMgimAmayazleSa-racanA" kI paripATI meM nipuNa kahA hai tathA yaha bhI vicAra vyakta kiyA hai ki isa prakAra kA koI caturtha kavi hai yA nahIM isameM saMdeha hai| 1/41/ / isa mahAkAvya meM 13 sarga haiN| sabhI sargoM ke aMta meM "kAmadeva" zabda kA prayoga kiyA gayA hai kyoM ki isake racayitA jayaMtIpura meM kAdaMba-vaMzIya rAjA kAmadeva ke (zAsanakAla 1182 se 1187 taka) kavi the| isameM prAraMbha se lekara aMta taka rAmAyaNa va mahAbhArata kI kathA kA zleSa ke sahAre nirvAha karate hue rAma pakSa kA varNana yudhiSThira pakSa ke sAtha evaM rAvaNa pakSa kA varNana duryodhana pakSa ke sAtha kiyA gayA hai| ___ "rAghava-pAMDavIya" meM mahAkAvya ke sAre lakSaNa pUrNataH ghaTita hue haiN| rAma va yudhiSThira dhIrodatta nAyaka haiM tathA vIra rasa aMgI hai| yathAsaMbhava sabhI rasoM kA aMgarUpa se varNana hai| graMthAraMbha meM namaskriyA ke atirikta durjanoM kI niMdA evaM sajjanoM kI stuti kI gaI hai| saMdhyA, sUryedu mRgayA zaila, vana evaM sAMgara Adi kA vizada varNana hai| vipralaMbha, saMbhoga zrRMgAra, svarganarka, yuddhayAtrA, vijaya, vivAha, maMtraNA, putra-prApti tathA abhyudaya kA isa mahAkAvya meM sAMgopAga varNana kiyA gayA hai| isake prAraMbha meM rAjA dazaratha evaM rAjA paMDu donoM kI paristhitiyoM meM sAmya dikhAte hue mRgayAvihAra, muni-zApa Adi bAteM baDI kuzalatA se milAI gaI haiN| punaH rAjA dazaratha va rAjA paMDu ke putroM kI utpatti kI kathA mizrita rUpa meM kahI gaI hai| tadanaMtara donoM pakSoM kI samAna ghaTanAeM varNita haiN| vizvAmitra ke sAtha rAma kA jAnA aura yudhiSThira kA vAraNAvata nagara jAnA, tapovana jAne ke mArga meM donoM kI ghaTanAeM milAI gaI haiN| tADakA aura hiMDibA ke varNana meM yaha sAmya dikhAI paDatA hai| dvitIya sarga meM rAma kA janakapura ke svayaMvara meM tathA yudhiSThira kA pAMcAla-nareza drupada ke yahAM draupadI ke svayaMvara meM jAnA varNita hai| phira rAjA dazaratha va yudhiSThira ke yajJa karane kA varNana hai| pazcAt maMtharA dvArA rAma ke rAjyApaharaNa aura dyUtakrIDA ke dvArA yudhiSThira ke rAjyApaharaNa kI ghaTanAeM milAI gaI hai| aMta meM rAvaNa ke dasoM ziroM ke kaTane tathA duryodhana kI jaMghA TUTane kA varNana hai| agni-parIkSA se sItA kA agni se bAhara hone evaM draupadI kA mAnasika duHkha se bAhara nikalane ke varNana meM sAmya sthApita kiyA gayA hai| isake pazcAt eka hI zabdAvalI meM rAma va yudhiSThira ke rAjadhAnI lauTane tathA bharata evaM dhRtarASTra se milane kA varNana hai| kavi ne rAghava aura pAMDava pakSa ke varNana ko milAkara aMta taka kAvya kA nirvAha kiyA hai paraMtu samucita ghaTanA ke abhAva meM kavi upakrama ke viruddha jAne ke liye bAdhya huA hai| udA. 1) rAvaNa ke dvArA jaTAyu kI durdazA se milAkara bhIma ke dvArA jayadratha kI durdazA kA vrnnn| 2) meghanAda ke dvArA hanumAn ke baMdhana se, arjuna ke dvArA duryodhana ke avarodha kA milaan| (3) rAvaNa ke putra devAMtaka kI mRtyu ke sAtha abhimanyu ke vadha kA vrnnn| (4) sugrIva ke dvArA kuMbharAkSasa vadha se karNa ke dvArA ghaTotkaca-vadha kA milAna Adi / kavirAja kI isa zleSamaya racanA kA paMDita-kaviyoM ko vizeSa AkarSaNa rahA jisake phalasvarUpa do, tIna, pAMca, sAta caritra eka hI zabdAvalI meM guMphita karane vAle kucha sandhAna mahAkAvya saMskRta sAhitya meM nirmANa hue| rAghavapAMDavIyam ke TIkAkAra- le.-1) lakSmaNa (2) rAmabhadra (3) zazadhara (4) premacandra tarkavAgIza (5) caritravardhana (6) padmanaMdI, (7) puSpadatta aura (8) vizvanAtha / rAghava-yAdava-pANDavIyam - le.-cidmbrkvi| I. 17 vIM shtii| isameM rAmAyaNa, bhAgavata evaM mahAbhArata kI kathAeM zleSamaya padyaracanA meM grathita kI hai| kavi ke pitA- anaMta nArAyaNa ne isa kAvya para pANDitya pUrNa TIkA likhI hai| rAghavAnandam (nATaka) - le.- veGkaTezvara / I. 18 vIM shtii| raMganAtha mandira meM abhinIta / aMkasaMkhyA- saat| rAma ke vanavAsa se lekara rAvaNavijaya ke bAda ayodhyA meM Agamana taka kI kathAvastu varNita hai| mUla kathAnaka meM bahuvidha parivartana hai| kRtrima, adRzya tathA rUpa badalane vAle pAtroM kI bharamAra / vIra ke sAtha adbhuta tathA bhayAnaka rasa kA sNyog| vikasita critr-citrnn| apabhraMza aura mAgadhI bhASA kA prayoga / varNanAtmaka padya tathA ekoktiyoM kI bahulatA isa kI vizeSatA hai| rAghavAbhyudayam (nATaka) - le.- bhgvntraay| pitA- gaMgAdhara amAtya / tryambakarAya makhI ke dvArA sampAdita yajJa ke avasara para prathama abhinIta / sana 1681 / sAta aMkoM meM kula pAtra saMkhyA 28, jinameM puruSa pAtra 23 haiN| vizvAmitra ke sAtha rAma ke prayANa se lekara rAvaNavijaya ke pazcAt rAma ke rAjyAbhiSeka taka kI kathAvastu / mUla kathA meM paryApta parivartana huA hai| rAghavIyam (mahAkAvya) - le.- rAmapANivAda / kerl-nivaasii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 297 For Private and Personal Use Only
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir I. 18 vIM shtii| sargasaMkhyA 201 huaa| isa taraMga meM 1001 I. taka kI ghaTanAeM 1731 padyoM rAghavendravijayam - le.- nArAyaNa kvi| viSaya- mAdhva saMpradAyI meM varNita haiN| kavi, rAjA harSa kI hatyA taka kA varNana isa AcArya rAghavendra kA caritra / sarga meM karatA hai| aMtima taraMga atyaMta vistRta hai tathA isameM rAghavollAsam - le.- pUjyapAda devAnanda / 3449 padya haiN| isameM kavi ucchala ke rAjyAroharaNa se lekara 2) le.- advaitarAma bhikSu / apane samaya taka kI rAjanItika sthiti kA varNana karatA hai| isa vivaraNa se jJAta hotA hai ki "rAjataraMgiNI" meM kavi ne rAjakalpaguma - le.- rAjendra vikramadeva shaah| 14 paTaloM meM / puurnn| viSaya - dIkSA-prayoga, purazcaraNa-nirNaya, dvArapUjAdi atyaMta laMbe kAla taka kI ghaTanAoM kA vivaraNa diyA mAtRkAnyAsAnta, pIThapUjAdi lokapAlAnta pUjA kathana, agni kA hai| isameM sabhI vivaraNa janazrutiyoM ko AdhAra mAnakara banAye gaye haiN| para jaise-jaise ve Age bar3hate gae vaise vaise unake prAdurbhAva, havana, yajurveda vidhAnokta dhanurveda maMtradIkSA prakaraNa, vivaraNoM meM aitihAsika tathya A gaye haiM aura kavi vaijJAnika pUjApaTala i.| DhaMga se itihAsa prastuta karane kI sthiti meM A gaye haiN| ye rAjakaustubha (apara nAma rAjadharmakaustubha) - le.- anaMta vivaraNa paurANika yA kAlpanika na hokara vizvasanIya va prAmANika devabhaTTa / pitA- Apadeva / I. 17 vIM zatI / pratiSThAna (mahArASTra) haiN| hiMdI anuvAda sahita rAjataraMgiNI kA prakAzana paMDita nivaasii| rAjanIti-zAstra kA prasiddha nibNdh-grNth| 4 khaMDoM meM (jinheM dIdhiti kahA gayA hai) vibhakta / prathama dIghitI meM 16 pustakAlaya, vArANasI se ho cukA hai| adhyAya, dvitIya meM 12 adhyAya, tRtIya meM 25 adhyAya, aura ___ kalhaNa ke isa mahAkAvya meM kAvyazAstrIya guNoM kA atyaMta saMyata rUpa se hI prayoga kiyA gayA hai| kathAvasta ke vistAra caturtha dIghitI meM 35 adhyAya haiN| isa prakAra isameM kula 88 adhyAya haiM jinameM rAjadharma-viSayaka vividha paddhatiyAM varNita va varNya viSaya kI vizadatA ke kAraNa hI kavi ne alaMkAroM haiN| isa nibaMdha kI racanA kA pramukha uddezya hai "rAjAoM ko evaM vicitra prayogoM se svayaM ko dUra rakhA hai| "rAjataraMgiNI" unake vyaktigata evaM sArvajanika karttavyoM ke vidhivat pAlana meM itihAsa kA prAdhAnya hone ke kAraNa isakI racanA varNanAtmaka hetu pathapradarzana evaM nirdeshn"| anaMtadeva caMdravaMzIya rAjA zailI meM huI hai; para yatra tatra AvazyakatAnusAra, vArtAlApAtmaka va saMbhASaNAtmaka zailI kA bhI Azraya liyA gayA hai| kahIM-kahIM bahAduracaMdra ke sabhApaMDita the| unhIM ke Adeza se isa graMtha kI racanA huI hai| anaMta deva ne rAjadharma ke pUrvasvIkRta siddhAMtoM zailIgata durUhatA dikhAI paDatI hai paraMtu aise sthala bahuta hI kama haiN| rAjataraMgiNI meM zAMta rasa ko rasarAja mAnakara usakA kA samAveza karate hue "rAjadharma kaustubha' kI racanA kI hai| varNana kiyA gayA hai| (rAja, 1/37 va 1/23) / alaMkAroM rAjataraMgiNI - le.-mahAkavi klhnn| saMskRta kA ullekhanIya ke prayoga meM kavi ne sarAhanIya kauzala pradarzita kiyA hai aitihAsika mhaakaavy| isameM 8 taraMga haiM jinameM kAzmIra ke aura naye-naye upamAnoM kA prayoga kara apane anubhava kI narezoM kA itihAsa varNita hai| kavi ne prAraMbha kAla se lekara _ vizAlatA kA paricaya diyA hai| apane samakAlIna (12 vIM zatAbdI) nareza taka kA varNana isameM kiyA hai| isakI prathama taraMga meM 53 narezoM kA varNana rAjataraMgiNyAM citritA bhAratIyA saMskRti :- le.- DaoN. subhASa hai| yaha varNana paurANika gAthAoM para AdhArita hai tathA usameM vedaalNkaar| shodhprbNdh| mUlya-80 ru. / kalpanA kA bhI Azraya liyA gayA hai| isakA prAraMbha vikramapUrva rAjadharmakaustubha (dekhie rAjakaustubha) - le.- ananta 12 sau varSa ke goviMda nAmaka rAjA se huA hai jise kalhaNa devabhaTTa prtisstthaanvaasii| viSaya- paurANika maMtroM saMhita rAjyabhiSeka yudhiSThira kA samasAmayika mAnate haiN| ina varNanoM meM kAlakrama kI vidhi tathA pryog| para dhyAna nahIM diyA gayA hai aura na inameM itihAsa va purANa rAjadharmasArasaMgraha - le.- taMjaura ke adhipati tulAjirAja meM aMtara hI dikhAyA gayA hai| caturtha taraMga meM kavi ne bhosle| san 1765-1788 / karkoTa-vaMza kA varNana kiyA hai yadyapi isakA bhI prAraMbha rAjanIti - le.-bhoj| 2) le.- harisena / kaashiinivaasii| 3) paurANika hai, para Age calakara itihAsa kA rUpa milane lagA le.- deviidaas| hai| 600 I. se lekara 855 taka durlabhavardhana se anaMgapIDa taka ke rAjAoM kA isameM varNana hai| isa vaMza kA aMta rAjanItiprakAza - le.-rAmacaMdra allaDIvAra / sukhavarmA ke putra avaMtIvarmA dvArA parAjita hone ke bAda ho 2) le.- mitr-mishr| (vIramitrodaya graMtha kA eka aNsh)| jAtA hai| 5 vIM taraMga se vAstavika itihAsa prAraMbha hotA hai caukhaMbA saMskRta sIrIja dvArA prakAzita / jisakA AraMbha avaMtIvarmA kevarNana se hotA hai| 6 vI taraMga rAjanItizAstram - le.- caannky| 8 adhyAya evaM lagabhaga meM 1003 I. taka kA itihAsa varNita hai jo rAnI diddA ke 566 shlok| bhatIje se prAraMbha hotA hai aura jisase laura vaMza kA prAraMbha rAjaputrAgamanam - le.- paM. hRSIkeza bhttttaacaary| 298 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAjabhaktimAlA - kavi- narasiMhadatta shrmaa| amRtasara ke nivAsI / 1929 I. meM likhit| rAjabhUSaNI - (nRpabhUSaNI) - le.- rAmAnAndatIrtha / manusmRti kI kullUka kRta TIkA kA ullekha isameM hai| vissyraajniitishaastr| rAjamArtaNDa - le.- (bhoja) / viSaya- dharmazAstrasaMbaMdhI jyotiSa, muhUrta vratabandhakAla, vivAhazubhakAla, vivAharAziyojana vidhi, saMkrAtinirNaya, dinakSaya, puruSalakSaNa, messaadilgnphl| rAjayogabhASyam - le.- pAtaMjala yogasUtroM para DaoN. ciM. tryaM. keMghe dvArA likhita bhaassy| lekhaka kA adhyayana puNe meM huA aura aneka varSoM taka aligaDha muslima vizvavidyAlaya meM saMskRta ke prAdhyApaka rhe| rAjayogasArasUtram - le.- gaNapati muni| I. 19-20 vIM shtii| pitA- nrsiNhshaastrii| mAtA- narasAMbA / rAjarAjezvaranityadIpavidhikrama- le.- hriraam| zloka- lagabhaga 250 / lipikAla- 1818 vikrmsNvt| ziva-paMcAkSaramantravidhi bhI isameM saMniviSTa hai| rAjarAjezvarasya rAjasUyazakti-ratnAvalI- le.- Izvaracandra shrmaa| klkttaa-nivaasii| saptama eDavarDa ke sambandha meM sAta sargo kA kaavy| rAjarAjezvarIpUjAvidhi - zloka lagabhaga-4001 rAjalakSmIpariNayam (pratIkanATaka) le- zobhanAdri appaaraav| (zAsanakAla-1860-1880) I. / lekhaka ke pitA ke rAjyAbhiSeka kI kathA isakA viSaya hai| rAjavinodakAvyam - le.- kavi udayarAja / rAmadAsa kA ziSya tathA prayAgadatta ke putra / sAta sargo ke isa kAvya meM gujarAta ke sulatAna begaDA mahaMmada kA stutipUrNa varNana hai| rAjasUyacampU - le.- nArAyaNabhaTTapAda / rAjasUya-satkIti-ratnAvalI (laghukAvya)- le.- IzAnacandra sena / viSaya- paMcama jArja ke rAjyAbhiSeka kI prazasti / rAjasUrjanacaritam - janamitra ke putra, candrazekhara tathA gauDa mitra isa kAvya ke racanAkAra haiN| isameM AzrayadAtA sUrjanarAja kA caritra 20 soM meM varNita hai| rAjahaMsIyanATakam - le.-muDumbI veGkaTarAma narasiMhAcArya / rAjahaMsIyaprakaraNam - le.- narasiMhAcArya svaamii| racanA kAla sana 1881 ke lgbhg| prathama abhinaya. goviMda ke kalyANa mahotsava meN| gItoM kA bAhUlya / nAyaka yuvvrmaa| nAyikA kaTizvara kRSNa kI kanyA raajhNsii| zRMgAra- pradhAna racanA hai| vivAhapUrva putrotpatti, raMgamaMca para nAyaka kA sthAna, bhojana Adi asAdhAraNa ghaTanAoM kA citraNa isameM huA hai| rAjAGglamahodyAnam- le.- ananta / rAjAbhiSekaprayoga (rAjyAbhiSekaprayoga)- le.- gAgAbhaTTa kaashiikr| pitA- dinakara bhtttt| I. 17 vIM shtii| isI prayoga ke anusAra zivAjI mahArAja kA vaidika rAjyAbhiSeka samAroha saMpanna huaa| aitihAsika mahattva kA grNth|| rAjArAmacaritam- le.- kezava pnnddit| 5 srg| auraMgajeba ke AkramaNa kAla meM svAtaMtryarakSA ke liye chatrapati rAjArAma ne karnATaka meM rahakara kiye prayatnoM kA varNana / rAjArAmazAstricaritam - le.- ma. ma. mAnavallI gaMgAdhara shaastrii| lekhaka ke guru kA padyamaya caritra / rAjendraprasAdacaritam - le.- vA. a. laattkr| zAradAgaurava graMthamAlA (puNe), dvArA prkaashit| rAjendraprasAdaprazasti- le. bhaTTa zrIpadmanAbha / gvAliyara nivAsI / yaha eka paramparAgata zailI meM grathita prathama rASTrapati DaoN. rAjendraprasAda kI prazasti hai| prakAzana I. 1955 meM huaa| rAjyAbhiSekam (mahAkAvya)- le.- yAdavezvara trkrtn| viSayasaptama eDavarDa ke rAjyAbhiSeka kA vrnnn| san 1902 I. meM prkaashit| rAjyAbhiSekakalpataru - le.-nishclpurii| I. 17 vIM shtii| rAjyAbhiSeka viSayaka tAMtrika grNth| chatrapati zivAjI mahArAja ke tAMtrika rAjyAbhiSeka nimitta likhA huA grNth| aitihAsika dRSTi se isakA mahattva hai| rAjyAbhiSeka-paddhati - le.- shiv| pitA- vizvakarmA / ___ (2) dinakarodyota kA eka bhaag| (3) le.- ananta deva / rAjyAbhiSeka prayoga - le.- rghunaath| pitA- mAdhavabhaTTa / 2) le.- kmlaakr| pitA- rAmakRSNa / rAjyavyavahArakoza - le.- raghunAtha zAstrI hnnmnte| I. 17 vIM shtii| cirakAlIna sthira yAvanI sattA se abhibhUta prAdezika bhASAeM vikRta huI thIM evaM saMskRta bhASA ko glAni AyI thii| svarAjya sthApanoparAnta zivAjI mahArAja ne yavanarAjya meM prasRta urdU-phArasI ke zabdoM ke uccATana kara aneka sthAna para saMskRta pracalita karane kI AkAMkSA se yaha koza nirmANa krvaayaa| ataH isa kA aitihAsika mahattva mAnA jAtA hai| rAjJIdevIpaMcAgam- 1) zloka- 2521 2) zloka- 532 / rAjJI durgAvatI (saMgItikA)- le.- zrIrAma velnnkr| jana 1964 meM dillI AkAzavANI se prasArita gaDhAmaMDalA kI vIra rAnI durgAvatI (1525-1564 I.) kI caritra gaathaa| prAkRta kA abhaav| rAjJInityapUjApaddhati- do bhAgoM meM vibhkt| prathama bhAga meM rAjJI devI ke upAsaka ke karaNIya snAna, saMdhyA, tarpaNa, i. prAtaHkRtyoM kA ullekh| dvitIya bhAga meM rAjJI devI kI pUjAvidhi varNita hai| rANAyaNIyasaMhitA - sAmaveda kI rANAyaNIya zAkhA kI saMhitA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 299 For Private and Personal Use Only
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kA gAna mahArASTra aura draviDa jAti meM pracalita hai| uccAraNa aura gAna kI dRSTi se yaha kauma saMhitA se thoDI madhura aura bhinna bhI hai| baudhAyana sUtrAnusAra yajJa karAne vAle isI zAkhA kA grahaNa karate hai| rANAyaNIya zAkhA kA brAhmaNa, kalpasUtra ityAdi vAGmaya upalabdha nahIM hai va rANAyaNIyoM ke khiloM kA eka pATha zAMkara (zArIraka) bhASya meM (3-3-23) milatA hai| rANAyaNIyoM ke upaniSad kA bhI ullekha hai / rANakojIvanI TIkA le. ananta bhaTTa | rAdhAkRSNamAdhurI- le. ananyadAsa gosvAmI / rAdhAtantram - kaulasaMpradAya se saMbadhda / paTala - 35 / rAdhApriyazatakam le. kavizekhara rAdhAkRSNa tivArI solApUra nivAsI vaiSNava saMpradAyI / www.kobatirth.org rAdhAmAdhavam (nATaka) le. rAghavendra kavi / I. 1717 meM likhita aMkasaMkhyA sAta prathama abhinaya rAsollAsa mahotsava ke avasara para rAdhA-kRSNa ke vilAsa kA kathAnaka nibadhda / pradhAna rasa- zRMgAra / * rAdhAmAdhavavilAsacaMpU le jayarAma piNDye viSaya zivAjI ke pitA zAhajI rAjA bhosale kI stuti aitihAsika pramANa kI dRSTi se yaha graMtha baDA mahattvapUrNa hai| chatrapati zivAjI mahArAja ke pitA zAhajI jaba baMgalora (karnATaka) meM zAsaka ke rUpa meM sthira hue tabhI se jayarAma unake Azrita kavi the kiMtu zrI. ke. vhI. lakSmaNarAva ke matAnusAra unhoMne rAdhAmAdhavavilAsacaMpU kI racanA zAhajI ke putra ekojI ke zAsana kAla meM kI thii| dasa ullAsa va eka pariziSTa milAkara isa caMpU ke 11 bhAga haiN| pahale 5 ullasoM meM rAdhAkRSNa kA varNana tathA Age ke 5 ullAsoM meM rAjA zAhajI kI prazaMsA hai| prastuta caMpU ke 10 veM ullAsa taka kA bhAga saMskRta bhASA meM hai| rAjA zAhajI tathA anya rAjapuruSoM ke sammukha svayaM jayarAma evaM dUsare kaviyoM ne saMskRta ke atirikta vibhinna bhASAoM meM jo kavitva va samasyApUrtiyoM nirmANa kI, vaha sAmagrI prastuta kAvya graMtha ke pariziSTa bhAga meM saMkalita kI gaI hai| isa graMtha meM kavi jayarAma ne rAjA zAhajI kI nala, nahuSa, bhagIratha, harizrcaMdra prabhRti puNyazloka mahApuruSoM se kevala tulanA hI nahIM kI api tu zrIkRSNa ke samAna zAhajI ne bhUmi kA bhAra haraNa karane kA vrata liyA huA thA, aisA kahA hai| isa se zAhajI kI rAjanIti kA mahattva ujAgara hotA hai| zAhajI ke dainika jIvanakrama kA jayarAma dvArA kiyA gayA varNana vaiziSTyapUrNa hai aura usase rAjA zAhajI kI dhyayeniSThA spaSTa hotI hai| rAdhAmAnataraMgiNI - le.- nandakumAra zarmA / racanAkAla - 1639 IsavI / navadvIpa narezacandra ke samAzraya meM likhita baMgAlI kIrtana zailI meM isa kI racanA huI hai| I 300 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - rAdhArasamaMjarI le. caitanyacaMdra / rAdhArahasyam (kAvya)- le. kRSNadatta / I. 18 vIM zatI / rAdhAvinodam le dineza Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - 2) le. rAmacaMdra / pitA jrnaadn| isa kAvya para trilokInAtha tathA bhaTTanArAyaNa kI TIkAeM haiN| 3) le. gaMgAdhara zAstrI maMgarulakara nAgapura nivAsI I. 19 vIM zatI / rAdhAsudhAnidhi - ( yA rAdhArasasudhAnidhi) - le. - hitaharivaMzajI / rAdhAvallabhIya saMpradAya ke pravartaka / 270 padyoM kA yaha kAvya rAdhArAnI kI prazasta prazasti hai| rAdhA ke sauMdarya sevAbhAva tathA paricaryAtya kA mArmika varNana karate hue hitaharivaMzajI ne prastuta graMtha me apanI utkRSTa bhakti evaM kAvya-pratibhA ko mUrtarUpa diyA hai| hindI anuvAda ke sAtha isakA prakAzana bAbA hitadAsa ne "bAda" nAmaka grAma (jilA-mathurA) se kiyA hai| hitaharivaMzajI, nitya vihAriNI rAdhA ko hI apanI iSTa devatA mAnate haiN| ve hI unakI sevyA-ArAdhyA haiM, anya koI nhiiN| rAdhAsaundaryamaMjarI se subAlacandracArya rAmakathAcampU- le. nArAyaNa bhaTTapAda / rAmakathAmRtam- le. giridhrdaas| rAmakathAsudhodayam le zrIzaila zrInivAsa rAmakathAsudhodayacampU- le. devarAja dezika / rAmakarNAmRtam- le. 1 pratApasiMha, 2) rAmacaMdra dIkSita / rAmakalpadruma le. anantabhaTTa / pitA kmlaakr| I. 17 vIM zatI / dasa kANDoM meM vibhakta / viSaya-kAla, zrAddha, vrata, saMskAra, prAyazcitta, zAnti, dAna, AcAra, rAjanIti ityAdi / rAmakavacam (trailokyamohanakavacam ) - brahmayAmalAntargata gaurItantrokta, umA-mahezvara saMvAda ruup| zloka - 100 | rAmakAlanirNayabodhinI- le. veMkaTasundarAcArya / kAkInADA nivAsI / rAmakAvya le. rAmAnandatIrtha / For Private and Personal Use Only rAmakIrtikumudamAlA (aparanAma-rAvaNAriyazaH kairavasvak) - kavi - trivikrama / samaya I. 17 vIM zatI kA uttarArtha / nalacampUkAra trivikramabhaTTa se yaha bhinna haiN| trivikrama ke pitA vizvambhara aura guru dharaNIzvara kA nAmollekha prastuta khaMDakAvya ke TippaNIkAra durgAprasAda tripAThI ne kiyA hai| isa kAvya meM 272 zlokoM meM 16 prakAra ke varNana cAraNazailI meM kiye haiN| vividha pracalita chandoM ke sAtha mAlabhAriNI, nizIpAla, sragviNI, paMcacAmara aura carcarI jaise aprayukta chaMdoM kA bhI paryApta mAtrA meM kavi ne upayoga kiyA hai| AcArya caMdrabhAnu tripAThI kRta "mAdhurI" vyAkhyA aura hiMdI bhASAnuvAda ke sahita yaha kAvya ilAhAbAda ke zakti prakAzana ne prasiddha kiyA hai|
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmakutUhalam - le.-rAmezvara kvi| pitA- govind| I. 17 vIM shtii| rAmakRSNakathAmRtam - anuvAdaka- jagannAtha svaamii| mUla-mahendranAthakRta baMgAlI grNth| 5 khaNDoM meM se 4 khaMDoM kA 7 bhAgoM meM anuvAda prkaashit| viSaya- zrIrAmakRSNa paramahaMsa kI critrgaathaa| rAmakRSNa paramahaMsa-caritam - le.-pI, paMcapAgeza shaastrii| I. 1937 meM prkaashit| rAmakRSNa paramahaMsIyam (yugadevatA-zatakam)- kavi- DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara, nAgapura nivAsI / isa mandAkrAntA chandobaddha zatazlokI khaNDakAvya meM zrIrAmakRSNa paramahaMsa ke saMpUrNa vibhUtimatva kA bhAvapUrNa varNana kiyA hai| hindI tathA aMgrejI bhASA meM isake anuvAda hue haiN| zAradA prakAzana puNe-30 aura bhAratIya vidyAbhavana muMbaI dvArA prakAzita / rAmakautukam - le. kmlaakr| pitA- raamkRssnn| rAmakheTakAvyam - le.- padmanAbha / rAmagItA - advaita vedAnta ke anubhavAdvaita nAmaka paMtha ke tattvajJAna kA vivecana karane vAlA graMtha / vasiSThakRta "tattvasArAyaNa graMtha ke upAsanA-kAMDa ke dvitIya adhyAya meM isakA samAveza huA hai| rAmagItA ke kula 18 adhyAya va eka hajAra zloka haiN| sAMsArika duHkhoM se mukta hone ke lie hanumAnjI prabhu rAmacandra se brahma ke nirguNa svarUpa kI jAnakArI pUchate haiN| prabhu rAmacandra dvArA pradatta jAnakArI hI isakA pratipAdya viSaya hai| isa graMtha meM anubhavAdvaita paMtha ke tattvajJAna ke anusAra zrauta, sAMkhya aura yoga kA puraskAra kiyA gayA hai tathA karma, bhakti, jJAna va yoga ye cAra mArga batAye haiN| rAmagItA ke matAnusAra jJAnapUrvaka saptAMgika upAsti- (upAsanA) yoga hI mokSa kA aMtima sAdhana hai| upAsya vastu ke sAtha tAdAtmya prasthApita hone para jIvanmuktAvasthA prApta hotI hai| isI prakAra jise dehaviSayaka pUrNa vismRti ho jAtI hai, vaha videhamukta avasthA prApta karatA hai| rAmagItA meM sadAcAra para vizeSa bala diyA gayA hai| prabhu rAmacaMdra kahate haiM ki jJAnI manuSya yadi sadguNI sadAcArI nahIM huA te usakA jIvana vyartha hai| kahate haiM, jaba hanumAnajI kI prArthanA para 12 veM adhyAya meM rAmacaMdrajI ne apane vizvarUpa kA varNana karanA prAraMbha kiyA, to usa varNana kI kalpanA se hanamAnajI marchita ho gaye! aMta meM rAmacaMdrajI ne hanumAn ko gItAmRta prAzana karane para ciraMjIvI hone kA varadAna diyaa| 2) adhyAtma-rAmAyaNa ke aMtargata bhI eka "rAmagItA" hai jisameM kula 62 zloka haiN| isa rAmagItA meM "brahma satyaM jaganmithyA jIvo brahmaiva nAparaH" arthAt brahma kI ekamAtra satya hai aura bAkI jagat ke rUpa meM dikhAI dene vAlA padArtha mithyA hai- isa tattva kA vivecana kiyA gayA hai| isameM rAmacandrajI lakSmaNa ko mokSajJAna kA upadeza dete haiN| rAmagItA - le.- veMkaTaramaNa / rAmaguNAkara- le.- raamdev| rAmacandrakathAmRtam - le.- muDumbI veMkaTarAma narasiMhAcArya / rAmacandrakAvyam - le.-zambhu kAlidAsa / rAmacandracampU - le.-rIvA-nareza vizvanAthasiMha jinakA zAsanakAla 1721 se 1740 I. taka rhaa| isa campU meM 8 paricchedoM meM rAmAyaNa kI kathA kA varNana hai| caMpU kA prAraMbha sItA kI vaMdanA se huA hai| 2) raamcndrkvi| (ratnakheTa kavi kA potaa)| rAmacandrajanma-bhANa - le.-tArAcandra I. 17-18 vIM zatI / rAmacandrapUjApaddhati - zloka lagabhaga 135/ rAmacandramahodayam (kAvya) - le.-saccidAnanda / rAmacandrayazaHprabandha (yA rAmacandrezaprabandha) - kavi- govinda bhtttt| "akabarI kAlidAsa" upAdhi se vibhuussit| yaha upAdhi kavi ko mugala bAdazAha abakara kA (1556-1605) samakAlIna siddha karatI hai| ___ yaha graMtha bIkAnera ke mahArAjA rAmacaMdra kI prazasti hai| goviMdabhaTTa aneka rAjasabhAoM meM pahuMce the| unhoMne aneka devI-devatAoM kI stuti likhI hai| isa prabandha meM chanda yojanA vicitra hai| 10 sragdharA chandoM ke atirikta bIca-bIca meM 8 prabandha haiN| DaoN. caudhurI ke anusAra yaha na to gadya hai na padya aura na hI ise campU kaha sakate haiN| isakA sampUrNa gadya bhI padya hai, phira bhI yati aura virAma kI kaThinAiyAM AtI haiN| yaha vidhivat padya nahIM raha jAtA phira bhI ise padyabandha kahA jaayegaa| saMskRta sAhitya meM yaha dIrgha samAsa yukta, layabaddha geya zailI, muslima zAsana ke samaya vikasita huii|| rAmacandrayazobhUSaNam - le.-kacchapezvara dIkSita / rAmacandravikramam (yA rAmacandrAhnikam)- le.- vizvanAtha siNh| baghelakhaNDa ke nivaasii| zrIrAmacaMdrajI kA sAmAjika jIvana citrita kiyA hai| dinacaryA ATha yAmoM meM vibhAjita kara unake Ahnika kA savistara varNana kiyA gayA hai| kathA kI AtmA gItagovinda se bhinna hai| rAmacandrodayam- le.-vyaM.vA. sovnii| sarga- 4 / 2) le. veNkttkRssnn| cidambara nivaasii| I. 19 vIM shtii| viSaya- raamcritr| - 3) le. puruSottama mishr| 4) le.- rAmadAsa kvi| 5). le.- kavivallabha / 6) le.- veNkttesh| pitA- zrInivAsa / srg30| ArasAlai grAma (tamilanADU) ke nivaasii| rAmacaMpU le. bandAlAmuDI raamsvaamii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 301 For Private and Personal Use Only
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmacaritam (dvisandhAnakAvya) - le.-sandhyAkara ndii| I. 12 vIM shtii| zlokasaMkhyA 2201 baMgAla nareza rAmapAla tathA * prabhu rAmacaMdra, donoM pakSoM meM vyarthI zabdaracanA / laukika kathAnaka madanapAla (sana 1140-1155) ke zAsanakAla taka hai| aitihAsika dRSTi se mahattvapUrNa kintu dvisandhAnakAvya kI dRSTi se nIrasa / dvitIya khaNDa ke madhya bhAga taka kI TIkA upalabdha hai| yaha kAvya vArendra rIsarca sosAyaTI, kalakattA, dvArA sana 1939 meM prakAzita ho cukA hai| saMpAdaka haiM DaoN. ramezacandra mjumdaar| 1) le.- kaashiinaath| 2) le.-mohnsvaamii| 3) le.-vishvksen| 4) le.- rAmavarmA, krAMganora (kerala rAjya) ke nresh| 5) le.-abhinnd| I. 9 vIM shtii| sargasaMkhyA- 401 aMtima cAra sarga "bhIma kavi dvArA likhit| gAyakavADa orienTala sIrIja" baDaudA dvArA prakAzita / 6) le.- brahmajinadAsa / jainaacaary| I. 15-16 vIM shtii| sargasaMkhyA- 831 7) le.. devvijygnnii| I. 16 vIM shtii| rAmacaritamAnasam - mUla saMta tulasIdAsa kA hindI kAvya / anuvAdakartA tiruvengkttaacaary| maisUra nivaasii| rAmacaritamAnasam (rUpaka)- le.- DaoN. ramA caudhurii| jisakA mAnasa rAmacarita maya ho cukA aise saMta tulasIdAsa kA 12 dRzyoM meM rUpakAyita critr| tulasIracita hiMdI bhajanoM kA saMskRta rUpAntara samAviSTa / rAmacaritram - le.-raamaannd| I. 17 vIM shtii| 2) le.- rghunaath| rAmacaryAmRtacampU - le.- kRssnnyygaary| rAmajanma (bhANa) - le.- tArAcaraNa zarmA / racanAkAla- 1875 ii.| prabhu nArAyaNasiMha ke putra kA janmotsava varNita / gItoM kA smaavesh| rAmajozIkRta lAvaNyA - le.- rAma joshii| marAThI bhASA ke "lAvaNI" nAmaka grAmageya kAvyoM ke samAna kavi ne saMskRta, marAThI-saMskRta aura marAThI-hindI-kannaDa-saMskRta (cAra bhASIya) lAvaNI kAvya bhI race haiN| rAmatattvaprakAza - le.- mdhuraacaary| rAma kI mAdhurya upAsanA para eka pramANabhUta grNth| isa graMtha ke 13 ullAsa haiN| jinameM rAma va sItA ke sarvAgasuMdara rUpoM kA pramukhatA se varNana hai| rAmasAhitya ke vividha vacanoM ke AdhAra para rAma ko rasika ziromaNi siddha kiyA gayA hai| zrIkRSNa kI bhAMti rAma kI bhI apanI nAyikAoM ke sAtha rAsakrIDA kA varNana hai| rAmatApanIya- upaniSad - atharvaveda se sambandhita eka navya upnissd| isameM 75 maMtra haiN| bRhaspati (praznakartA) aura yAjJavalkya (uttaradAtA) ke bIca saMvAda kI isa graMtha kA svarUpa hai| zrIrAma satyarUpa parabrahma va rAmarUpa hone ke kAraNa jagat bhI satya hai| jIvAtmA aura rAmarUpa paramAtmA ke bIca sevya-sevaka, AdhAraAdheya niyamyaniyAmaka jaisA sambandha hai, yahI isa upaniSada kA sAra hai| rAmadAsacaritam - lekhikA- kSamAdevI raav| samartha rAmadAsa svAmI kA critr| svayaM lekhikA kRta aMgrejI anuvAdasahita prkaashit| rAmadAsasvAmicaritam - le.- zrIpAdazAstrI hasUrakara / bhArataratnamAlA kA pussp| yaha caritra gadyAtmaka hai| rAmadevaprasAda (yA gotrapravaranirNaya)- le.- vizvanAtha (yA vizvezvara) zambhudeva ke putr| (1584 I) meM prnniit| rAmanavamInirNaya - le.- viTThala diikssit| 2) le.- gopaaldeshik| rAmanAthapaddhati - le.- rAmanAtha / rAmanAmadAtavya- cakitsAlaya (rUpaka)- le.- jIva nyAyatIrtha / janma 1894 / bhaTTapallI ke saMskRta mahAvidyAlaya ke vArSika sArasvatotsava para abhinIta / sItArAmadAsa oMkAranAtha ke baMgAlI saMlApakoTika nibaMdha para AdhArita prahasana sadRza rcnaa| kathAvastu - koI kSIba rAmanAma-dAtavya cikitsAlaya kholakara, rAjayakSmA, zayyAmUtra, guhyaroga, zarkarA-roga, Adi sabhI rogoM kI eka hI davA (tulasI ke paudhoM ke ghere ke bIca baiTha kara rAmanAma raTanA) detA hai| rAmanAmalekhana-vidhi - rudrayAmala ke antargata / viSaya- rAmanAma likhane kI vidhi tathA usakA phala / rAmanityArcanapaddhati - le.- caturbhuja / rAmanibandha - le.-kssemraay| pitA- bhavAnanda / I. 1720 meM praNIta / rAmapaMcAgam - zloka- 608 / rAmapaddhati - le.- lkssmiinivaas| guru-nRsiNhaashrm| zloka - lagabhaga- 420 / rAmaparatvam - le.- vizvanAtha siNh| ApakA rAjyArambha 1834 meM huA aura mRtyu 1854 meN| jIvana ke aMta ke lagabhaga 35 varSa taka saMskRta aura hindI meM niraMtara sarjanA karate rhe| rAmaparatvam graMtha meM 16 zloka haiN| inameM 8 AcAryajI anaMtAcArya kI prazastiparaka haiN| aMtima zloka AcAryajI se patra vyavahAra kI evaM vArtA kI carcA karate haiN| ina zlokoM ke bAda rAma ke sarvazreSThatva kA pratipAdana kiyA gayA hai| yaha sArA pratipAdana gadya meM hai kintu pramANa aura uddharaNa gadya evaM padya donoM meM haiN| sArA vivecana bhASya zailI meM hai| rAmapUjApaddhati - le.- raamopaadhyaay| rAmapUjAprakAra - zloka- lagabhaga 165 / I. 17 vIM shtii| rAmapUjAvidhi - le. kssemraaj| zloka 340 / 302 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmapUrvatApanIya- upaniSad - atharvaveda kA eka upnissd| isameM "rAma" zabda kI aneka vyutpattiyAM va artha batAye gaye haiN| "rAti rAjate vA mahIM sthitaH san rAmaH" arthAt jo dAna detA hai athavA pRthvI para prakAza mAna hai, vaha rAma hai| yaha vyutpatti adhika grAhya mAnI gaI hai| isameM rAma kA pUjAmaMtra aura rAmopAsanA kA mAlAmanca bhI diyA gayA hai| pUjAmaMtra meM rAma kI zaktiyoM ke rUpa meM hanumAn, sugrIva, bharata, bibhISaNa, lakSmaNa, aMgada, jAmbavAn aura zatrughna kA samAveza kiyA gayA hai| isa upaniSad kA rAmopAsanA kA mAlAmantra isa prakAra hai "om namo bhagavate raghunandanAya rakSoghnavizadAya madhura prasannavadanA yAmitatejase balAya rAmAya viSNave namaH om|" rAmaprakAza - 1) kAlatattvArNava para eka ttiikaa| 2) kRpArAma ke nAma para saMgRhIta dhArmika vratoM para eka nibndh| kRpArAma yAdavarAja ke putra, mANikyacandra ke rAjakula ke vaMzaja evaM gauDakSatrakulodbhava kahe gaye haiN| ve jahAMgIra evaM zAhajahAM ke sAmanta the| rAmapramoda - le.- gaMgAdhara zAstrI maMgarulakara, nAgapura nivaasii| rAmamaMtrapaddhati - zloka- 121 / rAmamantravidhi - rudrayAmalokta, zloka- 56 / rAmamantrArAdhanavidhi - zloka lagabhaga- 195 / rAmayamakArNava - le.- vekttesh| kAMcIvaram ke pAsa grAma ArasAlaI ke nivaasii| pitA- zrInivAsa / kavi ne sana 1656 meM isa yamakamaya kAvya kI racanA kii| rAmarakSAbIjamantra prayoga - zloka -lagabhaga 72 / rAmarakSAstotram - budhakauzika RSi dvArA racita isa prakhyAta stotra meM prabhu rAmacandra kI stuti kI gaI hai| stotra kA pramukha chaMda anuSTapa, sItA zakti, hanumAn kIlaka aura ,rAma kI prasannatA ke liye stotra kA japa karanA, yaha viniyoga batAyA gayA hai| kula 40 zloka haiN| racanA ke saMdarbha meM yaha AkhyAyikA batAI jAtI hai ki bhagavAn zaMkara ne budhakauzika RSi ke svapna meM Akara yaha rAmarakSA sunAI jise prAtaHkAla uThate hI budhakauzika ne likhii| isake chaha zlokoM kA 'kavaca' isa artha meM nirUpaNa kiyA gayA hai aura unameM rAma se saMkaTa ke samaya apane zarIra ke sarva avayavoM kI rakSA hetu sadicchA vyakta kI gaI hai| rAmAyaNa ke mahattvapUrNa prasaMgoM kA kramAnusAra ullekha aura rAmanAma kI mahattA kA pratipAdana bhI isameM hai| bAlakoM para nitya ke saMskAroM meM rAmarakSA pATha kA samAveza kiyA jAtA hai| rAmaratnAkara - le.- madhuvrata kavi / rAmarasAmRtam- le.- zrIdhara kavi / rAmalIlodyota - le.rmaanaath| pitA- bANezvara / rAmavarmayazobhUSaNam - kavi sadAziva mkhii| I. 18 vIM . shtii| pitA- koknaath| trivAMkura (trAvaNakora) nareza rAmavarmA .. kA caritra tathA alaMkAranidarzana isa kA viSaya hai| rAmavarmavilAsam (nATaka)- le. baalkvi| 16 vIM shtii| kocIna ke rAjA rAmavarmA ko nAyaka mAnakara yaha nATaka likhA gayA rAjA rAmavarmA ke praNaya aura vijaya kI kathA pAMca aMkoM meM nibaddha hone se aitihAsika mahattva kA nATaka hai| kathAnaka kocIna ke rAjya kA bhAra apane bhAI godavarmA (1537-1561) para DAlakara rAjA rAmavarmA talakAverI meM nivAsa karane lagate haiN| vahAM nAyikA mandAramAlA se vivAha 'kara kucha dina bitAte haiN| isa bIca meM godavarmA se sUcanA pAkara ki kocIna para zatruoM ne AkramaNa kiyA hai, punaH kocIna Akara zatruoM ko parAsta karate haiN| rAmavilAsam-le.- rAmacaraNa tarkavAgIza / I. 17 vIM shtii| 2) le.- hrinaath| 3) raamcNdr| rAmasahasranAma - rudrayAmalAntargata, hrgaurii-sNvaadruup| shlok277| isakA prakAzana kavacamAlA meM ho cukA hai| viSayarAma ke sahasranAma akArAdi krama se vrnnit| zrIrAmacandrajI ke guNa, mAhAtmya i. kA varNana karate hue unake sahasra nAma tathA unake pATha kA phala varNita / rAmasiMhaprakAza- le.- gadAdhara / rAmastutiratnam - le.- rAmasvAmI shaastrii| viSaya- vividha vRttoM meM prabhu rAmacaMdra kI stuti| yaha chandaHzAstrIya graMtha hai| rAmAnandam - le.- bI. zrInivAsa bhtttt| aMkasaMkhyA- pAMca / uttararAmacarita kA kthaank| sana 1955 meM prakAzita / 2) le.- zrInivAsa bhtttt| viSaya- mAdhvasiddhAnta / rAmAnujacampU - le. rAmAnujadAsa / viSaya- rAmAnujAcArya kA caritra / rAmAnujacaritakulakam - le.- rAmAnujadAsa / prasiddha zrIbhASyakAra rAmAnujAcArya kA caritra varNana isa kAvya kA viSaya hai| rAmAnujavijayam kavi- annaiyaacaary| viSaya- rAmAnujAcArya kA critr| rAmAbhirAmIyam - le.- naageshbhtttt| yaha vAlmIkIya rAmAyaNa kI TIkA hai| isameM mahAsuMdarI taMtra kA kathana huA hai| rAmAbhiSekam - le.- kezava / rAmAbhiSekacampU - le.- devraajdeshik| pitA- padmanAbha / rAmAbhyudayam - le.- veNkttesh| 2) le.. annadAcaraNa tthaakur| trkcuuddaamnni| janma- I. 1862 / vArANasI nivaasii| rAmAbhyudaya-campU - le.- rAma / rAmAmRtam - le.- vekttrNgaa| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/303 For Private and Personal Use Only
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmAyaNam (vAlmIkirAmAyaNam AdikAvya) - praNetA maharSi vaalmiiki| yaha mahAkAvya "caturviMzati-sAhasrI saMhitA" ke nAma se vikhyAta hai kyoM ki isameM 24 sahasra zloka haiN| (gAyatrI meM bhI 24 akSara hote haiM) vidvAnoM kA kathana hai ki "rAmAyaNa" ke pratyeka hajAra zloka kA prathama akSara, gAyatrI maMtra ke hI akSara se prAraMbha hotA hai| bhAratIya janajIvana meM yaha AdikAvya dhArmika graMtha ke rUpa meM mAnyatAprApta hai| isakI zailI prauDha, kAvyamayI, parimArjita, alaMkRta va pravAhapUrNa hai jisameM alaMkata bhASA ke mAdhyama se mAnava jIvana kA atyaMta ramaNIya citra aMkita kiyA gayA hai| kavi kI dRSTi prakRti ke anekavidha manorama dRzyoM kI ora bhI gaI hai| yaha mahAkAvya 7 kAMDoM meM vibhakta hai- bAlakANDa, ayodhyAkANDa, araNyakANDa, kiSkiMdhAkANDa, suMdarakANDa, yuddhakANDa va uttarakANDa / ina kANDoM meM kramazaH 77, 119, 75, 67, 68, 128, aura 111 sarga haiN| kulasarga saMkhyA 645 / ___ vAlmIki ko isa mahAkAvya ko likhane kI preraNA kaise huI, isa sambandha meM kathA batAI jAtI hai ki eka bAra nArada muni ke samakSa vAlmIki ne yaha jijJAsA prakaTa kA ki isa bhUtala para guNavAna, parAkramI dharmajJa, satyavacanI aura jisake kupita hone para devatAoM meM bhaya nirmANa ho, aisA puruSa kauna hai| nAradamuni ne kahA- ye sabhI guNa ekatra milanA durlabha hai kintu ikSvAku vaMza meM utpanna rAma isa dRSTi se Adarza puruSa kahe jA sakate haiN| phira vAlmIki ke anurodha para nAradajI ne rAma ke samagra caritra ko spaSTa karane vAlI sampUrNa rAmakathA bhI unheM sunaaii| phira eka dina vAlmIki apane ziSyoM ke sAtha tamasA nadI meM snAna ke liye nikale to mArga meM eka vRkSa para praNaya krIDA meM magna krauMca nAmaka pakSI ke eka joDe meM se akasmAt kisI niSAda ke tIra se krauMca pakSI Ahata hokara nIce gira pddaa| apane sahacara kI yaha dazA dekhakara krauMcI Akroza karane lgii| isa dRzya ko dekhakara vAlmIki atyaMta dravita . hae aura niSAda ke kRtya para unheM bahuta krodha aayaa| niSAda ke prati unake mukha se yaha zApavANI nikala paDI__"mA niSAd pratiSThAM tvamagamaH zAzvatIH smaaH| yat krauMcamithunAdekamavadhIH kaammohitm||" arthAta- he niSAda, tU bhUtala para adhika kAla jIvita nahIM rahegA, kyoMki tUne kAmamohita krauMca yugala meM se eka kA vadha kiyA hai| __ vAlmIki kI zokapUrNa bhAvanA zApAtmaka zloka ke rUpa meM thI aura vaha sahaja utsphU rta anuSTup chaMda hI thii| isa bAta kA svayaM vAlmIki ko Azcarya huaa| usa anuSTup chaMda ko sunakara brahmadeva ne vAlmIki se kahA ki tumameM sAkSAt sarasvatI AvirbhUta huI hai, aba tuma anuSTup chaMda meM samagra rAmacaritra likho| brahmadeva ke nirdeza para hI vAlmIki ne isa mahAkAvya kI racanA kI aura kuza-lava ne ise kaMThastha kara liyA aura ve layabaddha rAmakathA gAkara sunAne lge| mukhya rAmacaritra ke atirikta bAla va uttarakAMDa meM avAMtara kathAeM evaM upakathAeM haiN| graMtha ke AraMbha meM ayodhyA, rAjA dazaratha aura unake zAsana tathA nIti kA varNana hai| rAjA dazaratha putraprApti ke hetu putreSTi yajJa karate haiM, RSyazrRMga ke netRtva meM yaha saMpanna hotA hai aura dazaratha ko cAra patra prApta hote haiN| vizvAmitra apane yajJa kI rakSA ke liye rAjA se rAma-lakSmaNa ko mAMga kara le jAte haiN| vahAM unheM balA aura atibalA nAmaka vidyAeM tathA aneka astra prApta hote haiN| rAma, tADakA subAhu kA vadha kara viSNu kA saddhiAzrama dekhate haiN| __ bAlakANDa meM bahuta kathAeM haiM jinhe vizvAmitra ne rAma ko sunaayaa| vaMza kA varNana va tatsaMbaMdhI kathAeM, gaMgA va pArvatI kI utpatti kathA, kArtikeya janma kI kathA, rAjA sagara va unake 60 sahasra putroM kI kathA, bhagIratha kathA, diti-aditi kI kathA va samudramaMthana kA vRttAMta, gautama-ahilyA kI kathA, rAma ke caraNa sparza se ahilyA kI mukti, vasiSTha va vizvAmitra kA saMgharSa, trizaMku kI kathA, rAjA aMbarISa kI kathA, vizvAmitra kI tapasyA kA menakA dvArA bhaMga, vizvAmitra dvArA punaH tapasyA tathA pada kI prApti, sItA va urmilA kI utpatti kathA, rAma dvArA dhanurbhaMga evaM cAroM bhAiyoM ke vivaah|| ayodhyAkANDa - kAvya kI dRSTi se yaha kANDa atyaMta mahanIya hai| isameM adhikAMza kathAeM mAnavIya haiN| rAjA dazaratha dvArA rAma rAjyAbhiSeka kI carcA sunakara kaikeyI kI dAsI maMtharA use bahakAtI hai| kaikeyI rAjA se do varadAna mAMgakara rAma ko 14 varSoM kA vanavAsa va bharata ko rAja-gaddI kI prApti mAMgatI hai| isake phalasvarUpa rAma va sItA kA vanagamana va dazaratha kA dehAMta / bharata apane nanihAla se ayodhyA lauTakara rAma ko manAne ke liye citrakUTa jAtA hai| rAma lakSmaNa kA saMdeha va vArtAlApa bharata va rAma kA milaap| jAbAli dvArA rAma ko nAstika darzana kA upadeza tathA rAma kA una para krodh| pitA ke vacana ko satya karane ke liye rAma kA bharata ko lauTakara rAjya karane kA updesh| rAma kI pAdukAoM ko lekara bharata kA naMdigrAma meM nivAsa tathA rAma kA daMDakAraNya meM prvesh| araNyakANDa - daMDakAraNya meM RSiyoM dvArA rAma kA svAgata / virAdha kA sItA ko chiinnaa| virAdha vdh| paMcavaTI meM rAma kA Agamana, jaTAyu se bheMTa, zUrpaNakhA-vRttAnta, khara, dUSaNa va trizirA ke sAtha rAma kA yuddha aura tInoM kI mRtyu, mArIca ke sAtha rAvaNa kA aagmn| mArIca kA svarNamRga bnnaa| svarNamRga kA rAma dvArA vadha tathA rAvaNa dvArA sItA kA apaharaNa / 304 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org kiSkiMdhA kANDa paMpA sarovara ke tIra para rAma lakSmaNa kA zokapUrNa saMvAda / paMpAsara kA varNana / rAma va sugrIva kI mitratA / bAlI kA vadha tathA sItA kI khoja se liye sugrIva kA vAnaroM ko Adeza / vAnaroM kA mAyAsura dvArA rakSita RkSabila meM praveza tathA vahAM se svayaMprabhA tapasvinI kI sahAyatA se sAgara taTa para aagmn| vAnaroM kI saMpAtI se bheMTa, usake paMkha jalane kI kthaa| jAMbavAn dvArA hanumAn kI utpatti kA kathana / suMdarakANDa samudrasaMtaraNa karate hue hanumAn kA alaMkArika varNana va hanumAn kA laMkA kA bhavya varNana / rAvaNa ke zayana va pAnabhUmi kA varNana azoka vana meM sItA ko dekhakara hanumAn kA bissaad| laMkAdahana tathA vATikA- vidhvaMsa / hanumAn jAMbavAn Adi ke pAsa lauTakara sItA kI kuzala vArtA rAma-lakSmaNa ko nivedana karatA hai| yuddhakANDa - rAma dvArA hanumAn kI prazaMsA, laMkA kI sthiti ke saMbaMdha meM prazna, rAmAdi kA laMkA prayANa / bibhISaNa kA rAma kI zaraNa meM AnA aura usake sAtha rAma kI maMtraNA / aMgada dUta banakara, rAvaNa ke darabAra meM jAtA hai aura lauTakara rAma ke pAsa AtA hai| laMkA para AkramaNa / meghanAda, rAma lakSmaNa ko ghAyala kara puSpaka vimAna se sItA ko dikhAtA hai / suSeNa vaidya va garuDa kA Agamana / rAma lakSmaNa svastha hote haiN| meghanAda brahmAstra kA prayoga kara rAma lakSmaNa ko mUrcchita karatA hai| hanumAn droNa parvata ko lAkara rAma lakSmaNa evaM vAnara senA ko cetanA prApta karAtA hai| meghanAda va kuMbhakarNa kA vadha / rAma-rAvaNa yuddha / rAvaNa kI zakti se lakSmaNa mUrcchita hotA hai| rAvaNa ke siroM ke kaTane para punaH naye siroM kA nirmANa hote dekhakara, iMdra-sArathI mAtali ke parAmarza se brahmAstra se rAvaNa kA vadha rAma karate haiN| sItA kA rAma ke sammukha Agamana / rAma unheM durvacana kahate haiN| lakSmaNa racita agni meM sItA kA praveza tathA sItA ko nirdoSa siddha karate hue agni dvArA rAma ko sItA sauMpa dI jAtI hai| svargastha dazaratha kA vimAna dvArA rAma ke pAsa Agamana tathA kaikeyI va bharata para prasanna hone ke liye prArthanA / iMdra kI kRpA se mRta vAnara purnajIvita hote haiN| vanavAsa kI avadhi kI samApti ke pazcAt ayodhyA lauTane para rAmacaMdrajI kA rAjyAbhiSeka / sItA hanumAn ko ratnahAra samarpaNa karatI hai| rAmarAjya kA varNana tathA rAmAyaNa zravaNa kA phala / uttara kANDa - rAma ke pAsa kauzika, agastya Adi maharSiyoM kA Agamana / unake dvArA meghanAda kI prazaMsA sunane para rAma usake saMbaMdha meM adhika jAnane kI jijJAsA prakaTa karate haiM / agastya muni rAvaNa ke pitAmaha pulastya RSi va pitA vizravA kI kathA sunAte haiN| rAvaNa, kumbhakarNa va bibhISaNa kI janmakathA tathA rAvaNa kI vijayoM kA vistArapUrvaka varNana / rAvaNa dvArA vedavatI nAmaka tapasvinI ko bhraSTa kI jAtI hai| vahI vedavatI 20 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sItA ke rUpa meM janma letI hai| hanumAn ke janma kI kathA, janaka, kekaya, sugrIva, bibhISaNa Adi kA prasthAna, sItA kA nirvAsana va vAlmIki ke Azrama meM unakA nivAsa / lavaNAsura (madhu) ke vadha ke liye zatrughna kA prasthAna aura unakA vAlmIki ke Azrama meM nivAsa lava-kuza kA janma, brAhmaNa putra kI akAla mRtyu, zaMbUka nAmaka eka zUdra kI tapasyA / rAma dvArA usakA vadha hone para mRta brAhmaNa putra kA punarujjIvana / rAma rAjasUya (yajJa) karane kI icchA prakaTa karate haiN| vAlmIki kA yajJa meM Agamana lava-kuza dvArA rAmAyaNa kA gAyana / rAma, sItA ko apanI zuddhatA siddha karane ke liye zapatha lene kI bAta karate haiN| sItA zapatha letI hai| taba bhUtala se eka siMhAsana prakaTa hotA hai aura usa para ArUDha hokara sItA rasAtala meM praveza karatI hai| tApasa ke rUpa meM kAla brahmA kA saMdeza lekara rAma ke pAsa AtA hai| durvAsA kA Agamana evaM lakSmaNa ko zApa / lakSmaNa kI mRtyu tathA sarayU tIra para rAma kA svargArohaNa rAmAyaNa ke pATha kA phala kathana / rAmAyaNa ke bAlakANDa va uttarakANDa ke bAre meM katipaya Adhunika vidvAnoM kA mata hai ki ye prakSipta aMza haiN| isa saMbaMdha meM yuropIya vidvAnoM kA kahanA hai ki ina do kAMDoM kI racanA mUla kAvya ke bahuta bAda huii| mUla graMtha kI zailI tathA varNana paddhati ke AdhAra para bhI ye do kAMDa svataMtra racanA se pratIta hote hai| "bAlakANDa" ke prAraMbha meM rAmAyaNa kI jo viSayasUcI dI gaI hai, usameM uttarakANDa kA ullekha nahIM hai| jarmana vidvAn yAkobI ke anusAra mUla rAmAyaNa meM 5 hI kAMDa the / yuddha kAMDa ke aMta meM graMtha samApti ke nirdeza prApta hote hai| rAmAyaNa zravaNa kA phala kathana bhI isa kAMDa ke aMta meM hai / isase jJAta hotA hai ki uttarakAMDa Age calakara joDA gyaa| isa kAMDa meM kucha aise upAkhyAnoM kA varNana hai jinakA pUrvavartI kAMDoM meM koI saMketa nahIM miltaa| vidvAnoM kA mata hai ki "rAmAyaNa" ke prakSiptAMza "mahAbhArata" ke " zatasAhasrI" saMhitA kA rUpa prApta hone ke pUrva race jA cuke the| kevala pahale va sAtaveM kAMDoM meM hI rAma ko devatA ( viSNu kA avatAra) mAnA gayA hai| kucha aise upaprakaraNoM ko choDa (jo nissaMdeha prakSipta haiM) dUsare kAMDa se chaThe kAMDa taka rAma sarvadA "mAnava" ke hI rUpa meM Ate haiN| rAmAyaNa ke nirvivAda mUla bhAgoM meM rAma ke viSNu kA avatAra hone kA koI bhI saMketa nahIM miltaa| rAmAyaNa kA racanAkAla batalAne ke liye abhI taka koI sarvasammata pramANa upalabdha nahIM ho skaa| prathama va saptama kAMDa ko AdhAra banAte hue maikaDonala ne apanI sammati dI hai ki yaha eka hI vyakti kI racanA hai| unhoMne isakA For Private and Personal Use Only saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 305 -
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir samApti- kAla 500 I. pU. tathA usameM kiye gaye prakSepoM kA samaya 200 I. pU. svIkAra kiyA hai| rAmAyaNa ke sAmAjika citraNa ke AdhAra para bhAratIya vidvAn isakA samaya 500 I.pU. mAnate haiN| e. zlegala ke anusAra isakI racanA 1100 I. pU. huii| jI. goresiyoM ke anusAra 1200 I.pU. tathA vebara ke anusAra isa para bauddha mata kA prabhAva hone ke kAraNa isakI racanA aura bhI piche bAda meM huI hai| yAkobI isakI racanA 500 I.pU. se 800 I.pU. ke bIca mAnate haiN| para bhAratIya paraMparA ke anusAra rAmAyaNa kI racanA tretAyuga ke prAraMbha meM huI thI kiMtu isa bAre meM abhI pUrNa anusaMdhAna kI AvazyakatA hai ki tretAyuga kI kAla-sImA kyA ho| "mahAbhArata' meM rAmAyaNa se saMbaMdhita upamA dRSTAMta milate haiM tathA "rAmAyaNa" / kI kathA kI carcA hai| ataH isakI racanA mahAbhArata ke pUrva huI thii| isameM bauddha dharma yA buddha kA ullekha nahI hai| ataH isakA vartamAna rUpa, bauddha dharma ke janma ke pUrva pracalita ho cukA thaa| ___ vartamAna samaya meM rAmAyaNa ke 3 saMskaraNa prApta hote haiN| ina tInoM me pAThabheda dikhAI detA hai| uttarI bhArata, baMgAla va kAzmIra se upalabdha ina 3 saMskaraNoM meM kevala zlokoM kA hI aMtara nahIM hai apitu kahIM kahIM to inake sarga taka bhinna haiN| vaidika sAhitya meM rAmakathA ke pAtroM ke nAma yatra tatra milate haiM kintu unake bAre meM vistRta jAnakArI nahIM miltii| rAmakathA ke mUla srota kI khoja me apane adhyayana ke bAda DaoN. bevara ne yaha anumAna lagAyA hai ki bauddha jAtaka meM varNita dazarathajAtaka aura homara kA iliyaDa- ye do mahAkAvya rAmakathA ke mUla srota haiM; kintu kAmila bulke ke matAnusAra dazarathajAtaka vAlmIkIya rAmakathA kA vistRta rUpa hI hai| homara ke "iliyaDa" meM bhI eka yA do prasaMgoM kI rAmakathA se samAnatA mAtra hai| rAmakathA aitihAsika hai yA kAlpanika isa sambandha meM vidvAnoM dvArA aneka tarka lagAye jA rahe haiN| DaoN. yAkobI ke anusAra rAmAyaNa ke ayodhyA kANDa kI ghaTanAeM mAtra aitihAsika haiM, zeSa kAlpanika haiM kintu aneka vidvAn sampUrNa rAmakathA ko aitihAsika mAnate haiN| vAlmIki rAmAyaNa kA samagra adhyayana karane para usakI aitihAsikatA para kisI ko sandeha nahIM rhtaa| DaoN. bevara kI mAnyatA hai ki rAmakathA itihAsa nahIM api tu rUpaka mAtra hai jisake mAdhyama se Arya saMskRti va kRSividyA kA pracAra kiyA gyaa| bauddha tripiTikoM meM rAmakathAoM kA ullekha hai| harivaMza meM eka zloka hai "gAthA apyatra gAyanti ye purANavido janAH / rAme nibaddhatattvArthamAhAtmyaM tasya dhImataH / / arthAt- purANavettA jana rAma viSayaka tattvArtha jinameM nibaddha hai, tathA usa dhImAna puruSa kI mahattA jisameM hai, aisI gAthAoM ko isa sthAna para gAte haiN| ye sArI gAthAeM vAlmIki ke pUrvakAlIna haiN| kAmila bulke ke anusAra rAmaviSayaka mUla AkhyAna I.pUrva 81 veM zataka meM nirmANa hue| inhI AkhyAnoM ko saMkalita kara vAlmIki ne rAmAyaNa nAmaka mahAkAvya meM sUtrabaddha prastuta kiyA hai| isI prakAra rAmAyaNa pahale yA mahAbhArata pahale isa saMbaMdha meM bhI vidvAnoM meM matabheda pAye jAte haiN| kintu donoM saMhitAoM para rAmAyaNa ke aneka pAtroM kA upamAoM ke rUpa meM upayoga kiyA gayA hai| yaha bAta yahI siddha karatI hai ki rAmAyaNa kI racanA pahale huI hai| uttara kAla meM hiMdu samAja ke dhArmika sAhitya meM, saMskRta sAhitya kI pratyeka zAkhA meM rAmakathA ko mahattvapUrNa sthAna milA hai| harivaMza meM tathA prAcInatama purANoM meM rAma ko viSNu kA avatAra mAnA gayA hai| skaMda, padya va bhAgavata purANa meM rAmakathAoM kA samAveza hai| rAmabhakti ke prasAra ke sAtha aneka saMhitAoM aura graMthoM kA nirmANa hotA gyaa| inameM adhyAtma, adbhuta, AnaMda va tattvasaMgraha nAmaka rAmAyaNa vizeSa ullekhanIya haiN| saMskRta lalita sAhitya meM raghuvaMza , bhaTTikAvya, pratimA, abhiSeka, mahAvIracarita, uttararAmacarita, jAnakIharaNa, kuMdamAlA, anargharAghava, bAlarAmAyaNa, mahAnATaka ityAdi anekAneka kAvya-nATakoM me vAlmIki kI rAmakathA hI AdhArabhUta viSaya hai| - Adhunika bhAratIya bhASAoM meM bhI rAmakathA ko AdisthAna prApta hai| hara bhAratIyabhASA meM rAmAyaNa kI racanA huI hai aura na kevala bhArata meM balki videzoM meM bhI rAmakathA kA vyApaka prasAra huA hai| rAmAyaNa ko bhAratIya saMskRti kI AdhArazilA mAnA gayA hai| isI prakAra rAmarAjya kI zAsana-praNAlI Adarza mAnI jAtI hai| satya, sadAcAra aura kartavyapAlana kA anukaraNIya Adarza vAlmIki ne rAmAyaNa ke mAdhyama se bhAratIyoM ke samakSa prastuta kiyaa| vAlmIki rAmAyaNa aisA mahAkAvya hai jisameM do bhinna saMskRtiyoM kI sabhyatAoM ke saMgharSa kI kahAnI hai| Adikavi kI sauMdaryacetanA kavitvamayI hai| saMskRta kAvyoM ke itihAsa meM Adikavi vAlmIki "svAbhAvika zailI' ke pravartaka mAne jAte haiM jisakA anugamana azvaghoSa, kAlidAsa prabhRti zreSTha kaviyoM ne pUrI saphalatA va pUre manoyoga ke sAtha kiyA hai| mAnavI prakRti ke citraNa me bhI vAlmIki ne sUkSma paryavekSaNa zakti kA paricaya diyA hai| rAma, sItA, bharata, hanumAna, bibhISaNa, rAvaNa Adi ke caritrAMkana meM caritracitraNa kA vaividhya dikhAI detA hai| (inake rAma meM mAnavasulabha guNoM ke atirikta mAnavIya 306/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir darbalatAeM bhI haiM jisase ve atimAnava nahIM bana paate| pUre mAnava ke rUpa meM hI ve upasthita hote haiN|) kathAnaka ke saMyojana meM kavi kI utkRSTa varNanAtmaka zakti prakaTa hotI hai| bhAratIya jIvana kI udAttatA, sauMdarya, nIti-vidhAna, rAjadharma, sAmAjika Adarza kI sukhakara abhivyakti rAmAyaNa meM hai| saMskRta vAGmaya ke sUcIkAra DaoN. ophrekTa ke anusAra vAlmIki rAmAyaNa kI TIkAoM kI saMkhyA 30 hai| pramukha TIkAoM ke nAma haiM :- rAmAnujIyam, sarvArthasAra, rAmAyaNadIpikA, bRhavivaraNa, laghuvivaraNa, rAmAyaNa-tattvadIpikA, rAmAyaNabhUSaNa, vAlmIkihRdaya, amRtakataka, rAmAyaNatilaka, rAmAyaNa-ziromaNi, manohara aura dhrmaakuutm| inameM se "rAmAyaNatilaka' sarvAdhika lokapriya TIkA hai| oNphreTa ne Izvara dIkSita, umA mahezvara, nAgeza, rAmanandatIrtha, lokanAtha, vizvanAtha aura zivarasaMnyAsI ina TIkAkAroM kA nAmollekha kiyA hai| rAmAyaNa ke rUpAMtara - 1) rAmAyaNa kathAsAra : le.-| subbayyA shaastrii| pitA- pulyavaMzIya yjnyeshsuuri| isa ke sAta kANDa bhinna bhinna chaMdo meM likhe haiN| 2) AryArAmAyaNakathA- le.- suurykvi| 3) AryArAmAyaNa - lekhikA- sisTara baalNbaal| madrAsa nivaasinii| 4) tattvasaMgraha -rAmAyaNam - le.- raambrhmaannd| isameM kavi ne aneka kAlpanika ghaTanAoM kA samAveza kiyA hai| 5) vAlmIkibhAvadIpanam - le.- anntcaary| rAmakathA kA AdhyAtmaka dRSTi se prtipaadn| 6) vAsiSTha-rAmAyaNam (nAmAntara -jJAnavAsiSTham) - le.- vAlmIki 1) yaha vAlmIki rAmAyaNa kA pariziSTa mAnA jAtA hai| isame chaha adhyAyoM meM vasiSTha dvArA rAma ko diye gaye yoga tathA advaita tattvajJAna viSayaka pratipAdana hai| isa para AnaMdabodhendra sarasvatI kI TIkA hai| 7) vasiSThottara-rAmAyaNam(aparanAma -sItAvijayam)- yaha saMpUrNa upalabdha nhiiN| isake 12 veM prakaraNa meM sItA dvArA sau mukhoM ke rAvaNa kA vadha varNita hai| 8) adbhuta-rAmAyaNam (yA adbhutottara rAmAyaNam) - isameM vAlmIki kI mUla rAmakathA ko adbhutatA puTa caDhAyA hai| rAma kI asamarthatA para sItA dvArA zatamukha rAvaNa kA vadha isameM varNita hai| 9) adhyAtma-rAmAyaNam - ziva-pArvatI sNvaadruup| brahmANDa puraannaantrgt| sAta kANDoM ke nAma vahI haiM jo vAlmIki rAmAyaNa meM hai| isameM rAma tathA sItA, viSNu aura lakSmI ke avatAra ke rUpa meM varNita haiN| sthAna sthAna para saMvAdoM meM advaita vedAnta kA kathana isakI vizeSatA hai| 10) mUlarAmAyaNam tathA 11) AnandarAmAyaNam - inameM hanumAnajI kA vizeSa mahattva varNana kiyA hai| ye graMtha mAdhva saMpradAya meM vizeSa pracalita hai| 12) satyopAkhyAnam- yaha saMbhavataH kisI purANa kA aMza hai| isameM aneka avAMtara ghaTanAoM kA varNana kiyA hai| 13) rAmacaritam - le.- pdmvijygnnii| racanA I. 1596 meN| hemacaMdrAcArya kI racanA para AdhArita yaha gadyapadyAtmaka racanA hai| isa meM rAma ke nidhana kI asatya vArtA sunate hI lakSmaNa kI mRtyu evaM lava-kuza dvArA jaina dharma kA svIkAra nivedita kiyA hai| rAmAyaNa-kathAvimarza - le.- veNkttaacaary| viSaya- rAmAyaNa kI mahattvapUrNa ghaTanAoM kA kaalnirdesh| rAmAyaNakAvyam - kaviyitrI mdhurvaannii| taMjaura ke rAjA raghunAtha ke AdezAnusAra isa kAvya kI racanA huii| sargasaMkhyA 14 / rAmAyaNacampU - racayitA dhArAnareza paramAravaMzI rAjA bhoja / isa caMpU kAvya kI racanA vAlmIki rAmAyaNa ke AdhAra para huI hai| isa meM bAlakAMDa se suMdarakAMDa taka kI racanA rAjA bhoja ne kI hai tathA aMtima yuddhakAMDa lakSmaNasUri dvArA racA gayA hai| yaha lakSmaNa, gaMgAdhara aura gaMgAmbikA kA putra tathA uttara sarakAra prAnta kA nivAsI thaa| isameM vAlmIki rAmAyaNa kA bhAvApaharaNa pracura mAtrA meM hai tathA bAlakAMDa ke atirikta zeSa kAMDoM kA prAraMbha rAmAyaNa ke hI zlokoM se kiyA gayA hai| isameM gadya bhAga kama haiM padyoM kA bAhulya hai| racayitA ne svayaM hI vAlmIki kA AdhAra svIkAra kiyA hai| rAmAyaNacampU ke TIkAkAra- 1) nArAyaNa (2) rAmacandra (3) kAmezvara, (4) mAnaveda, (5) ghanazyAma tathA eka ajJAta lekhk| lakSmaNa kI pUrti meM uttara kANDa bhI samAviSTa hai| yaha pUrtikArya lakSmaNa ke vyatirikta anya kaviyoM ne bhI kiyA hai : jaise 1) yatirAja 2) zaMkarAcArya 3) hariharAnanda 4) veMkaTAdhvari, 5) garalapurI zAstrI tathA 6) rAghavAcArya / 2) rAmAyaNacampU - lekhikA- suNdrvllii| narasiMha ayyaMgAra kI knyaa| 3) le.- rAmAnuja kvi| rAmAyaNatattvadIpikA (tIrthIyam) - le.-mahezatIrtha / rAmAyaNatattvadarpaNa- le.- nArAyaNa yti| 15 adhyaay| viSayarAmAyaNa ke 9 satyoM tathA mahattva kA digdarzana / rAmAyaNatanizloki vyAkhyA - le.- periyavAcAmbula kRta isa mUla tamila TIkA kA saMskRta anuvAda kisI ajJAta lekhaka ne kiyA hai| rAmAyaNatAtparyanirNaya (rAmAyaNatAtparyasaMgraha) - le.- appaya diikssit| I. 17 vIM shtii| rAmAyaNadIpikA- le.- vidyAnAtha dIkSita / rAmAyaNabhUSaNam - le.- prabalamukundasUri / rAmAyaNamahimAdarza- le.- hayagrIva shaastrii| madrAsa presiDensI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 307 For Private and Personal Use Only
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kaoNleja ke prathama saMskRta paNDita / I. 19 vIM zatI uttarArdha / viSaya- aneka vivAdya ghaTanAoM kA 5 prakaraNoM meM vivecana / rAmAyaNaviSamapadArtha vyAkhyAna- le. bhaTTa devarAma / vAlmIki rAmAyaNa ke kaThina bhAgoM kA vivecana isa kI vizeSatA hai| rAmAyaNasaMgraha- le. mahAmahopAdhyAya lakSmaNari I. 19-20 vIM zatI / 2) le. varadAdezika pitA zrInivAsa / rAmAyaNasAra- le. agnivesh| viSaya rAmAyaNa kI ghaTanAoM kA susaMgata kAlanirdeza zArdUlavikrIDita chanda meM racanA / rAmAyaNasAracandrikA le. zrInivAsa rAghavAcArya zrIraMgam ke nivAsa / rAmAyaNasArasaMgraha le. Izvara diikssit| 2) le. veMkaTAcArya / viSaya- rAmAyaNIya ghaTanAoM kA kAla tathA tithinizcaya / (3) nIlakaNTha dIkSita / I. 17 vIM shtii| yaha eka bhaktipara kAvya hai| (4) le varadarAja (5) le. appayya dIkSita / rAmAyaNasArasaMgraha le taMjaura nareza raghunAtha nAyaka I. 17 vIM zatI / rAmAyaNasArastava - kavi appaya diikssit| 17 vIM zatI / viSayarAmacarita / rAmAyaNAntarArtha le. - bellamakoNDa rAmarAya / AMdhranivAsI / le. - raMgAcArya / vAdihaMsa kula ke gopAla rAmAyaNAva ke ziSya / - - rAmAyaNArtha- prakAzikA - le. lakSmaNasuta veMkaTa / kucha rAmAyaNI ghaTanAoM kA samAlocana / - rAmArcanacandrikA le Anandavana / guru-mukundavana / sAMgopAMga rAmapUjA kA pratipAdaka tNtr| 5 paTaloM meM pUrNa viSayapUjAsaMbaMdhI vividha viSaya tathA rAma maMtroddhAra, Acamana Adi sAdhAraNa karttavya / vividha nyAsoM kA pratipAdana / 3 ) dhyAna, homa, pAtrAsAdana, antayoga pIThapUjA stotra Adi ATha prakAra ke maMtra ityAdi / - www.kobatirth.org - rAmArcanacandrikA - 2 bhaviSyottarapurANAntargata / zloka- lgbhg2050| 3) le.- kulamaNi zukla / 4) le. acyutAzrama / rAmArcanapaddhati le. - rAmAnanda / 2) le.- govinda dazaputra / prakAzAnandanAtha ke ziSya / zloka- 1100 nirmANakAlazakAbda 1664 1 rAmArcanaratnAkara le. kezavadAsa / rAmArcanasopAna le. zivalAla zarmA zloka 6001 / 600 / rAmArcanasopAna- zloka lagabhaga 550 1 rAmAcapaddhati zloka lagabhaga 380 rAmAvatAram le. prA. subrahmaNyasUri / - rAmezvaravijaya le. zrIkRSNa brahmataMtra, parakAlasvAmI / I. 19 vIM zatI / 308 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmezvaravijayacampU - le. zrIkRSNa / rAmottaratApanIya upaniSad arthavaveda kA eka upaniSad / isameM rAma kI saguNa va nirguNa bhakti kA vivecana hai| rAmAya namaH rAmacaMdrAya namaH va rAmabhadrAya namaH ina tIna tAraka maMtroM kA kramazaH oMkAra svarUpa, tatsvarUpa va brahmasvarUpa batAyA gayA hai| rAma aura om meM koI bheda nahIM- donoM samAna tAraka brahma haiN| isI prakAra rAma, lakSmaNa, bharata va zatrughna ko catuSpAda brahma ke vAsudeva, saMkarSaNa, aniruddha va prayuna rUpoM se joDakara rAmopAsanA aura kRSNopAsanA meM abhedatA prasthApita kI gaI hai| isa upaniSad meM lakSmaNa ko rAmabrahma kA prathama pAda mAnA gayA hai| oMkAra ke "a" se lakSmaNa kI utpatti hokara vaha jAgrata avasthA kA svarUpa hai| zatrughna rAmabrahma kA dvitIya pAda hai jisakI utpatti oMkAra ke 'u' se huI tathA vaha teja susvabhAva kA hai| bharata kI utpatti oMkAra ke 'ma' akSara se huI tathA vaha prajJAsvarUpa hai / rAmabrahma kA vaha tRtIya pAda hai / rAma kI utpatti oMkAra kI ardhamAtrA se hokara vaha brahmAnaMda svarUpa hai| rAmodayam (nATaka) - le. zrIvatsalAMchana bhaTTAcArya I. 16 vIM zatI / rAyamallAbhyudaya le- padmasundara / rAvaNaceTakam - Agamokta zloka- lagabhaga 81 / yaha zAbara maMtra kI taraha rAvaNa maMtra hai| "om namo bhagavate dazakaNThAya dazazIrSAya dazAnana viMzatinetradharAya" ityAdi / isa meM isI tarIke se nimna nirdiSTa ceTaka bhI hai- rAvaNaceTaka ke atirikta raMjakaceTaka bhUjiceTaka vizvAvasuceTaka, colAceTaka, kumbhakarNaceTaka, vAcATaceTaka, vizvaceTaka, raktakambala - ceTaka, kSomaceTaka, sAgaraceTaka, nizAcAraceTaka, cuMcukaceTaka, supathaceTaka, premaceTaka, bhavaceTaka tathA arjuna ceTaka / arjunaceTaka, kumbhakarNaceTaka Adi rAvaNa- ceTakavat haiN| rAvaNapuravadham - le. zivarAma I. 19-20 vIM zatI / rAvaNavadham (bhaTTikAvyam) le. mahAkavi bhaTTi / inhoMne saMskRta sAhitya meM zAstrakAvya likhane kI paraMparA kA pravartana kiyA hai| isa kAvya kA mukhya uddezya hai vyAkaraNa zAstra ke zuddha prayogoM kA saMketa krnaa| isa meM bhaTTi pUrNataH saphala hue haiN| isa mahAkAvya meM 22 sarga aura 3,624 zloka haiN| isameM zrIrAma ke jIvana kI ghaTanAoM kA varNana kiyA gayA hai| isakA prakAzana "jayamaMgalA" TIkA ke sAtha nirNayasAgara presa muMbaI se 1887 I meM huA thaa| mallinAtha kI TIkA ke sAtha saMpUrNa mahAkAvya kA hindI anuvAda caukhaMbA saMskRta sIrIja se prakAzita huA hai| isa mahAkAvya ko 4 kAMDoM meM vibhAjita kiyA gayA hai| prathama 5 sarga prakIrNakAMDa ke nAma se abhihita haiN| inameM rAmajanma se lekara rAmavanagamana taka kI kathA varNita hai| inameM For Private and Personal Use Only
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vyAkaraNa kI dRSTi se koI nizcita yojanA nahIM dikhAI pddtii| inameM bhaTTi kA vAstavika mahAkavitva paridarzita hotA hai| 6 veM se lekara 9 veM sarga ko adhikArakAMDa kahA gayA hai| inameM kucha padya prakIrNa haiM tathA kucha meM vyAkaraNa ke niyamoM meM duhAdi dvikarbhaka dhAtu (6, 8-10), tAcchIlika kRdadhikAra (7, 28-33) bhAvekartari prayoga (7,68-77), AtmanepadAdhakiAra (8, 70-84) tathA anabhihite adhikAra (3, 94-131) para vizeSa dhyAna diyA gayA hai| prasannakAMDa nAmaka tRtIya kAMDa kA saMbaMdha alaMkAroM se hai| isake aMtargata (10 se 13) dazama sargoM meM zabdAlaMkAra va arthAlaMkAra ke aneka bhedopabhedoM ke prayoga ke rUpa meM zlokoM kI racanA kI gaI hai| tingntkaaNdd| meM saMskRta vyAkaraNa ke 9 lakAroM ko vyAvahArika rUpa meM 14 se 22 veM sarga taka prastuta kiyA gayA hai aura pratyeka lakAra kA paricaya eka sarga meM diyA hai| ___ apane graMthalekhana kA uddezya spaSTa karate hue bhaTTi ne svayaM kahA hai ki yaha mahAkAvya vyAkaraNa ke jJAtAoM ke liye dIpaka kI bhAMti anya zabdoM ko bhI prakAzita karane vAlA hai kiMtu vyAkaraNa jJAnarahita vyaktiyoM ke liye yaha kAvya aMdhe ke hAtha meM rakhe gae darpaNa kI bhAMti vyartha hai| (22-23) prastuta mahAkAvya meM sarasatA kA nirvAha karate hue pAMDitya kA bhI pradarzana kiyA gayA hai| isameM mahAkAvyocita sabhI tattvoM kA suMdara nibaMdhana hai| bhaTTi ne pAtroM ke caritra-citraNa me utkRSTa koTi kI pratibhA kA paricaya diyA hai| aneka pAtroM ke bhASaNa ati ucca zreNI ke haiM va unameM kAvyagata guNoM tathA bhASaNa saMbaMdhI vizeSatAoM kA pUrNa niyojana hai| bibhISaNa ke rAjanItika bhASaNa meM kavi ke rAjanItizAstra viSayaka jJAna kA patA calatA hai tathA rAvaNa kI sabhA meM upasthita hokara bhASaNa karane vAlI zUrpaNakhA ke kathana meM vaktRtva kalA kI utkRSTatA parilakSita hotI hai| (paMcama sarga meN)| 12 veM sarga kA 'prabhAtavarNana" prAkRtika dRzyoM ke mohaka varNana ke liye saMskRta sAhitya meM viziSTa sthAna kA adhikArI hai| tRtIya sarga meM zarad Rtu kA bhI manorama varNana hai| phira bhI sItA-pariNaya va rAma vana-gamana jaise mArmika prasaMgoM kI ora kavi kI udAsInatA, usake mahAkavitva para praznavAcaka cinha aMkita karatI hai| rAma-vivAha kA kevala eka hI zloka meM saMketa kiyA gayA hai| rAvaNa dvArA haraNa kiye jAne para sItA-vilApa kA varNana atyalpa hai| ataH na usase rAvaNa kI duSTatA vyakta ho pAI hai aura na hI sItA kI asmrthtaa| rAvaNavadham - le.- kavIndra paramAnaMda shrmaa| I. 19-20 vIM shtii| lakSmaNagaDha ke RSikula ke nivaasii| inhoMne saMpUrNa rAmacaritra kAvya meM grathita kiyA hai| usakA yaha bhAga hai| zeSa bhAga anyatra uddhRta hai| rAvaNArjunIyam (mahAkAvya) - racayitA bhaTTabhIma yA bhaumk| yaha saMskRta ke aise mahAkAvyoM meM hai jinakI racanA vyAkaraNIya prayogoM ke AdhAra para huI hai| prastuta mahAkAvya kI racanA bhaTTikAvya ke anukaraNa para hai| isa meM rAvaNa va kArtavIrya arjuna (haihayarAja sahasrabAhu) ke yuddha kA varNana hai| kavi ne 27 sagoM meM 'aSTAdhyAyI' ke krama se padoM kA nidarzana kiyA hai| kSemeMdra ke 'suvRttatilaka" meM (3/4) isakA ullekha hai| ataH yaha kRti 11 vIM zatI ke pUrva kI siddha hotI hai| rAvaNoDIzaDAmara-taMtrasAra - gaurI-zaMkara sNvaadruup| viSayanRpati kA AkarSaNa, unmAdana, vidveSaNa, uccATana grAmoccATana, jalastaMbhana, agnistaMbhana, andhIkaraNa, mUkIkaraNa, stabdhIkaraNa, i. ke bahuta se pryog| rASTrapaticaritam - le.- vA.A. lATakara, kaavytiirth| subodha zailI meM prathama rASTrapati DaoN. rAjendraprasAdajI kA caritra / rASTrapathapradarzanam - le.- durgAdatta shaastrii| kAMgaDA jilA (himAcala pradeza) meM naleTI gAva ke nivaasii| aThAraha adhyAyoM meM rASTrIya viSayoM kA vivaraNa prastuta graMtha meM kiyA hai| rASTrodavaMzam - le.-rudra kvi| 20 sagoM ke isa mahAkAvya meM bAgula rAjavaMza kA varNana kiyA hai| rAsakalpasAratattvam - kavi-vRndAvanadAsa / viSaya- kRssnnliilaa| rAsagItA - zloka- 137 / viSaya- rAsotsava ke avasara para zrIrAdhA aura zrIkRSNa kI stuti / rAsayAtrAviveka - le.- shuulpaanni| rAsa-rasodayam - le.- ma.ma. pramathanAtha tarkabhUSaNa (janma san 1866) / rAsalIlA - le.-DaoN. veMkaTarAma rAghavan / "amRtavANI' patrikA meM sana 1945 meM prakAzita prekSaNaka (operaa)| madrAsa AkAzavANI se prsaarit| cAra prekSaNakoM meM vibhAjita rAsakrIDA ke prasaMga / bhAgavatokta zlokoM ke sAtha svaracita zloka grathita haiN| rAsasaGgoSThI - (aparanAma vilAsarAyacaritam (uparUpaka) le.- anAdi mishr| I. 18 vIM shtii| isameM sUtradhAra hai, ata evaM yaha rAsaka nhiiN| saMgItaka bhI kahalAtA hai| rAsakrIDA kA abhidhA se zRMgArita anuzIlana cUlikA dvArA prastuta / kathAvastu - kRSNa kI vaMzIdhvani suna rAdhA lalitA ke sAtha vRndAvana cala paDatI hai| nikuMja meM subala ke sAtha zrIkRSNa unheM dIkhate haiN| donoM sakhiyAM chipakara unheM praNaya kI bhAvanA subala ke sammukha prakaTa karate dekhatI haiN| yaha suna rAdhA aura lalitA unake sAmane AtI hai| lalitA prArthanA karatI hai ki sabhI gopikAoM ko satuSTa kreN| kRSNa mAna lete haiM aura sabhI ke sAtha rAsakrIDA karate haiN| rAsollAsataMtram - naardprokt| zloka- 260 / viSaya- zrIkRSNa kA rAsasaMkIrtana stotra, rAsalIlAsvarUpa varNana, rAsagItApratipAdana saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 309 For Private and Personal Use Only
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rukmAMgadam (rUpaka) - le.-kaNajayAnanda / I. 18 vIM shtii| kIrtaniyA paramparA kI rcnaa| gItoM se bharapUra / saMskRta prAkRta tathA maithilI gItoM kI pracuratA isameM hai| rukmAMgadacaritam (nATaka) - le.- raamaanujaacaary| rukmiNIkalyANam - le.- raajcuuddaamnni| dasa sargo kA mhaakaavy| rukmiNIkalyANam - le.-prA. subrahmaNyasUri / rukmiNIkRSNavivAham - kavi-taMjaura ke nAyakavaMzIya rAjA rghunaath| rukmiNIpariNayam - le.-ramApati upaadhyaay| I. 18 vIM shtii| pllii-nivaasii| darabhaMgA ke rAjA narendrasiMha kI kamalezvarI sthAna yAtrA ke avasara para prathama abhiny| aMkasaMkhyA- chaha / prastAvanA meM AzrayadAtA narendrasiMha kA vistRta varNana hai| yaha eka kirataniyA nATaka hai|ismeN nivedana prAyaH padyAtmaka maithilI bolI meM hai| ucca pAtroM kA nivedana saMskRta tathA maithilI ekoktiyoM kA pracura prayoga hai| nATyocita zabdAvalI, choTe choTe vAkya, gadyAtmaka saMvAdoM meM maithilI kA prayoga nhiiN| striyoM ke saMvAda zaurasenI prAkRta meM aura kahIM kahIM saMskRta meM bhI hai| rukmiNI ke svayaMvara tathA vivAha kI kathA aMkita kI hai| tIrabhukti 1, elenagaMja roDa, ilAhAbAda se prkaashit| anya vizeSatAeM- nayo pAribhASika shbdaavlii| pravezaka ke sthAna para "prastAvanA", aGka samApti ke sthAna para "aGkasthAna", bhUmikA ke sthAna para "viSkabhaka" zabdoM kA pryog| paMcama aGka meM lakSmI kA praveza mUka pAtra ke rUpa meM hai| jo saMvAdoM dvArA nahIM api tu nepathya se sUcanA pAkara calate haiM aise dRzya raMgapITha para lAye haiN| sUtradhAra tathA naTI ke nirgamana ke pazcAt unake dvArA pravartita priyavaMda tathA usakI patnI maMju ke saMvAdoM meM bhUmikA prastuta hai| ye sUtradhAra ke sahakarmI, parantu nATaka kathA ke pAtra nahIM haiN| dvitIya aMka meM kevala varNana, dRzya kA sarvathA abhAva hai (2) leraamvrmaa| 1757-1765 ii.| zrIkRSNa -rukmiNI ke vivAha kI kathA nibddh| aMkasaMkhyA paaNc| rUpaka tathA utprekSAoM kA pracura pryog| anuprAsa kA vizeSa pryog| 3) le.- vizvezvara paaNdde| 4) le.- lakSmaNa goviNd| 5) le.- Atreya vrd| I. 19 vIM shtii| rukmiNIpariNayacaMpU - racayitA ammala (yA amalAnaMda) aura veNkttaacaary| ye donoM prasiddha vaiSNava AcArya the| isa caMpU-kAvya meM rukmiNI ke vivAha kI kathA atyaMta prAMjala bhASA meM varNita hai jisakA AdhAra "harivaMzapurANa" evaM "zrImadbhAgavata" kI tatsaMbaMdhI kathA hai| (2) kavi- ratnakheTa zrInivAsa dIkSita / I. 16-17 vIM shtii| 3) le.- cakra kavi, ambAlokanAtha ke putr| 4) le.- govardhana / ghanazyAma ke putra / rukmiNIpANigrahaNam * le.- govinda rtrvaannii| rukmiNIvallabhapariNayacampU - le.- narasiMha taat| rukmiNIvijayam - le.- vaadiraaj| karnATaka nivaasii| rukmiNIsvayaMvaram (nATaka) - le.- raamkishor| I. 19 vIM shtii| aMkasaMkhyA- saat| rukmiNIsvayaMvara-prabandha - le.- kavi-yeDavAthi koDamAnIya nmbudripaad| rukmiNIharaNam (mahAkAvya) - le.-paM. kAzInAtha zarmA dvivedii| bIsavIM zatI ke prasiddha mahAkAvyoM meM se eka / prastuta mahAkAvya kA prakAzana 1966 I. meM huA hai| isameM zrImadbhAgavata kI prasiddha kathA ke AdhAra para zrIkRSNa va rukmiNI ke pariNayana kA varNana kiyA gayA hai| prastuta mahAkAvya kI racanA zAstrIya paripATI ke anusAra huI hai aura isameM vividha chaMdoM kA prayoga kiyA gayA hai| isa meM kuMDinapuranareza rAjA bhISmaka kA varNana, rukmiNIjanma, nAradajI kA kuMDinapura jAnA, rukmiNI ke pUrvarAga kA varNana, kuMDinapura meM zizupAla kA jAnA, rukmiNI kA haraNa karanA Adi ghaTanAoM kA varNana hai| isa mahAkAvya meM 21 sarga haiM tathA vastu-vyaMjanA ke aMtargata samudra, prabhAta va SaRtuoM kA manorama varNana kiyA gayA hai| 2) kAvya le.- ma.ma. haridAsa siddhaantvaagiish| I. 19-20 vIM shtii| 3) rukmiNIharaNam (kAvya)- le.- hemacandra rAya kavibhUSaNa (janma 1881) 4) rukmiNIharaNam (nATaka)- le.- cintaamnni| I. 16 vIM shtii| isa nATaka kA gujarAtI padyAnuvAda 1873 I. meM muMbaI se prakAzita / briTiza myUjiyama meM isakI prati prApta hai| rukmiNImAdhavam (ekAMkI rUpaka) - le.- pradhAna veMkappa zrIrAmapura ke nivaasii| I. 18 vIM shtii|| rugvinizcaya (aparanAma- nidAna) - le.- maadhv| (yA mAdhavakara) I. 7 vIM shtii| paeNtholaoNjI viSayaka grNth| arabastAna ke khalIphA mansUra (I. 753-774) tathA khalIphA hAruna (786-708) dvArA isake arabI saMskaraNa hue| "vijayarakSita" dvArA likhita isakA bhASya suvikhyAta hai| anya katipaya bhASya upalabdha haiN| rudrakalazasthApanavidhi - le.- raamkRssnn| nArAyaNa ke putra / rudrakalpaduma (yA mahArudrapaddhati) - le.- ananta dev| kaashii-nivaasii| pitA- uddhava dvivedii| rudracaNDI (yA rudracaNDikA) - rudrayAmala ke antargata hrgaurii-sNvaadruup| zloka- lagabhaga 701 viSaya- zivakArtikeya ke saMvAdarUpa meM rudracaNDikA kavaca, hara-gaurI saMvAda meM caNDIrahasya, ziva-durgA ke saMvAda meM saadhnrhsy| hara-gaurI saMvAda meM bhinnabhinna vAroM meM rudracaNDikA kI 'bhairavI Adi vibhinna mUrtiyoM ke pUjana se bhinna bhinna phaloM kA prApti i. / rudracintAmaNi (yA rudrapaddhati) - le.- shivraam| pitA 310 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vishraam| chandogoM ke lie| rudrajapasiddhAntaziromaNi - le.- rAma agnihotrii| zloka64001 rudrapaddhati (yA rudrakArikA) - 1) le.- parazurAma jo audIcya brAhmaNa the| mahArudra ke rUpa meM zivapUjA kA varNana hai| rudrajapaprazaMsA, kRNDamaNDapa lakSaNa, pIThapUjAvidhi, nyAsavidhi para kula 1028 zloka haiN| 1458 I. meM prnniit| 2) isI viSaya para eka anya choTA nibNdh| donoM kI bhUmikA kucha aMza meM samAna hai| 1478-1643 I. ke bIca praNIta / 3) le.- vizvanAtha ke putra ananta dIkSita, bddaudaa| 1752-3 ii.| 4) le.- naaraaynnbhtttt| pitA- rAmezvarabhaTTa / 5) le.- aapdev| 6) le.- kAzI dIkSita / pitA- sdaashiv| (aparanAma-rudrAnuSThAna paddhati tathA mahArudrapaddhati / 7) le.- bhAskara dIkSita / rAmakRSNa ke putra / zAMkhAyanagRhya ke anusaar| 8) le.- vizvanAtha / pitA- zambhudeva / mAdhyandina zAkhiyoM ke lie| 9) le.- rennuk| I. 1682 meM praNIta / rudrayAmalam (rudrayAmalatantram) - bhairava-bhairavI (umA-mahezvara) sNvaadruup| bhairava prazna kartA aura bhairavI uttara dene vAlI hai| yaha anuttara tantra aura uttaratantra bheda se do bhAgoM meM vibhakta hai| donoM meM kula milAkara 54 paTala haiM- zrIyAmala, viSNu yAmala, bhaktiyAmala, brahmayAmala ityAdi ina saba yAmaloM kA uttarakANDa rUpa rudrAyamala hai| rudrayAmala (uttaraSaTka) - rudrayAmala tantra / umA- mahAdeva sNvaadruup| anuttara aura uttara nAmaka do SaTkoM meM vibhakta hai| uttara SaTka chaha paTaloM meM pUrNa hai| dhAtukalpoM kA pratipAdaka tNtr| isake anta meM suvarNa kI prazaMsA dI gaI hai| viSayaSaTcakra dhyAna, tripurA ke mantroM kA nirNaya, kAmatattvasAdhana, tripurA kA dhyAna siddhiyAM aura vidyaakoss| zloka- saMbhavataH savA laakh| rudravidhAnam - le.- kAtyAyana / viSaya- krmkaanndd| . rudravidhAnapaddhati - le.- kAzInAtha dIkSita / sadAziva dIkSita ke putr| 2) le- cndrcuudd| rudravidhi - viSaya- nyAsapUrvaka rudra kI japa, homa, pUjA vidhi / rudravilAsanibandha- le. nandana mizra / rudravyAkhyAnam - le.- zloka- 427 / rudrasUtram (nAmAntara-rudrayoga) - le.- ananta dev| pitA -udhdv| kaashii-nivaasii| rudrasnAnavidhi - (yA rudrasnAnapaddhati) - le.- raamkRssnn| nArAyaNa ke putr| I. 16 vIM shtii| rudrahRdayopaniSad - le.- eka zaiva upaniSad jo kRSNa yajurveda meM hai| isa meM anuSTubh chaMda ke 52 zloka haiN| rudra ko sabhI devatAoM kI AtmA batAyA gayA hai| ataH rudra kI upAsanA se sabhI devatA santuSTa hote haiN| isa upaniSad meM zaiva aura vaiSNava sampradAyoM kI ekatA prasthApita kI gaI hai| rudrAkSakalpa - ziva-pArvatI sNvaadruup| viSaya- rudrAkSa kI utpatti, usake dhAraNa kA phala aadi| rudrAkSa-jAbAlopaniSad - sAmaveda se sambaddha eka zaiva upnissd| bhUkhaMDa muni dvArA kAlAgnirudra ko rudrAkSa kI utpatti viSayaka jAnakArI batalAyI gii| isa meM rudrAkSa nirmiti, rudrAkSa prabhAva Adi kA vivecana hai| rudrAkSa kI utpatti viSayaka gAthA isa prakAra batAI jAtI haiM : tripurAsura ko mArane ke liye jaba kAlAgnirudra ne dhyAnArtha apanI AkheM baMda kI taba una AkhoM se jo AMsU bAhara nikale vahI rudrAkSa bane aura jaba AMkhe kholI taba nikale hue AMsUoM se rudrAkSa ke vRkSa paidA hue| rudrAkSa dhAraNa tathA isa upaniSad ke paThana kI phalazruti viSayaka jAnakArI bhI isameM dI gaI hai| rudrAkSaphalam - ziva-gaurI sNvaadruup| viSaya- rudrAkSa dhAraNa se hone vAle phala Adi kA kathana / rudrAgama - 1) kiraNa ke matAnusAra aSTAdaza (18) rudrAgama :vijaya, pArameza, niHzvAsa, prodgIta, mukhabimba, siddhamata, santAna, nArasiMha, candrahAsa, bhadra svAyaMbhuva, viraja, kauravya, mukuTa, kiraNa, kalita, Agneya aura pr| 2) zrIkaNThI ke anusAra aSTAdaza (18) rudrAgamaH- vijaya, niHzvAsa, madgIta, mukhabimba, siddha, santAna, nArasiMha, candrAMzu, vIrabhadra, Agneya, svAyaMbhuva, visara, raurava, vimala, kiraNa, lalitA aura saurbhey| rudrAdhyAya - kRSNa yajurveda kI taittirIya saMhitA ke cauthe kAMDa meM yaha maMtrasamUha AyA hai jise rudra athavA zatarudrIya bhI kahA jAtA hai| isake namaka aura camaka do bhAga haiN| pratyeka bhAga meM 11 anuvAka haiN| prathama bhAga meM "namaH" zabda bAra bAra Ane se use "namaka' aura dUsare bhAga meM "ca meM" zabda ke bAra bAra prayoga se use "camaka" kahA gayA hai| zukla yajurveda meM bhI yaha adhyAya AyA hai| rudra ke vividha nAma. rUpoM, guNoM aura vyApti kA vivecana isameM hai| rudrasUkta ko karma aura jJAna- donoM mArgoM ke liye upayogI nirUpita kiyA gayA hai| zaMkha, yAjJavalkya, atri va aMgiras ke matAnusAra rudrAdhyAya ke paThana se sakala pAtakoM kA nAza hotA hai| zaivoM ke sAtha vaiSNava sampradAyoM ne bhI rudrAdhyAya kI mahattA svIkAra kI hai| rudrAnuSThAnapaddhati - le.- sarvajJa kula ke mNglnaath| yaha pradhAna rUpa se mahArNava para AdhArita hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 311 For Private and Personal Use Only
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2) le.- naaraaynn| pitA- rAmezvara / 3) le.- zaMkara / pitA- ballAlasUri / I. 18 vIM shtii| rudrAnuSThAnaprayoga- le.- khaNDabhaTTa ayAcita / pitA - mayUrezvara / rudrArcanacandrikA- le.- shivraam| rudrArcanamaMjarI- le.- vNdaaruuraay| rudropaniSad- isa zaiva upaniSad meM zivopAsanA kI aisI mahimA batAyI gayI hai ki zivaliMga kI pUjA karane vAlA cAMDAla, pUjA na karane vAle brAhmaNa se zreSTha hai| ziva ko vizvavyApI puruSa, prANa, guru aura saMrakSaka batAyA gayA hai| rUpanArAyaNIya-paddhati - le.- udayasiMha rUpanArAyaNa / zaktisiMha ke putr| I. 15-16 vIM shtii| isameM tulApuruSa Adi SoDaza mahAdAnoM, kUpa, vApI, taDAga, vividha navagrahahoma, ayutahoma, lakSahoma, durgotsava kA varNana hai| rUpanirjhara kAvyam- le.- haricaraNa bhaTTAcArya / janma- 1878 / / rUpamAlA - le.- vimala srsvtii| vissy-vyaakrnn| I. 15 vIM shtii| rUpasiddhi - le.- muni dyaalpaal| zAkaTAyana vyAkaraNa sUtroM ke AdhAra para racita eka grNth| samaya vi. saM. 1082 ke lgbhg| isake atirikta zAkaTAyana TIkA (bhAvasena vidyadeva kRta) tathA prakriyAsaMgraha (abhayacandrAcArya kRta) ye do prakriyA graMtha aprApya haiN| rUpAvatAra - le.- dharmakIrti / viSaya - paNinIya vyaakrnn|| rubAyata oNpha umarakhyayAm - saMskRta anuvAda kartA- haricaraNa bhttttaacaary| 2) le.- prA. esa. Ara. rAjagopAla / 1940 meM likhita / rekhAgaNitam - le.- nRsiMha (bApUdeva) zAstrI / I. 19 vIM shtii| roganidAnam- le.- dhnvtri|| rogazAnti - bodhyAyana kathita / zloka 198 | viSaya- pratipad Adi tithiyoM aura bhinna nakSatroM ke dina Adi kI utpatti hone para kitane dinoM taka roga bhoga karanA par3atA hai isakA pratipAdana kiyA gayA hai aura pratyeka roga kI zAnti kA prakAra bhI batalAyA gayA hai| rogaharacintAmaNi - isa meM ve mantra pratipAdita haiM jinake japa se rogoM kI nivRtti hotI hai| ye mantra vAmakezvara tantra se gRhIta haiN| rocanAnandam (rUpaka)- le.- vlliishaay| I. 19 vIM shtii| isameM rUkmavAn (kRSNa ke zyAlaka) kI kanyA rocanA tathA kRSNapautra aniruddha kI praNayakathA varNita hai| rukmavAn kRSNa kA vairI hone kA kAraNa vivAha meM bAdhA DAlatA hai, isake anantara kA aMza aprApya / saMskRta ke sAtha prAkRta kA yathocita prayoga kiyA hai| romAvalIzatakam - le.- vizvezvara paannddey| paTiyA (alamoDA jilA) grAma ke nivaasii| I. 18 vIM shtii| pUrvArdha kAvyamAlA meM prkaashit| laMkAvatArasUtram (saddharmalaMkAvatArasUtram) - le.- ajJAta / dUsare parivarta kI puSpikA meM ise "SaTtriMzatsAhasra" kahA hai arthAt isameM 36000 zloka haiN| yaha sUtra vijJAnavAdI mahAyAna sidhdAntoM kA prakAzaka tathA maulika mahattvapUrNa racanA hai| vijJAnavAda kA prAdurbhAva zUnyavAda kI AtyaMtikatA kA khaNDana karane hetu huaa| usake vividha rUpoM kA vyAkhyAna isameM hai| ___10 parivoM meM vibhakta, isa grathaM meM rAvaNa ko sadhdarma kA upadeza svayaM tathAgata budhda ne usake anyAnya praznoM ke uttara rUpa meM kiyA hai| 108 viSaya praznottara rUpa meM carcita haiN| mAsAMzana niSedha yahIM sarvaprathama carcita hai tathA sarpa, preta, rAkSasAdi se rakSaNa kA bhI nirdeza hai| dazama parivarta meM 884 gAthAoM meM vijJAnavAda kA zilAnyAsa hai jisakA pallavita tathA pariSkRta rUpa maitrayanAtha ke sUtrabaddha siddhAntoM meM dIkhAtA hai| isake samIkSaNAdi kArya aneka vidvAnoM ne (vizeSataH japAnI) kiye| 1,9 tathA 10 parivarta saMbhavataH bAda meM jur3e haiM, mUla saMskRta prati tIsare cInI anuvAda para AdhArita hai jo 700-704 I. meM zikSAnanda ne kiyA hai, isake pUrva do anuvAda hue the| yaha saMbhavataH caturtha zatI kI racanA hai| aneka bhAratIya dArzanika tathA vidvAnoM kA bhaviSya kathana ke rUpa meM ullekha mahattvapUrNa hai, tRtIya parivarta meM Atmaviruddha vacanoM para vicAra hai, tadanusAra samasta gocara padArtha svapnavat bhrAnti mAtra hai, citta mAtra satya tathA nirAbhAsa tathA nirvikalpa hai| yaha racanA gadyapadyamaya tathA sarala zailI meM nATakIya rUpa meM vivecanAtmaka hai| lakSaNadIpikA - le.- gaurnaath| I. 15 vIM zatI (puurvaardh)| viSaya- sAhitya, saMgIta tathA nRty| lakSaNaprakAza - le.- mitrmishr| yaha vIramitrodaya graMtha kA eka bhAga hai| caukhambhA saMskRta sIrIja meM prkaashit| vissydhrmshaastr| lakSaNaratnamAlikA - le.- nAroji paNDita / vizvanAtha ke putra / varNAzramAcAra, daiva, rAja, udyoga, zarIra para pAMca paddhatiyoM meM prtipaadn| lagatA hai, yaha lekhaka ke svakRta, lakSaNazataka kI eka TIkA hai| lakSaNavyAyoga - le.- DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya / janma-1917 / viSaya- naksalavAdI AMdolana kI carcA / lakSaNazatakam - le.- nAroji paMDita / lakSaNasamuccaya - le.- hemaadri| lakSaNasArasamuccaya - viSaya- zivaliMga ke nirmANa ke niym| 32 prakaraNoM meM puurnn| lakSahoma-paddhati - (1) le.- kAzInAtha diikssit| pitA 312 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sadAziva diikssit| 2) goviNd| pitA- puruSottama / 3) le.- nArAyaNabhaTTa / pitA- rAmezvara / I. 16 vIM shtii| lakSmaNAbhyudayam - le.- gaNezarAma zarmA / jhAlavADA (rAjasthAna) sthita rAjendra mahAvidyAlaya meM saMskRta ke praadhyaapk| DuMgarapura ke rAjA lakSmaNasiMha kA caritra-varNana isa kAvya kA viSaya hai| lakSmIkalyANam (samavakAra)- le.- rAmAnujAcArya / lakSmIkalyANam (nATikA)- le.- sadAziva diikssit| 18 vIM shtii| viSaya- pRthvI para kanyA ke rUpa meM avatAra lekara lakSmI kA viSNu ke sAtha vivaah| aMkasaMkhyA- caar| yaha racanA kumArasambhava se prabhAvita hai| lakSmIkumArodayam - kavi- rNgnaath| kumbhakoNam ke lakSmIkumAra tAtAcArya nAmaka satpuruSa kA caritra isameM varNita hai| lakSmItantram - nAradapaMcarAtra ke antrgt| zloka - 3000 / adhyAya 50 / viSaya - viSNu kI zakti lakSmI kI savistara pUjA aura stuti / lakSmI-devanArAyaNIyam - le.- shriidhr| aThAhavIM zatI kA puurvaardh| ampalappula (trAvaNakora) ke rAjA devanArAyaNa ko nAyaka banAkara kI huI rcnaa| aNksNkhyaa-paaNc| devanArAyaNa dvArA Ayojita vicitra-yAtrA ke utsava meM abhinIta / rUpagosvAmI ke nATakoM se prbhaavit| prastAvanA ke sthAna para "sthApana" zabda kA pryog| prAkRtika varNanoM kI bhultaa| kathAsAranandapura nivAsI dinarAja kI putrI lakSmI para nAyaka devanArAyaNa lubdha haiN| vAribhadrA nadI ke taTa para sthita vAsudeva ke mandira meM nAyaka nAyikA ko premapatra bhejatI hai| nAyaka use bhadranandana pradeza meM bulAtA hai| nAyaka bhadranandana se rAkSasarAja ko niSkAsita karatA hai| rAkSasarAja pratijJA karatA hai ki vaha nAyaka kI patnI kA haraNa kregaa| lakSmI nAyaka se milane vahAM pahuMcatI hai| rAkSasa vanagaja kA rUpa dhAraNa kara pUrI bhUmi ujADa DAlatA hai| jyoM hI nAyaka use mArane dauDatA hai, rAkSasa lakSmI kA apaharaNa karatA hai| rAkSaka tathA nAyaka meM yuddha hotA hai jisameM rAkSasa mArA jAtA hai paraMtu premikA ke viyoga meM nAyaka vihvala hotA hai| taba AkAzavANI hotI hai ki nAyikA apane pitA ke pAsa sakuzala hai| antato gatvA nAyaka devanArAyaNa nAyikA lakSmI ke sAtha vivAhabaddha hotA hai| lakSmIdharapratApam - le.- zivakumAra shaastrii| kaashiinivaasii| janma i. sa. 1848 / mRtyu 1919 / darabhaMgA rAjavaMza kA samagra varNana isa kAvya meM kiyA hai| lakSmInArAyaNacaritam - le.- varadAdezika / pitA - zrInivAsa / I. 17 vIM shtii| lakSmInArAyaNapaMcAMgam- rudrayAmala ke antargata / zloka- 500 / lakSmInArAyaNA_kaumudI- le.- zivAnanda gosvaamii| 15 prakAzoM meM puurnn| lakSmInRsiMhavidhAnam (saTIka) - zloka - lagabhaga 586 / lakSmInRsiMhazatakam - le.- pArithIyUra kRssnn| 19 vIM zatI / lakSmInRsiMhasahasrAkSarImahAvidyA - shlok-100| lakSmIpaMcAgaMm - Izvaratantram meM ukt| zloka-658 / lakSmIpaTalam - zloka- 1401 lakSmIpaddhati - ddaamrtntraantrgt| zloka-751 lakSmIpUjanam - zloka - 701 (lakSmIyantrasahita) lakSmIlaharI - le.- jagannAtha pnndditraaj| I. 16-17 vIM shtii| 41 zlokoM kA stotrkaavy| lakSmIvilAsam - le.- vizvezvara paannddey| pATiyA (alamoDA jilA) grAma ke nivaasii| I. 18 vIM zatI (puurvaardh)| lakSmIvAsudevapUjApaddhati - zloka- 200 / lakSmIvratam (lakSmIcaritam) - le.-zrIrAma kavirAja / adhyAya51 lakSmIzvaracampU - le.- anantasUri / lakSmIsaparyAsAra - le.- shriinivaas| lakSmIsahasram - le.-veNkttaadhvrii| I. 17 vIM shtii| (vizvaguNAdarzacaMpUkAra) eka rAtri meM racita, alaMkArayukta aura bhaktirasapUrNa stotrkaavy| 2) lekhikA- trivennii| prativAdibhayaMkarAcArya kI ptnii| lakSmIsvayaMvaram (aparanAma vibudhAnandam) - le.-pradhAna vengkpp| I. aThArahavIM shtii| zrIrAmapUra ke nivaasii| prathama abhinaya zrIrAmapUra meM tiruveGgalanAtha ke mahotsava meN| aNksNkhyaatiin| pratyeka aMka ke pahale viSkambhaka hai| pradhAna rasa shRnggaar| kathAsAra - praNayakalaha ke kAraNa lakSmI ne samudrakanyA ke rUpa meM punarjanma liyA hai| samudra usakA svayaMvara karAte haiN| rAkSasa, vidyAdhara, indra, agni, yama, nikrati, vAyu tathA kubera ko nakAra kara lakSmI viSNu ke gale varamAlA DAlatI hai| viSNu sabhI devoM ko pAritoSika dete haiM aura navadampatI ko sabhI amaratA kA AzIrvAda dete haiN| lakSmIsvayaMvaram - le.-DaoN. veMkaTarAma raaghvn| sana 1959 meM lakSmIvrata ke avasara para AkAzavANI madrAsa se prasArita / prekSaNaka (operaa)| samudra-maMthana se lekara lakSmI ke viSNu se vivAha taka kI kathAvastu / lakSmIhRdayam (lakSmIhRdayastotram)- atharvarahasya se gRhIta / zloka 1061 lakSyasaMgItam ( zrImallakSyasaMgItam)- le.-viSNu nArAyaNa bhaatkhnndde| lagnasAriNI - le.- dinakara / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 313 For Private and Personal Use Only
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir laghIyastrayam (svopajJapavRtti sahita) - le.-aklNkdev|| shtii| jypurnivaasii| I. 8 vIM shtii| jainaacaary| laghuvRtti (yA anuttaratriMzikAvimarzinI) - yaha laghukAlanirNaya - le.-maadhvaacaary| anuttaratriMzikA kI laghu vyAkhyA hai| racayitA kA nAma ajJAta laghucakrapaddhati - viSaya- zrIcakranirmANa kI vidhi / hai| zloka- 3001 laghucandrikA - le.-sccidaannd| graMthakAra ne svakRta / laghu-vRttivimarzinI (anuttaratriziMkA kI vyAkhyA) - lalitArcanacandrikA kA saMkSepa zrIvidyAkrama-pUjana-laghucandrikA ke le.-zrIkRSNadAsa / zloka- 600 / nAma se prastuta kiyA hai| prakAza- 51 zloka- 800 / viSaya- laghuzAtAtapasmRti - AnandAzrama dvArA prakAzita / upAsaka ke Ahnika kRtya, nyAsavidhi, arghyasAdhanAdi vidhi, laghuzabdeMduzekhara - le.-nAgojI bhtttt| pitA- shivbhtttt| mAtAAvaraNa pUjA se lekara visarjanAnta pUjana kA vidhAna, stii| I. 18 vIM shtii| viSaya- vyaakrnnshaastr| isa para AsanotthApanavidhi I. TIkAeM (1) vaidyanAtha pAyaguMDe kRta cidsthimaalaa| (2) laghucintAmaNi - le.-vIrezvarabhaTTa goddbole| udayazaMkara pAThakakRta jyotsraa| (3) sadAziva zAstrI ghule, laghudIpikA - le.- gadAdhara / Anandavana viracita rAmArcanacandrikA (nAgapuranivAsI) kRta sadAzivabhaTTI (yA bhaTTI) (4) kI ttiikaa| shriidhrkRt-shriidhrii| (5) rAghavendrAcArya gajendragaDakarakRta viSamA laghudravyasaMgraha - le.- nemicandra siddhaantdev| jainaacaary| I. aura (6) indirApatikRta- priikssaa| 12 vIM shtii| laghusaptazatikA-stotram - le.-prbhaakr| I. 16 vIM shtii| laghunayacakram - le.- devasena / jainAcArya / I. 10 vIM shtii| viSaya- deviimhimaa| laghunibandhamaNimAlA - le.-prA. zrutikAnta / laghusarvajJasiddhi - le.-anantakIrti / jainAcArya / I. 8-9 vIM shtii| laghupaddhati (yA karmatattvapradIpikA) - le.-kRssnnbhtttt| pitA laghusUtra pUjApaddhati * le.-umaanndnaath| zloka- 700 / purussottm| samaya- I. 14 vIM shtii| viSaya- AcAra evaM laghuhArItasmRti - aparArkadvArA vrnnit| AnandAzrama (puNe) vyavahAra kA vivecn| evaM jIvAnanda dvArA prakAzita / 2) le.- vidyaanndnaath| zloka- 1000 / laghustavarAja - le.-shriinivaasaacaary| niMbArkAcArya ke ziSya / laghupANinIyam - le.-rAjarAjavarmA / laghvatrismRti - le.- jIvAnanda / laghupUjApaddhati - le.- vidyAnandanAtha / zloka- lagabhaga- 220 / laghvI (vivaraNa) - le.- prabhAkara mizra / I. 7 vIM shtii| laghubhAgavatAmRtam - le.-ruupgosvaamii| I. 16 vIM shtii|| labdhisAra - le.- nemicndr| jainaacaary| I. 10 vIM shtii| caitanya mata ke pramukha AcArya tathA SaT gosvAmiyoM meM ek|| labdhividhAnakathA - le.-zrutasAgarasUri / jainaacaary| I. 16 vIM laghubhAratam- (mahAkAvya) - le.-govindakAnta vidyAbhUSaNa / aitihAsika kaavy| sana 1857 ke svAtaMtryayuddha taka kI ghaTanAeM lambodara (prahasana) - le.- veNkttesh| I. aThArahavIM shtii| vrnnit| lalitagItalaharI - le.-ogeTI parIkSita shrmaa| Andhra ke laghumaMjUSA- le.- nAgezabhaTTa / vyAkaraNa grNth| nivaasii| puNe meM sevaart| zAradA prakAzana, punne-30| saMskRta laghumAnasam - le.- muMjAla ( yA maMjula) jyotiSa viSayaka gItakAvyoM kA sNgrh| suprasiddha grNth| samaya- 932 ii.| "laghumAnasa" meM 8 prakaraNa lalitamAdhavam (zrIkRSNaviSayaka prakhyAta nATaka) - haiN| inameM varNita viSayoM ke anusAra pratyeka prakaraNa kA nAmakaraNa le.-ruupgosvaamii| I. 1537 meM racita / isakA prayoga rAdhAkuNDa kiyA gayA hai| madhyamAdhikAra, spaSTAdhikAra, tithyadhikAra, ke taTa para mAdhava mandira ke sAmane huA thaa| dasa aMkoM ke tripraznAdhikAra, grahayutyadhikAra, sUryagrahaNAdhikAra, caMdragrahaNAdhikAra isa nATaka meM pramukha rasa zRMgAra hai| candrAvalI, rAdhA Adi tathA shuugonntydhikaar| jyotiSazAstra ke itihAsa meM isa graMtha nAyikAoM ke sAtha kRSNa kI praNayalIlAoM kA kalApUrNa kA sthAna mahattvapUrNa hai| aMkana isameM hai| rAdhA ke gadya saMvAda prAkRta meM, parantu padya paramezvara kRta saMskRta TIkA ke sAtha "laghumAnasa" kA bhAga saMskRta meM haiN| bhAruNDA (candrAvalI kI sAsa) tathA prakAzana 1944 I. meM ho cukA hai| isI prakAra ena.ke. jaTilA (rAdhA kI sAsa) khalanAyikAoM ke rUpa meM citrita haiN| majUmadAra kRta isakA aMgrejI anuvAda kalakattA se 1951 I. saMkSipta kathA- isa nATaka ke prathama aMka meM zrIkRSNa vana meM prakAzita huA hai| se ghara lauTane para apanI premikAoM -rAdhikA aura caMdrAvalI laghuraghukAvyam * le.-sItArAma prvnniikr| I. 18-19 vIM se milane kA prayAsa karate haiM kintu una donoM kI sAsoM shtii| 314/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jaTilA aura bhAruNDA dvArA vighna DAlane se ve asaphala ho hai| yaha graMtha buddhakathAoM ke vistAra kA saMkSipta itihAsa hI hai| jAte haiN| dvitIya aMka meM kaMsa ke dvArA preSita zaMkhacUDa rAdhA isake tIsare adhyAya meM buddha ke kAla, deza, sthAna aura kA apaharaNa karatA hai| zrIkRSNa zaMkhacUDa ko mAra kara rAdhA jAti meM avatAravarada ke udaya para vizeSa rUpa se prakAza kI rakSA karate haiN| tRtIya aMka meM kaMsa ke Adeza se akrUra DAlA gayA hai| isameM batAyA gayA hai buddha sRSTi ke hara eka zrIkRSNa aura balarAma ko lekara mathurA jAte haiN| kRSNa ke parivartanakAla meM kevala jambudvIpa meM hI avatAra lete haiN| viraha se gopiyAM rone lagatI haiN| virahAkula rAdhA vizAkhA ke madhyadeza usake avatAra hetu upayukta sthAna hai| vahAM ve brAhmaNa sAtha yamunA meM kUda kara prANa tyAga karatI hai aura sUryaloka athavA kSatriya kula meM ve avatIrNa hote haiN| vaikuMTha se avatIrNa meM calI jAtI hai| caturtha aMka meM kRSNa kaMsavadha karake dvArakA hone ke pUrva jisa prakAra viSNu svargIya devatAoM se vicAra jAte haiN| idhara gokula se candrAvalI ko usakA bhAI rukmI vimarza karate haiM, usI prakAra buddha bhI avatIrNa hone ke pUrva kuNDanIpura le jAte hai| tabhI narakAsura solaha hajAra gopiyoM tRSita loka meM sabhI devI-devatAoM, nAga, bodhisatva, apsarA kA apaharaNa karake unheM kArAgAra meM DAla detA hai| paMcama Adi gaNoM se vimarza kara apane avatAra kI siddhatA unheM aMka meM zrIkRSNa candrAvalI kA apaharaNa karake usase vivAha dete haiN| viSNu kI bhAMti hI buddha ke avatAra grahaNa karane para karate haiN| SaSTha aMka meM bhagavAn sUrya rAdhA ko satyabhAmA ke ___ bhUtala para manorama, caitanyamaya va sukha kA vAtAvaraNa chA jAtA hai| rUpa meM satrAjita ko dete haiN| satrAjit use rukmiNI (candrAvalI) ___ "lalitavistara" meM aneka sthAnoM para buddha ko nArAyaNa kA ke pAsa rakha dete haiM aura use syamaMtaka maNi kI prApti taka avatAra batAyA gayA hai| isa graMtha kI gAthAoM aura kathAoM gupta rUpa meM rahane ko kahate hai| saptama aMka meM sUrya ke ke AdhAra paNa hI azvaghoSa ne buddhacarita nAmaka prakhyAta zvasura vizvakarmA dvArakA meM navavRndAvana kA nirmANa kara rAdhA mahAkAvya kI racanA kI hai| kI pratimA banAte haiM jise dekha kRSNa mugdha ho jAte haiN| aSTama lalitavistara - le.-haribhadrasUri / I. 8 vIM shtii| aMka meM rukmiNI, satyabhAmA aura kRSNa ke prema ko dekhakara lalitA - le.- veMkaTakRSNa tmpii| sana 1924 meM prakAzita / satyabhAmA se IrSyA karane lagatI hai| zrIkRSNa dvArA syamantaka isa AkhyAyikA meM rAjapUta va islAmI yuga kA aMkana Adhunika maNi ke prApta hone para satyabhAmA apane bheda ko kholakara zailI meM kiyA hai| svayaM ko rAdhA batAtI hai| candrAvalI yaha jAnakara prasanna hokara zrIkRSNa ke sAtha usakA vivAha kara detI hai| naMda, yazodA lalitAkrama (nAmAntara -lalitApaddhati) - zloka- lagabhagaaura devatA bhI Akara ina donoM ko AzIrvAda dete haiN| 7801 __lalitamAdhava meM kula 42 arthopakSepabaka haiN| inameM 8 lalitAkramadIpikA - le.- yogIza / zloka- lagabhaga- 1080 / lipikAla 18171 vi. viSaya- lalitA devI kI pUjAvidhi viSkambhaka aura 34 cUlikAeM haiN| kA vistArapUrvaka pratipAdana / lalitarAghavam - kavi- zrInivAsa ratha / lalitAtilakam (saTIka) - le. kAzInAtha / zloka- lagabhagalalitavigraharAja - le.-somadeva / pitA- rAma / I. 11 vIM shtii|| 17951 lalitavistaram (aparanAma vaipulyasUtraH mahAnidAna, mahAvyUha) lalitAtrizatI - zrIzaMkarAcAryakRta TIkA shit| - lekhaka- ajnyaat| racanAkAla sambhavataH I. pU. prathama shtii| lalitAnityapUjAvidhi - le.-shjaanndnaath| zloka 500 / cInI tathA tibbatI bhASA meM aneka rUpAntara upalabdha haiN| prathama lalitAnityotsavanibandha - le.- umaanndnaath| bhAratIya saMskaraNa rAjendralAla mitra dvArA kalakattA se| dvitIya epha, lephamena dvArA do bhAgoM meN| yaha mahAyAna sampradAya kI lalitApariziSTam - tripurA ke mantra aura unake RSi, devatA, zreSTha kRti hai| varNya viSaya- lokottara jIva ke rUpa meM buddha viniyoga Adi kA pratipAdana karate hue mantroM ke nAma diye gaye haiN| jIvana kA vRttAnta / gadyapadyamaya rcnaa| isameM prAcIna tathA lalitApUjanapaddhati (kAdimatAnusAra) - zloka- 400 / navIna aMzoM kA saMyojana hone se yaha eka lekhaka kI kRti lalitApUjanavidhi - zloka- 500 / nahIM mAnI jaatii| yaha vizada saMgraha ke rUpa meM hai| AcArya lalitApUjA - le.-umaanndnaath| zloka - lagabhaga 400 / nareMdradeva ke matAnusAra yaha graMtha hInayAnIyoM ke kisI prAcIna lalitArcanacandrikA - le.-saccidAnandanAtha (athavA sundarAcArya) graMtha kA rUpAMtara hai| isa graMtha se buddha ke jIvana ke kramika 25 prakAzoM meM puurnn| zloka- 5000 / viSaya- prAtaHkAla vikAsa kA patA calatA hai| gautama buddha ke janma se lekara niSkramaNa vidhi, tAntrika snAna, saMdhyAvandana, sUryArthyadAna dvArA dharmacakra pravartana kI ghaTanAoM kA isameM samAveza hai| isameM pUjA Adi kI vidhi, pUjA prAraMbha, bhUtazuddhi, parivarta nAmaka 27 adhyAya haiN| buddha ko avatArI puruSa mAnA prANa-pratiSThA,mAtRkAnyAsa, zrIcakranyAsa Adi nyAsavidhiyA~, gayA hai| isa graMtha para vaiSNava avatAravAda kA paryApta prabhAva karazuddhi, mUlavidyA, mahASoDhAnyAsa, mudrAvicAra, pAtrAsAdana, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 315 For Private and Personal Use Only
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AtmapUjA, paMcAyatana-pUjA i.| anuvAdaka- AppAzAstrI raashivddekr| lalitArcanacandrikA-rahasyam - zloka- 25001 likhitasmRti - le.-jIvAnanda / AnandAzrama dvArA prakAzita / lalitArcanapaddhati - le.- cidAnandanAtha / guru- prakAzAnandanAtha / isameM vasiSTha evaM anya RSi, likhita RSi se cAtuvarNyadharma pUrva aura uttara do paricchedoM meM vibhakta hai| evaM prAyazcittoM ke prazna pUchate hue ullikhita haiN| lalitArcanavidhi - le.-nirNjnaanndnaath| zloka- 1325 / liMgapurANam - pAraMpArika kramAnusAra 11 vAM puraann| isakA 2) le.- bhaasuraanndnaath| zloka- 2800 / pratipAdya viSaya hai vividha prakAra se zivapUjA ke vidhAna kA lalitAsahasranAma (saTIka) - brahmapurANa ke antrgt| pratipAdana va liMgopAsanA kA rhsyodghaattn| isa purANa se zloka- 231 / isakA eka saMskaraNa, nirNaya sAgara presa, muMbaI vidita hotA hai ki bhagavAn zaMkara kI liMga rUpa meM se pUjA se prakAzita ho cukA hai| isa para bhAskararAya kI vyAkhyA upAsanA karane para hI agnikalpa meM dharma, artha, kAma va mokSa hai| DaoN. ilapAvalUrI pAMDuraMgarAvakRta hiMdI vivecana ke sAtha kI prApti hotI hai| akSarabhAratI (motIbAga naI dillI) se isakA prakAzana huA hai| _isa purANa meM zlokoM kI saMkhyA 11 sahasra tathA adhyAyoM lalitAsahastrAkSarImantra - zrIpurANa se gRhIta / zloka- 100 / kI saMkhyA 163 hai| isake 2 vibhAga kiye gaye haiM- pUrva lalitAstavaratnam - le.-durvAsA / (adhyAya 108) va uttara (adhyAya- 55) / pUrva bhAga meM ziva dvArA hI sRSTi kI utpatti kA kathana kiyA gayA hai tathA lalitopAkhyAnam - mhaalkssmiitntraantrgt| zloka- 540 / / vaivasvata manvaMtara se lekara kRSNa kI utpatti kA evaM kRSNa ke lavaNamantraprayogavidhi - le.-sadAziva dshputr| pitAmaha samaya taka ke rAjavaMzoM kA varNana hai| zivopAsanA kI pradhAnatA vissnnu| pitA- gdaadhr| zloka- 3332 | viSaya- pramANoM dvArA hone ke kAraNa isa meM vibhinna sthAnoM para unheM viSNu se mahAn zivajI kI zreSThatA kA pratipAdana / mUrti ke bheda se devatA kI siddha kiyA gayA hai| prastuta purANa meM bhagavAn zaMkara ke 28 mantravyavasthA, ziva ke atirikta anya devatAoM ke bhajana meM avatAra varNita haiM tathA zaiva taMtroM ke anusAra hI pazu, pAza doss| ziva-pUjA kA mAhAtya, liMgamAhAtya, padmarAga, kAzmIraja, aura pazapati kA varNana hai| isa meM liMgopAsanA ke saMbaMdha meM puSparAga, tathA vidrumAdimaya liMgoM kI pUjA kA bhinna bhinna eka kathA bhI dI gaI hai ki kisa prakAra ziva ke vanavAsa phala, pArada, bANa, hema Adi liMgoM kI kramazaH brAhmaNa Adi karate samaya muni-patniyAM unase prema karane lagI aura muniyoM ke lie maMgalapradatA, adhikArI bheda se anya prakAra ke liMgoM ne unheM zApa diyaa| isake 92 veM adhyAya meM kAzI kA kI AvazyakatA, kaliyuga meM pArthiva liMga kI pradhAnatA, vizada vivecana hai tathA usase saMbaddha aneka tIrthoM ke vivaraNa bhinna-bhinna kAmanAoM se liMgapUjA me vizeSa i.| diye gaye haiN| isameM uttarArtha ke aneka adhyAya gadya meM hI lavaNazrAddham - viSaya- mRtyu ke uparAnta cauthe dina mRta ko / likhita haiM aura 13 veM adhyAya meM ziva kI prasiddha aSTa lavaNa kI roTiyoM kA arpnn| mUrtiyoM ke vaidika nAma ullikhita haiN| lAMgUlopaniSad - atharvaveda se sambandhita gadyAtmaka upaniSad / isameM taMtravidyA kA vivecana hai| isameM hanumAn ke aneka isakI racanA samaya ke bAre meM abhI taka koI sunizcita mata sthira nahIM ho sakA haiN| katipaya vidvAna isakA racanAkAla parAkramoM kA varNana dekara zatrunAza, svAsthyalAbha, duHkhanivAraNa, viSa-nAza, bhUtapretabAdhA se mukti ke liye hanumAna kI ArAdhanA 7 vIM yA 8 vIM zatI mAnate haiN| isameM kalki aura bauddha kI vidhi batAI gayI hai| avatAroM ke bhI nAma haiM tathA 9 veM adhyAya meM yogAMtarAyoM kA jo varNana kiyA gayA hai vaha yogasUtra ke "vyAsabhASya" lATyAyanasUtram - sAmaveda kI kauthuma zAkhA kA eka zrautasUtra / se akSarazaH milatA julatA hai| "vyAsabhASya" kA racanAkAla isake kula dasa adhyAya haiM jinameM somayAga ke sAmAnya niyamoM, SaSTha zataka hai| isase bhI liMga purANa ke samaya para prakAza ekAhayAga, vividha yajJoM tathA satroM kA vivecana hai| rAmakRSNa paDatA hai| isakA nirdeza alaberunI ke graMtha meM tathA usake dIkSita, sAyaNa va agnisvAmI ne isa para bhASya likhe haiN| paravartI lakSmIdhara bhaTTa ke "kalpataru" meM bhI prApta hotA hai| lAlAvaidyam - le.-skanda zaMkara khot| nAgapura se prakAzita / alaberunI kA samaya 1030 I. hai| "kalpataru" meM "liMgapurANa' aMkasaMkhyA- tIna / prahasanAtmaka rcnaa| kathAsAra- nAyaka lAlA ke aneka uddharaNa prastuta kiye gae haiN| inhIM AdhAroM para vaidya, pitA ke paMjIyana pramANapatra se hI kAma calAtA hai| katipaya vidvAnoM ne "liMgapurANa" kA racanAkAla 8 vIM aura usake sAthI DuNDuma vaidya, jalavaidya tathA bhasmavaidya bhI jhUThI 9 vIM zatI kA madhya svIkAra kiyA hai kiMtu yaha samaya abhI davAeM dekara paisA baTorate haiN| unake aneka hAsyotpAdaka kRtyoM pramANika nahIM mAnA jA sktaa| isa bAre meM samyak anulazIlana ke pazcAt anta meM lAlA vaidya daNDita hotA hai| apekSita hai| prastuta graMtha zaiva vratoM va anuSThAnoM kA pratipAdana lAvaNyamayI - baMkimacaMdra kRta baMgAlI upanyAsa kA anuvaad|| karane vAlA atyaMta mahanIya pusaNa hai| isameM zaivadarzana ke 316 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aneka tattva bhare hue haiN| liMgAyata saMpradAya kA yaha pramukha pramANagraMtha hai| liGgalIlAvilAsacaritam - kavi- mhaalingg| liMgArcanapratiSThAvidhi - le.-nArAyaNabhaTTa / pitA- rAmezvara bhtttt| liMgAdisaMgraha - le.-bharata mllik| I. 17 vIM shtii| eka shbdkosh| liMgAnuzAsanavRtti - le.- bhaTTojI dIkSita / viSaya- vyaakrnn| liMgArcanacandrikA - le.-sadAziva dshputr| pitA- gadAdhara / I. 18 vIM shtii| AzrayadAtA jayasiMha ke AdezAnusAra likhita / isI lekhaka ne azaucacandrikA nAmaka graMtha likhA hai| liMgArcanatantram (nAmAntara jJAnaprakAza) - ziva-pArvatI sNvaadruup| yaha mUlatantra 18 paTaloM meM pUrNa hai| zloka lagabhaga 6601 viSaya- zivaliMga kI mahimA, pUjA phala, pUjA na karane meM pratyavAya Adi tathA pArthiva liMga ke bheda i.| lIlAlaharI - le.-vidyAdhara shaastrii| lIlAvatI - le.- bhaaskraacaary| I. 1114-1223 | mahArASTra meM vijalavIDa nAmaka grAma ke nivaasii| isake "siddhAMta ziromaNi" nAmaka gaNitazAstra viSayaka graMtha meM lIlAvatI, bIjagaNita, grahagaNita, aura gola nAmaka cAra khaMDa haiN| pratyeka khaMDa gaNitazAstra kI eka zAkhA kA graMtha hai| lIlAvatI meM aMkagaNita mahattvamApana ityAdi mahattvapUrNa viSayoM kA pratipAdana hone ke kAraNa bhAratIya gaNitazAstra kA yaha pAThyapustaka mAnA gayA hai| isa para 20 TIkAeM likhI gaI haiN| sana 1583 meM abula phaijI ne lIlAvatI kA phArasI anuvAda kiyaa| bhAskarAcArya kI kanyA lIlAvatI ko akAla vaidhavya prApta hone para unhoMne kanyA ko jo gaNitazAstra paDhAyA vahI isa graMtha ke rUpa meM vyakta mAnA jAtA hai| lIlAvatI (vIthI) -le.- rAmapANivAda (aThArahavIM zatI) / ampallapula ke rAjA devanArAyaNa ke AdezAnusAra racita / isameM viSkambhaka kA prayoga hai jo vIthI meM varjita hai| kathAsAra- karNATaka ke rAjA apanI kanyA lIlAvatI ke apaharaNa ke bhaya se use rAjamahiSI kalAvatI ke saMrakSaNa meM rakhate haiN| rAjA use cAhatA hai parantu paTarAnI kA mana dukhA kara nhiiN| vidUSaka rAjA aura lIlAvatI ke milana ke lie siddhimatI nAmaka yogIzvarI se sahAyatA letA hai| yoga kI mAyA se rAnI kalAvatI ko sarpa kATatA hai| vaha mUrcchita hotI hai| vidUSaka saperA bana rAnI ko svAsthyalAbha karatA hai| rAnI pUchatI hai ki kyA pAritoSika caahie| vidUSaka lIlAvatI kA pariNaya rAjA ke sAtha karane kI anumati mAMgatA hai| vivaza rAnI vivAha karAtI hai| navadampatI devatArcana ke lie nikalate haiM, itane maiM tAmrAkSa asura lIlAvatI kA apaharaNa karatA hai| rAjA use parAsta kara lIlAvatI ko punaH prApta karatA hai| lIlAvilAsam (prahasana) - le.- ko. lA. vyAsarAja shaastrii| pAlaghATa (kerala) se sana 1935 meM prakAzita / aMkasaMkhyA-sAta / kathAsAra - gautama nAmaka brAhmaNa apanI putrI lIlA kA vivAha vedAnta bhaTTa se karAnA cAhatA hai to usakI patnI (candrikA) mila nAmaka madyapI ke saath| lIlA donoM ko nahIM caahtii| lIlA kA bhAI satyavrata bahana kA mana jAnakara vilAsa ke sAtha usakA vivAha nizcita karatA hai| vivAha ke pahale dasyu dvArA lIlA apahRta hotI hai| vilAsa usakI rakSA karatA hai anta meM lIlA kA vivAha vilAsa ke sAtha hotA hai| lIlAvilAsam - le.- ela.bI.zAstrI, mdraas| hAsyapradhAna naattk| lUkalikhitasusaMvAda - le.- bAibala kA anuvaad| baipTisTa mizana (kalakattA) dvArA sana 1879 meM prkaashit|| lekhamuktAmaNi- le.- hridaas| pitA- vtsraaj| sarga-4 | zloka-4641 viSaya- lipika yA muharIra ke likhane kI kalA / I. 17 vIM shtii| leninavijayam - (rUpaka) - le.- DaoN. ramA caudhurii| rUsa ke mahApuruSa lenina kA caritra varNita / lenina zatAbdI para abhinIta / lokaprakAza - le.- kssemendr| 11 vIM zatAbdI kA uttarArdha / isameM lekhyA pramANoM, bandhaka-patroM Adi ke Adarza-rUpa varNita hai| lokamAnyAlaMkAra - le.- ga. rA. krmrkr| holakara mahAvidyAlaya, indaura, ke bhUtapUrva praadhyaapk| lokamAnya tilaka kA stavana tathA chAtropayogI alaMkAroM ke udAharaNoM kA sNgrh| lokAnandam (nATaka) - le.- candragomin / I. 5 vIM shtii| isakA tibbatI anuvAda mAtra prApya hai| nAyaka maNicUDa dvArA kisI brAhmaNa ko apanI patnI tathA saMtAna dAna dene kI kathA isameM aMkita hai| lokAnandadIpikA - sana 1887 meM madrAsa se saMskRta tathA tAmila bhASA kI yaha mAsika patrikA lokAnanda samAja kI ora se prakAzita kiyA jAtA thaa| lokAloka-puruSIyam (kAvya) - le.- gaMgAdhara kavirAja / sana 1798-18851 lokezvarazatakam - le.- vajradatta / 100 alaMkArayukta sragdharA chanda meM nibaddha buddha kI praarthnaa| sujJAnI kAlisa dvArA prakAzita tathA phreMca me anuudit| kiMvadantI hai ki kavi kA kuSTharoga tIna mAha meM isa racanA ke pazcAt avalokitezvara bodhisatva meM darzana dekara nivAraNa kiyaa| yaha nakhAzikhAntavarNana yukta stavana hai| locana-rocanI- jIva gosvaamii| I. 15-16 kI shtii| rUpa gosvAmI likhita "ujjvala-nIlamaNi" kI yaha TIkA hai| lohapaddhati - le.- surezvara (surapAla) I. 11 vIM shtii| viSaya - aayurved| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 317 For Private and Personal Use Only
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vakratuNDapaMcAMgam - (yA gnneshpcaaNg)| vizvasAra tantra ke ke siddhAnta vidyAlaya se san 1944 meM prakAzita / antrgt| zloka 3941 aNksNkhyaa-aatth| aitihAsika sAmagrI se bharapUra / sUktiyoM tathA vakroktijIvitam - le.- AcArya kuNtk| sAhityazAstra ke lokoktiyoM kA sucAru prayoga, bahuvidha chAyAtattva, bhAratIya vakrokti-siddhAMta kA prsthaan-grNth| prastuta graMtha 4 unmeSoM meM durdazA kI sUkSma racanA, gItoM kA bAhulya (katipaya gIta vibhakta hai aura usake 3 bhAga haiM- kArikA, vRtti va udAharaNa / prAkRta meM), saMgIta dvArA bhAvI ghaTanA kI suucnaa| lambI kArikA va vRtti kI racanA svayaM kuMtaka ne kI hai, aura ekoktiyaaN| pariSkRta hAsya gAlIgalauja, dhIvaroM kA prAkRta udAharaNa vibhinna pUrvavartI kaviyoM kI racanAoM se liye gaye samUhagIta, dUravIkSaNa (dUrabIna) dvArA yuddha dekhakara nabAba ne haiN| isameM kArikAoM kI saMkhyA 165 haiM (58 + 35 + 46 yuddha kA varNana karanA Adi anya vizeSatAeM bhI haiN| kathAsAra+ 26) / prathama unmeSa meM kAvya ke prayojana, kAvya-lakSaNa, navAba zerakhAM dvArA prapIDita janatA kA pakSadhara zaMkara cakravartI, vakrokti kI kalpanA, usakA svarUpa va 6 bhedoM kA varNana hai| daNDa se bacane hetu vana meM bhAgatA hai| vahAM pratApAditya se isI unmeSa meM oja, prasAda, mAdhurya, lAvaNya evaM AbhijAtya bheMTa hotI hai| donoM dezarakSaNa kI pratijJA karate haiN| yazora guNoM kA nirUpaNa hai| dvitIya unmeSa meM SaDvidha vakratA kA narapati vikramAditya vRddhAvasthA ke kAraNa rAjya "vasanta" para vistArapUrvaka varNana hai| ve haiM - rUDhivakratA, paryAyavakratA, choDa kAzIvAsa karanA cAhate haiN| vasanta unheM batAtA hai ki upacAravakratA, vizeSaNavakratA, saMvRtivakratA evaM vRttivaicitryavakratA / kumAra pratApAditya zaMkara cakravartI ke sAtha bigaDatA jA rahA ina vakratAoM ke aneka avAMtara bheda bhI isI unmeSa meM varNita hai| ata eva pratApAditya ko dillI bhejane kI yojanA dvitIya haiN| isa unmeSa meM varNavinyAsavakratA, padapUrvArdhavakratA evaM ___aMka meM banatI hai| tRtIya aMka meM navAba apane senApati pratyayavakratA kA vistArapUrvaka varNana karate hue inake avAMtara surendranAtha ghoSAla ko zaMkara ko saparivAra pakaDane kA Adeza bheda bhI varNita haiN| kuMtaka ke anusAra vakrokti ke mukhya 6 detA hai| zaMkara, sUryakAnta guha para ghara kA dAyitva sauMpa kara bheda haiM- varNavinyAsavakratA, padapUrvArdhavakratA, padaparArdhavakratA, bhAgatA hai| sUryakAnta prANapaNa se zaMkara ke ghara kI rakSA karatA vAkyavakratA, prakaraNavakratA va prbNdhvkrtaa| inakA nirdeza prathama hai parantu tumula yuddha meM zaMkara ke pakSadhara parAsta hote haiM aura unmeSa meM hai| tRtIya unmeSa meM vAkyavakratA kA vivecana hai surendra, zaMkara kI patnI ke pAsa jAtA hai| vaha use navAba ke aura caturtha unmeSa meM prakaraNavakratA va prabaMdhavakratA kA nirUpaNa antaHpura hetu pakaDane vAlA hai ki zaMkara aura pratApAditya kiyA gayA hai| "vakroktijIvita" meM dhvanisiddhAnta kA khaMDana Akara surendra ko mAra, kalyANI (zaMkara kI patnI) ko lekara kara, usake bhedoM ko vakrokti meM hI aMtarbhata kiyA gayA hai yazora kI ora calate haiN| caturtha aMka - samrATa akabara kI aura vakrokti ko hI kAvya kI AtmA ke rUpa meM mAnyatA rAjasabhA darzAtA hai| pratApa akabara se milakara prabhAva DAlatA pradAna kI gaI hai| isa graMtha kA sarvaprathama saMpAdana DaoN. esa. hai aura akabara use senA dvArA sahAyatA karatA hai| bAda meM ke. De ne kiyA thA jisakA tRtIya saMskaraNa prakAzita ho navAba yazora para AkramaNa karatA hai| paraMtu zaMkara use bandI cukA hai| tapazcAt AcArya vizvezvara siddhAMtaziromaNi ne hiMdI banAtA hai| yazora svAdhIna hotA hai| pratApa kA vivAha aura bhASya ke sAtha, iseM 1955 I. meM prakAzita kiyaa| isakA rAjyAbhiSeka hotA hai parantu rAjya kA baMTavArA vasaMta tathA pratApa anya hiMdI bhASya caukhaMbA vidyAbhavana se nikalA hai| bhASyakartA meM hotA hai| vasanta kA maMtrI mAnasiMha se milakara pratApa ke paM. rAdhezyAma mizra haiN| viruddha SaDayaMtra karatA hai, parantu muMha kI khAkara yavanoM kI vakSojazatakam - le.- vizvezvara paannddey| pATiyA (alamoDA zaraNa meM jAtA hai| akabara kI mRtyu ke pazcAt jahAMgIra yazora jilA) grAma ke nivaasii| I. 18 vIM zatI (puurvaardh)| para dhAvA bolatA hai| bhavAnanda aura mAnasiMha usakA sAtha kAvyamAlA meM prkaashit| dete hai| anta meM pratApa jItatA hai| vaMgavIraH pratApAdityaH - le.- devendranAtha caTTopAdhyAya / vacanasArasaMgraha - le.- zrIzaila tAtAcArya / sundarAcArya ke putra / aitihAsika upnyaas| . vacanAmRtam - le.- svAmI naaraaynn| vaiSNava dharma ke aMtargata vaMgipurezvarakArikA - le.- vaMgirapurezvara / zrI svAmInArAyaNa saMpradAya ke prvrtk| isa graMtha meM sAMkhya, vaMgIyadUtakAvyetihAsa - le.- DaoN. jatIndravimala caudhrii| yoga tathA vedAnta ke siddhAntoM kA samanvaya hai| isa saMpradAya 1953 meM kalakattA se prkaashit| baMgAla ke 25 dUta kAvyoM kA saMbaMdha viziSTAdvaita mata se hai| kA paricaya isameM diyA hai| zrI svAmI nArAyaNa ke upadezoM ke saMgraha ke rUpa meM prakhyAta vaGgIyapratApa (nATaka)- le.- haridAsa siddhaantvaagiish| "vacanAmRta' meM samAviSTa upadezoM meM se kucha upadeza nimnAMkita racanAkAla san 1917 / usI varSa udayana samitI ke sadasyoM haiM- manuSya ko cAhiye ki vaha 11 doSoM kA sarvathA parityAga dvArA unaziyA grAma (koTAlipADA) meM abhinIta / kalakattA kre| ye doSa haiM-hiMsA, mAMsa, madirA, AtmaghAta, vidhavA-sparza, 318 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kisI para kalaMka lagAnA, vyabhicAra, deva-niMdA, bhakti-hIna vyakti se zrIkRSNa kI kathA sunanA, corI aura jinakA anna-jala varjita hai unakA anna-jala grahaNa krnaa| ina doSoM kA tyAga kara bhagavAn kI zaraNa meM jAne para bhagavat-prApti hotI hai| usI ko bhakti kahate haiN| bhagavAn se rahita anyAnya padArtho meM prIti kA jo abhAva hotA hai, usI kA nAma vairAgya hai| vajracchedikA-prajJApAramitA TIkA- le.- vasubandhu / 386-534 I. meM cInI bhASA meM anuudit| vajrapaMjara-upaniSad -eka navya zaiva upnissd| isameM bhasma dhAraNa kA maMtra va navadurgA kI prArthanA hai| yaha bhI batAyA gayA hai ki jo vyakti vajrapaMjara nAma kA uccAra kara bhasma dhAraNa karatA hai, vaha sabhI prakAra ke bhayoM se mukta hokara zivamaya banatA hai| vajramukuTavilAsacampU - le.- yogAnanda / (2) le.- alsiNg| vajrasUcI-upaniSad - le.- nepAla kI paramparAgata mAnyatAnusAra azvaghoSa (I. 2 rI zatI) isake racayitA haiM, jaba ki mahArASTra meM yaha mAnyatA hai ki AdyazaMkarAcArya ne isa upaniSad kI racanA kI hai| ise sAmaveda se sambadhda eka navya upaniSad mAnate haiN| usa upaniSad meM vajrasUcI jaise ajJAnabhedaka tISNa jJAna kA vivecana hai| brAhmaNa zabda kI vyAkhyA aura usakA vAstavika artha bhI isameM batAyA gayA hai| janma, jAti, varNa, usakA vAstavika artha hai| zrutismRti-purANoM tathA itihAsa meM varNita brAhmaNa zabda se yahI abhiprAya hai ki jo vyakti jAtiguNakriyAhIna, SaDUmi SaDbhAva-sarvadoSarahita, satyajJAnAnaMdarUpa AtmA, maiM svayaM hUM, yaha jAnatA hai aura jise kAmarAgaja daMbha-ahaMkAra, tRSNA-AzA-moha Adi nahIM chU pAte- vahI vAstavika artha meM brAhmaNa hai| jAti aura varNa bheda ke virodha meM yuktisaMgata aura buddhiniSTha vivecana prastuta karane vAlA yaha graMtha jAtibheda sambandhI tatkAlIna matamatAntaroM para prakAza DAlatA hai| jAti-varNa kI kalpanA ko bhrAmaka aura asatya batAkara yaha pratipAdita kiyA gayA hai ki sabhI mAnavoM kI jAti eka hai| vaDavAnalahanumanmAlAmantra - zloka-401 vaNiksutA- le.- surendramohana baalaajit| ekAMkI ruupk| hindudharma kI paramparAoM kA samarthana karane vAlI yuvatI vidhavA kI khaanii| "maMjUSA" patrikA meM prakAzita / vatsa (yA vAtsya)- (yajurveda kI eka zAkhA) smRticandrikA ke zrAddha-kANDa meM vatsa-sUtra kA nirdeza milatA hai| saMskAra kANDa meM bhI vatsa-nAmaka dharmasUtrakAra kI jAnakArI prApta hotI hai| kAtyAyana zrautasUtra ke paribhASA-adhyAya meM vAtsya nAmaka AcArya kA smaraNa kiyA gayA hai| vatsalA - le.- durgAdatta shaastrii| kAMgaDA (himAcala pradeza) jile meM naleTI nAmaka gAMva ke nivaasii| yaha eka sAmAjika chaha aMkI nATaka hai| vatsasmRti- le.- mskrii| vanajyotsnA - le.- veMkaTakRSNa tampI (za 20) / ekAMkI ruupk| prAtaH sAyaM tathA naktama meM yavanikApAta dvArA vibhaajit| isameM prastAvanA, bharatavAkya nahIM haiN| vanadurgA-upaniSad - le.- eka gadya-padya mizrita zAkta upaniSad / isakA svarUpa tAMtrika hai| isameM sabhI nakSatroM ke nAma, rudra kI pradIrgha prArthanA, lakSmI, siddhalakSmI, gaNapati ke svarUpa, kAmadeva Adi ke maMtra diye gaye haiN| isakA prAraMbha navadurgAmahAmaMtra se hotA hai| bAda ke sAta zlokoM meM usakA varNana hai| sarvabhUtoM ko vaza meM karane vAlI mohinI mahAvidyA ke vivecana ke sAtha hI rahasya ko banAye rakhane ke liye ulaTe akSarakramoM vAlA eka maMtra bhI diyA gayA hai| aMta meM aihika va pAralaukika sukha kI prApti ke liye brahmavidyA kI nitya sevA kA upadeza diyA gayA hai| isa tAMtrika upaniSad meM jvara ko devatA mAnakara usakI nimnalikhita maMtra se stuti kI gaI haibhasmAyudhAya vidmhe| tIkSaNadaMSTrAya dhImahi / tanno jvaraH prcodyaat|| vanadurgAkalpa - guha - agastya sNvaadruup| zloka- 1100 / paTala -16 / viSaya- vanadurgA ke yantra, mantra, mantrodhdAra, pUjAvidhi i. kA prtipaadn| vanadurgAprayoga- zloka- 797 / vanabhojanam (prahasana) - le.- jIva nyAyatIrtha (janma 1894) "praNava-pArijAta" patrikA meM prkaashit| "RSi baMkimacandra mahAvidyAlaya" meM abhinIta / isama do mukhasandhiyA haiN| vanabhojana karane nikale cha: mitroM kI hAsyotpAdaka gatividhiyoM kA citraNa isakA viSaya hai| vanabhojanavidhi - bhAradvAjasaMhitA ke antrgt| bhAradvAja saMhitA kA 35 vAM adhyAya pUrA vanabhojana-vidhi rUpa hI hai| isameM vizeSa tithiyoM meM strI, bAlaka aura vRddhoM ke sAtha gRhastha ko AMvale, Ama, bela, pIpala, kadamba, vaTa Adi vRkSoM se parivRtta vana meM praveza kara puNyAhavAcana pUrvaka AvaMle ke tale brAhmaNabhojana ke anaMtara bhojana karane kI vidhi varNita hai| vanaveNu - le.- vizvezvara vidyaabhuussnn| gItoM kA sNkln| vayonirNaya - le.- pI. gnnptishaastrii| viSaya- vivAha kI vyomryaadaa| varadagaNezapaMcAMgam - rudrayAmala ke antargata / zloka- lagabhaga 4001 varadarAjASTakam - le.- appaya dIkSita / varadAtantram - pArvatI- Izvara sNvaadruup| paTala-8| viSaya(1) kAlI-mantra aura dakSiNa vidyA ke mantroM kA varNana, (2) zAktoM kI dainika caryA, (3) kaliyuga meM kAlIpurazcaraNa kI prazaMsA, 4) kAlI-purazcaraNa kA samaya, (5) rAjyalAbha ke saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 319 For Private and Personal Use Only
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lie kAlikA ke tryakSara maMtra kA sAdhana, (6) yonimudrA, (7) guru-pUjAdi vidhi, (8) kAlikAmantra kA kAla aura mntrgunn| varadAMbikA-pariNayacampU- lekhikA- tirumalAMbA jo vijayanagara ke mahArAja acyutarAya kI rAjamahiSI thiiN| racanA-kAla 1540 I. ke AsapAsa hai| isa kAvya kI kathA vijayanagara ke rAja-parivAra se saMbaddha hai, aura acyutarAya ke putra cina veMkaTAdri ke yuvarAja-pada para adhiSThita hone taka hai| kavayitrI ne itihAsa va kalpanA kA samanvaya karate hue prastuta kAvya kI racanA kI hai| isakI kathA prema-pradhAna hai| bhASA para kavayitrI kA pragADha prabhutva parilakSita hotA hai| isameM saMskRta gadya hai samAsa-bahula va dIrgha samAsoM kI padAvalI prayukta huI hai| gadya-bhAga kI apekSA isakA padya bhAga adhika sarasa va kamanIya hai aura usameM kavayitrI kA kalpanA vaibhava pradarzita hotA hai| bhAvAnurUpa bhASAprayoga stutya hai| DaoN. lakSmaNasvarUpa dvArA saMpAdita hokara yaha caMpU-kAvya lAhaura se prakAzita huA hai| isakA mUla hastalekha taMjaura-pustakAlaya meM hai| varadAbhyudaya- (hastagiri) caMpU- le.- veMkaTAdhvarI / racanA-kAla 1627 ii.| isa prasiddha va lokapriya caMpUkAvya kA prakAzana saMskRta sIrAja maisUra se 1908 I. meM huA hai| prastuta caMpU meM lakSmI va nArAyaNa ke vivAha kA varNana hai jo 5 vilAsoM me vibhakta hai| kAvya-kRti ke aMta meM kavi ne apanA paricaya diyA hai| veMkaTAdhvarI rAmAnuja ke matAnuyAyI tathA lakSmI ke bhakta the| vararuci- le.- Ara. kRssnnmmaacaary| pitA- raMgAcArya / varAMgacaritam (mahAkAvya)- le.- vrdhmaan| jainaacaary| I. 14 vIM shtii| sargasaMkhyA- 13 / hai| pAMcave adhyAya meM haThayoga va aSTAMgayoga kA vivaraNa diyA gayA hai| varAhacampU - le.- kavi- zrInivAsa / zrImuSNagrAmavAsI varadavallI vaMzIya varada paNDita ke putr| varAhapurANam - pAraMpArika kramAnusAra yaha 12 vAM purANa hai| isa purANa meM bhagavAn viSNu ke varAha avatAra kA varNana hai| viSNu dvArA varAha kA rUpa dhAraNa kara pAtAla loka se pRthvI kA uddhAra karane para isa purANa kA pravacana kiyA thaa| yaha vaiSNava purANa hai| nAradapurANa va matsyapurANa ke anusAra isakI zloka saMdhyA- 24 sahasra hai, kiMtu kalakattA kI eziyATika soyAiTI dvArA prakAzita saMskaraNa meM kevala 10,700 zloka haiN| isake adhyAyoM kI saMkhyA 217 hai tathA gauDIya aura dAkSiNAtya nAmaka do pATha-bheda upalabdha hote haiM jinake adhyAyoM kI saMkhyA meM bhI aMtara dikhAI detA hai| eka hI viSaya ke varNana meM zlokoM meM bhI aMtara A gayA hai| isa purANa meM sRSTi va rAja-vaMzAvaliyoM kI saMkSipta carcA hai, para purANokta viSayoM kI pUrNa saMgati nahIM dIkha paatii| aisA pratIta hotA hai ki yaha purANa, viSNu-bhaktoM ke nimitta praNIta stotroM evaM pUjA-vidhiyoM kA saMgraha hai| yadyapi yaha vaiSNava purANa hai tathApi isameM ziva va durgA se saMbaddha kaI kathAoM kA varNana vibhinna adhyAyoM meM hai| isameM mAtR-pUjA evaM deviyoM kI pUjA kA bhI varNana 90 se 95 adhyAya taka kiyA gayA hai, tathA gaNezajanma kI kathA va gaNeza-stotra bhI isameM diyA gayA hai| isa purANa meM zrAddha, prAyazcitta, devapratimA kI nirmANa-vidhi Adi kA bhI kaI adhyAyoM meM varNana hai, tathA kRSNa kI janmabhUmi mathurA ke mAhAtmya kA varNana 152 se 168 taka ke 17 adhyAyoM meM hai| mathurAmAhAtmya meM mathurA kA bhUgola diyA gayA hai tathA usakI upAdeyatA isI dRSTi se hai| isameM naciketA kA upAkhyAna bhI vistArapUrvaka varNita hai jisameM svarga aura naraka kA varNana hai| viSNu-saMbaMdhI vividha vratoM ke varNana para isameM vizeSa bala diyA gayA hai, tathA dvAdazI-vrata kA vistArapUrvaka varNana karate hue vibhinna mAsoM meM hone vAlI dvAdaziyoM kA kathana kiyA gayA hai| prastuta purANa ke aneka adhyAya pUrNatayA gadya meM nibaddha haiM (81 se 83, 86-87, 74) tathA katipaya adhyAyoM meM gadya va padya donoM kA mizraNa hai| "bhaviSyapurANa" ke do vacanoM ko uddhRta kiye jAne ke kAraNa yaha purANa usase arvAcIna siddha hotA hai| (177-51) / isa purANa meM rAmAnujAcArya ke mata kA vizada rUpa se varNana hai| inhIM AdhAroM para vidvAnoM ne isakA racanAkAla navama-dazama zatI ke bIca nizcita kiyA hai| varAhazatakam - le.-vrdaadeshik| pitA- shriinivaas| I. 17 vIM shtii| varivasyAtirahasyam (saTIka) - le.- surA (bhAsurA) nandanAtha / zloka- lagabhaga 12601 varAha-upaniSad- kRSNa yajurvedIya upnissd| isameM kula 5 adhyAya haiM jinameM kucha zlokabaddha tathA kucha gadyAtmaka haiN| vedAnta viSayaka carcA meM varAharUpI viSNu dvArA bhUmi ko batAI gaI brahmavidyA kA nirUpaNa hai| prathama adhyAya meM 96 tattvoM kA vivecana, dUsare meM brahmavidyA ke vividha sAdhanoM kI jAnakArI aura samAdhi ke lakSaNa batAye gaye haiN| isa sambaddha meM yaha zloka dekhiye salile saindhavaM yat sAtmyaM bhajati yogataH / tathAtmamanasokyaM samAdhiriti kathyate / / arthAt- pAnI meM namaka milAne para donoM padArtha ekajIva ho jAte haiM, usI prakAra AtmA va mana jaba eka rUpa ho jAte haiM taba use samAdhi kI avasthA kahate haiN| tIsare adhyAya meM "satyaM jJAnamanamantaM brahma" kA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| cauthe adhyAya meM jIvanamukti ke lakSaNa batAye gaye hai| mukti ke do mArga- (vihaMgama va pipIlikA) batAye gaye 320/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1 varivasyAprakAza le. bhAskararAya / varivasyArahasyam le. bhAskararAya ( bhAsurAnandanAtha gurunarasiMhAnandanAtha / isa graMtha para prakAza nAmaka TIkA bhI unhIM kI racI huI hai| isameM vAmakezvara taMtra yoginIhRdaya Adi aneka taMtroM se vAkya uddhRta kiye gaye haiM / varuNApaddhati (nAmAntara- siddhAntadIpa ) uttsavoM kI pratipAdaka paddhati / viSaya- tAntrika varUthinIcampU - le. guruprasanna bhaTTAcArya / rAkhAladAsa bhaTTAcArya ke putra / DhAkA tathA vArANasI meM saMskRtAdhyApaka / varjyAhAraviveka le. veMkaTanAtha / - varNakoSa le- govinda bhaTTa / zloka - 115 / mantroddhAra ke lie akAra Adi 50 varNoM kA yaha koSa hai| varNakoSavarNanam bhairavayAmala- pUrvakhaNDAntargata / zloka 21 lagabhaga 208 1 varNadezanA - le. puruSottama / I. 12 vIM zatI / zabdoM kI zuddhavartanI (speliMga) dazanivAlA graMtha / varNaprakAzakoSale karNapUra kAMcanapADA (baMgAla) ke / nivAsI / I. 16 vIM zatI / - - www.kobatirth.org - varNabhairavataMtram - le. rAmagopAla paMcAnana / pitA rAmanAtha / zloka- 390 viSaya- akAra se kSakAra taka ke pratyeka varNa kI utpatti, svarUpa aura mAhAtmya / varNamAtRkAnyAsa zloka- 100 / varNalaghuvyAkhyAna le. rAma / le. bhArgavarAma / varNasaMkarajAtimAlA varNasAramaNi le. vaidyanAtha dIkSita - varNAbhidhAnam - le.- yadunandana ( zrInandana) bhttttaacaary| isake kaI saMskaraNa ho gaye haiN| zloka- 178 | viSaya - akArAdi varNoM ke abhidhAna evaM akAra se kSakAra paryaMta varNoM ke vividha artho kA pratipAdana / varNAbhidhAnam - le. zrI vinAyaka shrmaa| zloka - 1121 viSaya- akArAdi vanoM (akSaroM) ke tAMtrika artha, tathA bahuta se bIjamaMtroM ke nAmoM kA kathana / varNAzramadharma le vaidyanAtha diikssit| varNAzramadharmadIpa le. kRSNa / pitA govinda | mahArASTra nivAsI / viSaya- saMskAra, gotrapravara nirNaya, lakSahoma, tulApuruSa, vAstuvidhi, mUrtipratiSThA Adi isa kA lekhana vArANasI meM huaa| varNizatakam - le. vimala kumAra jain| kalakattA nivAsI / vardhamAnacaritam le. padmanandI / jainAcArya / I. 13 vIM shtii| 300 pdm| (2) le. asNg| jainaacaary| I. 17 vIM zatI / varSakRtyamle vidyApati I. 15 vIM zatI (2) le.rAvaNazarmA campaTTI / viSaya- saMkrAti evaM 12 mAsoM ke vrata - - - evaM uttsv| (3) le harinArAyaNa / (4) le rudradhara / pitA - lakSmIdhara / san 1903 meM vArANasI meM prakAzita / (5) le. zaMkara / (graMtha kA apara nAma hai smRtisudhAkara / varSakRtyaprayogamAlA le. mAnezvara zarmA I. 15 vIM zatI / varSakaumudI ( varSakRtyakaumudI) - le- govindAnanda / pitA gaNapatibhaTTa | varSabhAskara le. zambhunAtha siddhAntavAgIza rAjA dharmadeva kI AjJA se likhita / vallabha digvijayam le. bAbU sItArAma zAstrI / viSayavallabhAcArya kA subodha gadyAtmaka caritra / vallabhAcAryacaritam le. zrIpAdazAstrI hasUrakara / indauranivAsI / vallabhAcArya kA subodha gadyAtmaka caritra / vallabhAkhyAnam - le. gopAladAsa / viSaya- vallabhAcArya kA caritra / - - - vallarI san 1935 meM vArANasI se kezavadatta pANDe aura tArAdatta panta ke saMpAdakatva meM isa sacitra patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| yaha kevala eka varSa taka prakAzita huii| isameM kAvya, samasyA, vyaMga, samAcAra, aura vaijJAnika nibaMdha Adi kA prakAzana hotA thA / For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - vallIpariNayam (nATaka) le. vIrarAdhava (janma 1820, mRtyu 1882 IsavI) aMkasaMkhyA pAMca abhinayocita saMvAda | amAtya, sevAdhipa tathA kaMcukI ke saMvAda prAkRta meN| pramukha rasa zRMgAra, hAsya rasa kA puTa maMca para yuddha, AliMgana i. varjya prasaMga pradarzita viSaya muni romaza ke Azrama se eka kosa para rahane vAle vyAdharAja kI poSita kanyA vallI tathA zivaputra SaDAnana ke vivAha kI kathA / 1 - - vallIpariNayam le. bhAskara yajvA / I. 16 vIM zatI kA prathama caraNa saMvatsara ke Arambha meM zrIjambunAtha ke phAlgunotsava meM prathama abhinaya / pramukha rasa zRMgAra tathA viir| pAMca aMkoM vAlA nATaka / dvitIya aMka meM strIpAtra tathA vidUSaka dvArA mahattvapUrNa bAteM prAkRta ke badale saMskRta meM tRtIya aMka ke pUrva ke viSkambhaka meM AkAzayAna se vidyAdhara ke utarane kA abhinaya / kathA- viSNu kA teja kisI mRgI meM samAhita hokara eka kanyA kA janma hotA hai| zabararAja use apanI putrI banAtA hai| yuvA hone para zUrapaya dAnava aura zivaputra kumAra use cAhane lagate haiM nAyikA vallI, kumAra para mohita hai, parantu dAnava zUrapadma use balapUrvaka apanAnA cAhatA hai / vallI ko tiraskariNI dvArA zacI ke pAsa pahuMcAyA jAtA hai, vahAM se ve donoM (kumAra aura zUrapadma) kA yuddha dekhatI hai| yuddha meM kumAra jItate haiM aura AtmarakSA ke lie kukkuTa aura mayUra kA rUpa dhAraNa kara zUrapadma kumAra kI zaraNa meM AtA hai| devagaNa vallI ko ziva ke pAsa le calate haiM / indra- zacI saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 321
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra vidhipUrvaka vallI kA vivAha kumAra ke sAtha karAte haiN| vallIpariNayam le. TI. e. vizvanAtha kumbhakoNam se prkaashit| aMkasaMkhyA pAMca meM vibhAjana / prAkRta kA prayoga / kirAtarAja ke kArtikeya ke sAtha vivAha kI kathA / vallI - pariNayama-capa le. yajJa subrahmaNya aura svAmI dIkSita / tinavellI ke nivaasii| I. 19 vIM zatI / - - - vallI - bAhuleyam (nATaka) le. subrahmaNya sUri / janma 1850 san 1929 meM madrAsa se prkaashit| aMkasaMkhyA sAta / chAyAtattva kA prAdhAnya / viSNu aura lakSmI kI kanyA vallI ke zivaputra bAhuleya ke sAtha vivAha kI kathA / vallI - pariNaya- campU le. yajJa subrahmaNaya aura svAmI dIkSita / tinavellI ke nivaasii| I. 19vIM zatI / vallI - bAhuleyam (nATaka) le. subrahmaNya sUri janma 1850 san 1929 meM madrAsa seprkaashit| aMkasaMkhyA sAta / chAyAtattva kA prAdhAnya / viSNu aura lakSmI kI kanyA vallI ke, zivaputra bAhuleya ke sAtha vivAha kI kathA / vazakAryamaMjarI (nAmAntara SaTkarmamaMjarI ) le. rAjArAma tarkavAgIza bhaTTAcArya / viSaya- mantroM kI sahAyatA se zAnti, vazIkaraNa, staMbhana, vidveSaNa, uccATana, mAraNa Adi SaTkarmavidhi / vaMza brAhmaNam ( sAmavedIya) kula tIna khaNDoM kA graMtha / zatapatha aura jaiminIya upaniSad brAhmaNa ke samAna isa brAhmaNa meM AcAryoM kI (arthAt sAmavedIya) paramparA dI gaI hai| saMpAdana - sAyaNa-bhASyasahita sampAdaka - satyavrata sAmazramI / vazalatA le. - udayanAcArya / viSaya- kucha paurANika tathA aitihAsika rAjavaMzoM kA varNana vazIkaraNaprabandha le. zrIkaNTha bhaTTa / 16 adhyAya / isameM ratyartha vazIkaraNa ke taMtroM kA varNana hai / vazIkaraNastotram zloka 25 yaha vazIkaraNopAyabhUta stotra vArAhI devI ke uddezya se kahA gayA hai| vazIkaraNAdividhi zloka 1391 viSaya- taMtrokta vidhi se vazIkaraNa, uccATana, mAraNa, staMbhana, mohana vidveSaNa Adi ke prakAra / vasantatilakabhANa le. varadAcArya (ammala AcArya) racanAkAla - san 1698 / pitA- sudarzanAcArya / rAmabhadra dIkSita ke zRMgAratilaka bhANa se spardhA ke nimitta likhita / prastAvanA sUtradhAra dvaaraa| san 1872 IsavI meM kalakattA se prakAzita / subodha, bhANocita bhASA / lokoktiyoM kA pracura prayoga / nAyaka zRMgArazekhara kI praNayavyApArapUrNa gatividhayAM isa bhANa meM varNita haiN| vasantamitrabhANa - maMgalagiri kRSNa dvaipAyanAcArya / I. 20 vIM zatI / prakAzana vijayanagara se| viSaya- devadAsI, nartakI, kuTTanI, viSama paristhiti meM paDI gRhiNI, vidhavA Adi 322 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - www.kobatirth.org - san 1921 meM aMkoM kA dRzyoM kI kanyA vallI bhinna staroM para kI striyoM ke patana kI carcA / vidhavAvivAha kA puraskAra / kAMcI ke gAruDa utsava kA vrnnn| aMgreja mahilA ke mukha se aMgrejI zabdoM kA prayoga / kukkuTa yuddha tathA meSa-yuddha ke varNana / bhinna pradezoM kI veSabhUSA kA pradarzana / vasantarAjIyam (nAmAntara- zakunArNava) - le. vasantarAja bhaTTa / pitA- zivarAja / mithilA nareza candradeva ke Adeza para likhita / vasantottsava - le. jagaddhara / vasiSThadharmasUtram isa dharmasUtra meM sabhI vedoM va aneka prAcIna graMthoM ke uddharaNa prApta hote haiN| isake mUla rUpa meM paribRMhaNa, parivardhana va parivartana hotA rahA hai| saMprati isameM 30 adhyAya pAye jAte haiN| isameM "manusmRti" ke lagabhaga 40 zloka milate haiM, tathA " gautama - dharmasUtra" ke 19 veM adhyAya evaM " vasiSTha dharmasUtra" ke 22 veM adhyAya meM akSarazaH sAmya dikhAI paDatA hai| pramANoM ke abhAva meM yaha nahIM kahA jA sakatA ki kaunasA dharmasUtra pUrvavartI aura kaunasA paravartI hai| isa graMtha meM dharma kI vyAkhyA, AryAvarta kI sImAeM, paMcamahApAtaka, chaha vivAha prakAra, cAra varNa, unake adhikAra evaM kartavya vedapaThana kI mahattA, azikSita brAhmaNa kI niMdA, guptadhana milane para usake upayoga ke niyama, atithi satkAra, madhuparka janana-maraNAzIca striyoM ke kartavya, sadAcAra ke saMskAra, dattakaputra sambandhI vidhi-niyama, uttarAdhikAra, rAjadharma, purohita ke kartavya, dAna-dakSiNA Adi vibhinna viSayoM kA vivecana hai| dharmasUtra gadyapadyamaya hai jinameM Rgveda, aitareya brAhmaNa, zatapatha brAhmaNa, maitrAyaNI, taittirIya va kAThaka saMhitA se uddharita vacana milate hai| zaMkaracArya ne bRhadAraNyakopaniSad para likhe apane bhASya meM vasiSTha dharmasUtra ke aneka sUtra uddhRta kiye haiN| dharmasUtra kI prakAzita va hastalikhita prati meM kAphI aMtara hai| isa dharmasUtra kA kAlakhaNDa IsA pUrva 300 se 1000 mAnA jAtA hai / isa para yajJasvAmI kI TIkA hai| For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - - / vasiSThasmRti vasiSTha dvArA likhita smRtigraMtha isameM kula 21 adhyAya haiN| jinameM mAnava kI mukti hetu dharma jijJAsA, AryAvarta kI mahattA, traivarNika dvijoM ke adhyayana kI AvazyakatA, vedAdhyayana na karanevAlA dvija zUdra ke samAna hai, tathA brAhmaNoM kA vadha niMdanIya hai, saMskAra, striyoM kI parAdhInatA, AcAraprazaMsA, brahmacarya vivAhita strI ke kartavya, vAnaprasthI va saMnyAsI ke karttavya, snAtaka vrata, rAjavyavahAra, bhakSyAbhakSya vicAra, rAjadharma, pApaprakSAlana ke vidhi-niyama, Adi kA vivecana hai| vasucaritracaMpU le. kavi kaalhstii| prastuta caMpU-kAvya kI racanA kA AdhAra, telagu bhASA meM racita zrInAtha kavi kA "vasucaritra" hai| graMtha kI samApti kAmAkSI devI kI stuti se huI hai| isa caMpU meM 6 AzvAsa haiN| vasumaMgalam (nATaka) - le. perusUri (I. 18 vIM zatI) aMkasaMkhyA- pAMca / nAyaka- uparicara vasu / nAyikA - kolAhala
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir parvata kI kanyA girikaa| vasumatI-citrasenIyam (nATaka) - le.- appayadIkSita (tRtiiy)| I. 17 vIM shtii| kathAvastu utpaady| vaidarbhI rIti / sUktiyoM tathA anyoktiyoM kA bahula pryog| kerala vizvavidyAlaya se saMskRta sIrIja 217 meM prakAzita / kathAsAra- kaliMgarAja zAntimAn apanI kanyA vasumatI ke kalyANArtha prayAga meM tapa karatA rahatA hai, tathI niSAdarAja usakI rAjadhAnI para AkramaNa kara antaHpura ke sadasyoM ko bandI banA letA hai| mahArAja citrasena niSAdarAja ke sAtha yuddha kara use parAsta karate haiM, tabhI vasumatI unake dRSTipatha meM A jAtI hai| donoM gAndharva vivAha kara lete haiN| citrasena kI mahArAnI padmAvatI unake milana meM bAdhAeM utpanna karatI hai, parantu sakhI caturikA kI sahAyatA se donoM kA milana hotA hai| itane meM samAcAra milatA hai ki rAjaputra ne yuddha meM dAnavoM para vijaya paayii| isa zubha samAcAra se prasanna hokara mahArAnI svayaM hI rAjA kA vivAha vasumatI ke sAtha karA dene kA nizcaya karatI hai| vasumatIpariNayam (nATaka) - le.- jagannAtha / taMjaura nivaasii| I. 18 vIM shtii| prathama abhinaya puNe ke bAlAjI bAjIrAva pezavA kI upasthiti meM huaa| aMkasaMkhyA- paaNc| rAjAoM ke heya tathA upAdeya guNoM ke varNana se unheM satpatha para lAne hetu rcit| lekhaka dvArA "akhilaguNazRGgATaka" vizeSaNa pradatta / mahattvapUrNa sAMskRtika crcaaeN| pradhAna rasa zRGgAra, hAsya rasa se sNvlit| bAlAjI bAjIrAva ko nAyaka "guNabhUSaNa' banAkara likhA naattk| rAjanIti tathA arthazAstra kI yojnaa| yavanoM se rASTra ko bacAne hetu hindu rAjAoM meM ekatA hone ke uddezya se nATaka likhA gayA hai| vasulakSmIkalyANam (nATaka) - le.- sadAziva diikssit| I. aThArahavIM shtii| aMkasaMkhyA- paaNc| prathama abhinaya padmanAbhadeva ke vasantamahotsava meN| nAyaka bAlarAma aitihAsika parantu kathAvastu kalpita hai| kathAsAra- pitA ke dvArA kaI rAjAoM ke citra dekhane ke pazcAt nAyikA vasulakSmI bAlavarmA ko cunatI hai| parantu mahArAnI usakA vivAha siMhala ke rAjakumAra ke sAtha karAnA cAhatI hai, tathA bahAnA gaDhakara use siMhala bhejatI hai| yoginI bodhikA bAlavarmA ko vasulakSmI ke prati AkRSTa karatI hai| udhara usakI mahArAnI vasumatI ke pAsa naukA se prApta eka sundarI pahuMcAyI jAtI hai| vahI vastutaH vasulakSmI hai| vasumatI usakA vivAha pANDya nareza se karAnA cAhatI hai parantu usake veza meM upasthita bAlarAma hI usakA pANigrahaNa karatA hai| vasulakSmIkalyANa (nATaka) - le.- veMkaTasubrahmaNyAdhvarI / san1785 I. meM likhita / triveMdrama saMskRta sIrIja meM prakAzita / pradhAna rasa shRNgaar| AliMganAdi ke dRshy| pAtra aitihAsika, paraMtu ghaTanAeM klpit| padyoM kA praacury| aMka-saMkhyA paaNc| kathAsAra- sindhurAja vasunidhi kI putrI vasulakSmI trAvaNakora ke rAjA bAlarAma varmA para anurakta hai| pitA use bAlarAma ko denA cAhate haiM kintu mAtA siMhalarAja ko| mAtA use siMhaladeza bhejatI hai, kintu kerala meM samudrataTa para use rokakara buddhisAgara maMtrI trAvaNakora bhejatA hai| bAlarAma varmA kI rAnI vasumatI usakA vivAha ceradeza nareza vasuvarmA ke sAtha karAnA cAhatI hai| vasuvarmA ke veza meM nAyaka bAlarAma varmA usakA pANigrahaNa karate haiN| vAkyatattvam - le.- siddhAntapaMcAnana / viSaya- dhArmika kRtyoM ke lie upayukta kAla / yaha graMtha dvaitatattva kA eka bhAga hai| vAkyapadIyam - le.- bhartRhari / yaha vyAkaraNa zAstra kA eka atyaMta prauDha evaM darzanAtmaka graMtha hai| isameM 3 kAMDa haiM- 1) Agama (yA brahma) kAMDa, 2) vAkyakAMDa va (3) pdkaaNdd| Agama kAMDa meM akhaMDavAkya-svarUpa sphoTa kA vivecana hai| saMprati prastuta graMtha kA yaha prathama kAMDa hI upalabdha hai| isa graMtha para aneka vyAkhyAeM likhI gaI haiN| svayaM bhartRhari ne bhI isakI svopajJa TIkA likhI hai| isake anya TIkAkAroM meM vRSabhadeva va dhanapAla kI TIkAeM anupalabdha haiN| puNyarAja (I. 11 vIM zatI) ne dvitIya kAMDa para sphuTArthaka TIkA likhI hai| helArAja (I. 11 vIM zatI) ne isake tInoM kAMDoM para vistRta vyAkhyA likhI thI, kintu isa samaya kevala usakA tRtIya kAMDa hI upalabdha hai| inakI vyAkhyA kA nAma hai "prkiirnn-prkaash"| "vAkyapadIya" meM bhASA zAstra va vyAkaraNa-darzana se saMbaddha katipaya maulika prazna uThAye gaye haiM, aura unakA samAdhAna bhI prastuta kiyA gayA hai| inameM vAk vANI) kA svarUpa nirdhArita kara vyAkaraNa kI mahanIyatA siddha kI gaI hai| isakI racanA zlokabaddha hai tathA kula zloka 1964 hai| prathama kAMDa meM 156, dvitIya meM 493 va tRtIya meM 1325 zloka haiN| vAkyapadIya kA prakaraNazaH saMkSipta paricaya :(1) brahmakAMDa - isameM zabda-brahma-viSayaka siddhAMta kA vivecana hai| bhartRhari zabda ko brahma mAnate haiN| unake matAnusAra zabdatattva anAdi aura anaMta hai| unhoMne bhASA ko hI vyAkaraNa pratipAdya svIkAra kiyA hai aura batAyA hai ki prakRti pratyaya ke saMyoga-vibhAga para hI bhASA kA yaha rUpa Azrita hai| pazyaMtI, madhyamA evaM vaikharI ko vANI ke 3 caraNa mAnate hue inhIM ke rUpa meM vyAkaraNa kA kSetra svIkAra kiyA gayA hai| (2) vAkyakAMDa - isameM bhASA kI ikAI vAkya ko mAnate hue usa para vicAra kiyA gayA hai| bhartRhari kahate haiM ki "nAdoM dvArA abhivyajyamAna AMtarika zabda hI bAhya rUpa se zrUyamANa zabda kahalAtA hai"| ataH unake anusAra saMpUrNa vAkya hI zabda hai (2/30, 2/2) ve zabda-zaktiyoM kI bahamAnya dhAraNAoM ko svIkAra nahIM karate aura kisI bhI artha saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 323 For Private and Personal Use Only
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ko mukhya yA gauNa nahIM maante| bhartRhari ke anusAra arthavinizcaya ke AdhAra haiM- vAkya, prakaraNa, artha, sAhacarya Adi / (3) padakAMDa isameM pada se saMbaddha nAma yA subaMta ke sAtha vibhakti, saMkhyA, liMga, dravya, vRtti, jAti para bhI vicAra kiyA gayA hai| isameM 14 uddeza haiM jinameM kramazaH jAti, guNa, sAdhana, kriyA, kAla, saMkhyA, liMga, puruSa, upagraha evaM vRtti ke saMbaMdha meM maulika vicAra vyakta kiye gaye haiN| vAkyaprakAza vivaraNam le. gokulanAtha I. 17 vIM zatI / vAkyasudhA le. bhAratI kRSNatIrtha I. 14 vIM zatI graMtha kI viSayavastu ke AdhAra para ise dRgdRzyaviveka nAma bhI diyA gayA hai| isa choTe se graMtha meM dRg (AtmA) tathA dRzya (jagat) kA mArmika vivecana hai| brahmAnaMda bhAratI tathA AnaMdajJAna ( AnaMdagiri) ne isa para TIkAeM likhI haiN| - - 1 vAgIzvarIkalpa zloka- 1301 - www.kobatirth.org vAgbhaTAlaMkAra le. vAgbhaTa ( prathama ) / jainAcArya / prastuta kAvyazAstrIya graMtha kI racanA 5 paricchedoM meM huI hai| isameM 260 padya haiM jinameM kAvya-zAstra ke siddhAMtoM kA saMkSipta vivecana hai| prathama pariccheda meM kAvya ke svarUpa va hetu kA varNana hai| dvitIya meM kAvya ke vividha bheda, pada, vAkya evaM arthadoSa tathA tRtIya meM 10 guNoM kA vivecana hai| caturtha pariccheda meM 4 zabdAlaMkAroM va 35 arthAlaMkAroM tathA gauDI evaM vaidarbhI roti kA vivaraNa hai| paMcama pariccheda meM 9 rasoM va nAyaka-nAyikA bheda kA nirUpaNa hai| isa graMtha meM saMskRta tathA prAkRta donoM hI bhASAoM ke udAharaNa diye gaye haiM / graMtha meM rAjA jayasiMha tathA rAjadhAnI anahilavADa kA ullekha hai / vAgbhaTAlaMkAra ke TIkAkAra- 1) AdinAtha yA munivardhanasUri I 5 vIM zatI (2) siMhadevagaNa, (3) mUrtidhara, (4) kSemahaMsagaNi, (5) samayasundara, (6) anantabhaTTa ke putra gaNeza, (7) rAjahaMsa, (8) vAcanAcArya tathA ajJAta lekhakoM kI ttiikaaeN| hiMdI anuvAdaka DaoN. satyavratasiMha / vAgvatItIrthayAtrAprakAza le. gaurIdatta / rAmabhadra ke putra / bAlavRttirahasyam (yA vAghulagRhyAgamavRttirahasya) le. - sagamagrAmavAsI mizra / viSaya RNatraya - apAkaraNa, brahmacarya, saMskAra, Ahnika, zrAddha evaM strIdharma / vAghulazAkhA (kRSNayajurvedIya) - taittirIya saMhitA se saMbandha rakhane vAlI, kerala- deza meM prasiddha yaha sautra zAkhA hai| isa kA kalpa prApta huA hai| - - vAGmayam - san 1940 meM vArANasI se isa patra kA prakAzana prAraMbha huaa| yaha patra zIghra hI baMda ho gyaa| vAcakastava ( kAvya ) le. ma.ma. kRSNazAstrI ghule nAgapura nivAsI / - vAjasaneya-saMhitA le. zukla yajurveda kI eka saMhitA 324 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAji kA artha hai ghoDA ghoDe kA rUpa lekara sUrya ne yAjJavalkya ko yaha saMhitA dI, isa liye ise "vAjasaneya" saMhitA kahA gayA hai| madhyAhna meM diye jAne ke athavA yAjJavalkya ke ziSya madhyaMdina dvArA pracArita kiye jAne ke kAraNa ise 'mAdhyaMdina' bhI kahA jAtA hai| isa matAnusAra isa saMhitA ke aMtima 15 adhyAya vibhinna viSayoM ke anusAra bAda meM jor3e gaye haiN| isa saMhitA ke kucha maMtra padyAtmaka aura kucha gadyAtmaka haiN| gadyamaMtroM ko yajus kahA gayA hai:isa kAraNa yaha yajurveda kA hI bhAga mAnA gyaa| isakA aMtima adhyAya hI suprasiddha IzAvAsya upaniSad hai| isa saMhitA ke maMtroM kA pratipAdya viSaya mukhyatayA yajJasaMsthA hai / zrautAcArya dhuMDirAja zAstrI bApaTa ke matAnusAra yajuH saMhitA ke maMtravADmaya kA mahattvapUrNa upayoga aitihAsika jJAnaprApti meM hai| vaidika vAGmaya meM purohita zabda ko vizeSa sthAna prApta hai- ahorAtra rASTra ke hitasaMvardhana aura kalyANa kI ciMtA karanA tatkAlIna purohitoM kA kAma thaa| ve ucita samaya para rAjA ko ucita salAha diyA karate the / isa saMhitA kA eka maMtra isa prakAra hai : saMzitaM meM brahma saMzitaM vIryaM balam / saMzita kSatra jitu yasyAhamasmi purohitaH / / arthAt zAstrazuddha AcaraNa se maine apanA brahmateja surakSita rakhA hai| maine apane zarIra sAmarthya va indriyoM kI samasta zaktiyAM kAryakSama rakhI haiN| itanA hI nahIM to jisa rAjA kA maiM purohita hU~, usa rAjA ke vijaya-zAlI Aprateja ko bhI sadA tIvratA se vRddhiMgata karatA rahA huuN| isa saMhitA meM kucha prArthanA maMtra bhI haiM jinase tatkAlIna rASTrIya vRtti kA paricaya milatA hai| vAjasaneya zAkhAeM- yAjJavalkya-praNIta zukla yajurveda kI pandraha vAjasaneya zAkhAeM nimraprakAra haiM 1) kAvya, 2) mAdhyandina, 3 ) zASIya, 4) tApAyanIya, 5) kApAla, 6) pauNDaravatsa, 7) AvaTika, 9 pArAzarya, 10 vaidheya, 11 naitreya, 12 gAlava, 13 audheya, 14 baijava aura 15 kAtyAyanIya / vAjasaneya zAkhA ke brAhmaNa "Sa" kA uccAraNa "kha" karate haiM yathA sahasrazIrSA puruSaH ko ve sahasrazIrkhA purukhaH " kaheMge / isa saMhitA para uvvaTa, mahIdhara, mAdhava, anaMtadeva va AnaMdabhaTTa ne bhASya likhe haiM / vAjasaneyi prAtizAkhyam - le. kAtyAyana muni / vArtikakAra kAtyAyana se bhinna tathA pANini ke puurvvrtii| yaha "zukla yajurveda" kA prAtizAkhya hai isameM 8 adhyAya haiM jinakA mukhya pratipAdya hai paribhASA, svara va saMskAra kA vistArapUrvaka vivecana | prathama adhyAya meM pAribhASika zabdoM ke lakSaNa diye gae haiM evaM dvitIya meM 3 prakAra ke svaroM kA lakSaNa va viziSTatA kA pratipAdana hai| tRtIya se lekara saptama adhyAyoM meM saMdhi kA vistRta vivecana hai| inameM saMdhi, pada-pATha banAne For Private and Personal Use Only
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ke niyama va svara-vidhAna kA varNana hai| aMtima adhyAya meM varNo kI gaNanA evaM svarUpa kA vivecana hai| pANini-vyAkaraNa meM isake aneka sUtra grahaNa kara liye gae haiN| isase prastuta prAtizAkhya ke praNetA kAtyAyana, pANini ke pUrvavartI (I.pU. 7-8 vIM zatI) siddha hote haiN| isake aneka zabda RgvedIya prAtizAkhya kI bhAMti prAcInatara arthoM meM prayukta haiN| isa prAtizAkhya kI do zAkhAeM hai jo prakAzita ho cukI haiN| uvvaTa kA bhASya va anaMta bhaTTa kI vyAkhyA kevala madrAsa vizvavidyAlaya se prakAzita hai aura kevala uvvaTa bhASya kA prakAzana aneka sthAnoM se ho cukA hai| vAMchAkalpalatA-prayoga - le.- buddhiraaj| pitA- vrajarAja / zloka 2001 vAMchAkalpalatAvidhi - zloka- 200 / vAMchAkalpalatopasthAna-prayoga - le.- buddhirAja / pitA- vrajarAja / zloka- 72 puurnn| vANIpANigrahaNam (lAkSaNika nATaka) - le.- vhI. raamaanujaacaary| vANIbhUSaNam - le.-daamodr| viSaya- chaMdaHzAstra / vANIvilasitam - le.-rASTrIya saMskRta saMsthAna tathA gaMgAnAtha jhA keMdrIya saMskRta vidyApITha dvArA saMskRta saMskRtivarSanimitta sana 1981 meM nAgapura nivAsI mahAkavi DA. zrIdhara bhAskara varNekara kI adhyakSatA meM akhila bhAratIya saMskRta kavi sammelana prayAga meM Ayojita kiyA gayA thaa| isa sammelana meM bhArata ke suprasiddha saMskRta kavi upasthita the| gaMgAnAtha jhA keMdrIya saMskRta vidyApITha graMthamAlA ke pradhAna saMpAdaka DaoN. gayAcaraNa tripAThI aura DaoN.jagannAtha pAThaka ne isa akhila bhAratIya kavi sammelana meM paDhI huI sabhI kavitAoM kA saMgraha "vANI-vilasitam' nAma se 1981 meM prakAzita kiyaa| 1978 meM vANI-vilasitam kA prathama bhAga prakAzita huA thA jisameM vArANasI aura prayAga ke nivAsI saMskRta kaviyoM ke kAvya saMgRhIta kie hai| vAta-dUtam - le.-kRSNanAtha nyaaypNcaann| duutkaavy| I. 17 vIM shtii| vAtulanAthasUtram (savRtti)- mUla racayitA- vAtulanAtha / vRttikAra- anantazaktipAda / zloka- 200 / vAtulazuddhAgamasaMhitA (yA vAtulazuddhAgama - (shlok400)| vAtulasUtram (savRtti) - vRttikAra nUtanazaMkara svaamii| vRtti kA nAma- vidyApArijAta / zloka- 1501 vAtsalyarasAyanam (khaMDakAvya) - kavi DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara / nAgapura nivaasii| isa vasantatilakA chandobaddha khaNDakAvya meM bhagavAn zrIkRSNa ke janma se kaMsavadha taka kI anyAnya bAlalIlAoM kA vAtsalya evaM bhakti-rasapUrNa varNana hai| zAradA prakAzana, puNe dvArA sana 1956 meM prkaashit| vAtsya-zAkhA - Rgveda kI isa zAkhA ke saMhitA-brAhmaNa-sUtrAdi aprApta haiN| zukla yajuoM meM bhI eka vatsa pauNDaravatsa zAkhA mAnI gaI hh| isa nAmasAdRzya ke atirikta aura zAMkhAyana AraNyaka ke kucha hastalekha meM ullikhita "vAtsya" nAma ke atirikta isa zAkhA ke viSaya meM jAnakArI nahIM hai| vAtsyAyana-kAmasUtram - le.-vAtsyAyana RSi / bhAratIya kAmazAstra yA kAma-kalA-vijJAna kA atyaMta mahattvapUrNa va vizva-vizruta grNth| isake praNetA vAtsyAyana ke nAma para hI ise "vAtsyAyana kAmasUtra kahA jAtA hai| vAtsyAyana ke nAmakaraNa va unake sthiti-kAla donoM ke hI saMbaMdha meM vividha matavAda pracalita haiM jinakA nirAkaraNa abhI taka nahIM ho sakA hai| prastuta "kAmasUtra" kA vibhAjana adhikaraNa, adhyAya tathA prakaraNa meM kiyA gayA hai| isake prathama adhikaraNa kA nAma "sAdhAraNa" hai aura usake aMtargata graMthaviSayaka sAmAnya viSayoM kA paricaya diyA gayA hai| isa adhikaraNa meM adhyAyoM kI saMkhyA 5 hai tathA 5 prakaraNa haiM- zAstra-saMgraha, trivarga-pratipatti, vidyAsamuddeza, nAgaravRtta tathA nAyaka sahAya dUtIkarma vimarza prakaraNa / prathama prakaraNa kA pratipAdya viSaya dharma, artha va kAma kI prApti hai| isameM kahA gayA hai ki manuSya zruti Adi vibhinna vidyAoM ke sAtha anivArya rUpa se kAmazAstra kA bhI adhyayana kre| kAmasUtrakAra ke anusAra manuSya vidyA kA adhyayana kara arthopArjana meM pravRtta ho aura phira vivAha karake gArhasthya jIvana vyatIta kre| kisI dUtI yA dUta kI sahAyatA se use kisI nAyikA se saMparka sthApita kara prema saMbaMdha baDhAnA caahiye| taduparAMta usI se vivAha karanA cAhiye jisase gArhasthya jIvana sadA ke liye sukhI bne| dvitIya adhikaraNa kA nAma hai sAMprayogika jisakA artha hai sNbhog| isa adhikaraNa meM 10 adhyAya yA 17 prakaraNa haiM jinameM nAnA prakAra se strI-puruSa ke saMbhoga kA varNana kiyA gayA hai| isameM batAyA gayA hai ki jaba taka manuSya saMbhoga kalA kA samyak jJAna prApta nahIM karatA, taba taka use vAstavika Ananda prApta nahIM ho paataa| tRtIya adhikaraNa ko kanyA-saMprayuktaka kahA gayA hai| isameM 5 adhyAya va 9 prakaraNa haiN| isa prakaraNa meM vivAha ke yogya kanyA kA varNana kiyA gayA hai| kAmasUtrakAra ne vivAha ko dhArmika baMdhana mAnA hai| caturtha adhikaraNa ko "bhAryAdhikaraNa" kahate haiN| isameM 2 adhyAya va 8 adhikaraNa haiM tathA bhAryA (vivAha hone pazcAt kanyA ko bhAryA kahate haiM) ke do prakAra varNita haiM(1) dhAriNI va (2) sptnii| isa adhikaraNa meM donoM prakAra kI bhAryAoM ke prati pati kA tathA pati ke prati unake kartavyoM kA varNana hai| pAMcaveM adhikaraNa kI saMjJA "pAradArika" hai| isa prakaraNa meM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa 325 For Private and Personal Use Only
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra adhyAyoM kI saMkhyA 6 tathA prakaraNoM kI saMkhyA 10 hai| isakA viSaya parastrI tathA parapuruSa ke prema kA varNana hai| kina paristhitiyoM meM prema utpanna hotA hai, baDhatA hai aura TUTa jAtA hai, kisa prakAra paradArecchA kI pUrti hotI hai, va striyoM kI vyabhicAra se kaise rakSA ho sakatI hai, Adi viSayoM kA yahAM vistArapUrvaka varNana hai| chaThe prakaraNa ko "vaizika" kahA gayA hai| isameM 6 adhyAya va 12 prakaraNa haiN| vezyAoM ke carita tathA unase samAgama ke upAyoM kA varNana hI isa adhikaraNa kA pramukha viSaya hai| kAmasUtrakAra ne vezyAgamana ko durvyasana mAnA hai| 7 veM adhikaraNa kI saMjJA "aupaniSadika" hai| isameM 2 adhyAya va 6 prakaraNa haiM tathA taMtra, maMtra, auSadhi yaMtra Adi ke dvArA nAyaka-nAyikAoM ko vazIbhUta karane kI vidhiyAM dI gaI haiN| rUpa lAvaNya ko baDhAne ke upAya, naSTarAga kI punaHprApti tathA vAjIkaraNa ke prayoga kI vidhi bhI isameM varNita hai| aupaniSadika kA artha "ToTakA" (TonA) hotA hai| prastuta graMtha meM kula 7 adhikaraNa 36 adhyAya 64 prakaraNa va 1250 sUtra (zloka) haiN| isameM batAyA gayA hai ki isa zAstra kA pravacana sarva prathama brahmA ne kiyA thA jise naMdI ne eka sahasra adhyAyoM meM vibhAjita kiyaa| usane apanI ora se koI ghaTAva nahIM kiyaa| phira zvetaketu ne naMdI ke kAmazAstra ko saMpAdita kara usakA saMkSiptIkaraNa kiyaa| prastuta kAmasUtra meM maithuna kA carama sukha 3 prakAra kA mAnA gayA hai- (1) saMbhoga, saMtAnotpatti, jananendriya tathA kAmasaMbaMdhI samasyAoM ke prati Adarzamaya bhaav| (2) manuSya jAti kA uttaradAyitva / (3) apane sahacara yA sahacarI ke prati ucca bhAva, anurAga, zraddhA aura hitakAmanA / vAtsyAyana ne isameM dharma, artha va kAma tInoM kI vyAkhyA kI hai| isa graMtha meM vaivAhika jIvana ko sukhI banAne ke liye tathA premI-premikAoM ke paraspara kalaha, anabana, saMbaMdha viccheda, gupta vyabhicAra, vezyAvRtti nArI apaharaNa tathA aprAkRtika vyabhicAroM Adi ke duSpariNAmoM kA varNana kara adhyetA ko zikSA dI gaI hai, jisase vaha apane jIvana ko sukhI banA sake / prastuta "kAmasUtra" ke AdhAra para saMskRta meM aneka graMthoM kI racanA huI hai| inake praNetAoM ne "kAmasUtra " ke katipaya viSayoM ko lekara svataMtra rUpa se apane graMthoM kI racanA kI hai jina para prastuta "kAmasUtra" ke kartA vAtsyAyana kA prabhAva spaSTatayA parilakSita hotA hai| koka paMDita ne "ratirahasya", bhikSu padmazrI ne "nAgarasarvasva" tathA jyotirIzvara ne "paMcAsAyaka" nAmaka graMtha likhe haiN| isake AdhAra para "anaMgaraMga", "kokasAra", "kAmaratna" Adi graMthoM kA bhI praNayana huA hai| prastuta graMtha kI hiMdI vyAkhyAeM bhI prakAzita ho cukI haiN| vAdakutUhalam mImAMsAzAstra / - www.kobatirth.org C 326 saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa le. bhAskararAya / I. 18 vIM zatI viSaya vAdacUDAmaNi le. kRSNamitra (kRSNAcArya) vAdanyAya le. dharmakIrti / I. 7 vIM shtii| vAda viSaya para dArzanika racanA | vAdapariccheda le. rudrarAma / - vAdabhayaMkara le. - vijJAnezvara ke anuyaayii| I. 11 vIM zatI / vAdavidhi - le. vasubandhu / prAmANika racanA / isakA ullekha zAntarakSita ne dharmakIrti ke vAdanyAya kI vyAkhyA meM aneka bAra kiyA hai| vAcaspati mizra ne apanI nyAyavArtika tAtparyaTIkA meM isa para pUrNa prakAza DAlA hai| yaha racanA pratyakSa, anumAnAdi pramANoM ke lakSaNoM se saMvalita hai| dharmakIrti ke samAna kevala nigraha sthAna kA hI varNana nahIM hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAdasudhAkarale kRSNamitra (kRSNAcArya) jammU meM surakSita / vAdAvalI (vedAMta khAdAvalI) le. jayatIrtha / mAdhva-mata kI guru paraMparA meM 6 veM guru / dvaita tarka kI dizA tathA svarUpa kA nirdezaka graMtha / isameM advaita vedAMta ke mithyAtva - siddhAMta kA vistRta tathA prabala khaMDana hai| vitsukha kA to nAmanirdezapUrvaka khaMDana kiyA gayA hai| isa graMtha se dvaita - darzana kI zAstrIya maryAdA kI pratiSThA vRddhiMgata huI aura Age ke dArzanikoM ke liye samucita mArgadarzana kiyA gayA hai| vAdirAjavRttaratnasaMgraha le. rghunaath| isa kAvya meM vijayanagara sAmrAjya ke antima dinoM meM hue karnATakIya mahAkavi vAdirAja kA caritra varNana hai| isa vAdirAja ne aneka kAvya likhe haiN| (ve saba mudrita haiM) unake nAma (1) rukmiNIzavijayam, (2) sarasabhAratIvilAsam, (3) tIrthaprabandhaH ( 4 ) ekIbhAvastotram, (5) dazAvatArastuti: aadi| vAdivinoda le. zaMkara mizra / I. 15 vIM zatI / vAmezvara paMcAgam vizvasAratattvAntargata zloka 650 1 vAmakezvarImataTippanam vismRti ho jAne ke bhaya yA AzaMkA se vAmakezvarImata para yaha TippaNI likhI gayI hai jo 5 paTaloM taka hai| viSaya- tripurAprayoga mudrApaTala, bIjatrayasAdhana, tripurAhomavidhi i. vAmakezvarIstuti-nyAsa-pUjAvidhi (1) vAmakezvarI stutiisake kartA mahArAjAdhirAja vidyAdhara cakravartI vatsarAja mAne jAte haiM (2) nyAsavidhi / (3) pUjAvidhi / vAmakezvaratantram bhairava-bhairavI saMvAdarUpa / isake nityASoDazikArNava aura yoginIhRdaya nAmaka do bhAga haiN| yoginIhradaya para puNyAnanda ziSya amRtAnandanAtha kI (dIpikA) TIkA hai| yaha priMsa oNpha velsa sarasvatI bhavana sIrIja se pRthak ( dIpikA ke sAtha) chapa cukA hai| nityASoDazikArNava bhI bhAskararAya kI TIkA ke sAtha AnandAzrama saM. sIrIja meM chapa gayA hai| isameM cakrasaMketa, mantrasaMketa, pUjAsaMketa, abhiSeka, pUrNAbhiSeka, yantra Adi vividha viSayoM kA kathana hai / For Private and Personal Use Only -
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vAmakezvaratantra TippaNI - TippaNI kA nAma hai artharatnAvalI, aura lekhaka haiM, vidyaannd| zloka 1600 / vAmakezvara-tantra-darpaNaH - le.- vidyAnandanAtha / vAmakezvara tantra TIkA - le.- mukundlaal| vAmakezvara tantra TIkA - le. - sdaannd| vAmakezvara tantra vivaraNam - le.- jayadratha / zloka- 725 / vAmanakArikA - svAdiragRhyasUtra para AdhArita eka zlokabaddha vizAla grNth| vAmanapurANam - aThAraha mahApurANoM meM se paraMparAnusAra 14 vAM puraann| pulastya RSi ne yaha sarva prathama nArada ko sunaayaa| bAda meM nArada ne naimiSAraNya meM anya RSiyoM ko sunaayaa| vidvAnoM ke matAnusAra isakA nirmANakAla i.sa. 100-200 varSa rahA hogA kintu DaoN. vAsudevazaraNa agravAla isakA nirmANa kAla i.sa. sAtavIM zatI mAnate haiN| unake matAnusAra harSavardhana ke kAla deza ke vibhinna sampradAyoM kI sthiti kA varNana tathA guptakAlIna bhaugolika va dhArmika sthiti evaM sAmAjika rIti-rivAjoM kA isa purANa meM vizeSa vivecana kiyA gayA hai| isakI racanA prAyaH kurukSetra ke pradeza meM huI hogI kyoMki isameM usa pradeza ke aneka tIrtha-sthaloM kI mahattA bhI batAI gaI hai| prastuta purANa meM 10 sahasra zloka evaM 92 adhyAya haiM, tathA pUrva va uttara bhAga ke nAma se do vibhAga kiye gae hai| isa purANa meM 4 saMhitAe haiM : mAhezvarI saMhitA, bhAgavatI saMhitA, saurI saMhitA aura gANezvarI sNhitaa| isakA prAraMbha vAmanAvatAra se hotA hai, tathA kaI adhyAyoM meM viSNu ke anya avatAroM kA varNana hai| viSNuparaka purANa hote hue bhI isameM sAmpradAyika saMkIrNatA nahIM hai| isI liye viSNu kI avatAra gAthA ke atirikta isameM ziva-mAhAtmya, zaivatIrtha, umA-ziva vivAha, gaNeza kA janma tathA kArtikeya kI utpatti kI kathAeM dI gaI hai| isa purANa meM varNita ziva-pArvatI AkhyAna kA "kumArasaMbhava" ke sAtha vismayajanaka sAmya hai, ataHkucha vidvAnoM kA kahanA hai ki kAlidAsa ke kumArasaMbhava se prabhAvita hone ke kAraNa isakA racanAkAla kAlidAsottara yuga hai| veMkaTezvara presa se prakAzita prati meM nAradapurANokta viSayoM kI pUrNa saMgati nahIM diikhtii| pUrvArdha ke viSaya to pUrNataH mila jAte haiM, kintu uttarArdha kI 4 saMhitAeM isa prati meM nahIM haiN| ina saMhitAoM kI zlokasaMkhyA 4 sahasra hai| prastuta purANa kI viSaya sUci isa prakAra hai :- kUrmakalpa ke vRttAMta kA varNana, brahmAjI ke zirazcheda kI kathA, kapAla-mocana-AkhyAna, dakSa-yajJa-vidhvaMsa, madana-dahana, prahlAda-nArAyaNa yuddha, devAsura saMgrAma, sukezI tathA sUrya kI kathA, kAmyavrata kA varNana, durgAcaritra, tapatIcaritra, kurukSetra kA varNana, pArvatI kI kathA, janma va vivAha, kauzikI upAkhyAna, kumAracarita, aMdhaka-vadha, sAMdhyopAkhyAna, jAbAlicarita, aMdhaka evaM zaMkara kA yuddha, rAjA bali kI kathA, lakSmIcaritra, trivikrama caritra, prahlAda kI tIrthayAtrA, dhuMdhu-carita, pretopAkhyAna, nakSatrapuruSa kI kathA, zrIdAmAcarita- uttarabhAga-mAhezvarI saMhitA, zrIkRSNa va unake bhaktoM kA critr| bhAgavatI saMhitA- jagadaMbA ke avatAra kI kthaa| saurI saMhitA- sUrya kI pApanAzaka mahimA kA varNana / gANezvarI saMhitA- ziva evaM gaNeza kA caritra / vAmanazatakam - mUla telagu kAvya kA anuvaad| anuvAdakaciTTIguDura vrdaacaariyr| vAmAcAramatakhaNDanam - le.-bhaDopanAmaka kaashiinaathbhtttt| pitA jayarAma bhtttt| zloka- 206 | viSaya- dvijoM ke kie vAmAcAra kadApi pAlanIya nahIM hai, apitu zUdroM ko hI isakA pAlana karanA cAhiye, yaha siddha karane ke lie Akara graMthoM ke pramANa vacana isameM uddhRta kiye gaye haiN| vAmAcArasiddhAnta- le.-mheshvraacaary| pitA- vishveshvr| viSayakuladharmoM ke anabhijJa ziSya ke lie kuladharma-paddhati pradarzita kI gaI hai| vAmAcAra-siddhAntasaMgraha - le.-brhmaanndnaath| bhaDopanAmaka kAzInAtha ne vAmAcAramatakhaNDana nAma kA jo graMtha vAmAcAra khaNDana ke viSaya meM likhA hai, usakA khaNDana karate hue vAmAcAra-siddhAnta kI puSTi isameM kI gaI hai| vAyupurANam - kucha vidvAn isakI gaNanA aThAraha mahApurANoM meM nahIM krte| viSNupurANa meM dI gaI purANoM kI sUcI ke anusAra isakA cauthA kramAMka hai, jaba ki kucha vidvAnoM ke anusAra zivapurANa kA kramAMka cauthA hai| matabhedoM ke bAvajUda yaha nirvivAda hai ki ziva tathA vAyu donoM purANa alaga haiM tathA donoM ke pratipAdya viSaya bhI alaga haiN| vAyu dvArA kathana kiye jAne ke kAraNa isakA nAma vAyupurANa paDA kintu zaivatattvoM kA pratipAdana hone se isakA antarbhAva zaiva purANoM meM hotA hai| isameM 24 hajAra zloka haiN| vAyupurANa kA ullekha "dvAdaza sAhasrI saMhitA" ke rUpa meM bhI kiyA gayA hai| tAtparya yahI hai ki mUla graMtha meM 12 hajAra zloka rahe hoMge aura bAda meM aneka adhyAya isameM joDe gye| isameM 112 adhyAya cAra khaMDoM meM vibhAjita haiM jinheM (1) prakriyA (2) anuSaMga (3) upoddhAta va (4) upasaMhAra-pAda kahate haiN| anya purANoM kI bhAMti isameM bhI sRSTi krama ke vistArapUrvaka varNana ke pazcAt bhaugolika varNana hai, jinameM jaMbU dvIpa kA vizeSa rUpa se vivaraNa tathA anya dvIpoM kA kathana kiyA gayA hai| tadanaMtara aneka adhyAyoM meM khagola, yuga, RSi, tIrtha tathA yajJa ityAdi viSayoM kA varNana hai| isake 60 veM adhyAya meM veda kI zAkhAoM kA vivaraNa hai, aura 86 va 87 veM adhyAyoM meM saMgIta kA vizada vivecana kiyA gayA hai| isameM kaI rAjAoM ke vaMzoM kA varNana hai tathA prajApati vaMza-varNana, kazyapIya, prajAsarga va RSivaMzoM ke aMtargata prAcIna bAhya vaMzoM kA itihAsa diyA gayA hai| isake saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/327 For Private and Personal Use Only
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 99 veM adhyAya meM prAcIna rAjAoM kI vistRta vaMzAvaliyAM prastuta kI gaI haiN| isa purANa ke aneka adhyAyoM meM zrAddha kA bhI varNana kiyA gayA hai, tathA aMta meM pralaya kA varNana hai / "vAyupurANa" kA mukhya pratipAdya hai ziva bhakti va usakI mahattA kA nidarzana / isake sAre AkhyAna bhI ziva bhaktiparaka haiN| yaha ziva bhaktipradhAna purANa hote hue bhI kaTTaratA rahita hai, va isameM anya devatAoM kA bhI varNana kiyA gayA hai tathA adhyAoM meM viSNu va unake avatAroM kI bhI gAthA prastuta kI gaI hai| isake 11 veM se 15 veM adhyAyoM meM yogika prakriyA kA vistArapUrvaka varNana hai, tathA ziva ke dhyAna meM lIna yogiyoM dvArA ziva loka kI prApti kA ullekha karate hue isakI samApti kI gaI hai| racanA kauzala kI viziSTatA, sarga, pratisarga, vaMza, manvaMtara va vaMzAnucarita ke samAveza ke kAraNa isa purANa kI mahanIyatA asaMdigdha hai| isa purANa ke 104 veM se 112 veM adhyAyoM meM viSNu bhakti va vaiSNava mata kA puSTikaraNa hai, jo prakSipta mAnA jAtA hai| aisA pratIta hotA hai ki kisI vaiSNava bhakta ne ise pIche se jor3a diyA hai| isake 104 veM adhyAya meM bhagavAn zrIkRSNa kI lalita lIlA kA gAna kiyA gayA hai jisameM rAdhA kA nAmollekha hai| isake aMtima 8 adhyAyoM ( 105-112) meM gayA kA vistArapUrvaka mAhAtmya pratipAdana hai, tathA usake tIrthadevatA " gadAdhara" nAmaka viSNu hI batAye gaye haiM / prastuta purANa ke 4 bhAgoM kI adhyAya saMkhyA isa prakAra hai- prakriyApAda 1-6, upodghAtapAda 7-64, anuSaMgapAda 65-99, tathA upasaMhArapAda 100-112 / isa purANa kI lokapriyatA, bANabhaTTa ke samaya taka lakSaNIya ho cukI thii| bANa ne apanI "kAdaMbarI" meM isakA ullekha kiyA hai(purANe vAyupralapitam) zaMkarAcArya ke "brahmasUtrabhASya" meM bhI isakA ullekha hai| (1/3/28, 1/3/30) tathA usameM "vAyupurANa" ke zloka uddhRta haiM ( 8/32, 33 ) / "mahAbhArata ke vanaparva meM bhI "vAyupurANa" kA spaSTa nirdeza hai (191/16 ) | isase prastuta purANa kI prAcInatA siddha hotI hai| kintu DaoN. bhAMDArakara ke matAnusAra isa purANa kA kAla i.sa. 300 ke lagabhaga rahA hogA kyoMki isameM samudragupta ke kAla meM tatkAlIna gupta rAjya kI prAraMbhika sImAoM kA varNana hai| usake vistAra kA itihAsa isameM nahIM hai| vArANasIdarpaNa le sundara pitA / vArANasIzatakam le bAnezvara viSaya kAzI kSetra kA rAghava / - - - stavana / vArAyaNIya zAkhA (kRSNa yajurvedIya) caraNavyUha meM vArAyaNI nAma milatA hai kintu isa viSaya meM aura kucha jJAta nhiiN| kadAcit cArAyaNIya se hI yaha nAma bana gayA ho| vArAhagRhyam gAyakavADa sIrIja meM 21 khaNDoM meM prakAzita / viSaya- jAtakarma, nAmakaraNa se pusaMvana taka ke saMskAra evaM www.kobatirth.org 328 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa -- vaizvadeva tathA pAkayajJa / F vArAha gRhyasUtram - yajurveda kI maitrAyaNI zAkhA kI vArAha nAmaka upazAkhA ke sUtra / inameM lagabhaga Adhe gRhyasaMskAroM kA varNana hai| ina sUtroM ke anusAra saMskAra grahaNa karane vAle loga mahArASTra ke dhuliyA jile me pAye jAte haiN| ye sUtra mAnava va kAThaka gRhyasUtroM se liye gaye haiN| DaoN. raghuvIra ne inheM saMpAdita kara prakAzita kiyA hai| DaoN. rolaeNNDa ne inakA phrenca bhASA meM anuvAda kiyA hai| vArAha zAkhA (kRSNa yajurvedIya) va gRhyasUtra mudrita huA hai| vArAha - zrautasUtram - yajurveda kI maitrAyaNI zAkhA ke zrauta sUtra / mAnava zrautasUtroM se inakI kAphI samAnatA hai / i.sa. 1933 meM DaoN. raghuvIra va DaoN. kalAnda ne ina sUtroM ko sampAdita kara prakAzita kiyaa| inameM zrauta yajJoM kA byorevAra vivaraNa diyA gayA hai| isa zAkhA kA zrauta Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vArAhItantra (1) kAlikANDabhairava saMvAdarUpa 36 paTaloM meM pUrNa / yaha tantra dakSiNAmnAya se saMbaddha hai / viSayavArAhI, mahAkAlI Adi devI devatAoM ke dhyAna, japa, pUjana, homa, Asana, sAdhana i. / (2) mUlabhUta tantroM meM anyatama hai| 50 paTaloM meM pUrNa / zloka - 2545 / viSaya- Agama, yAmala, kalpa aura tantroM kI saMkhyA aura unake avAntara bheda, pratyeka kI zlokasaMkhyA, Agama, yAmala, kalpa aura tantroM ke lakSaNa, dIkSAvidhi, akaDamahara cakra, kaulacakra, bhinna-bhinna devatAoM ke maMtra jApa, kaliyuga meM zaktimantra meM praNava Adi jor3ane kA niyama, mantroM kI bAlya, yauvana Adi avasthAoM kA nirUpaNa, gRhastha aura yatiyoM ke lie mantroM kI vizeSa vyavasthA, upAMzu aura mAnasa ke bheda se japa ke do prakAra, japavidhi, stotra Adi ke pATha kI vidhi, vividha deva-deviyoM kI pUjA ke mantra, nyAsa, stotra Adi, pITha aura upapIThoM ke mAhAtmya / (3) zrIkRSNa - rAdhikA saMvAda ruup| zloka - 500 paTala 8 / viSaya- zrIkRSNa se rAdhA ke gopakulavAsa Adi ke viSaya meM vividha prazna aura unakA uttara, brahmazilA brahmaliMga Adi kA tattvakathana, siddhi ke sthAna Adi vizeSa rUpa se nirNaya, paMca kuNDoM se yukta sthAna Adi kA kathana, caMdrazekhara, mahAdeva kI avasthA Adi kA nirUpaNa, campakAraNya Adi kA varNana. caNDIstotra kA ekAvRtti pATha Adi kA kathana / vArAhIsahasranAma - le. uDDAmara tantra ke antrgt| zloka- 114 vArtikapATha le. kAtyAyana / viSaya-vyAkaraNa / le. yatIza / Tekacandra ke putra / 1785 I. meM vArtikasAra likhita / vArSagaNya zAkhA (sAmavedIya) isa zAkhA kI saMhitA aura brAhmaNa kabhI avazya rahe hoNge| sAMkhyazAstra ke pravartakoM For Private and Personal Use Only -
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM bhI vArSagaNya nAmaka prasiddha AcArya the| sAMkhyakAra vArSagaNya aura sAmasaMhitAkAra vArSagaNya eka the athavA bhinna yaha gaveSaNA kA viSaya hai| vAlmIkazAkhA - taittirIya prAtizAkhya ke (5-36) mahiSeya TIkAkAra ne isakA nirdeza kiyA hai| isa nAma kI koI vedazAkhA mAnI jAtI hai jo Aja upalabdha nahIM hai| vAlmIkicaritam -le.- raghunAtha naayk| taMjaura ke nivaasii| vAlmIki ke caritra para AdhArita yaha ekameva kAvya saMskRta / sAhitya meM vidyamAna hai| vAlmIkirAmAyaNam - (dekhie- rAmAyaNa) vAlmIkisaMvardhanam (rUpaka)- le.-vizvezvara vidyAbhUSaNa (I. 20 vIM zatI) "rUpakamaMjarI graMthamAlA" meM san 1966 meM kalakattA se prkaashit| AkAzavANI se bhI prasArita / aNksNkhyaa-paaNc| sAMskRtika mahattA kI carcA se priplut|| prakRti varNana, nRtya, gItAdi se bhrpuur| kathAsAra- "dasyu" / ratnAkara ko brahmA pUchate haiM ki "tumhArI dasyutA ke pApa meM kauna bhAgI bnegaa|" kuTumbIjanoM se yaha jAnakara ki pApa kA bhAgI koI nahIM, sabhI kevala sampatti meM hI bhAgI banate haiM, vaha virakta hokara tapazcaraNa meM lIna hotA hai| anta meM usI ke dvArA rAmAyaNa likhA jAtA hai aura "vAlmIki" ke nAma se vaha suvikhyAta hotA hai| 2) vAlmIkihRdayam- le. kAMcIvavaram ke AtreyagotrI ahobila maThAdhIza (kra. 6) parAkuMza ke shissy| i. 16 vIM shtii| isake ziSya brahmavidyAdhvarINa ne kucha padyoM para "virodha- bhaMjanI" TIkA likhI hai| vAlmIkIya-bhAvapradIpa (prabandha) - le.- anantAcArya / prtivaadibhyNkr-mtthaadhipti| vAlmIki rAmAyaNa ke AdhyAtmika bhAva kA pratipAdana kiyA hai| vAsanAbhASyam (TIkAgraMtha)- le.- bhaaskraacaary| I. 12-13 vIM shtii| vAsanAvArtikam (vAsanAkalpalatA) - le.- nRsiNh| I. 16 vIM shtii| vAsantikApariNayam (nATaka) - le.- zaThakopa yti| I. 16 vIM shtii| isame ahobila narasiMha ke sAtha vAsantikA nAmaka vanadevI kA vivAha pAMca aMkoM meM varNita hai| san 1892 meM maisUra se prakAzita / vAsantikAsvapna - mUla zeksapiyara kA miDa samara nAiTas ddriim| anuvAdakartA- Ara. kRSNammAcArya / vAsarasarasvatI-suprabhAtam - le.- zrIbhASyam vijysaarthi| varaMgala (AMdha) ke mahAvidyAlaya meM saMskRta praadhyaapk| isa stotra meM AMdha kI prasiddha devatA vAsarasarasvatI kA prabodhana "brahmANi vAsarasarasvatI suprabhAtam" isa pratizloka aMtima paMkti ke sAtha stavana kiyA hai| isa kavi ke bhAratabhAratI aura bhAratI-suprabhAtam nAma do khaNDakAvya sudhAlaharI nAmaka saMskRta kAvyasaMgraha meM prasiddha hue haiN| vAsavadattA - le.- subandhu / isakA kAla anumAna se 8 vIM zatI kA uttarArdha mAnA jAtA hai| isakI kathA vatsarAja udayana tathA mahAcaNDasena kI kanyA vAsavadattA kI kathA se bhinna hai| rAjA cintAmaNi kA putra kandarpaketu svapna meM eka kanyA ko dekhakara usake prema meM paDatA hai| apane mitra makaranda ke sAtha vaha usakI khoja meM nikalatA hai| rAste meM totA-dampatI kI bAtoM se use eka rAjakanyA svapradRSTa rAjakumAra ke prati prema se vyAkula hone kI bAta jJAta hotI hai| vaha vahAM pahuMcakara, vAsavadattA ke vivAha pUrva hI donoM bhAga nikalate hai| use khojane vAle kirAtasainya kA Apasa meM yuddha hone se vahAM ke muni, isa gaDabaDI ke mUla kAraNa vAsavadattA ko zApa dekara putalA banAte haiN| kandarpaketu usakI khoja meM muni ke Azrama meM AtA hai tathA vAsavadattA ke samAna rUpa kA putalA dekhakara use AliMgana detA hai| vAsavadattA jIvita ho uThatI hai aura donoM kA milana hotA hai| subandhu kI prazaMsA maMkhaka, rAjazekhara, vAmana bhaTTabANa Adi ne anantara kAla meM kI hai| vakroktimArga meM usake jaisA naipuNya kevala bANabhaTTa tathA vAkpatirAja ne hI pradarzita kiyA hai| bhASA meM zabdagarimA, saMvAdacAturI Adi ke pradarzana meM subandhu ko kathAvistAra tathA usakI maulikatA gauNa lagate haiN| anuprAsa, zleSa Adi kA prabhUta mAtrA meM prayoga hote hue bhI pAThaka ko gItamAdhurI kI anubhUti hotI hai| subaMdhu kA anyAnya zAstroM tathA vizeSataH vyAkaraNa se pUrNa paricaya racanA se jJAta hotA hai| vAsavadattA ke TIkAkAra - (1) jagaddhara, (2) trivikrama, (3) timmayasUri, (4) rAmadeva mizra, (5) siddhacandragaNi, (6) narasiMha sena, (7) nArAyaNa aura zRMgAragupta, / vAsavIpArAzarIyam (rUpaka) - le.- narasiMhAcArya svAmI (janma-1842 IsavI) vijayanagara se san 1902 meM telagu lipi meM prakAzita / aMkasaMkhyA-bAraha / prathama abhinaya vijayanagara meM gajapatinAtha kI upasthiti meN| dhrmprcaaraatmk| jaina, bauddha, cArvAka Adi ke AkhyAnoM meM sAmpradAyika udbodhanoM kI lambI crcaaeN| prAkRta kA abhaav| dUdha pilAtI mAtA, naukAvahana i. asAdhAraNa sNvidhaan| zRMgAra kahIM kahIM azlIlatA ko chUtA hai| kathAsAra- akAla kI sthiti meM sabhI brAhmaNa gautama dvArA ArSa kRSi se utpanna bhojana karate rhe| brAhmaNoM kI anupasthiti meM gRhasthoM ke yajJakRtya banda ho jAte haiN| devatAoM ko havirbhAga nahIM miltaa| ve mAyAbala se eka gAya gautama ke kheta meM bhejate hai, jise hAMkane para vaha mara jAtI hai| gautama govadha ke pApI banate haiM, brAhmaNa unheM choDa cale jAte haiN| ataH gautama devatAoM ko zApa dete haiN| isa saMkaTa saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 329 For Private and Personal Use Only
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir se bacane hetu svayaM viSNu parAzara ke putra bana avatAra lene kA nizciya karate haiN| dAzarAja kI kanyA vAsavI para parAzara lubdha hote haiM aura use vara dete haiM ki unake putra ko janma dekara vaha phira kanyA banakara cakravartI vara prApta kregii| vAsavI putra ko janma detI hai, aura kucha dina bAda AkAzavANI hotI hai ki parAzara tathA vAsavI ke putra vyAsa ne devatAoM ko gautama ke zApa se mukta kiyA hai| vAsavIpArAzarIyaprakaraNam- le.- muDambI veMkaTarAma nrsiNhaacaary| vAsiSThacaritam - le.- anntaacaary| prativAdi-bhayaMkara maTha ke adhipati / maMjubhASiNI meM kramazaH prkaashit| vAsiSThavaibhavam - le.- brahmazrI kpaaliishaastrii| lekhaka ke vidvAn guru yogI vAsiSTha gaNapatimuni kA Adhunika tantrAnusAra critr| vAsudeva-upaniSad - eka laghu gadya vaiSNava upaniSad jo sAmaveda se sambadhda mAnA jAtA hai| vAsudeva dvArA nArada ko batAye gaye isa upaniSad meM UrdhvapuMDra lagAne ke bAre meM jAnakArI dI gaI hai| isa sambandha meM eka maMtra isa prakAra hai gopIcaMdana pApaghna vissnnudehsmudbhv| cakrAMkita namastubhyaM dhAraNanmuktido bhava / / isa pItavarNa gopIcandana ke dhAraNa karane para mukti prApta hotI hai| gIpIcandana na milane para tulasI kI jaDoM ko pIsa kara miTTI va pAnI meM bhigokara Urdhva puMDa lagAne kA parAmarza bhI diyA gayA hai| vAsudevacaritam- le.- veNIdatta / vAstuprabaMdha- prAptisthAna- khelADIlAla saMskRta bukaDepo, kacauDI gallI, vaaraannsii| vAstumANikyaratnAkara - prAptisthAna- khelADIlAla saMskRta bukaDepo, kacauDI gallI, vaaraannsii| vAstumuktAvalI- hindI anuvAda sahita prakAzita / prAptisthAna-bhArgava pustakAlaya, gAyaghATa, vaaraannsii| vAstuyAgatattva - le.- raghunandana / vArANasI (san 1883) evaM kalakattA (1885) meM prakAzita / vAsturatnAkara - hindI anuvAdasahita prkaashit| prAptisthAnacaukhaMbA saMskRta sirIja, vaaraannsii| vAsturatnAvalI- hindI anuvAda sahita prakAzita / prAptisthAnacaukhaMbA saMskRta sirIja, vaaraannsii| vAsturAjavallabha - viSaya- zilpazAstra / I. 1881 meM gujarAta meM prkaashit| hindI anuvAda sahita vArANasI meM prakAzita / prAptisthAna- bhArgava pustakAlaya, gAyaghATa, vaaraannsii| vAstuvidyA- le.- vishvkrmaa| triveMdrama saMskRta sirIja dvArA san 1940 meM prkaashit| vAstuvedhaTIkA- le.- shriiknntthaacaary| shlok-700|| vAstuzAnti- zloka- 1100 / vaasnaavidhipryNt| vAstuzAnti- le.- rAmakRSNa / nArAyaNabhaTTa ke putra / AzvalAyanagRhya ke anusAra kamalAkarabhaTTa ke zAntiratna meM varNita / vAstuzAntiprayoga - shaaklokt| vAstuziromaNi - le.- shNkr| mAnanareMdra ke putra zyAmazAha ke Adeza se likhit| vAstusarvasvam - madrAsa ke zrI. vhI. rAmasvAmI zAstrI eNDa sansa dvArA telagu anuvAda sahita isakA prakAzana huA hai| vAstusAra - le.- sUtradhAra maMDana / prakAzaka- maganalAla karamacaMda, ahmdaabaad| vAstusarvasvasaMgraha - baMgalora meM san 1884 meM prakAzita / vAstusAraNI - hindI anuvAda sahita prkaashit| prAptisthAnacaukhaMbA saMskRta sIrija, vaaraannsii| vAstusAra-prakaraNam- viSaya-zilpazAstra / gujarAta meM prkaashit| vicakSaNA- san 1905 meM perambedUra (madrAsa) se isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isake sampAdaka the- ka, ka. zuddhasattva doddyaacaary| isa patrikA ke kevala do-tIna aMka hI prakAzita hue| vicAranirNaya - le.- gopAla nyAyapaMcAnana bhaTTAcArya / vicitrakarNikAvadAnam - 32 kathAoM kA sNgrh| ativicitra viSayasUcI tathA parivartita svruup| kucha kathAeM avadAnazataka se tathA anya vratAvadAna se lI gaI hai, yatra tatra bhraSTa tathA zuddha saMskRta gAthAeM hai kahIM to pAlibhASA kA bhI darzana vAsudevanandinIcampU - le.- gopAlakRSNa / vAsudevavijayam (mahAkAvya) - le.- vaasudev| keralIya kvi| isa mahAkAvya meM bhagavAn zrIkRSNa (vAsudeva) kA caritra varNita hai| yaha kAvya adhUrA prApta hai jisameM kevala 3 sarga hai| kavi ne pANini-sUtroM ke dRSTAMta prastuta kiye haiN| isa apUrNa mahAkAvya kI pUrti nArAyaNa nAmaka kavi ne "dhAtukAvya" likhakara kI hai| isake kathAnaka kA aMta kaMsa-vadha meM hotA hai| vAsudevI (yA prayogaratnamAlA)- muMbaI meM san 1884 I. meM prakAzita / viSaya- mUrtinirmANaprakAra, maNDapaprakAra, viSNupratiSThA, jalAdhivAsa, zAntihomaprayoga, nUtanapiNDikAsthApana, jIrNapiNDikA meM devasthApanaprayoga ityaadi| vAstucandrikA - 1. le.- krunnaashNkr| 2. le.- kRpaaraam| vAstutattvam - le.- gnnptishissy| san 1853 meM lAhaura meM prkaashit| vAstupUjanam - zloka- 100 / vAstupUjanapaddhati- 1. le.- yAjJikadeva / 2. le.- prmaacaary| vAstupradIpa - le.- vAsudeva / 330/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hotA hai| avadAna kRtiyAM kucha to mUla rUpa meM prakAzita hai| anya aneka cInI tathA tibbatI anuvAdoM se jJAta hotI hai| inameM sumAgadhAvadAna aisI hI Adarza racanA hai jisameM anAthapiMDada kI kanyA sumAgadhA kI kathA varNita hai| vijayavikrama (vyAyoga)- le.- kavirAja suury| I. 19 vIM . shtii| jayadratha-vadha kA kathAnaka isameM aMkita hai| vijayadevamAhAtmyam- le.- zrIvallabha paatthk| I. 17 vIM shtii| prastuta 21 sargo ke mahAkAvya meM kavi ne jainamuni vijayadeva sUri kA caritra varNana kiyA hai| vijayanagara-saMskRta-graMthamAlA - yaha patrikA rAmanagara (vArANasI) se prakAzita ho rahI hai| vijayapArijAtam (nATaka) - le.- harijIvana mizra / I. 17 vIM shtii| vijayapurakathA - le.- paaNddurNg| 19 vIM shtii| viSaya- bijApura ke yavana bAdazAhoM kA caritra / vijaya-prakAzam (kAvya) - le.- ma. ma. pramathanAtha tarkabhUSaNa (janma 1866) / vijayabalikalpa - zloka- 1075| viSaya- bhagavAn ziva ke lie bali dene kI vidhi| vijayavijayacampU -le.- vrajakAnta lakSmInArAyaNa / vijayavilAsa - le.- raamkRssnn| viSaya- zauca, snAna, saMdhyA, brahmayajJa, tithinirNaya, aadi| karka, harihara evaM gadAdhara ke bhASyoM para aadhaarit| vijayA -le.- zrImAnazarmA (san 1557-1607) sIradeva kRta paribhASAvRtti para ttiikaa| (2) le.- anantanArAyaNa mizra / I. 13 vIM shtii| vijayAkalpa - viSaya- vidyAdhiSThAtrI sarasvatI devI, (jo durgAjI kI putrI kahI gaI hai) kI pUjA-arcA ke sAMgopAMga maMtra, japa, dhyAna aadi| vijayAyantrakalpa - AdipurANa se gRhIta / zloka - 360 / vijayAMkA (prekSaNaka) - le.- DaoN. veMkaTarAma rAghavan / kvInsa merI kaoNleja, madrAsa tathA saMskRta ekeDemI madrAsa meM abhinIta operaa| oNla iNDiyA reDiyo, madrAsa dvArA prsaarit| viSayakarNATaka ke zAsaka mahArAja candrAditya kI patnI vijayAMkA (sAtavIM zatI, uttarArdha) kA critrcitrnn| vijayinI-kAvya- le.- zrIzvara vidyAlaMkAra / kalakattA nivaasii| srgsNkhyaa-baarh| san 1902 meM prkaashit| viSaya- iMglaiNDa kI mahArAnI vikToriyA kA caritra / vijJapti - le. gosAI vitthtthlnaath| AdhyAtmika kAvya kI dRSTi se yaha eka nitAMta suMdara stotra hai| apane jyeSTha baMdhu ke go-loka-vAsa ke pazcAt gaddI ke uttarAdhikArI saMbaMdhI matabheda ke kAraNa, zrInAthajI kA DyoDhI-darzana, Apake liye baMda ho gyaa| taba dukhI hokara Apa pArasolI cale gae aura vahIM se nAthadvArA ke maMdira meM jharokhe kI ora dekhA karate the| isI viyoga-kAla meM Apane prastuta "vijJapti" kI racanA kI thii| vijJaptimAtratAsiddhi - le.-vasubandhu / viSaya- bauddhoM ke vijJAnavAda kI dArzanika smiikssaa| samprati isa ke do pATha upalabdha haiM(1) viMzikA (20 kArikAeM) jina para vasubandhu ne bhASya likhA hai, (2) trizikA (30 kArikAeM) jina para sthiramati ne bhASya likhA thaa| vhena sAMga kRta isakA cInI anuvAda upalabdha hai| isa para se rAhula sAMkRtyAyana ne aMzAnuvAda kiyA haiN| prA.esa. mukharjI kA AMglAnuvAda tathA DaoN. maheza tivArI kA sthiramatibhASyasahita hindI anuvAda prakAzita haiN| vijJaptimAtratAsiddhi-vyAkhyA- le.- dhrmpaal| Aryadeva kI racanA para bhASya / san 652 meM vhenasAMga ne cInI anuvAda kiyaa| yaha zUnyavAda se saMbaMdhita mahattvapUrNa racanA hai| vijJaptizatakam - le.- zrInivAsa zAstrI / I. 19 vIM shtii| vijJapriyA - le.- mahezvara nyaayaalNkaar| (I. 17 vIM shtii)| sAhityadarpaNa para ttiikaa| vijJAnacintAmaNi - 1888 meM paTTAmbI (malAbAra) se isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| saMpAdaka the punazeri nIlakaNTha shrmaa| isakA prakAzana mAsa meM tIna bAra huA karatA thaa| bAda meM isakA sAptAhika prakAzana hone lgaa| saMskRta-candrikA ke kaI aMkoM meM vijJAna-cintAmaNi ke sambandha meM sUcanAeM upalabdha hotI haiN| prAraMbha meM isakA prakAzana graMtha lipi meM hotA thaa| bAda meM devanAgarI lipi meM hone lgaa| isameM prAyaH sabhI prakAra ke samAcAroM ke alAvA ucca koTi kA sAhitya prakAzita huA karatA thaa| kerala mahArAjA se Arthika sahAyatA milane ke kAraNa isake sAmane dhanAbhAva kA saMkaTa kabhI upasthita nahIM huaa| vijJAnadIpikA - le.- pdmpaadaacaary| I. 8 vIM shtii| vijJAnabhairava (yA vijJAnabhaTTAraka)- rudrayAmala ke antargata / TIkAkAra- shivopaadhyaay| TIkA kA nAma- udyotasaMgraha / zloka14401 vijJAnalalitam - le.- hemaadri| viTarAjavijayam (bhANa)- le.- koccuNNi bhUpAlaka (janma, 1858) / tricUra ke maMgalodayam se prkaashit| viSaya- bUDhI vezyA se yuvA rasiyA kA hAsyapUrNa samAgama / viTavRttam -le.- saumdtti| viSaya- vezyA aura viTa kA vaiSayika sNbNdh| viThThalIyam - le.- puNDarIka viThThala / viSaya- (audIcya) (hiMdusthAnI) saMgIta kA vyavasthApana / vikaTanitambA - le.- DaoN. veMkaTarAma rAghavan / yaha prekSaNaka saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 331 For Private and Personal Use Only
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir madrAsa AkAzavANI se prasArita huA thaa| viSaya- AcArya govinda svAmI kI ziSyA, uccakoTika kavayitrI vikaTanitambA kA caritracitraNa, jisa meM usake nirakSara, prAkRtabhASI pati kA parihAsa kiyA hai| vikramacaritam (yA siMhAsana-dvAtriMzikA) -eka lokapriya kthaa-sNgrh| isake 3 saMskaraNa upalabdha hai|:- (1) kSemaMkara kA jaina- saMskaraNa, (2) dakSiNa bhAratIya pATha aura, (3) vararuci-racita kahA jAne vAlA baMgAla kA paatthaaNtr| isameM 32 siMhAsanoM yA 32 putaliyoM kI kahAnI hai| rAjA bhoja pRthvI meM gaDe hue mahArAja vikramAditya ke siMhAsana ko ukhADate haiM aura jyoMhI usa para baiThane kI taiyArI karate haiM tyoMhI battIsa putaliyA~ vikrama ke parAkrama kA varNana kara bhoja ko siMhAsana para baiThane se rokatI haiN| ve bhoja ko usa siMhAsana ke ayogya siddha karatI haiN| isa saMgraha meM vikrama kI udAratA va dAnazIlatA kA varNana hai| rAjA apanI vIratA se jo dhana prApta karatA thA, usameM se AdhA purohita ko dAna kara detA thaa| kSemaMkara vAle jaina saMskaraNa meM pratyeka gadyAtmaka kathA ke Adi va aMta meM padya diye gaye haiM, jinameM saMbaMdhita viSaya kA saMkSipta vivaraNa hai| isake eka anya pATha meM kevala padya prApta hote haiN| aMgreja vidvAn eDagarTana ne isakA saMpAdana kara ise romana akSaroM meM prakAzita karAyA thA, jo do bhAgoM meM samApta huA hai| isakA prakAzana hAravarDa orieMTala sIrIja se 1926 I. meM huA hai| prastuta kathA-saMgraha kA hiMdI anuvAda "siMhAsana battIsI" ke nAma se huA hai| caukhaMbA vidyAbhavana ne mUla saMgraha ko hiMdI anuvAda sahita prakAzita kiyA hai| vidvAnoM ne isakA racanA-kAla 14 vIM zatI se prAcIna nahIM mAnA hai| DaoN. harTala kI dRSTi meM jaina saMskaraNa mUla ke nikaTa tathA adhika prAmANika hai| dUsarI aura eDagarTana dakSiNI vacanikA ko hI adhika prAmANika va prAcInatara mAnate haiN| donoM meM hI hemAdri ke "dAnakhaMDa" kA vivaraNa rahane ke kAraNa, ise 13 vIM zatI ke bAda kI kRti mAnA gayA hai| vikrama-bhAratam- le.- zrIzvara vidyAlaMkAra (za. 19-20) kalakattA meM mudrit| vikramabhAratam- le.- rAjA zambhucandra rAya (za. 19, pUrvArdha) vikramAditya ke zAsana kA paurANika zailI meM varNana / prabhavAdikalpa tathA zaizavAdikalpa nAmaka vibhAgoM meM vibhAjita / vikramarAghavIyam - apane ko "nUtanakAlidAsa" kahane vAle kisI kavi kI yaha racanA hai| vikramasenacaMpU- le.- nArAyaNarAya / pitA- gaMgAdhara / I. 17-18 vIM shtii| prastuta caMpU-kAvya meM pratiSThiAnapura ke rAjA vikramasena kI kAlpanika kathA kA varNana hai| graMtha meM kavi ne apanA kucha paricaya bhI diyA hai| vikramAMkadevacaritam- le. kAzmIrIya kavi bilhnn| yaha eka prasiddha aitihAsika mahAkAvya hai| isameM 18 sarga haiM jinameM kavi ke azrayadAtA rAjA vikramAditya ke pUrvajoM ke zaurya va parAkrama kA varNana hai| cAlukyavaMzIya rAjA vikramAditya SaSTha, dakSiNa ke nRpati the| unakA samaya 1076 se 1127 ii.| aitihAsika ghaTanAoM ke nidarzana meM bilhaNa baDe jAgarUka rahe haiN| "vikramAMkadevacarita" meM vIrarasa kA prAdhAnya hai| katipaya sthaloM para zrRMgAra va karuNa rasa kA bhI suMdara rUpa upasthita huA haiN| isake prAraMbhika 7 soM meM mukhyataH aitihAsika sAmagrI bhArI paDI hai| 8 veM se 11 veM sarga taka rAjakumArI caMdaladevI kA nAyaka se pariNaya, praNaya-prasaMga, vasaMta RtU kA zrRMgArI citra, nAyikA kA rUpa-sauMdarya va kAmakeli Adi kA varNana hai| 12 veM, 13 veM aura 16 veM sarga meM jalakrIDA, mRgayA Adi varNita haiN| 14 veM sarga meM cauloM kI parAjaya tathA 18 veM sarga meM kavivaMza varNana va bhArata-yAtrA kA vRttAMta prastuta kiyA gayA hai| bilhaNa ne rAjAoM ke yaza ko phailAne aura apakIrti ke prasAraNa kA kAraNa kaviyoM ko mAnA hai: laMkApateH saMkucitaM yazo yat yat kIrtipAtraM raghurAjaputraH / sa sarva evAdikaveH prabhAvo na kopanIyA kavayaH kSitIndraiH / / isa mahAkAvya kA sarvaprathama prakAzana bUlhara dvArA 1875 I. meM huA thaa| phira hiMdI anuvAda sahita caukhaMbA vidyAbhavana se prakAzana huaa| vikramAzvasthAmIyam (vyAyoga)- le.- DaoN. nArAyaNarAva cilukurii| san 1938 meM prkaashit| aneka dRzya, chAyA tattva kA samAveza, nATyocita saMvAda, subodha bhaassaa| anantapura (karnATaka) kI prabhutva kalAzAlA ke adhyakSa kRSNamArya ke AdezAnusAra utsava divasa para abhinIta / kathAsAra- maraNAsanna duryodhana ko azvatthAmA bhIma kA kaTA huA sira dikhAtA hai, jisase duryodhana santuSTa hokara mara jAtA hai| kRpAcArya azvatthAmA ko batAte haiM ki vaha to kRtrima sira hai| vikramorvazIyam - le.-mahAkavi kaalidaas| pAMca aMkoM kA troTaka (uparUpaka kA eka prakAra) isake nAyaka-nAyikA, mAnavI va daivI donoM hI koTiyoM se saMbaddha haiN| isameM mahArAja pururavA evaM urvazI kI praNayakathA kA varNana hai| kailAza parvata se indra loka lauTate samaya pururavA ko jJAta hotA hai ki svarga kI apsarA urvazI ko kuberabhavana se Ate samaya kezI nAmaka daitya ne pakar3a liyA hai| pururavA usa daitya se urvazI kI muktatA karate haiM, aura usake adbhuta sauMdarya para mugdha ho jAte haiN| pururavA, urvazI ko usake saMbandhiyoM ko sauMpa kara apanI rAjadhAnI loTate haiM, aura urvazI viSayaka apanI bhAvanA apane mitra vidUSaka ko sUcita karate haiN| isI bIca bhUrjapatra para likhA huA urvazI kA eka premapatra pururavA ko milatA hai, jise paDha kara vaha AnaMdAtireka se bhara uThate haiN| phira rAjakIya pramadavana meM donoM kI bheMTa hotI hai| pazcAt bharata muni dvArA 332 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "lakSmI-svayaMvara" nATaka khelane kA Ayojana hotA hai, jisameM urvazI ko lakSmI kA abhinaya karanA hai| pramadavana meM hI, saMyogavaza, pururavA kI patnI rAnI auzInarI ko urvazI kA vaha premapatra mila jAtA hai aura vaha kupita hokara dAsI ke sAtha lauTa jAtI hai| nATaka meM abhinaya karate samaya urvazI pururavA ke prema meM magna ho jAtI hai aura usake muMha se puruSottama ke sthAna para, saMbhramavaza, 'pururavA' zabda nikala paDatA hai| isa para bharatamuni krodhita hokara urvazI ko svayaM-cyuti kA zApa dete hai| aura Adeza dete haiM ki jaba taka pururavA usake putra kA muMha na dekha le, taba taka use martyaloka meM hI rahanA pddegaa| idhara apanI rAjadhAnI ko lauTe pururavA, urvazI ke viraha meM vyAkala rahate haiN| urvazI martyaloka Akara paruravA kI virahadazA ko dekhatI hai| use apane prati usake aTUTa prema kI pratIti ho jAtI hai| taba urvazI kI sakhiyAM use pururavA ko sauMpa kara svargaloka ko lauTa jAtI haiN| urvazIpururavA ullAsapUrvaka jIvana bitAne lagate haiN| kucha kAloparAMta ve donoM gaMdhamAdana parvata para jAkara vihAra karane lagate haiN| eka dina maMdAkinI ke taTa para khelatI huI eka vidyAdhara kumArI ko pururavA dekhane lagatA hai| isase kupita hokara urvazI kArtikeya ke gaMdhamAdana udyAna meM calI jAtI hai| vahAM strI-praveza niSiddha thaa| yadi koI strI vahAM jAtI, to latA bana jAtI thii| ataH urvazI bhI vahAM jAkara latA bana gii| pururavA usake viyoga meM unmatta kI bhAMti vilApa karate hue nirjIva padArtho se urvazI kA patA pUchate phirate haiN| tabhI AkAzavANI dvArA nirdeza prApta hotA hai ki pururavA saMgamanIya maNi ko apane pAsa rakha kara latA banI huI urvazI kA AliMgana kare to urvazI use pUrvavat prApta ho jaaygii| pururavA vaisA hI karate haiN| donoM rAjadhAnI lauTa kara sukhapUrvaka rahane lagate hai| bahuta dinoM bAda eka vanavAsinI strI, eka alpavayaska yuvaka ke sAtha vahAM AtI hai aura usa yuvaka ko mahArAja pururavA kA putra ghoSita karatI hai| usI samaya urvazI kA zApa samApta ho jAtA hai, aura vaha svargaloka ko lauTa jAtI hai| urvazI ke viyoga meM pururavA vyathita hote haiM, aura putra ko abhiSikta kara, vana meM jAkara virakta jIvana bitAne kI socate haiN| tabhI nAradajI Ate haiM, aura unase yaha sUcanA milatI hai ki indra kI icchAnusAra urvazI jIvana paryaMta usakI patnI bana kara rhegii| mahAkavi kAlidAsa ne prastuta troTaka meM prAcIna vaidika kathA ko naye rUpa meM sajAyA hai| bharatamuni kA zApa urvazI kA latA meM parivartana tathA pururavA kA unmatta vilApa Adi kAlidAsa kI apanI kalpanA hai| prastuta troTaka meM vipralaMbha zrRMgAra kA varNana adhika hai, tathA isameM nArIsauMdarya kA atyaMta mohaka citra upasthita kiyA gayA hai| isameM 23 arthopakSepaka haiM jina meM 9 viSkaMbhaka, 3 pravezaka aura 19 cUlikAeM haiN| vikramorvazIya ke TIkAkAra- 1) kATayavema, 2) raMganAtha, 3) amayacaraNa, 4) rAmamaya, 5) tArAnAtha, 6) ema.Ara. kaale| vikrAntakauravam (nATaka) - le.- hstimll| pitaagoviNdbhtttt| jainAcArya I. 13 vIM shtii| aMkasaMkhyA- chaha / vikhyAtavijayam (nATaka) - le.- lakSmaNamANikya dev| I. 16 vIM shtii| aMkasaMkhyA- chaha / viSaya- arjuna kI karNa para vijaya tathA nakula kA kauravoM ke sAtha yuddh| vigrahavyAvartinI - le.- naagaarjun| tarkazAstra se saMbaMdhita rcnaa| zUnyavAda kA maNDana tathA virodhI yuktiyoM kA khaNDana / prathama 20 kArikAoM meM pUrvapakSa tathA antima 52 meM uttarapakSa varNita hai| vighnezajanmodayam (rUpaka) - le.- gaurIkAnta dvija kavisUrya / racanAkAla san 1799 / bhISmAcalezvara umAnanda ke Adeza se likhita / aMkiyA nATa pddhti| gIta saMskRta tathA asamI meN| saMskRta padya bhI asamI bhASA ke dulaDI, chabi, lachArI Adi chandoM meN| aMkasaMkhyA- tiin| kathAsAra- gaNezajanma para badhAI dene Aye zani gaNeza kI ora nahIM dekhte| pArvatI ke anurodha para dekhate haiM, to unakI dRSTi paDate hI bAlaka kA sira dhaDa se alaga hotA hai| nArAyaNa hAthI kA sira lagAkara bAlaka ko jIvita karate haiN| mAhiSmatI ke rAjA kArtavIryArjuna muni jamadagni se yuddha kara unheM mArate haiN| putra parazurAma badalA lene kI ThAnate haiN| zivajI se pAzupatAstra pAkara, ve kIrtavIrya ko mArate haiN| bAda meM zivadarzana ke lie Ane para unheM gaNeza rokate haiM parazurAma unake dAMta para parazu se prahAra kara use toDate hai| yaha dekha pArvatI kruddha hotI hai, parantu nArAyaNa sabako zAMta karate haiN| vidagdhamAdhavam (nATaka) - le.- ruupgosvaamii| racanA- sana 1532 meN| saMkSipta kathA- isa nATaka kI kathAvastu rAdhA aura kRSNa kI premalIlAoM kA varNana hai| prathama aMka meM kaMsa ke bhaya se rAdhA kA vivAha abhimanyu nAmaka gopa se kara diyA jAtA hai| abhimanyu rAdhA ko mathurA le jAnA cAhatA hai, isase paurNamAsI (nArada kI ziSyA) ciMtita ho jAtI hai| vaha nAMdImukhI ko kRSNa aura rAdhA meM paraspara premabhAva baDhAne ke lie niyukta karatI hai| dvitIya aMka meM kRSNa para Asakta rAdhA ko vizAkhA. kaSNa kA citrapaTa dikhAtI hai. jisase unakI dazA aura adhika kharAba ho jAtI hai| vizAkhA rAdhA se zrIkaSNa ke lie patra likhavAtI hai aura zrIkaSNa ko jAkara detI hai| tRtIya aMka meM varNita hai ki candrAvalI bhI kRSNa se prema karatI hai / vaha zrIkRSNa se gotraskhalana meM rAdhA kA nAma sunakara kruddha hotI hai, para zrIkRSNa use manA lete haiN| udhara rAdhA bhI candrAvalI aura kRSNa ke prema kI bAta jAna kara kRSNa se ruSTa hotI hai| caturtha aMka meM rAdhA kRSNa kI muralI chupA letI hai aura svayaM muralI bajAtI hai kintu usakI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 333 For Private and Personal Use Only
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sAsa jaTilA rAdhA se muralI chIna letI hai| para subala kii| kuvalayamAlA kA vivAha mRgAMkavarman se karanA cAhatI hai| caturAI se muralI kI punaH prApti hotI hai| paMcama aMka meM rAjA ne eka dina mRgAMkavarman ko usakI vAstavika sthiti vRndA aura subala kramazaH lalitA aura rAdhA kA veSa dhAraNa (laDakI) meM krIDA karate tathA praNaya- lekha paDhate hue dekhA, kara jaTilA ko dhokhA dekara rAdhA aura kRSNa kA milana aura usake sauMdarya para mohita ho gyaa| tIsare aMka meM rAjA, karAte haiN| SaSTha aMka meM abhimanyu rAdhA ko mathurA le jAne vidUSaka ke sAtha mRgAMkAvalI (mRgAMkavarman apane prAkRta strIveza ke lie paurNamAsI se AjJA mAMgane AtA hai| kintu paurNamAsI meM) se milA evaM usake sAtha premAlApa karate hue usa para kaMsa kA bhaya dikhA kara use roka letI hai| saptama aMka meM Asakta ho gyaa| caturtha aMka meM mahArAnI ne mUMgAkavarman ko rAdhA gaurItIrtha para jAtI hai| vahAM mAna karane para kRSNa strI apane prema kA pratidvaMdvI samajhakara, use strI-veSa meM susajjita veSa meM use manAte haiN| tabhI rAdhA ko DhUMDhate hue jaTilA aura kara usakA vivAha rAjA ke sAtha karA diyaa| mahArAnI ko abhimanyu strI veSadhArI kRSNa ko hI gaurI mAnate haiN| kRSNa apanI asaphalatA para bahuta bar3A AghAta pahuMcatA hai, aura bhI cAlAkI se abhimanyu ko usake aniSTa kI bAta batAkara, vaha bAdhya hokara kuvalayamAlA kA vivAha rAjA vidyAdhara ke nivAraNa kA upAya rAdhA dvArA vRndAvana meM hI rahakara gaurI sAtha karA detI hai| viddhazAlabhaMjikA ke TIkAkAra (1) pUjana karanA batAte haiN| abhimanyu ke cale jAne para paurNamAsI nArAyaNa, (2) ghanazyAma tathA usakI do patniyAM - kamalA kRSNa se sadA gokula meM rahakara rAdhA se vihAra karane kI aura sundarI, (3) satyavrata, (4) je. vidyAsAgara, (5) prArthanA karate haiN| vAsudeva, (6) krunnaakrshissy| vidagdha mAdhava meM kula sattAIsa arthopakSepaka haiN| inameM eka viddhazAlamaMjikA meM kula solaha arthopakSepaka haiN| inameM se viSkambhaka hai| anyavizeSa prAtinAyikA candrAvalI hai| kula ___eka viSkambhaka tIna pravezaka tathA bAraha cUlikAeM haiN| pAtrasaMkhyA- 19 / prathama prayoga kezitIrtha meM, khule AkAza vidyA - sana 1956 meM belagAva se paNDita varakheDI narasiMhAcArya vAle raMgamaMca pr| prathama prayoga ke sUtradhAra svayaM kavi the| tathA galagalI rAmAcArya ke sampAdakatva meM isa patrikA kA sAta aMkoM kA nATaka, jisameM vidagdha rAdhA kI striyoM tathA prakAzana prAraMbha huA jo tIna varSoM taka claa| yaha satyadhyAna vidUSakAdi ke saMvAdoM kA padyabhAga saMskRta meM, aura gadya bhAga vidyApITha kI mukhapatrikA thii| isameM stutiyAM, aSTaka, prAkRta meM haiN| mAsAvataraNikA, vimarza, mAdhvatattva viSayaka nibandhoM ke alAvA dvidagdha-mukha-maNDanam - le.- dhrmdaas| 10 vIM shtii| udbodhana, mahAtmAoM ke caritra, paurANika kathAeM, aitihAsika vidagdhamukhamaNDanavITikA - le.- gaurIkAnta saarvbhaum| ghaTanAeM Adi kA prakAzana hotA thaa| viduranIti - mahAbhArata ke udyogaparva ke ATha adhyAya (2) vArANasI se 1913 se prakAzita patrikA / (33-40) (muMbaI saMskaraNa meN)| gujarAtI presa dvArA mudrit| vidyAkalpasUtram - bhagavatparazurAma muni prokta / zloka- 1126 / viddhazAlabhaMjikA (nATikA) - le.- rAjazekhara / viSaya- zrIvidyAdIkSA pUjana Adi / isameM 4 aMka haiN| isakI racanA "mAlavikAgnimitra" , vidyAgaNezapaddhati- le.- prkaashaanndnaath| zloka- 400 / "ratnAvalI" va "svapravAsavadattam" ke AdhAra para huI hai| isameM vidyAdharanItizatakam - le.- vidyaadhrshaastrii| rAjakumAra vidyAdharamalla evaM mRgAMkAvalI aura kuvalayamAlA vidyAnanda- mahodayam - le.- vidyaannd| jainaacaary| I. 8-9 nAmaka do rAjakumAriyoM kI praNaya kathA kA varNana hai / prathama vIM shtii| aMka meM lATa deza ke rAjA caMdravarmA ne apane vidaSaka ko vidyApariNayam - le.-veda kvi| I. 17-18 vIM shtii| batAyA ki apanI putrI mRgAMkAvalI ko mRgAMkavarman nAmaka saraphojI prathama (1711-1728) ke samaya meM bhagavatI AnandavallI vidyAdhara putra ne svapna meM dekhA ki jaba vaha eka suMdarI ko ambA ke mahotsava ke avasara para abhiniit| aMkasaMkhyApakaDanA cAhatA hai to vaha motiyoM kI mAlA vahA choDa kara sAta / pratIka naattk| bhAvAtmaka pAtra / prAkRta ko sthAna nhiiN| bhAga jAtI hai| vidyAdhara kA maMtrI isa bAta ko jAnatA thA ki mRgAMkavarman laDakI hai aura jyotiSiyoM ne usake bAre meM kathAsAra- avidyA tathA usakI pravRtti, viSayavAsanA Adi bhaviSyavANI kI hai, ki jisake sAtha usakA vivAha hogA, sakhiyoM se jIva prabhAvita hai| jIva kA saciva hai cittazarmA / vaha cakravartI rAjA bnegaa| isI kAraNa usane mRgAMkavarman ko, vaha viveka ke sAtha jIva ko avidyA se mukta karane kI rAjA vidyAdhara ke nikaTa rkhaa| jisa samaya mRgAMkavarman rAjA yojanA banAtA hai| vaha jIva ko nivRtti se milAtA hai jo ke pAsa AyA,usane dekhA ki apanI preyasI viddhazAlabhajikA apanA AvAsa Anandamaya vedAraNya batAtI hai| jIva usase ke gale meM motiyoM kI mAlA DAla rahI hai rAjA ko mRgAMkavarman prabhAvita hotA hai| isase avidyA saMtapta hotI hai aura vaha kI sthiti kA patA nahIM thaa| dvitIya aMka meM kuMtalarAjakumArI, jIva ko bhakti, virakti, nivRtti Adi ke cakkara se chuDAne ke 334 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra uddezya se kAmyakriyA ko niyukta karatI hai| I yahAM jIva vidyA para lubdha ho jAtA hai| vittazarmA avidyA ko parAmarza detA hai ki vaha jIva kA piNDa na choDe / avidyA sakhiyoM ke sAtha jIva se milane vedAraNya meM pahuMcatI hai| vahAM dekhatI hai ki lokAyatika, bauddha siddhAnta vivasana somasiddhAnta, pAMcarAtra, kali, tAntrika zrI Adi sabhI jIva se hAra kara bhAga gaye haiN| phira vaha apanI sahAyatA ke lie SaDripuoM ko bulA letI hai| jIva unake vaza meM Ane lagatA hai paraMtu cittazarmA use saMbhAla letA hai| vaha avidyA ko parAmarza detA hai ki vaha kopabhavana meM mAna karatI baitthe| jIva yaha dekhakara socatA hai ki jaba avidyA nahIM prasanna hotI to vedAraNya hI caleM / vahAM cittazarmA use aSTAMga yoga kI mahimA batAtA hai| viveka aura moha meM yuddha hotA hai jisameM moha pakSa hAratA hai / phira puNDarIka bhavana meM vidyA ke vivAha kI taiyArI hotI hai| phira sAmba ziva kI upasthiti meM nididhyAsana vidyA kA kanyAdAna kara jIva-vidyA kA vivAha karAte haiN| yaha dekha avidyA nikala jAtI hai| lekhaka veda kavi ne yaha nATaka taMjaura ke AnaMdarAya makhI ko samarpita kiyA hai| ataH kucha loga AnaMdarAya ko hI isakA lekhaka mAnate haiN| www.kobatirth.org vidyApITham gurAvAlI ke viSaya meM 3 paricchedoM kA graMtha vidyAprakAzacikitsA - le. dhanvaMtari / vidyAmArtaNDa sana 1888 meM prayAga se jvAlAprasAda zarmA ke sampAdakatva meM isa patra kA prakAzana AraMbha huaa| isameM vyAkaraNa sambandhI zreSTha saMskRta graMthoM ke anuvAda prakAzita huA karate the| vidyAratnasUtram le gauDapAda / vidyAratnasUtradIpikA - le. vidyAraNyaM / zloka - 3801 | vidyArcanacandrikA le. nRsiMha Thakkura / zloka - 2000 1 vidyArNava le. pragalbhAcArya zrIzaMkarAcAryajI ke cAra ziSyoM meM anyatama viSNuzarmA ke ziSya / devabhUpAla kI prArthanA para nirmit| zloka 858 AzvAsa (adhyAya) 11 viSayabahuta sI zakti deviyoM kI pUjAvidhiyAM / vidyArNavataMtram - le. vidyAraNyapati / do bhAgoM meM vibhAjita / vidyArthI 1878 meM mAsika rUpa meM paTanA meM praarNbh| yaha patra 1880 ke bAda pAkSika ke rUpa meM udayapura se prakAzita hone lgaa| yaha prathama saMskRta meM thA / isakA uddezya " arasikeSu kavitvanivedanaM zirasi mA likha mA likha" thaa| kucha samaya pazcAt yaha patra zrInAthadvArA meM prakAzita kiyA jAne lagA aura antatogatvA hindI kI haricandracandrikA aura mohanacandrikA patrikAoM meM mila kara prakAzita hone lgaa| isakA prakAzana 1908 taka claa| - - isake sampAdaka the paNDita dAmodara zAstrI (1848-1909) 1 mukhya rUpa se isameM vidyArthiyoM kI AvazyakatAnukUla sAmagrI hotI thii| kucha aMkoM meM arvAcIna nATaka, gItikAvya Adi bhI prakAzita kiye gye| vidyArthividyotanam - le. bellamakoNDa rAmarAya / AMdhravAsI / vidyAvatI sana 1906 meM madrAsa se sI. dorAsvAmI ke sampAdakatva meM saMskRta aura telagu bhASA meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| yaha 1914 taka prakAzita huii| vidyA-vitta-vivAda le. ma.ma. haridAsa siddhAnta-vAgIza (1876-1961) I / - - 1 vidyA-zatakam le rajanIkAnta sAhityAcArya daza vidyAoM ke mAhAtmya para racita sphuTa zloka / vidyAsundaram le bhAratacandra rAya / I. 18 vIM zatI / vidyunmAlA (rUpaka) le. ko. lA. vyAsarAja shaastrii| sana 1955 meM vidyAsAgara prakAzanAlaya, rAjA aNNarAnalaipuram, madrAsa se prkaashit| aneka dRzyoM meM vibhAjita gItoM kA bAhulya / nATyocita laghumAtra saMvAda / vaidarbhI rIti / zrIvRtta, vidyunmAlA, rukmavatI Adi chandoM kA prayoga / kathAsAra - rAma ke rAjyAbhiSeka para maMtharA ke ukasAne para bhI kaikaiyI zAnta rahatI hai| taba bRhaspati vidyuAlA nAmaka pizAcinI dvArA kaikeyI ko bhar3akAte haiM, kyoMki rAkSasoM ke uccheda hetu rAma kA rAjyakArya meM vyasta rahanA unheM ucita nahIM lgtaa| anta meM vidyunmAlA se prabhAvita kaikeyI rAma ko vanavAsa bhijavAtI hai| vidyullatA ( meghadUta para TIkA ) vIM zatI (pUrvArdha) Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - vidyotpatti - zloka- 138 viSaya- kalikA, chinnamastA Adi vidyAoM kI utpatti / For Private and Personal Use Only le. - pUrNasarasvatI / I. 14 vidyodayam bharatapura (rAjasthAna) se prakAzita mAsika patrikA / prakAzana baMda / vidyodaya isa mAsika patrikA kA zubhAraMbha sana 1871 meM lAhora se huaa| isake sampAdaka hRSIkeza bhaTTAcArya. (1850-1913) the| isa patrikA ko paMjAba vizvavidyAlaya se anudAna milatA thA kintu anudAna banda hote hI isakI Arthika sthiti bigaDa gii| ataH isakA prakAzana 1887 se kalakattA meM hone lgaa| isa patrikA meM prAcIna aura arvAcIna granthoM, anuvAda, TIkAoM, nibandhoM Adi kA prakAzana hotA thA / bhaTTAcArya ne sAmAyika viSayoM para nibandha likhakara eka nUtana maulika praNAlI ko vikasita kiyaa| isameM vyaMgyAtmaka nibandhoM kA prAbalya rahatA thaa| 1883 ke bAda yaha patrikA hindI meM bhI prakAzita hone lgii| isameM prakAzita arvAcIna saMskRta sAhitya meM vinoda, vihArI kA kAdambarI nATaka (19-5), hAmaleTacaritam (1888), kokiladUtaM (1887), saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 335
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmamayavidyAbhUSaNa kA kavivilAsa-prahasana 1892,kalimAhAtmyaprahasana 1982, zivAjIcaritam -nATaka 1887, tathA zikhapurANam 1887 vizeSa ullekhanIya haiN| "vidyodaya" mAsika patrikA kA uddezya thA- "kevala saMskRta bhASAyAH bahulapracAra evAsya mukhyaprayojanamasti / na kevalaM saMskRta bhASAyAH kintu tadbhASAracitAnAM tattadarzanetihAsAdiviSayANAmaNi pracArazcAsya prayojanapakSe vrtte"| sana 1919 meM isakA prakAzana baMda huaa| 2. vidyopAstimahAnidhi- yaha zivarAmaprakAza kRta taMtrarAja kI bhinna TIkA hai| viSaya- pratiSThAnidhi, nAthapUjAnidhi, vidyAnityakramanidhi, saMkSepapUjAnidhi, mahAcakranidhi, naimittikanidhi, pUrvAbhiSeka nidhi, prakIrNanidhi ye isa vidyopAsti mahAnidhi meM nau upanidhiyAM haiN| vidyoddhAra kevala nAthoM se labhya hai| isa lie usakA yahAM varNana nahIM kiyA gyaa| viSaya- guru-ziSya kA svarUpa, gurusevA aura AcAra, rAzi Adi kA zodhana, sarvapratiSThA kA kAla, varNo kI yaMtrapratiSThA, mAtRkAcakra kA nirmANa, prANavidyA vidhi, saMpuTa Adi kA svarUpa, mUrtisthApana karma, dakSiNA kA nirNaya, dIkSA va vidyA kI prAptividhi, maMtra ke doSoM kA parihAra, maMtrArthoM kA nirUpaNa, cakra aura ziSyapratiSThA ke prayoga, vidyAprApti ke prayoga aadi| vidvatkalA - sana 1900 meM laSkara (gvAliyara) se isa patrikA kA prakAzana AraMbha huA kintu isake kevala do-tIna aMka hI prakAzita hue| isameM kevala samasyApUrti zloka hI prakAzita kiye jaate| vidvadgoSTI - sana 1904 meM vArANasI meM isa patrikA kA prAraMbha huaa| vidvaccaritrapaMcakam - le.- nArAyaNazAstrI khiste| vArANasI sthita sarasvatI granthAlaya ke bhUtaparva adhykss| kAzI ke pAMca paNDitoM kA caritra isa meM graMthita hai| vidvanmaNDanam - le.- gosAI vitthtthlnaath| AcArya vallabha ke putra tathA vallabha-saMpradAya ke yazasvI aacaary| viThThalanAthajI se lagabhaga sau varSA ke uparAta puruSottamajI ne "vidvanmaNDana" kI "suvarNa-sUtra" nAmaka pAMDityapUrNa vivRtti likhii| vidvanmanoraMjinI - 1907 meM kAMcI se vaijayaMtI pAThazAlA ke prAcArya ke sampAdakatva meM isa pAkSika patra kA prakAzana prAraMbha huaa| isameM dhArmika viSayoM kI bahulatA rahatI thii| vidvanmanoharA - le.- nndpnnddit| I. 16-17 vIM shtii| parAzarasmRti kI ttiikaa| vidvanmukhabhUSaNam (yA vidyanmukhamaNDanam) - le.- prayAga veNkttaadri| yaha mahAbhASya kI TippaNI hai| vidvanmoda-taraMgiNI (campU) - le.- rAmadeva ciraMjIva bhaTTAcArya / I. 16 vIM shtii| yaha caMpUkAvya 8 taraMgoM meM vibhakta hai| prathama taraMga meM kavi ne apane vaMza kA varNana kiyA hai| dvitIya meM vaiSNava, zAkta, zaiva, advaitavAdI, vaizeSika, nyAya, mImAMsA vedAMta, sAMkhya va pAtaMjala yoga ke jJAtA, paurANika, jyotiSI, Ayurveda, vaiyAkaraNa, AlaMkArika va nAstikoM kA samAgama varNita hai| tRtIya se aSTama taraMga taka pratyeka mata ke anuyAyI apane mata kA pratipAdana va para-pakSa kA khaMDana karate haiN| aMtima taraMga meM samanvayavAdI dRSTikoNa kA paricaya diyA gayA hai| isa meM padyoM kA bAhulya va gadya kI alpatA hai| upasaMhAra meM samanvayavAdI vicAra haiM : zive tu bhaktiH pracurA yadi syAd bhajecchivatvena hari tathApi / harau tu bhaktiH pracurA yadi syAd bhajeddharitvena zivaM tathApi / / (8-133) ___ saMvAdoM ke mAdhyama se dArzanikavicAroM kA pratipAdana isa graMtha kI apUrvatA hai| vidhavAvivAha-vicAra - le.- hrimishr| vidhavAzatakam - le.- varada kRSNammAcArya / vidhAnapArijAtam - le.- anantabhaTTa / nAgadeva ke putr| 1625 I. meM vArANasI meM praNIta / lekhaka apane ko "kANvazAkhAvidA priyaH" kahatA hai| viSaya- svastivAcana, zAntikarma, Ahnika, saMskAra, tIrtha, dAna, prakIrNa vidhAna Adi / pAMca stabakoM meM pUrNa / vidhAnamAlA (yA zuddhArthavidhAnamAlA) - le.-atri gotra ke nRsiNhbhtttt| vairATa deza meM candanagiri ke pAsa vasumati ke nivaasii| I. 16 vIM shtii| hari ke putra vizvanAtha ne isa para TIkA likhI hai| (2) le.- lll| (3) le.- vizvakarmA / vidhAnaratnam - le.- nArAyaNabhaTTa / vidhipradIpa (yA nidhipradIpa) - viSaya- vaastushaastr| isa graMtha meM maMdira kI mUrti ke nIce kitanA nidhi rakhanA cAhie isa vidhi kA pratipAdana kiyA hai| vidhiratnam - le.- gaMgAdhara / vidhirasAyanam - le.- shNkrbhtttt| I. 17 vIM shtii| vissydhrmshaastr| vidhirasAyanadUSaNam - le.-niilkNtth| I. 17 vIM shtii| pitaashNkrbhtttt| vidhivAda - le.-gadAdhara bhttttaacaary| vidhiviparyAsa (prahasana)- le.-jIva nyAyatIrtha (janma 1894) / AcArya paMcAnana smRti graMthamAlA meM prkaashit| sana 1944 meM hiMdU koDa bila para vimarza karane hetu puNe meM vallabhAcArya gokulanAtha mahArAja dvArA bulAI gaI sabhA kI smRti prItyartha rcit| vidhi-viparyAsa kA abhiprAya hai kAnUna yA brahmA kA vytikrmnn| kathAsAra- nAyaka vinoda strIpuruSa samAnatA kA pakSapAtI hai aura vivAha vidhi kA virodhk| vaha ghoSaNA karatA hai ki apanI sampatti putraputriyoM ko samAnAMza meM degaa| nAyikA 336/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ghargharakaNThI pUchatI hai ki vivAha ke binA santAnotpatti kaisii| vinoda vijJAna kA havAlA detA hai| donoM ke vivAda meM ghargharakaNThI kI sahAyatA hetu mahilA pariSad kI netrI jambAlajinI Akara apanI dazasUtrI yojanA sunAtI hai| vinoda tathA ghargharakaNThI meM garbhadhAraNa aura santAna-pAlana ke prazna ko lekara vivAda chiDatA hai| donoM hI usake lie anutsuka haiN| itane meM eka napuMsaka ko zalyakriyA se santAnotpAdana yogya banAne vAle DAkTara se bheMTa hotI hai yaha jAnakara ki ye donoM garbhadhAraNa nahI cAhate, DAkTara prastAva rakhatA hai ki donoM meM se kisI eka kA prajanana aMga nikAlakara usa napaMsaka ke zarIra meM lagAyA jaayeN| phira donoM Darake mAre kahate haiM ki unakA vivAha nizcita huA hai| oNparezana se bhayabhIta napuMsaka bhI unhIM ke pakSa meM sAkSI detA hai| DAkTara prazAsanika vijJAna abhyudaya vibhAga se AyA hai, ataH asatya zIghra hI khula jAyegA, isa bhaya se donoM Apasa meM hI vivAha pakkA kara lete haiN| napuMsaka unheM badhAI detA hai| anta meM bheda khulatA hai ki vivAha yojaka ghaTaka ne napuMsaka vAlI ghaTanA jhUThI gaDhI thii| vidhiviveka - le.-maMDana mishr| I. 7 vIM zatI (uttarArdha) viSaya- mImAMsA drshn| 2) le.- raameshvr| vidhurAdhAnavicAra - le.-nIlakaNTha cturdhr| pitA- govinda / mAtA- phullaaNbikaa| vinAyakapUjA - le.-rAmakRSNa vinAyaka shauce| racanA- I. 1702 meN| vinAyaka-vIragAthA - le.-DaoN. gajAnana bAlakRSNa plsule| puNe vizvavidyAlaya meM saMskRta praadhyaapk| prastuta pustaka meM svAtaMtryavIra vinAyaka dAmodara sAvarakara ke jIvana kI vIratApUrNa kathAoM kA saMgraha hai| zAradA prakAzana, puNe-301 vinAyakavaijayantI (aparanAma- svAtaMtryavIrazatakam) - le.DaoN. zrIdhara bhAskara vrnnekr| nAgapura nivaasii| svAtaMtryavIra sAvarakarajI kI 75 vIM varSagAMTha ke mahotsava prItyartha viracita khNddkaavy| marAThI anuvAda sahita svAdhyAya maMDala kilApAraDI (gujarAta) dvArA sana 1956 meM prakAzita / vinAyakazAnti paddhati - zloka- 1000 / vinAyakasaMhitA - bhArgava-Izvara sNvaadruup| ATha paTaloM meM puurnn| viSaya- vinAyaka maMtroM dvArA stabhaMna , mohana, mAraNa, uccATana Adi tAMtrika SaTkarma / vinodalaharI - kavi- mAdhava nArAyaNa ddaau| vidarbha meM digrasa gAMva ke nivAsI vkiil| hari-hara tathA umA-ramA kA parihAsa garbha sNvaad| sAmAnya vyakti ke jIvana ke sukha dukhoM kI gaharAI kA hRdayasparzI citraNa tathA sAMsarika jIvana sukhI karane kA paraspara AcArAtmaka upAya kA varNana isakA viSaya hai| kAvya ke 5 taraMga haiN| suhRtpralApa, darpadalana, anutApa, priyasaMgama tathA upshm| 300 shlok| zabdAlaMkAra naipuNya tathA ucca koTi kA vinoda isakI vishesstaa| kavi ke cacere bhAI ne isa kAvya para TIkA likhI hai| vinsTana carcila - le.-zrI.vA.nA. auduMbarakara shaastrii| subodha saMskRta gadya meM zrImAn vinsTana carcila, jo dvitIya mahAyuddha me iMglaiMDa ke pradhAnamaMtrI the, kA caritra / zAradA prakAzana, puNe- 30 / viparItapratyaGgirA - zrImahAdeva vedAntavAgIza dvArA saMgRhIta / viSaya- kAlikA kI pralayakAlIna mUrti ke dhyAna, pUjApaddhati i.| viprapaMcadazI - le.-paM. tejobhAnu / vibudhakaNThabhUSaNam- le.-veMkaTanAtha / yaha gRhyaratna para TIkA hai| vibudhamohanam (prahasana)- le.-harijIvana mishr| I. 17 vIM shtii| kathAsAra- sakalAgamAcArya kI kanyA sAhityamAlA kA vivAha akhaNDAnanda se nizcita hotA hai| nAyikA kA bhAI pitA kI AjJAnusAra rAjasabhA meM upasthita hotA hai| vahAM zAstracarcA meM sabhI dArzanikoM ko akhaNDAnanda parAsta karatA hai| vibudhAnaMdaprabaMdha-caMpU- le.-veMkaTa kvi| pitA- vIrarAghava / samaya- 18 vIM zatI ke aaspaas| ye vaiSNava the| inhoMne prastuta kAvya ke AraMbha meM zrIkRSNa kI lIlA kA varNana karane vAle mahAkavi vedAMtadezika kI vaMdanA kI hai| isa caMpUkAvya kI kathA kAlpanika hai jisameM bAlapriya va priyavaMda nAmaka vyaktiyoM kI bAdarikAzrama- yAtrA kA varNana hai jo makaraMda va zIlavatI ke vivAha meM sammilita hone jA rahe haiN| donoM hI yAtrI zuka haiN| vibhAgatattvam (yA tatvavihAra)- le.-raamkRssnn| pitAnArAyaNabhaTTa / I. 16 vIM shtii| viSaya- apratibaMdha evaM sapratibaMdha dAya, vibhAgakAla, aputradAyAdakrama, uttarAdhikAra ityAdi / vivecana isameM mitAkSarA para AdhArita hai| vibhAgaratnamAlikA - le.-gururaam| muulendr| (uttara arkATa jilA) ke nivaasii| I. 16 vIM shtii| vibhAgasAra - le.-vidyApati / bhaveza ke putra kaMdarpanArAyaNa ke Adeza se praNIta / viSaya- dAyalakSaNa, vibhAgasvarUpa, dAyAnarha, avibhAjya, strIdhana, dvAdazavidha putra, aputradhanAdhikAra, saMsRSTivibhAga ityaadi| vibhUtidarpaNa - zloka- 500 / vibhUtimAhAtmyam - le.-prA. subrahmaNya suuri| vimatabhaMjanam - le.-appayya dIkSita / edaiyyAtumaMgalam nivaasii| viSaya- vaiSNava darzana kA khaNDana aura zaivamata kI sthApanA / vimarzadIpikA- le.-ziva upaadhyaay| yaha vijJAna bhairava kI TIkA hai| vimarzinI - tantrasamuccaya kI vyaakhyaa| zloka- 1500 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /337 For Private and Personal Use Only
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vimalayatIndram (nATaka) - le.-yatIndravimala caudhurii| 1961 meM akhila bhAratIya vaiSNava sammelana meM prathama abhinaya / aMkasaMkhyA strh| rAmAnujAcArya kA caritra varNita / kathAsArakAMcIpura ke yAdava prakAza ne kisI ziSya ko upaniSad ke maMtra kA artha galata btaayaa| lakSmaNa (rAmAnujAcArya) ke sahI artha batAne para IrSyAvaza yAdavaprakAza usakA vadha karane kI yojanA banAte haiN| paraMtu ve bAda meM brahmasUtra kA vaiSNava bhASya likhane kI tathA drAviDAmnAya ke pracAra kI pratijJA karate haiN| parantu anAdara hone se ve saMnyAsa lekara "vimalayatIndra" nAma dhAraNa karate hai| phira yAdava prakAza unakA ziSyatva svIkArate haiN| yajJamUrti aura goSThIpUrNa bhI unake ziSya banate haiN| phira rAmAnuja digvijaya hetu ziSya kUreza ke sAtha nikalate haiN| cola-nareza zaiva hone ke kAraNa una para atyAcAra karate hai| phira bhI unakA kArya calate rahatA hai| vimalAtantram - hara gaurI sNvaadruup| 7 paTaloM meM pUrNa / viSaya- vIroM kA nitya kRty| 7 paTaloM ke viSaya (1) grAmyavyavahAra se svakIya strI dvArA zaktisAdhanA, (2) parakIya strI dvArA sAdhanA, (3) yogAcAra kathana, (4) gaurI-stavakrama ke saMbaMdha meM prazna aura uttr| (5) pracaNDacaNDikA kavaca, (6) kulAcAra ke viSaya meM praznottara, (7) kulaacaarvivek| vimalAvatI - viSaya- pUjA, pavitra, dAna, dIkSA, pratiSThA ityAdi vidi| vimalodayamAlA - (yA vimalodaya-jayantamAlA) - yaha AzvalAyanagRhyasUtra kI TIkA hai| vimAnapaMktikathA - le.-shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| vimukti (prahasana)- le.- DaoN. veMkaTarAma raaghvn| racanA sana 1931 meN| prathama abhinaya madrAsa ke dharmaprakAza thiyeTara meM "saMskRtaraMga" ke caturtha sthApanA divasa para, sana 1963 meN| aMkasaMkhyA- do| kathAsAra- puruSa ko paMca tattva, mana, indriyAM tathA AzApAza ke dvArA prakRti paravaza banAtI hai, yahI tattva mAnavocita pratIkoM dvArA darzAyA gayA hai| "vimukti" se Azaya hai puruSa kA prakRti se vimukta honaa| nAyaka hai brAhmaNa aatmnaath| anya pAtra- usake chaha duHzIla putra ulUkAkSa, kaNDUla, zuNDAla, calaprotha, dIrghazravA aura laTakezvara / bharatavAkyoM meM pratIkoM kA rahasyodghATana kiyA hai| viyoga-vaibhavam - le.-ma.ma. haridAsa siddhaant-vaagiish| ii.1876-1961| khaNDakAvya / virahavaiklavyam - mUla zeksapiyara kA sAneTa kra. 73 1 anuvAdaka mhaaliNgshaastrii| virahimanovinodam - kavi vinaayk| virAvivaraNam - le.-raamaanNd| I. 17 vIM shtii| virAja-sarojinI (nATikA) - le.-haridAsa siddhAntavAgIza / (1876-1961) / racanAkAla- sana 1900 / kalakattA se (baMgAbda 1317 meM) prkaashit| pramukha rs-shRNgaar| sarala, nATyocita bhaassaa| sUktiyoM tathA lokoktiyoM kA pracura prayoga / "vikramorvazIya" se prbhaavit| nRtya-saMgIta kA bAhulya, sabhI gIta saMskRta meN| kathAsAra- mAlava-nareza haridazva, gaMdharvakanyA sarojinI para mohita hai| dAnava rAjA subAh usase praNaya nivedana karatA hai| nAyikA bhayabhIta hai, itane meM haridazva kA senApati vIrasiMha pahuMcatA hai| subAhu Darakara bhAgatA hai aura haridazva kA sarojinI se samAgama hotA hai| viruddhavidhividhvaMsa - le.-lakSmIdhara / pitA- mlldev| maataashriidevii| guru- bhgvdbodhbhaartii| gotra- kaashyp| sana 1526 meM likhita / graMtha aneka adhikaraNoM meM vibhAjita hai| viSayazrAddha, prAyazcitta Adi dhArmika niyamoM ke saMbaMdha meM vivAda / virUpAkSapaMcAzikA - zloka- 69 / virUpAkSavasaMtotsavacaMpU * le.-ahobala suuri| I. 14 vIM zatI (uttraardh)| inhoMne rAmAnujAcArya ke jIvana para 16 ullAsoM ke "yatirAjavijayacaMpU' kI racanA kI thii| prastuta caMpUkAvya khaMDita rUpa meM prApta hai, aura Ara.esa. paMcamukhI dvArA saMpAdita hokara madrAsa se prakAzita huA hai| graMtha ke aMtima pariccheda ke anusAra isakI racanA pAmuDipaTTana ke pradhAnamaMtrI ke Agraha para huI thii| prastuta caMpU kAvya 4 kAMDoM meM vibhakta hai| isameM virUpAkSa mahAdeva ke vasaMtottsava kA varNana hai| prathamataH vidyAraNya yati (svAmI) kA varNana kiyA gayA hai, jo vijayanagara sAmrAjya ke saMsthApaka the| phira kAzmIra ke bhUpAla evaM pradhAna puruSa rAzidezAdhipati kA varNana hai| kavi mAdhava navarAtra meM saMpanna hone vAle virUpAkSa mahAdeva ke vasaMtotsava kA varNana karatA hai| prAraMbhika 3 kAMDoM meM rathayAtrA tathA caturtha kAMDa meM mRgayA va mAdhavotsava varNita hai| avAMtara kathA ke rUpa meM eka lobhI va kRpaNa brAhmaNa kI rocaka kathA kA varNana hai| isa kAvya meM sthAna sthAna para bANabhaTTa kI zailI kA anukaraNa kiyA gayA hai, kiMtu isameM svAbhAvikatA va saralatA ke bhI darzana hote haiN| nagaroM kA varNana pratyakSadarzI ke rUpa meM kiyA gayA hai| vyaMgAtmakatA evaM vastuoM kA sUkSma varNana isa kAvya kI apanI vizeSatA hai| vilApakusumAMjali - le.-ydunNdndaas| viSaya- kRssnnkthaa| vilApataraMgiNI- le.- kRssnnmmaacaary| pitA- raMganAtha / vilAsa - le.-lkssmiinRsiNh| siddhAntakaumudI para ttiikaa| vilAsakumArI - le.-cakravartI raajgopaal| eka dIrghakathA / vilAsaguccha - le.- gaMgAdharazAstrI maMgarulakara, nAgapura nivaasii| vivaraNam - le.-vrdraajaacaary| prakriyAkaumudI kI ttiikaa| vivaraNaTIkA - le.-pdmpaadaacaary| I. 8 vIM shtii| 338 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vivarNAdi-viSNusahasra-nAmAvalI (savyAkhyA) le.-bellamakoNDa raamraay| vivAdakaumudI - le.-pitAMbara siddhaantvaagiish| sana 1604 meM prnniit| lekhaka asama pradeza ke rAjA kA Azrita the| vivAdacandra - le.-misaru mishr| vivAdacandrikA - le.- rudradhara mhaamhopaadhyaay| guru- cnnddeshvr|| I. 15 vIM shtii| viSaya- vyavahAra ke 18 viSaya / vivAdacintAmaNi - le.-vAcaspati mishr| muMbaI meM mudrita / vivAdatANDavam - le.-kamalAkara bhtttt| vivAdanirNaya - le.- gopAla / 2) le.- shriikr| vivAdabhaMgArNava - le.-jagannAtha tarkapaMcAnana / I. 18 vIM shtii| viSaya- nyaayvidhaan| vivAdaratnAkara - le.-caNDezvara / vivAdavAridhi - le.- ramApati upAdhyAya snmishr| viSayavyavahAra ke 18 niym| vivAdavyavahAra - le.- gopAla siddhAntavAgIza / vivAdasAgara - le.- kulluukbhtttt| I. 12 vIM shtii| viSayadharmazAstra / vivAdasAra - le.- kullUkabhaTTa / lekhaka ke zraddhAsAra meM virNita / vivAdasArArNava - le.-sarvoru zarmA, trivedii| sara viliyam jonsa kI preraNA se sana 1789 meM likhit| 9 taraMgoM meM sNpuurnn| "sara vilyam mistara zrIjonsa mahIpAjJapta" ina zabdoM meM lekhaka ne Atmanirdeza kiyA hai| vivAdArNavabhaMjanam (yA bhaMga) - gaurIkAnta evaM anya paNDitoM dvArA sana 1875-76 meM saMgRhIta grNth| vivAdArNavasetu - bANezvara evaM anya paNDitoM dvArA vArena hesTiMgsa ke lie saMgRhIta evaM halheDa dvArA aMgrejI meM anUdita / (1774 I. meM prakAzita) RNAdAna evaM anya vyavahArapadoM para 21 UrmiyoM (lahariyoM arthAta prakaraNoM) meM vibhaajit| muMbaI ke veMkaTezvara presa meM mudrit| isa saMskaraNa se patA calAtA hai ki yaha graMtha raNajitasiMha (lAhora) kI kacaharI meM praNIta huA thaa| anta meM praNetA paMDitoM ke nAma Aye haiN| vivAhakarma - le.-viSNu / mathurAnivAsI agnihotrii| vivAhatattva (yA udvAhatattva) - le.- rghu| TIkAkAra-- kaashiiraam| vivAhadigdarzanam - le.- paM. zivadatta tripaatthii| vivAhadharmasUtra - le.-gaNapati muni| I. 19-20 vIM shtii| pitA- narasiMha shaastrii| mAtA- nrsaaNbaa| vivAhanirUpaNam - le.-nandabhaTTa / (2) le.-vaidynaath| vivAhapaTalam - le.-haridevasUri / (2) le.- brhmdev| jainaacaary| I. 12 vIM shtii| (3) le.- sAraMgapANi (zAGgapANi) pitA- mukunda / vissymuhuurt-vivek| (4) le. shaanggdhr| viSaya- jyotiSazAstra / vivAhapaTalastabaka - le.-somsundrshissy| vivAhapaddhati - (1) le.-cturbhuj| (2) le.- jagannAtha / (3) le.- nrhri| (4) le.- naaraaynnbhtttt| (5) raamcNdr| (6) le.- rAmadatta raajpNddit| pitA- gnneshvr| I. 14 vIM shtii| viSaya- vAjasaneyI brahmaNoM ke lie - vivAha, puMsavana zrAddha aadi| (7) le.- gauriishNkr| (8) (nAmAntara -vivAhapaddhatiH) gobhila zAkhiyoM ke lie| vivAhapaddhativyAkhyA - le.-gUdaDamalla / vivAharatnam - le.- hribhtttt| 122 adhyAyoM meM puurnn| vivAharatnasaMkSepa - le.- kSemaMkara / vivAhaviDambanam (prahasana) - le.- jIva nyAyatIrtha (janma 1894) "saMskRtapratibhA' meM prakAzita / hindustAnI- vizeSakara baMgAlI kurItiyoM para vyNg| kathAsAra- 60 varSa kA vidhura ratikAnta vivAhArthI hai| candralekhA nAmaka sundarI yuvatI ke pitA kA RNa cukAne ke bahAne ghaTaka usase 2000 ru. aiMThatA hai aura cAhatA hai ki kanyA ko eka taruNa vara dikhAyeMge, aura pratyakSa vivAha ratikAnta ke sAtha kreNge| muhalle ke taruNoM kA virodha dabAne hetu ratikAnta unhe bhI ghUsa detA hai| yuvA banAne vAle DaoNkTara bhI usase rupaye aiMThate haiN| candralekhA ke gahane ke lie bhI DeDha hajAra ru. vyaya hote haiN| 1000 ru. vivAha vyy| RNazodha ke ru. 2000 ghaTaka letA hai aura polisaprabaMdha ke nAma para bhI paise letA hai| jaba varaveSa me saje vRddha ratikAnta prasthAna karate haiM, taba dIkhatA hai ki unhIM ke vyaya se candralekhA kA vivAha yuvA bhAskara ke sAtha ho gayA hai| vivAhavRndAvanam - le.-keshvaacaary| pitA- rANaga yA raannig| I. 14 vIM shtii| viSaya- shubhmuhuurt| adhyAya- 17 / isa para gaNeza daivajJa (pitA- kezava) kI dIpikA TIkA hai| samayasana 1554-55 / dUsarI TIkA kalyANavarmA kI hai| vivAhasamayamImAMsA - le.-ena.esa. veNkttkRssnnshaastrii| vivAhasaukhyam - le.-niilknntth| yaha ToDarAnanda kA eka aMza mAnA jAtA hai| vivAhAdikarmAnuSThAnapaddhati - le.-bhavadeva / vivAhyakanyAsvarUpanirNaya - le.- anantarAma shaastrii| vividhavidyAvicAracaturA - le.- bhoja / kruddha devoM ko prasanna karane vApI kUpa Adi ke nirmANa ke viSaya meM sana 480-91 meM likhita / yaha dhArAdhipati bhoja se bhinna vyakti haiN| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 339 For Private and Personal Use Only
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vivRtti - le.-somaanNd| I. 9 vIM zatI (uttraardh)| (2) le.- vitthtthlnaathjii| vivekakaumudI - le. rAmakRSNa / viSaya- zikhA evaM yajJopavIta dhAraNa, vidhi, niyama, parisaMkhyA, snAna, tilakadhAraNa, tarpaNa, zivapUjA, tripuNDa, pratiSThotsargabheda kA vivecn| vivekacandrodayam(nATikA) - le.-shiv| sana 1763 meM likhit| vizvezvarAnaMda insTiTyUTa, hoziyArapUra se sana 1966 meM prakAzita / aMkasaMkhyA caar| pAtra prAyaH pratIkAtmaka / kathAsAraapane yogya kanyA DhUMDhane hetu zrIkRSNa uddhava ko bhejate haiN| paribhramaNa ke pazcAt uddhava rukmiNI ko kRSNa ke yogya pAte haiM aura kRSNa se kahate haiM ki rukmiNI ke kRSNa ko cAhane para bhI rukmI use zizupAla ko denA cAhatA hai| rukmiNI vRddhazravA ke hAthoM kRSNa ko saMdeza bhejatI hai, jise paDha kRSNa kuNDinapara pahuMcate haiM aura varadA ke taTa vara rukmiNI kA haraNa karate haiN| dvArakA meM unakA vidhivat pANigrahaNa hotA hai| vivekadIpaka - le.-daamodr| viSaya- mahAdAna / saMgrAmazAha ke AdezAnusAra sana 1582 I. meM saMgRhIta graMtha / vivekamihiram (nATaka) - le.-hiiryjvaa| racanAkAla- sana 1785 / prathama abhinaya nRsiMha mahotsava ke avasara para aMkasaMkhyA paaNc| yaha pratIkAtmaka nATaka vedAnta pratipAdita jIvana-darzana ko sarala padAvalI meM samajhAne ke uddezya se likhA gyaa| naTI kI bhASA sNskRt| sUtradhAra prastAvanA ke anta meM jAkara phira se bharata vAkya meM praviSTa hokara zrotAoM ko AzIrvAda detA hai| isameM prahasana tattva kA samAveza hai| kathAsAra- moha kI rAjasabhA meM kAmakrodhAdi Akara apanA / mahattva batAte haiN| dvitIya aMka meM rAjasabhA meM viveka kA aagmn| AcArya kI AjJA se viveka moha para AkramaNa karatA hai| tRtIya aMka meM bhakti, zraddhA, dhRti aura zama, viveka ke sAtha moha se laDate haiN| cauthe aMka meM AcArya dvArA haribhakti kA tathA brahmAtmaikya kA updesh| anta meM moha parAsta hotA hai aura vivekAdi AcArya ke sAmane natamastaka hote haiN| vivekaviSayam - le.-raamaanuj| vivekAnanda-caritam (nATaka) - le.- jIva nyAyatIrtha (janma 1894) vivekAnanda zatadIpAyana meM prakAzita / aMkasaMkhyA - tIna / svAmI vivekAnandajI ke jIvana tathA pramukha upalabdhiyoM kA rasamaya vrnnn| vivekAnanda-caritam - le.-ke. nAgarAjana / baMgalora nivaasii| i. 1947 meM likhit| vivekAnaMdacarita - le.-DaoN. gajAnana bAlakRSNa plsule| puNe vizvavidyAlaya meM prAdhyApaka / subodha bhASA meM svAmI vivekAnaMda kA savistara caritra / zAradA prakAzana puNe-301 vivekAnandavijayam (mahAnATaka) - le.-DaoN. zrIdhara bhAskara vnnekr| vivekAnanda zilAsmAraka samiti (madrAsa) dvArA sana 1972 meM prkaashit| aMkasaMkhyA ds| prathama prayoga nAgapura meM somayAga mahotsava ke maMDapa meN| vipannaparitrANaM nAmaka prathama aMka meM narendra (vivekAnanda kA mUla nAma) dvArA zephAlikA nAma vidhavA yuvatI kA vilyam, rahamAna aura vAmAcaraNa nAmaka tIna duSTa chAtroM se saMrakSaNa / dvitIya aMka meM holikAcArya nAmaka duSTa dAMbhika ke Azrama meM bhramavaza praviSTa aMdhe ko nareMdra dvArA maargdrshn| rAmakRSNa kathAzravaNam nAmaka tIsare aMka meM nareMdra apane pitA ke mAtA ke saMvAda meM rAmakRSNa paramahaMsa kA caritra sunatA hai| cauthe aMka kA nAma zrIrAmakRSNadarzana hai| naredra aura siddhapuruSa rAmakRSNa paramahaMsa kI prathama bheMTa kI ghaTanA isameM citrita hai| tIrthayAtrA nAmaka paMcama aMka meM saMnyAsI narendra kI tIrthayAtrA meM ghaTita vividha ghaTanAoM kA darzana hai| rAjasabhA nAmaka chaThe aMka meM mAnasiMha nAmaka rAjA kI sabhA meM mUrtipUjA ke viSaya meM carcA tathA vivekAnanda dvArA mUrtipUjA kA aucitya prtipaadn| zrIpAdazilA nAmaka sAtaveM aMka meM kanyAkumArI kSetra meM zrIpAda-zilApara samAdhi se vyutthAna hone ke bAda svAmI vivekAnanda bhAratabhUmi kA guNagAna karate haiN| yaha pradIrgha stotra zikhariNI chaMda meM 85 zlokoM meM hai| amerikA praveza nAmaka AThaveM aura dharmaviSaya nAma nauveM aMka meM amerikA kI ghaTanAoM kA varNana hai| dasaveM pratyAganama nAmaka aMka meM upasaMhAra hai| di. 4 julAI 1971 ko nATaka kA lekhana samApta huaa| isa nATaka meM prAkRta bhASA kA prayoga nahIM hai| vivekArNava - le.-shriinaath| 1475-1525 ii.| lekhaka ke kRtyatattvArNava meM vrnnit| vizAkhakIrti-vilAsa-campU - le.-rAmasvAmI shaastrii| viSayatrAvaNakora ke adhipati vizAkha kA critr| vizAkhatalAprabandhacampU - le.- raajraamvrmaa| viSaya- trAvaNakora ke adhipati vizAkha kA caritra / vizAkharAjamahAkAvyam - le.-trAvaNakora nareza kerala varmA / vizAkhasetu-yAtrA-varNana-campU - le.-gaNapati shaastrii| viSayatrAvaNakora ke adhipati vizAkha kA caritra / viziSTAdvaitinI - 1905 meM zrIraMgam se e. govindAcArya ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| yaha viziSTAdvaita siddhAnta kA pracAra-prasAra karane vAlI patrikA thii| vizuddharasadIpikA - le.-kizorIprasAda / rAsapaMcAdhyAyI bhAgavata kA hRdaya hai| isa para TIkA likhane kA kArya aneka vidvAnoM ne kiyA hai| unameM vizuddha rasa-dIpikA ke lekhaka kizorI prasAda kA apanA vizeSa sthAna hai| yaha TIkA atyaMta sarasa-subodha hai| isameM vrajezvarI rAdhAjI kA vizeSa varNana hai evaM unakI sattA, rasavattA tathA vizuddha rasa-bhavana kI siddhi ke liye lekhaka ne vizeSa jAgarUkatA rakhI hai| rAsa ke gaMbhIra rasa ko 340/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaTa karane meM prastuta vyAkhyA anupama hai| vyAkhyA meM vistAra kAlpanika gaMdharvo kA saMvAda varNana kiyA hai| saMpUrNa kAvya-kRti adhika hai| TIkA meM bhakti-maMjUSA, bhaktibhAva-pradIpa, kRSNayAmala kathopakathana kI zailI meM nirmita hai| isameM 254 khaMDa tathA evaM rAghavendra sarasvatIracita padya uddhRta haiN| zrImadbhAgavata meM 597 zloka haiN| donoM gandharva apane AkAzayAna meM paribhramaNa rAdhA kA nAma-nirdeza pratyakSa rUpa meM kyoM nahIM, isa saMbaMdha meM kara saba deza dekhate haiN| vizvAvasu ina dezoM kA varNana karate prastuta TIkA kA uttara baDA hI gaMbhIra evaM rasAnusArI hai| hue kevala guNagAna karatA hai, tathA kRzAnu kevala doSoM kA vizuddhidarpaNa - le.-rghu| viSaya- azauca ke do prakAroM darzana karatA hai| (jananAzauca evaM zavAzauca) kA vivecn||| vizvaguNAdarza ke TIkAkAra - (1) kuravIrAma, (19 vIM vizrAntavidyAdharam - le.-vAmana (sAhityazAstra tathA kAzikAkAra zatI ke lekhaka tathA karavatenagara ke jamInadAra ke azrita) se bhinna) viSaya- vyAkaraNa- shaastr| isa graMtha para mallavAdI (2) lakSmIdhara ke putra prabhAkara / (jo "tArkikAziromaNi" upAdhi se prasiddha the) ne nyAsa graMtha vizvakarmaprakAzazAstram- sNpaadk-brhmaa| anuvAdakalikhA hai| svayaM vAmana ne isa para laghu aura bRhadvRtti likhI zaktidharma-zarmA shukl| prakAzaka- pAlArAma khAtI rAmapuravAlA, hai| AcArya hemacaMdra tathA vardhamAna sUri kI racanAoM meM isa jilA- jAlaMdhara / sana 1896 meM prakAzita / viSaya- zilpazAstra / graMtha se aneka uddharaNa diye gaye haiN| lekhaka kA samaya I.. vizvatattvaprakAza - le.- bhAvasena traividy| jainaacaary| I. 13 6 vIM zatI mAnA jAtA hai| vIM shtii| vizrAmopaniSad- eka choTA sA padyamaya upnissd| isameM vizvaprakAzakoza - le.- mahezvara / hRdayakamala kI ATha paMkhur3iyoM meM kisa paMkhuDI para dhyAna vizvaprakAzikA paddhati- le.- vishvnaath| pitA- puruSottama / kendrita karane se kyA pariNAma hotA hai, isakA varNana hai| gotra- parAzara / sana- 1544 meM likhita / viSaya- katipaya kRtya isake anusAra ATha dizAoM kI ATha paMkhuDiyAM vividha raMgoM evaM praayshcitt| Apastamba dharmasUtra para AdhArita / vAlI haiM tathA ve mana meM vividha vikAroM tathA vividha bhAvanAoM vizvapriyaguNavilAsa kAvya - le.- setumaadhv| viSaya - kA nirmANa karatI haiN| ataH una sabhI ko haTAkara madhyadala madhvAcArya kA critr| para mana ko kendrita karanA caahiye| isase caitanya kI anubhUti vizvabhASA- (traimAsika patrikA) saMpAdaka - paMDita gulAma hotI hai aura usake smaraNa se pApoM kA nAza hotA hai| dastagIra abbAsa alI birAjadAra, jaMgalIpIra daragAha, varalI, vizvakarmaprakAza - saMpAdaka-mihiracaMdra / eka vAstuzAstrIya grNth| muMbaI / prakAzikA -zrImatI bhaginI niraMjanA / kAryAlaya- vizvasaMskRta zrI tArApada bhaTTAcArya ke anusAra isake racayitA vAsudeva haiN| pratiSThAna, vedapurI, paaNddicerii| pAMDicerI ke zrI araviMda Azrama vAsudeva ke guru vizvakarmA the| vizvakarmA devatAoM ke vAstuvizArada kI saMcAlikA zraddheya zrImatAjI janmanA phreMca thii| bhArata kI the| kAlAntara se vizvakarmA nAma ne upAdhi kA rUpa grahaNa rASTrabhASA saMskRta hI ho sakatI hai yaha unakA nizcita mata thaa| kiyaa| vizvakarmaprakAza ke kula 13 adhyAya haiM jinameM pramukha 1980 meM unakI janmazatAbdI nimitta eka sau saMskRta sammelana rUpa se bhavanaracanA viSayaka nAgara-paddhati kA varNana hai| deza bhara meM Ayojita kie gae the| isa mahAn Ayojana kI "vizvakarmA zilpa" isakA pUraka graMtha hai jisameM mUrti-kalA kA samApti prayAga meM kumbha mele ke avasara para eka vizAla vivecana hai| prAptisthAna-khelADIlAla saMskRta buka Depo, kacoDI ___jAgatika saMskRta adhivezana dvArA huii| isa adhivezana meM vizva galI, vaaraannsii| saMskRta pratiSThAnam kI sthApanA kAzI-nareza zrI vibhUtinArAyaNa vizvakarmAkRta vAstuzAstra viSayaka graMtha- vAstuprakAza, siMha kI adhyakSatA meM huii| vizvabhASA traimAsikI patrikA isa vAstuvidhi, vAstusamuccaya, vizvakarmIya, vizvakarmAzilpam, vizva saMskRta pratiSThAna kI mukhapatrikA hai| kucha varSoM ke bAda vizvakarmasaMhitA (aparAjitaprabhA) vizvakarma-saMpradAya / isakA prakAzana vArANasI se hone lgaa| vizvakarmavAstuzAstram - le.- vizvakarmA / taMjaura graMthAlaya se vizvamImAMsA - le.- gaNapati muni| I. 19-20 vIM shtii| prkaashit| pramANabodhinI- TIkA sahita / pitA- nrsiNhshaastrii| mAtA- narasAMbA / vizvakarmavidyAprakAza - saMpAdaka-ravidatta shaastrii| vizvamohanam - mUla jarmana kavi geTe kA nATaka "phaauustt"| vizvagarbhastava - le.- rAmabhadra diikssit| kumbhkonn-nivaasii| anuvAdaka-tADapatrIkara, puNe nivaasii| vizvaguNAdarzacaMpU - le.- veNkttaadhvrii| racanA- 1637 I. meN| vizvaMbharopaniSad - rAmopAsanA kA eka Akara grNth| ise isa prasiddha va lokapriya caMpUkAvya kA prakAzana, nirNayasAgara atharvaveda kA eka aMga mAnA jAtA hai| isameM zAMDilya muni presa muMbaI se 1923 I. meM huaa| isa caMpU meM kavi ne ne mahAzaMbhu se kucha prazna pUche haiM tathA sabhI devatAoM meM zreSTha, vizva-darzana ke liye utsuka kRzAnu va vizvAvasu nAmaka do vANI mana buddhi ke liye agocara tathA brahmA-viSNu-ziva kA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 341 For Private and Personal Use Only
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhI sarvezvara, kauna hai yaha bhI pUchA hai| isa prazna ke uttara meM mahAzaMbhu kahate haiM ki rAma hI saguNa-nirguNa brahma se pare haiM, jo ayodhyA meM rAsalIlA karate haiN| unake aneka maMtra haiM jinameM "rAM rAmAya namaH", "zrImadrAmacandra-caraNau zaraNaM prapadye", "zrImate rAmacandrAya namaH" tathA "om namaH sItArAmAbhyAm" ye maMtra zreSTha haiN| rAma hI jagat kI utpatti ke kAraNa haiN| sabhI avatAra rAmacaMdra ke caraNoM se utpanna hote haiN| yaha upaniSad ayodhyA meM prakAzita kiyA gayA tathA isa para "rAmatattva prakAzikA" nAmaka TIkA bhI likhI gaI hai| vizvasaMskRtam * hoziyArapura se vizvabandhu ke sampAdakatva meM yaha zodha-pradhAna traimAsikI patrikA prakAzita ho rahI hai| vizvasAratantram - le.- mhaakaal| saba tantroM kA sArabhUta mahAtantra / zloka- 51081 8 paTaloM meM puurnn| viSaya- Agama nAmanirukti, mAyA (mUla prakRti) kA mAhAtmya, sRSTi, mahAmAyA kI prasannatA se hari, hara Adi saba kI prasannatA, bindu aura nAda kA svarUpa, pIThapUjA kA prakAra, yogalakSaNa, guruziSya-lakSaNa, SoDaza mAtRkAeM, vividha cakroM kA varNana, dIkSA-bheda varNana pUrvaka dIkSAvidhi, guru aura ziSya ke kartavya, purazcaraNa, chinnamastAmantra, pracaNDacaNDikAstotra, madya, mAMsa Adi kA balidAna pUrvaka rajasvalA kI nAnAvidha sAdhanAoM kA vidhAna, kAlikArcanavidhi, durgAmantra, guhyakAlikA ke bIjamantra, mahiSamardinI, tripurasundarI ke bIjamaMtra tathA pUjopayogI dravyoM kA nirUpaNa i.| vizvazritam - sana 1906 meM madrAsa se hI ema.vIra bhadrAcArya ke sampAdakatva meM yaha dhArmika patrikA prakAzita hone lgii| vizvAdarza- le.- kavikAnta srsvtii| pitA - AdityAcArya / kaashiinivaasii| viSaya- AcAra, vyavahAra, prAyazcitta evaM jJAna nAmaka cAra kANDoM meM vibhAjita / prathama kANDa meM 42 sragdharA zlokoM evaM eka anuSTup chanda meM zauca, dantadhAvana, kuzavidhi, snAna, saMdhyA, homa, devatArcana, dAna ke Ahnika kRtyoM para, vivecana dUsare kANDa (vyavahAra) meM 44 zloka vibhinna chandoM (mAlinI, anuSTap mandAkrAntA Adi); meM tIsare kANDa (prAyazcitta) meM 53 zlokoM (sabhI sragdharA, kevala antima mAlinI) meM evaM cauthe kANDa (jJAnakANDa) 53 zlokoM (zArdUlavikrIDita, zikhariNI, anuSTup Adi chandoM) meM vAnaprastha, saMnyAsa, tvaMpadArtha, kAzImAhAtmya para vivecana hai| lekhaka ke AzrayadAtA kAzIstha nAgArjuna ke putra dhanya yA dhanyarAja the| vizvAmitrakalpa - zloka- 1600 / viSaya- dvijoM ke dainika kRtyoM kA varNana- prAtaHkAla uThakara Atmacintana kA prakAra, devatAdhyAna kI rIti, dantadhAvanAdi prAtaHkRtya, snAnavidhi, rudrAkSadhAraNa, bhUtazuddhi Adi kA prakAra, trikAla sandhyAvidhi, vedAdi mantrapATharUpa brahmayajJavidhi, annazuddhi Adi ke prakAra, prastutAtra homa prakAra rUpa vaizvadeva vidhi, gogrAsa Adi bhojanavidhi, bhakSya padArthoM kI vidhi, abhakSya padArthoM kA niSedha, dIkSA ke lie vedI kA nirmANa, dIkSA-prakAra, gAyatrI ke purazcaraNa kI vidhi, nitya karttavya karmoM kI vidhiyAM, gAyatrI mantra se homavidhi kA kathana i.| vizvAmitrayAgam - le.- prA. subrahmaNya sUri / vizvAmitrasaMhitA - le.- shriidhr| zloka- 2800 / yaha gAyatrI-mantra-prayoga aura mAhAtmya kA pratipAdaka grantha hai| vizvAvasugandharvarAjatantram- rudrayAmalAntargata / zloka - 4251 vizvezvarapaddhati- le.- vishveshvr| viSaya - saMnyAsadharma / saMskAramayUkha meM varNita / vizvezvarIpaddhati- (yA yatidharmasaMgraha) - le.- acyutAzrama / cidAnandAzrama ke shissy| vizvezvarIsmRti- le.- acyutAzrama / viSaghaTikAjananazAnti - (yA viSanADIjananazAnti) vRddhagAryasaMhitA se saMgRhIta / viSaya- "viSaghaTikA' nAmaka cAra azubha kAloM meM janma hone se utpanna duSTa pratiphaloM ke nivAraNArtha dhArmika kRty| viSamabANalIlA - le.- aanNdvrdhn| I. 9 vIM zatI uttarArdha / pitA- nonn| viSayatAvAda - le.- gadAdhara bhaTTAcArya / viSaharamantram - le.- gaNeza pnnddit| jammU nivaasii| viSaya Ayurveda / viSApahArapUjA - le.- devendrakIrti / kAraMjA ke balAtkAra gaNa ke jaina aacaary| viSApahArastotram- le.- dhnNjy| I. 7-8 vIM shtii| viSNugItA - vaiSNavasampradAya kA mAnyatAprApta grNth| paraMparA ke anusAra yaha gItA devaloka meM viSNu ne devatAoM ko sunAI aura bAda meM vyAsa ne use satoM ko sunaaii| isake kula 7 adhyAya haiM, tathA isa para bhagavadgItA kA kAphI prabhAva hai| bhagavadgItA ke aneka zloka jyo ke tyoM isameM uddhRta haiN| isameM devAsuroM kA yuddha, bhogavRddhi ke kAraNa devoM kA tapaHkSaya, viSNu dvArA devatAoM ko sadAcAra kA parAmarza, mahAviSNu kA saguNa svarUpa, zakti va mUla prakRti kA tAdAtmya sRSTi, sthiti, laya Adi prakRti ke kArya, sRSTi ke AdhArabhUta dharma-tattva, triguNoM kA svarUpa, cAtuvarNya kI sRSTi, karmayoga, jJAna-yoga, lokasaMgraha ke liye karmayoga kI AvazyakatA, yoga-bhraSTa kI gati, bhaktiyoga, saguNopAsanA, avatAroM kA prayojana, trividha jJAna, vizvarUpa darzana vibhUtiyoga Adi viSayoM kA vivecana hai| viSNutattva-nirNaya- le.- mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| isameM 3 pariccheda haiN| zruti kI advaitaparaka vyAkhyA kA isameM vistRta evaM nirmama khaMDana kiyA gayA hai| madhvAcArya kI 342 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org mAnyatA hai ki saba pramANoM se viruddha hone ke kAraNa zruti kA tAtparya advaita meM nahIM hai, pratyuta viSNu ke sarvottama hone meM hI saba AgamoM kA tAtparya hai / isa nibaMdha meM pradhAnatayA yahI siddha kiyA gayA hai ki siddhAMtarUpeNa bheda zrutipurANoM dvArA hI gamya hai| isameM zruti pratipAdita karmakAMDa ke aMtargata "karma" ke svarUpa kA gaMbhIra vivecana kiyA gayA hai| madhvAcArya ke matAnusAra zruti kA karmakANDa bhAga bhI bhagavAn kI hI stuti karatA hai| isa tathya ko siddha karane ke liye zruti-maMtroM tathA brAhmaNa vacanoM kA isa nibaMdha meM AdhyAtmika dRSTi se gaMbhIra artha pratipAdita kiyA gayA hai| lekhaka ke RgbhASya meM bhI isI viSaya kA pratipAdana hai| viSNutattvaprakAza le. vanamAlI mAdhya anuyAyiyoM ke lie smArta kRtyoM para eka nibaMdha / viSNutattvavinirNaya le AnandatIrtha | viSNutattva saMhitA pAMcarAtra sAhitya ke aMtargata nirmita 215 saMhitAoM meM se eka pramukha saMhitA isameM mUrtipUjA, bhoga, vaiSNava-mudrAoM kA aMkana, pavitrIkaraNa Adi viSayoM kA vivaraNa hai| isa saMhitA para sAMkhyadarzana kA spaSTa prabhAva parilakSita hotA hai| viSNutIrthIyavyAkhyAnam - le. surottamAcArya / viSNudharmapurANam - yaha eka upapurANa he, kintu isakA svarUpa dharma zAstra jaisA hai| isameM vaiSNava saMpradAya ke dhArmika AcAra va karttavya batAye gaye haiM- isakI racanA bhArata ke vAyavya pradeza meM huI hogI kyoMki isameM isI pradeza ke puNyakSetroM kA vizeSa rUpa se varNana hai| isakA racanAkAla i. sa. 200-300 varSa meM huA hogA, kyoMki usa samaya bauddha dharma kA kAphI prasAra ho rahA thA aura isameM bauddhoM ko pAkhaMDI, durAcArI kahA gayA hai| vaidika dharma kI punaH pratiSThApanA tathA vistAra hetu hI isakI racanA kI gii| isameM kriyAyoga se kaivalyapada kI prApti, viSNu ke aneka stotra, AtmA-paramAtmA kA milana, jJAnayoga kI mahattA, varNAzramadharma pAlana kA mahattva, dvaitAdvaita tattva Adi kA vivecana hai "om namo vAsudevAya" maMtra kI mahattA bhI pratipAdita kI gaI hai| viSNudharmamImAMsA - le. nRsiMha bhaTTa / somabhaTTa ke putra / viSNudharmasUtram isa dharmasUtra ke kula 100 prakaraNa haiN| kucha prakaraNa kevala eka sUtra yA eka zloka vAle haiN| prathama aura aMtima do prakaraNa padyamaya haiM tathA zeSa prakaraNa gadyApadyAtmaka haiN| ina sUtroM kA yajurveda kI kAThaka zAkhA se nikaTa sambandha hai| isameM varNAzrama dharma, rAjadharma, vyavahAra, divya, 12 prakAra ke putra, yuga manvaMtara, azauca, zuddha, vivAha, strI - dharma, prAyazcitta, zrAdhda, dAna, iSTApUrta ke karma Adi viSayoM kA vivecana hai| isakI racanA vibhinna kAlakhaNDoM meM, sana pUrva 300 se 100 varSa ke bIca tathA i. sa. tIsarI zatAbdI ke bAda hone kA anumAna hai| isameM kAThaka zAkhA ke maMtra aura kAThaka gRhya Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtra ke uddharaNa bhI haiN| isa zAkhA ke loga prAcIna kAla meM paMjAba va kAzmIra meM hI adhikatara the| ataH isakI racanA bhI saMbhavataH isI kSetra meM huI hogii| isa para nanda paMDita kRta vaijayantI nAmaka dIkA hai| viSNudharmottarapurANam - viSNu dharmapurANa kA hI yaha uttarArdha hai| isake kula tIna khaNDa haiM, prathama khaNDa meM 269, dUsare meM 183 va tIsare khaMDa meM 355 adhyAya haiN| isameM vaiSNavoM kA AcAra- dharma, viSNupUjA kI pAMcarAtra paddhati tathA sampradAya ke vyUha - siddhAnta kA vivecana hai| isakI gaNanA 18 upapurANoM meM hotI hai| yaha bhAratIya kalA kA vizvakoza hai jisameM vAstukalA, mUrtikalA, citrakalA evaM alaMkAra - zAstra kA varNana kiyA gayA hai| isameM nATya zAstra tathA kAvyAlaMkAra viSayaka 1 sahasra zloka haiN| isake adhyAya kramAMka 18, 19, 32 va 36 gadya meM likhe gae haiM jinameM gIta, Atoya, hastamudrA va pratyaMga vibhAga kA varNana hai| isake jisa aMza meM citrakalA, mUrtikalA, nATyakalA evaM kAvyazAstra kA varNana hai, use citrasUtra kahA jAtA hai| isa purANa kA prAraMbha zrIkRSNa ke pautra vajra se mArkaDeya ke saMvAda se hotA hai| mArkaMDeya ke anusAra "devatA kI usI mUrti meM devatva rahatA hai, jisakI racanA citrasUtra ke AdezAnusAra huI ho aura jo prasannamukha ho" / isake dvitIya adhyAya meM yaha bhI vicAra vyakta kiyA gayA hai ki citrasUtra ke jJAna binA "pratimA-lakSaNa" yA mUrtikalA samajha meM nahIM A sakatI, tathA binA nRtyazAstra ke parijJAna ke, citrasUtra samajha meM nahIM A sktaa| nRtya, vAdya ke binA saMbhava nahIM, tathA gIta ke binA vAdya meM bhI par3hatA nahIM A sktii| tRtIya adhyAya meM chaMda varNana tathA caturtha adhyAya meM vAkya- parIkSaNa kI carcA kI gaI hai| paMcama adhyAya ke viSaya haiM :- anumAna ke 5 avayava, sUtra kI 6 vyAkhyAeM, 3 pramANa (pratyakSAnumAnAtavAkyAni evaM inakI paribhASAeM, smRti, upamAna va arthaaptti| SaSTha adhyAya meM "taMtrayukti" kA varNana hai tathA saptama adhyAya meM vibhinna prAkRtoM kA varNana 11 zlokoM meM kiyA gayA hai| aSTama adhyAya meM devatAoM ke paryAyavAcI zabda diye gae haiM, tathA navama va dazama adhyAyoM meM zabdakoSa hai 11 ve 12 ve va 13 ve adhyAyoM meM liMgAnuzAsana hai, aura pratyeka adhyAya meM 15 zloka haiN| 14 veM adhyAya meM 17 alaMkAroM kA varNana hai| 15 veM adhyAya meM kAvya kA nirUpaNa hai jisameM kAvya va zAstra ke sAtha aMtara sthApita kiyA gayA hai| isameM kAvya meM 9 rasoM kI sthiti mAnya hai / 16 veM adhyAya meM kevala 15 zloka haiM, jinameM 21 prahelikAoM kA vivecana hai| 17 veM adhyAya meM rUpaka (nATya) varNana hai| tathA unakI saMkhyA 12 kahI gaI hai| isameM yaha bhI kahA gayA hai ki nAyaka kI mRtyu, rAjya kA patana, nagara kA avarodha evaM yuddha kA raMgamaMca para sAkSAt pradarzana nahIM honA cAhiye- inheM pravezaka dvArA vArtAlApa ke hI rUpa meM prakaTa saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 343 For Private and Personal Use Only
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kara denA caahiye| isI adhyAya meM 8 prakAra kI nAyikAoM kA vivecana kiyA gayA hai (zloka saMkhyA 56-59) prastuta purANa ke 18 veM adhyAya meM gIta, svara, grAma tathA mUrchanAoM kA varNana hai, jo gadya meM prastuta kiyA gayA hai| 19 vAM adhyAya bhI gadya meM hai, jisameM 4 prakAra ke vAdya, 20 maMDala evaM pratyeka ke do prakAra se 10-10 bheda tathA 36 aMgahAra varNita haiN| 20 veM adhyAya meM abhinaya kA varNana hai| isa adhyAya meM dUsare ke anukaraNa ko nATya kahA gayA hai, jise nRtya dvArA zobhAnvita kiyA jAtA hai| __ adhyAya 21 veM se 23 veM taka zayyA, Asana va sthAnaka kA pratipAdana evaM 24 veM va 25 veM meM AMgika abhinaya varNita hai| 26 veM adhyAya meM 13 prakAra ke saMketa tathA 27 veM meM AhArya abhinaya kA pratipAdana hai| AhArya abhinaya ke 4 prakAra mAne gaye haiM (prasta, alaMkAra, aMgaracanA va sNjiiv)| 29 veM adhyAya meM pAtroM kI gati kA varNana va 30 veM meM, 28 zlokoM meM rasa-nirUpaNa hai| 31 veM adhyAya ke 58 zlokoM meM 49 bhAvoM kA varNana tathA 32 veM meM hasta-mudrAoM kA vivecana hai| 33 veM adhyAya meM nRtya viSayaka mudrAyeM 124 zlokoM meM varNita haiM, tathA 34 veM adhyAya meM nRtya kA varNana hai| 35 veM se 43 veM adhyAyoM meM citrakalA, 44 veM se 85 veM adhyAyo meM mUrti va sthApatya-kalA kA varNana hai| DaoN. kANe ke anusAra isakA racanA kAla 5 vIM zatI ke parva kA nahIM hai| DaoN. hAjarA ke matAnusAra yaha purANa I.5 vIM zatAbdI meM kAzmIra athavA paMjAba ke uttarI kSetra meM likhA gayA hogaa| prastata purANa ke kAvyazAstrIya aMzoM para bharata muni ke "nATya-zAstra" kA prabhAva hai, kiMtu rUpaka va rasoM ke saMbaMdha meM kucha aMtara bhI hai| prastuta purANa kA prakAzana veMkaTezvara presa muMbaI se zake saM. 1834 meM huA hai, aura citrakalA vAle aMza kA hiMdI anuvAda sahita prakAzana, hiMdI sAhitya sammelana prayAga kI sammelana-patrikA ke "kalA-aMka" me kiyA gayA hai| viSNupurANam- pAraMpArika kramAnusAra tRtIya puraann| isa purANa meM viSNu kI mahimA kA AkhyAna karate hue, unheM ekamAtra sarvocca devatA ke rUpa meM prastuta kiyA gayA hai| yaha purANa 6 khaMDoM meM vibhakta hai, isa meM kula 126 adhyAya va 6 sahasra zloka haiN| isakI zlokasaMkhyA ke bAre meM "nAradIya purANa" tathA "matsyapurANa" meM mataikya nahIM hai| prathama ke anusAra isakI zlokasaMkhyA 24 tathA dvitIya ke anusAra 23 sahasra mAnI gaI hai| - isa mahApurANa kI racanA ke sambandha meM isI purANa meM dI gaI kathA isa prakAra hai- vasiSTha ke putra zakti ko vizvAmitra kI preraNA se kisI rAkSasa ne mAra kara khA liyaa| jaba isa ghaTanA kI jAnakArI zakti ke putra parAzara ko milI to krodhita hokara usane samasta rAkSasoM ke vadha hetu yajJa kiyaa| isa yajJa meM saikaDoM rAkSasa jalakara bhasma hone lge| vasiSTha ne jaba yaha dekhA to duHkhita hokara unhoMne apane pote se kahA- "pitA kI hatyA ke liye sabhI rAkSasoM ko doSI ThaharAnA unake prati anyAya hogA aura krodhavaza kiye gaye isa kRtya se, vaha atyaMta kASTa aura tapa se arjita apane puNya aura yaza ko kho baitthegaa| apane pitAmaha ke upadezoM ko mAnakara parAzara ne rAkSasoM ke vadha kA yajJa turanta baMda kara diyaa| isase rAkSasoM ke pUrvaja maharSi pulastya ne prasanna hokara parAzara ko yaha varadAna diyA ki vaha eka purANa saMhitA kI racanA kregaa| Age calakara maitreya ke praznoM ke samAdhAna meM parAzara ne unheM viSNupurANa sunAyA aura kahA purANaM vaiSNavaM caitat srvkilbissnaashnm| viziSTaM sarvazAstrebhyaH purussaarthoppaadkm|| arthAt- yaha viSNu purANa sarva pApoM kA nAza karane vAlA tathA sarva zAstroM meM viziSTa evaM puruSArtha siddha karA dene vAlA hai| eka kathA yaha bhI batAI jAtI hai kI vedavyAsa ne apane ziSya lomaharSaNa ko purANasaMhitA sunaaii| isake chaha ziSyoM meM se tIna ziSyoM ne akRtavraNa, sAvarNya aura zAMzapAyana ne apane guNa se prApta purANa saMhitA kA adhyayana kiyaa| viSNupurANa uparyukta cAra saMhitAoM kA saMgraharUpa hI hai| vaiSNava purANoM meM bhAgavata ke pazcAt isI purANa kI gaNanA kI jAtI hai| parimANa meM yaha parANa jitanA svalpa hai. tattvonmIlana meM utanA hI mahAna hai| isameM 6 aMza (arthAta khaMDa) tathA 126 adhyAya haiN| isa prakAra bhAgavata kI apekSA isakA parimANa tRtIyAMza hote hue bhI, rAmAnuja saMpradAya meM ise bhAgavata se kahIM adhika mahattvapUrNa aura prAmANika mAnA jAtA hai| avAMtara kAla meM vivecita vaiSNava siddhAMtoM kA mUlarUpa, isa purANa meM upalabdha hotA hai| isameM AdhyAtmika viSayoM kA vivecana baDI hI saralatA se kiyA gayA hai| paMcama aMza (khaMDa) meM zrIkRSNa kI lIlAoM kA vizeSa varNana hai, kiMtu yaha aMza zrImadbhAgavata kI apekSA kavitva kI dRSTi se nyUna hai| SaSTha aMza ke paMcama adhyAya meM bhI adhyAtma tattvoM kA baDA hI vizada vivecana prastuta kiyA gayA hai| isake anuzIlana se hama isa niSkarSa para pahuMcate haiM ki "paraM dhAma" nAma se vikhyAta parabrahma kI hI apara saMjJA "bhagavAn" hai (6-5-68-69) / vahI vAsudeva nAma se bhI abhihita kiyA jAtA hai| usakI prApti kA upAya hai- svAdhyAya tathA yog| yoga ke sAtha bhagavAn ke nAma kA smaraNa tathA kIrtana bhI mukti meM sahAyyaka hotA hai| ataH isa purANa kI dRSTi meM, yoga tathA bhakti kA samuccaya, mukti kI sAdhanA kA pramukha upAya hai| isa purANa ke prathama aMza meM sRSTi-varNana, dhruva va prahlAda 344 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kA caritra tathA devoM, daityoM, vIroM va manuSyoM kI utpatti ke sAtha hI-sAtha aneka kAlpanika kathAoM kA varNana hai| dvitIya aMza meM bhogolika vivaraNa hai, jisake aMtargata 7 dvIpoM, 7 samudroM evaM sumeru parvata kA vivaraNa hai| pRthvI-varNana ke pazcAt pAtAla loka kA bhI vivaraNa hai, tathA usake nIce sthita narakoM kA ullekha kiyA gayA hai| tatpazcAt dhuloka kA varNana hai jisameM sUrya, usakA ratha, ratha ke ghoDe, unakI gati evaM grahoM ke sAtha caMdramA va caMda-maMDala kA varNana hai| isameM "bhAratavarSa' nAmaka prasaMga meM rAjA bharata kI kathA kahI gaI hai| tRtIya aMza meM Azrama viSayaka kartavyoM kA nirdeza evaM 3 adhyAyoM meM vaidika zAkhAoM kA vistRta vivaraNa hai| isI aMza meM vyAsa va unake ziSyoM dvArA kiye vaidika vibhAgoM kA tathA kaI vaidika saMpradAyoM kI utpatti kA bhI varNana kiyA gayA hai| tatpazcAt 18 purANoM kI gaNanA va samasta zAstroM evaM kalAoM kI sUcI prastuta kI gaI hai| caturtha aMza meM aitihAsika sAmagrI kA saMkalana hai jisake aMtargata sUryavaMzI va caMdravaMzI rAjAoM kI vaMzAvaliyAM haiN| isameM pururavA-urvazI, rAjA yayAti, pAMDavoM va kRSNa kI utpatti, mahAbhArata kI kathA tathA rAma-kathA kA saMkSepa meM varNana kiyA gayA hai| isI aMza meM bhaviSya meM hone vAle rAjAoM - magadha, zaizunAga, naMda, maurya, zuMga, kANvAyana tathA AMdhrabhRtya ke saMbaMdha meM bhaviSyavANiyAM kI gaI haiN| ___ paMcama aMza meM "zrImadbhAgavata" kI bhAMti bhagavAn zrIkRSNa ke alaukika caritra kA varNana kiyA gayA hai| SaSTha aMza adhika choTA hai| isameM kevala 8 adhyAya haiN| isa khaMDa meM kRtayuga, tretAyuga, dvApara va kaliyuga kA varNana hai, aura kali ke doSoM ko bhaviSyavANI ke rUpa meM darzAyA gayA hai| prastuta purANa kI 3 TIkAeM prApta hotI haiM- zrIdharasvAmI kRta TIkA, viSNucitta kRta "viSNucittIya" TIkA tathA ratnagarbha bhaTTAcArya kRta "vaissnnvaakuut-cNdrikaa"| isake vaktA evaM zrotA, parAzara aura maitreya haiN| isakI racanA kA kAla IsavI sana ke pUrva dUsarI se pAMcavI zatI mAnA gayA hai| yaha purANa, hindI anuvAda sahita, gItA presa gorakhapura se prakAzita huA hai| isakA aMgrejI anuvAda eca.eca. vilsana ne kiyA hai| viSNu purANa meM bhArata kI adbhuta mahimA isa prakAra gAyI gaI hai - atrApi bhArata zreSThe jambudvIpe mahAmune / yato hi karmabhUreSA hyato'nyA bhogbhuumyH|| atra janmasahasraNAM sahasrairapi sattama / kadAcillabhate janturmAnuSyaM punnysNcyaat|| gAyanti devAH kila gItakAni / dhanyAstu te bhaartbhuumibhaage|| svrgaapvrgaaspdmaargbhuute| bhavanti bhUyaH puruSAH suratvAt / / karmANyasaMkalpitatatphalAni / saMnyasya viSNau paramAtmabhUte / / avApyatAM krmmhiimnnte| tasmillayaM ye tvamalAH prayAnti / / isakA bhAvArtha isa prakAra hai- he maitreya mahAmane jambadvIpa meM bhArata sarvazreSTha hai kyoMki yaha mAnava kI karmabhUmi hai, anya kevala bhoga-bhUmiyAM haiN| janma-maraNa ke hajAroM pheroM ke bAda yadi puNya saMcita kiyA ho to jIva ko isa deza meM manuSya-janma prApta hotA hai| yaha deza svarga aura mokSa kI prApti kA mArga hai| yahAM janme jo vyakti phalAsakti tyAga kara karma karate haiM tathA karmaphala bhagavAn ke caraNoM meM arpita karate haiM aura isa prakAra malarahita hokara Izvara meM lIna ho jAte haiM, ve puruSa hamase (svarga kI devatAoM se) bhI adhika bhAgyavAn haiN| viSNupUjAkramadIpikA - le.- zivazaMkara / TIkAkAra sadAnanda / viSNupUjA-paddhati - le.- caitanyagiri / viSNupUjAvidhi - le.- zukadeva / racanA sana 1635-6 I. meN| viSNupratiSThAvidhidarpaNa - le.- narasiMha somyaajii| mAdhavAcArya ke putra / viSNubhakticaMdrodaya - le.- nRsiMhAraNya yA nRsiNhaacaary| 19 kalAoM meM vibhaajit| dravyazuddhidIpikA meM puruSottama dvArA varNita / viSaya- mukhya vaiSNava vratoM, utsavoM, kRtyoM ko pratipAdana / viSNumUrtipratiSThAvidhi - le.- kRssnndev| rAmAcArya ke putra / vaiSNavadharmAnuSThAnapaddhati yA nRsiMha paricaryApaddhati nAmaka bRhad graMtha kA yaha eka aMza hai| viSNuyAgapaddhati - le.- anntdev| pitA- aapdev| viSaya putrakAmanA kI pUrti ke lie dhArmika kRty|| viSNurahasyam - sUta-zaunaka sNvaadruup| zloka- 3828 | adhyAya- 601 viSNuvilasitam - le.- kuMjunI nAmbiyAra raampaannivaad| I. 18 vIM shtii| ATha sargo meM viSNu ke dasa avatAroM kA caritra kthn| viSNuzrAddhapaddhati - le.-naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| pitaaraameshvrbhtttt| viSNusahasranAma - kulAnanda-saMhitA meM bhairava-bhairavI saMvAda ruup| yaha prasiddha viSNusahasranAma, (jo mahAbhAratAntargata hai) se bhinna hai| viSNusahasranAmastotram - vaiSNava sampradAya ke AdhArabhUta graMtha paMcaratnoM meM se ek| kula 107 zlokoM vAlA yaha stotra mahAbhArata ke anuzAsana parva meM samAviSTa hai, jisameM viSNu ke eka sahasra nAma diye gaye haiN| isakA prAstAvika zloka isa saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/345 For Private and Personal Use Only
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yAni nAmAni gauNAni vikhyAtAni mahAtmanaH / RSibhiH parigItAni tAni vakSyAmi bhuutye|| arthAta- mahApuruSa viSNu ke jina guNa-zreSTha nAmoM kI RSiyoM ne sarvatra mahimA gAyI, apane aizvarya-prApti ke liye maiM una nAmoM ko yahAM prastuta kara rahA huuN| ___ zrI vAsudevazaraNa agravAla ke matAnusAra isakI racanA I.sa. kI prathama zatAbdI meM huI hogii| kintu baudhAyana gRhyasUtra meM isa stotra kA ullekha AyA hai| isa gRhyasUtra kA kAla I.pU. 500 se 200 mAnA jAtA hai| ataH viSNusahasranAma isake pUrva hI racA gayA hogaa| dharma, artha, kAma- ina tIna puruSArtho kI prApti ke liye isake nitya pATha kI AvazyakatA mahAbhArata meM batAI gaI hai| AdyazaMkarAcArya, rAmAnujAcArya va kUrezaputra parAzara ne isa para bhASya likhe haiN| paM. sAtavalekara kA bhASya hiMdI meM hai| viSNustava-SoDazI - le.- lakSmaNa zAstrI, nAgaura (rAjasthAna) nivaasii| viSNuvardhApanam - le.- zrI. bhi. velnnkr| muNbii-nivaasii| viSaya- lekhaka ke guru kI stuti| vistArikA - le.- paramAnanda cakravartI / mammaTa kRta kAvyaprakAza para ttiikaa| i. 15 vIM shtii| vItavRtam - le.- bhrtRhri| yaha eka laghukAvya hai| isakA ullekha mAdhavakRta jaDavRtta meM hai| isameM mUrkha premiyoM kI ucchRkhalatA kA varNana hai| vIrakAmyArcanavidhi - zloka- 75 / vIracampU - kavi- pdmaannd| vIracUDAmaNi - zloka- 800 / paTala- 11 / vIratantram - 15 paTaloM meM puurnn| brahmA-viSNu saMvAdarUpa / viSaya- gurUrahasya, tArAprakaraNa, mantroddhAra, pUjA-krama, purazcaraNavidhi, kAmyakarma kA nirNaya, dakSiNakAlikA prakaraNa, guptavidyArahasya / vyastasamastAdi kathana, nigrahakathana, mahAvIrakrama, mahAvidyAnuSThAna, ugracaNDA prakaraNa, mantrakoSAdi kathana tathA roga Adi kA prtikaar| vIratantra (2) - hara-gaurI sNvaadruup| zloka- 420| viSayavazIkaraNa, uccATana, mohana, staMbhana, zAntika, pauSTikAdi vividha upaay| (3) - brahma-viSNu sNvaadruup| viSaya- chinnamastA devI kI bhogamokSaprada pUjAvidhi, chinnamastAmaMtra, mantroddhAra, dhyAna, AvAhana tathA kavaca aadi| vIradharma-darpaNam (nATaka) - le.- parazurAma nArAyaNa pATaNakara / racanA sana 1905 meN| 1907 meM kAzI se prkaashit| zRMgAra kA sarvathA abhAva / pradhAna rasa-vIra / pAtra prAyaHpuruSa / aNksNkhyaasaat| bhISma kI zarazayyA se jayadratha-vadha taka kI kathAvastu nibaddha hai| vIranArAyaNacaritam - le.- vAmana (abhinavabANa bhtttt)| I. 15 vIM shtii| vIrapaMcAzatkA - le.- vimalakumAra jaina / kalakattA nivaasii| vIrapRthvIrAjam (nATaka) - le.- mathurAprasAda dIkSita / racanA san 1940 meN| prathama abhinaya solana ke durgA bhagavatI mahotsava pr| dezotthAna tathA lokaprabodhana hetu likhit| maMca para dhanurvidyA kI atyucca upalabdhiyAM drshit| aMkasaMkhyA- chH| jayacandra rAThoDa kI dezadrohitA tathA pRthvIrAja cauhAna kI udAttatA drshit| anta meM mahaMmada ghorI kA pRthvIrAja dvArA vadha aura aatmghaat| vIrapratApam (nATaka) - le.-mathurAprasAda dIkSita / racanA sana 1935 meN| prakAzita aMkasaMkhyA- saat| bhAratIya svataMtratA saMgrama meM yuvakoM ko protsAhita karane hetu likhit| rANA pratApa kI jIvanagAthA varNita / kathAbandha zithila hai| ekoktiyoM kI prayoga isa kI vizeSatA hai| vIrabhadratantram - (nAmAntara- uDDIzakoSazAstra tathA uDDIzamantrasAra) ziva-pArvatI sNvaadruup| vIrabhadramahAtantram - zloka- 336 / vIrabhadra-vijayam - le.- kavirAja aruNAgirinAtha (dvitIya) I. 16 vIM shtii| pArendra agrahAra ke nivaasii| Dima koTi kA rUpaka jisameM cAra aMka haiN| vIrabhadra dvArA dakSa ke yajJa kA vinAza isakI kathAvastu hai| prathama abhinaya bhUpatirAyapuram meM rAjanAtha ke mahotsava meM huaa| vIrabhadravijayacampU - le.- ekAmaranAtha (2) le.- mallikArjuna / vIrabhadrasenacaMpU - le.- padmanAtha mishr| racanA- 1577 I. meN| yaha campU-kAvya 7 ucchavAsoM meM vibhakta hai, jise kavi ne mahArAja rIvA-nareza rAmacaMdra ke putra vIrabhadradeva ke Agraha para racA thaa| isameM vIrabhadradeva kA caritra varNita hai aura kathA ke krama meM maMdodarI va bibhISaNa kA bhI prasaMga upanibaddha kiyA gayA hai| isameM vIra bhadradeva kI samRddhi kA atisuMdara varNana hai| isakA prakAzana, prAcyavANI-maMdira, 3 pheDarezana sTrITa, kalakattA-9 se ho cukA hai| vIrabhA . lekhikA- lIlA rAva dyaal| ekaaNkikaa| viSayayuvAvasthA meM sarvasva tyAga kara dezahitArtha jIvana arpita karane vAlI vIrabhA nAmaka satyAgraha Andolana kI agraNI nAyikA kA critr| vIrabhAnUdayakAvyam - le.- maadhv| pitA- abhayacaMdra Uravya / mAtA- durgaa| baghelakhaNDa ke nareza vIrabhAnu ke caritravarNana ke rUpa meM kAvya likhA gayA hai| kAvya meM gahorA rAjadhAnI evaM nikaTavarartI kSetroM kA sajIva varNana kiyA gayA hai| isakA kAla 16vIM sadI ke bIca mAnA jAtA hai| 346/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vIrabhAnUdaya dvAdaza-sargAtmaka kAvya hai jisameM kula 881 zloka haiN| prathama sarga meM kavi ne bagheloM kA vaMza-varNana kiyA hai| dvitIya sarga meM vIrasiMha ke rAjya-saMcAlana aura unake digvijayoM kA varNana hai| tRtIya sarga meM kathAnAyaka vIrabhAnu kI kathA prAraMbha hotI hai| caturtha meM gahorA kI yAtrA, pAMcave meM vIrabhAnu kA abhiSeka, chaThe meM vIrabhAnu ke nItipAlana, sAtaveM meM unakI priya rAnI kI garbhAvasthA, rAjakumAra rAmacaMdra kA janmotsava, AThaveM meM rAmacaMdra kA vidyAbhyAsa, navama meM rAmacaMdra kA vivAha, yauvarAjyAbhiSeka, dasaveM meM rAmacaMdra kA zAsanAraMbha, ekAdaza meM rAmacaMdra kI AkheTa yAtrA aura dvAdaza meM rAmacaMdra putra vIrabhadra kA janmottsava kA varNana hai| vIramitrodaya - le.- mitra mishr| orachAnareza vIrasiMha deva kI preraNA se likhita grNth| rcnaa-kaal| saM. 1605 se 1627 ke biic| isa bRhad nibaMdha-graMtha meM dharmazAstra ke sabhI viSayoM ke atirikta rAjanItizAstra kA bhI nirUpaNa hai| yaha cAra bhAgoM evaM 22 prakAzoM meM vibhAjita hai jinake nAma haiM- paribhASA, saMskAra, Ahnika, pUjA, pratiSThA, rAjanIti, vyavahAra, zuddhi, zrAddha, tIrtha, dAna, vrata, samaya, jyotiSa, zAMti, karmavipAka, cikitsA, prAyazcitta, prakIrNa, lakSaNa, bhakti tathA mokss| isa graMtha kI racanA padyoM meM huI hai aura sabhI prakAza apane meM vizAla graMtha haiN| udAharaNArtha vrata-prakAza ke zlokoM kI saMkhyA 22,650 hai, aura saMskAra-prakAza ke zlokoM kI saMkhyA 17, 415 hai| rAjanIti prakAza meM rAjazAstra ke sabhI viSayoM kA varNana hai| isake varNya viSaya haiM-rAjazabdArtha-vicAra, rAjaprazaMsA, rAjyAbhiSeka- vihitakAla, rAjyAbhiSeka- niSiddhakAla, rAjyAdhikAranirNaya, rAjyAbhiSeka, rAjyAbhiSekakRtya, pratimAsa, pratisaMvatsarAbhiSeka, rAjaguNa, vihita rAjadharma, pratiSiddha rAjadharma, anujIvivRtta, durga-lakSaNa, durgagRha-nirmANa, rASTra, koSa, daMDa, mitra, SADguNyanIti, yuddha, yuddhoparAMta vyavasthA, devayAtrA, iMdradhvajocharAya-vidhi, nIrAjazAMti, devapUjA, aadi| mitramizra kA prastuta graMtha yAjJavalkyasmRti para likhita vizAlakAya TIkA hai| caukhambA sIrIja dvArA mudrita / vIrarAghavam (vyAyoga) - le.- pradhAna veNknn| I. 18 vIM shtii| zrIrAmapurI meM rAma-mahotsava ke avasara para abhinIta / Arambha meM mizra viSkambhaka jo vyAyoga meM varjita hai| nATyocita, sarala bhASA, saMgItamayI shailii| prdhaanrs-viir| kathA- prabhurAmacaMdra dvArA virAdha,khara, dUSaNa, trizirA rAkSasoM ke vadha / vIrarAghavastuti - le.- bellamakoNDa raamraay| aaNdhrvaasii| vIralabdha pAritoSikam - le.- Ara. rAmamUrti / colavaMza ke / itihAsa para AdhArita upanyAsa / vIrasAdhanAvidhi - le.- nRsiMha tthkkur| zloka- 148 / vIrasiMhAvaloka - le.- vIrasiMha tomr| pitaa-devshrmaa| gvAliyara ke tomara vaMza ke saMsthApaka / dharmazAstra evaM jyotiSazAstra se saMbaMdhita yaha Ayurveda kA graMtha hai| isameM pUrvajanmakarmapAripAka, grahasthiti tathA tridoSa ina rogotpatti ke kAraNoM kI carcA kI hai tathA tadanusAra hI paurANika maMtra, taMtra, upavAsa, japa dAnAdi ke tathA auSadhiyoM ke upAyoM kI carcA kI hai| aba taka isa ke do saMskaraNa prakAzita hue haiN| (1) gaMgAviSNu kRSNadAsa ke mumbaI sthita veMkaTezvara presa se prathama bAra vi.saM. 1939 meM tathA saMvata 1981 meM dUsarI bAra isa racanA kA prakAzana huA hai| vIrAMjaneyazatakam - le.- zrIzaila diikssit| I. 19 vIM shtii| (2) le.- viTThaladevuni suMdarazarmA / haidarAbAda (Andhra) ke nivAsI / vRkSAyurveda - le.- surezvara (yA surapAla) I. 11 vIM shtii| madrAsa ke zrI. ke. vhI. rAmasvAmI zAstrI eNDa sansa dvArA telagu anuvAda sahita ira. kA prakAzana huA hai| isake hindI, marAThI aura agrejI bhASA meM bhI anuvAda hue haiN| marAThI anuvAda kA nAma hai 'upavanavinoda' aura hindI anuvAda kA nAma hai 'upvnrhsy'| vRtakalpaduma - le.-jayagoviMda / vRttakArikA - le.- nArAyaNa purohita / vRttakautukam - le.- vizvanAtha / / vRttakaumudI - le.- jgdguru| (2) rAmacaraNa / vRttacandrikA - le.- rAmadayAlu / vRttacandrodaya - le.- bhaaskraadhvrii| vRttacintAratnam - le.- zAntArAma paMDita / vRttadarpaNa - le.- bhiissmcndr| (2) le- sItArAma / vRtta-dazakumAra- caritam - le.- somanAtha vaaddiikr| isa racanA kA prakAzana svayaM kavi ne ne,i.sa. 1938 meM mAsTara priTIMga varksa, vArANasI se kiyA thaa| kavi mUlataH mahArASTra ke vADIgAva ke nivAsI the| upajIvikA ke nimitta gvAliyara ke nivAsI hue| kavi ne chAtroM ke liye ukta racanA kI hai| daNDI ke dazakumAracaritam kA yaha eka atyaMta saphala padyAtmaka rUpAntara hai| isa racanA meM pUrvapIThikA tathA uttarapIThikA milakara 982 padya hai| saptama ucchvAsa ke sabhI padya, mUla racanA ke anusAra niroSThya vargoM meM hI kiye hai| yaha isa racanA kI vizeSatA hai| vRttadIpikA - le.- kRssnn| vRttadhumaNi- le.- yshvnt| (2) le.- gaMgAdhara / vRttapratyaya * le.- shNkrdyaalu| vRttapradIpa - le.- jnaardn| (2) le.- badarInAtha / vRttamaMjarI - le.- vasanta tryaMbaka shevdde| nAgapUra nivAsI / vRttalakSaNoM ke udAharaNa meM bhagavatI stotra kI racanA kI hai| vRttamaNikoza - le.- shriinivaas| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 347 For Private and Personal Use Only
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vRttamaNimAlikA - le.- zrInivAsa / vRttamAlA - le.- kavi krnnpuur| I. 16 vIM shtii| (2) le.- rAmacaMdra kvibhaartii| I. 15 vIM shtii| (3) le.viruupaakssyjcaa| (4) le.- vllbhjii| vRttamuktAvalI - le,- gaMgAdAsa (chaMdomaMjarIkAra se bhinna) (2) le. hrishNkr| vRttamauktikam - le.- candrazekhara bhtttt| I. 16 vIM shtii| vRttaratnapradIpikA - le.- vAtsya vedaantdaas| viSaya- dvAdazI ko upavAsa tor3ane kA ucita kaal| vRttaratnAkara - le.- rAmavarma mhaaraaj| trAvaNakora nresh| (2) le.- kedaarbhtttt| I. 11 vIM shtii| racanA chaha adhyAyoM meM puurnn| mallinAtha zivazarmA Adi TIkAkAroMne isI vRttarantAkara ke avasaraNa uddhRta kiye hai| isa graMtha para aneka TIkAe~ nirdiSTa haiTIkAkAra :- (1) paNDita cintAmaNi (2) rAmezvarasuta nArAyaNa (3) zrInAtha (4) haribhAskara (5) janArdanavibudha (6) mahAdevasuta divAkara (7) ayodhyAprasAda (8) AtmArAma (9) kRSNavarmA (10) govindabhaTTa (11) cUDAmaNi dIkSita (12) narasiMhasUri (13) raghunAtha (14) vizvanAtha kavi (15) zrIkaNTha (16) somasundaragaNI (17) bhAskara (18) somapaNDita (19) sArasvata sadAziva muni, (20) somacandra gaNI (21) kavizArdUla (22) raghusUri kA putra trivikrama (23) nArAyaNabhaTTa (24) nRsiMha, (25) kRSNasAra (26) tArAnAtha (27) bhAskararAya (28) prabhAvallabha, (29) devarAja (30) ityaadi| bhAskara ke abhinava vRttaratnAkara para zrInivAsa kI TIkA hai| raghusUriputra trivikrama ne vRttaratnAkarasUtra kI TIkA likhI hai| vRttaratnAkarapaMjikA - le.- rAmacaMdra kvibhaartii| yaha kedArabhaTTa praNIta "vRttaratnAkara" para bhASya hai| I. 15 vIM shtii| vRttaratnArNava - le.- nRsiMha bhAgavata / vRttaratnAvalI - le.- ciraMjIva zarmA (I. 18 vIM zatI) DhAkkA ke dIvAna yazavantasiMha kI prazastipara zlokoM kA udAharaNoM ke rUpa meM pryog| (2) le.-raamdev| rAyapura (baMgAla) ke nivaasii| I. 18 vIM zatI / vRttoM ke udAharaNoM meM AzrayadAtA yazavantasiMha kI stuti hai| (3) le.- durgAdatta (4) nArAyaNa (5) ravikara (6) raamdev| (7) veMkaTeza, pitA avadhAnasarasvatI (8) rAmasvAmI zAstrI (9) kRSNArAma (10) mallAri (11) durgAdAsa (12) gaMgAdAsa (13) harivyAsa mizra (I. 16 vIM shtii)| (14) yazavaMtasiMha (15) sadAziva muni (16) kAlidAsa (17) kRSNarAja (18) mizra saamnt| vRttarAgAspadam - le.- kSemakaraNa mishr| viSaya- vRtta aura rAgoM ke saMbaMdha kA prtipaadn| vRttavArtikam - le.- raampaannivaad| I. 18 vIM shtii| (2) le.- umaapti| (3) le.- vaidynaath| vRttavinoda - le.- phattehagiri / vRttavivecanam - le.- durgAsahAya / vRttasaMgraha- le.- mheshvr| pitA- mnorth| I. 12 vIM shtii| gyAhara prakAraNoM meM yAgavidhi, nakSatravidhi, rAjAbhiSeka, yAtrA, gocaravidhi saMkrAMti, devapratiSThA Adi viSayoM kA jyotiSazAstra kI dRSTi se vivecana kiyA hai| vRttazaMsicchatram (rUpaka) - le.-lIlA rAva dayAla / kathAsAra12 varSa kI mIrA kA 28 varSIya pati apanI 26 varSIya sAsa para mohita hotA hai| sAsa ke phaTakArane para gAMva choDa detA hai| ghUmate ghUmate reladurghaTanA se smRti kho baiThatA hai aura phalamUla khAkara "tyAgIbAbA' ke nAma se vikhyAta hotA hai| eka dina rAmI nAmaka vidhavA ko DUbane se bacAtA hai aura usa para lubdha hotA hai| vaha vAstava meM vidhavA nahIM, api tu usakI patnI hI hai| usake sAtha vivAha kA prastAva lekara tyAgIbAbA usake ghara Ate hai| vastutaH rAmI mIrA hI hai| mIrA kI mAM use pahacAnakara dono kA punarmilana karA detI hai| vRttasAra - le.- bhaardvaaj| vRttasiddhAntamaMjarI - le.- raghunAtha / vRttasudhodaya - le.-mathurAnAtha shukl| (2) veNIvilAsa / vRtravadham - le.- kRSNaprasAda zarmA dhimire / kAThamAMDu (nepAla) ke nivaasii| Apa kaviratna evaM vidyAvAridhi ina upAdhiyoM se vibhUiSita hai| ApakI 12 racanAeM prakAzita huI hai| vRttAbhirAmam - le.- rAmacaMdra / vRtti - le.- raamcrnn| trkvaagiish| I. 18 vIM shtii| yaha sAhityadarpaNa para TIkA hai| vRttipradIpa - le.- rAmadeva mizra / yaha kAzikA kI vyAkhyA hai| vRttavArtikam - le.- appaya diikssit| I. 16 vIM shtii| pitA- nArAyaNa diikssit| viSaya- sAhitya-viSayaka vivecana / vRddhagautamataMtram - zloka- 1400 / vRddhagautamasaMhitA - le.- jiivaannd|| vRddhanyAsa - le.- raammukutt| I. 14 vIM zatI / vRddhapArAzarI saMhitA - le.- 12 adhyAyoM meM puurnn| vRddhazAtAtapasmRti - AnandAzrama dvArA mudrita / vRddhahArItismRti - jIvAnanda evaM AnaMdAzrama dvArA mudrit| vRddhAtrismRti - jIvAnanda dvArA mudrita / vRddhizrAddhadIpikA - le.- anntdev| uddhava dvivedI ke putra / vArANasI vaasii| vRddhizrAddhapaddhati - le.- anntdev| uddhavadvivedI ke putra / 348/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra le. mAdhyandinIya le anantadeva vRddhizrAddhaprayoga le. nArAyaNabhaTTa (prayogaratna kA eka aMza) / vRddhizrAddhavidhi - le.- karuNAzaMkara / vRddhizrAddhavinirNaya uddhava ke putra / vRndAvanapaddhati ballabhAcArya sampradAya ke anuyAyiyoM ke lie| vRndAvanamaMjarI - le. mAnasiMha / viSaya kRSNakathA / vRndAvanamahimAmRtam - le. prabodhAnandasarasvatI / I. 16 vIM zatI / kRSNacaritapara kAvya / - le. mAnAMka I. 10 vIM shtii| yaha - vRndAvanayamakam citrakAvya hai| - * vRndAvanavinodam le rudrA nyAyavAcaspati / I. 16 vIM zatI 2) le jayarAma nyAyapaMcAnana / vRSabhadeva caritam le paM. zivadatta tripaatthii| vRSAbhAnucaritam le. sakalakIrti jaina muni kA caritra / vRSotsargakaumudI - le. raamkRssnn| L vRSotsargapaddhati - le. naaraaynn| rAmezvara ke putra / I. 16 vIM zatI / vRSotsargaprayoga (yA nIlavRSotsargaprayoga ) - le. anantabhaTTa / nAgadeva ke putra / vRSotsargaprayoga (vAcaspatisaMgraha) yajurveda ke anuyAyiyoM ke lie| - - - www.kobatirth.org vRSotsargavidhi - le. madhusUdana gosvAmI / vRSotsargAdipaddhati kAtyAyanakRta 307 zlokoM meM pUrNa veMkaTeza (prahasana) le veMkaTezvara I. aThArahavI zatI / veMkaTezacampU le. dharmarAja kavi I. 17 vIM shtii| isa caMpU kAvya meM tirupati kSetra ke devatA veMkaTeza kI kathA varNita hai| prAraMbha meM maMgalAcaraNa, sajjanaprazaMsA tathA khalaniMdA hai isake gadya bhAga meM "kAMdabarI" evaM "dazakumAracarita" kI bhAMti racanA sauMdarya parilakSita hotA hai| 1 - veMkaTezacaritam - le. ghanazyAma / I. 16 vIM zatI / viSayatirupati ke veMkaTezavara kI kathA / - - veMkaTezvarapatrikA le. madrAsa se isakA prakAzana hotA thaa| veMkaTagirimAhAtmyam le devadAsa / viSaya- veMkaTagiri ke nivAsa kA mAhAtmya / vegarAjasaMhitA le. vegraaj| san 1503 meM racita / veNI viSaya - yAtrA ke pUrva varuNapUjA kI vidhi / veNIsaMhAra eka prasiddha nATaka / le bhttttnaaraaynn| inakA dUsarA nAma nizAnArAyaNa aura upAdhi "mRgarAjalakSma" thI / "veNIsaMhAra" meM mahAbhArata meM yuddha ko varNya viSaya banAkara use nATaka kA rUpa diyA gayA hai| isameM kavi ne mukhyataH draupadI kI pratijJA ko mahattva diyA hai| jisake anusAra usane - duryodhana ke rudhira se apanI veNI ke keza bAMdhane kA nizcaya kiyA thaa| aMta meM gadAyuddha meM bhImasena duryodhana ko mAra kara usake rakta se raMjita apane hAthoM se draupadI kI veNI kA saMhAra ( gUMthanA) karatA hai| isI kathAnaka kI pradhAnatA ke kAraNa isa nATaka kA nAma "veNIsaMhAra" hai 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 kathAsAra - isa nATaka ke prathama aMka meM bhIma - yudhiSThira dvArA duryodhana ko saMdhi prastAva bheje jAne se bahuta nArAja hote hai bhAnumatIkRta draupadI ke apamAna se unakA krodha uddIpta hotA hai, kintu yudhiSThira dvArA yuddha kI ghoSaNA kara dene para bhIma prasanna hokara yuddha karane jAte hai| dvitIya aMka meM duryodhana aura bhAnumatI kA praNayAlApa hai| arjuna kI jayadrathavadha saMbaMdhI pratijJA suna duryodhana jayadratha kI mAtA aura patnI duHzalA ko Azvasta karatA hai. tRtIya aMka meM droNavadha hone se azvatthAmA vilApa karane lagatA hai| senApati pada ke lie azvatthAmA aura karNa kA vivAda hotA hai, jisake kAraNa azvatthAmA zastratyAga karatA hai| caturtha aMka meM sundaraka dvArA duryodhana ke sAmane karNa ke putra kI vIratA aura karNa ke aMtima saMdeza kA varNana hai| paMcama aMka meM dhRtarASTra aura gAMdhArI putrazoka se vyAkula hokara duryodhana ko yuddha samApta karane ko kahate hai, para duryodhana apane nizcaya para dRDha rahatA hai| SaSTha aMka meM bhIma aura duryodhana ke gadAyuddha kA varNana hai| kRSNa kI AjJA se yudhiSThira ke rAjyAbhiSeka kI taiyAriyA~ kI jAtI hai| kintu cArvAka ke dvArA bhIma ke - - For Private and Personal Use Only - mAre jAne kI mithyA sUcanA pAkara yudhiSThira aura draupadI agnipraveza ke lie udyata hote hai| tabhI bhIma duryodhana ko mAra kara usake rakta se lathapatha hokara draupadI ke keza bAMdhane ke lie Ate hai, kintu yudhiSThira use duryodhana mAnate hai / taba bhIma unheM vastusthiti kA jJAna karA kara draupadI kI veNI bAMdhate hai / veNIsaMhAra meM kula 19 arthopakSepaka hai| jinameM viSkambhaka, 1 pravezaka 17 cUlikAeM aura 1 aMkAsya hai| pAtra va caritracitraNa :- kavi ne pAtroM ke zIla nirUpaNa meM apUrva saphalatA prApta kI hai| yadyapi mahAbhArata se kathAvastu lene ke kAraNa kavi pAtroM ke caritra citraNa meM pUrNataH svataMtra nahIM the, phira bhI unhoMne yathAsaMbhava unheM prANavaMta va vaividhyapUrNa citrita kiyA hai| prastuta nATaka ke pramukha pAtra hai- bhIma, duryodhana, yudhiSThira, kRSNa, azvatthAmA, karNa va dhRtarASTra / nArI pAtroM meM draupadI, bhAnumatI evaM gAMdhArI pramukha hai prastuta nATaka meM vIra rasa pradhAna hai| isake prathama aMka meM hI vIra rasa kI jo ajasra dhArA pravAhita hotI hai, vaha apratihata gati se aMta taka calatI hai| bIca bIca meM zrRMgAra, karuNa, raudra, bIbhatsa Adi rasoM kA bhI samAveza kiyA gayA hai / katipaya vidvAn isa nATaka ko duHkhAMta mAnate hue, isameM karuNa rasa kA hI prAdhAnya mAnate hai / kintu saMpUrNa nATaka meM saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 349
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vIra rasa kI hI pradhAnatA spaSTa hai, tathA anya rasa usake sahAyyaka ke rUpa meM prayukta hue hai| isa nATaka kA hindI anuvAda sahita prakAzana, caukhaMbA prakAzana ne kiyA hai| isa para e.bI. gajeMdragaDakara ne aMgrejI meM "veNIsaMhAra" kriTikala sTaDI' nAmaka vidvatApUrNa zodhanibaMdha likhA hai| nATya kalA kI dRSTi se kucha AlocakoM ne isa nATaka ko doSapUrNa mAnA hai, kintu isakA kalApakSa yA kAvyatattva sazakta hai| isa nATaka meM bhaTTanArAyaNa eka ucca koTI ke kavi ke rUpa meM dikhAI paDate hai| inakI zailI bhI nATaka ke anurupa na hokara kAvya ke anukUla hai| usapara kAlidAsa, mAgha va bANa kA prabhAva hai| "veNIsaMhAra" meM vIrarasa kA prAdhAnya hone ke kAraNa, kavine tadnurUpa gauDI rIti kA Azraya liyA hai aura laMbe-laMbe samAsa tathA gaMbhIra dhvani vAle zabda prayukta kiye hai| alaMkAroM ke prayoga meM kavi paryApta saceta rahe hai| unhoMne 18 prakAra ke chaMdoM kA prayoga kara apanI vidagdhatA pradarzita kI hai| isa nATaka meM zaurasenI va mAgadhI do prakAra kI prAkRtoM kA prayoga kiyA hai| veNIsaMhAra ke TIkAkAra . 1) jagaddhara 2) jaganmohana tarkAlaMkAra 3) tarkavAcaspati 4) sI.Ara.tivArI 5) ghanazyAma 6) lkssmnnsuuri| anantAcArya dvArA likhita nATyakathA saMkSipta gadya) nATaka lekhana ke bAda zIghra hI jAvA dvIpa ko pahaMca gayA thA aisA ullekha silvA~ levI ne apane 'inTroDakzana TU saMskRta TeksaTas phrAma bAlI' kI prastAvanA meM kiyA hai| bhASya kA saMkSepa hai| vedavRtti - le.-dhrmpaal| I. 7 vIM zatI / vedavyAsasmRti - AnaMdAzrama puNe dvArA mudrita / vedAMgajyotiSa - le.-lgdhaacaary| bhAratIya jyotiSa zAstra kA sarvAdhika prAcIna grNth| bhASA vA zailI ke parIkSaNa ke AdhAra para, vidvAnoM ne isakA racanAkAla I. pU. 500 mAnA hai| isake do pATha prApta hote hai| "Rgveda-jyotiSa" va "yajurveda-jyotiSa" prathama meM 36 zloka hai aura dvitIya meM 44 / donoM ke zloka adhikAMza milate julate hai, para umake krama meM bhinnatA dikhAI detI hai| prastuta graMtha meM paMcAMga banAne ke AraMbhika niyamoM kA varNana hai| isameM mahinoM kA krama caMdramA ke anusAra hai aura eka mAsa ko 30 bhAgoM meM vibhakta kara, pratyeka bhAga ko tithi kahA gayA hai| isake praNetA kA patA nahI calatA, para graMtha ke anusAra kisI lagadha nAmaka vidvAn se jJAna prApta kara isake kartA ne graMtha praNayana kiyA thaa| graMthAraMbha meM zloka (1-2) / isameM varNita viSayoM kI sUci dI gayI hai| vedAntakalpataru - le.-amlaanNd| I. 13 vIM shtii| vedAntakalpatarumaMjarI - le. vaidyanAtha pAyaguMDe / I. 18 vIM shtii| vedAntakalpalalikA - le. madhusUdana srsvtii| koTalApADA (baMgAla) ke nivaasii| I. 16 vIM zatI / vedAntakaustubha - le.- shriinivaasaacaary| AcArya niMbArka ke shissy| yaha brahmasUtra kI vyAkhyA hai| __ 2) le.- bellakoNDa raamraay| aandhrnivaasii| vedAntatattvaviveka - le.-nRsiNhaashrm| I. 16 vIM shtii| vedAntadIpa - le.- rAmAnujAcArya (I. 1017-1137) kRta brahmasUtra kI vistRta vyaakhyaa| vedAntadezikam (nATaka) - le.-zrIzaila taataacaary| vedAMtaparibhASA - le.-dharmarAjAdhvarIndra / vedAMta viSayaka siddhAntoM ko samajhane kI dRSTi se yaha graMtha atyaMta upayogI mAnA jAtA hai| vedAMtapArijAta -saurabha (vedAMtabhASya) - le.-niMbArkAcArya / brahmasUtra para svalpakAya vRtti| isameM kisI anya mata kA khaMDana nahI hai| kevala dvaitAdvaita siddhAnta kA hI pratipAdana kiyA gayA hai| prastuta bhASya kA yaha rUpa, isakI prAcInatA kA dyotaka hai| yaha saMpradAya svabhAvataH maMDanaprAya hone ke kAraNa kisI se zAstrArtha meM nahIM uljhtaa| vedAMtaratnamaMjUSA - le.-purussottm| AcArya niMbArka se 7 vIM pIDhI meM paidA huye aacaary| yaha niMbArkAcArya kRta dazazlokI kA bRhadbhASya hai| vedAMtavidvadvagoSThI - saMpAdaka- saccidAnanda sarasvatI / holenarasIpura (karnATaka) ke adhyAtmaprakAza kAryAlaya dvArA zaMkaravedAnta ke vetAla-paMcavizati - le.- shivdaas| prasiddha jarmana vidvAn harTela ke anusAra, isa kathAsaMgraha kI racanA 1487 I. ke pUrva huI thii| isakA prAcInatama hastalekha isI samaya kA prApta hotA hai| jarmana vidvAn hAinariza ne 1884 I. meM. lAipajig se isakA prakAzana karAyA thaa| DaoN. kItha ke anusAra zivadAsakRta saMskaraNa 12 vIM zatI ke pUrva kA nahIM hai| isakA dvitIya saMskaraNa jaMbhaladAsa kRta hai| tathA isameM padyAtmaka nIti vacanoM kA abhAva hai| zivadAsa kRta saMskaraNa ke kSemeMdra-racita "bRhatkathAmaMjarI" ke bhI padya prApta hote hai| isakA hiMdI anuvAda paM. dAmodara jhA ne kiyA hai, jo mUla kathAsaMgraha ke sAtha caukhaMbA vidyAbhavana se prakAzita hai| pacIsa rocaka kathAoM ke isa saMgraha meM gadya kI pradhAnatA hai| bIca bIca meM zloka bhI dIye gaye hai| vedanivedanastotram - le.- vAsudevAnanda srsvtii| saTIka prakAzita / I. 20 vIM shtii|| vedapArAyaNa vidhi- mahArNava se gRhiit| zloka- 301 vedabhASyam - svAmI dayAnanda srsvtii| Arya samAja ke saMsthApaka / vedabhASyasAra - le.-bhaTTojI diikssit| prathama adhyAya meM sAyaNa 350 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya meM eka vidvatsabhA kA Ayojana 1960 meM huA thaa| vaikuNThavijaya campU - le.-rAghavAcArya / zrInivAsAcArya ke putra / isa vidvatsabhA meM dakSiNa bhArata ke khyAtiprApta 11 vidvAnoM ne viSaya- aneka tIrthakSetroM tathA mandiroM kA varNana / zaMkaravedAnta se saMbaMdhita vividha viSayoM para paDhe hue saMskRta vaikuNThavijayam (nATaka) - le.-amrmaanniky| I. 16 vIM nibaMdhoM kA cayana graMtha rUpa meM kiyA gyaa| 1962 meM prastuta shtii| viSaya- uSA-aniruddha kI prnnykthaa| nibaMdhasaMgraha prakAzita huaa| adhyAtma-prakAza kAryAlaya dvArA vaikhAnasagRhyasUtram yaha sUtra kRSNa yajurveda kI taittirIya zAkhA mUlAvidyAnirAsa (athavA zaMkarahRdayam) ityAdi vedAntaviSayaka kA hai| vivAhAdi saMskAra evaM pAkayajJa kI jAnakArI dI gaI hai| vividha graMthoM kA prakAzana huA hai| vaikhAnasatantram - le.-mriici| paTala- 50 / vedAMtavilAsam (nATaka) ( yA yatirAjavijayam) - vaikhAnasadharmaprazna - le.-mhaadev| apane satyASADha zrautasUtra para le.-vrdaacaary| I. 17 vIM shtii| prathama abhinaya zrIraMgapaTanama likhe gaye vaijayaMtI nAmaka bhASya meM kRSNa-yajurveda ke chaha meM viSNu kI caitrotsava yAtrA meN| cha: aMkoM kA nATaka, jisameM zrautasUtroM kA ullekha kara, use vaikhAnasa kahA hai| prastuta graMtha rAmAnuja kI jIvanI kA citraNa hai| meM tIna tIna praznoM ke tIna bhAga hai| pratyeka ke khaMDa hai|kul kula pAtrasaMkhyA- 38, jisameM 15 pAtra pratIkAtmaka hai| 41 khaMDa hai| viSaya -cAra varNa, unake adhikAra, cAra Azrama, nAyaka "vedAnta unake, nArada, bharata Adi pramukha pAtra zaMkara, brahmacArI ke cAra prakAra, kartavya, vAnaprastha, bhikSu, yogI, saMdhyA, bhAskara, yAdava cArvAka Adi anya caritra naayk| mAnava pAtra abhivAdana, Acamana, anadhyAya, brahmayajJa,annagrahaNa ke niyama, tathA pratIka pAtroM kA raMgamaMca para vaartaalaap| sAmpradAyika dRSTi se pretasaMskAra Adi kI carcA / mahattvapUrNa cArvAka, bauddha, jaina, pAzupata, mAyAvAdI, bhAskarIya, vaikhAnasadharmasUtram - yaha kRSNa-yajurveda kI taittirIya zAkhA yAdavIya, dvaitI Adi sampradAyoM kI pramukha mAnyatAoM kI jhalaka / se sambaddha hai| isameM varNAzrama ke kartavyoM kA pramukhataH varNana kathAsAra- rAjA mAyAvAda se prabhAvita hokara, nAyaka vedAnta hai| AzramoM kA vargIkaraNa paripUrNa hai| mizrajAti kI sUci apanI patnI sumati kA tiraskAra karake, bhraSTAcArI mithyAdRSTi bhI hai jo anyantra nahIM miltii| dharmaniyama manusmRti ke anusAra se vivAha karatA hai| bauddha aura cArvAka use protsAhita karate hai| jaba yatirAja ke jJAnaprakAza se nAyaka ko pazcAtApa hotA vaikhAnasamantraprazna- isa para nasiMha vAjapeyI (pitA- mAdhavAcArya) hai, taba parityaktA sumati ko vaha punaH AdaraNIya sthAna detaa| kI TIkA hai| hai| sana 1956 I.meM tirupati devasthAna dvArA prakAzita / vaikhAnasazAkhA (kRSNa yajurvedIya) - yaha sautra zAkhA hI vedAMtazatakam - le.-nIlakaNTha caturdhara / pitA goviNd| mAtA- hai| isa kA kalpa upalabdha hai| phullaaNbikaa| I. 17vIM shtii| vaikhAnasa zrautasUtram - kRSNa yajurveda kI taittirIya zAkhA kA vedAntasAra - le.- yAmunAcArya (AlaMvadAra) brahmasUtra kI eka sUtra / bodhAyana, ApastaMba satyASADha ke bAda isakA ullekha laghvakSarA ttiikaa| AtA hai / dazapUrNa mAsa, somayAga Adi kI jAnakArI dI gaI hai| vedAntasiddhAntamuktAvalI - le.-prakAzAnaMda / I. 15 vIM shtii| vaikhAnasasUtradarpaNa - le.-nRsiMha / mAdhavAcArya vAjapeyayAjI ke vedAntasiddhAntasUktimaMjarI - le.-gaMgAdharendra srsvtii| putra / vaikhAnasagRhya ke anusAra gharelU kRtyoM para eka laghupustikA / vedAMtasaMgraha - le.-raamaanujaacaary| I. 1017-1137 / zaMkara mata illaura meM sana 1915 meM mudrit|| tathA bhedAbhedavAdI bhAskara mata kA khaMDana karanevAlA sazakta vaikhAnasasUtrAnukramaNikA - le.-veNkttyogii| koNDapAcArya ke grNth| rAmAnujAcArya ke jina prasiddha graMthoM para zrIvaiSNava saMpradAya putr| ke siddhAnta AdhArita hai, unameM yaha eka pramukha graMtha hai| vaikhAnasAgama - le.-bhRgu dvArA prokta yaha graMtha cAra adhikAroM vairaNAviti pANinIyasUtrasya vyAkhyAnam - le.-zivarAmendra meM vibhAjita hai| (ka) yjnyaadhikaar| zloka 2400 / adhyAya srsvtii| 49 meM puurnn| viSaya- bhagavAn viSNu ke yajJa, pUjana Adi kA veSTanavyAyoga - le.-vIrendrakumAra bhttttaacaary| Adhunika dainaMdina vizada rUpa se pratipAdana (kha) kriyaadhikaar| zloka 3690 / jIvana kA citrnn| nAyaka kalki bhagavAna, jinakA Ayudha hai adhyAya- 35 / viSaya- bhagavAn kI pratimA pratiSThA tathA pUjA "veSTana' arthAt (gheraav)| kathAsAra - saMjaya ke netRtva meM kI vidhi| (ga) yajJAdhikAra, nityAgnikArya vishess| zloka pAca zramika zilpAdhyakSa tathA zramAdhyakSa ke pAsa apanI mAMge 6280 / adhyAya- 48 / (gha) arcnaadhikaar| zloka- 2360 / lekara Ate hai aura unheM gherAva karate hai| anta meM zramikoM adhyAya 381 kI vijaya hotI hai aura netA ke rUpa meM kalki bhagavAn vaijayaMtI - mhaadevbhtttt| hiraNyakezi zrautasUtra kI ttiikaa| praveza kara saba kA abhinandana karate hai| vaijayantI - le. nndpnnddit| viSNudharmasUtra kI ttiikaa| sana saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/351 For Private and Personal Use Only
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1623 meM likhita | vaijayantI - le. - vyaMkaTeza bApUjI ketakara viSaya- gaNitazAstra / 1 vaijayantI - sana 1953 meM bAgalakoTa se paMDharInAthAcArya ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isake saMcAlaka the galagalI raamaacaary| yaha prati maMgalavAra ko prakAzita hotI bhI isakA vArSika mUlya pAca ru. thaa| isa patrikA meM mahAbhArata kI kathAoM kA gadya rUpa, arvAcIna saMskRta pustakoM kI samAlocanA aura bAlakoM ke liye sAmagrI bhI prakAzita kI jAtI thii| dhanAbhAva ke kAraNa kucha samaya ke pazcAt isa patrikA kA prakAzana sthagita ho gayA / vaitaraNIdAnam - viSaya vaitaraNI pAra karane ke lie kAlI gAya kA dAna | baitAnazrautasUtram atharvaveda se saMbaMdhita zrItasUtra isameM darzapUrNamAsAdi iSTi ke cAra RtvijoM ke kartavya diye gaye hai| vaidarbhIvAsudevam (nATaka) mRtyu- 1905 I. sana 1888 meN| tinnevellI janapada, kailAsapura se prkaashit| aMkasaMkhyA pAMca zRMgAra, vIra tathA hAsya rasa kA sAmajasya / abhinayocita subodha sNvaad| unnasavIM zatI ke bhAratIya samAja ke saMbaMdha meM mahattvapUrNa sAMskRtika sUcanAeM / viSayakRSNa-rukmiNI ke vivAha kI kathA / vaidikatAMtrikAdhikAranirNayale. bhaDopanAmaka dakSiNAcAramatapravartaka kAzinAtha / viSaya- upAsakoM kI ruci ke anusAra unake vaidika, tAntrika, vaidikatAntrika, tAntrikavaidika Adi vibhinna bheda dikhalAye gaye hai / www.kobatirth.org vaidika dharmavardhinI sana 1947 meM zriyAlI (madrAsa) se somadeva zarmA ke saMpAdakatva meM saMskRta aura tAmila bhASA meM isa patrikA AraMbha huaa| isI prakAra 1960 meM madrAsa se bAlasubrahmaNyama ke saMpAdakatva meM "zrIkAmakoTipradIpa" aura 1956 meM koyambatUra se ke. vhI. narasiMhAcArya ke sampAdakatva meM "AnandakalpataruH nAmaka dvibhASI patrikAoM kA prakAzana huaa| vaidikamanoharA sana 1950 meM kAMcIvaram se pI.bI. aNNaMgarAcArya ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| vaha vaiSNavoM kI patrikA hai| isameM rAmAnujIya darzana saMbaMdhI lekha prakAzita hote hai| isake kucha aMkoM meM draviDa tathA hiMdI bhASA meM racanAeM bhI prakAzita kI gayI hai| vaidikavaiSNava sadAcAra le. - harikRSNa / isameM Age vrajanAtha ne sudhAra kiyaa| - - - vaidikasarvasvam le kRSNAnanda zloka 1000 1 vaidikAcAranirNaya saccidAnanda / vaidyakazabdasindha kavi kAzinAtha I. 19-20 vIM zatI vaidyakazabdasindhya le. umeza gupta I. 19 vIM zatI 352 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa vaidya bhAkarodaya le. - sundararAja / janma - 1841, Ayurvedika zabdAvalI kA koza vaidyakasAroddhArale. harSakIrti I. 17 vIM zatI / vaidyaciMtAmaNi le. dhanvaMtari / 1 vaidyakazAstram le. devAnanda pUjyapAda jainAcArya I. 5-6 vIM shtii| mAtA- zrIdevI pitA mAdhavabhaTTa / vaidyajIvanam le loliMbarAja I. 17 vIM zatI Ayurveda zAstra kA prasiddha graMtha isa graMtha kI racanA, sarasa aura manohara lalita zailI meM huI hai| aura roga tathA auSadhi kA varNana, graMthakAra ne apanI priyA ke saMbodhita karate hue kiyA hai| isakA hindI anuvAda (abhinava sudhA-hiMdI TIkA) kAlIcaraNa zAstrI ne kiyA hai| vaidyaham le. surendramohana bAlacita laghunATaka kisI aMdha vRddhA ne netroM kI cikitsA ke bahAne usakI vastueM curAnevAle vaidya kI kathA "maMjUSA" meM prakAzita / le. dhanvaMtari / vaidyamahotsava - le. zrIdhara mizra / vaidyavallabha le. zrIkAnta dAsa / - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - vaijavApa yajurveda kI lupta zAkhA isa zAkhA kI saMhitA yA brAhmaNa donoM upalabdha nhiiN| vaijavApa zrautasUtra ke kaI uddharaNa idharaudhara milate hai| vaijabApa-: - gRhyasUtra prakAzita hai| yajurveda kI eka lupta zAkhA / vaidheya vainateya yajurveda kI eka lupta zAkhA / vainAyaka - saMhitA - mahezvara bhArgava saMvAdarUpa / zloka 220 | viSaya- haridrAgaNapati prayoga tatsambandhI mantra tathA mantroM ke nirmANa kA prakAra yaha sampUrNa graMtha 8 paTaloM meM vibhakta hai| vaibhASyam - le. sthiramati / I. 4 thI zatI / vaiyAkaraNasiddhAntakArikA le-bhaTTojI dIkSita / vyAkaraNa zAstrIya mahattvapUrNa graMtha / lekhaka ke bhatIje (raMgojI bhaTTake putra) koNDabhaTTa dvArA graMtha vaiyAkaraNabhUSaNam tathA vaiyAkaraNa bhUSaNasAra nAmaka TIkAye likhI gayI hai| vaiyAkaraNabhUSaNam kI kliSTatA dUra karanevAlI zaMkarazAstrI mArulakara dvArA zAMkarI TIkA likhI huI hai| For Private and Personal Use Only vaiyAkaraNasiddhAntamaMjarI - le. nAgojI bhtttt| pitA zivabhaTTa | mAtA satI I. 18 vIM shtii| vaiyAsikanyAyamAlA le. bhAratI kRSNatIrtha / I. 14 vIM zatI / isameM brahmasUtra ke sabhI adhikaraNoM kA sAra hai| pratyeka . adhikaraNa kA saMkSepa do zlokoM meM hai| prathama zloka meM pUrvapakSa kA pratipAdana tathA dusare meM siddhAnta nirUpaNa hai| vairAgyanIti-zRMgArazatakam le. paM. tejobhAnu rAvalapiNDI ke nivAsI abhinavabhartahari upAdhi tIna zatakoM ke lekhana nimitta prApta / 1
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra vairAgyazatakam vIM zatI / le. nIlakaNTha (ayyA dIkSita ) I. 17 2) le. appaya dIkSita / vaizeSikazAstrIya padArthanirUpaNam le rudrraam| vaizeSikasUtrANi le. kaNAda, jo vaizeSika darzana ke pravartaka mAne jAte hai| vaizeSika darzana kA yaha mUla graMtha hai| yaha 10 adhyAyoM meM hai| isameM kula 370 sUtra hai| isakA pratyeka adhyAya do AhnikoM meM vibhakta hai| isake prathama adhyAya meM dravya, guNa va karma ke lakSaNa evaM vibhAga varNita hai| dvitIya adhyAya meM vibhinna dravyoM va tRtIya meM 9 dravyoM kA vivecana hai / caturtha adhyAya meM paramANuvAda kA tathA paMcama meM karma ke svarUpa va prakAra kA varNana hai| SaSTha adhyAya me naitika samasyAeM va dharmAdharma vicAra hai, to saptama kA viSaya hai guNa- vivecana / aSTama navama va dazama adhyAyoM meM tarka, abhAva, jJAna aura sukha-duHkha vibheda kA nirUpaNa hai| vaizeSika sUtroM kI racanA, nyAyasUtroM se pUrva ho cukI thI isakI racanAkA kAla I. pU. tIsarA zataka mAnA jAtA hai| vaizeSika sUtra para sarvAdhika prAcIna bhASya " rAvaNabhASya" thA, para yaha graMtha upalabdha nahIM hotA aura isakI sUcanA brahmasUtra zAMkarabhASya kI TIkA "ratnaprabhA" meM prApta hotI hai| bhAradvAja ne bhI isa para vRtti kI racanA kI thI, kiMtu vaha bhI nahIM miltii| "vaizeSika sUtra" kA hiMdI bhASya paM. zrIrAma zarmA ne kiyA hai| isa para ma.ma. caMdrakAMta tarkAlaMkAra kRta atyaMta upayogI bhASya hai, jisameM sUtroM kI spaSTa vyAkhyA hai| vaizampAyana dhanurveda madrAsa mainyuskie lAIbrerI meM surakSita vaizampAyanasmRti mitAkSarA evaM aparArka dvArA ullikhita / vaiSamyoddhAraNI lekamA kavirAja I. 17 vIM zatI / kirAtArjunIyam mahAkAvya kI vyAkhyA / vaiSNavakaraNam - le. zaMkara / viSaya- jyotiSa zAstra / vaiSNavacandrikA le. - rAmAnanda nyAyavAgIza / vaiSNavatoSiNI le. jIva gosvAmI / racanA sana 1583 meM / zrImadbhAgavata kI yaha TIkA, bhAgavata ke kevala dazama skaMdha para hai| isakA uddezya hai sanAtana gosvAmI kI bRhattoSiNI kA sAra prastuta karanA / upalabdha bRhattoSiNI tathA prastuta vaiSNavatoSiNI kA tulanAtmaka anuzIlana karane se, yaha tathya dhyAna meM A sakatA hai| yaha TIkA, zrIkRSNacandra kI lIlA ko vistAra ke sAtha samajhane evaM usakA AsvAdana karane ke uddezya se likhI gayI hai| TIkAkAra ke kathanAnusAra zrIdhara svAmI kI bhAvArthadIpikA (zrIdharI) ke avyakta evaM asphuTa bhAvoM kA prakAzana hI vaiSNavatoSiNI kA uddezya hai / TIkA ke vistRta upodghAta meM, pUrvAcAryoM kA nAmanirdezapUrvaka evaM AdarabhAva se smaraNa kiyA gayA hai| TIkAkAra ke sahAyaka ke rUpa meM, 23 www.kobatirth.org - - gopAla bhaTTa aura raghunAtha kA ullekha bhI prastuta TIkA meM hai| jIva gosvAmI, pAThabheda ke liye bar3e jAgarUka TIkAkAra the| pUrva bhAga meM prastuta vyAkhyA ke pUrvapakSa kA nirdeza hai, tathA sabase aMtima bhAga meM apanA siddhAnta pratipAdita hai / AdyapATha gauDIyo kA hai aura dvitIya pATha kAzI kaa| inake nAnA dezIya mUla kA bhI anusaMdhAna kiyA gayA hai| phalataH dazama skaMdha kI yaha viziSTa TIkA, gauDIya vaiSNavoM ke abhimata dArzanika siddhAntoM kA nirUpaNa bar3e hI pramANapUrvaka karatI hai| yahI isakA sAMmpradAyika vaiziSTya hai| vaiSNava dharmapaddhati le kRSNadeva vaiSNava dharmamImAMsA le. - anantarAma / vaiSNava-dharma-zAstram viSaya- saMskAra, gRhasthadharma, Azrama, pArivrAjya, rAjadharma adhyAyasaMkhyA paaNc| zloka 109 / vaiSNavadharma-suradramamaMjarI le. saMkarSaNa zaraNadeva guru kezava kAzmIrI, jo nivArka matAnuyAyI vidvAn the viSaya mata kI zreSThatA / - vaiSNava dharmAnuSThAnapaddhati - le. kRSNadeva / pitA- rAmAcArya / vaiSNavapUjAdhyAnAdi zloka 6750 viSaya vaiSNava aura | - zaiva pUjApaddhatiyoM kA spaSTIkaraNa vaiSNavamatAbja - bhAskara le. svAmI rAmAnaMdajI rAmAnaMdI vaiSNavasiddhAntoM kA ekamAtra vivecaka mahanIya graMtha zrI. rAmAnujAcArya dvArA vyAkhyAta viziSTAdvaita siddhAnta hI rAmAnaMdajI ko sarvathA mAnya hai| aMtara itanA hI hai ki zrIvaiSNavoM ke dvAdazAkSara maMtra ke sthAnapara rAmAnaMdI vaiSNavoM ko rAmaSaDakSara maMtra (om rAM rAmAya namaH) hI abhISTa hai| isI pArthakya ke kAraNa rAmAnaMdI vaiSNava svayaM ko "bairAgI vaiSNava' ke nAma se abhihita karate hai| - - For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmAnaMdajI ke anyatama ziSya surasurAnaMda ne unase tattva zreSTha japa, uttama dhyAna, muktisAdhana, zreSTha dharma, vaiSNavalakSaNa tathA prakAra, vaiSNavoM ke nivAsa sthala, kAlakSepa ke prakAra tathA prApya vastu kI jijJAsA ke liye 10 prazna pUche the| unhIM praznoM ke uttaroM ke avasara para prastuta graMtha ratna kI racanA huii| rAmAnaMdajI ko zrIvaiSNavoM kA tattvatraya sarvathA mAnya hai| rAmAnaMdajI ne bhagavAn zrIrAmacaMdra ko parama puruSa mAna kara unakI upAsanA kA pravartana baDe hI Agraha tathA niSThA ke sAtha kiyA / isIliye unake anuyAyI vaiSNavagaNa, rAmAvata sampradAya ke aMtargata mAne jAte hai / - vaiSNAvarahasvam - cAra prakAzoM meM pUrNa viSaya nAmopadeza, gurupada kA Azraya, ArAdhya kA nirNaya, sAdhya ke sAdhana kA nirUpaNa I. vaiSNavalakSaNam le. kRSNa tAtAcArya / vaiSNavasandarbha sana 1903 meM vRndAvana se nityasakhA saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 353 -
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir muktopAdhyAya ke sampAdakatva meM vaiSNava sAhitya ke prakAzana hetu isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| yaha 1914 taka prakAzita hotI rhii| vaiSNavasarvasvam - le.-hlaaydh| I. 12 vIM shtii| pitaadhnNjy| brAhmaNasarvasva meM ullikhita / vaiSNavasiddhAnta-dIpikA- le.-rAmacaMdra / pitA- kRSNa / ttiikaakaarvitthtthl| vaiSNavAnaMdinI le.- baladeva vidyaabhuussnn| yaha bhAgavata kI mahattvapUrNa TIkA hai| isameM advaitavAdiyoM ke mAyAvAda kA tathA rAmAnuja ke viziSTAdvaitI sidhdAntoM kA bar3e Aveza ke sAtha khaMDana kiyA gayA hai| isa TIkA se bhAgavata kA tattva sarvasAdhAraNa janoM ke liye sarala subodha evaM sarasa banA hai| vaiSNavAmRtam - le.-bholAnAtha shrmaa| zloka: 1572 / viSayasadguru kA lakSaNa, niSiddha guru kA lakSaNa, ziSya kA lakSaNa, dIkSA ke adhikArI nirNaya, mantra tathA dIkSA, zabda kI vyutpatti, Agama zabda kA artha, nakSatra, rAzicakra Adi kA vicAra, vairI mantra ke parityAga kA prakAra, dIkSA meM mAsa, tithi, vAsa Adi kA kathana , japamAlA kA nirNaya, japasaMkhyA gaNanA karane meM vihita aura avihita dravya Adi kA nirdeza, viSNupUjA vidhi, viSNupUjA meM dizA kA nirNaya mAlA ke saMskAra kI vidhi, Asanabheda, harinAma grahaNa kI vidhi viSNu mantropadeza, vaiSNavoM kI SaTkarmavidhi kA nirdeza i.| vaiSNavAmRtasaMgraha - le.-praannkRssnn| zloka 21101 vrajabhaktivilAsa - le.naaraaynn| I. 16 vIM shtii| vrajavihAram - le.-zrIdhara svaamii| kRSNacaritraviSayaka kAvya / vrajendracaritam - le.-sadAnanda kvi|| vrajotsavacaMdrikA - le.-naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM zatI / vrajotsavAhalAdinI - le.-naaraaynnbhtttt| I. 16 vIM shtii| vratakathAkoza - le.-sakalakIrti / jainaacaary| I. 14 vIM shtii| pitA- krnnsiNh| mAtA- shobhaa| vratakamalAkara - le.-kamalAkarabhaTTa / vratakAlanirNaya - le.-bhAratItIrtha / 2) le.- aaditybhtttt| vratakAlaniSkarSa - le.- madhusUdana vAcaspati / vratakAlaviveka - le.-zUlapANi / vratakaumudI - le.- zaMkarabhaTTa / I. 17vIM shtii| viSaya- dharmazAstra / 2) le.- rAmakRSNabhaTTa / vratakhaNDa - hemAdrikRta caturvagacintAmaNi kA prathama bhaag| vratatattvam - le.- rghu| vratanirNaya - le.- audumbararSi / vratapaMjI - nvraaj| pitA- droNakula ke devsiNh| vratabandhapaddhati- le.- rAmadatta mNtrii| pitA- gaNezvara / yaha paddhati vAjasaneyI zAkhA ke lie hai| vratapaddhati - le.- rudradhara mahAmahopAdhyAya / vrataprakAza - le.- anantadeva / yaha vIramitrodaya kA eka aMza hai| 2) le.- vishvnaath| pitA- gopAla / san 1636 meM vArANasI meM likhit| lekhaka zANDilya gotrI cittapAvana brAhmaNa the| rantAgiri jilhe se kAzI meM jAkara base the| vratapratiSThAtattvam - le.- rghu| (dekhie "vratatatva") vratabodhavivRti-(yA vratabodhinIsaMgraha):- tithinirUpaNa, vratamahAdvAdazI, rAmanavamyAdivrata, mAsAnirUpaNa, vaizAkhAdicaitrAnta mAsakRtyanirUpaNa / graMtha vaiSNavoM ke lie hai| pAMca paricchedoM meM pUrNa / vratamayUkha : le.- zaMkarabhaTTa / I. 17 vIM zatI / viSaya- dharmazAstra / vratamauktika - le.- caMdrazekhara bhtttt| I. 16 vIM shtii| vrataratnAkara - le. - saamraaj| solApUra (mahArASTra) meM, sana 1871 meM mudrit| vratodyApanakaumudI- le.-rAmakRSNa / hemAdri para aadhRt| viSayagauDa vaiSNavoM ke vrt| vratAvadAnamAlA- upagupta-azoka sNvaadruup| mahAyAna sampradAya se sambadhda grNth| viSaya- dhArmika kriyAoM tathA vratoM kA mAhAtmya darzAnavAlI kthaaeN| vratarAja - le.-koNDabhaTTa / vratavivekabhAskara- le.- kRssnncNdr| vratasaMgraha - karNATavaMza ke rAjA harisiMha ke Adeza se racita / I. 14 vIM shtii| vratasAra- le.- upaadhyaay| i. 13-14 vIM shtii| 2) le.- ratnapANi zarmA gNgolii| saMjIvezvara zarmA ke putra / khaNDabala kula ke mithilA nareza mahezvarasiMha kI AjJA se likhita / 3) le.- dalapati (nRsiMhaprasAda graMtha kA eka aMza) 4) le.- gdaadhr| vratArka - le.- zaMkarabhaTTa / nIlakaNTha ke putr| I. 17 vIM shtii| inhoMne kuNDabhAskara sana 1671 meM likhA hai| sana 1877 meM lakhanaU meM mudrita / 2) gadAdhara diikssit| vratodyApanakaumudI - le.- shNkr| ballAlasUri ke putr| "ghora" upAdhidhArI evaM mahArASTrIya cittapAvana zAkhA ke brAhmaNa sana 1703-4 meM prnniit| vratodyota - dinakarodyota kA eka aMza / vratopavAsaMgraha-le.- nirbhayarAma bhaTTa / vrAtyatAprAyazcittanirNaya- (nAgojIbhaTTa ke prAyazcittenduzekhara se 354 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra udhdRta) isameM nirNaya huA hai ki Adhunika rAjakumAra upanayana sampAdana ke adhikArI nahIM hai| caukhambhA saMskRta sIrIja dvArA prakAzita / vrAtyastomapaddhati - le. maadhvaacaary| isameM 'vrAtya' kA artha hai "patitasAvitrIkaH" kahA hai| vyaktiviveka le. AcArya mahimabhaTTa / racanA kA uddezya AnaMdavardhana ke "dhvanyAloka" meM pratipAdita dhvanisiddhAMta kA khaMDana graMtha ke maMgalAcaraNa meM hI bhaTTI ne apane vimarza meM dhvani kI parIkSA karate hue "dhvanyAloka" ke pratipAdana meM 10 doSa pradarzita kiye gae hai| graMthakartA ne vAcya tathA pratIyamAna artha kA ullekha kara pratIyamAna ardha ko anumitigrAhA siddha kiyA hai| mahimabhaTTa ne dhvani kI taraha anumiti ke bhI 3 bheda kiye hai- vastu, alaMkAra va rs| dvitIya virmaza meM zabdadoSoM para vicAra kara dhvani ke lakSaNa meM prakramabheda tathA punarukti Adi doSa dikhAye gae haiN| tRtIya virmaza meM dhvanyAloka ke una udAharaNoM ko anumAna meM gatArtha kiyA hai jinheM "dhvanyAlokakAra ne dhvani kA viziSTa udAharaNa mAnA hai / prastuta graMtha kA mukhya pratipAdya hai- "dhvani yA vyaMgyArtha kA khaMDana kara parArthAnumAna meM usakA aMtarbhAva karanA" / "vyaktiviveka" saMskRta kAvyazAstra kA atyaMta prauDha graMtha hai, jisake pada pada para usake racayitAkA pragADha adhyayana evaM adbhuta pAMDitya dikhAI detA hai| isa para rAjAnaka rUyyaka kRta "vyaktivivekavyAkhyAna" nAmaka TIkA prApta hotI hai, jo dvitIya vimarza taka hI hai| isa para paM. madhusUdana zAstrI ne "madhusUdanI" vivRti likhI hai, jo caukhaMbA vidyAbhavana se prakAzita huI hai| isakA hiMdI anuvAda DaoN. revAprasAda dvivedI ne kiyA hai, jisakA prakAzana 1964 I. meM caukhaMbA vidyAbhavana se huA hai| vyaMjanAnirNaya le. nAgezabhaTTa - vyatiSaMganirNaya le. raghunAthabhaTTa / vyatipAtajananazAMti www.kobatirth.org le. kamalAkarabhaTTa / vyavasthAdarpaNa le. aanndshrmaa| rAmazarmA ke putra / viSayatithisvarUpa, malamAsa, saMkrAti Azauca, zrAddha, dAyAnadhikArI, dAyavibhAga Adi / - - - vyavasthAdIpikA le. rAdhAnAtha zarmA viSaya Azauca / vyavasthAnirNaya viSaya tithi, saMkrAnti, Azauca dravyazuddhi. prAyazcitta, vivAha, dAya ityAdi / - vyavasthAratnamAlA ke putra / viSaya- dAyabhAga, strIdhana, dattakavyavasthA ityAdi / 10 gucchoM meM pUrNa / isameM mitAkSarA evaM vidhAnamAlA kA ullekha hai / vyavasthArNava le. rghunndn| viSaya pUrvakraya / rAya rAghava ke Adeza para likhita / le. lakSmInArAyaNa nyaayaalNkaar| gadAdhara vyavasthAsaMkSepa le. gaNezabhaTTa / vyavasthAsaMgraha - gaNeza bhaTTa / viSaya- prAyazcitta, uttarAdhikArI Adi / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 2) le. maheza viSaya Azauca, sapiNDIkaraNa, saMkrAtividhi, durgotsava, janmASTamI, Ahnika, devapratiSThA, divya, dAyabhAga, prAyazcitta ityAdi / vyavasthAsArasaMgraha- ( nAmAntara vyavasthAsArasaMcaya) le.naaraaynnshrmaa| viSaya- Azauca, dAyabhAga, dattaka, zrAddha, ityAdi / 2) le rAmagoviMda cakravartI mukunda ke putra viSayatithisaMkrAMti anyeSTi, Azauca Adi / 3) le. maheza vyavasthAsetu le IzvaracaMdra zarmA vyavahArakalpataru - le.- lakSmIdhara / (kalpataru graMtha kA aMza) / vyavahAracandrodaya- kIrticandrodaya kA bhaag| nyAyasaMbaMdhI vidhi evaM vivAdapadoM para vivecana / vyavahAracamatkAra- le. ruupnaaraaynn| pitA bhavAnIdAsa / viSaya- garbhAdhAna, puMsavana, sImantonnayana Adi saMskAra, vivAha yAtrA, malamAsanirNaya se saMbaMdhita phalita jyotiSa / vyavahAracintAmaNi- le. vAcaspati / vyavahAratattvam- le. niilknntth| I. 17 vIM zatI / pitAzaMkarabhaTTa / yaha graMtha vyavahAramayUkha aura dattakanirNaya nAmaka prastuta lekhaka ke graMthoM kI saMkSipta AvRtti hI mAnA jAtA hai| 2) le. raghunaMdana 3) le. bhavadeva bhaTTa / vyavahAradarpaNa le rAmakRSNabhaTTa viSaya rAjadharma, sAkSI, jayapatra Adi / 2) le anantadeva yAjJika viSaya vyavahAra, vivAdapada, prativAda, sAkSisAdhana, svAmitva Adi / vyavahArakamalAkara le. kamalAkara / rAmakRSNa ke putra / yaha dharmatattva graMtha kA sAtavAM prakaraNa hai| - For Private and Personal Use Only vyavahArakoza le. vardhamAna tatvAmRtasAroddhAra kA eka bhAga / mithilA ke rAjA rAma ke Adeza se I. 15 vIM zatAbdI . uttarArdha meM praNIta / - vyavahArakaumudI - le. siddhAntavAgIza bhaTTAcArya / vyavahAradazalokI (yA dAyadazaka) le. zrIdharabhaTTa / vyavahAradIdhiti - rAjadharmakaustubha kA eka aMza / vyavahAranirNaya le. mayArAma mizra gauDa / kAzInivAsI / jayasiMha ke Adeza se likhita nyAyavidhi evaM vyavahArapadoM para vivecana / 2) le. varadarAja / barnela dvArA anuvAdita | saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 355
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vyavahArapadanyAsa- isa graMtha meM vyavahArAvalokanadharma, prADvivAkadharma, sabhAlakSaNa, sabhyalakSaNa, sabhyopadeza, vyavahArasvarUpa, vicAravidhi evaM bhASAnirUpaNa nAmaka 8 viSayoM para vivecana hai| vyavahAraparibhASA- haridatta mishr| vyavahAraprakAza- le.- harirAma / 2) le.- mitramizra (lekhaka ke vIramitrodaya kA aMza) 3) le.- zarabhojI, taMjaura ke raajaa| I. 1798-1833 / vyavahArapradIpa- le.- padmanAbha / viSaya- muhUrtazAstra / 2) le.- kRssnn| viSaya-dharmazAstra se saMbaMdhita jyotiSa / vyavahArapradIpikA- le.- hrpti| I. 15 vIM shtii| pitaavidyaapti| vyAsaprabhAkara- le.- kapila / (sAMkhyasUtrakAra se bhinna vyaktitva) vyavahAramayUkha- (yA nyAyamAtRkA) le.- jiimuutvaahn| vyavahAramAdhava- parAzaramAdhavIya kA tRtIya bhaag| vyavahAramAlA- le. vrdraaj| I. 18 vIM shtii| yaha graMtha malabAra meM adhika prayukta thaa| vyavahAraratnam- le.- bhAnunAtha devjny| bhoAlavaMzaja candanAnanda ke putra / vyavahAraratnAkara - le.- caNDezvara / vyavahAraziromaNi - le.- naaraaynn| vijJAnezvara ke ziSya / vyavahArasamuccaya - le.- hrignn| vyavahArasarvasvam - le.-srveshvr| vizvezvara dIkSita ke putra / vyavahArasAra - le.- mayArAma mishr| vyavahArasArasaMgraha - le.- nArAyaNazarmA / 2) le.- raamnaath| vyavahArasAroddhAra - le.-madhusUdana gosvaamii| lAhora ke raNajitasiMha ke rAjyakAla meM praNIta (san 1799 I. meM) vyavahArasiddhAntapIyUSam- le.- citrapati / pitA- nandIpati / san 1804 meM kolabuka ke anurodha para likhita / isa para lekhaka kI TIkA bhI hai| vyavahArasaukhyam- ToDarAnanda kA eka aNsh| vyavahArAMgasmRtisarvasvam - le.- mayArAma mizra gauDa / vaaraannsii-nivaasii| viSaya- nyAyAvidhi evaM vyavahArapada / jayasiMha ke Adezapara likhit| vyavahArAdarza - le.- cakrapANi mishr| I. 19 vIM shtii| viSaya- bhojanavidhi, abhojyAna aadi| vyavahArAloka- le.- gopAla siddhaantvaagiish| vyavahArArtha-smRti-sArasamuccaya- le.- shrbhojii| taMjaura ke adhipti| I. 18-19 vIM zatI / vyavahAroccaya- le.- surezvara upaadhyaay| I. 15 vIM shtii| vyAkaraNakaumudI-le.- baladeva vidyAbhUSaNa / I. 18 vIM shtii| vyAkaraNagraMthAvalI- sana 1914 meM taMjaura se zrIvatsa cakravartI rAyapeTTe kRSNaMmAcArya (abhinava bhaTTabANa) ke sampAdakatva meM isa mAsika patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isa kA vArSika mUlya pAMca ru, thaa| prakAzana sthala- zrI munitraya maMdira, 66, vellAla sTrITa velUra thaa| vyAkaraNadIpikA-le.- gaurabhaTTa / yaha aSTAdhyAyI kI vRtti hai| vyAkaraNasarvasvam- le.- dharaNIdhara / I. 11 vIM shtii| vyAkaraNasiddhAMtasudhAnidhi- le.- vizvezvara paannddey| pttiyaa| (alamoDA jilA) grAma ke nivaasii| I. 14 vIM shtii| yaha aSTAdhyAyI kI TIkA hai, jisake kevala prathama tIna adhyAya upalabdha hai| vyAkhyAnam- le.- nRsiMha / varadarAja kRta prakriyAkaumudI-vivaraNa para yaha TIkA hai| vyAkhyAnandam- -le.- rAmacaMdra zarmA / bhaTTikAvya para vyaakhyaa| vyAkhyAprajJapti-le.- amitagati / jainAcArya / I. 10 vIM shtii| vyAkhyAbRhaspati- le.- bRhaspati mishr| (rAyamukuTa) I. 15 vIM shtii| raghuvaMza kI vyAkhyA / 2) isI lekhaka kI kumArasaMbhavapara ttiikaa| vyAkhyA- madhukoza- le.- vijayarakSita / I. 13 vIM shtii| mAdhavakRta nidAnagraMtha para vyaakhyaa| viSaya- Ayurveda / vyAkhyAvyUha - le.- rudrraam| vyAghrasmRti (yA vyAghrapAdasmRti- mitAkSarA (yAjJa. 3/30) aparArka, haradatta dvArA ullikhita ! vyAghrAlayezazatakam - le.-trAvaNakora nareza keralavarmA / vyApticarcA - le.- jnyaanshrii| I. 14 vIM shtii| bauddhAcArya / vyAptirahasyaTIkA - le.- mahAdeva uttmkr| mahArASTrIya / vyAptivAdavyAkhyA - le.-rAmarudra trkvaagiish| vyAsatAtparyanirNaya - le.- vANI annnnyyaa| aandhrvaasii| vyAsasmRti - le.- jIvAnanda / AnandAzrama dvArA mudrita / lagabhaga 248 shlok| TIkA-kRSNanAtha dvArA / vyutpattivAda - le.-gadAdhara bhaTTAcArya / vyomavatI- TIkAgraMtha / le.- vyomazivAcArya / I. 17 vIM shtii| vhikToriyA-caritasaMgraha- le.- keralavarma valiyakvaila / vhikToriyA vijayapatram- le.- baladevasiMha / vaaraannsii-nivaasii| san 1889 meM likhit| vhiokToriyAprazasti - le.- vajranAtha zAstrI / puNe- nivaasii| 2) le.- muDumbI nrsiNhcaary| vhikToriyA-mahAtmyam - le.- rAjA sara surendramohana ttaigor| san 356/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1898 meM prkaashit| vhikToriyA SaTakam- le.- zrIpati Thakkura / zakunArNava (yA zakunazAstra) - le.-vsntraaj| isa para bhAnucandragaNi dvArA likhita TIkA hai|| zaMkaragIti - le.- zAGgadeva / zaMkaragurucaritasaMgraha - le.- paMcapAgeza shaastrii| kumbhakoNam ke zAMkaramaTha ke adhyaapk| zaMkaracetovilAsa (campU) - le.- zaMkara dIkSita (zaMkara mizra) pitA- baalkRssnn| kaashii-nivaasii| I. 18 vIM shtii| isameM kAzI nagarI kA varNana ullekhanIya hai| racanA kAzInareza cetasiMha ke zAsanakAla meM huI jo apUrNa hai| zaMkarajIvanAkhyAnam - lekhikA.- kSamAdevI raav| isameM kavayitrI ne apane vidvAn pitA zaMkara pANDuraMga paNDita kA caritra varNana kiyA hai| svayaMkRta aMgrejI anuvAda sahita prakAzita / zaMkaradigvijayasAra - le.- sadAnanda / zaMkaravijaya (zrIzaMkarAcArya kA caritra) - (1) le.anantAnanda giri (Anandagiri) (2) le.- vidyAzaMkara (yA zaMkarAnanda) zaMkaravijayam (nATaka) - le.-mathurAprasAda diikssit| I. 20 vIM shtii| pratyeka aMka meM zaMkarAcArya ke eka pratipakSI kA varNana hai| kramazaH maNDanamizra, cArvAka, jainasUri, bauddha AcArya tathA kolAcArya para vijaya kA varNana hai| anta meM vyAsAdi dvArA zaMkarAcArya kA abhinandana kiyA gayA hai| zaMkarazaMkaram (nATaka) - le.- DA. ramA caudhurI (za. 20) / prathama prayoga sana 1965 meM, "prAcyavANI ke 22 veM pratiSThA-divasa ke upalakSya meN| viSaya- Adi zaMkarAcArya kI jIvana-gAthA / aMkoM ke sthAna para "dRzya" tathA ptt-privrtn| dRzyasaMkhyAcaudaha / pratyeka dRzya meM saMgIta / ekoktiyoM kA bAhulya / raMgamaMca para zirazcheda kA apavAdAtmaka dRzya AtA hai| zaMkara-sambhavam (kAvya) - le.- ma.ma. haridAsa siddhAnta-vAgIza (I. 1876-1961) / zaMkarahRdayaMgamA - le.- kRSNalIlAzuka muni| I. 13-14 vIM shtii| kenopaniSad kI vyaakhyaa| zaMkarAcAryacaritam - le.- goviMdanAtha / zaMkarAcAryadigvijayam - le.. vallIsahAya / zaMkarAcArya-vaibhavam - le.- jIva nyAyatIrtha (janma- sana 1894 meN)| sana 1968 meM vArANasI meM sarasvatI mahotsava para abhiniit| aMkasaMkhyA- do| isameM zaMkarAcArya ke rUpa meM avatarita zivajI dvArA vedAnta ke jJAnakAMDa kA upadeza varNita hai| sabhI pAtroM kI bhASA saMskRta hai| zaMkarAnandacampU - le.- gururaam| viSaya- kirAta-arjuna ke yuddha kI kthaa| zaMkarAbhyudayam - raajcuuddaamnni| ratnakheTa kavi ke putra / sargasaMkhyA- chh| I. 17 vIM shtii| viSaya- jagadguru zaMkarAcArya kA critr| zaMkarAzaMkarabhASyavimarza - le.-bellamakoNDa raamraay| viSayazAMkaramata virodhI AkSepoM kA khNddn| zaMkarIgItam - le.- jynaaraaynn| pitA- kRssnncNdr| zaMkupratiSThA - viSaya- gRha kI nIMva rakhate samaya Avazyaka kRty| zaktitaMtra - pArvatI-Izvara saMvAda ruup| 13 paTaloM meM pUrNa / viSaya- siddhiyoga, AkarSaNa, staMbhana Adi karmoM meM Rtubheda, dizA Adi kA niyama, mAraNa Adi meM mAlAvidhAna kathana pUrvaka japavidhi, AsanAdividhi, zavasAdhanavidhi, kulavRkSAdividhi, dUtIyAgavidhi, saMvit aura Asava Adi ke zodhana ke vidhi, paMcamakAravidhi, zakti kA nirUpaNa, kulInoM kI purazcaraNavidhi, kumArIpUjana, paMca-makAra se antaryajana, zAktAbhiSeka vidhi i. / zaktipUjAvidhi - devIpUjAvidhi Adi 7 pustakeM isa graMtha sanniviSTa haiN| sabakI saMmilita zloka saMkhyA- 6401 zaktiratnAkara - le.- raajkishor| 5 ullAsoM meM pUrNa / viSayazakti kI mahimA, mahAvidyAoM kI sUcI (tAlikA) ii.| zaktirahasyam (vyAkhyAsahita) - vyAkhyA kA nAma- arthadIpinI / vyAkhyAkAra- aruNAcArya / zloka- 5000 (2000 + 3000) isameM vairAgyakhaNDa aura jJAnakhaNDa nAma do khaMDa haiN| zaktivAda - le.- gadAdhara bhttttaacaary| I. 17 vIM shtii| zaktivAda-TIkA - le.- jayarAma tarkAlaMkAra / zaktizatakam (apara nAma devIzataka)- le.- zrIzvara vidyaalNkaar| bhktikaavy| zaktinyAsa - yoginImata se gRhiit| zloka- 1601 viSayadevI ke mUla taMtra ke padoM kA uccAraNa karate hue zarIra ke vizeSa avayavoM kI sparzakriyA jo "aMganyAsa' nAma se prasiddha hai| zaktisaMgamatantram - yaha akSobhya-mahogratArA (ziva-pArvatI) saMvAdarUpa hai| cAra khaNDa- (1) kAlIkhaNDa ,(2) tArAkhaNDa, (3) sundarIkhaNDa, (4) chinnmstaakhnndd| zloka- (pUrNa taMtra meM) 60000 / isake prathama aura tRtIya khaMDa meM 20-20 paTala haiM evaM 4 the khaNDa meM 11 paTala aura dvitIya khaNDa meM 65 paTaloM kA ullekha milatA hai| pUrvArdha aura uttarArdha bheda se isake do bhAga haiN| pUrvArdha kA nAma kAdi aura uttarArdha kA nAma hAdi hai| kAdi meM 4 khaNDa aura hAdi meM 4 khaNDa, isa prakAra isake 8 khaNDa haiN| pratyeka khaNDa meM tIna hajAra chaha sau zloka haiN| zaktisaMgamatantrarAja - zloka- lagabhaga 25251 zaktisaMskAravAda - le.- gadAdhara bhaTTAcArya / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 357 For Private and Personal Use Only
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zaktisAradam (rUpaka) - le.- yatIndravimala caudhurii| prathama nivaasii| I. 17 vIM shtii| alaMkAra zAstra para likhita isa abhinaya (20-6-58 ko) purI kI akhila bhAratIya saMskRta kAvya meM zaThagopanamma AlavAra sAdhu kI stuti kI hai| pariSada ke adhivezana meM huaa| bAda meM kaI sthAnoM para aneka zatacaNDI-paddhati - le.- govinda dazaputra / zloka- 1100 / bAra abhiniit| aMkasaMkhyA- 4: / bhASA nATyocita, srl| do khaMDoM meM vibhaajit| saMvAda- paatraanusaarii| gItoM se bhrpuur| rAmakRSNa paramahaMsa kI zatacaNDIpUjana - zloka- 320 / patnI sAradAmaNi kI preraNAprada jIvanagAthA kA citrnn| zatacaNDIprayoga (1) - le.- citpAvanakara zrIkRSNa bhaTTa / zaktisiddhAntamaMjarI - zloka- lagabhaga- 2001 pitAmaha- nRsiNhbhtttt| pitaa-naaraaynnbhtttt| yaha mantramahodadhi ke zaktisUtram - le.- agastya / zloka- 544 | 18 veM taraMga se AraMbha hotA hai| zakralokayAtrA - le.- vaMzagopAla shaastrii| yaha eka galpa hai| zatacaNDIsahasracaNDI-paddhati - le.-saamraaj| pitA- narahari / zakropAsitamRtasaMjIvanI - zloka- 103 / zloka- 12001 zaMkhasmRti - zaMkhalikhita / viSaya- isameM cAroM vargoM ke karma, zatacaNDIsahasracaNDIprayoga - le.- kmlaakr| unake zAMtiratna niSekAdi saMskAroM kA kAla, yajJopavIta dhAraNa karane ke uparAnta se sNgrhiit|| brahmacArI ke niyama, brAhma Adi ATha prakAra ke vivAhoM kA zatacaNDyAdipradIpa - le.- bhAradvAja divaakrsuuri| pitAnirUpaNa, pAMca hatyAoM ke doSoM kI nivRtti hetu paMca mahAyajJoM mhaadev| viSaya- zatacaNDI tathA sahasracaNDI Adi ke saMbaMdha kA kathana, agnisevA, agnipUjA, gRhasthAzrama, vAnaprasthAzrama, meM pramANa aura prameya kA pratipAdana, evaM rudrayAmala Adi ke saMnyAsAzrama, aSTAMga yoga aadi| anusAra zatacaNDI ke niyama / zaMkhacakradhAraNavAda - le.- purussottm| pItAmbara ke putra / zatacaNDIvidhAnam - zloka- 5001 viSaya- caNDikAtarpaNa, zaMkhacUDavadham (rUpaka) - le.- dInadvija / racanAkAla 1803 sUryArghyadAna, varuNa-kalaza-sthApanA, prANapratiSThA,antarmAtRkA, iisvii| sana 1962 meM asama sAhitya sabhA, jorahaTa (asama) bahirmAtRkA, ekAdazanyAsa, gaNapatipITha-sthApanA, pUjana, balidAna, se prakAzita |aaNkiyaanaatty| gIta saMskRta tathA saMskRtaniSTha grahapUjana, yoginIpUjana, svastipUjana i. asamI bhASA meN| cAlegI, vararI, lechArI, kaphira, muktAvalI, zatacaNDIvidhAnapaddhati - le.- jyraambhtttt| tura dezAkha, zrI, mAlacI kalyANa Adi rAgoM kA pryog| zatacaNDIvidhAnapUjA-paddhati- zloka- 385 / katipaya gItoM meM kavi kA nAma bhI piroyA huA hai| arthopakSepaka zatadUSaNI - le.- vedAntadezika / ke rUpa meM devavANI kA pryog| bhASA sarala, saMvAdocita / zatadvayI - viSaya- praayshcitt| isa kI TIkA kA nAma hai raMgamaMca para akelA sUtradhAra sabhI pAtroM ke saMvAda bolatA hai| aMka saMkhyA- tiin| kathAsAra- zivabhakta vRSabhadhvaja ke vaMzaja praayshcittprdiipikaa| dharmadhvaja kI kanyA tulasI anupama sundarI hai| yogya vara pAne zantanucaritam - le.-subrahmaNya suuri| gadya grantha / hetu vaha badarikAzrama meM eka lAkha varSa taka tapa karatI hai| zatapathabrAhmaNa - zukla yajurveda kA brAhmaNa grNth| isa kI usa para prasanna hokara brahmA kahate haiM, "kRSNajI kA pArSada donoM zAkhAoM kA (mAdhyaMdina tathA kaNva kA) nAma zatapatha sudAmA, rAdhA ke zApa se dAnava zaMkhacUDa banA hai, usase hI hai| sau adhyAya hone se ise zatapatha kahA gayA hai| vivAha kara lo| phira donoM zApamukta ho zrIkRSNa ko prApta kroge| mAdhyaMdina zatapatha meM 14 kAMDa, sau adhyAya, 68 prapAThaka, dvitIya aMka meM tulasI aura zaMkhacUDa kA praNaya-prasaMga tathA 438 brAhmaNa, 7624 kaMDikAeM haiN| kaNva meM 17 kAMDa, 104 vivAha hai| tulasI ke daivavazAt zaMkhacUDa vaibhavazAlI tathA adhyAya, 435 brAhmaNa evaM 6806 kaMDikAeM haiN| donoM meM bahuta unmatta banatA hai| ziva usa para hamalA bolate haiM, parantu tulasI kucha sAmya hai| dazapUrNamAsa, AdhAna, agnihotra, piMDapitRyajJa, ke pAtivratya ke kAraNa zaMkhacUDa ajeya banA rahatA hai| viSNujI cAturmAsyayAga Adi viSaya inameM haiN| agni kI upAsanA bhI chadmaveza meM tulasI ke pAsa jAkara usakA pAtivratya naSTa karate batAI gaI hai| azvamedha, sarvamedha, pitRmedha kI carcA kI gaI haiN| tulasI yaha kapaTa jAna kara kSubdha ho viSNu ko zilArUpa hai| caudahaveM kANDa ko AraNyaka nAma diyA gayA hai| usake (zAligrAma) hone kA zApa detI hai parantu usakA zIla bhaMga aMtima bhAga ko bRhadAraNyakopaniSad kahA jAtA hai| hote hI zaMkhacUDa mArA jAtA hai| ziva usakI asthiyAM samudra ___ mahAbhArata kI aneka kathAoM kA sAra isameM hai| upalabdha meM pheMka dete haiM jo Aja zaMkha ke rUpa meM vidyamAna haiN| sabhI brAhmaNa graMthoM meM zatapatha brAhmaNa sabase prAcIna hai| isameM tulasI paudhe ke rUpa meM janma letI hai| striyoM kA uttarAdhikAra nahIM mAnA gayA hai| vaidika vAGmaya meM zaThagopaguNAlaMkAraparicaryA - le.- bhtttt-kulotpnn| shriirNgm| isakA mahattva aneka dRSTiyoM se hai| vibhinna vidyAoM meM pravINa 358 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AcAryoM ke nAma isameM diye gaye haiN| 6 se 10 kAMDa meM yajJa vedI kI racanA saMbaMdhI vicAra kiyA gayA hai| usameM zAMDilya ke matoM ko mahattva diyA gayA hai, anya bhAgoM meM yAjJavalkya ko| gAMdhAra, kekaya, kuru, pAMcAla, kosala, videha, saMjaya pradeza ke logoM kA ullekha pramukhatA se hai| isase yaha patA lagatA hai ki vaidika saMskRti kA keMdra paMjAba se pUrva bhArata kI ora baDhA thaa| harisvAmI, sAyaNa va kavIMdracArya sarasvatI ke bhASya isa para haiN| zatapatha brAhmaNa kA pracAra aMga, baMgAla, ur3IsA, kAnIna aura gujarAta meM vizeSa hai| aMga-vaMga-kaliMgazca kAnIno gurjarastathA / vAjasaneyI zAkhA ca mAdhyandinI pratiSThitA / / isa prakAra kA nirdeza caraNavyUha kI TIkA meM milatA hai| phira bhI yaha zAkhA paMjAba aura uttara pradeza meM paDhI jAtI hai| ujjaina ke harisvAmI, uvvaTa jaise baDe baDe yajurvedI vidvAnoM kI yahI (vAyasaneyI) zAkhA thii| saMpAdana - ka) zatapathabrAhmaNam- sampAdaka- vebara, sana 1924 meM kha) zatapathabrAhmaNam- ajamera, 1956 meM ga) zatapathabrAhmaNam- saaynnbhaassyshitm| kANDa 1-3, 5, 7, 6 sampAdaka- satyavrata saamaashrmii| sana 1903 1 1911 eziyATika sosAyaTI oNpha baMgAla, klkttaa| bhAga- 1-71 zatapathabrAhmaNabhASyam-le.- anaMtAcArya / I. 18 vIM shtii| zataratnasaMgraha - le.- umApati- zivAcArya / cidambara ke nivaasii|| yaha mataMga, mRgendra, kiraNa, devIkAlottara, vizvasAra aura jJAnottara AgamoM kA sArasaMgraha rUpa graMtha hai| isa para sadyojyoti, rAmakaNTha, nArAyaNa aura aghora zivAcArya kI TIkAeM haiN| zatavArSikam (rUpaka) - le.- jIva nyaaytiirth| janma sana 1894 / kalakattA vi.vi. ke zatasAMvatsarika mahotsava hetu likhita tathA abhiniit| "rUpaka-cakram" saMgraha meM prakAzita / kathAsAra - zarIra para rAkeTayantra cipakAe hue martyamaNi kI brahmaloka pahuMcane para svarga ke dvArapAla se muThabheDa hotI hai, paraMtu rAkeTayaMtra ko dekha dvArapAla DaratA hai| martyamaNi kahatA hai ki tumhAre (maMgala) ke pazcAt zukra tathA budha para bhI rAkeTa choDA jaayegaa| candra bhI apanI durgati sunAtA hai| yaha suna rAhu martyamaNi se bhiDatA hai aura sabhI graha martyamaNi para caDha brahmA ke pAsa jAte hai| brahmA saba ko DhADhasa baMdhAte haiN| anta meM saMdeza hai ki yantrIya vijJAna kA niyaMtraNa kiyA jAye, nahIM to sau varSa pazcAt pRthvI dhvasta ho jaayegii| zatalokI- le.-veNkttesh| (2) le.- yllNbhtttt| zatAMgam (nAmAntara- maMtrAloka- vyAkhyA) - le.- zrIharSa / zloka- 1501 zabarItaMtram - zloka- 832 / zabdakalpadruma - le.- rAjA rAdhAkAnta dev| zabdakoza / zabdakaustubha - le.- bhaTTojI dIkSita / pANinIya sUtroM kA pAtaMjala mahAbhASya kI paddhati se vivrnn| mahAbhASya ke pazcAt likhita anya granthoM kI AdhArabhUta pANinIya aSTAdhyAyI kI yaha mahatI TIkA hai| kevala prathama aDhAI adhyAya tathA cauthA adhyAya upalabdha hai| prathama pAda vistRta hai| zeSa bhAga saMkSipta haiN| zabdakaustubha para TIkAeM- (1) nAgezabhaTTa kRta viSamapadI, (2) vaidyanAtha pAyaguNDe kRta prabhA, (3) vidyAnAtha zukla kRta udyota, (4) rAghavendrAcArya kRta prabhA, (5) kRSNamitra (kRSNAcArya) kRta bhAvapradIpa, (6) bhAskara dIkSita kRta zabdakaustubhadUSaNa aura (7) paNDitarAja jagannAtha kRta kaustubhkhnnddnm| zabdacandrikA - le.- cakrapANi dtt| I. 11 vIM shtii| vaidyakIya shbdkoss| zabdataraMgiNI - le.-vhI. sabrahmaNyam shaastrii| vyAkaraNa viSayaka prastuta prabandha ko 1970 kA sAhitya akAdamI kA puraskAra prApta huaa| zabdanirNaya - le.-prakAzAtma yti| I. 13 vIM shtii| zabdaprakAza (yA dIpaprakAza-Tippana) - le.- premanidhi shrmaa| zloka- 32101 yaha granthakAra dvArA racita svagrantha dIpaprakAza kI TIkA hai| zabda-pradIpa - le.- sureshvr| (aparanAma surpaal)| I. 11 vIM zatI (uttraardh)| Ayurvedika vanaspati-koza / zabdapramANacarcA - le.- gaNapati muni| I. 19-20 vIM shtii| pitA- narasiMhazAstrI, mAtA- nrsaaNbaa| zabdaprAmANyavAdarahasyam - le.- gadAdhara bhaTTAcArya / zabdabRhatI - le.- rAjanasiMha / vyAkaraNamahAbhASya kI vyAkhyA / zabda-bheda-nirUpaNam - le.-rAmabhadra dIkSita / kumbhakoNam-nivAsI / I. 17 vIM zatI / viSaya- vyAkaraNazAstra / zabdaratnam - le.- nAgojI bhtttt| pitA- shivbhtttt| maataastii| I. 18 vIM shtii| viSaya- vyAkaraNazAstra / zabdaratnAvalI - le.- mAthureza vidyAlaMkAra / I. 17 vIM shtii| kozAtmaka grNth| zabdavyApAravicAra - le.- mmmtt| I. 12 vIM shtii| zabdavyutpattisaMgraha - le.- gaMgAdhara kavirAja / I. 1708-18251 viSaya- vyutpttishaastr| zabdazaktiprakAzikA - le.- jagadIza tarkAlaMkAra bhaTTAcArya / I. 17 vIM shtii| (2) le.- kRssnnkaantvidyaavaagiish| zabdazobhA - le.- niilknntth| vyAkaraNa viSayaka laghugraMtha / zabdasiddhi - le.- mhaadev| I. 13 vIM shtii| zabdAnuzAsanam - le.- cndrgomii| bauddha vaiyaakrnn| isake sUtrapATha meM pANinIya sUtrapATha kA anusaraNa hai, paraMtu dhAtupATha meM nhiiN| dhAtupATha ke pratyeka gaNa meM parasmaipadI, AtmanepadI saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa/359 For Private and Personal Use Only
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aura ubhayapadI yaha krama rakhA hai| yaha krama kAzakRtsra dhAtupATha ke anusAra hai| zabdAmbhojabhAkara (jainendra- vyAkaraNa) - le.- prabhAcandra (jainaacaary)| samaya- do maanytaaeN| 1) 8 vIM shtii| (2) I. 11 vIM shtii| zabdabhojabhAskaranyAsa - le.- devnNdii| I. 5 vIM shtii| zabdArNava - le.- AcArya gunnnndii| I. 10 vIM shtii| jainendravyAkaraNa kA vyAkhyA grNth| zabdArtha-cintAmaNi - kavi- cidmbr| rAmAyaNa- mahAbhArata kathAparaka vyarthI kaavy| zabdArtha-ratnam - le.- tArAnAtha tarkavAcaspati (1822-1825 I.) / isameM vyAkaraNa ke katipaya siddhAntoM kI carcA kI gaI hai| zabdArtha-sandIpikA - le.- nArAyaNa vidyAvinoda / I. 16 vIM zaraNAgati - le.-zrInivAsa rAghavAcArya / zaraNArthi-saMvAda - le.- DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya / baMgalA deza kI svatantratA ke pazcAt kA vAtAvaraNa citrita / pAkistAniyoM kI krUratA tathA bhAratIyoM kI sahRdayatA kI carcA / harSa, duHkha, dveSa, krUratA, udAratA, kRtajJatA, vyaMga Adi bhAvanAoM kA citrnn| zarabha-upaniSad - pippalAda-brahmadeva sNvaadruup| yaha upaniSad, pippalAda kA mahAzAstra mAnA jAtA hai jo 108 upaniSadoM meM samAviSTa hai| isameM brahmA, viSNu va maheza kI ekarUpatA pratipAdita kI gaI hai| zarabhakalpa - zloka- 450 / zarabhatantram - zloka- 450 / zarabhapaMcAMgam- aakaash-bhairvklpaantrgt| zloka- 2421 / viSaya- 1) zarabhapaTala, 2) zarabhakavaca, 3) zarabhapaddhati, 4) zarabhahRdaya, 5) zarabha-sahasranAmastotra, i. zarabhapUjA (paddhati) - le.-mllaari| zloka 800 / 2) aakaashbhairvtNtraargt| umAmahezvara sNvaadruup| lagabhaga 325 zlokAtmaka grNth| viSaya- pakSirAja zarabha ke pUjA prakAroM kA vrnnn| shtii| zabdAlokarahasyam - le.- gopInAtha maunii| zabdAlokaviveka - le.- guNAnanda vidyAvAgIza / zabdAvatAranyAsa - le.- devanandI / jainendra dhAtupATha kI vRtti / zarabhArAsuravijayacampU - le.-soMThI bhadrAdi raamshaastrii| I. 1856 se 1915 / pIThApuram (Andhra) ke nivaasii| zambhucayopadeza - mUla tAmIla le.- ke.esa.veGkaTaramaNa / anuvAda- mhaaliNgshaastrii| zambhurAjacaritam - le.-hrikvi| sUrata-nivAsI mahArASTrIya pnnddit| kavikalaza ke Adeza se likhita chatrapati sambhAjI kA critr| zambhuliMgezvaravijayacampU - le.-paM. paMDharInAthAcArya glglii| nyAyavedAntavidvAn tathA pravacanakesarI ina upAdhiyoM se vibhUSita aura madhuravANI, paMcAmRta, tattvavAda tathA vedapurANasAhityagraMthamAlA ke sNpaadk| 1982 meM isa graMtha kA prathama prakAzana hubalI (karnATaka) se huaa| 12 taraMgoM meM (pRSThasaMkhyA 300 ) karnATaka ke mahAn satpuruSa vidyAvAcaspati zrI. zambhuliMgezvara svAmIjI kA caritra isa pAMDityapUrNa campU meM lekhaka ne varNana kiyA hai| isa graMtha ko 1984 kA sAhitya akAdamI kA puraskAra prApta huaa| bANabhaTTa athavA trivikramabhaTTa jaise prAcIna sAhityikoM kA isa caMpU meM sarvatra anukaraNa dikhAI detA hai| zambhuvilAsam (kAvya) - le.-vizvanAtha bhaTTa raagdde| I. 17 vIM shtii| zambhuzatakam - le.-viThThaladevuni suMdarazarmA / haidrAbAda (Andhra) / ke nivaasii| "zambho girIza giriiraajsutaakltr| "isa paMkti kA AraMbha se aMta taka caturtha paMkti meM upayoga kiyA hai| isa paddhati ko makuTaniyama kahate haiN|" (2) le.- rghuraajsiNh|| baghelakhaMDa ke adhipti| mRtyuMjaya zaMkara bhagavAn kI stuti| zarabharAjavilAsam (kAvya) - le.-kAvalavaMzIya jgnnaath| I. 1722 / pitA- shriinivaas| taMjAvara ke bhosale vaMza ke tathA saraphojI rAjA kA critr| zaraphojI bhosale eka mahAn vidyArasika nRpati evaM "sarasvatImahAla" nAmaka prakhyAta graMthAlaya ke saMsthApaka the| zarabhArcana-candrikA - le.-sdaashiv| zarabhA pArijAta - le.- rAmakRSNa daivjny| pitA- Apadeva / mAtA- bhavAnI / 2) zloka- 2174 / tantrasAroddhAra se sNklit| zarabhezakavacam (yA zarabhezvarakavacam) - AkAzabhairavakalpAntargata, umA-mahezvara sNvaadruup| yaha zarabhezakavaca bhUta preta Adi ke bhaya kI nivRtti ke lie dhAraNa kiyA jAtA hai|| zarabhezvaramantraprakAza - zloka- lagabhaga 190 / isameM zarabhezvarASTaka bhI saMniviSTa hai| zarabhopaniSad - 108 upaniSadoM meM se ek| brahmA, viSNu maheza meM zreSTha kauna isa para brahmadeva evaM paippalAda ke bIca jo saMvAda huA usakA varNana isameM hai| ziva ko zreSTha mAnA gayA hai| zarAvatI-jalapAtavarNanacampU - le.-kukke subrahmamaNya shrmaa| zarIra-nizcayAdhikAra - le.- gaMgArAmadAsa / viSaya- striyoM ke svAsthya kI cikitsaa| zarmiSThA-vijayam (nATikA) - le.-nArAyaNa zAstrI (1860-1911 I.) cennAnagarI ke gIrvANa bhASA ratnAkara presa se sana 1884 meM prkaashit| pradhAna rasa- uttAna zRMgAra, hAsya 360/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kA puTa / lokoktiyoM se bharapUra / yayAti-zarmiSThA kI praNaya-kathA nibaddha / vizeSa-viSkambhaka meM zukrAdi bar3e loga, nAyaka aura vidUSaka kA sahagAna, madirAmatta ceTa kA vidUSaka ko preyasI samajhanA aadi| zalyataMtram - umA-mahezvara sNvaadruup| zloka- 387| viSayaviSa, apasmAra (mRgI) Adi kI zAnti ke lie vividha daivI upAya / bhUtabAdhA aura grahabAdhA dUra karane ke upAya bhI nirdiSTa / zazikalA-pariNayam (aparanAma yajJopavita) - le. -RddhinAtha jhaa| mithilAnareza kAmezvarasiMha ke bhatIje jIvezvarasiMha ke yajJopavIta samAroha ke upalakSya meM abhinIta / darabhaMgA se sana 1947 meM prkaashit| racanA sana 1941 meN| aMkasaMkhyA- paaNc| viSaya- bhakta sudarzana ke zazikalA ke sAtha vivAha kI kthaa| zahAjIrAjIyam- le.- kAzI lkssmnn| zahAjIvilAsagItam - le.-ddhunnddiraaj| zAkaTAyana-vyAkaraNaTIkA - le.- bhAvasena traividy| jainAcArya / I. 13 vIM shtii| zAkaTAyananyAsaH (zAkaTAyana vyAkaraNa kI vyAkhyA) - le.-prbhaacndr| jainaacaary| do maanytaaeN| I. 8 vIM zatI yA I. 11 vIM shtii| zAkaTAyanazabdAnuzAsanam - le.-zAkaTAyana pAlyakIrti / dAkSiNAtya jainaacaary| guru- arkkiirti| I. 9 vIM shtii| isa graMtha para prabhAcaMdra, yakSavarmA, ajitasena, abhayacaMdra, bhAvasena, dayApAla Adi vidvAnoM kI TIkAeM haiN| zAkalasaMhitA (Rgveda)- Rgveda kI zAkhAoM meM samprati zAkalasaMhitA hI pracalita aura mudrita hai| isakA vargIkaraNa 3 prakAra se kiyA gayA hai| 1) aSTaka, varga aura mantra / 2) maNDala, sUkta aura mantra 3) maNDala, anuvAka, sUkta aura mantra / RprAtizAkhya ke anusAra vargIkaraNa kA caturtha prakAra bhI praznarUpaviccheda hai| inameM samprati dvitIya vargIkaraNa (10 maMDaloM kA) hI pracalita aura upayukta hai| isIlie isa saMhitA ko 'dazatamI' bhI kahate haiN| saMpUrNa saMhitA ke 8 aSTaka, 64 adhyAya aura (vAlakhilya ke 18 varga milA kara) 2024 varga haiN| athavA 10 maNDala aura (vAlakhilya ke 11 sUkta milA kara) 1028 sUkta haiN| (dekhiye Rgveda) yaha saMhitA vizva kI sabase prAcIna graMtha-sampadA mAnI jAtI hai| isa para aneka prAcIna, arvAcIna, dezI-videzI vidvAnoM dvArA bhASya, TIkA aura vyAkaraNa likhe gaye haiN| antara sAkSya hai ki isameM vAlakhilya sUtra bAda meM milAye gye| ye mUla Rgveda-zAkalasaMhitA ke nahIM haiN| bASkala ke haiM aisA kahA jAtA hai| niruktakAra yAska aura aitareya AraNyakam ke bahuta pUrva isake padapATha kI racanA hI cukI thii| isI ke AdhAra para "krama'' pUrvaka jaTA Adi ATha vikRtiyA~ AviSkRta huii| "svataHpramANa mAne gaye Rgveda kI maMtrasaMkhyA, akSara, svara, uccAraNAdi kI sarvAGgINa zuddhatA aura apari nIyatA batAne ke lie hI isakA AviSkAra huA hai| Rgveda kA vipulasAhityaprAtizAkhya, anukramaNiyoM, bRhaddevatA, zikSAkalpAdi chaha vedAGga bhI isI abhiprAya se nirmita haiN| brAhmaNa aura nirukta ke sAtha vedArthajJAna ke lie bhI ye AtyAMtika sahAyyaka hote haiN| RSiH- "agnimILe' se prAraMbha hone vAlI isa upalabdha saMhitA meM udAtta, anudAtta, svarita tIna svara haiN| isake draSTA yA smartA mAne jAne vAle RSi nimnalikhita haiM- prathama maNDala 23 RSi vibhinna, dvitIya ke gRtsamada, tRtIya ke vizvAmitra, caturtha ke vAmadeva, paMcama ke atri, SaSTha ke bhAradvAja saptama ke saparivAra vasiSTha, aSTama ke varaMji-gotraja sahita kaNva (AzvalAyana ke anusAra-pragAtha), navama ke aneka RSi aura dazama ke bhI aneka Rssi| maNDala 2 se 7 taka eka vizeSa prakAra kI parivArikatA tathA samAbaddhatA pAyI jAtI hai; jabakI 1, 8 aura 10 maNDaloM para yaha bAta lAgU nahIM hotii| homa aura pavamAna devatA se sambaddha navama maNDala ke sUtroM meM chandoM kI kramabaddhatA hai| ye sabhI bAteM dekhakara AdhunikoM kI dhAraNA hai ki dvitIya se saptama maNDala taka sabhI sUkta maulika arthAt Rgveda ke bIca haiN| anya maMDaloM kA kramika vikAsa huA hai| kucha vidvAn 2 se 7 maNDaloM ke tathA 1,4,9,10 maNDala ke bhinna bhinna sAra siddha karane kA prayAsa karate hai, kyoMki inameM mUla meM kucha bhinna bhinna naye viSaya A gaye haiM yathA-sRSTi, darzana, vivAha. anteSTi maMtra-taMtra aadi| devatA- yAska Adi vedajJoM ke matAnusAra pratyeka maMtra kA koI na koI devatA avazya hai| ina devoM kI saMkhyA 33 hai| inakA vargIkaraNa vividha prakAra se kiyA gayA hai (ka) 11 pRthivIsthAnIya, 11 AntarikSa aura 11 ghusthaaniiy| (kha) 8 vasu 11 rudra, 12 Aditya, 1 AkAza, 1 pRthivii| (ga) 11 rudra, 12 Aditya, 8 vasu. 1 prajApati, 1 vaSaTkAra / sAyaNa ke anusAra devatA to 33 hI haiM, kintu devoM kI vizAla saMkhyA batAne ke lie 33-39 devoM kA ullekha kiyA gayA hai| chaMda- manuSyoM ko prasanna aura yajJAdikI rakSA karanevAle batAye gaye hai| Rgveda meM mukhya chanda 21 hai jo 24 akSaroM se lekara 104 akSaroM taka hote hai| Rgveda meM adhikatara sUkta stuti sambaddha haiN| yajJa meM inakA prayoga hotRgaNa ke Rtvija karate haiN| sarvAdhika mantra indra ke haiM, tatpazcAt agni aura varuNa ke maMtra pAye jAte haiN| sUktoM ke viSaya - Rgveda ke sUktoM meM 20 saMvAda sUkta; 12 tantrasaMbaMdhI, 20 dharmanirapekSa, 5 antyeSTi, chUta, 3 upadeza. saMmkata vAGmaya koza - graMtha khaNDa /361 For Private and Personal Use Only
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 6-7 sRSTi viSayaka sUkta haiN| puruSa sUkta, nAsadIya sUkta, dazarAjJa sUkta Adi sUktoM meM tattvajJAna kA ullekha hai| inake atirikta samAja, rAjanIti, vivAha, gRhasthAzrama aura usake vividha vyavahAra bhI ina sUktoM meM pAye jAte haiM / udAharaNArtha kucha viSaya ye haiM :- ratha ko DhalAnA, camaDe kA upayoga, Una kA upayoga, kapaDA bunanA, vastradAna, sonA Adi dhAtuoM kA upayoga, kArIgara, paharedAra, dotallA makAna, ghuDadauDa, dhanurbANa, talavAra, Adi zastra / gAya, hAthI, gadahA, baila, punarjanma, nadI, parvata, samudra, Adi ke bhI aneka ullekha haiN| sarvaprathama vhiTanI ne isa kA aMgrejI anuvAda kiyA hai| zAkala koI vyakti kA nAma nahIM / vyakti-vizeSa ke ziSya samUha kA nAma zAkala samajhanA caahiye| isa dRSTi se zAkala nAma kI pAMca zAkhAeM hotI haiM- mudgala gAlava - gArgya- zAkalya aura zaizirI / ina pAMca zAkala zAkhAoM meM mUla zAkalya, zAkalaka yA zAkaleyaka saMhitA thii| vaidika saMpradAya meM isa saMhitA kA bar3A Adara rahA hai| zAkalyapraNIta padapATha bhI isI mUla saMhitA para hai| - zAktakrama zAMkarabhASyagAmbhIryanirNayakhaNDanam le gaurInAtha shaastrii| zAMkarapadabhUSaNam - le. raghunAthazAstrI parvate / / le. - pUrNAnanda giri / zloka - 1503 aMza - 7 / viSaya ekaliMgasthAna cUrmacakra, komalacUDAdi zava kA lakSaNa, antarvAga mahAyajJavidhi, divyAdi bhAvoM kA nirUpaNa divyabhAva Adi ke lakSaNa, zravaNa, manana Adi ke lakSaNa, AtmasAkSAtkAra kA upAya, cInAcAra Adi kA nirUpaNa, kaulika ke kartavya, paMcamakAra sAdhana, kumArIpUjA I. zAktAnandataraMgiNI le (1) brahmAnandagiri pUrNAnanda paramahaMsa ke guru | isa graMtha meM 18 taraMga haiN| (2) 18 ullaas| zloka 2838 viSaya prakRti-puruSa kA abheda, garbhastha jIva kI ciMtana rIti, dIkSA kI AvazyakatA, dIkSAsaMbaMdhI anyAnya viSaya prAtaH kRtya, Asana niyama, nityapUjA vidhi Adi, karamAlA japavidhi mahAsetu purazcaraNa, maMtraprakaraNa, aSTAdaza upacAra, samayAcAra, agniutpAdana, kuNDanirmANa i. - 2 zAktAbhiSeka - rAjarAjezvarI ke tantra antargata devI-Izvara saMvAdarUpa | zloka lagabhaga 2520 / viSaya- zAkta dharma meM dIkSita hote samaya Avazyaka vidhiyoM kA pratipAdana / zAktAmoda le. zaMkara dravitAcArya viSaya zaktipUjAvidhi, paMcazuddhipUjAsUtra japasUtra, maMtra, cauramaMtra tathA dIpanImantra, mantrasiddhi-lakSaNa, pUjAprayoga, japAdi niyama, maMtroM ke svApakAla Adi, brAhmaNa Adi varNoM ke bheda se setukathana, mahAsetu, kAmakalA, maMtrasaMketa kathana, maMtra kA sthAna, bhUtalipi, ghora maMtra ke japa kA sthAna, maMtra aura sAdhaka kI ekatA, jIvatattva maMtroM ke zikhAdi aMga, purakSaraNavidhi, purakSaraNa kA sthAna nirdeza, bhakSyAbhakSya varjyAvarNya i. / 362 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa zAMkhAyana zAkhAeM (Rgveda kI ) zAMkhAyanoM kA brAhmaNa aura AraNyaka upalabdha haiN| usase anumAna haiM ki zAMkhAyanoM kI koI svatantra saMhitA hogii| zAMkhAyanoM ke cAra bheda haiMzAMkhAyana, kauSItakI, mahAkauSItakI aura zAmbavya / zAMkhAyana AraNyaka (RgvedIya) kula adhyAya pandraha aura kula khaNDa 137 haiN| yaha AraNyaka prAyaH sabhI viSayoM meM aitareya AraNyaka se milatA julatA hai| isake tIsare adhyAya se chaThe adhyAya ke anta taka kauSItakI upaniSad varNita hai| guNAkhya zAMkhAyana aura usake pramukha ziSyoM ne isakA saMkalana kiyA hogA aisA tarka hai| - ka- zAMkhAyana AraNyaka - adhyAya 1-2 sampAdaka vAlTara phraoNIDa laNDara, barlina sana 1900 / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kha- zAMkhAyana AraNyaka 7-5 sampAdaka DA. kItha, sana 1909 / ga- zAMkhAyanAraNyakam - AnandAzrama punne| sampAdaka paM. zrIdharazAstrI pAThaka, sana 1922 zAMkhAyana gRhyasaMskAra - le. vAsudeva / IjaTa ke putra / vArANasI meM prakAzita / zAMkhAyana gRhyasaMskAra paddhatile. vizvanAtha / zAMkhAyana gRhyasUtram- ATha adhyAya / viSaya- pArvaNa, vivAha, garbhAdhAna, puMsavana, garbharakSaNa, sImaMtontrayana, jAtakarma, atraprAzAna, cUDAkaraNa godAna, upanayana, brahmacaryAzrama, snAna, gRhanirmANa, gRhapraveza, vRSotsarga Adi / isa graMtha kA saMpAdana jarmana vidvAn olDenabarga dvArA iNDice sTuDiena meM huaa| isa para nimnalikhita TIkAeM likhI gaI haiN| (1) haradattakRta bhASya / (2) dayAzaMkara (pitA- dharaNIdhara) kRta prayogadIpa (3) raghunAthakRta arthadarpaNa | (4) rAmacaMdra (pitA sUryadAsa) kRta gRhyasUtrapaddhatiH (yA AdhAnasmRti) (5) nArAyaNa dvivedI (pitA kRSNAjI) kRta gRhyprdiipk| (6) bAlAvabodhapaddhati / zAMkhAyanatantram vidyAntargata zloka 766 | zAMkhAyana zrautasUtram isa meM aThAraha adhyAya haiM viSayadazapUrNamAsAdi vaidikayajJoM kA vivaraNa, vAjapeya, rAjasUya azvamedha, puruSametha, sarvamedha yajJoM kA savistara varNana / zAMkhAyanAhnikam (AhnikadIpikA) le. - acala / pitAvatsarAja / I. 16 vIM zatI / - For Private and Personal Use Only - zATyAyanI (sAmaveda kI eka zAkhA ) isa zAkhA ke kalpa, brAhmaNa, upaniSad, saMhitA i. viSaya meM kucha bhI jJAta nahIM zATyAyanI AcArya kA mata jaimini upaniSad brAhmaNa meM bahudhA uddhRta milatA hai / zANDilyadharmazAstram (padyabaddha viSaya- garbhAdhAnAdisaMskAra, brahmacArI ke niyama, gRhastha, vihitadharma, gRhasthAniSiddhadharma, varNadharma, dehazodhana, sAvitrIjapa ityAdi / zANDilyasmRti viSaya bhAgavatoM kA AcAra 5 adhyAyoM /
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir meM puurnn| zAtAtapasmRti - (gdypdy-mishrit| 47 adhyAyoM evaM 2376 zlokoM meM puurnn| viSaya- zuddhi evaM aacaar| AnaMdAzrama, puNe dvArA prkaashit| zAntikamalAkara (yA zAntiratna) - le.- kamalAkara bhtttt|| viSaya- apazakunoM kI zAnti / muMbaI meM mudrit| zAntikalpadIpikA - viSaya- gRhyAgni meM meMDhaka paDanA pallIpatana, mUla yA AzleSA nakSatra meM putrotpatti Adi para zAnti ke kRty| zAntikavidhi - le.-vasiSTha / 213 zlokoM meM puurnn| viSayaviparIta nakSatroM ke kAraNa pIDita honA tathA ayatahoma, lakSahoma, koTihoma, navagrahahoma Adi kA vivecn| mAdhyandinIya zAkhA se mantra liye gaye haiN| racanA sana 1871-72 meN| zAntikaumudI - le.-kamalAkarabhaTTa / rAmakRSNa ke putr| zAntigaNapati - le.gaNapati rAvala / racanA lagabhaga 1685 I. meN| zAnticaMdrikA - le.-kviindr| prastuta lekhaka kI kAvyacaMdrikA meM vrnnit| zAnticintAmaNi - le.- kulmuni| lekhaka ke nItiprakAza meM varNita / zAnticintAmaNi - le.-shivraam| pitA- vizrAma / zAntitattvAmRtam (yA zAntikatattvAmRtam) - le.-nArAyaNa ckrvrtii| zAnti kI paribhASA yoM hai- "yathA zastropaghAtAnAM kavacaM vinivaarnnm| tathA daivopaghAtAnAM zAntirbhavati vAraNam 11 etena adRSTadvArA aihikamAtrAniSTanivAraNaM zAntiH / " arthAt jisa prakAra zastrAghAta nivAraNa kavaca dvArA hotA hai, usI prakAra / daivI AghAtoM kA nivAraNa zAnti vidhi dvArA hotA hai| adRSTa upAyoM se aihika aniSToM ke nivAraNa ko hI zAnti samajhanA caahie| isameM adbhutasAgara kA ullekha hai| mudrit| (2) le.- shivraam| vizrAma ke patra / viSaya- sAmaveda ke anusAra navagrahoM kI zAnti ke kRtya / lekhaka ne chandogAnIyAhnika bhI likhA hai| racanA - i. 1749-50 I. meN| zAntipArijAta - le.-anantabhaTTa / zAntipauSTikam - le.- vardhamAna / zAntiprakAra - le. - gobhila / karmapradIpa ke prathama 7 adhyAya / zAntikalpapradIpa (yA kRtyApallavadIpikA) le.-kRssnnvaagiish| viSaya- virodhiyoM ko mohita karane, vaza meM karane yA mArane ke mNtr| zAntibhASyam- nIlakaNTha dvaaraa| mumbaI meM je. Ara. ghArapure dvArA prakAzita / zAntiratnam (yA zAntiratnAkara) - le.-kamalAkarabhaTTa / zAntirasam - le.-vaikuNThapurI / zAntivilAsam (khaNDakAvya) - le.- nIlakaNTha dIkSita / I. 17 vIM shtii| zAntiviveka - le.- vishvnaath| viSaya- grahoM kI zAnti ke kRty| yaha madanaratna kA eka aMza hai| zAntisAra - le.- dalapatirAja / nRsiMhaprasAda nAmaka graMtha kA aNsh| zAntisAra- le.-dinkrbhtttt| pitA- raamkRssnn| I. 17 vIM shtii| viSaya- ayutahoma, koTihoma, lakSahoma, grahazAnti, vainAyikI zAnti i.| muMbaI meM mudrita / zAntistava- le.-appayya diikssit| zAntihoma- le.-maadhv| zAntyaSTakam - le.-devanandI puujypaad| jainaacaary| I. 5-6 shtii| mAtA- shriidevii| pitA- mAdhavabhaTTa / zAbaracintAmaNi - le.-aadinaath| mAtA- paarvtii| viSayaSaTkarma, devatAoM (rati, vANI, ramA, jyeSThA, durgA aura kAlI) ke dhyAnoM aura maMtroM kA pratipAdana / tadanantara zAnti vazIkaraNa Adi SaTkarma kahe gaye haiN| zAbaratantram - le.-gorkhnaath| zloka- 5801 3 prakaraNoM meM puurnn| AdinAtha, anAdi, kAla, atikAla, karAla, vikarAla, mahAkAla, kAlabhairavanAtha, baTukanAtha, bhUtanAtha, vIranAtha aura zrIkaNTha ye bAraha kApAlika haiN| inake ziSya bhI bAraha haiN| - nAgArjuna, jaDabharata, harizcandra, satyanAtha, mInanAtha, gorakSanAtha, carpaTanAtha, avaghaTanAtha, vairAgI, kanthAdhArI, dhanvantari aura mlyaarjun| ye saba zAbara mantroM ke pravartaka haiN| isa graMtha ke mukhya do viSaya haiM- zAbara-siddhi vidhi aura saba vipattiyoM ko dUra karane vAle siddha, maMtra Adi / yoginImaMtra, kSetrapAlamaMtra, gaNezamaMtra, kAlImaMtra, bagalAmaMtra, bhairavImaMtra, tripurasundarImaMtra, helakImaMtra, mAtaMgImantra, DAkinI, zAkinI, bhUta sarpa Adi ke bhaya nivAraka maMtra, uccATana, vazIkaraNa Adi ke mantra / zAntinAthacarita- le.-sklkiirti| jainaacaary| I.14 vIM sh.| pitA- karNasiMha / mAtA- shobhaa| 16 adhikAra va 3475 pdm| (2) zAntinAthacarita - le.- meghvijyggnnii| isameM tathA devanandAbhyudayam meM zizupAlavadham aura naiSadha kAvya kI paMktiyoM kA samasyA ke samAna prayoga kiyA gayA hai| yaha kAvya samasyApUrtisvarUpa hai| zAntinAthapurANam - tIrthaMkara zAntinAtha ke caritra kA varNana karane vAlA eka jaina puraann| 4375 zloka ke isa graMtha kI racanA 17 vIM sadI meM gujarAta meM huii| bhaTTAraka zrIbhUSaNa ne bhI eka zAMtinAtha purANa likhA hai / vaha bhI isI kAla kA hai| zAntinAthastavanam - le.-shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| zAntipaddhati - le.-bhartRhari / yaha zataka kAvya hai| muMbaI meM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa 363 For Private and Personal Use Only
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra zAmbavyazAkhA (Rgveda kI ) zAmbavya zAkhA kI koI svatantra saMhitA yA brAhmaNa the yA nahIM isa viSaya meM nizcita rUpa se kahanA asaMbhava hai kintu AzvalAyana gRhyasUtra meM zAmbavya AcArya ke mata kA uddharaNa hone ke kAraNa zAmbavya zAkhA kA kalpa ho sakatA hai / jaiminIya zrautabhASya meM bhI zAmbavyakalpa kA nirdeza milatA hai| vahIM para kalpa ke 25 paTaloM kA nirdeza kiyA hai| isa 24 paTaloM meM gRhyasUtra aura zrautasUtroM kA vibhAjana kisa prakAra thA yaha nizcita rUpa se nahIM batAyA jA sktaa| mahAbhAratIya AzramavAsika parva ke AdhAra paNa zAmbavya kuru dezavAsI ho sakate haiN| zAbdikAbharaNam le. - hariyogI ( nAmAntara- prolanAcArya, zaivalAcArya) / pANinIya dhAtupATha kI vyaakhyaa| I. 12 vIM zatI / zAmbhavam - zloka 200 / viSaya- zaivamatAnusAra Ahnika kriyA kA spaSTIkaraNa / zAmbhavakalpadruma le. - mAdhavAnanda / zAmbhavAcArakaumudI - le. bhaDopanAmaka kaashiinaath| pitAjayarAma bhaTTa / zloka- lagabhaga 185, pUrNa / viSaya- zivapUjA kA vistAra se pratipAdana / zAMbhavItantram (jJAnasaMkulAmAtra) zloka 2001 zAradA (patrikA) meM praarNbh| www.kobatirth.org * - kAryAlaya- zRMgerI maTha, maisuur| 1924 zAradA zAradA niketana, dArAgaMja, prayAga se 1913 meM candrazekhara zAstrI ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isa patrikA kA mUlya vidyArthiyoM ke lie tIna ru. aura anyoM ke liye cAra ru. thA / pacAsa pRSThoM vAlI isa patrikA meM vijJAna, zilpa, itihAsa, darzana, sAhitya Adi viSayoM ke nibaMdhoM kA prakAzana hotA thA / 364 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa umA-mahezvara saMvAdarUpa / zAradA sana 1959 meM puNe se vasanta anaMta gADagIla ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isa patrikA kA vArSika mUlya 5 ru. thA / isa patrikA meM bAlabhAratI, AntarabhAratI, zizubhAratI Adi stambhoM meM bAlakoM ke liye sAmagrI prakAzita kI jAtI hai| isakI bhASA atyaMta sarala hai| isameM samAcAra, nATaka uttsavoM ke vivaraNa, jIvanacarita, saMskRta vizvavArtA bhI prakAzita hotI hai| zrI appAzAstrI se saMbadhita do vizeSAMka tathA isameM prakAzita DaoN. zrI. bhA. varNekara kRta zivarAjyodayaM mahAkAvya vizeSa ullekhanIya haiN| prApti sthala hai- jhelama, patrakAranagara, puNe / zAradAgama ( yA zaradAgama) le padmanAbha mizra / I. 16 vIM zatI / jayadeva ke "candrAloka" para TIkA / zAradAtilaka- le.- lakSmaNa dezikendra / pitA- vArendrakulotpanna zrIkRSNa racanA I. 1300 ke pUrva / yaha tAntrika grantha hai, Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paraMtu dharmazAstra ke granthoM meM bahudhA udhdRta huA hai| 25 paTaloM meM pUrNa viSaya vibhinna deviyoM ke bIjamaMtra, devIdevatA tathA unakI zaktiyAM, dIkSA, 18 saMskAra, varNamAlA ke akSara, tAMtrika maMtroM se pUjA, jagaddhAtrI, kharitA, durgA, tripurA, gaNeza Adi devatAoM ke maMtra TIkAe~ (1) mahArAjAdhirAja puNyapAladeva kRta shaardaatilkprkaash| 2) sIrapANikRta maMtraprakAzikA / (3) pUrNAnanda kRta (4) / trivikramakRta gUDhArthadIpikA (5 ( kAmarUpapatikRta gRhArthaprakAzikA (6) lakSmaNa dezikakRta taMtrapradIpa (7) vikramabhaTTakRta gUDhArthasAra zAradAtilaka- le. gadAdhara / pitA rAghavendra mithilA ke rAjA (bhairavendra ke putra) rAmabhadra ke zAsanakAla meM lagabhaga 1450 I. meM praNIta TIkAeM (1) mathurAnAtha zukla kRta premanidhi prakAzaH / ( 2 ) rAghavabhaTTa kRta padArthAdarza (3) pantakRta zabdArthacintAmaNi / (4) harSadIkSitakRta harSakaumudI / inake atirikta nArAyaNa aura bhaTTAcArya siddhAnta vAgIza kRta TIkAeM bhI haiN| zAradAtilaka (bhANa) le. shessgiri| I. 18 vIM zatI / zrIraMgapattana meM abhinIta / zAradAnavarAtravidhi viSaya- yuddha-vijaya ke lie yAtrArtha Avazyaka vidhi | zAradArcAprayoga le. rAmacaMdra / zAradAzatakam - le. zrInivAsa shaastrii| I. 19 vIM zatI / taMjaura ke nivaasii| - zAradIyAkhyAnam - le. harSakIrti / I. 17 vIM shtii| 5 sarga zlokasaMdhyA 465 I zAriputraprakaraNam mahAkavi azvaghoSa racita eka rUpaka jo khaMDita rUpa meM prApta hai| madhya eziyA ke turphAna nAmaka kSetra meM pro. lyUDarsa ko tAlapatroM para 3 bauddha nATakoM kI pratiyAM prApta huI thIM, jinameM prastuta zAriputra prakaraNa bhI thaa| isakI khaMDita prati meM kahA gayA hai ki isakI racanA suvarNAkSI ke putra azvaghoSa ne kI thii| isI khaMDita prati se jJAta hotA hai| ki yaha "prakaraNa" koTi kA rUpaka rahA hogA aura usameM 9 aMka rahe hoNge| isa "prakaraNa" meM maudgalyAyana va zArIputra ko buddha dvArA dIkSita kiye jAne kA varNana hai| isakA prakAzana pro. lyUDarsa dvArA barlina se huA hai| isameM anya saMskRta nATakoM kI bhAMti nAMdI, prastAvanA, sUtradhAra, gadya-padya kA mizraNa, saMskRta evaM vividha prakAra ke prAkRtoM ke prayoga, bharata vAkya Adi sabhI nATakIya tattvoM ko samAveza hai| isa nATaka meM buddhi, kIrti, dhRti Adi amUrta kalpanAeM rUpa dhAraNa kara maMca para AtI haiM aura Apasa meM vArtAlApa karatI haiN| saMskRta sAhitya ke pratIka nATakoM kI yaha paraMparA prastuta nATaka ke pazcAt I. 11 vIM zatI ke uttarArtha taka khaMDita rahI / For Private and Personal Use Only
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIraka-catuHsUtrIvicAra- le.- bellamakoNDa raamraay| zArIraM tattvadarzanam- le.- vaidya puruSottama sakhArAma herlekr| amarAvatI (vidarbha) nivaasii| anuSTubh chandobaddha zarIravijJAna viSayaka grNth| vaidyasammelana dvArA maisUra meM svarNapadaka tathA prazastipatraka se stkRt| pAzcAtya praNAlI ke bhiSajoM ke bhI utkRSTa abhiprAya isa graMtha para mile haiN| zArIra-nizcayAdhikAra- le.- gaMgArAma daas| viSaya striyoM ke svAsthya kA vicaar| zArdulazakaTam- le.-DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya / saMskRta sAhitya pariSad, kalakattA se sana 1969 meM prkaashit| isa yuga kI samasyAeM, haDatAla Adi kA vAtAvaraNa / Teliphona Adi sAdhanoM kA raMgamaMca para pryog| aMkasaMkhyA- paaNc| ekoktiyoM dvArA bhaavsmpressnn| pulisoM kA zramikoM ke prati vyavahAra, daridra karmacAriyoM kA madirApAna meM dukha bhUlanA Adi kA vAstava citrnn| nAyaka AdizUra, rASTrIya parivahana saMsthA ke sarvAdhyakSa haiN| kathAsAra- parivahana saMsthA ke karmacArI haDatAla karate haiN| sarvAdhyakSa zramika netAoM se bAta karake baseM zurU karate haiN| kalakattA, durgApUra aura uttara baMgAla ke parivahana-adhyakSa ko sUcanA milatI hai ki phira haDatAla huI hai| yahAM jilAdhIza aura rAjyapAla basa-karmacAriyoM ko saMbodhita karane vAle haiM, nimaMtraNa patra baMTa cuke haiN| aba haDatAla meM yaha saba viphala hogA, isa cintA meM sarvAdhyakSa AdizUra cintita haiN| haDatAla meM eka karmacArI mArA jAtA hai| zramikoM kA morcA rAjyapAlabhavana kI aura jAtA hai, parantu AdizUra zramikoM ko suvidhAeM pradAna karane kA AzvAsana dekara unako zAnta karate haiN| anta meM AdizUra-viracita saMsthAgIta karmiyoM dvArA gAyA jAtA hai| zAstradIpikA- le.- pArthasArathI mizra / I. 10-11 viiN| pitaayjnyaatmaa| yaha eka svataMtra va sarvAdhika prauDha kRti hai| isI ke kAraNa inheM "mImAMsAkesarI" kI upAdhi prApta huI hai| isa meM bauddha, nyAya, jaina, vaizeSika, advaita, vedAMta va prabhAkAra-mata (mImAMsA-darzana kA eka vibhAga) vidvattApUrNa khaMDana karate hue, AtmavAda, mokSavAda, sRSTi va Izvara prabhRti viSayoM kA vivecana kiyA gayA hai| isa para 14 TIkAeM upalabdha hotI haiM jinameM somanAtha kI mayUkhamAlikA va appayya dIkSita kI mayUkhAvalI nAmaka TIkAeM prasiddha haiN| [zAstraniSThakAvyAni- aneka paMDita kaviyoM ne apane kAvyoM meM prastuta kathAvastu kA varNana karate hue jisa zabdAvalI kA prayoga kiyA usameM vyAkaraNa tathA alaMkArazAstra ke udAharaNa bhI prastuta kiye| bhaTTikAvya se isa paddhati ko cAlanA milii| isa paddhati kA anusaraNa karane vAle katipaya kAvya graMtha(1) dazAnanavadha - le.- yogIndranAtha tarkacUDAmaNi, vyAkaraNa ke udAharaNa (2) rAvaNArjunIyam, 27 sargo kA kAvya, le.bhUma yA bhaumaka, rAvaNa tathA kArtavIrya kathA, pANini kI saMpUrNa aSTAdhyAyI ke udAharaNa pryukt| jayAditya kI kAzikA meM tathA kSemendra ke suvRttatilaka meM ullekha, 7 vIM zatI, isa kAvya para paramezvara kI TIkA hai| (3) lakSaNAdarza - le.ma. ma. divAkara, 14 sarga, mahAbhArata kathA tathA pANinIya niyamoM ke udAharaNa (4) yaduvaMza- le.- kAzInAtha, yaduvaMza itihAsa tathA pANinIya niyamoM ke udAharaNa (5) pANinIsUtrodAharaNam- le.- ajJAta, bhAgavata kathA tathA pANini ke niyamoM ke udAharaNa pryukt| (6) samudrAharaNa- le.- nArAyaNa / 20 srg| malabAra ke brahmadatta ke putr| (7) vAsudevavijaya - le.- vaasudev| (8) dhAtukAvyam- le.- nArAyaNa, bhImasena ke dhAtupATha tathA mAdhava kI dhAtuvRtti ke udaahrnn| (9) vAkyAvalI- le.- ajJAta, 4 sarga, vyAkaraNa, alaMkAra, chanda tathA anya prakAroM ke udaahrnn| (10) zrIcihnakAvyamkRSNakathA, 12 sarga, prathama, 8 sargoM ke lekhaka- kRssnnliilaashuk| vararuci ke prAkRta prakAza ke udAharaNa, zeSa sagoM ke lekhaka ziSya durgAprasAda yati, trivikrama ke prAkRta vyAkaraNa ke udAharaNa / ] zAstramaMDalapUjA - le.- jJAnabhUSaNa / jainAcArya / I. 16 vIM shtii| zAstrasArasamuccaya TIkA- le.-maadhvnndii| jainaacaary| I. 12 vIM shtii| zAstrasamanvaya- le.- prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| vidarbha nivaasii| 20 vIM zatI (pUrvArdha) zAstrasArAvali- le.- haribhAnu zukla / zAstrasAroddhAra- le.- kRSNazAstrI hoziMga / I. 15 vIM shtii| zahAjI-prazasti- le.- bhAskara kvi| zAharAjASTapadI- le.- zrInivAsa / zArdUlazAkhA (sAmavedIya)- zArdUla-saMhitA kA graMtha pahale kabhI upalabdha rahA hogA, parantu aba upalabdha nahIM hai| zArdUlasampAta (vyAyoga) - le.- ko. lA. vyaasraajshaastrii| viSaya- vizvAmitra dvArA yajJarakSA ke lie dazaratha ke pAsa putra rAma kI maaNg| zAlakarmapaddhati- pazupati kRta dazakarmadIpikA kA eka aMza / zAlagrAmadAnapaddhati- le.- bAbA dev| I. 19 vIM shtii| zAlagrAmaparIkSA- le.- zaMkara daivjny|| zAlagrAmalakSaNa- le.- sadAziva dvivedii| zAlIya zAkhA (Rgveda)- isa zAkhA ke saMhitA, brAhmaNa aura sUtrAdi graMtha abhI taka aprApta haiN| kAzikAvRtti meM zAkhAkAra RSiyoM ke sAtha inakA smaraNa kiyA hai| zAstradarpaNa- le.- amlaanNd| I. 13 vIM shtii| zAstradIpa - le.- agnihotrI nRhari / I. 17 vIM shtii| vissypraayshcitt| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 365 For Private and Personal Use Only
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zAharAjanakSatramAlA- le.- naaraaynn| 27 zloka / zAharAjasabhA-sarovarNinI- le.- lkssmnn| mAtA- bhvaanii| pitA- vishveshvr| zAharAjIyam- le.- lkssmnn| mAtA- bhvaanii| pitA vishveshvr| kAzI ke nivaasii| bAda meM taMjauranareza zAhAjI kA sabhApaNDita bne| vidyAnAtha ke pratAparudrIyam kA anukaraNa kara sAhitya zAstrIya siddhAntoM ke udAharaNa isa stutikAvya meM prastuta kiye haiN| zAhavilAsa - le.. DhaddhirAja vyAsa yajvA / prastata saMgItapradhAna kAvya meM taMjauranareza zAhAjI rAja kA caritra varNana kiyA hai| zAhucaritam- le.- vAsudeva AtmArAma laattkr,| viSayakolhApura ke zAhu chatrapati kA gadyamaya tathA chAtropayogI subodha critr| zAhendravilAsa- le.- zrIdhara veNkttesh| pitA- liNgraay| 8 srg| viSaya- taMjaura ke zAhajI kA vilaas| zikSApatrI- le.- svAmI shjaanNd| uddhava sampradAya athavA svAmInArAyaNa paMtha ke sNsthaapk| isameM 212 zlokoM meM sampradAya ke mArgadarzaka sahajAnaMda ke upadezoM kA sAra kA samAveza hai| i. sa. 1781 meM ayodhyA ke nikaTa chapaiyA grAma ke sarayUpArI brAhmaNa kula meM sahajAnaMda kA janma huaa| svAmI sahajAnaMda kA mUla nAma harikRSNa thaa| pitA- dhrmdev| mAtA- bhaktidevI / svAmI sahajAnaMda kI mRtyu i.sa. 1830 meM gadarA meM huii| usa samaya unake sampradAya ke anuyAyiyoM kI saMkhyA 5 lAkha ke lagabhaga bhii| zikSApatrI meM jana-kalyANArtha dharma tathA zAstroM ke siddhAMtoM kA vivaraNa diyA gayA hai| vyAvahArika upadezoM ke sAtha dArzanika vicAroM kA bhI isa graMtha meM samAveza hai| zrI svAmI nArAyaNa ne apane siddhAMta kA spaSTa pratipAdana, prastuta zikSA- patrI ke nimna zloka meM kiyA hai guNinAM guNavattAyA jJeyaM hyetat paraM phlm| kRSNe bhaktizca satsaMgo'nyathA yAMti vido'pyadhaH / / / / 4 / / arthAt guNIjanoM kI guNavattA kA parama phala yahI hai ki ve kRSNa meM bhakti evaM sajjanoM kA saMga karate haiM, kyoMki jo bhakti aura satsaMga nahIM karate, ve vidvAn hone para bhI adhogati prApta karate haiN| isI bhakti ko svAmI nArAyaNa "pativratA kI bhakti" kahate haiN| svadharma, jJAna, vairAgya tathA mAhAtya-jJAna kI bhakti kI prApti meM vizeSa upayogitA hai| ataH prastuta zikSA-patrI meM svAmI nArAyaNa kA vacana hai "mAhAtmya-jJAna-yuga bhUri sneho bhaktizca mAdhave" aura satsaMgI jIvana meM unakA kathana hai "svadharma-jJAna-vairAgya-yujA bhaktyA sa sevytaam|" zrI svAmI nArAyaNa kI sammati meM bhagavatsevA hI parama mukti hai| zikSAtrayam - le.- vAsudevAnanda srsvtii| I. 20 vIM shtii| isameM kumAra, yuvA tathA vRddha ke liye dharmopadeza hai| sAtha meM svataH svAmIjI kI vidvattApUrNa saMskRta TIkA aura paM. rAjezvara zAstrI draviDa kI prastAvanA hai|| zikSASTakam- caitanya (gaurAMga) mahAprabhu kA koI bhI graMtha prApta nahIM hotaa| kevala 8 padyoM kA eka lalita saMgraha hI upalabdha hai jo bhaktoM meM "zikSASTaka" ke nAma se vizrUta hai| ye 8 padya caitanya dvArA samaya-samaya para bhaktoM se kahe gae the| zikSASTaka meM bhakti-mArga kI udAtta bhAvanA kA yathaSTa nirdeza hai| ina padyoM ko caitanya ne apane jIvana kA darzana hI banA DAlA thaa| ye padya unake liye mArgadarzana kA kArya karate the aura anya sAdhakoM ke jIvana kA bhI ve mArgadarzana kareM yahI caitanya kA uddezya thaa| sanAtana gosvAmI ko kAzI meM do mAsa taka upadeza dene ke pazcAt caitanya ne nimna pada ko sabakA sAra batAyA thA jIve dayA, nAme ruci, vaiSNava sevana, ihA ite dharma nAI, suno sanAtana / zikSASTaka kA bhI yahI sAra hai| zikSAsamuccaya- le.- shaantidev| isameM mahAyAna paMtha kA AcAra tathA bodhisattva ke AdarzoM kA pUrNa vivaraNa hone se yaha bauddha sAhitya meM prasiddha hai| isameM 27 kArikAeM racayitA kI vistRta vyAkhyA sahita haiN| mahAyAna ke aneka vilupta graMthoM ke udhdaraNa bhI samAviSTa haiN| 19 paricchedoM meM bodhisattva ke AcAra, lakSaNa, vinaya tathA svarUpa kA vistRta vivecana / lekhaka dvArA svAntaHsukhAya racanA karane kA ullekha hai| sI. veNDala dvArA sampAdita aMgrejI anuvAda bhI sNpnn| tibbatI anuvAda i. 816 se 838 ke madhya meM sampanna / zitikaNTharAmAyaNam-le.- zitikaNThakavi / zitikaNThavijayam- le.- abhinava bhavabhUti nAma se prasiddha "ratnakheTa" zrInivAsa dIkSita / sarga saMkhyA 17 / I. 17 vIM shtii| zinde-vijaya-vilAsacampU- le.- zrI sadAziva zAstrI musalagAMvakara / gvAliyara nivaasii| isameM kavi ne gvAliyara-narezoM ke kula kI paramparA kA itihAsa saMkalita kiyA hai| graMtha kA mukhya uddezya siMdhiyA kula kI kSatriyatA siddha karanA hai| isakI pANDulipi DaoN. gajAnana zAstrI musalagAvaMkara (vArANasI) ke pAsa upalabdha hai| racanA aprakAzita hai| zibivaibhavam- le.- jagU ziMpraiyA (sana 1902-1960) / saMskRta pratibhA meM sana 1961 meM prkaashit| svAtaMtrya-dina ke smaraNa-mahotsava para abhinIta / aNksNkhyaa-tiin| prathama aMka ke pazcAt zuddha viSkambhaka, tadanaMtara upaviSkambhaka kA prayoga, ati-dIrgha saMvAda tathA naattynirdesh| viSaya-zibi-kapota kI paurANika kthaa| zilpadIpaka-le.- gaMgAdhara / kAzI tathA gujarAta meM prakAzita / 366 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zivagItimAlikA - le.- candrazekhara sarasvatI / kAMcI-kAmakoTI ke aacaary| 12 srg| zivacandrikA - le.- vAsudeva diikssit| zloka- 3500 / 11 paTaloM meM puurnn| zivacampU - le.- virUpAkSa / zivacaritram - le.- vAdizekhara / zivacUDAmaNi - dAmodara samAdhi dvArA sNgRhiit| umA-mahezvara saMvAda ruup| 12 ullAsoM meM puurnn|| zivattvaratnAkara - eka zlokabaddha dhrmkosh| vAsavabhUpAla (yA basavappa nAyaka) nAmaka rAjA ne isakI racanA kii| 1694 se 1794 / kelAdI pradeza ke adhipti| apane putra somezvara ke praznoM ke uttara meM prastuta graMtha kI racanA basavappa ne kii| graMtha meM aneka smRti, zaivagraMtha, rAjyazAstra, saMgItazAstra, vaidyakazAstra, pAkazAstra, kAmazAstra Adi viSayoM ke graMthoM kI jAnakArI saMkalita hai| graMtha ke kallola nAmaka nau bhAga haiN| ye 9 kallola taraMgoM meM vibhAjita haiM jinakI saMkhyA 108 hai| zlokasaMkhyA- 30 hajAra hai| madrAsa meM vI.esa.nAtha eNDa kaM. dvArA prkaashit| zivatattva-rahasyam - le.- nIlakaNTha diikssit| I. 17 vIM shtii| viSaya- drshn| zilpazAstravidhAnam- le.- my| zilpazAstra viSayaka grNth| zilpazAstra ke upadezaka - matsya purANa meM prAcIna bhArata ke aThAraha zilpa zAstropadezaka batAe haiM : bhRguratrirvasiSThazca vizvakarmA mystthaa| nArado nagnajiccaiva vizAlAkSaH purandaraH / brahmA kumAro nandIzaH zaunako garga eva c| vAsudevo'niruddhazca tathA shukrbRhsptii| aSTAdazaite vikhyAtAH zilpazAstropadezakAH / / ina aThAraha meM se Aja kevala bhRgu, atri, vizvakarmA, maya, nArada, garga, aura zukra ke graMtha mudrita aura hastalikhita rUpa meM upalabdha haiM jinake sahAre prAcIna bhAratIya vAstuzAstra kI jAnakArI milatI hai| zilpazAstra ke saMdarbha graMtha - vizvakoza, medinIkoza, taittirIya AraNyaka, zatapatha-brAhmaNa, matsyapurANa, mahAbhArata, zeSasmRti, amarakoza, zilpadIpikA, vAsturAjavallabha, bhRgusaMhitA, mayamata, kAzyapasaMhitA, zilpadIpaka, kauTilIya arthazAstra, yogavAsiSTha, bRhatpArAzarIyakRSi, ArAmaracanA, manuSyAlayacaMdrikA, manuSyavidyA, Rgveda, atharvaveda, vAstujyotiSa, rAjaratna, rAjagRhanirmANa, zilparatna, rasaratnasamuccaya, yuktikalpataru, bodhAyana-dharmasUtra, abdhiyAna, varAhapurANa, mArkaNDeya, jyotizcakra, naukAnayana, manusmRti, mAnasAra, dharmasUtra, agastyasaMhitA, bharadvAja-vaimAnika-prakaraNa, agastyamata gobhilagRhyasUtra, vAstuvidyA taittirIyabrAhmaNa, yuddhajayArNava, aura vsisstthsNhitaa| zivakAmistavaratnam - le.- appayya dIkSita / zivakAvyam - kavi- zrI puruSottama bNdisstte| I. 17 vIM shtii| mUlataH mahArASTra ke ahamadanagara jile ke peDagAMva ke nivaasii| kavi ne zrI daulatarAva zinde kI chAvanI (laSkara) meM rahakara prastuta mahAkAvya kI TIkA pUrNa kii| (1) kAvyetihAsa saMgraha, puNe se I.saM. 1885 meM isa racanA ke prathama bhAga kA (7 camatkAroM kA) prakAzana huaa| isa kA saMpAdana zrI nArAyaNa kAzInAtha sAne ne kiyA hai| (2) dUsare bhAga kA (zeSa 8 camatkAroM kA) prakAzana I. 1887 meM kAvyetihAsa saMgraha puNe ke dvArA hI kiyA gayA hai| isakA saMpAdana zrI janArdana ballaLa moDaka ne kiyA hai| isameM 20 sarga tathA 1192 padya haiN| isa meM zivAjI mahArAja se dUsare bAjIrAva pezavA taka marAThA sAmrAjya kA itihAsa saMgRhIta hai| zivakaivalyacaritam - le.-mumbaI ke prasiddha DAkTara zrI vyaMkaTarAva maMjunAtha kaikiNI, (eph.aar.sii.es.)| kavi ne apane pUrvaja sAdhu, karavAra jile ke kaikiNI-grAmavAsI, zivakaivalya kA caritra isa kAvya meM 6 ullAsoM meM varNita kiyA hai| zivagItamAlikA - le.-cnnddshikhaamnni| zivatANDavam - paarvtii-iishvrsNvaadruup| pUrvArdha aura uttarArdha meM vibhkt| pUrvArdha meM 14 aura uttarArdha meM 15 paTala haiN| rAjA anUpasiMha kI preraNA se nIlakaNTha (pitA- goviMdarAja) ne isa para "anUpArAma" nAmaka TIkA likhI hai tathA premanidhi panta dvArA racita "mallAdarza' aura nIlakaNTha caturdhara kRta TIkA hai| zivatANDavatantram - le.- shriinaath| zloka- 1500 / zivatANDavAbhinaya - le.- kAmarAja / zivatANDava para ttiikaa| zloka 3501 zivadarzanArcanapaddhati - alavara ke rAjA vinayasiMha ke lie prnniit| zivadayAsahasram - le.-nRsiMha / zivadyumaNidIpikA - yaha dinakarodyota hI hai| zivadRSTi - le.- shmaannd| zloka- 700 / adhyAya- 71 isa para lekhaka kI vivRtti nAmaka TIkA hai| zivadharmazAstram - nandikezvara prokt| viSaya- duSTa graha Adi kI zAnti karane vAle vividha devoM ke stavoM kA sNgrh| zivadharmottaram - zaiva sampradAya kA grNth| zloka- 9400 / zivanArAyaNa-bhaMja-mahodayam (nATaka) - le.- narasiMha mizra / puruSottama kSetra (jagannAthapurI) meM prathama abhinIta / "aMka' ke sthAna para "loka" zabda kA pryog| lokasaMkhyA- paaNc| yaha tattvacintanAtmaka nATaka kavoMjhara ke rAjA ziva nArAyaNa ke saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/367 For Private and Personal Use Only
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sammAna meM likhA hai| zivanRtyataMtram - dakSiNAmUrti -pArvatI sNvaadruup| zloka- 124 / paTala-9, viSaya- tAMtrika pUja, saMbaMdhI vividha maMtroM kA prtipaadn| zivapaMcAkSarImantrapUjAvidhi - le.- nRsiNh| zloka- 400 / zivapaMcAMgam - rudrayAmala tntraantrgt| zloka- 509 / zivapAdakamalareNusahasram - le.- sundreshvr| zivapAdastuti - le.- kastUrI zrInivAsa shaastrii| zivapuSpAMjali - le.- vidyAdharazAstrI / zivapUjanapaddhati - le.- harirAya / zivapUjAtaMragiNI - le.- kAzInAtha jayarAma jaDe / zloka- 200 / zivapUjAnukramaNI - zloka- 700 / zivapUjApaddhati - le.- raaghvaanNdnaath| zloka- 1400 / zivapUjAsaMgraha - le.- vallabhendra sarasvatI / zivapUjAsUtravyAkhyAnam - le.. raamcNdr| pitA- pAMDuraMga / gotr-atri| viSaya- bodhAyana sUtra kI zivaparaka vyAkhyA / zivapratiSThA - le.- kmlaakr| zivaprasAdasundarastava - le.- shNkrknntth| zloka- 108 / zivabodhajJAnadIpikA - le.- navaguptAnandanAtha / zloka- 38 / zivabhaktAnandam - le.- baalkvi| zivabhaktirasAyanam - le.- bhaDopanAyaka kaashiinaath| pitaajyraam| viSaya- Adi ke do ullAsoM meM zivapUjA kI vidhi vrnnit| tIsare ullAsa meM devI kI pUjApaddhati varNita / Arambha / meM pUjaka ke prAtaHkRtya nirdiSTa / anta ke do ullAsoM meM deva kI naimittika pUjA kA varNana / zivabhAratam - le. kavIndra prmaannd| chatrapati zrI. zivAjI mahArAja ke jIvanakArya para racita isa mahAkAvya ke kartA haiM nevAsA (mahArASTra) ke nivAsI zrI. goviMda nidhivAsakara arthAt nevAsakara, (upAkhya zrI. paramAnaMda kviindr)| Apa zivAjI ke samakAlIna the| sana 1674 meM apane rAjyAbhiSeka prasaMga para upasthita kavi paramAnaMda ko zivAjI ne kahA ki ve unake jIvana para eka bRhat kAvya kI racanA kreN| taba zrI. paramAnaMda ne 100 adhyAyoM kI yojanA karate hue zrI. zivAjI ke caritra para eka mahAkAvya kI racanA karane kA nizcaya kiyA kintu "sUryavaMza" nAmaka isa niyojita anupurANa graMtha ke 31 adhyAya evaM 32 veM adhyAya ke kevala 9 zloka hI race jA ske| isa apUrNa graMtha meM zivAjI dvArA san 1661 meM zrRMgArapura para kI gaI caDhAI taka kA ziva-caritra guMphita hai| isa kAvyakRti para zivAjI ne zrI. paramAnaMda ko kavIndra kI padavI pradAna kii| zrI. paramAnaMda isa graMtha ko lekara kAzI gae the| unhoMne graMtha ke pahale hI adhyAya meM kahA hai ki kAzI ke paMDitoM kI prArthanA para unhoMne gaMgAjI ke taTa para isa mahAkAvya kA pATha kiyaa| ziva-bhArata kI adhikAMza racanA anuSTubh chaMda meM hai, kintu pratyeka adhyAya ke aMtima kucha zloka, anya bar3e chaMdoM meM bhI Abaddha haiN| isa vIra rasa-pradhAna mahAkAvya meM oja, prasAda, mAdhurya Adi kAvyaguNoM kA darzana hotA hai| zrI. zivAjI dvArA kiye gaye aphajalakhAna ke vadha kA prasaMga zivabhAratakAra paramAnaMda ne paryApta vistAra ke sAtha citrita kiyA hai| eka janazruti ke anusAra aphajalakhAna ke vadha ke liye zivAjI ne bAgha-nakhoM ke prayoga kI bAta batAI hai| tadanusAra aphajalakhAna ke vadha ke pahale svayaM devI bhavAnI ne prakaTa hokara zivAjI se kahA thA vidhinA vihito'styasya mRtyustvatpANinAmunA / atastiSThAmi bhUtvAhaM kRpANI bhUmaNe tv|| artha- (he ziva napa) brahmadeva kI aisI yojanA hai ki tere ina hAthoM se aphajalakhAna kI mRtyu ho| isI liye he rAjA, meM terI talavAra banI huI huuN| zrI. zivAjI mahArAja ke jIvana-kAryoM tathA unakI zAsanavyavasthA Adi kA pratyakSa avalokana karate hue hI kavIndra paramAnaMda ne isa mahAkAvya kI racanA kI thii| ataH aitihAsika dRSTi se bhI prastuta zivabhArata ko bar3A mahattvapUrNa mAnA jAtA hai| sana 1687 meM kavIndra paramAnaMda kA dehAvasAna huaa| zivamahimakalikAstava - le.- appayya diikssit| zivamahimnaH stotram - puSpadaMta nAmaka kavi ne isakI racanA kii| isakA mUla nAma dhUrjaTistotra hai| stotra kA prAraMbha "mahimnaH" zabda se huA hai, isI kAraNa ise mahimnaH stotra kahA gayA hai| madhyapradeza meM oMkAramAMdhAtA meM amalezvara ke maMdira meM eka dIvAra para yaha stotra khudA hai| 31 veM zloka ke bAda "iti mahimnaHstavanaM samAptamiti" aisA ullekha hai| isakA kAla 1063 diyA gayA hai| __ Aja upalabdha stotra meM 43 zloka haiN| arthAt 11 zlokoM kI racanA bAda meM kisI ne kI hai| madhusUdana sarasvatI ne isakI vyAkhyA kI hai jisameM ziva viSNu kA abheda spaSTa kiyA hai| zivamAlA - le.- rAjAnaka gopaal| zivamuktiprabodhinI - le.-kaashiinaath| bhaDopanAmaka jayarAma bhaTTa ke putr| mukhya uddezya yaha hai ki mukti jJAna se hotI hai aura zivapUjA se sAdhaka ko zakti prApta hotI hai| zivArcanacandrikA - le.- appayya diikssit| zivaratnAvalI - le.- utpaladeva / kAzmIrI zaivAcArya / zivabhakti paraka 21 stotroM kA sNgrh| zivarahasyam - skanda-sadAziva saMvAdarUpa zaiva taMtra kA graMtha / aNsh-12| viSaya- zivasahasranAma, kAzIprazaMsA, 368 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAzI-mAhAtmya,kAzIvAsaniyamavidhi, jJAnavApI kI prazaMsA muktimaNDapAkhyAna, vIrezvara kA itihAsa, pazupatIzvara kA itihAsa, dakSiNa-kailAsa kA varNana, vRddhAcala kI mahimA i.| zivarAjavijayam - le.- ambikAdatta vyaas| samaya1858-1900 ii.| prauDha, pragalbha tathA samAsapracura gadya zailI meM likhita zivAjI mahArAja kA upanyAsAtmaka caritra / prastuta graMtha kA saMzodhana tathA mudraNa paM. jitendriyAcArya ne kiyaa| 16 AvRttiyAM prkaashit| zivarAjyAbhiSekam (nATaka) - le.-DaoN. zrIdhara bhAskara vrnnekr| zivAjI mahArAja ke rAjyAbhiSeka trizatAbdI mahotsava nimitta mahArASTra zAsana ke anudAna se prakAzita sAta aMkI naattk| rAjyAbhiSeka kI mahatvapUrNa ghaTanA ko isameM prAdhAnya se citrita kiyA hai| prakAzaka- vasaMta gADagIla, punne| zivarAjyAbhiSeka prayoga - le.- gAgAbhaTTa kAzIkara / I. 17 vIM shtii| chatrapati zivAjI mahArAja ke vaidika rAjyAbhiSeka mahottsava nimitta likhita / puNe meM prkaashit| marAThI anuvAdazrIdhara bhAskara varNekara dvArA / muMbaI vidyApITha ke zivarAjyAbhiSeka graMtha (kaoNronezana vhaoNlyUma) meM prakAzita / zivarAjyodayam - le.- DaoN. zrIdhara bhAskara vrnnekr| nAgapura nivaasii| chatrapati zivAjI mahArAja kA prAraMbha se unake rAjyAbhiSeka mahotsava taka kA caritra 68 soM ke prastuta mahAkAvya meM prAcIna mahAkAvya kI paramparAnusAra varNita kiyA hai| samagra zlokasaMkhyA 4 hjaar| anuSTup, upajAti vRttoM ke atirikta rathoddhatA, viyoginI, zArdUlavikrIDita Adi vividha vRttoM kA bhI upayoga prastuta mahAkAvya meM huA hai| puNe kI zAradA patrikA meM yaha mahAkAvya kramazaH prakAzita huaa| isa mahAkAvya ko sana 1973 meM sAhitya akAdamI kA puraskAra prApta huaa| DaoN. gajAnana bAlakRSNa palasule ne prastuta mahAkAvya kI vistRta prastAvanA likhI hai| zivArAdhanadIpikA - le.- hri| zivaliMgapratiSThAvidhi - le.- ananta / (2) le.- rAmakRSNabhaTTa / pitA- naaraaynnbhtttt| zivaliMgasUryodayam - le.- mallAri aaraadhy| I. 18 vIM / shtii| viSaya- vIrazaiva sampradAya kA shresstthtv| zivalIlArNava- racayitA- nIlakaNTha diikssit| I. 17 vIM shtii| 22 sarga ke isa mahAkAvya kA varNya viSaya hai madurai ke hAlAsyanAtha kA AkhyAna / zivavAkyAvalI - le.- cnnddeshvr| pitA- viireshvr| zivavidyAprakAza - zloka- 350 / prakAza- 3| viSayabhagavAn ziva kA shresstthtv| zivavilAsacampU - le.- virUpAkSa / zivavivAham - le.- paM. ambikAdatta vyAsa / I. 19 vIM shtii| zivazatakam - le.- bANezvara vidyaalNkaar| I. 17-18 vIM shtii| (2) le.- rAma pANivAda / I. 18 vIM shtii| (3) le.- raajshekhr| (4) le. vAsiSTha gaNapati muni| I. 19-20 vIM zatI / karnATaka nivAsI / pitA- narasiMha / mAtA- narasAMbA / zivazAntastotratilakam - le.- zrIdhara svaamii| 1908-1973 / rAmadAsI saMpradAya ke mahArASTrIya tapasvI / zivasamayAMkamAtRkA - le.- zrIziMgakSitipati / viSaya- zakti kI pUjA se saMbaddha Avazyaka vividha viSayoM kA pratipAdana / zivasahasranAma - skaMda-sadAziva sNvaadaatmk| zivarahasya ke sptmaaNshaantaargt| zivasahasranAma - 125 shlok| mahAbhArata ke anuzAsana parva evaM zAMtiparva meM ye sahasranAma haiN| ziva, liMga evaM vAmana purANa meM bhI zivasahasranAma haiN| ye zivasahasranAma zivopAsanA para sAhityika nidhi hI haiN| viSNu sahasranAma ke ullekha prAcIna sAhitya meM milate haiN| usa tulanA meM yaha bAda meM nirmita lagatA hai| zivasahasranAmastotram - (nAmAntara- paramazivasahasranAma / rudrayAmalAntargata, hara-gaurI sNvaadruup| zivasahasranAmAvali - rudrayAmalAntargata yaha stotra gadyamaya hai| isameM caturthyanta ziva nAma "namaH' zabda ke kAraNa kahe gaye haiN| zivasaMhitA - rAmabhaktizAkhA kA eka grNth| isa graMtha meM bIsa adhyAya haiN| zivapArvatI tathA agastya-hanumAn saMvAdoM meM saMtasamAgama kI mahimA, zrIrAmacaMdrajI ke aneka guNoM evaM vibhUti kA varNana, vanadarzana, vanakrIDA Adi kA varNana hai| bhAgavata kI rAsalIlA ke AdhAra para rAma-sItA kI vilAsa lIlA kA varNana kiyA gayA hai| aMtardRSTi khulane para brahmAMDa hI ayodhyArUpa dikhAI dene lagatA hai, isa bhAMti varNana hai| zivasaMhitA - ziva-nandI saMvAdarUpa / zloka-2511 / pricched41| viSaya- prakRti, puruSa, Adi kA niruupnn| viSNu, mahAdeva Adi ke zarIra padArtho kA niruupnn| prAkRta jIvoM ke deha meM sthita prANa Adi kA vrnnn| brahmacarya Adi Azrama aura unake dharmoM kA prtipaadn| jIvAtmA aura paramAtmA kA paraspara tAdAtmya i.| zivasiddhAntamaMjarI - le.- bhaDopanAmaka kaashiinaath| pitaajyraambhtttt| viSaya- vividha graMthoM tathA mukhyatayA purANoM ke uddharaNoM dvArA zivAjI kI shresstthtaa| zivasUtram (yA spandasUtram) - le.- vasugupta / zivasUtravArtikam - le.- bhAskarAcArya / zivasUtravimarzinI - le.- kssemraaj| zivasUtra kA vyAkhyAna / zloka lagabhaga 898 / / zivasvarodaya - prANazakti ke nirodha para AdhArita svarodaya . saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 369 20 For Private and Personal Use Only
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nAmaka zAstra ziva ne pArvatI ko sunAyA, ataH ise zivasvarodaya kahate haiN| isameM 395 zloka haiN| svAsthya kaise rakhA jAye, roga nirmUlana, kisI prazna kA uttara kaise DhUMDhA jAye Adi aneka gUDha viSaya isa zAstra ke adhyayana se jJAta hote haiN| zivasvAmiproktaM vyAkaraNam - le.- zivasvAmI vardhamAna / isakA nirdeza pataMjali, kAtyAyana ke sAtha karate haiN| yaha ucca koTi kA vyAkaraNa hai| zivAgnipaddhati - zloka- 2001 zivAji-caritam (nATaka)- le.- haridAsa siddhaantvaagiish| racanAkAla-sana 1945 / aMkasaMkhyA- dasa / uccastarIya chAyAtattva, gItoM kA bAhulya, lambI ekoktiyoM dvArA arthopakSepaNa, sUktiyoM tathA lokoktiyoM kA sucAru prayoga, maMca para zavayAtrA dikhAnA, prastAvanA meM pAripArzvaka kA tiraMgA jhaMDA lekara AnA, maMca para sarkasa dikhAnA, jayantIdevI dvArA striyoM kI senA kI yojanA Adi isakI vizeSatAeM haiN| janatA meM dezaprema jagAnA isa kA uddezya hai| zivAjIcaritam (kAvya)- le.- kAlidAsa vidyAvinoda / prastuta kAvya kalakattAsaMskRta sAhitya patrikA ke 11 veM aMka meM prakAzita huA hai| zivAjivijayam (prekSaNaka) - le.- rNgaacaary| saMskRta sAhitya pariSatpatrikA (kalakattA) se sana 1938 meM prakAzita / aMkasaMkhyA- do| nAMdI, prastAvanA, bharatavAkya kA abhAva / saMvAda atyaMta lmbe| padya nhiiN| zivAjI ke Agare meM bandI hone se sAdhuveSa meM rAjadhAnI pahuMcane taka kA kathAbhAga vrnnit| zivAdvaita-prakAzikA- le.- bhaDopanAmaka kAzInAthabhaTTa / pitaajyraambhtttt| viSaya- dharma, artha, kAma, mokSa ruup| caturvidha puruSArthoM meM mokSa hI parama zreSTha puruSArtha hai aura vaha Atma-tattvajJAna ke adhIna hai, tathA Atmatattva kA jJAna zivAdhIna haiM, evaM mahAzakti kI AtmA ziva hai, jinakI pUjA mokSa kI ora agresara karatI hai| isameM pUjA kA vaidika AkAra-prakAra nirdiSTa hai jo tAntrika pUjA ke AkAra prakAra se viziSTa hai| zivAdvaitasiddhAnta - vIrazaiva sampradAya kA grNth| paTala-33 / pArvatI-paramezvara sNvaadruup| viSaya- liMgadhAraNa, zivAgnijanana, dIkSAvidhAna, paMcAkSaravidhAna, liMgalakSaNa, vIrazaiva kA vaiziSTya aadi| zivAnandalaharI - le.- prA. kastUrI shriinivaasshaastrii| zivAparAdhabhaMjana-stotram- le.- zaMkarAcArya / zivAmbukalpa - rudraayaamlaantrgt| Izvara-pArvatI sNvaadruup| zloka-125 | viSaya- svamUtra kA pAna ke rUpa meM tAntrika upayoga, jisase sarvavidha rogoM kA vinAza kahA gayA hai| zivAmbuvidhikalpa - zloka-1801 viSaya- svamUtrapAna kA mhttv| zivArAdhanadIpikA - le.- hri| zloka-1500 / zivArkodaya - le.- gaagaabhtttt| I. 17 vIM shtii| pitAdinakara bhtttt| jaiminIya pUrvamImAMsA para zabarasvAmI ke bhASya kA kumArilabhaTTa dvArA chandobaddha vivaraNa apUrNa (kevala prathama adhyAya kA prathama pAda) hone se zivAjI mahArAja kI sUcanA para lekhaka dvArA vivaraNa kArya prastuta graMtha ke rUpa meM pUrNa kiyA gyaa| zivArcanacandrikA - le.- shriinivaasbhtttt| pitA- zrIniketana / guru-sundrraaj| shlok-5840| prkaash-16| viSaya- dainika pUjA, purazcaraNa, tathA gaNeza, zakti, viSNu, sUrya, ziva Adi kI upaasnaa| guru lakSaNa, sat aura asat ziSyoM ke lakSaNa / guru aura ziSya kI parIkSA / dIkSA ke kAla Adi kA niruupnn| dIkSA ke adhikArI brAhmaNa, kSatriya Adi ke vibhinna maMtra, varNasaMkaroM ke dIkSAdhikAra kA vivecana, maMtroM ke pulliMga, strIliMga Adi liMgoM kA kathana i. / zivArcanadIpikA- le.- advaitaanndnaath| shlok-2000| zivArcanapaddhati - le.- amarezvara / zivArcanamahodadhi - le.- bhdrnnd| shlok-4200| zivArcanaziromaNi - le.- brhmaanndnaath| guru- lokAnandanAtha / zloka- 40001 ullAsa- 201 2) le.- nArAyaNAnaMdanAtha / zivAlayapratiSThA-le.- rAdhAkRSNa / zivAvatAraprabaMdha - le.-vyaMkaTeza vAmana sovnii| samaya i.sa. 1882 se 1925 | viSaya- zivAjI mahArAja kA caritra / zivASTapadI - le.- veGkappA naayk| maisuurdhipti| I. 17 vIM shtii| zivASTamUrtitattvaprakAza - le.- rAmezvara / sadAzivendra sarasvatI ke shissy| zivotkarSamaMjarI - le.- nIlakaNTha dIkSita / I. 17 vIM zatI / zaiva kaavy| zizugItam - le.- DaoN. subhASa vedAlaMkAra / alaMkAra prakAzana, Adarzanagara, jypur-4| zizugeya 30 gItoM kA saMgraha / vissyraassttrbhkti| zizupAlavadham - gujarAta nivAsI mahAkavi mAgha dvArA racita saMskRta mahAkAvya / I. 7 vIM sadI (uttraardh)| isa mahAkAvya meM 20 sarga aura zlokasaMkhyA-1645 hai| paMdrahaveM sarga ke prakSipta 34 zloka evaM kavivaMza varNana ke 5 zloka milAkara yaha saMkhyA 1684 hotI hai| yudhiSThira dvArA Ayojita rAjasUya yajJa ke samaya bhagavAn zrIkRSNa dvArA sudarzana cakra se cedirAja zizupAla kA vadha kiyA thA, yahI kathA isameM hai| saMskRta sAhitya ke paMca mahAkAvyoM meM isakI gaNanA hotI hai| mAgha meM kavitva kI apekSA pAMDitya-bharapUra thaa| aMgabhUta rasa "vIra" hai| paraMtu zaMgAra ko mahAkAvya ke madhya-bhAga meM 370/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vizeSa mahattva diyA hai| "zriyaH patiH zrImatI zAsituM jagat" yaha zizupAla vadha kA prathama zloka hai tathA usake pratyeka sarga kI samApti" zrI zabda se hotI hai ataH ise "thrayaMka" mahAkAvya kahate hai| "navasargagate mAghe navazabdo na vidyate'yaha isa mahAkAvya kI apUrvatA mAnI jAtI hai| zizupAlavadham ke TIkAkAra- (1) mallinAtha, (2) peddAbhaTTa, (3) citravardhana, (4) devarAja, (5) haridAsa, (6) zrIraMgadeva, (7) zrIkaNTha, (8) bharatasena, (9) candrazekhara, (10) kavivallabhacakravartI, (11) lakSmInAtha, (12) bhagavaddatta, (13) vallabhadeva, (14) mahezvarapaMcAnana, (15) bhagIratha, (16) jIvAnanda vidyAsAgara, (17) garuDa, (18) AnandadevayAjI, (19) divAkara, (20) bRhaspati, (21) rAjakunda, (22) jayasiMhAcArya, (23) zrIraMgadeva, aura padmanAbhadatta, (24) vRSAkara, (25) raMgarAja, (26) ekanAtha, (27) bharatamallika, (28) gopAla, aura (29) anAmika / zizubodhavyAkaraNam - le.-prajJAcakSu gulabArAva mhaaraaj| vidrbhnivaasii| ziSyadhIvRddhidataMtram- le.- lll| prasiddha jyotiSazAstrIya grNth| lalla ne graMtha-racanA kA kAraNa dete hue apane isa graMtha meM batAyA hai ki AryabhaTTa athavA unake ziSyoM dvArA likhe gae graMthoM kI durUhatA ke kAraNa, unhoMne prastuta graMtha kI racanA kI hai| "ziSyadhIvRddhidataMtra" mUlataH jyotiSa zAstra kA hI graMtha hai| isameM aMkagaNita yA bIjagaNita ko sthAna nahIM diyA gyaa| isameM eka sahasra zloka va 13 adhyAya haiN| sudhAkara dvivedI dvArA saMpAdita isa graMtha kA prakAzana vArANasI se 1886 I. meM ho cukA hai| ziSyalekhadharmakAvyam - le.- candragomin / viSaya- bauddhasiddhAntoM kA kAvyazailI meM guru dvArA ziSyoM ko updesh| ziSyoM ko guru ke upadeza ke rUpa meM minAyepha, veMphala Adi dvArA prkaashit| zIkhagurucaritAmRtam - le.- zrIpAda zAstrI hsuurkr| indaura nivaasii| viSaya- sikkha saMpradAya ke pUjya guruoM kA gadyAtmaka critr| zIghrabodha - le.- zivaprasAda / zIladUtam - le.-critrsundrgnnii| viSaya- meghadUta kI paMktiyoM kI samasyApUrti dvArA tttvopdesh| zukapakSIyam - zrImadbhAgavata kI TIkA / TIkAkAra zrI. sudarzana sari / I. 14 vIM shtii| yaha TIkA zukadevajI ke viziSTa mata kA pratipAdana karatI hai| TIkA bahuta hI saMkSipta hai| kahIM-kahIM dArzanika sthaloM para vistRta bhI hai| isameM viziSTAdvaita ke siddhAntoM kI dRSTi se bhAgavata tattva kA nirUpaNa hai| aSTaTIkAsaMvalita bhAgavata ke saMskaraNa meM yaha kevala dazama, ekAdaza evaM dvAdaza skaMdhoM para hI upalbadha hai| zukasUktisudhArasAyanam (kAvya) - le.- subrahmaNya sUri / zukranIti - bhAratIya rAjanItizAstra kA eka mAnyatA prApta grNth| isake cAra adhyAya haiN| zukra isake kartA haiN| ve uzanA, bhArgava, kavi, yogAcArya tathA daityaguru nAma se bhI paricita haiN| zukranIti meM bhAratIya samAja kA jo citraNa kiyA gayA hai, vaha eka vikasita samAja kA hai| usa samaya varNavyavasthA jAtivyavasthA meM pariNata ho gaI thii| yaha samAja caMdraguptakAla kA hai| isase yaha anumAna lagAyA jAtA hai ki yaha guptakAla meM racA gayA hai| samrAT harSa ke pUrva kA yaha kAla (400 se 600 varSa ke bIca meM) hogaa| rAjA ke kartavya, bhUmimApana, nagara basAnA, AvAsa nirmANa, yuvarAja va maMtriyoM ke kArya, golAbArUda nirmANa, kApaTyakaraNa Adi kA ullekha hai| zukra kA yaha mata hai ki nItizAstra, zAstroM kA zAstra hai| trailokya meM uttama mArgadarzaka hai| nIti kI prasthApanA ke liye unhoMne rAjyAvistAra kA siddhAnta rakhA hai| kauTilya ke pazcAt rAjyakArya ke bAre meM savistara jAnakArI dene vAlA yaha pramukha graMtha hai| zukranItisAra- oparTa dvArA madrAsa meM san 1892 I.meM, evaM jIvAnanda dvArA 1892 meM prakAzita tathA prA. vinayakumAra sarakAra dvArA "sekreDa buksa oNpha di hindU-sIrIja' meM anuudit| cAra adhyAyoM meM evaM 2500 zlokoM meM puurnn| isameM rAjadharma, astrazastroM evaM bArUda (AgneyacUrNa) Adi kA varNana hai| zuklayajuHpratizAkhyam - le.- kAtyAyana / zuklayajurveda - yajurveda kA ekA bhed| zukla yajurveda kI saMhitA "vAjasaneyI saMhitA" nAma se prasiddha hai| isake cAlIma adhyAya haiN| aMtima paMdraha khilarUpa haiN| isa saMhitA meM darzapaurNamAseSTI, agnihotra, rAjapaya vAjapeya Adi yajJayAga ke maMtra diye gaye haiN| (dekhiye vAjasaneyI saMhitA / ) zuklayajuH sarvAnukramasUtram- isa graMtha ke racayitA kAtyAyana mAne jAte haiN| pAMca adhyaay| mAdhyaMdina saMhitA ke devatA, RSi, chaMda kA vistata varNana hai| mahAyAjJika zrIdeva ne isa para bhASya likhA hai| zuddhakArikA- le.- rAmabhadra nyaayaalNkaar| raghu ke zuddhitattva para aadhRt| 2) le.- nArAyaNa vNdyopaadhyaay| zuddhavidyAmbApUjApaddhati - zloka - 472 / zuddhazaktimAlAstotram- zloka- 1201 zuddhasattvam (nATaka) - le.- madahaSI veMkaTAcArya, I. 19 vIM shtii| viziSTAdvaita mata ke pracArArtha likhita / zuddhAdvaitamArtaNDa- le.- gosvAmI giridhrlaaljii| I. 18 vIM shtii| zuddhikArikAvali - le.- mohanacaMdra vAcaspati / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/371 For Private and Personal Use Only
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zuddhikaumudI- le.- govindaannd| 2) le.- siddhAntavAgIza bhaTTAcArya / zuddhikaumudI- le.- mheshvr| viSaya- sahagamana, azauca, sapiNDatAnirUpaNa, garbhasrAvAzauca sadyaHzauca, zavAnugamanAzauca, antyeSTividhi, mumUrSakRtya, asthisaMcayana, udakAdidAna, piNDodakadAna, vRSotsarga, pretakriyAdhikArI, dravyazuddhi / zuddhicandrikA - 1) le.- kaalidaas| 2) le.- nandapaNDita / I. 16-17 vIM shtii| yaha kauzikAdityakRta SaDazIti yA azaucanirNaya nAmaka graMtha para TIkA hai| zuddhicintAmaNi- le.- vAcaspati mishr| zuddhitattvam - le.- rghu| jIvAnanda dvArA prakAzita / TIkA1) bAMkuDA meM viSNupura ke nivAsI rAdhAvallabha ke putra kAzIrAma vAcaspati dvArA, kalakattA meM 1884 evaM 1907 I. meM mudrit| 2) le.- guruprasAda nyAyabhUSaNa bhaTTAcArya / 3) rAdhAmohana zarmA dvArA kalakattA meM 1884 evaM 1907 meM mudrita / zuddhitattvakArikA - le.- hrinaaraaynn| raghu ke zuddhitattva para AdhRta grNth| zuddhitattvArNava - le.- zrInAtha / samaya - 1475-1525 ii.| zuddhidarpaNa - le.- anantadeva yaajnyik| isameM zuddhi kI paribhASA yaha dI huI hai- "vihitakarhitvaprayojako dharmavizeSaH shuddhiH"| govindAnanda kI zuddhikaumudI ke hI viSaya isameM pratipAdita hai| 4) le.- vAcaspati mishr| zuddhiprakAza - le.- bhAskara / pitA- AppAjI bhaTTa / tryambakezvara ke nivaasii| I. 1695-96 meM praNIta / 2) le.- kRSNa shrmaa| pitA- nrsiNh| ghoTarAya ke Adeza se likhit| zuddhipradipa - le.- keshvbhtttt| zuddhipradIpikA- le.- kRSNadeva smaartvaagiish| zuddhiprabhA- vAcaspati dvaaraa| zuddhimakaranda- le.- siddhAnta vaacspti| zuddhimayUkha- le.- niilknntth| Ara. ghArapure dvArA muMbaI meM prkaashit| zuddhimuktAvalI - le. ma.ma. bhiim| baMgAla ke kAMjIvallIyakulotpanna / viSaya- ashauc| zuddhivacomuktAgucchaka- le.- maannikydev| (agnicit evaM paNDitAcArya upAdhidhArI) viSaya- azauca, Apaddharma, prAyazcitta aadi| zuddhiviveka - le.- 1) rudradhara lakSmIdhara ke putra evaM haladhara ke anuj| 2) le.- shriinaath| zrIzaMkarAcArya ke putr| 1475-1525 ii.| 3) aniruddha kI hAralatA kA eka aMza / 4) le.- zUlapANi / zuddhivyavasthAsaMkSepa- le.- gauDavAsI cintAmaNi nyaayvaagiish| smRti vyavasthAsaMkSepa kA eka aNsh| (1688-89 I.) lekhaka ne tithi, prAyazcitta, udvAha, zrAddha evaM dAya para bhI graMtha likhe haiN| zuddhiratnam- le.- dyaashNkr| anUpavilAsa se uddhRta / 2) le.- mnniraam| pitA- gaMgArAma / zuddhiratnAkara- le.- mathurAnAtha cakravartI / zuddhidIpa- (yA pradIpa) le.- keshvbhtttt| govindAnanda kI zuddhikaumudI ke viSayoM kA hI vivecana hai| zuddhidIpikA- le.- durgaadtt| prayogasAra se sNgRhiit| zuddhidIpikA - le.- zrInivAsa mhiintaapniiy| I. 12 vIM shtii| viSaya- jyotiHzAstra kI prazaMsA evaM rAzinirNaya, tArAzuddhinirNaya, vivAhanirNaya, jAtakanirNaya, nAmAdinirNaya aura yAtrAnirNaya nAmaka ATha adhyAyoM meM prtipaadit| lagabhaga 1159-60 I. meM prnniit| TIkA- 1) prabhA-kRSNAcArya dvaaraa| (2) prakAza-rAghavAcArya dvaaraa| kalakattA meM sana 19011 meM mudrit| (3) arthakaumudI-gaNapatibhaTTa ke putra govindAnanda kavikaMkaNAcArya dvaaraa| kalakattA meM sana 1901 meM mudrita / (4) durgAdatta dvaaraa| (5) nArAyaNa sarvajJa dvaaraa| (6) kezava bhaTTa kRta (7) mathurAnAtha zarmA dvaaraa| zuddhinibaMdha- le.- murAri / rudrazarmA ke putra / I. 15 vIM shtii| lekhaka- ke pitAmaha harihara mithilA ke bhaveza ke jyeSTha putra devasiMha ke mukhyanyAyAdhIza the| zuddhinirNaya- 1) le.- gopaal| 2) le.- umaapti| 3) le.- datta upaadhyaay| I. 13-14 vIM shtii| zuddhisAra - le.- kRSNadeva smArtavAgIza / 2) le.- gdaadhr| 3) le.- zrIkaNTha shrmaa| zuddhisetu-le.- umaashNkr| zubhakarmanirNaya- le.- murAri mishr| viSaya- gobhila ke anusAra gRhya kRty| I. 15 vIM shtii| zulbasUtram - kalpasUtra (vedAMga) kA eka bhaag| vaidika karmakAMDa kalpasUtroM kA mukhya viSaya hai jisake tIna prakAra haiMgRhyasUtra, zrautasUtra evaM dharmasUtra / karmakAMDa se saMbaMdhita rahane se yajurveda kI zAkhAoM meM ye upalabdha haiN| kAtyAyana zulbasUtra zukla yajurveda se sambaddha hai| baudhAyana, ApastaMba, satyASADha, mAnava, vArAha evaM vAghUla zulbasUtra kRSNayajurveda se sambaddha hai| bodhAyana sabase bar3A evaM sabase prAcIna hai| isameM 525 sUtra haiN| vividha parimANa, vedI kI nirmiti ke liye Avazyaka rekhAgaNita ke niyama Adi viSaya isameM haiN| 372/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zUdrakamalAkara - (yA zUdradharmatattva) le. kmlaakrbhtttt| sNvidhaan| choTe choTe geya chnd| anuprAsoM kA pracura pryog| zUdrakuladIpikA - le.- rAmAnanda zarmA / viSaya- baMgAla ke bhavya critr-citrnn| vidUSaka nahIM, phira bhI hAsya rasa kA puTa kAyasthoM ke itihAsa evaM vaMzAvalI kA vivecana / hai| kathAsAra- zivaputra skanda devatAoM kA netRtva karate hue zUdrakRtyam - (apara nAma -zrutikaumudI) le.- madana paal| asuroM ko parAsta kara dAnava-rAja zUra ko mayUrarUpa meM vAhana zUdradhamodyota- le.- dinkrbhtttt| lekhaka ke dinakarodyota kA banAte haiM aura indra kI kanyA devasenA se vivAha karate haiN| yaha eka aMza hai| putra gAgAbhaTTa ne graMtha pUrNa kiyaa| "zUramayUra" kA abhiprAya- zUra nAmaka dAnava kA mayUra bana jaanaa| zUdrapaMcasaMskAravidhi - le.- kshyp| zUrpaNakhApralApa-campU - le.- nArAyaNa bhaTTapAda / zUdrapadhdati . le.- kRSNatanaya gopAla (udAsa virudadhArI) zUrpaNakhAbhisAra - le.- DaoN. vIrendrakumAra bhttttaacaary| saMskRta viSaya- zUdroM ke 10 sNskaar| isa bRhat graMtha meM- garbhAdhAna, pratibhA meM prakAzita giitinaatty| dRzyasaMkhyA- paaNc| gadya tathA puMsavana, anavalobhana, sImantonnayana, jAtakarma, nAmakaraNa, niSkramaNa, prAkRta kA abhaav| nRtyagItoM se bhrpuur| zUrpaNakhA kI rAma annaprAzana, cUDAkarma, vivAha evaM paMcamahAyajJoM kA vivaraNa kiyA tathA lakSmaNa se praNayayAcanA aura lakSmaNa dvArA chala se use hai| mayUkha evaM zuddhitattva kA ullekha hai| virUpa karanA varNita hai| kahIM kahIM uttAna varNana hai| 2) avipaal| pitaa-dehnnpaal| I. 15 vIM shtii| yaha graMtha zUlapANi zatakam - le.- kastUrI zrInivAsa shaastrii| rAjamahendrI soma mizra ke graMtha para AdhArita hai| meM praadhyaapk| zUdraviveka- le.- raamshNkr| zUlinIkalpa - zloka- saMkhyA- 200 / zUlinIstotram - AkAzabhairava kalpa ke antargata, umAzUdra-zrAddhapaddhati- le.- rAmadatta Thakkura / mahezvara saMvAda ruup| zloka- 28401 29 adhyAyoM meM pUrNa / zUdrasaMskAradIpikA- le.- gopaalbhtttt| kRSNabhaTTa ke putra / viSaya zUlinI devI kA maMtra, prANabIja, zaktibIja, netrabIja, zUdrAcAra - kevala purANoM ke uddharaNoM kA sNgrh| zrotrabIja, jihvAbIja, mahAvAkya, maMtragAyatrI, akArAdi 50 varNa, zUdrAcAracintAmaNi- le.- mithilA nareza harinArAyaNa ke dikpAlabIja Adi maMtroM ke 10 aMga, japamantra, stotra pUjAvidhi sbhaapNddit| aadi| zUdrAcArapaddhiti - le.- rAmadatta Thakkura / zRMgArakalikA (khaMDakAvya) - le.- rAya bhaTTa / zUdrAcAravivekapaddhati - le.- gauDamizra / zRMgArakutUhalam - le.- kautukdev| viSaya- kAmazAstra / zUdrAcAraziromaNi - le.- kRSNa shess| pitA- nRsiMha zeSa / zRMgArakoza (bhANa) - le.- gIrvANendra dIkSita / I. 17 vIM (goviMdArNava ke lekhaka) pilAnI nareza ke anurodha se likhita / zatI (uttraardh)| racanA kAzI meN| prathama abhinaya varadarAja ke vasantotsava yAtrA ke avasara pr| uddeza vezyApremiyoM kI zUdrAcArasaMgraha - le.- navaraMga saundrybhtttt| patanonmukha pravRtti kA prdrshn| isakA nAyaka zRMgArazekhara apane zUdrAhnikAcAra - le.- zrIgarbha / san 1540-41 meM likhita / pUre dina kI vaizika carcA kA prastutIkaraNa karatA hai| zUdrAhnikAcArasAra - le.- yAdavendra shrmaa| pitA- vaasudev|| zRMgArakoza - le.- rmnnpti| gauDa ke rAjakumAra raghudeva kI AjJA se likhita / zRMgArakautUhala - kavi- laalaamnni| zUdrotpatti - kRSNa-zeSa kRta zUdrAcAraziromaNi meM ullikhita / zRMgArataTinI - le.- bhttttaacaary| (2) le. raamdev| zUnyatAsaptati - le.- naagaarjun| viSaya- mAdhyamika kArikA zRMgArataraMgiNI (bhANa) - le.- shriinivaasaacaary| I. 19 vIM ke siddhAntoM kA samarthana / kaarikaa-70| vasubandhu kI paramArthasaptati shtii| tathA IzvarakRSNa kI sAMkhyasaptati ke liye yaha Adarza pratIta zRMgAratilakam - le.- rudrtt| tIna bhAgoM meN| isa meM zravya hotI hai| kAvya meM rasa prAdurbhAva kaisA hotA hai yaha spaSTa kiyA hai| zUrajanacaritam - le.-cndrshekhr| I. 17 vIM zatI (prathama isake bAda ke lekhakoM ne isakA prabhUta mAtrA meM tathA sAdara caraNa) akabara ke samakAlIna yuvarAja zUrajana kI jIvanI kA ullekha kiyA hai| isa para harivaMzabhaTTa ke putra gopAlabhaTTa ne citraNa / sargasaMkhyA -bIsa / aitihAsika dRSTi se mahattvapUrNa kaavy| rasataraMgiNI nAmaka TIkA likhI hai| zUramayUram (rUpaka) - le.- nArAyaNa shaastrii| 1860-1911 / zaMgAratilakam (bhANa) - le.- rAmabhadra diikssit| I. 17 sana 1888 I. meM prkaashit| prathama abhinaya kumbhezvara mandira vIM shtii| kambhakoNama nivaasii| prathama abhinaya madarai meM kRttikA mahotsava ke avasara pr| aMkasaMkhyA- saat| pariNaya ke mahotsava ke avasara para / nAyaka bhujaMgazekhara kA kathAvastu zaMkara saMhitA se gRhiit| pradhAna rasa viir| kuzala katipaya vezyAoM ke sAtha anaMgavyApAra isa bhANa meM dikhAyA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/373 For Private and Personal Use Only
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gayA hai| kulAgaMnAoM ke sAtha bhI praNayavyApAra varNita hai jo pUrvavartI bhANoM meM nahIM pAyA jaataa| kahate haiM ki varadAcArya ke zaMgAratilaka bhANa kI pratidvanditA meM yaha bhANa sana 1693 meM likhA gyaa| 2) le. avinAzI svaamii| I. 19 vIM shtii| 3) le. kAlidAsa / lghukaavy| 4) le. gAgAbhaTTa / zRMgAradarpaNa - le.- padmasundara / zRMgAradIpaka (bhANa) - le.-vijJamUri raaghvaacaary| I. 19 vIM shtii| (uttraardh)| kAMcIpurI meM zrIdevarAja kI yAtrA ke avasara para abhinIta / nAyikA zRMgAracandrikA kA viTa rasikazekhara ke sAtha, anaMgazekhara kI sahAyatA se samAgama varNita / kAMjIvaram aura zrIraMgam kA samasAmayamika varNana isameM hai| zRMgAradIpikA (bhANa)- le.- veNkttaadhvrii| zRMgAranAyikAtilakam - le.- raMganAthAcArya / zaMgAranAradIyam (prasahana) - le.- mhaaliNgshaastrii| racanA1938 meN| lambe gIta tathA ekoktiyaaN| devIbhAgavata kI nAradakathA para aadhaarit| mUla kathA meM nATyocita parivartana kiyA hai| zRMgAraprakAza - le.- bhojdev| alaMkAra zAstra kI bRhat rcnaa| isa racanA kA hemacandra zAradAtanaya ne baDA AdhAra liyA hai| 36 adhyAya (prkaash)| prathama ATha adhyAyoM meM vyAkaraNa ke vaiziSTya tathA vRtti kA vivecana hai, nau aura dasa veM adhyAya meM kAvya ke guNa, doSa (bhASA tathA kalpanA para aadhaarit)| gyArahavAM adhyAya mahAkAvya kI tathA bArahavAM nATaka kI carcA karatA hai| zeSa caubIsa bhAgoM meM rasa kI niSpati, paripoSa Adi kI carcA hai rasoM meM zRMgAra ko prAdhAnya diyA hai| zRMgAramaMjarI - le.- shaahjii| taMjaura nresh| viSaya- sAhitya aura rati shaastr| 2) le.- raammnohr| 3) le.- maankvi| 4) le.- kerlvrmaa| I. 19 vIM shtii| trAvaNakora nresh| yaha bhANa hai| 5) zRMgAramaMjarI (saTTaka) - le.-vizvezvara paaNddey| I. 18 vIM shtii| pATiyA grAma (ji. almoDA) ke nivaasii| bAbUlAla zukla dvArA vArANasI meM prkaashit| zRMgAramaMjarI zAharAjIyam (nATaka) - le.- periya appA dIkSita / I. 17 vIM shtii| (uttraardh)| prathama abhinaya tiruvAyUra meM bhagavAn paMcanadIzvara ke caitramahotsava ke avasara pr| dasa aMka, pradhAna rs-shRNgaar| zikhariNI vRtta kA bahula pryog| kathAsAra- zAhajI svapna meM dekhI huI sundarI kA citra banAte haiN| jyotiSI batAte haiM ki yaha siMhala kI rAjakumArI zRMgAramaMjarI hai| siMhala pradeza para sindhudvIpa kA rAjA AkramaNa karatA hai, to zAhajI siMhala kI sahAyatArtha vahAM pahuMcate haiN| vahA nAyakanAyikA meM prema panapatA hai, paraMtu mahArAnI isameM roDA aTakAtI hai| anta meM mahArAnI ko manAkara rAjA usase anumati pA letA hai aura zRMgAramaMjarI ke sAtha rAjA kA vivAha ho jAtA hai| zRMgAramAlA - le.- sukAla mishr| I. 18 vIM shtii| zRMgArasauMdarya - le.- raam| pitA- raamkRssnn| zRMgArazatakam (khaNDakAvya) - le.- bhrtRhri| inake tInoM zataka bahuta samaya se janatA meM samAdRta haiN| inameM manuSya mAtra ko sucAru rUpa se jIvana yApana karane liye upadeza paraka mArgadarzana hai| bhASA oghavatI, madhura tathA prasAdamayI hai| pratyeka zloka svataMtra kalpanA hai| kItha jaise pAzcAtya vidvAnoM ko vizvAsa nahIM hotA ki ye tInoM zataka eka hI vyakti likha sakatA hai| unakA mata yaha hai ki isameM bhartRhari ne apane zlokoM ke sAtha vizeSakara zRMgArazataka meM anya racanAoM kA saMkalana kiyA hai| vartamAna pratiyoM meM prakSepa avazya pAe jAte haiM, para vaha sahajatA se pahacAne jAte haiN| tInoM zatakoM ke adhikAMza zloka bhartRhari ke hI haiN| 2) le.- vrjlaal| 3) le.- jrnaadn| 4) le.- narahari / 5) le.- tenobhaanu| 6) le.- niilknntth|| zRMgArazekhara (bhANa) - le.- sundareza zarmA / prathama abhinaya taMjaura meM bRhadIzvara ke vasantotsava ke avasara pr| hAsya pradhAna rcnaa| zRMgAra-saptazatI - le.-prmaanNd| pitA- vrjcndr| racanA I. 1869 meN| zRMgArasarasI - le.- bhAvamizra / zRMgArasarvasvam (bhANa) - le.- ananta naaraaynn| za. 18 vIM shtii| prathama abhinaya kerala ke jamorina mAnavikrama kI adhyakSatA meM mAyaka mahotsava meM, sana 1743 I. meN| zRMgArasarvasvam - racayitA- nallA dIkSita (bhUminAtha) bhANa koTi kI rcnaa| lekhaka dvArA bIsa varSa se kama avasthA meM rcit| bhANocita vaidarbhI shailii| anaMgazekhara nAmaka viTa kI eka dina kI caritagAthA varNita / vezyAoM ke sAtha kulavadhUoM ke jArakarma bhI vrnnit| zRMgArasAra - le.-citrdhr| 7 paddhati (adhyaay)| nRtya aura saMgIta ke sAtha kAmazAstrIya viSaya kI carcA / 2) le.- kaalidaas| zRMgArasArasaMgraha - zambhudAsa / zRMgArasudhAkara (bhANa) - le.- raamvrmaa| 1757-1765 I. / triveMdrama meM padmanAma ke caitrautsava meM prathama abhiniit| mitroM ke anurodha para racanA huI hai| kathAsAra - nAyaka mAdhava nAmaka viTa kI bheMTa zRMgArazekhara se hotI hai, jo ratiratnamAlikA nAmaka vezyA para Asakta hai| una donoM kA milana karAne kA 374/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir AzvAsana de mAdhava Age bar3hatA hai, jahAM purohita vizAkhazarmA rAjasabhA kI kavigoSThI kA aMkana hai jisameM kavi samasyApUrti use milatA hai| vaha mandAravallarI vezyA se pratADita hai, meM bhAga lete haiN| yaha racanA aitihAsika tathA sAMskRtika jIvana kyoMki usakI 10 sahasra mudrAoM kI mAMga vaha pUrI nahIM kara ke sandarbha meM mahattvapUrNa hai| sktaa| Age vaha campakalatA gaNikA ke sAtha vilAsa kara zRMgAravilAsa - le.-vaagbhtt| niSkuTavana meM dopahara bitAtA hai| vahA para kaI gaNikAoM kA zRMgAravilAsa (bhANa) - le.- saambshiv| I. 18 vIM shtii| nAmollekha yukta varNana hai| vahAM ke vedapAThI brahmacArI yaha suna dezakAlAnurUpa prstaavnaa| maisUra prati meM AzrayadAtA kA nAma bhAga jAte haiN| phira kAmadevAyatana jAtI huI sumanovatI se vaha mahArAja kRSNa, to madrAsa prati meM jamorina mAnavikrama hai| kahatA hai ki ardharAtri meM maiM tumheM miluuNgaa| sImantinI aura zaMgArAmRtalaharI - le.- sAmarAja diikssit| mthuraa-nivaasii| I: zirISa kI praNayakrIDA dekhatA huA nAyaka Age bar3hatA hai| 17 vIM shtii| nATya-zikSA gRha pahuMca kara bakulamaMjarI kA nRtya dekhatA hai aura vahIM para zRMgArazekhara ko ratiratnamAlikA se milA detA hai| zeksapiyara-nATakakathAvalI - anuvAdakartA- meDapallI veGkaTAcArya / cArlsa laimba kI zeksapiyara nATaka kathAoM kA zRMgArasudhArNava (bhANa) - le.- rAmacaMdra koraadd| sana anuvaad| 1816-1900 / prathama abhinaya bhadrAcala meM rAmamaMdira ke zeSasamuccaya - zloka- 2000 / paTala- 101 viSaya- devatAoM vasantotsava ke avasarapara viTa bhujagazekhara kI dinacaryA kA kI pratiSThA, pUjA i.| AMkhoM dekhA vrnnn| zeSa-samuccayavimarzinI - zeSasamuccaya kI vyaakhyaa| zlokazRMgArasundara (bhANa) - le.- Izvara shrmaa| I. 18 vIM shtii| 500 / paTala- 10 / zeSAryA (savyAkhyA) mUlakAra, shessnaag| nAyaka bhramaraka, nAyikA kesrmaalikaa| kocIna ke viTa abhirAma dvArA donoM kA milana prastuta bhANa kA viSaya hai| vyAkhyAkAra- rAghavAnanda muni| nAmAntara prmaarthsaar| zloka 11501 zrRMgerIyAtrA - le.- ma.ma. raghupati zAstrI vaajpeyii| gvAliyara nivaasii| isameM zrInivAsa tathA padmAvatI ke pariNaya kI kathA zaivakalpadruma - le.-appayya dIkSita / citrita kI gaI hai| prakAzita racanA ke kula 7 stabaka hue. 2) le.- lakSmIcaMdra mizra / haiN| upalabdha aMza meM 276 padya haiN| yaha eka atyanta prauDha racanA hai| zaivakalpaduma - le.- lkssmiidhr| pitAmaha- prdyumn| pitAzRMgAra-ratnAkara (kAvya) - le.- tArAcandra / I. 17-18 vIM shtii| raamkRssnn| 8 kANDoM meM puurnn| zloka- lagabhaga 33001 viSayazRMgArarasa-maMDanam - le.- vitttthlnaath| puSTimArga ke pravartaka Arambha meM jagatkAraNAdi kA niruupnn| maNDapa Adi ke lakSaNa / AcArya vallabha ke putra evaM vallabha-saMpradAya kI sarvAMgINa zrI gaarhsthyvidhi| prAtaHkRtya, nyAsavidhi, pArthiva liMgArcanavidhi / vRddhi karanevAle gosaaii| bhasma-snAna, vratavidhi, zivastotra, zivamAhAtmya Adi / zRMgArarasodayam (kAvya) - le.- rAma kavi / I. 16 vIM shtii| zaivacintAmaNi - 8 paTaloM meM pUrNa viSaya- zivajI kI pUjA, rudrAkSadhAraNa, mAtRkAnyAsa, paMcAkSaroddhAra, antaryAga, mudrA, dhyAna, zaMgAralIlAtilaka (bhANa) - le.- bhaaskr| 1805-1837 Asana, upacAra, upavAsanAnta zivarAtrivrata varNana ii| I. kalakattA se sana 1935 meM prakAzita / kathAsAra- purArAtipura zaivaparibhASAmaMjarI - le.- nigamajJAna dev| guru-shivyogii| kI sundarI sArasikA para viTa satyaketu lubdha hai| kuliza zloka- 1116 / 10 paTaloM meM puurnn| nAmaka viTa sArasikA kA pahale se hI premI hai| use dUra haTA kara citrasena nAmaka viTa satyaketu aura sArasikA kA milana zaivabhUSaNam - zloka- 400 / viSaya- zaiva siddhAnta ke karA detA hai| anusAra pUjAvidhi / viSaya- 7 prakAra ke zaivoM kA nirdeza karate zRMgAravApikA (nATikA) - le.- vizvanAthabhaTTa raandde| I. hue zivapUjA kA vrnnn| 17 vIM shtii| Amera ke mahArAja rAmasiMha (1667-1675 zaivaratnAkara - le.- jyoti tha / zloka-lagabhaga - 1925 / isavI) kI rAjasabhA meM prathama abhiny| chandoM va alaMkAroM zaivasarvasvam - le.- halAyudha / pitA- dhanaMjaya / I. 12 vIM shtii| kI vividhatA meM Azraya dAtA rAmasiMha kI prazasti hai| zaivasarvasvasAra - le.- vidyaapti| mathilAnareza padmasiMha kI kathAsAra - campAvatI ke rAjA ratnapAla kI kanyA kAntimatI rAnI vizvAsadevI ke Adeza se prnniit| I. 15 vIM shtii| tathA ujjayinI ke rAjA candraketu eka dUsare ko svapna meM dekha zaivasiddhAntamaMjarI-le.- kAzInAtha / zloka- lagabhaga- 1901 premavihvala hote haiN| nAyaka siddha yoginI muNDamAlA ko campAvatI zaivasiddhAntamaNDana - le.- bhaDopanAmaka kaashiinaath| pitAbhejatA hai| usase milane ke bahAne svayaM bhI campAvatI jA jayarAma bhtttt| viSaya- pradhAnataH paurANika vAGmaya ke uddharaNoM kara nAyikA se nAyaka vivAha baddha hotA hai| caturtha aMka meM dvArA bhagavAn ziva kI sarvazreSThatA siddha karane kA ytn| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 375 For Private and Personal Use Only
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra zaivAgamanibandhanam - le. murAridatta / zloka 47001 27 paTaloM meM pUrNa viyama maMtraprayoga maMtrasiddhi, mudrA, dIkSA, abhiSeka, zaivamaNDala, pratiSThA, jIrNasaMskAra, saba prakAra ke sthAnoM kA nirUpaNa, unake aMgabhUta anyAnya karmoM ke sAtha isa meM saMkSepataH varNita haiM 1 zaivAnuSThAnakalApasaMgaha le gartavanazaMkara / zloka - 105001 isameM zaivAnuSThAna saMgraha varNita haiN| ati gopanIya graMtha / viSaya - devavigraha kI yathAvidhi pUjA, anya dAna Adi se saba kI parituSTi, naveM dina rAtri meM nizAhoma, vidhipUrvaka bhUtabali kA vikiraNa kara devatAoM ko namaskAra karanA aura mAMganA, taduparAnta uttsavavidhi Adi / zaivAlinI (upanyAsa) vibhAgAdhyakSa, vArANasI vi.vi. le. cakravartI rAjagopAla / saMskRta le. - zaizavasAdhanakAvyam (1888-1972) zaizirI zAkhA Rgveda kI isa zAkhA ke saMhitA brAhmaNAdi graMtha aprApta haiN| anuvAkAnukramaNI, RkprAtizAkhya aura vikRtivallI graMthoM meM isa saMhitA kI aSTa vikRtiyoM kA spaSTa ullekha kiyA hai / sAyaNa kA bhASya jisa zAkhA para hai vaha adhikAza meM zaizirI hI hai| - - www.kobatirth.org zokamahormi le. kulacandra zarmA / kaashiinivaasii| rAnI vhikToriyA ke nidhana para saMvAdAtmaka gadyamaya zokakAvya / sana 1901 meM prakAzita / zaucasaMgrahavivRtti le. bhaTTAcArya / zaunakakArikA le. 20 adhyAyoM meM guhA kRtyoM kA vivrnn| AzvalAyanAcArya, Rgveda kI pAMca zAkhAoM tathA sarvAnukramaNI kA ullekha isameM hai| - - ma.ma. kAlIpada tarkAcArya zaunakasaMhitA (atharvaveda) atharvaveda kI prasiddha zaunaka saMhitA meM prAyaH 20 kANDa, 34 prapAThaka 111 anuvAka, 773 varga, 760 sUtra, 6000 maMtra aura 73826 zabdoM kA vibhAjana pAyA jAtA hai kintu isa vargIkaraNa meM aneka matabheda haiN| sUtroM ke viSaya meM vhiTanI ke mata se 598, blUmaphIlDa ke mata se 730, esa.pI. paNDita ke mata se 759, to ajamera saMskaraNa se 731 sUtra haiN| maMtrasaMkhyA ke viSaya meM vhiTanI ke mata se 5038, blUmaphIlDa ke mata se 6000, esa.pI. paNDita ke mata se 6015, gujarAta saMskaraNa meM 6680, sAtavalekara ke mata se 5977 maMtra haiN| saMhitA meM pAThabheda bhI paryApta haiM / lagabhaga 1200 maMtra Rgveda kI "zAkalasaMhitA" ke prathama, aSTama aura dazama maNDala meM pAye jAte haiN| bIsavAM kANDa kuntApasUkta aura anya maMtroM ko choDa samagra rUpa meM Rgveda maMtroM se hI bharA hai| isa prakAra Rgveda ke maMtroM kI punarAvRtti hote hue bhI 376 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa AdhunikoM ke matAnusAra sabhyatA ke aitihAsika srota ke rUpa meM atharvaveda kA mahattva Rgveda se kama nhiiN| pAzcAtyoM ke matAnusAra saMhitA meM janatA ke pichaDe vicAra prastuta haiM / isakI tAMtrika sAmagrI RRgveda se bhI prAcIna hai| vaha pratihAsika kAla kI mAnI jAtI hai| arthavaveda ke zAnti-puSTikAraka, sammohana, mAraNa, uccATana Adi tAmasa viSayoMke maMtra isameM mAne jAte haiN| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir isake pramukha RSi kaNya, tAMdAyaNa, kazyapa, AtharvaNa, AMgirasa, kakSivAn, cAlana, vizvAmitra,, agastya, jamadagni, kAmadeva Adi haiN| pRthvIsUkta isakI apanI vizeSatA hai| vivAha, putra roganivAraNa-sUkta nakSatrasUkta, zAntisUkta Adi sUkta bhI mahattva ke haiN| rAjanIti, samAjazAstra, vanaspatiyoM ke vividha prayoga tathA AbhicArika sAmagrI bhI paryApta pAI jAtI hai| inake atirikta Adhyatmika brahmavAda kI sAmagrI isa saMhitA meM hai| isameM adhikAMza padya aura kucha gadya bhI hai| maMtroM kA saMkalana viziSTa uddezya rakhakara kiyA jAne se racanA kRtrima va zithila lagatI hai| Rgveda ke samAna maMDala racanA, devatAoM kA krama, RSiyoM kA nirdeza subaddha nahIM hai| 1 se 5 kAMDoM ke sUktoM meM 4 se 8 maMtra haiN| 6 veM kAMDa meM eka yA do / 8 se 12 bar3e hai| unameM viSayoM kA vaicitrya hai| 13 se 18 meM viSayoM kI ekarUpatA hai| 15-16 gadyamaya haiN| aMtima do khila kAMDa ke rUpa meM paricita haiN| ve bAda meM jor3e gaye haiN| aMtima kAMDa kI maMtrasaMkhyA eka hajAra ke AsapAsa hai| ye maMtra somayAga ke liye haiN| atharvaveda kA paMcamAMza bhAga RRveda se liyA hai| vartamAna Rgveda meM jo nahIM paraMtu usakI kisI zAkhA se grahaNa kiye gaye kuntApa nAma ke dasa sUkta aMtima kAMDa meM haiN| kauSItakI brAhmaNa ke anusAra ( 30.5) inakA upayoga yajJa vidhAna meM Avazyaka thaa| ina sUktoM meM rAjA parIkSita aura unake rASTra kA varNana hai| paippalAda zAkhA ke upagraMtha nahIM milate para zaunaka zAkhA ke haiM / gopatha brAhmaNa atharvaveda kA ekameva brAhmaNa aura prazna, muMDaka, mAMDukya ye tIna upaniSad atharvaveda ke haiN| vaitAna evaM paiThInasI zrautasUtra, samanta dharmasUtra evaM kauzika gRhyasUtra isake haiN| isakA prAtizAkhya hai / nakSatrazAMti, aMgirasa samAna kalpa pariziSTa meM hai| - prAcIna mAnava samAja ke adhyayana kI dRSTi se atharvaveda bahumUlya samRddha sAhityanidhi hai| vaidyaka zAstra kI pragati, rASTra viSayaka vicAra evaM vyavahAra, strI-puruSa saMbaMdha, lenadena, lokabhrama, saMketa, adhyAtma Adi aneka viSayoM kA jJAna isake adhyayana se milatA hai| For Private and Personal Use Only atharvaveda meM 144 sUkta Ayurveda 215 rAjadharma, 75 samAjavyavasthA, 83 AdhyAtmika evaM 213 vibhinna viSayoM se sambandhita haiM / dIrghAyu kI kAmanA karane vAle aneka sUkta haiN|
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pArivArika utsava yA duHkhada prasaMgoM para ye sUkta kahe jAte haiN| nimna sUkta aisA hI hai pazyema zaradaH shtm| jIvema zaradaH shtm| budhyema zaradaH shtm| rohema zaradaH zatam pUSema zaradaH shtm| bhavema zaradaH zatam bhUyem zaradaH shtm| (hama sau varSa dekheMge, sau varSa jIyeMge, jJAna prApta kareMge, bar3heMge puSTa hoMgeM, astitva rakheMge, sau varSa se bhI adhika varSo taka yaza prApta kreNgeN|) usa kAla meM prajA, rAjA kA cunAva karatI thI, isakA ullekha "tvAM vishe| vRNatAM raajyaay"| "tujhe prajA rAjya ke lie mAnya karegI" isa maMtra meM (3.4.2) milatA hai| 4 the kAMDa kA 8 vAM sUkta rAjyAbhiSeka ke saMbaMdha meM hai| rAjA para pavitra jala kA siMcana evaM rAjA ko vyAghra yA baila kI khAla para baiThanA cAhiye, ina do mahattvapUrNa bAtoM kA ullekha hai|| isa veda meM adhyAtma kA bhI pratipAdana hai| "ayavAsIya" yaha Rgveda kA adhyAtma vidyAsaMbaMdhI sUkta bhI atharvaveda meM hai| jIva, Izvara aura prakRti ko atharvaveda ne mAnya kiyA hai| inakA svarUpa aura saMbaMdha AlaMkArika bhASA meM vizada kiyA hai| prajApati sabhI prANimAtra kA prabhu hai| vahI sabhI prajA ko janma detA hai| 10.1 prajotpAdana usakA mukhya kArya hai| prajA kA pAlana poSaNa virAja yAne vizva yA pRthvI karatI hai| upaniSad meM (zvetA. 1.3) jisa bhAMti "kAla" mUla tattva mAnA gayA hai, atharvavedane bhI mAnA hai kintu isake anusAra brahma evaM kAla abhinna haiN| atharvaveda ke adhyAtmaka viSayaka vicAroM se yaha spaSTa hai ki vaha vedakAlIna yajJadharma tathA upaniSadoM kI brahmavidyA ke bIca setu hai| ___ "bhadraM karNebhiH zRNuyAma devAH" yaha zAMtipATha jinake prAraMbha meM hai- tathA "ityarthavede upaniSatsamAptAH" yaha vAkya aMta meM hai, aise 68 upaniSad isa veda se nizcita rUpa se sambandhita haiN| anya tInoM vedoM kI apekSA isameM sambandhita upaniSadoM kI saMkhyA adhika hai| yajJadharma ke prati jaba azraddhA bar3hane lagI to usa para roka lagAne AtharvaNa brAhmaNoM ne bhakti ko mahattva diyaa| avatAravAda svIkAra kiyaa| kRSNa, rudra, ziva Adi devatAoM kI upAsanA kara brahmaprApti saMbhava hai, isa vicAra ko bala dene ke liye AtharvaNa upaniSadoM kI racanA kI gii| isase sanAtana dharma kA -hAsa ruukaa| isake pAMca varga haiM : 1) zuddha vedAnta pratipAdaka, 2) yogamArga kA puraskAra karane vAlA, 3) saMnyAsa dharma kA pratipAdana karane vAlA, 4) zaivamata pratipAdaka evaM 5) vaiSNavamata prtipaadk| trimUrti kalpanA, paMcAyatana pUjA kA ugama yahIM se huaa| zaiva evaM vaiSNava upAsanA kA samanvaya ho kara smArta dharma kA udaya huaa| bhagavadgItA kI aneka kalpanAeM aMgirasa RSi kI vicArapraNAlI se samAna haiN| jAdUTonA atharvaveda kA pramukha viSaya hai| ise "yAtuvidyA" kahate haiN| nimnavarga ke logoM ke devatAoM kA isameM sthAna hai| atharvaveda ke devatAoM ko bhUta rAkSasa Adi kA nAza karane kA kAma karanA paDatA hai| saMbhAvya zatru ko pahale hI samApta karane ke maMtrataMtra diye gaye haiN| bure svapnoM se bacane ke liye atharvaveda ke 16 veM kAMDa kA pATha karane kI prathA thii| pizAca, rAkSasa, gaMdharva apsarA se bacane hetu dusare sUkta kA upayoga kiyA jAtA thaa| kRSi aura pazu kI samRddhi hetu hala calAte samaya zunAsIra devatA kI prArthanA, buAI ke samaya chaThe kAMDa ke 142 veM sUkta kA pATha, phasala acchI ho, isaliye parjanya devatA kI prArthanA bhI kI jAtI thii| godhana kI vRddhi ke hetu dUsare kAMDa kA 26 vAM sUkta upayoga meM lAyA jaataa| bhUmisakta atyaMta mahattvapUrNa hai| usakA pratyeka maMtra bhUmibhakti se otaprota hai| yasyAM pUrve pUrvajanA vicakrire yasyAM devA asurAnabhyavartayan / gavAmazvAnAM vayasazca viSThA bhagaM varcaH pRthivI no dadhAtu / / 15 / / (artha- jahAM hamAre pUrvajoM ne adbhuta kArya kiye, jahAM devatAoM ne asuroM ko mArA, jo gAyoM, ghoDoM aura pakSiyoM kI bhI mAtA hai, vaha bhUmi hameM teja evaM aizvarya de)| pAzcAtyoM ke matAnusAra atharvaveda ke Arya saptasiMdhu se Age baDhakara, pUrva aura dakSiNa meM bahuta dUra taka pahuMce haiN| Rgveda meM cAturvarNya kA ullekha hI hai, paraMtu atharvaveda meM cAturvarNya pratiSThita hai| atharvaveda kI mUrti kA svarUpa hemAdrI ne nimnAnusAra vyakta kiyA hai atharvaNAbhidho vedo dhavalo markaTAnanaH / akSasUtraM ca khaTvAGgaM vibhrANo'yaM janapriyaH / / artha- atharvaveda zubhra varNa kA, baMdara ke mukha kA, yajJopavIta tathA khaTvAMga dhAraNa karane vAlA lokapriya veda hai| zaunaka smRti - le.-zaunaka / viSaya- puNyAhavAcana, nAndIzrAddha, sthAlIpAka, grahazAnti garbhAdhAnAdi saMskAra, utsarjanopAkarma, bRhaspatizAnti, madhuparka, piNDapitRyajJa, pArvaNazrAddha, AgrayaNa, prAyazcitta aadi| AcArasmRti, prayogapArijAta, bRhaspati aura manu kA isameM ullekha hai| zaunaka- viSaya - sUrya caMdrAdi navagrahoM kI puujaa| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 377 For Private and Personal Use Only
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zaunakakopaniSad - praNava kA mAhAtmya isameM pratipAdita hai| zaunaka RSi ne "catvAri zRMgA' isa Rgveda kI RcA ko lekara isa mAhAtya kA pratipAdana kiyA hai| oMkAra kI upAsanA hI isakA pramukha viSaya hai| bhASA brAhmaNa graMthoM se milatI julatI hai| zmazAnakAlImantra - zaloka -119 / viSaya- zmazAna kAlI devatA ke bIjamantra, pUjAdi kI paddhati tathA prasaMgataH bagalAmukhI devI kA dhyAna hai| zmazAnArcana-paddhati - zloka- 60 / / zyAmarahasyam - le.-priyvNdaa| I. 17 vIM shtii| kRSNacaritra paraka kaavy| zyAmAkalpakatA - le.-rAmacaMdra kvickrvrtii| pitA- mAdhava / zloka 3240 / stabaka- 11, viSaya vidyAmAhAtmya, dIkSAprakaraNa kA upadeza, nityapUjA ke pramANa, zmAmA kI stuti, zyAmAkavaca, purazcaraNa vidhi, vizeSa prakAra kI sAdhanA, rahasyasAdhana vidhi, homavidhAna aadi| zyAmAkalpalatikA - le.-mthuraanaath| zloka 279 / isake saMskaraNa baMgAlI lipi meM anuvAda ke sAtha prakAzita ho cuke haiN| racanAkAra- 1592 ii.| viSaya- zyAmAstotra / zyAmApaddhati - le.-svprkaash| zloka- 1000 / zyAmApUjA-paddhati- le. ckrvrtii| viSaya- upAsaka ke prAtaH / kRtya Adi tathA kAlIpUjA / zyAmAmantra - zloka- 432 / viSaya-daza mahAvidyAoM ke maMtra aura bIjamantra saMgRhIta haiM tathA devI kI pUjApaddhati bhI sapramANa varNita hai| jo mantravAn puruSa kAlI kA cintana karatA hai, use saba RddhisiddhiyA~ prApta hotI haiN| usake muMha se sabhA meM gadyapadyamayI vANI anAyAsa apratihata rUpa se prAdurbhUta hotI hai| usake darzana mAtra se vAdI hataprabha ho jAte haiM rAjA dAsavat usakI sevA karate haiN| zayAmA-mAnasArcana-vidhi - le.-zaMkarAcArya / zloka- 1421 pariccheda- 22 / viSaya- nyAsavivaraNa, sAdhaka kA kulaveSa, rahasyamAlA, maMtrasiddhArtha-vivaraNa, bhinna bhinna maMtroM kA vivaraNa kAlItattva, puruSArtha sAdhana, vIryamocana, sAmAnya sAdhana, purazcaraNa ke binA mantrasiddhi ke upAya, pIThajApa, kulAcAra, mahAnIlakrama varNana, purazcaraNa aadi| zyAmArcanacandrikA - le.- svarNagrAmanivAsI gauDamahAgamika ratnagarbha sArvabhauma / zloka- 5250 / paTala 6 / viSaya :- zaktimAhAtmya, vidyAmAhAtmya, sAmAnya aura vizeSa pUjA , unake aMgabhUtanyAsa, bhUtazuddhi, purazcaraNa, zAktoM ke AcAra, vIrasAdhana sAdhanabheda ityaadi| zyAmArcanataraMgiNI - le.-zrIvizvanAtha somyaajii| zloka lagabhaga 3500 / vIciyA~ 11 | viSaya- prAtaHkRtya, sthAna-zuddhi, dvArapAla pUjana kA krama, avaroha, saMhAra aura Aroha rUpiNI bhUtazuddhi tathA prANAyAma, antaryAga, madhudAna, niSedha, dravyazuddhi, upacAra pUjAkrama kuNDa ke 18 saMskAroM kA vicAra, homaprakAra tathA pazuprokSaNa vidhi i. zyAmArcanamaMjarI - le.-laalbhtttt| guru- anAragiri / zyAmArcanapaddhati - zloka- 1500 / zyAmAsaMtoSaNa-stotram - le. kAzInAtha tarkapaMcAnana / racanAkAla- 1756 shkaabd| 4 ullAsoM meM puurnn| prathama ullAsa meM devI kI pUjA ke niyama aura antima 3 ullAsoM meM devImAhAtmya kA vrnnn| zyAmAsaparyApaddhati - le.-vimlaanndnaath| zloka- 700 / zyAmAsaparyAvidhi - le. kAzInAtha tarkAlaMkAra / zloka 5000 / isa graMtha kI racanA zakAbda 1691 ravivAra mArga kRSNa 4 ko kAzI meM pUrNa huii| 7 vibhAgoM meM puurnn| viSaya- prAtaHkRtya, antaryAga, bahiryAga, mahApIThapUjA, kulAcArAdi kathana, naimittika pUjana, kAmyasAdhana, vidyAmAhAtmya kathana i.| zyAmAstotram - rudrayAmalAntargata bhairavatantra se gRhiit| yaha stotra "mahat" vizeSaNa se viziSTa nAmoM kA saMgraha hai| yaha aSTottarazatanAma stotra kahA gayA hai| zyenavI-jAtinirNaya - le.-vizvezvara zAstrI (gaagaabhtttt)| zivAjI mahArAja ke Adeza se isakI racanA huii| zyenavI jAti ke dharmAdhikAroM kA adhikRta nirNaya isakA viSaya hai| zleSacintAmaNi (kAvya) - le.-cidmbr|| zlokacaturdazI - le.-kRssnnshess| viSaya- dhrmprtipaadn| TIkAkAra- rAmapaMDita shess| sarasvatIbhavana-mAlA dvArA mudrita / zlokatarpaNam - le.-laugaakssi| zlokasaMgraha - viSaya- zrAddhoM ke 96 prkaar| zvazrUsnuSA-dhanasaMvAda - isameM nirNaya kiyA hai ki jaba koI vyakti putrahIna mara jAtA hai to usakI vidhavA patnI evaM mAtA samapramANa pAtI haiN| zyAmodataraMgiNI - pArvatI-mahAbhUta sNvaadruup| zloka- 275 / paTala-12, viSaya-kakAra maMtra, akAra maMtra, lakAra mantra, IkAra mantra ityAdi rUpa se kAlI ke vibhinna maMtroM kA pratipAdaka graMtha / atisUkSma rUpa se kAlI-pUjAvidhi bhI isameM varNita hai| zyAmAyanazAkhA - kRSNa yajurveda kI eka lupta shaakhaa| purANoM ke anusAra vaizampAyana ke pradhAna ziSyoM meM se eka zyAmAyana hai paraMtu caraNavyUha meM zyAmAyanIya loga maitrAyaNIyoM kA avAntara bheda kahe gae haiN| zyAmAratnam- le.-yAdavendra vidyAlaMkAra / zloka 1200 / viSayadazamahAvidyAoM ke maMtroddhAra, purazcaraNa, japa, homa dakSiNA i.| zyAmArahasyam - le.- pUrNAnanda prmhNs| zloka- 2500 / 378 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zvetAzvadAnavidhi - le.- kamalAkara / zramagItA - le.. zrIdhara bhAskara vrnnekr| isameM mahAtmA gAMdhI aura unake sahayogI javAharalAla neharu, vallabhabhAI paTela, DaoN. rAdhAkRSNana, DaoN. rAjeMdra prasAda aura rAjagopAlAcAriyara ke bIca saMvAda meM gAMdhIjI ke bhASaNa meM zarIrazrama kA mahattva pratipAdana kiyA hai| adhyAtmakeMdra, brahmapurI (vidarbha) dvArA sana 1984 meM dvitIya AvRtti prkaashit| zloka saMkhyA- 118 / zravaNadvAdazInirNaya - le.-gopAladezika / zravaNarAmAyaNam - iMdra-janaka sNvaadaatmk| paraMparA ke anusAra isakI zlokasaMkhyA- savAlAkha kahIM jAtI hai| zravaNAnandam - veNkttaadhvrii| zrAddhakarma - le.- yaajnyikdev| mahAdeva ke putra / zrAddhakalA - bhavadeva zarmA ke smRticaMdra kA pAcavAM bhaag| kalpataru dvArA upasthApita zrAddha kI paribhASA dI huI hai| "pitRtuSTim uddizya dravyatyAgo brAhmaNa svIkAraparyantam shraaddhm"| yaha zrAddha kI vyAkhyA dI hai| zrAddhakalikA (yA zrAddhapaddhati) - le. raghunAtha / / isameM bhaTTanArAyaNa ko namaskAra kiyA gayA hai| kAlAdarza, dharmapravRtti, nirNayAmRta, jayantasvAmI, hemAdri, haradatta evaM smRtiratnAkara ke uddharaNa pAye jAte haiN| zrAddhakalikAvivaraNam - le.- vizvarUpAcArya / zrAddhakalpa - le.- datta upaadhyaay| I. 13-14 vIM shtii| zrAddhakalpa - 1) kAzInAtha kRta 1, 2) bhartRyajJa kRta 1, 3) vAcaspatikRta (apara nAma pitRbhktitrNginnii| 4) zrIdatta kRta (chandogazrAddha nAma bhI hai) hemAdri dvArA racita catuvargacintAmaNi kI isameM carcA hai| zrAddhakalpa - kAtyAyanIya yA zrAddhakalpasUtra yA nvknnddikaashraaddhsuutr| 9 adhyAyoM meM kaI TIkAoM ke sAtha gujarAtI presa meM mudrit| TIkA 1) prayoga- paddhati, 2) zrAddha vidhibhASya karkadvArA gujarAtI presa 3) zrAddhakAzika viSNumizrasuta kRSNamizra dvaaraa| 4) zrAddhasUtrArthamaMjarI, vAmanaputra gadAdhara dvArA 5) saMkarSaNa ke putra nIlAsura dvArA, govindarAja evaM zaMkhadhara kA ullekha hai, zrAddhakAzikA dvArA varNita / 2) mAnavagRhya kA eka prishisstt| 3) gobhilIya, TIkA mahAyaza dvArA 4) maitrAyaNIya / 5) atharvaveda kA 44 vAM pariziSTa / zrAddhakalpadIpa - le.- horila tripaatthii| zrAddhakalpalatA - le.- nNdpNddit| I. 16-17 vIM shtii| 2) le.- govinda paMDita (naMdapaMDita dvArA ullikhit)| zrAddhakalpasAra - le.-shNkrbhtttt| I. 17 vIM shtii|| pitaa-naaraaynnbhtttt| TIkA- lekhaka dvaaraa| zrAddhakalpasUtram - le. kAtyAyana / zrAddhakRtyapradIpa - le.- horila / zrAddhakANDam - le.-bhttttojii| zrAddhakANDam - le. vaidyanAtha diikssit| smRtimuktAphala kA eka bhaag| zrAddhakArikA - le.- kezava jIvAnanda zarmA / zrAddhakAzikA - le.-kRssnn| pitA- viSNu mishr| I. 14-15 vIM shtii| zrAddhakaumudI (yA zrAddhakriyAkaumudI) - le.-govindAnanda / zrAddhagaNapati (yA zrAddhasaMgraha) - le. raamkRssnn| koNDabhaTTa ke putr| zrAddhacaMdrikA - le.-1) bhAradvAja gotraja mahAdevAtmaja divAkara / lekhaka ke dharmazAstra-sudhAnidhi kA eka aNsh| usake putra vaidyanAtha dvArA eka anukramaNikA prastuta kI gaI hai| 1680 I. / 2) le. nndn| 3) le. rAmacaMdra bhtttt| 4) le. caNDezvara ke ziSya rudradhara / 5) zrInAtha AcArya cUDAmaNi zrIkarAcArya ke putra / zrAddhacintAmaNi - le.-shivraam| zrIvizrAma zukla ke putra / prayogapaddhati yA subodhinI bhI nAma hai| lekhaka ke kRtyacintAmaNi meM zrAddha ke bhAga kA niSkarSa bhI isameM diyA huA hai| zrAddhacintAmaNi - le.-vAcaspati mishr| vArANasI meM zaka 1814 meM mudrit| isa para mahAmahopAdhyAya vAmadeva dvArA bhAvadIpikA nAmaka TIkA likhI hai| zrAddhatattvam - le.- rghu| TIkA- 1) vivRti, rAdhAvallabha ke putra kAzIrAma vAcaspati dvArA kalakattA meM baMgalA lipi meM mudrita 2) bhAvArthadIpikA gaMgAdhara cakravartI dvArA / 3) zrAddhatattvArtha, jayadeva vidyAvAgIza ke putra viSNurAma siddhAntavAgIza dvArA / unhoMne prAyazcitta tattva para bhI TIkA likhI hai| zrAddhadarpaNa - le.- madhusUdana / zrAdhdadIdhiti - le.-kRssnnbhtttt| zrAddhadIpa - le.-divysiNh| zrAddhadIpa (yA pradIpa) - le.-jayakRSNa bhttttaacaary| isake kalpataru kI AlocanA bhI hai| zrAddhadIpakalikA - le.-shuulpaanni| zrAddhadIpikA - le.- zrIbhIma jinhe kAMcivillIya arthAt rADhIya brAhmaNa kahA gayA hai| sAmaveda ke anuyAyiyoM ke lie| 2) le.- govinda pNddit| 3) le.- kAzI dIkSita yaajnyik| pitA- sdaashiv| kAtyAyana sUtra evaM karkabhASya para AdhArita / 4) le.- zrInAtha AcArya cuuddaamnni| pitA- shriikraacaary| I. 1475-1525 / sAmaveda anuyAyiyoM ke lie| zrAddhanirNaya - le.-cNdrcuudd| 2) le.- sudrshn| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 379 For Private and Personal Use Only
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra zrAddhanirNayadIpikA - le. parAzaragotrI tirumala kavi / zraddhanasiMha le. nRsiNh| zrAddhapaddhati le kSemarAja pitA kulamaNi / sana 1748 meM likhita / - 2) le. nIlakaNTha | 3) le. zaMkara / pitA rtnaakr| zAMDilyagotrI / 4) le. dayAzaMkara / 5) le - vizvanAthabhaTTa / 6 ) 7) le pazupati / brAhmaNasarvasvakAra halAyudha bhAI) ne isa para TIkA likhI hai| 9 ) le. hemAdri (catuvarga cintAmaNikAra) / 10 ) le. - govinda paMDita / pitA rAma paMDita / 11) le. nArAyaNa bhaTTa ArDe / 8) le. rghunaath| pitA mAdhava / graMtha kA aparanAma zrAddhAdarzapaddhati bhI hai| yaha graMtha hemAdri ke graMtha para AdhArita hai| zrAddhaprakaraNam - le. -lollaTa / 2) le. narottamadeva / www.kobatirth.org - zrAddhapradIpa - le. dhanarAja pitA- govrdhn| I. 18 vIM zatI / le. vardhamAna / 2) le. - kRSNamitrAcArya / 3) 4) le. pradyutazarmA (zrIdezIya hAkAdidI kA svAmI) pitA zrIdhara zarmA 5) le. ma.ma. madanamanohara pitA mdhusuudn| yajurvediyoM ke liye / 6 ) le. - rudradhara / 7 ) le. zaMkara mizra / pitA- bhavanAtha sanmizra / zrAddhaprabhA . - rAmakRSNa / le. - zrAddhaprayoga le. rAmabhaTTa pitA vinAtha - - 2) le. gopAlasUri 3) le kamalAvara a) ApastaMvIya A) bodhAyanIya, i) bhAradvAjIya I) maitrAyaNIya, Da) satyASADhIya, u) AzvalAyanIya / le. - dAmodara / (lekhaka ke 4) le. - nArAyaNabhaTTa / lekhaka ke prayogaratna kA eka aMza / 5) le. dayAzaMkara / zrAddhaprayogacintAmaNi le. anupasiMha / zrAddhaprayogapaddhati (kAtyAyanIyA ) zrAddhamaMjarI - le. mukundalAla / 2) le. bApUbhaTTa keLakara phaNazI (ji. ratnAgiri- mahArASTra) ke nivAsI / AnaMdAzrama ( puNe ) dvArA mudrita / sana 1810 meM likhita / - - nIlakaNTha / Ara. ghArapure dvArA mudrita / nanda paNDita | zrAddhamayUkha le. zrAddhamImAMsA le. zrAddharatna- mahodadhi le. viSNuzarmA yajJadatta ke putra / zrAddhavarNanam le harirAma / zrAddhavidhile kokila isameM vRddhi zrAddha ANi vividha 1 380 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - le. kAzI dIkSita | zrAddhoM kA vivecana hai| - 2) mAdhyandinIya / le duNDhi / zrAddhaviveka le. DhoMdU mizra / pitA- prANakRSNa / 1 2) le. - rudradhara / pitA- lakSmIdhara / vArANasI meM mudrita / zrAddhaviveka le. - zUlapANi / madhusUdana smRtiratna ( mahAmahopAdhyAya) dvArA kalakattA meM mudrita / TIkA (1) TippanI acyuta cakravartI dvArA (2) arthakaumudI govindAnanda dvArA (3) bhAvArthadIpa - jagadIza dvArA (4) zrIkRSNa dvArA baMgalA lipi meM kalakattA meM sana 1880 I. meM mudrita / ( 5 ) nIlakaNTha dvArA (6) zrIdhara ke putra zrInAtha (AcArya cUDAmaNi) dvArA / (7) zraddhAdikaumudI, mahAmahopAdhyAya rAmakRSNa nyAyAlaMkAra dvArA / zrAddhavyavasthA saMkSepa- le. cintAmaNi / zrAddhasAgara - le. kullUkabhaTTa / I. 12 vIM zatI ! 2) le. nArAyaNa ArDe I. 17 vIM zatI / zrAddhavAra le. kamalAkara / - 2) nRsiMhaprasAda kA eka aMza / zrAddhasaukhyam - ToDarAnanda kA aMza / zrAddhahemAdri - catuvargacintAmaNi kA zrAddha viSayaka prakaraNa / zraddhAMgatarpaNanirNaya le raamkRssnn| zrAddhAMga bhAskara aadhRt| mAdhyandinI zAkhA ke liye / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * For Private and Personal Use Only - / zraddhAdarza le mahezvara mizra zrAddhAdivivekakaumudI - le. rAmakRSNa / zrAddhAdhikAra - le. viSNudatta / zrAddhAdhikArinirNayale gopAla nyAyapaMcAnana / zrAddhAzaucIyadarpaNa le. nAgojI bhaTTa / kAle upanAma / zraddhopayogivacanam le anantabhaTTa zrAvakAcAra le. amitgti| I. 11 vIM shtii| jainAcArya / zrAvaNadvAdazIkathA le. zrutasAgarasUri jainAcArya i. 16 vIM zatI / - zrAvaNIkarma le. hirnnykeshiiy| le. gopInAtha dIkSita / zrAvakAcAra - sAroddhAra le. padmanandI / jainaacaary| I. 13 vIM zatI / le. viSNuzarmA / yajJadatta ke putra / karka para - zrI- yaha patrikA sana 1932 meM zrInagara kAzmIra se paNDita nityAnanda zAstrI ke sampAdakatva meM saMskRta pariSad kI ora se prakAzita kI gii| yaha patrikA caitra, ASADha, Azvina aura pauSa mAsa meM prakAzita kI jAtI thii| isakA prakAzana 12 varSo taka hotA rhaa| kula 32 pRSThoM vAlI isa patrikA meM Arya saMskRti kI rakSA aura saMskRta vidyA ke pracAra kI dRSTi
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir se upayogI sAmagrI prakAzita hotI thii| isakA vArSika mUlya kevala eka ru. thaa| zrIkaMThacaritam - (mahAkAvya) le.- mNkhk| I. 12 vIM shtii| kAzmIra nivaasii| zrIkRSNa-kautukam - le.- jIva nyAyatIrtha / janma- 1894 / kIrtaniyA paramparA kA ruupk| "pratibhA" 8-1- meM prkaashit| sArasvata uttsava para abhiniit| gadyAMza alpa, gItitattva kA baahuly| kathAsAra- rAdhA kI nanadeM jaTilA tathA kuTilA rAdhA-kRSNa ke saMbaMdha ko lekara rAdhA para Aropa lagAtI haiN| anta meM rAdhA kRSNarahasya kA udghATana karatI hai ki kRSNajI bAhara nahIM, hRdaya meM milate haiN| zrIkRSNa-gadyasaMgraha - le.- paM.- kRSNaprasAda zarmA ghimre|| kAThamAMDU, nepAla ke nivaasii| samaya- 20 vIM shtii| zrIkRSNa padyasaMgraha bhI Apane likhA hai| zrIkRSNacaritAmRtam nAmaka ApakA mahAkAvya do khaMDoM meM prakAzita huA hai| ApakI kula 12 racanAeM prakAzita haiM aura Apa kaviratna evaM vidyAvAridhi upAdhiyoM se vibhUSita haiN| zrIkRSNacandrAbhyudayam (nATaka)- le.- m.m.shNkrlaal| racanAkAla- sana 1912 / prathama prayoga moravInareza vyAghrajit kI AjJA se| aNksNkhyaa-paaNc| kRSNa kI zivabhakti darzAnA pramukha uddezya hai| chAyAtattva kA prAdhAnya / aneka ghaTanAeM paraMtu unameM susUtratA nahIM hai| gAyana tathA vAdana kA pracura pryog| kauTuMbika ziSTAcAra tathA kuTumba-striyoM meM paraspara sauhArda kI zikSA isameM dI gaI hai| kathAsAra- kRSNa kI patnI jAmbavatI icchA prakaTa karatI hai ki sabhI patniyoM ko samAna saMkhyA meM putrotpatti ho| ataH kRSNa ziva kI ArAdhanA karate haiN| zivajI pratyeka patnI ko dasa putra tathA eka kanyA pAne kA vara dete haiN| putrotpatti kA utsava manAyA jAtA hai, paraMtu rukmiNI ke putra ko zambarAsura haraNa kara le jAtA hai| jAmbavatI kA putra sAmba ke vivAha para bhI jAmbavatI mlAna hai, kyoM ki rukmiNI kA khoyA huA putra milane taka vaha prasanna nahIM ho sktii| anta meM ziva prakaTa hokara kAmadahana kI ghaTanA batAte haiM aura rati ne kisa prakAra kAma ko punaH prApta kiyA vaha prasaMga sunAte haiN| rahasyodghATana hotA hai ki yahI kAmadeva rukmiNI kA khoyA putra hai| zaMkarajI kRSNa ko cakra pradAna karate haiN| zrIkRSNacaritam - gadya rcnaa| le.- kavizekhara rAdhAkRSNa tivaarii| solApura (mahArASTra) ke nivaasii| zrIkRSNacaritam- le.- paM.- zivadatta tripaatthii| I. 19-20 vIM shtii| bhAgavata ke AdhAra para 134 stabakoM kA graMtha hai| daNDI Adi pUrvasUriyoM kA anukaraNa, isameM dIkhatA hai| zrIkRSNacaritAmRtam - le.- paM. kRSNaprasAda zarmA ghimire| I. 20 vIM shtii| kAThamAMDU (nepAla) ke nivaasii| yaha bRhatkAya mahAkAvya do khaMDoM meM prakAzita huA hai| isake racayitA kaviratna aura vidyAvAridhi upAdhiyoM se vibhUSita haiN| ApakI 12 racanAeM prakAzita haiN| zrIkRSNa-caitanyam-le.- amiyanAtha cakravartI / I. 20 vIM shtii| zrIkRSNajanma-rahasyam (rUpaka) le.- zrIkAnta gnn| I. 18 vIM shtii| aNksNkhyaa-do| gItAtmaka saMvAdoM dvArA kRSNajanma kI kathA prstut| prayAga se prakAzita / zrIkRSNatantram - gozAlAkalpAntargata, zloka-59201 viSayajyeSThAtaMtra, nAgabalikalpa, tRNagarbhAvidhi, zaktidaNDabali / sarpabali, kuberakalpa aura zrIkRSNatantra i. / zrIkRSNa-dautyam - le.- bhAskara kezava ddhok| "bhAratI" patrikA meM prakAzita laghu naattk| nAndI hai, kintu prastAvanA tathA bharatavAkya kA abhaav| zrIkRSNadvArA pANDavoM ke dautya kI kthaavstu| zrIkRSNanRpodayaprabandhacampU - le.- kukke subrahmaNya shrmaa| maisUranareza kA critr| zrIkRSNaprayANam - le.- vidyaavaagiish| I. 18 vIM zatI / kRSNadautya kI kthaa| saMvAda saMskRta meM, gIta asamI meM raagnivisstt| aMkiyA nATa koTi kI racanA / zrIkRSNabhakticaMdrikA - le.- anntdev| I. 16 vIM shtii| prathama abhinaya paNDitoM kI sabhA meN| samAja ko rocaka DhaMga se upadeza dene vAlI naattykRti| lekhaka ne isa kRti ko nATaka kahA hai, paraMtu paMca sandhiyAM, paMca avasthAeM tathA kama se kama pAMca aMka Adi niyamoM kA pAlana isameM nahIM huA hai| aMta meM bharatavAkya bhI nhiiN| prArambha meM zaiva tathA vaiSNava apane apane devatA kI mahattA pratipAdana karate hue, dUsare kI nindA karate haiN| donoM kA zAstrArtha calatA hai, itane meM abhedadarzI mahAvaiSNava vahAM Akara yuktiyoM se unheM upadeza detA hai ki, vastutaH ve donoM (ziva-viSNu) eka hI haiN| phira maMca para zAbdika evaM tArkika Ate haiN| unameM vAda-prativAda calatA hai jise sunakara eka mImAMsaka vahAM Akara kahatA hai ki tuma donoM se to hama mImAMsaka zreSTha haiN| tInoM meM Thana jAtI hai, itane meM eka zrIkRSNa-bhakta Akara unheM samajhAtA hai ki kRSNa hI parabrahma hai| tabhI vedAntI bhI vahIM upasthita hotA hai| paraMtu zrIkRSNabhakta una saba ko samajhAkara bhakti kI mahimA ko manavAne meM saphala hotA hai| kRSNa kI vizvAtmakatA se prabhAvita hokara abhakta bhI bhakta bana jAte haiN| zrIkRSNalIlA - (nATikA) le.-baidynaath| I. 18 vIM zatI (puurvaardh)| mahAjanaka deva ke Adeza se lakSmIyAtrotsava meM abhiniit| rAdhA-kRSNa tathA vijayanandana aura candraprabhA kA pariNaya vrnnit| zrIkRSNalIlA-taraMgiNI (saMgIta-kAvya) - le.- zrI. saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 381 For Private and Personal Use Only
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nArAyaNatIrtha / unakA yaha nAma saMnyAsa lene ke bAda kA hai| prastuta kAvya meM unhoMne svayaM kA nirdeza zivarAmAnandatIrtha pAdasevaka kahakara kiyA hai kyoMki ve unake guru the| I. 17 vIM zatI meM hue nArAyaNatIrtha ke isa kAvya meM 12 taraMga haiN| yaha, bhAgavata ke dazamaskaMdha para AdhArita hai| isameM kRSNa ke janma se lekara kRSNa-rukmiNI vivAha taka kA kathA-bhAga guMphita hai| prAsAdika bhASA ko saMgIta kA sAtha milane se sone meM suhAgA vAlI ukti isa geya kAvya meM caritArtha huI hai| isa kAvya graMtha meM 36 rAga milate haiM jinameM maMgalakAphI sarvathA navIna rAga hai| zrIkRSNavijam (vyAyoga) * le.- rAmacaMdra bllaal| I. 18 vIM shtii| zrIraMganAyaka ke zAradotsava meM abhinIta / kRSNa ke rukmiNI ko yuddha dvArA prApta karane kI kthaa| zrIkRSNavijayam (Dima) - le.- vengkvrd| I. 18 vIM shtii| (pUrvArdha) prathama abhinaya zrImuSNapura- nAyaka veGkaTeza bhagavAn kI sabhA meM yajJa ke avasara pr| paMcama yavanikA ke bAda ke kucha aMza taka upalabdha / purAnI paramparA se kiMcit bhinna prakAra kA yaha Dima hai| pAtrasaMkhyA- solaha / tRtIya yavanikA meM Adyanta kevala sUcanAeM haiN| kathAsAra- arjunasubhadrA pariNaya kI kthaa| kRSNa arjuna ko AzvAsana dete haiM ki ve usakA subhadrA ke sAtha vivAha avazya karA deNge| ve arjuna ko tridaNDI saMnyAsa dilavAkara yativeSa meM prastuta karate haiN| balarAma yati ko pramadavana meM ThaharAkara subhadrA ko usakI sevA hetu niyukta karate haiN| unakA gAndharva vivAha hotA hai| bAda meM devadevatA sammilita hokara vidhivat unakA pANigrahaNa karAte haiN| pramukha rasa zRMgAra hai jo Dima rUpaka meM varjita hai| Dima kI kathAvastu meM raudrarasa Avazyaka hai jisakA isa kati meM abhAva hai| cAra ke sthAna para pAMca aMka (yavanikA) hai| Dima meM varjita viSkambhaka aura pravezakoM kI bhI pracuratA hai| zrIkRSNazRMgAra-taraMgiNI (nATaka) - le.- veNkttaacaary| I. 18 vIM shtii| varNanaparaka padyoM kA bAhulya / aMkasaMkhyA- pAMca / cumbana, AliMgana i. kA pryog| pradhAna rasa shRNgaar| kathAsAranArada se prApta pArijAta puSpa, kRSNa rukmiNI ko dete haiN| yaha dekha satyabhAmA ruSTa hotI hai| use manAne kRSNa kahate haiM ki kala maiM indrAlaya se pArijAta lAkara tumheM duuNgaa| vizvAvasu yaha vArtA indra ko batAtA hai| nArada kRSNa se kahate haiM ki indra Apa para kruddha haiN| indra aura kRSNa meM yuddha hotA hai jisameM kRSNa kI jaya hotI hai| aMtima aMka meM kRSNa tathA satyabhAmA kA praNaya prasaMga hai| zrIkRSNasaMgItikA - le.- zrIdhara bhAskara vrnnekr| naagpur-nivaasii| bhagavAn zrIkRSNa ke jIvana kI pramukha ghaTanAeM gItinATya kI paddhati se citrita kI haiN| aMta meM bhagavadgItA aThAraha gItoM meM nivedita hai| kula gItasaMkhyA-1501 zrIkRSNa-stavarAja - le.- niNbaark| dvaitAdvaita mata ke pratipAdaka 25 zlokoM kA kRSNa-stuti-paraka grNth| isakI 3 vyAkhyAeM prakAzita haiN| (1) zrutyaMta-suradruma, (2) zruti-siddhAMta-maMjarI aura (3) zrutyaMta-kalpavallI / zrIkRSNAbhyudayam - le.- zrIzaila diikssit| "zrIbhASyaM tirumalAcArya' tathA 'kAdambarI-tirumalAcArya' upAdhiyAM prApta / zrIkramacandrikA - le.- rAmabhaTTa sbhaarNjk| zloka- 1000, pariccheda-41 zrIkramasaMhitA - le.- pUrNAnanda prmhNs| prakAza-25 1 zrIkramottama - le.- nijAnanda prakAzAnanda mallikArjuna yogIndra / adhyAya-41 zrIgurukavacam - pArvatI-mahAdeva sNvaadruup| nigamasAra ke aNtrgt| viSaya- kaulikoM ke kulAcAra aura yogiyoM ke yogsaadhn| zrIgurucaritratrizatI (kAvya) - le.- vAsudevAnanda srsvtii| I. 19 vIM zatI / viSaya- bhagavAn dattAtreya ke avatAroM kA caritra / zrIgurucaritrasAhasrI - le.- vAsudevAnanda srsvtii| viSayadattAtreya ke avatAroM kI kathA / zrIgurusaMhitA - gaMgAdhara sarasvatI dvArA likhita maMtrasiddha marAThI grantha kA saMskRta anuvaad| lekhaka- vAsudevAnanda srsvtii| viSaya- dattAtreya ke avatAroM kA critr| zrIcakrapUjanam - le.- kmljaanndnaath| zloka- 1200 / zrIcakrakramadarpaNa - le.- prkaashaanndnaath| zloka- 5400 / viSaya- kamalamaMtra,lIlAnighaNTu aura dArakaraNa mNtr| zrIcakrArcanalaghupaddhati - yaha paddhati parazurAmakalpasUtrAnusAriNI hai| zloka- 4201 zrIcakrArcanavidhi - le.- pRthvIdhara mishr| harapura nivaasii| pitA- jagannAtha / zloka- 240 / parazurAmakalpasUtra ke anusAra / zrIcandracaritam - le.- paM. tejobhaanujii|| zrIcitrA - sana 1930 meM esa. nIlakaNTha zAstrI ke sampAdakatva meM trAvaNakora vizvavidyAlaya ke saMskRta vidyAlaya dvArA isakA prakAzana prAraMbha kiyA gyaa| ise trivendrama ke mahArAjA se anudAna prApta thaa| pratyeka aMka 36 pRSThoM kA hotA thA jisameM vividhi sAhitya prakAzita hotaa| ena.gopAla pille isa patrikA ke prabandhaka the| prAptisthala anantazayanastha saMskRta kalAzAlA, trivendrm| isakA prakAzana sAta varSoM taka huaa| zrIcihnakAvyam - le.- kRssnnliilaashukr| 12 srg| prathama ATha sargo meM vararuci ke prAkRta vyAkaraNa ke udaahrnn| antima cAra sarga ziSya durgAprasAda ne likhe jinameM trivikramakRta vyAkaraNa ke udAharaNa haiN| zrIjAnakI-gItam - le.- gaalvaashrm| (galatA-gaddI) ke 382 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org pIThAdhIzvara zrI haryAcArya kRSNabhakti zAkhA meM jo sthAna jayadeva ke gIta-goviMda ko hai, vahI sthAna rAma madhurA bhakti zAkhA meM prastuta gIti-graMtha ko prApta hai| isa graMtha ke 6 sarga haiN| graMtha meM varNana hai zrIrAma ke mahArAsa kA varNana hai / dRSTAMta ke liye nimna pada paryApta hogA krIDati raghumaNiriha madhusamaye pazya kuzodari bhUpati- tanaye / jAnaki he vardhitayauvana-mAnamaye / / kApi kcuimbati taM kula-bAlA gAyati kAcidamuM dhRtatAlA kAmapi so'pi karoti sahAsAM kalayati kAMcana kAmavikAsAm / / hari-varNitamidamanuraghuvIra nivasatu cetasi sarasagabhIram / / zrItattvacintAmaNi zloka- 2001 zrItattvabodhinI le. kRSNAnanda / guru- shriinaath| zloka2500 I paTala 15 1 viSaya- gurustotra, kavaca Adi. nityakarmAnuSThAna, zivapUjA-vidhi, pUjA ke AdhAra tathA nyAsoM kA vivaraNa sAdhAraNa pUjA, japarahasya, paMcAMga, purazcaraNa, grahaNAvasara ke purazcaraNa kA vivaraNa, homa, kumArIpUjA, SaTcakravidhi, zAnti, puSTi, vazya Adi paTkarma, zAntikalpavidhi, AtharvaNokta jvarazAnti i / zrItantram devI mahAdeva saMvAdarUpa chaha paTaloM meM pUrNa zloka- 4251 le. pUrNAnanda paramahaMsa / guru- brahmAnanda / zrIdAmacarita (nATaka) le. sAmarAja dIkSita / mathurA ke nivaasii| I. 17 vIM shtii| aMkasaMkhyA- pAMca kathAsAranAyaka sudAmA hai| pramukha pAtra hai dAridrya tathA usakI patnI durmati / ye donoM sudAma ke ghara para Atithya lAbha karate haiN| patnI vasumatI sudAmA ko kRSNa ke pAsa jAne ke lie bAdhya karatI hai| lauTane para lakSmI milatI hai| satyabhAmA aura vidUSaka bhI zrIkRSNa ke sAtha zrIdAmapurI Ate haiN| zrIdivyadampativarastava le. veNkttvrd| zrImuSNagrAma (madrAsa) ke nivaasii| I. 18 vIM zatI / - zrIdharocchiSTapuSTi le. - prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja / vidarbha-nivAsI / zrInAthAdiSaDAnAyaMkrama - le. svayaMprakAzendra sarasvatI / zloka 321 I zrInivAsakarNAmRta le. siddhAntI subrahmaNya kavi / zrInivAsakAvyam - le. tryaMbaka / pitA- padmanAbha (kvacit zrIdhara nirdiSTa ) | zrInivAsa kulAbdhi - candrikA - le. veMkaTavarada zrImuSNa grAma, madrAsa ke nivAsI I. 18 vIM zatI / zrInivAsaguNAkarakAvyam le. abhinavarAmAnujAcArya pitAveMkaTarAva kAMveMTa nivAsI vAdibhAskaravaMzIya srgsNkhyaa17| isake prathama ATha sargo kI TIkA kavi ne svayaM likhI hai tathA zeSa gyAraha sargoM kI bandhu varadarAja ne / | | zrInivAsacampU le zrInivAsa veMkaTeza ke putra vissy| / tirupati kSetra ke mAhAtmya kA varNana / zrInivAsacaritram le vekaTavarada zrImuSNa grAma, madrAsa / ke nivaasii| I. 18 vIM zatI / zrInivAsadIkSitIyam - le. govindadAsa tathA zrInivAsa / viSaya rAmAnujI vaiSNava AcArya zranivAsa muni kI tIrthayAtrA kA varNana / - zrInivAsavilAsa (bhANa) le. vhI. rAmAnujAcArya / zrInivAsavilAsa (campU) le. zrInivAsa I. 19 vIM zatI / (2) le. veMkaTeza / (3) le. zrIkRSNa / zrInivAsa-zatakam levala suMdarazarmA haidarAbAda (Andhra) ke nivAsI isa bhaktipradhAna zataka kAvya meM "makuTaniyama" kA pAlana karate hue tirupati ke devatA kI stuti hai| kAvya meM sarvatra eka hI caturthapaMkti rakhanA yaha makuTaniyama kI vizeSatA hai| - For Private and Personal Use Only - 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - zrInivAsAmRtArNava le. veMkaTavarada zrImuSNa grAma (madrAsa) / ke nivaasii| I. 18 vIM zatI / - zrInivAsArcana - mahAratnam le zaMkarAcArya gauDabhUminivAsI zloka- 7771 prkaash-7| viSaya- zivapUjA ke kAla aura akAla, nyAsa Adi kA nirUpaNa karate hue zivapUjAvidhi kA pratipAdana / zrIpaNDita san 1967 se vArANasI meM yaha mAsika patrikA prakAzita huii| kAzI ke prakhyAta vidvAn AcArya madhusUdana zAstrI isake saMpAdaka evaM candrodaya mizra sahakArI saMpAdaka the / madhusUdana presa bhadainI, vArANasI meM isakA mudraNa hotA thaa| isa meM mukhyataH zAstrIya viSayoM para lekha prakAzita hote the| - / zrIparApUjanam le. zivayogI ciDUpAnanda zloka- 9691 zrIpAlacaritam - le. sakalakIrti jainaacaary| I. 14 vIM shtii| pitA krnnsiNh| mAtA shobhaa| 7 sarga (2) le. - zrutasAgarasUri jainAcArya I. 17 vIM zatI zrIpurapArzvanAtha stotram le. vidyAnanda jainAcArya I. 8-9 vIM zatI / I - zrIpuSTimArgaprakAza san 1893 meM muMbaI se prakAzita vallabha sampradAya ke isa mAsika patra meM ukta sampradAya ke niyama aura siddhAtoM kA vivecana saMskRta- gujarAtI meM prakAzita kiyA jAtA thaa| zrIpUjAratnamakha se satyAnanda zloka 8801 saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 383
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrIbodhisattvacaritam - le.- DA. satyavratazAstrI / dillii-nivaasii| 1000 shlok| 11 srg| viSaya- jAtaka kathAntargata bhagavAn buddha ke pUrvajanma kI kthaaeN| zrI-bhASyam - le.- raamaanujaacaary| I. 1017-1137 / brahmasUtra (yA zArIrakasUtra) kA ati utkRSTa evaM pAMDityapUrNa bhaassy| isa bhASya se AcArya rAmAnuja kI samagra pratibhA tathA vidvattA apane pUrNa rUpa meM prasphuTita huI hai| zrIbhASyakAracaritam - le.- kauzika veNkttesh| rAmAnujAcArya kA critr| zrImatasAraTippanam - zrImatasAra para kiye gaye TippaNoM kA yaha saMgraha hai| pttl-8| viSaya- nau siddha, pratyeka siddha kI do-do zaktiyAM tathA paramAtmA ke zarIra kI akArAdi vargoM se racanA i.| zrImatottarataMtram - le.- zrIkaNThanAtha / zloka- 24000 / paTala25 meM puurnn| zrImantracintAmaNi - le.- daamodr| zloka- 1020 / zrImanmahArAja-saMskRta kaoNleja patrikA- sana 1925 meM mahArAja saMskRta vidyAlaya (maisUra) se paNDitaratna lakSmIpura zrInivAsAcArya ke sampAdakatva meM yaha patrikA dasa varSoM taka prakAzita huii| bAda meM esa.bI. kRSNamUrti ne isakA saMpAdana dasa varSoM taka kiyaa| ise maisUra ke mahArAjA se anudAna prApta thaa| isameM kAvya, nATaka, campU Adi kA prakAzana hotA thaa| yaha mUlatayA sAhityika patrikA thI jisameM aneka citra-kAvyoM kA bhI prakAzana huaa| zrImallakSyasaMgItam - le.- viSNu nArAyaNa bhaatkhNdde| i. 19-20 shtii| zrImAtuHsUktisudhA - le.- jgnnaath| pAMDicerI aravindAzrama ke nivaasii| Azrama kI mAtAjI dvArA likhita phreMca subhASitoM kA saMskRta anuvaad| zrImUlacaritam - le.- ma.ma. gnnptishaastrii| viSaya- trAvaNakora ke rAjavaMza kA vrnnn| zrIrAmakRSNa-caritram - le.- veMkaTakRSNa tmpii| zrIrAmacandrodayam - le.- veMkaTakRSNa dIkSita / zrIrAmacaritam (gadyAtmaka graMtha) - le.- rAdhAkRSNa tivaarii| solApura nivaasii| zrIrAmapaddhati - le.- sahajAnanda shissy| zloka- 259 viSayazrIrAmacandra kI puujaavidhi| zrIrAmapAdayugulIstava - le.- svAmI. lkssmnnshaastrii| nAgaura (rAjasthAna) nivaasii| zrIrAmavijayam (nATaka) - le.- ramAnAtha mizra / racanA- sana 1940 meN| aMkasaMkhyA- paaNc| viSaya- tADakA-vadha se rAvaNavadha taka kI ghaTanAoM kA citrnn| mUla rAmAyaNa kI kathA meM paryApta privrtn| bAlezvara maNDala saMskRta nATyasaMgha, bAlezvara (uDIsA) se sana 1954 meM prkaashit| (2) kAvya- le.-soMThI bhadrAdi raamshaastrii| samaya- i.sa. 1856 se 1915 / pIThApuram ke nivaasii| (3) le.- aruNAcalanAtha shissy| zrIrAmavilApa - le.- paM.kRSNaprasAda zarmA ghimire| kAThamAMDU (nepAla) ke nivaasii| eka khaMDa kaavy| zrIkRSNacaritAmRta mahAkAvya Adi ApakI 12 kRtiyAM prakAzita huI haiN| kaviratna evaM vidyAvAridhi upAdhiyoM se Apa vibhUSita haiN| 20 vIM zatI ke Apa prathitayaza saMskRta sAhityopAsaka haiN| zrIrAmavivAha - le.- svAmI lakSmaNazAstrI / nAgaura- (rAjasthAna) nivaasii| zrIrAmamahAkAvyam - le.-guruprasanna bhttttaacaary| DhAkA vizvavidyAlaya tathA vArANasI hindu vizvavidyAlaya meM saMskRta prAdhyApaka / janma- sana 1882 / zrIlokamAnyasmRti (rUpaka) - le.- zrIrAma velaNakara / prakAzana tathA abhinaya "tilaka smAraka mandira, puNe' meM sana 1970 meN| aMkasaMkhyA- do| lokamAnya tilaka ke kevala antima dRSya isameM haiN| zrIvidyAgopAlacaraNArcanapaddhati - le.-cidaanndnaath| viSayapUjaka ke dainika kRtyoM se AraMbha kara tripurA aura gopAla ina do devatAoM kI suyukta pUjApaddhati / zrIvidyATIkA - le.-agastya muni| zloka 144 / zrIvidyAnityapUjApaddhati - le.- sAhiba kaulAnandanAtha / zrIvidyAnyAsadIpikA - le.-kaashiinaath| zloka- 248 / zrIvidyApaddhati - le.-prkaashaannd| i. 15 vIM zatI / zrIvidyApaddhati - le.-zrI nijAtmaprakAzAnanda yogiindr| gurujJAnAnanda / zloka- 554 / do khaNDoM meM pUrNa / viSaya- SaTcakroM meM devIpUjA ke lie nirdesh| zrIvidyApUjApaddhati - le.-raamaannd| zloka- 621 / 2) le.- shriikr| zloka 3000 / paTala- 81 zrIvidyA aura bhairavaprayoga zloka- 4371 zrIvidyAmantradIpikA - le.-bhaDopanAmaka kaashiinaath| pitaajyraambhtttt| viSaya- tripurAmantra kA artha tathA devatA ke yathArtha svarUpa ke pratipAdaka vAkya, vividha mUla mantroM se isameM uddhRta haiN| zrIvidyAmantraratnasUtram - le.-shriigauddpaadaacaary| guruzrIzukayogIndra / viSaya- zrIvidyAmantra ke pratyeka varNa kA tAntrika tAtparya una varNo kI pratinidhI deviyAM tathA zAkta sampradAya ke siddhaant| zrIvidyAmantraratnasUtravyAkhyA - zloka- 5001 zrIvidyAratnadIpikA - le.-shNkraarnny| zloka- 1104 / 384/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrIvidyArthadIpikA - le.-vidyAraNya / zrIvidyAratnasUtradIpikA - le.-paramahaMsa parivrAjakAcArya zrIvidyAraNya viracita zrIvidyAratnasUtra kI dIpikA nAma kI vyaakhyaa| zrIvidyArcanapaddhati - zloka- 500 / zrIvidyA-laghupaddhati - zloka- 500 / prakAza- 4 / zrIvidyAvilAsa - le.-ggnaanndnaath| guru- zrIzaMkarAcArya / ullAsa- 71 viSaya- zrIvidyA ke upAsaka kI dinacaryA, sundarIpUjA, prANAyAma, zrIcakrapUjA AvaraNapUjA, pArAyaNAkrama, purazcaraNavidhi i.| zrIvidyAvizeSapUjApaddhati - zloka- 5251 zrIvidyopAsanApaddhati- - zloka- 518 | zrIviSNucaturviMzatyavatArastotram- le.- svAmI lkssmnnshaastrii| nAgaura (rAjasthAna) nivaasii| citrkaavy| viSNu ke bhAgavatokta (2-7) 24 avatAroM kA stavana / zrIviSNucaritrAmRtam - le.-svAmI lakSmaNazAstrI, nAgaura (raajsthaan)| zrIzaMkaragurukulam . sana 1939 meM zrIraMgam se TI.ke.bAlasubrahmaNyam ke sampAdakatva meM isakA prakAzana prAraMbha huaa| yaha patra pAMca varSoM taka prakAzita huaa| aprakAzita saMskRta vAGmaya prakAzita karanA isakA uddezya thaa| isa patra ke kula chaha vibhAgoM meM vedAnta, mImAMsA, kAvya, campU, nATaka aura alaMkAra viSayaka sAmagrI prakAzita kI jAtI thii| anya pramoM kI pAvara TIkAeM aura zodha nibandhoM ke sAtha hI aneka uccakoTi ke graMthoM kA prakAzana isa patrikA meM huaa| zrIzivakarmadIpikA - sana 1915 meM kumbhakoNam se zrI candrazekhara zAstrI ke saMpAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isa meM dhArmika sAhitya kA hI prakAzana huaa| zrIzailakulavaibhavam - le.-nRsiNhsuuri| viSaya- rAmAnujAcArya kA critr| zrIsiddhasUkti - zrIsiddhazAmbhava- tantrAntargata / zloka- 6501 paTala- 13 | viSaya- rsaaynvidhi| pArada ke 18 saMskAra isameM pratipAdita haiN| zrIsUktam - 25 RcAoM kA eka lokapriya vaidika suukt| Rgveda ke pAMcave maMDala ke aMta meM yaha joDA gayA hai| phira bhI yaha tIna hajAra varSa pUrva kA honA caahiye| yAska va zaunaka ne isakA ullekha kiyA hai| pahalI RcA lakSmI ke nAma para hai| akSaya Tikane vAlI lakSmI kI mahimA isameM varNita hai| zrIsUkta para vidyAraNya, pRthvIdhara, zrIkaMTha ke bhASya haiN| zrIsUktapaddhati - zloka- 225 / zrIsUktavidhAnakArikA - le.-zrIvaidyanAtha paaygunndde| zloka7861 zrIsUktavidyAcandrikA - le.-bhaasuraannd| zloka- 5271 zrIharidvAdazAkSarIstotram - le.-svAmI lkssmnnshaastrii| nAgaura (rAjasthAna) nivaasii| zrutakIrtivilAsacampU - le.-suurynaaraaynn| zrutapUjA - le.-jnyaanbhuussnn| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| zrutaprakAzikA - le.-sudarzana vyAsa bhttttaacaary| I. 14 vIM shtii| pitA- vishvjyii| zrutadIpikA - le.-sudarzana vyAsa bhttttaacaary| I. 14 vIM shtii| pitA- vishvjyii| zrutabodha - le.- kaalidaas| yaha eka utkRSTa chandaHzAstrIya racanA hai| TIkAkAra : (1) harSa-kIrti upAdhyAya, (2) manohara zarmA, (3) tArAcandra, (4) haMsarAja, (5) govindaputra mAdhava, (i. 1640 meM racita) (6) lakSmInArAyaNa, (7) vAsudeva, (8) zukadeva, (9) meghacandra ziSya, (10) caturbhuja, (11) nAgAjI (pitA- hrjii)| zrutaskandhapUjA - le.-zrutasAgarasUri / jainAcArya / I. 16 vIM shtii| zrutaparIkSA - le.- klyaannrkssit| I.9 vIM shtii| vissybauddhmt| tibbatI anuvAda upalabdha / zrutiprakAzikA :- 1886 meM brAhmasamAja kalakattA dvArA isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| saMpAdaka gaura govindarAya the| isameM vaidika dharmasaMskRti viSayaka carcAeM prakAzita hotI thiiN| isakA dUsarA nAma thA "zrutaprakAzaH" / / atiprakAzikA (TIkA) - le.-zrI sadarzana sari / I.14 vA shtii| zrutibhAskara - le.- bhiimdev| zrutimatodyota - le.- trymbkshaastrii| zrutimImAMsA - le.-nRsiMha vaajpeyii| zrutisArasamuddharaNam - le.-tottkaacaary| I. 8 vIM shtii| zlokasaMkhyA- 179 / zrutisArasamuddharaNa-prakaraNam - le.-tottkaacaary| viSaya- devI kI tAntrika puujaa| zrutyanta-suradruma - le. purussottmaacaary| AcArya nibArka se 7 vIM pIDhI ke aacaary| I. 13 vIM shtii| yaha niMbArkakRta zrIkRSNastavarAja kI pAMDityapUrNa vyAkhyA hai| zreNikacaritam - le.-zubhacandra / jainAcArya / I. 16-17 vIM shtii| zrautasmAtakarmaprayoga - le.-nRsiMha / zrautasmAtavidhi - le.-bAlakRSNa / zvetakAlIstotram - vaaddvaanliiytntraantrgt| viSayazvetakAlI-kavaca, zvetakAlI- sahasranAma, zvetakAlIstavarAja, shvetkaalii-maatRkaastotr| zvetAzvatara upaniSad - kRSNa yajurveda kI zvetAzvatara zAkhA kA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 385 For Private and Personal Use Only
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir TIkAoM ke sAtha prakAzita ho cukA hai| SaTcakraprakAza - le.- puurnnaannd| zloka- 160 / SaTcakraprabheda - le.- puurnnaannd| viSaya mUlAdhArAdi SaTacakroM ke vivaraNa ke sAtha tantrAnusAra SaTcakrAdi ke krama se niHsRta paramAnanda kA niruupnn| SaTcakrabhedaTippaNI- le.- gauDabhUminivAsI zrIzaMkarAcArya / inhoMne vividha tantra graMtha race haiN| zloka 330, viSaya- zarIrasthita mUlAdhArAdi SaTcakra, unake adhiSThAtA devatA Adi kA nirUpaNa karane vAle SaTcakrabheda nAmaka graMtha kA artha viSada kiyA gayA hai| SaTcakravicAra - zloka- 175 / akathahacakra isake Adi meM aura akaDamacakra anta meM hai| SaTcakravivaraNam - le.- pUrNAnanda / zloka- 1401 SaTcakravivRtti-TIkA - le.- zrI vizvanAtha bhttttaacaary| pitAvAmadeva bhttttaacaary| zloka- 468 / yaha SaTacakravivRtti nAmaka graMtha kI TIkA hai| viSaya- zarIrasthita svAdhiSThAna Adi SaTcakroM kA vivrnn| SaTsaMdarbha- le.- jIva gosvaamii| I. 16 vIM shtii| SaTtaMtrIsAra - le.- nIlakaMTha caturdhara / pitA- goviNd| maataaphultaaNbaa| I. 17 vIM shtii| suprasiddha upnissd| isake chaha adhyAya haiN| prathama adhyAya meM apane mata kI zreSThatA siddha karane ke liye anya matoM va AtmavAda kI AlocanA kaise kI jAye, isake niyama diye gaye haiN| dUsare meM yoga kA sundara varNana hai| tIna se pAMca adhyAyoM meM sAMkhya va zaiva darzana kA vivecana hai| pAMcaveM adhyAya ke dUsare zloka meM kapila zabda kI vyutpatti dI gaI hai| chaThe meM Izvara ke saguNa rUpa kA varNana hai| isa para zaMkarAcArya tathA vizvAsa bhikSu kA bhASya hai| zvetAzvatarazAkhA (kRSNa yajurvedIya)- zvetAzvataroM kA mantropaniSad prasiddha hai|iske atirikta dUsarA mantropaniSad bhI thaa| usakA eka mantra "asya vAmIya" sUkta ke bhASyakAra AtmAnanda ne 16 veM mantra ke bhASya meM udbhata kiyA hai| SaTkarmacandrikA - le.- carukUri timmyjvaa| lakSmaNabhaTTa ke putra / saMnyAsI ho jAne para rAmacandrAzrama nAma huaa| SaTkarmadIpikA - le.- mukundlaal| (2) zrIkRSNa vidyAvAgIza bhaTTAcArya / zloka 1000 / uddeza-91 SaTkarmaviveka - le.- hriraam| SaTkarmavyAkhyAnacintAmaNi - le.- nityaanNd| yajurveda ke pAThakoM ke lie vivAha evaM anya paMcakarmo ke samaya prayukta vAkyoM ke viSaya meM niruupnn| SaTkarmollAsa - le.- pUrNAnanda prmhNs| guru- brahmAnanda / / ullAsa 12 / viSaya- vidveSaNa, uccATana, vazIkaraNa, staMbhana, mAraNa, mohana, ina SaTkarmoM ke viSaya meM tithi, nakSatra tathA AsanoM ke niyama / mAlA kA niyama, kuNDanirNaya, nAyikAsiddhi, vIrasAdhanA, zAntividhAna aura SakriyAoM kI pRthak-pRthaka dkssinnaa| SaTkarma - uddddiishmtaantrgt| paTala- lagabhaga 24 / viSayamAraNa, mohana, uccATana, vidveSaNa stambhana, saMmohana ye chaha tAntrika krUra karma nahIM kahe gaye haiN| jalastambhana, agnistambhana, pAdapracAra, kezaraMjana, rasAyanAdhikAra, rAjyakaraNayoga, strIyogamAlA i. vividha viSayoM kA vivrnn| SaTcakrakarmadIpikA - le.- rAmabhadra saarvbhaum| SaTcakradIpikA (zrItantracintAmaNi ke antargata) - le.puurnnaannd| isa para nandarAma tarkavAgIza kI TIkA hai| SaTcakradIpikA- le.- ratnezvara trkvaagiish| zloka 4701 SaTcakradIpikA (TIkA) - pUrNAnanda viracita SaTcakra para yaha rAmanAtha siddhAnta kRta TIkA hai| yaha kaulopAsanA se sambaddha tantra graMtha hai| SaTcakranirUpaNam - le.- puurnnaannd| ye zrItattvacintAmaNi ke Arambhika chaha adhyAya haiN| isa para do TIkAeM haiN| (1) cakradIpikA, rAmavallabha (nAtha)kRta, (2) SaTcakrakramadIpinI, shriinndraamkRt| yaha kAlIcaraNa, zaMkara, aura vizvanAtha viracita SaTpadI - le.- viTThala dIkSita / SaTpadyamAlA - le.-zrIrAmarAma bhttttaacaary| viSaya- 108 zArdUlavikrIDita chandoM se nADiyoM ke nAma, sthAna aura varNa Adi kA vrnnn| SaTzAmbhavarahasyam - zloka- lagabhaga 2210 / SaTsaMdarbha - le.-jIva gosvaamii| caitanya mata ke eka mUrdhanya aacaary| bhakti-zAstra ke maulika tattvoM kA pratipAdana karane vAlA eka utkRSTa koTi kA yaha graMtha hai| bhAgavata viSayaka 6 prauDha nibaMdhoM kA yaha ati utkRSTa samuccaya hai| isa para svayaM graMthakAra (jIva gosvAmI) ne hI "sarvasaMvAdinI" nAmaka pAMDityapUrNa vyAkhyA likhI hai| SaDazIti (yA AzaucanirNaya) - le.-kauzikAditya yallaMbhaTTa / janana-mRtyu ke azauca para 86 zloka evaM sUtaka, sagotrAzauca, asagotrAzauca, saMskArAzauca evaM azaucApavAda para 5 prakaraNa / TIkA- aghazodhinI, lakSmInRsiMha dvaaraa| (2) zuddhicandrikA, nandapaNDita dvaaraa| SaDAmnAyamaMjarI - zloka- 1500 / SaRtuvarNanam - le.-vizvezvara / SaDdarzanacintanikA - yaha patrikA saMskRta-marAThI meM muMbaI-puNe se sana 1877 se prakAzita kI jAtI thii| isa patrikA kA pracAra pAzcAtya dezoM meM bhI thaa| isameM prAcIna dArzanika paddhatiyoM kA vivecana prakAzita kiyA jAtA thaa| 386/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir SaDdarzanalezasaMgraha - le.- prajJAcakSu gulAbarAva mhaaraaj| vidrbhvaasii| SaDdarzanasamuccaya - le.- hribhdrsuuri| I. 8 vIM zatI / SaDdarzana-siddhAntasaMgraha . le. -rAmabhadra diikssit| kumbhakoNa-nivAsI / I. 17 vIM shtii| SaDdarzinI - zrIraMgama se vAsudeva dIkSita ke saMpAdakatva meM isa mAsika patrikA kA prakAzana huaa| SaDvidyAgamasAMkhyAyana- tantram zloka- 1000 / paTala- 331 viSaya- vividha tantra-kriyAeM tathA unakI siddhi meM upayogI mantra / SaDviMzabrAhmaNam (sAmavedIya)- isa brAhmaNa meM pAMca prapAThaka (adhyAya) haiN| pAMcave prapAThaka ko adbhuta brAhmaNa kahate haiN| kaI vidvAnoM ke matAnusAra yaha prakSipta hai| prapAThakoM kA vibhAjana khaNDoM meM hai| kula milAkara 48 khaNDa haiN| sAyaNa ke anusAra sAre khaNDa 46 haiN| yaha brAhmaNa sAmavedIya nANDya arthAt paMcaviMza brAhmaNa kA bhAga mAtra hai| isa brAhmaNa meM RvijoM ke vepa ke saMbaMdha meM jAnakArI milatI hai| jaisA ki kahA gayA hai, 'lohitoSNISA lohitavAsonivItA RtvijaH pracaranti / ' (3-8-22) lAla pagar3iyoM vAle aura lAla kapaDoM vAle lAla-kinAra kI dhAtiyoM vAle Rtvija hote haiN| yugoM ke prAcIna nAma bhI yahAM milate haiN| taNDi' athavA usI ke nikaTavartI ziSyoM ne isakA saMkalana aura pravacana kiyA hai| saMpAdana - (ka) ghaDaviMza-brAhmaNam -saaynnbhaassyshitm| sampAdaka- jIvAnanda-vidyAsAgara, kalakattA 1881 (kha) SaDviMza-brAhmaNam- vijJApana - bhASyasahitam / sampAdaka- eca.epha. IlAsiMha laaiiddn| sana 1908 / SaNNavatizrAddhanirNaya - le.-shivbhtttt| le. goviNdsuuri| isa ke eka zloka meM 96 zrAddhoM kA saMkSepa meM kathana hai| vaha zlokaH- "amaayugmnkraanti-dhRtipaatmhaalyaaH| AnvaSTakyaM ca pUrveyuH SaNNavatyaH prakIrtitAH / / " racanA I. 17 vIM shtii| kamalAkara bhaTTa. nIlakaNTha bhaTTa, dIpikAvivaraNa, prayogaratna, zrAddhakalikA Adi zreSTha graMthakAroM evaM graMthoM kA nirdeza hai| SaNNavatizrAddhapaddhati - le.-mAdhavAtmaja rghunaath| I. 16-17 vIM shtii| SaNmatimaNDanam - (kAvya) - le.-ghanazyAma / I. 18 vIM shtii| SaSTitaMtram - le.-DaoN. kSitIzacandra cttttopaadhyaay| maulika tathA anUdita kathAoM kA sNkln| I. 20 vIM shtii| SaSTipUrtizAnti - jIvana ke 60 varSa pUrNa hone para vihita kRty| SaSThIvidyAprazaMsA - rudryaamlaantrgt| rudrayAmala- 125060 zlokAtmaka hai| yaha usakA eka aMza 12 paTaloM meM pUrNa hai, aisA puSpikA se jJAta hotA hai| SoDazakarmapaddhati - le.-gaMgAdhara / SoDazakarmapaddhati - le.- Rssibhtttt| ghoDazakarmaprayoga - viSaya- solaha saMskAra, tathA sthAlIpAka, puMsavana, anavalobhana, sImAntonnayana, jAtakarma, SaSThIpUjA, pacagavya, nAmakaraNa, niSkramAga, karNavedha, annaprAzana, caulakarma, upanayana, godAna, samAvartana, vivAha / racanA 1500 I. ke uparAnta / SoDaSakAraNakathA - le.-zrutasAgarasUri / jainaacaary| I. 16 vIM shto| SoDazanityAtantram - gaNeza-ziva sNvaadruup| adhyAya- 36 / pratyeka adhyAya meM 100 zloka hai| kula zloka - 3600 / kucha logoM ke matAnusAra 4000 shlok| 16 nityAtantra haiM :(1) nityAtantra, (2) lalitA, (3) kAmezvarI, (4) bhagamAlinI, (5) nityAklinnA, (6) bheruNDA, (7) vajrezvarI, (8) dUtI, (9) tvaritA, (10) kulasundarI, (11) nityAnityA, (12) nIlapatAkA, (13) vijayA, (14) citrA, (15) kurukullA aura (16) vaaraahii| kAlI nAma 'ka' se AraMbha hotA hai isolie kAlI viSayaka tantra kAdi kahe jAte hai| SoDazanityAtantrakhyAkhyA - (manoramA) - le.-subhagAnandanAtha / zloka- 10,000 / graMtha kI pUrI zloka saMkhyA 19951 batalAyI gaI hai| kAzmIra rAjaguru zrI kaNTheza eka bAra rAmasetu ke darzanoM ke nimitta dakSiNa deza meM gye| vahAM jAte hue mArga meM unhoMne nRsiMharAja para anugraha kiyaa| nRsiMharAja ne unase tantra graMtha pddhe| vahIM para subhagAnandanAtha ne ukta kAdimata para 22 paTaloM taka manoramA TIkA rcii| zeSa paTaloM kI TIkA unake ziSya prakAzAnanda dezika ne unakI AjJA se rcii| SoDazAnityAtantra kAdimata- vyAkhyA - le.- subhagAnandanAtha / zloka- 700 / SoDazamahAdAnapaddhati (yA dAnapaddhati) - le.-rAmadatta / kArNATa vaMza ke mithileza nRsiMha ke maMtrI (khopAlavaMzaja) kulapurohita bhavavarmA kI sahAyatA se prnniit| lekhaka caNDezvara ke cacerA bhAI the| ataH vaha 14 vIM zatAbdI ke pUrvArdha meM the| SoDazamahAdAnavidhi - le. kmlaakr| pitA- raamkRssnn| SoDazasaMskAra - le. kamalAkara / 2) le. caMdracUDa / lekhaka ke saMskAranirNaya kA saMkSepa mAtra / SoDazasaMskArapaddhati - (yA saMskArapaddhati) le.-AnandarAma diikssit| SoDazasaMskArasetu - le.-rAmezvara / SoDazItripurasundarIvidhAnam zloka- 6001 SoDazIpaddhati - zloka- lagabhaga 8751 SoDhAnyAsa - rudrayAmala se gRhIta 400 shlok| sakalavidyAbhivardhinI - sana 1892 meM vijagApaTTanama se saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 387 For Private and Personal Use Only
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra saMskRta - telagu meM prakAzita isa mAsika patra meM vaijJAnika aura dArzanika nibaMdhoM kA prakAzana kiyA jAtA thaa| sakalAgamasArasaMgraha zloka- 16001 sakalAdhikAra- le. agastya / viSaya- vAstuzAstra / saccaritaparitrANam le. vIrarAghava / gotra- vaaghul| viSayavaiSNavoM ke kartavya smRtiralAkara kA ullekha huA hai| saccaritarakSA - le. -raamaanujaacaary| isa para saccaritasAradIpikA, nAmaka TIkA lekhaka ne likhI hai| isa graMtha meM zaMkhacakradhAraNa, UrdhvapudhAraNa aura bhagavadabhaveditopayoga nAmaka 3 prakaraNa hai| saccaritasudhAnidhi - le. vIrarAghava / ( naidhRva ) / saccinnirNaya le. prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja / vidarbhanivAsI / lakSmaNa mANikya ( I. 17vIM zatI) dvArA - - - 1 satkAvya- ratnAkara saMkalita kAvya / satkAvya-ratnAkara le-govindadAsa I. 17 vIM zatI satkriyAsAradIpikA le. gopAla bhaTTa / vaiSNoM ke lie AcAradharma / lekhaka ne haribhaktivilAsa bhI likhA hai| samaya1500-1565 I. sattarkaratnAkara le. - advadayAnandanAtha / pitA - kRSNa / viSayakAlarAtri kI pUjA kA vidhAna / satyacaritam (nATaka) le paM. sudarzanapati / - satyadharmazAstram mArkalikhita susaMvAda: arthato yezukhristIyacaritadarpaNam- baipTisTa mizana mudraNAlaya kalakattA dvArA sana 1884 meM prakAzita / satyadhyAnavijayam le kezava zrInivAsa putra 5 sarga zloka 290 | satyadhyAna muni kA caritra / dhAravADa se manoraMjana prakAzana samiti dvArA prakAzita graMtha meM kavi ke bhAI dvArA TIkA, satyadhyAnASTaka stotra tathA saMskRtasabhA, kumbhakoNam itivRtta bhI prakAzita hai| satyanAtha - vilAsitam - le. shriinivaas| isa kAvya meM mAdhva sampradAyI, dvaitasiddhAntI satyanAthatIrtha kA caritra varNita hai| caritranAyaka I. 1674 meM divaMgata hue| satyanAthAbhyudayam le. shessaacaary| pitA- sNkrssnn| viSayamAdhvasampradAyI, dvaitasiddhAntI satyanAthatIrtha kA caritra / caritranAyaka I. 1674 meM divaMgata hue| satyanidhivilAsamle. zrInivAsa viSaya- mAdhya AcArya satyanAthatIrtha kA caritra / satyaparAkrama (nibandha) le. ke. Ara. vizvanAthazAstrI / satyabodhavijayamle kRSNakavi mAdhya AcArya satyanAthatIrtha kA caritra / - www.kobatirth.org - - satyabhAmA-kRSNasaMvAda le. dhoyI / I. 12 vIM shtii| satyabhAmA - parigraham ( kAvya ) le. hemacandra rAya janma 388 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - 1882 I satyabhAmApariNaya le. - sphuliGga / i. 16 vIM shtii| pAMca aMkoM meM kRSNa-satyabhAmA ke vivAha kA kathAnaka nibaddha / (2) le.- raamaacaary| (3) (rUpaka)- le. zeSakRSNa / I. 16 vIM zatI / | satyabhAmAvilAsacampU le zeSaNa I, 16 vIM zatI satyavyasanakathA le. somakIrti jainaacaary| I. 16 vIM zatI / satyazAsanaparIkSA le. vidyAnanda jainAcArya I. 8-9 vIM zatI / satsandohinI le. vidyAdharazAstrI satyasandhacaritacampU le. klpllii| 1 satyAgrahakathA le. sI. pAMDuraMgazAstrI / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir satyAnubhava- le. ma.ma. kAlIpada tarkAcArya (1888-1972) / kAvya / zatI / satyApIDa le. bhAratacaMdra rAya / I. 18 vIM satyArohaNam le zrImAtA (pANDicerI) 1958 meM anuvAdarUpa meM prakAzita / pAtra - lokopakArI, duHkhAntavAdI, zilpI, praNayI, yati i / anta meM sabhI satyArohaNa meM saphala hote haiN| aravindAzrama se aMkasaMkhyA sAta / satyArthaprakAza le. - svAmI dayAnanda sarasvatI, AryasAmaja ke saMsthApaka AryasamAja ke anuyAyiyoM kA pramANabhUta graMtha mUla hiMdI bhASA meM / satyASADhasUtraviSayasUcI le. kevalAnaMda sarasvatI I. 19-20 vIM zatI vAI (mahArASTra) ke nivaasii| 1 - 1 satyadIpaka- le. brahmadeva jainAcArya i. 12 vIM zatI / satsaMgavijayam (pratIka nATaka) le vaidyanAtha I. 19 vIM zatI / nAyikA kIrti / pratinAyaka duHsaMga / anya pAtra - vyabhicAra, kumati, pizuna, samaya, prakAza, mithyAbhizApa, vidyA, pratiSThA, satya, avicAra, Arjava tatvavicAra Adi aMka pAMca pAkhaNDiyoM tathA gurjara pradeza meM pracalita nArAyaNIya sampradAya kI nindA isa nATaka kA viSaya haiN| satsampradAyapradIpikA (yA sampradAyapradIpa) le gadAdhara / viSaya- pramukha vaiSNava AcAryo kA paricaya / satstutikusumAMjali le. paM. kRSNaprasAda zarmA ghimire / kAThamAMDU (nepAla) ke nivAsI / kaviratna tathA vidyAvAridhi ina upAdhiyoM se vibhuussit| kRSNacaritAmRta mahAkAvya Adi 12 graMthoM ke lekhaka / satsmRtisAra le jAnakIrAma sArvabhauma viSaya tithi, prAyazcitta ityAdi / - I sadarpakandarpam le bhavAnanda Thakura sadAcArakrama- le. rmaapti| sadAcAranirNaya le.- anantabhaTTa / For Private and Personal Use Only
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sadAcAraprakaraNam le.- zaMkarAcArya / yogiyoM ke lie likhita / sadAcArarahasyam - le.- annaMbhaTTa mImAMsaka / vArANasI nivaasii| sadAcArarahasyam- le.- anantabhaTTa / dAIbhaTTa ke putra / amarezAtmaja saMgrAmasiMha kI icchA se banArasa meM praNIta / lagabhaga 1715 I. meN| sadAcAravivaraNam- le.- shNkr| sadAcArasaMgraha -le.- gopAla nyAyapaMcAnana / (2) le.- zrInivAsa pnnddit| AcAra, vyavahAra evaM prAyazcitta nAmaka tIna kANDoM meM vibhaajit| (3) le.- shNkrbhtttt| pitA- niilkNtth| I. 17 vIM shtii| (4) le.- veNkttnaath| sadAcAra-smRti- le.- mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| dvaita-mata ke prtisstthaapk| isameM varNAzrama-dharmAnusAra Ahnika-vidhi kA kAvyAtmaka varNana hai| sadAcArasmRti- le.- nArAyaNa pnnddit| vishvnaath-putr| (2) le.- shriinivaas| (3) le.- aanNdtiirth| zloka- 40 / isa para madhvaziSya nRhari aura rAmAcArya kI TIkAeM haiN| (4) le.-. raaghvendryti| sadAzivanityArcanapaddhati- zloka - 600 / saduktikarNAmRtam- shriidhrdaas| (I. 12 vIM zatI) dvArA / sNklit| lakSmaNasena, usakA putra kezavasena Adi aprasiddha baMgAlI kaviyoM ke zloka bhI isameM samAviSTa haiN| saduktimuktAvalI - le.- gaurIkAnta sArvabhauma / sadhdarma - san 1906 meM zrI vAmanAcArya ke sampAdakatva meM mathurA ke veNImAdhava maMdira se isa patrikA kA prakAzana Arambha huaa| isa kA vArSika mUlya 1 ru. thaa| kula 20 pRSThoM vAlI isa mAsika patrikA meM vividha viSayoM se saMbadhita sAmagrI kA prakAzana kiyA jAtA thaa| sadhdarmatattvAkhyAhnikam- le.- hriprsaad| pitA- gNgesh| mthuraanivaasii| zloka-621 saddharmapuNDarIkam (anyanAma-vaipulyarAjasUtram) - mahAyAnI bauddhoM kI bhaktimayI vicAradhArA evaM guNAvaguNa ke jJAna hetu mahattvapUrNa racanA / jAgatika prapaMca se pIDita prANivarga ko pavitratA kA saMdeza dene meM samartha kRti| mahAyAna paMtha ke viziSTa bauddha siddhAntoM kA isameM nidarzana milatA hai| 27 parivartoM meM vibhakta isa graMtha meM sugata-zAriputra saMvAdarUpa meM sugata kA upadeza hai| nidAna-parivarta, upAyakauzalyaparivarta aupamyaparivarta Adi 27 parivartoM ke bhinna nAma haiN| yaha graMtha bhArata tathA nepAla, tibbata, Adi bAhya dezoM meM lokapriya hai tathA gilagiTa, phAramosA, turaphAna Adi sthAnoM se isake aneka hastalekha prApta hue aura inake aneka saMskaraNa bhI devanAgarI tathA romana lipi meM kiye gae haiN| isa graMtha ke anuvAda bhI aMgrejI, jarmana, phreMca, tibbatI, cInI hindI, jApAnI bhASAoM meM hue haiN| prAcInatama cInI anuvAda I. 286 meM dharmarakSa dvArA saMpanna huaa| samaya- prAyaH sabhI vidvAnoM ko saMmata IsA kI prathama shtii| pAlI suttoM ke upadeSTA buddha jahAM saMnyAsI rUpa meM nAnA sthAnoM kA paribhramaNa kara upadeza karate haiM, vahAM sadhdarmapuNDarIka ke sugata buddha gRdhrakUTagiri para asaMkhya mAmayoM se parivRt haiN| bhaktoM ke anurodha para upadeza prArambha karane para antarikSa se ajastra puSpavRSTi hotI hai| cIna ke kucha bauddha paMtha, japAna ke tenadAI evaM nicirena patha kA yaha dharmagraMtha hai| jhena paMtha ke maMdira meM isakA paThana kiyA jAtA hai| "namo'stu buddhAya" isa maMtra ke uccAra se mRDha puruSa ko agra bodhI prApta hotI hai, aisA kahA gayA hai| isa mahAyAnasUtra graMtha para AcArya vasubandhu kI TIkA hai, jisakA cInI anuvAda 508-535 meM huaa| saddharmAmRtavarSiNI- 1875 meM AgarA se jvAlAprasAda bhArgava ke sampAdakatva meM isa saMskRta-hindI mAsika patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| isameM dhArmika nibandhoM ko pramukha sthAna diyA jAtA thaa| sadbhASitAvalI - le.- sakalakIrti / jainAcArya / pitaa-krnnsiNh| maataa-shobhaa| I. 14 vIM shtii| 389 padyoM meM puurnn| sadrAga-caMdrodaya - le.- puMDarIka vitthtthl| I. 16 vIM shtii| inake samaya uttara hindustAnI saMgIta-paddhati meM baDI avyavasthA phailI haI thii| ataH inake AzrayadAtA burahAnapura ke rAjA burahAnakhAna ne inase kahA ki ve usa saMgIta-paddhati ko suvyavasthita rUpa deN| puMDarIka mUlataH maisUra ke nivAsI tathA dAkSiNAtya paddhati ke prasiddha gAyaka tathA saMgItajJa the| ataH unhoMne uttara va dakSiNa kI saMgIta-paddhatiyoM kA taulanika adhyayana karane ke pazcAt prastuta graMtha likhaa| pazcAt rAjA mAnasiMga ke Azraya meM rahate hue puMDarIka ne rAga-maMjarI tathA bAdazAha akabara ke Azraya meM rAgamAlA va nRtyanirNaya nAmaka graMthoM kI racanA kii| ina graMthoM ko vidvatsamAja meM vipula sammAna prApta huaa| saratakumAragRhavAstu- sanatkumAra-pulastya-saMvAdarUpa / shlok-504| 11 paTaloM meM puurnn| viSaya- viSNumantra, gopAla pUjA, homAdi-nirNaya, trailokya-maMgala kavaca, purazcaraNavidhi aura diikssaavidhi| sanAtana-bhautikavijJAnam- le.- sI.sI. veMkaTaramaNAcArya / maisuurnivaasii| viSaya- prAcIna vijJAna viSayaka sAhitya kA siNhaavlokn| sanAtanazAstram- kalakattA se prakAzita hone vAlI dhArmika ptrikaa| sanpatisUtram - le.- siddhasena / jainaacaary| maataa-devshrii| samayaprathama mAnyatA- I. prathama shtii| dvitIya mAnyatA I. 5 vIM shtii| tRtIya mAnyatA- I. 8 vIM shtii| sanmArgakaNTakodhdAra- le.- kRssnntaat| viSaya- prapanna ke saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 389 For Private and Personal Use Only
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra sapiNDIkaraNa kI aavshyktaa| saparyAkramakalpavallI- le. - shriinivaas| zloka 1000 5 stabakoM meM pUrNa viSaya zrIcaNDikA devI kI pUjA kA krama / saparyAsAra le. kAzInAtha bhttttaacaary| zloka-lagabhaga 1130 | sapiNDIkaraNanirAsam- le. ghaTTazeSAcArya / dharmazAstrIya viSaya para eka lalita nATaka / sapiNDAle www.kobatirth.org tara saptapadArthI le. shivaadity| I. 10 vIM shtii| isa graMtha meM vaizeSika aura naiyAyika siddhAntoM kA samanvaya karane kA prayAsa lekhaka ne kiyA hai| lakSaNamAlA nAmaka anya graMtha bhI zivAditya ne likhA haiN| 1 1 saptapadArthI TIkA le bhAvasena dyi jaina I. 13 vIM za saptaparamasthAnakathA - le. zrutasAgarasUri jainAcArya / saptapAkayajJazeSa- le. cAra praznoM meM vibhakta / pratyeka prazna adhyAyoM meM vibhakta hai| saptapAkasaMsthAvidhi le. divAkara mahAdeva ke putra / viSaya- zravaNAkarma, sarpabali, AjI, ApaNa aTakA evaM pArvaNazrAddha / saptapArAyaNaviSaya uttarazanArNava se gRhIta zloka 180 nAthapArAyaNa, ghaTikApArAyaNa, tatvapArAyaNa, nityapArAyaNa, maMtrapArAyaNa, nAmapArAyaNa, aMgapArAyaNa, ye 7 pArAyaNa haiN| viSayanau gapha zakti kA AvirbhAva tatva, devImantra zakti ke nAma aura sahAyaka mantra, ina sAtoM kI pArAyaNa vidhi isameM pratipAdita hai| saptarSipUjA - le. brahmajinadAsa jainaacaary| I. 15 va 16 vIM zatI / saptarSisaMmatasmRti 36 padoM meM pUrNa sAta RSi vasiSTha, kauzika, paiMgala, garga, kazyapa evaM kaNva / saptavyasanakathAsamuccaya- le. AcArya somakIrti / saptazatI (aparanAma, durgAsaptazatI, caNDI, devImAhAtmya) mArkaNDeya purANAntargata adhyAya 81.93 isame 567 zlokoM kA 700 zlokoM meM tathA 13 adhyAyoM meM vibhAjana kiyA hai| viSaya- mahAkAlI, mahAsarasvatI aura mahAlakSmI kA caritra vrnnn| devI ke upAsaka navarAtrAdi parvoM para isa graMtha kA pArAyaNa karate haiN| saptazatI le kumAramaNi bhaTTa I. 18 vIM zatI / saptazatIkavacavivaraNam- le. nIlakaNTha bhaTTa / pitA- raMgabhaTTa / saptazatikAvidhAnam- tArAbhakti-taraMgiNI ke aMtargata zloka 1 1781 I saptazatIgurucaritram dattAtreya kathA | 390 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - le. vAsudevAnanda srsvtii| viSaya saptazatI caNDIstotravyAkhyAnam (caNDIstotraprayogavidhi) le. nAgojI bhaTTa / pitA zivabhaTTa / zloka- 5921 saptazatIdhyAnam le zloka 13601 saptazatIpAThAdividhi - zloka- 1001 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 prAraMbha meM eka nirdiSTa hai| ke putra | sataprayoga le. vimalandanAtha zloka 3701 saptamIpatra prayogavidhi- le. nAgojI bhai zloka 3001 saptazatI mantravibhAga- le. nAgojI bhaTTa / zloka- lagabhaga 565 / lipikAla 1764 zakAbda | saptazatImanta-vyAkhyA - zivarAma zloka- 300 / saptazatImantrahoma-vibhAgakArikA- le. kaNva govinda / saptazatyaMgapadaka- vyAkhyAnam- le. zaiva niilknntthbhtttt| pitAbhaTTa vanAtha viSaya- saptazatI ke chaha aMga kavaca, argalA kIlaka tathA rahasyatraya kI nAstA prastAvanA hai jisa meM zakti kI pUjA kA vAsavika saptasaMsthAprayoga- le. ananta dIkSita / vizva (2) te. bAlakRSNa pitA mahAdeva! saptasusaMnyAsapaddhati saMnyAsa karane evaM tIrtha Azrama, vana, araNya, giri, parvata, sAgara, sarasvatI, bhAratI evaM purI) saMnyAsiyoM evaM brahmA se zaMkarAcArya taka ke 10 mahApuruSoM ke viSaya meM pratipAdana saptasandhAna-mahAkAvyam le. jaina mani vijaya gnnii| isa saptArthaka kAvya meM pAMca jaina tIrthakara, kRSNa tathA balarAma ke caritravarNana haiN| pUrva kavi hemacandra sUri kI saptArthaka racanA vilupta hone se isakI racanA karane kI preraNA lekhaka ko milii| sabhApati- vilAsam (nATaka) le. veikaTezvara I. 18 vIM | zatI / prathama abhinaya cidambarapura ke kanakasabhApati (ziva) kI yAtrA ke mahotsava meM isa racanA para kavi ko "cidambara- kavi " kI upAdhi prApta huii| aMkasaMkhyA pAMca pradhAna nAyaka vyAghrapAda, upanAyaka pataMjali pradhAna rasa- zRMgAra | 1 - sabhAraMjanam (khaNDakAvya) le nIlakaNTha diikssit| I. 17 vIM zatI / samayakamalAkara le. kamalAkara / samayakalpataru le pattojI bhaTTa lakSmaNabhaTTa ke putra / samayanaya-le. gAgAbhaTTa kaashiikr| I. 17 vIM zatI / pitAdinakara bhaTTa | yaha graMtha lekhaka ne chatrapati saMbhAjI rAjA ke liye san 1681 meM likhA / samayanirNaya le. anantabhaTTa / san 680-81 meM likhita / (2) le. rAmakRSNa / pitA- maadhv| I. 16 vIM zatI / yaha graMtha pratAparudradeva ke Adeza se likhita pratApamArtaNDa kA pAMcavA bhAga hai| samayaprakAza le. viSNuzarmA inheM "svAgni For Private and Personal Use Only -
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra cit- sthapatimahAyAjJika" kahA gayA hai| yaha "kIrti prakAza" nAmaka nibandha kA eka aMza hai| gaura kula meM utpanna kanakasiMha ke putra kIrtisiMha ke Adeza se praNIta / isakA viruddha hai| "kodaNDaparazurAmamAnonnata", jo madanasiMha deva ke samAna hai, jisake Adeza se madanaratna kA praNayana huaa| (2) le.mukundalAla / (3) le. rAmacandrayajvA / samaya pradIpa- le. datta upAdhyAya / I. 13-14 vIM zatI (2) le. viThThala dIkSita (3) le. harihara bhaTTAcArya viSayadhArmika kRtyoM ke muhUrta / (4) le Thakkura kRta jIrNodvAra / zrIdatta TIkA- madhusUdana 1 samayamayUkha (yA kAlamayUkha) dvArA mudrit| (2) le.- kRSNabhaTTa / samayaratnam le maNirAma / - - www.kobatirth.org - samayasAra le. rAmacandra / sUryadAsa ke putra / TIkA- (1) lekhaka ke bhAI bharata dvArA TIkA (2) sUryadAsa evaM zivadAsa / vizAlAkSa ke putra dvArA / 3) isane lekhaka ko apanA guru mAnA hai| samayasArakalaza le. amRtacandrasUri / jainaacaary| I. 10-11 vIM shtii| samayasAraTIkA le. amRtacandrasUri jainAcArya I. 10-11 vIM zatI / - * le. nIlakaNTha / ghArapure umA-mahezvara sNvaadruup| zloka- 300 1 samayAcAratantram viSaya- samayAcAra zabda kA artha, vAgvAdinI maMtra, vijayAstotra, tantrokta karma meM samaya kA mahattva / khIra, dahI, maTThA Adi 14 padArtha, unake zodhana ke prkaar| prAtaHkAla, madhyAhna Adi pAMca japakAla / zAntika, vazya, staMbhana, vidveSaNa, uccATana, mAraNa Adi SaTkarmoM ke anurUpa mudrAdi / pUrva dakSiNa pazcima uttarAdi AmnAya pUrva Adi AmnAyoM ke devatA / ukta AmnAyoM kI bhinna-bhinna maalaaeN| zAntika Adi meM Asanabheda, japasthAna, maMtroM ke pulliMga, napuMsaka Adi kathana / vAmAcAra, dakSiNAcAra Adi, taMtra, yAmala Adi kI saMkhyA / matsya, mAMsa, mudrA, maithuna madyAdi paMca makAroM kA kathana zaktisAdhana ityAdi / samayAcArasaMketa zloka- 2881 samayAtantram - devI-Izvara saMvAda ruup| paTala 10 shlok1200| viSaya- gurukramavarNana, tArA prakaraNa, dakSiNakAlikA prakaraNa, nityapUjA, zavasAdhana, ucchiSTa cANDAlinIsiddhi sAdhana, pracaNDAsiddhi, ssttkrmvicrnn| samayAloka - le. padmanAbha bhaTTa / samarazAntimahotsava le. pI. vhI. rAmacandrAcArya madrAsa rAjya ke zikSAdhikArI / samarAMgaNasUtradhAra le dhArAnagarI ke adhipati bhoja viSayavAstuzAstra / zrI dvijendranAtha zukla ke anusAra isake kula 83 adhyAya hai jinameM puraniveza, bhavananiveza, prAsAdaniveza, pratimAnirmANa va yaMtraghaTanA- ina pAMca viSayoM kA vistRta vivecana hai| inake alAvA agastya ke sakalAdhikAra tathA kAzyapa ke aMzumabheda meM bhI pratimAnirmANa kA vyApaka vivecana hai / samavRttasAra le. nIlakaNThAcArya / samasyA- kusumAkara (patrikA) kAryAlaya vArANasI meM / 1924 meM praarNbh| samasyApUrti I.sa. 1900 meM kolhApura se AppAzAstrI rAzivaDekara ke sampAdakatva meM samasyApUrti karane vAlI isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| jina pratibhAvAn saMskRta kaviyoM kI racanAeM dhanAbhAva ke kAraNa prakAzita nahIM ho pAtI thIM, unakI racanAoM ko isameM sthAna diyA jAtA thaa| samAtaMtram (varSataMtra athavA tAjika-nIlakaMThI)- le. - nIlakaMTha / I. 16 vIM zatI / viSaya jyotiSazAstra / samAdhAnam (nATaka) le. ramAnAtha mizra / racanA san 1945 meM / viSaya- chAtra tathA chAtrAoM ke yuropIya paddhati ke gAndharva vivAha se utpanna vaivAhika samasyAoM ke samAdhAna kI carcA | aMkasaMkhyA pAMca / samAdhitaMtraTIkA le. prabhAcandra jainAcArya samaya do mAnyatAeM / (1) I. 8 vIM zatI / (2) 11 vIM zatI / samAdhirAja paravartI mahAyAna sUtroM meM mahattvapUrNa pradhAna vaktA ke rUpa meM candrapradIpa (candraprabhU hone se ise "candrapradIpasUtra" kahA hai| candrapradIpa evaM tathAgata ke saMvAda kA varNana hai| 16 parivarta / samAdhiyoM kI sahAyatA se prAraMbhika avasthA se (jaise pUjA, parityAga, dayAlutA Adi ) zUnyatA kI avi taka jAne kA mArga vizada kiyA hai| prathama yaha racanA alpakAya thI, kAlAntara meM vizada tathA bRhat huii| AMzika saMskaraNa kAzmIra mahArAja kI sahAyatA se huaa| kalakattA se saMpAdita prathama cInI anuvAda I 148 meM saMpanna huA / yaha prathama tathA dvitIya zatI ke madhya kI racanA mAnI jAtI hai| samAdhitattvamle devanandI pUjyapAda jainAcArya I. 5-6 vIM zatI mAtA zrIdevI pitA mAdhava bhaTTa / samAntarasiddhi - le. dharmakIrti / I. 7 vIM zatI / samAvartanaprayoga le. zyAmasundara / samAsavAda le. - govinda nyAyavAgIza / samudAyaprakaraNam le. jagannAtha sUri / samudramanthanam (samavakAra) le. vatsarAja ( yA pitAmaha) saMkSiptakathA isa meM deva aura dAnavoM dvArA amRtaprApti ke liye kiye gaye samudramaMthana kI kathA hai| prathama aMka meM deva aura dAnava kSIrasAgara ko mathate haiN| jisameM candramA, uccaiHzravA, amRta Adi nikalate haiM, kintu daityarAja bali caturAI se amRtakalaza le letA hai| samudra se viSa nikalane para zaMkara use grahaNa karate haiM / dvitIya aMka meM mohinI ke veza meM viSNu For Private and Personal Use Only -- Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 391
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org bali se amRtakalaza le lete haiN| tRtIya aMka meM daityoM ke bhaya se samudra se nikalI huI sArI vastueM vApasa lauTane lagatI haiM to samudra svayaM prakaTa hokara unheM rokatA hai| devatAgaNa unheM abhaya dete haiM samudramaMthana meM sAta cUlikAeM haiN| samudramanthanacampU le. bellamakoNDa raamraay| AMdhra nivAsI / saralA bhAgavata ke veda-stuti-sthala ( bhAga 10-87) kI TIkA / TIkAkAra- yogI rAmAnujAcArya / TIkA baDI vistRta hai| aura rAmAnuja ke mAnya siddhAntoM ko dRSTi meM rakhakara viracita hai| isameM zruti vAkyoM kA tathA tadanusArI bhAgavata padyoM kA artha bar3I gaMbhIratA ke sAtha svamatAnusAra dikhalAyA gayA hai| isameM padyoM kA anvaya bhI diyA gayA hai| isakA racanA - kAla zrInivAsa sUri (19 vIM zatI kA pUrvArdha) ke bAda kA hai| ataH yaha kRti Adhunika / saralA le. ma.ma. haridAsa siddhaantvaagiish| san 18761961, Adhunika upanyAsa taMtra ke anusAra likhita kathA / sarasakavikulAnanda (bhAga) le rAmacandra lAla I. vellAla / 18 vIM zatI kIpuranAyaka kI caitrayAtrA mahotsava meM abhinIta nAyaka- bhujaMgazekhara / sarasvatI san 1923 meM muktyAlA (madrAsa) se rAjAvAsI reDDI tathA sadA vizvezvaraprasAda bahAdura ke sampAdakatva meM isa sAhityika mAsika patrikA kA prakAzana huaa| sarasvatIkaNThAbharaNam le. mahArAja bhoj| isa bRhat zabdAnuzAsana meM ATha baDe adhyAya haiN| pratyeka adhyAya meM cAra pAda hai kula sUtra 6411 gaNapATha, uNAdisUtra liMgAnuzAsana, paribhASA mUlasUtroM meM samAviSTa hai| prathama sAta adhyAyoM meM laukika zabda sanniviSTa hai| AThaveM meM vaidika zabdoM kA anvAkhyAna haiN| graMtha kA mukhya AdhAra pANinIya tathA cAndra vyAkaraNa haiM kintu cAndra kA AdhAra adhikatara hai| sarasvatIkaNThAbharaNa - vyAkhyAna nAma se svayaM bhoja ne apanI kRti para vyAkhyA likhI yaha sapramANa siddha hai| anya TIkAkAra(1) daNDanAtha nArAyaNabhaTTa (I. 12 vIM zatI) kRta hRdayahAriNI / (2) kRSNalIlAzukamuni (i. 13 vIM zatI) kRta puruSakAra (3) rAmasiMha devakRta ratnadarpaNa | sarasvatIkaNThAbharaNam - le. mahArAja bhoj| isa meM 5 bRhat adhyAya haiM jinameM kAvyaguNadoSavivecana, alaMkAra tathA rasa kA vivecana hai / sAhitya kI sAdhAraNa saMkalpanAeM prabhRta udAharaNoM sahita samajhAI gaI haiN| udAharaNa prathitayaza kavioM kI racanAoM se haiM, isa kAraNa yaha racanA vaiziSTyapUrNa hai| TIkAkAra - (1) ratnezvara mizra (2) bhaTTa narasiMha, (3) lakSmInAtha bhaTTa (4) jagadUdhara / sarasvatItaMtram - ziva-pArvatI saMvAdarUpa / paTala 71 viSayataMtrAnusAra - yonimudrA kA vidhAna hai| maMtra kA caitanya, yonimudrA, 392 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa kullukAmahAsetu mukhazodhana vidhi prANayoga i. sarasvatIpaMcAMgam zloka- 4161 sarasvatIpUjA - le. jnyaanbhuussnn| jainaacaary| I. 16 vIM zatI / sarasvatI-bhavanAnuzIlanam sarakhatI-bhavana vArANasI se DaoN. gaMgAdhara jhA kI saMrakSakatA meM anusaMdhAnAtmaka nibaMdhoM ke prakAzana hetu 1920 meM anuzIlana nAmaka patrikA prAraMbha kI gii| isameM vArANaseya aura saMskRta vidyAlaya ke vidvAnoM ke ucca koTi ke nibaMdha prakAzita kiye gye| san 1920 meM sarasvatI pustakAlaya bhavana meM vidyamAna aprakAzita graMthoM ko prakAzita karane ke liye "sarasvatI graMthamAlA' kA prakAzana kiyA gyaa| sarasvatI- vilAsa le. kaTaka ke rAjA zrI pratAparudradeva / 16 vIM za / apanI rAjadhAnI meM paMDitoM kI sabhA kA Ayojana va unase carcA karane ke pazcAt Apane prastuta graMtha kI racanA kii| isa graMtha meM Arthika vidhAna ( dIvAnI kAnUna) tathA dharmazAstra ke niyamoM kA samanvaya kiyA gayA hai| bAda meM isa graMtha ko vidhAna (kAnUna) kA svarUpa prApta huA / sarasvatImaMtrakalpa le. malliSeNa / jainAcArya i. 7 vIM yA 11 vIM zatI / isameM 75 padya aura alpamAtra gadya hai| sarasvatIsaurabham sana 1960 meM baDodA se jayanArAyaNa rAmakRSNa pAThaka ke sampAdakatva meM isakA prakAzana prAraMbha huaa| yaha baDodA- sthita vidvatsabhA kA pramukha patra hone se sabhA kA vivaraNa aura phuTakara racanAoM kA isameM prakAzana hotA thA / sarasvatIhRdayabhUSaNam (yA sarasvatI hRdayAlaMkArahAra) le nAnyadeva 12 vIM zatI kA pUrvArdha tirahuta (mithilA) ke rAjA / satarA adhyAya 10,000 pdy| isakI pANDulipi bhANDArakara prAcya vidyAsaMsthAna, puNe meM vidyamAna hai| anya racanAeM- mAlatImAdhava- TIkA, bharatanATya- zAstrabhASya ( bharatavArtika) isameM saMgIta viSayaka pragati kA mUla vaidika kAla meM batAyA hai, pratyeka upakaraNa kI tulanA pavitra RSiyoM dvArA yajJavidhi meM upayoga meM lAe jAne vAle upakaraNoM se hI hai| bAMsarI ko chor3a pratyeka viSaya para vistRta vivecana hai| bAMsarI para kumbhakarNa kI vistRta carcA hai| saptagItI, dezI gIta, prAcIna tAla (jo aba upayoga meM nahIM) para vistRta vivacana hai, vINAvAdana (ekataMtrI, pinAkI, jirI) jo RSiyoM dvArA sapta svaroM meM tallInatA ke lie hotA thA, usakA varNana hai 140 rAgoM kI sUci dI hai aura zAiMgadeva ne 260 rAga kahe haiN|) unake nirmAtA kAzyapa tathA mataMga kA nirdeza hai| saraHkAlikA 1 le. bhAsvatkavirala viSaya zrAddha, AzIca, zuddhi, tathA gotra Adi / sarojasundaram (yA smRtisAra) - le. kRSNabhaTTa / sarvakAlikAgama ziva-pArvatI saMvAda ruup| viSaya- zrI kAlI kA devI kA mAhAtmya, yaMtra, kavaca Adi jinase For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ApattiyAM, saMkaTa Adi nivRtta hote haiN| vizeSa prasiddha hai| sarvagandhA - prArambha san 1977 meN| saMpAdaka- DA. vIrabhadra sarvapurANArthasaMgraha - le.- veNkttraay| mishr| sahAyikA- zrImatI aniitaa| kAryAlaya- mAIjI kA maMdira sarvapurANamAra - le.-zaMkarAnanda / azaraphAbAda, lakSmaNapura (lkhnuu)| upahAsapUrNa lekha tathA sarvaprAyazcittaprayoga - le.- bAlazAstrI (yA bAlasUri) / pitAkavitAeM isa mAsika patrikA kI vizeSatAeM haiN| zeSabhaTTa kaaglkr| taMjaurarAja zarabhojI bhosale ke Adeza para sarvasiddhikArikA - le.- klyaannrkssit| I. 9 vIM shtii| likhA gayA grNth| (2) le.- anntdev| viSaya- bauddha darzana / tibbatI anuvAda uplbdh| sarva-maMgalamantrapaTalam - rudrayAmala ke antargata / sarvajJasUktam - le.- vissnnusvaamii| vaiSNava saMpradAya-catuSTayI meM caNDIsarvasvAntargata bhI kahA gayA hai| zloka- 168 / samAviSTa rudra-saMpradAya ke ekamAtra mukhya prvrtk| viSNusvAmI sarvamantrotkIlana-zApavimocanastotram - zivarahasyAntargata / kI vipula graMthasaMpadA meM "sarvajJasUkta" hI aisI racanA hai jo zloka- 162 / pramANa-koTi meM svIkRta kI gaI hai| zrIdharasvAmI ne apanI sarvamantropayukta-paribhASA - le.- svaamishaastrii| prapaMcasArasaMgraha racanAoM meM isa pratha kA atyadhika upayoga kiyA hai| bhAgavata se navIna saMgraha / zlokasaMkhyA- Acco: kI zrIdharI TIkA meM viSNusvAmI ke katipaya siddhAMtoM kA bhI AbhAsa milatA hai| viSNu svAmI ke Izvara saccidAnaMda-svarUpa sarvazAstrArthanirNaya - le.- kamalAkara / haiM aura ve apanI lAdinIsaMvit" ke dvArA AzliSTa haiM tathA sarvasaMmohinItaMtram - zloka- 288 / bhAyA unhIM ke AdhIna rahatI hai| sarvasaMvAdinI - le.- jIva gosvaamii| caitanya mata ke eka sarvajJAnottaram . viSaya- tNtrshaastr| grantha ke vidyApAda meM / mUrdhanya aacaary| 16 vIM shtii| lekhaka ne apane hI SaTsaMdarbha nimnalikhita prakaraNa haiM : tripadArthavicAra-zivAnanda, sAkSAtkAra nAmaka graMtha para likhI huI yaha pAMDityapUrNa vyAkhyA hai| SaTsaMdarbha, prakaraNa, bhUtAtmaprakaraNa, antarAtmaprakaraNa, tattvAtmaprakaraNa, bhAgavata-viSayaka 6 prauDha nibaMdhoM kA utkRSTa samuccaya hai| mantrAtmaprakaraNa, prmaatmprkrnn| isa para zivAgrayogIndra zaivAcArya sarvasAmrAjyamedhAnAma-sahastrakam - yaha kAlIrUpa nakArAtmaka kI TIkA hai| sahasranAma stotra hai| zloka- 1831 sarvajvaravipAka - rudryaamlaantrgt| ziva-pArvatI saMvAda ruup| sarvasAra - le.- vissnnucndr| purANa aura tantroM se uddharaNa pttl-8| viSaya- vividha prakAra ke jvaroM kI cikitsA aura lekara isa grantha kA nirmANa huA hai| zloka- 52672 / nivRtti ke upAya nirdiSTa haiN| viSaya- rukmiNI-zrIkRSNa ke aSTottara sahasranAma, yugalastotra, sarvatIrthayAtrAvidhi - le.- kamalAkara / sarasvatIstotra, paMcavakrazivastotra, bagalAmukhI-zatanAma, sarvatobhadracakra-TIkA - le.- gaurIkAnta ckrvrtii| viSaya- pratimAlakSaNa, nRtyezvararUpavarNana, ardhanArIzvararUpavarNana, tantrokta sarvatobhadracakra Adi kI vyAkhyA / umA-mahezvararUpa varNana, zivanArAyaNa, nRsiMha tathA trivikrama kA sarvadharmaprakAza - le.- niilkNtth| I. 17 vIM shtii| pitA- rUpavarNana, brahmA, kArtikeya, gaNeza,dazabhujAdevI, indra, prabhAkara, shNkrbhtttt| (2) le.. shNkrbhtttt| pitA- naaraaynnbhtttt| vahni, yama, varuNa, vAyu, kubera Adi kA rUpavarNana, brAhmI sarvadharmaprakAzikA - le.- vllbhkssnn| I. 19 vIM shtii| Adi mAtRkAoM tathA lakSmI kA rUpa varNana i. rAmabhakti para grNth| 42 zlokoM meM pUrNa / viSaya- vibhinna mAsoM . sarvasAranirNaya - zloka- 2001 evaM tithiyoM meM madanotsava (caitra dvAdazI) (ASADha zukla sarvasArasaMgraha - le.- bhttttojii| dvAdazI para) kSIrAdhizayanotsava, mudrAdhAraNavidhi, sarvasmRtisaMgraha - le.- le. sarvaRtu vaajpeyyaajii| cAturmAsyavratavidhi jaise utsv| sarvasva - le.- srvaannd| amarakoza kI vyAkhyA / sarvadarzanabhASyam - le.- kapAlI shaastrii| guru-gaNapati muni sarvAgamasAra - viSaya- guru-ziSya ke lakSaNa ke sAtha dIkSA ke graMtha para bhaassy| kA pratipAdana tathA sAtha hI mantroM ke 10 saMskAra, nyAsa, sarvadevapratiSThA - le.- padmanAbha / zloka- 11201 japa, homa aura mudrAoM kA varNana i. bhI pratipAdita haiN| sarvadevapratiSThA-paddhati - le.- trivikrama / zloka- 25001 sarvAgasundaram - le.- aruNa datta (i. 12 vIM zatI) vAgbhaTa sarvadevapratiSThAprayoga - le.- mAdhavAcArya / kRta "aSTAMgahRdaya" para bhaassy| vijayarakSita (za. 13) dvArA sarvadevapratiSThAvidhi - le.- rAmacandra dIkSita ke eka putra / aruNa datta ke matoM kA khaNDana kiyA gayA hai| sarvadezavRttAntasaMgraha - le.- maheza Thakkura / akabara bAdazAha sarvAMgasundarI (prayogasAra kI vyAkhyA) - le.- devraajgiri| ke Azrita mithilaanresh| yaha graMtha "akabaranAmA' nAma se zloka - 18751 paTala- 541 saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 393 For Private and Personal Use Only
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sarvAnanda-taraMgiNI - le.- zivanAtha bhttttaacaary| pitA evaM gurusrvaanndnaath| zloka-- 500 / kahate haiM zrIsarvAnandanAtha ko bhavAnI-caraNayugala kA sAkSAtkAra thaa| ve jilA kumillA ke antargata mehAra rAjya ke nivAsI the| unakI janmatithi kA ThIka-ThIka patA nahIM kintu jaba dAsa nAmaka rAjA mehAra kA zAsana karate the taba sarvAnandanAtha vidyamAna the| sarvArthasAra - le.- veNktteshvr| yaha rAmAyaNa kI TIkA hai| sarvArthasiddhi - le.- devnNdii| I. 5 vIM zatI / sahagamanavidhi (yA satIvidhAnam) - le.- govindraaj| 66 zlokoM meM puurnn| sahacAravidhi - viSaya- pati kI citA para bhasma hotI huI satI ke viSaya ke kRty| sahRdaya - le.- hri| viSaya- AcAradharma / sahadayA - le.- dakSiNa bhArata ke zrIraMgam se 1895 meM isa mAsika patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| bAda meM yaha madrAsa se prakAzita hone lgii| Ara. kRSNamAcAriyAra tathA Ara.vhI. kRSNamAcAriyAra ke saMpAdakatva meM isa patrikA ne apane uccastara ke kAraNa sammAnajanaka sthAna prApta kiyaa| isameM adhikAMza citra kRSNa aura sarasvatI ke rahate the| isakA vArSika mUlya 3 ru. thaa| kula 32 pRSThoM vAlI isa patrikA meM sarasa kavitA, gadya, nibandha, anuvAda, rUpAntara ke alAvA pAzcAtya DhaMga kI AlocanA ko vizeSa mahattva diyA jAtA thaa| isake sampAdakoM kI yaha dhAraNA thI ki saMskRta bhASA meM Adhunika aura vaijJAnika viSayoM para prakAza DAlane kI apUrva kSamatA hai| isa patrikA meM bhASA - vijJAna aura tulAnAtmaka adhyayana sambandhI nibandhoM kA prAcurya thA tathA arvAcIna viSayoM ko adhika mahattva diyA jAtA thaa| isane zodha-patrikA ke rUpa meM vizeSa khyAti arjita kii| 25 varSoM ke bAda baMda huii| (2) sahRdayAyaha patrikA saMbhavataH 1906 meM tricanApallI se prakAzita huii| saMskRtacandrikA ke anusAra 'acirAdeva tricanApallItaH sahRdayAkhyA kApi saMskRtamAsikapatrikA kaizcidvidvattamaiH saMpAdyamAnA prAdurbhaviSyatItyavabudhyamAnA ekAntataH praNandAmaH" / ina zabdoM meM / isa patrikA kA nirdeza huA hai| sahRdayAnandam (yA sahajAnandam) prahasana - le.- harijIvana mishr| 17 vIM shtii| isameM zabda-zakti, nAyikAbheda Adi sAhityika viSayoM kA vivecana hAsyotpAdaka DhaMga se kiyA hai| brahmajJAna kI prapti ke lie sAdhanA kI AvazyakatA hai, jaba ki kAvya-rasAnanda zravaNamAtra se prakAzita hotA hai| akhaNDAnanda yA kAvyarasAsvAda sarvopari mAnA jAtA hai, aura rAjA prasanna ho use pracura dhana detA hai| nAyikA ke bhAI kahate haiM ki hama hInadIna rahakara isa dhanavAna vara kA svAgata kaise kareMge, taba rAjA unheM bhI yatheSTa dhana detA hai aura vivAha saMpanna hotA hai| sahasrakiraNI - le.- AndAna shriinivaas| yaha zatadUSaNI kA khaNDana hai| sahasra-gIti - le.-shtthkopmuni| vaiSNavoM ke zrIsaMpradAya ke pradhAna AlavAra snt| eka gaMbhIra rasa-bhAvApanna grNth| yaha 7 vIM zatI kI racanA mAnI jAtI hai| isameM 10 zataka haiM aura pratyeka zataka meM 10 dazaka aura pratyeka dazaka meM prAyaH 11 gAthAeM haiN| nAma "sahasragIti" hote hue bhI isa graMtha meM samAviSTa gAthAoM kI saMkhyA 1,113 hai| inameM mukhyataH nArAyaNa, kRSNa aura goviMda ko hI saMbodhita karate hue prArthanA evaM upalaMbha haiN| zrIrAma se saMbaddha 2 hI bhAvApanna gAthAeM isa graMtha meM haiN| 2) sahasra-gIti - le.-shtthkopaacaary| AlavAroM kI zrIrAma ke prati madhura bhAvanA kA eka prAtinidhika grNth| prastuta sahasra-gIti meM rAma ke prati mAdhuryamayI prArthanA kI gaI hai yathA-he prabho,, ApakA viyoga-kaSTa itanA bar3ha gayA hai ki usane zarIra ko lAkha kI taraha galA kara patalA kara diyA hai| Apa itane nirdayI bana baiThe haiM ki usakI khabara bhI nahIM lete| Apane rAkSasoM kI laMkApurI kA samUla nAza karate hue zaraNAgata-vatsala kI prasiddhi pAI hai paraMtu ApakI isa nirdayatA ko Aja kyA kahUM klezAdiyaM manasi hanta vibhAti cAgnau lAkSAdivat drutatanurbata nirdayo'si / laGkAM tu rAkSasapurIM nitarAM praNAzya prakhyAtavAn kila bhavAn kimu te'dya kuryAm (sahasra-gIti 2, 1, 4, 3,) bhagavAna rAma kI madhura bhAva se upAsanA karane vAle bhaktoM ko "rasika" kahate haiN| isa sAdhanA meM rasika zabda isI artha meM rUDha ho gayA hai| sahasracaNDIvidhAnam - le.-kmlaakr| pitA- raamkRssnn| I. 17 vIM shtii| sahasranAma-kalA - le.-tiirthsvaamii| sahasranAmamAlA stotra tathA kalA nAmaka usakI vyAkhyA hai| tIrthasvAmI ne svayaM saMkalita 40 sahasranAmoM meM gUDhArtha nAmoM kI kalA nAmaka vyAkhyA likhI hai| viSaya- bhuvanezvarI kA 1, annapUrNA ke 2, mahAlakSmI kA 1, durgA ke 7, kAlA ke 4, tArA ke 5, tripurA ke 3, bhairavI ke 2, chinnamastA kA 1, mAtaMgI kA 1, sumukhI kA 1, sItA ke 2, ziva ke 7, rAma ke 2 aura kRSNa ke 2 sahasra nAma haiN| sahasrabhojanasUtravyAkhyA - le.-bhaaskraay| gambhIrarAya dIkSita ke putra / sUtra bodhAyana ke haiN| sahasrAMzu - sana 1926 meM isa mAsika patrikA kA prakAzana vArANasI se AraMbha huaa| isake sampAdaka aura prakAzaka gaurInAtha pAThaka the| isakA vArSika mUlya DeDha rupiyA tathA eka aMka kA mUlya do paisA thaa| isa patra kI bhASA sarala thii| isa meM vijJAna, sAhitya, dharma, jIvanacarita tathA samAjasaMbaMdhI nibandhoM kA prakAzana hotA thaa| patra meM bAlakoM ke liye bhI 394 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rucikara sAmagrI prakAzita hotI thii| arthAbhAva ke kAraNa yaha patrikA dUsare varSa banda ho gii| sahAyamAdhavam - le.-ma.ma. raghupatizAstrI vaajpeyii| gvAliyara nivaasii| yaha eka kUTa-yA zAstrIya kAvya hai| isa racanA ke do bhAga haiN| vAjapeyI kRta hemanto vasantaH, samayaDiMDimaH kaumudIkusumam aura kalikalakalaH yaha racanAeM bhI gvAliyara meM prakAzita huI haiN| hemanto vasantaH meM zrI mAdhavarAva siMdhiyA ko I.sa. 30 jUna 1886 meM rAjyAdhikAra prApta hue, usa avasara para Ayojita khAsa rAjadarabAra kA varNana kiyA gayA hai| racanA kA samaya hai 15 disambara sana 1894 / saMkaTAsahasranAmAkhyAnam - pdmpuraannaantrgt| isameM pratyeka zloka meM devI ke ATha nAma hai| saMkarSaNacamyU - le.-lakSmIpati / saMkalpa-kalpadrumam (kAvya) - le.- jIva gosvaamii| I. 15-16 vIM shtii| saMkalpacandrikA - le -rghunndn| saMkalpa-sUryodayam (pratIka nATaka) - le.- AcArya vedAMtadezika veNkttnaath| I. 13 vIM shtii| viziSTadvaita mata ke isa AcArya ne apane isa nATaka meM zAMta rasa ko sarvazreSTha batalAte hue moha kI parAjaya va viveka kI unnati dikhAI hai| kRSNa mizra dvArA prabodhacaMdrodaya meM pratipAdita siddhAnta kA khaMDana karane kA prayAsa isa nATaka meM huA hai| saMkalpasmRtidurgabhaMjanam - le.-navadvIpa ke candrazekhara shrmaa| viSaya- sabhI kAmya kRtyoM ke Arambha meM kiye jAne vAle sNklp| tithi, mAsa, kAmyakarmaNi saMkalpa, vrata nAmaka cAra bhAgoM meM yaha graMtha vibhAjita hai| saMketakaumudI - le.-harinAthAcArya / (2) le.- shiv| saMketayAmalam - viSaya- mAraNa, mohana, uccATana, vidveSaNa, staMbhana Adi tAMtrika SaTkarmo kI siddhi ke upAyoM kA prtipaadn| saMkocakriyAvidhi - zloka- 2200 / saMkrAntinirNaya - le.-gopAla nyaaypNcaann| 3 bhAgoM meM puurnn| (2) le. baalkRssnn| saMkSiptanirNayasindhu - caitra se phAlguna taka ke dhArmika kRtyoM kA saMkSipta vivecn| yaha nirNayasiMdhu para AdhRta hai| saMkrAntiviveka - le.-zUlapANi / saMkSiptakAdambarI - le. kaashiinaath| bANabhaTTa kI kAdambarI kA sNkssep| saMkSiptatRcArghyapaddhati - le.- bhaaskrraay| zloka 150 / saMkSiptabhAgavatAmRtam - le.-ruupgosvaamii| I. 16 vIM shtii| zrIkRSNa viSayaka kaavy| saMkSepazaMkaravijayam - le.-mAdhavAcArya, (vidyAraNya svaamii)| saMkSiptazyAmApUjApaddhati - le.- pUrNAnaMda / saMkSipta-sAravyAkaraNam - le.- kramadIzvara / I. 14 vIM shtii| isa kA pariSkAra jumaranandI ne kiyA hai| saMkSiptahomaprakAra - le.-rAmabhaTTa / saMkSiptAhikapaddhati - le.-gokuljit| durgAdatta ke putr| sana 1633 I. meM rcit| saMkSepazArIraka-vyAkhyA - le.-madhusUdana srsvtii| kATolapADA (yA koTalApADA) baMgAla ke nivaasii| I. 16 vIM zatI viSaya- advaita vedaant| saMkSepArcana vidhi - zloka- 5871 saMkSepArcA - viSaya- saba devI-devatAoM kI saMkSepa meM nitya pUjAvidhi tathA zrIvidyA kI saMkSepa meM nitya pUjAvidhi bhI usake lie nirdiSTa hai, jo vistArapUrvaka usakA anuSThAna karAne meM akSama haiN| anyathA zrIvidyA kA saMkSepArcana aniSTakArI hotA hai| saMkSepAhnikacandrikA . le.-divAkarabhaTTa divAkara kI AhnikacandrikA ke samAna hI isakA pratipAdana hai| saMkhyAparimANasaMgraha - le.-kezavakavIndra / vArANasI meM likhita / le. tIrabhukti (Adhunika tirahuta) ke rAjA kI pariSad ke mukhya paNDita the| smRtiniyamoM ke lie tola, saMkhyA evaM mAtrAoM (yathA dAtuna kI lambAI , brAhmaNoM ke yajJopavIta ke sUtoM kI saMkhyA i.) ke viSaya meM isameM carcA hai| saMgatA (meghadUta kI vyAkhyA)- le.-haragoviMda vAcaspati / saMgamanI - prayAga se prabhAtazAstrI ke sampAdakatva meM yaha patrikA prakAzita ho rahI hai| isameM katipaya pustakoM kA prakAzana bhI kiyA gyaa| saMgaram (dIrghakathA)- le.-cakravartI raajgopaal| saMgIta-kalAnidhi - le.-haribhaTTa / saMgItakalikA - le.-bhiimnrendr| saMgItakalpaduma - le.-kRSNAnanda vyaas| saMgItagaMgAdhara - le.- kaashiipti| saMgItagaMgAdharam (geya kAvya) - le.- nNjraaj| maisUra ke dvitIya kRSNarAja kA srvaadhikaarii| isane zaiva darzana para 18 graMtha likhe haiN| saMgItacintAmaNi - le.-kmllocn| saMgItacintAmaNi - le.- snmukh| purANoM kI paddhati kI rcnaa| ziva kA pArvatI, nArada tathA anyoM se saMvAda / viSayasAmagAna kA vivrnn| saMgIta-cUDAmaNi - le.-jagadekamalla (pratApacakravartI) zAGgadeva dvArA ullikhita abhinavagupta kA anusaraNa karane vAlA 5 adhyAyoM kI nRtya-gIta viSayaka grNth| saMgItataraMga - le.- rAdhAmohana sena / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 395 For Private and Personal Use Only
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra saMgItadarpaNa le. catura dAmodara somanAtha ke rAgavibodha para AdhArita graMtha / isameM nRtya kA bhI vivaraNa hai| (2) le bhtttt| - saMgItadAmodara - le. shubhNkr| I. 15 vIM shtii| 7 adhyAya / nRtya saMgIta kA rasa tathA nAyikA kI dRSTi se vicAra / saMgItanArAyaNa meM uddhRta / nAradIya zikSA ke lekhaka ne TIkA likhI hai / bharatapraNIta siddhAntoM se bhinna / pUrvadezIya paramparA ke nATya tattvoM kA prastutIkaraNa isameM hai| www.kobatirth.org saMgItanArAyaNa le. gajapati vIra zrI nArAyaNa deva / I.sa. 1700 meM racita cAra adhyAya, saMgIta, nRtya, vAdya tathA gIta prabandha / isake udAharaNoM meM racayitA kI prazaMsA hai| vidyAraNya svAmI kRta saMgItasAra kA ullekha isa graMtha meM hai / saMgItaprakAza le. raghunAtha / saMgItapArijAta le. ahobila / I.sa. 17 vIM zatI / phArasI meM anuvaad| rAmAmAtya ke mata kA purskaar| vINA ke tAra kI lambAI se 12 svaroM kA varNana isa graMtha meM prathama kiyA hai| saMgItamakaranda le. nArada / I. 11 vIM zatI meM racita / saMgIta tathA nRtya do bhAga / pratyeka ke cAra adhyAya / rAgoM kA vargIkaraNa, aura mukhya rAgarAginiyoM kA vivecana isameM hai / isa meM abhinavagupta kA 'mahAmahezvara' upAdhi se ullekha kiyA hai| saMgItamakaranda le. veda zahAjI (zivAjI ke pitA) ke sabhAkavi viSaya saMgIta tathA nRtya pAzcAtya tathA yAvanI kalA se prabhAvita nRtya prakAra isameM bhI darzita haiN| zahAjI (zivAjI ke pitA) makarandabhUga nAma se nirdiSTa samaya I. 17 vIM zatI pUrvArdha lekhaka kI anya racanA hai- sNgiitpusspaaNjli| saMgItamAdhavam le.- govindadAsa vaMgaprAntIya saMgItajJa kavi / I. 17 vIM zatI / gIta-goviMda kI zailI meM racita gItikAvya / saMgItamAdhavam le prayodhAnanda sarasvatI I. 16 vIM shtii| kRSNacarita viSayaka gItikAvya / 1 - - saMgItamuktAvalI le. devendr| I. 15 yA 16 vIM zatI / (2) le. devnaacaary| isameM rAjastutipara gIta haiN| saMgItaraghunandanam le. baghelakhaNDa ke adhipati vizvanAthasiMha / ise gItagoviMda kI pUrNataH anukRti kahA jA sakatA hai| yaha 16 sargoM meM vibhAjita hai| kathA kA tattva rAmakathA hai| zailI kI dRSTi se yaha madhura gItinATya hai / (2) le.- priyadAsa / sarga - 16 / I. 19 vIM zatI / saMgItaratva le. rAdhAmohana sen| 1 saMgItaratnAkara - le. zAGgadeva (niHzaMka zAGgadeva) I. 12 vIM zatI devagiri (daulatAbAda- mahArASTra) ke nivAsI bhUpati siMhala (i.sa. 1123-1169) ke lekhApAla / saMgIta ke pUrvasUriyoM ke matoM kA vistRta vivecana isa graMtha meM hai / saMgIta ke kSetra meM yaha prathama kramAMka kI racanA mAnI jAtI hai| yaha 396 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kevala pUrvAcAyoM ke matoM kA saMkSepa hI nahIM hai| lekhaka ne aneka praznoM kI maulika carcA tathA paribhASAeM bhI kI hai| isameM likhita vistRta rAga-tAla- vivecana lekhaka ke samaya kA hai| vartamAna paddhati meM bahuta parivartana ho gae haiN| yaha racanA zAstrIya itihAsa kI dRSTi se upayukta hai| nATya tathA kAvya ke zAstrakAroM meM jo sthAna AcArya abhinavagupta ko hai, vahI sthAna saMgIta ke zAstrakAroM meM AcArya zAgadeva ko hai| saMgIta ke vividha pakSoM kA sarvAMgINa vivecana prastuta karane vAlA unakA bRhadAkara graMtha saMgItazAstra kA Akara graMtha hai| isa graMtha kA nAma saMgItaratnAkara isa kAraNa hai ki isameM prAcIna saMgIta vizArada AcAyoM ke matasAgara kA manthana karake zArGgagadeva ne sAroddhAra rUpa isa grantha kI racanA kI hai| lekhaka ne apanA paricaya diyA hai| unake pUrvaja vRSaNaRSi ke kula ke the| ve kAzmIra ke nivAsI the| unameM eka paM. bhAskara dakSiNa cale gye| unake putra soDhala hue aura unake putra zAIgadeva ne yAdavavaMzIya siMgaNadeva ke zAsanakAla meM pada, pratiSThA tathA samRddhi arjita kii| siMgaNa kA kAla 1230 I. ke AsapAsa mAnA gayA hai| zAIgadeva ne paricaya padyoM meM darzana, saMgIta, Ayurveda Adi zAstroM meM apane pAMDitya kI carcA kI hai| ve apane ko bhramaNazrAMtA sarasvatI kA vizrAma sthAna bhI ghoSita karate haiN| "nAnAsthAneSu saMbhrAMtA parizrAMtA sarasvatI / sahavAsapriyA zazvad vizrAmyati tadAlaye " / saMgItaratnAkara ke viSaya ke sAmAnya paricaya se hI vividha zAstroM meM unakI apratihata gati kA bodha hotA hai| saMgItaratnAkara meM sAta adhyAya haiN| kramazaH unake zIrSaka haiM : (1) svara, (2) rAga, (3) prakIrNaka, (4) prabaMdha, (5) tAla, (6) vAdya, (7) nRtya prathama adhyAya meM saMgIta kA sAmAnya lakSaNa batA kara adhyAyoM kI viSayavastu kA saMgraha hai / piMDotpatti, nAda, sthAna, zruti, Adi ke devatA, RSi, chaMda tathA rasoM kA vivaraNa Adi viSaya haiN| saptama adhyAya ke antargata nATyazAstra ke AdhAra para rasaviSayaka nirUpaNa kiyA gayA hai| pUrvavartI AcAyoM meM unhoMne mAtRgupta, naMdikezvara, rudraTa, nAnya- bhUpAla, bhoja tathA bharata ke vyAkhyAkAra lollaTa, udbhaTa, zaMkuka kIrtidhara tathA abhinavagupta kA ullekha kiyA hai| isa graMtha para nATyazAstra ke samAna aneka TIkAeM likhI gaI haiN| zrI kRSNamAcAriyara ne saMskRta kI pAMca tathA brajabhASA meM eka TIkA prApta hone kA ullekha kiyA hai| saMskRta TIkAkAroM meM ullekhanIya hai (1) siMhabhUpAla (2) kezava, (3) kallinAtha, ( 4 ) haMsabhUpAla tathA (5) kuMbhakarNa / brajabhASA ke paM. gaMgArAma ne setu nAmaka TIkA likhI hai| inameM se haMsabhUpAla to siMhabhUpAla kA hI rUpa hai kezana, kaustubha tathA ajJAta lekhaka kI candrikA nAmaka TIkAoM kA ullekhamAtra milatA hai catura kallinAtha kI TIkA suprasiddha hai tathA adhAra : For Private and Personal Use Only
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir na se prakAzita saMgItaratnAkara ke saMskaraNa meM saMgIta-sudhAkara sAtha hI mudrita hai| ziMgabhUpAla kI saMgItasudhAkara TIkA kAlakrama meM prAcInatama TIkA haiN| inakI TIkA vizada tathA spaSTa haiN| kallinAtha kI TIkA lie bhI yaha TIkA upajIvya rahI hai| paraMtu Azcarya kA viSaya yaha hai ki saMgItaratnAkara ke nartana adhyAya ke antargata prastuta rasaviSayaka aMza ko ziMgabhUpAla ne vizeSa vivecana ke yogya nahIM samajhA hai| yaha vivecana prAyaH 320 kArikAoM meM kiyA gayA hai| ziMgabhUpAla dasa kArikAoM para saMkSepa meM eka sAtha vyAkhyA karate haiN| kahIM kahIM to kevala viSaya nirdeza mAtra karate haiN| aMtima tIsa kArikAoM para isa vyAkhyA kA aMza upalabdha nahIM hai| saMgItaratnAkara meM rasasvarUpa tathA rasaniSpatti kA suMdara vivaraNa huA hai| inakI kArikAoM kI chAyA rasANavasudhAkara kI kArikAoM meM dRSTigocara hotI hai| yaha saMbhava hai ki yaha kisI samAna srota ke kAraNa ho| zAGgideva kI kucha mAnyatAeM ziMgabhUpAla kI mAnyatAoM ke viruddha haiN| zAGgadeva zAMtarasa ke samarthaka haiN| karuNavipralaMbha kA ve ullekha nahIM krte| vipralaMbha tabhA karuNa ke bheda ko unhoMne sayuktika nirUpita kiyA hai| bIbhatsa tathA bhayAnaka ke nirUpaNa meM ve bharatamata kA hI anusaraNa karate haiN| ina prakaraNoM kI vyAkhyA meM ziMgabhUpAla ne kahIM bhI apanI vimati prakaTa nahIM kI hai| rasArNavasudhAkara meM zAMtarasa, karuNavipralaMbha jaise adhika mahattva ke viSayoM ke saMbaMdha meM ratnAkara kA ullekha nahIM huA hai| ubhaya ke bheda ke saMbaMdha meM ve soDhalasUnu (zAGgadeva) kA ullekha kara apane matAMtara ko lekhabaddha karate hai| zAGgadeva kA yaha vargIkaraNa bharata ke anurUpa hI hai| bIbhatsa bheda ke prasaMga meM apane bhinna mata ko ziMgabhUpAla ne dazarupaka ke vivecana ke sandarbha meM vyakta kiyA hai| ratnAkara ke rasanirUpaNa kI vyAkhyA meM apekSAkRta anavadhAna kA kAraNa yaha ho sakatA hai ki isa viSaya kA viSada vivecana anyatra upalabdha thaa| saMgItazAstra kA vyavasthita tathA vyApaka graMtha hone ke kAraNa vyAkhyA bhI tadanurUpa gaMbhIra hai| zAraMgadeva abhinavagupta ke anuyAyI haiM paraMtu ziMgabhUpAla kahIM bhI unakA nAma nahIM lete tathA bhinna paraMparA kA anusaraNa karate haiN| saMgItaratnAvalI - le.- mammaTa / I. 12 vIM shtii| saMgItarAghavam - le.- gaMgAdharazAstrI maMgarulakara / naagpurnivaasii| I. 19-20 vIM shtii| gItagoviMda ke samAna giitikaavy| (2) le.- cinnAboma bhuupaal| saMgItarAja (yA saMgItamImAMsA) - le.- kumbhakarNa (kumbha yA kumbharANA) 16000 zloka aura saMgIta, vAdya, vezabhUSA, nRtya tathA hAva-bhAva, nAyaka-nAyikA tathA rasa viSayaka adhyAya haiM : gItagovinda-TIkA (rasikapriyA) se jJAta hotA hai ki chanda para bhI eka adhyAya thaa| racanA i. 1440 meM puurnn| gIta tathA vAdya para tarkapUrNa vivecana / dattila aura abhinavagupta kA anusaraNa, vINA tathA vaMzI para pUrNa vivecn| saMgIta zAstrIya gaveSaNA isa racanA ke adhyayana vinA adhUrI rhegii| (2) le. bhiimnrendr| saMgItalakSaNam - le.- candrazekhara / saMgItavinoda - le.- bhavabhaTTa (yA bhAvabhaTTa) saMgItavRttaratnAkara - le.- vitttthl| saMgItazAstrasaMkSepa - le.- govind| isameM veMkaTamakhI ke mata kA khaNDana aura acyutarAya (sana- 1572-1614) kI vINA kA ullekha hai| saMgItazRMgArahAra - le.- hmmiir| (saMbhavataH mevADanareza) mRtya I. 13941 saMgItasamayasAra - le.- paarshvdev| samaya 13 vIM shtii| lekhaka-apane ko 'abhinava-bharatAcArya kahalAte haiN| kula 1 adhikaraNa- 1 nAda tathA dhvani, (2) sthAyI, (3) rAga, (4) DhokkI, (5) vAdya, (6) abhinaya, (7) tAla, (8) prastAra aura (9) aadhvyog| saMgItasaMgrahacintAmaNi - le.- applaacaary| saMgItasaraNI - le.- kaviratna nArAyaNa mizra, (anya racanAeM balabhadra vijaya, zaMkaravihAra, uSAbhilASa, kRSNavilAsa, navanAgalalita, rAmAbhyudaya) isake anusAra prabandha do prakAra ke zuddha aura suutr| zuddha prabandha meM geya gIta aneka rAgoM ke hote haiM udA. gItagovinda, puruSottama kA rAmAbhyudaya i.| sUtra prabandha meM eka hI rAga ke aneka geya gIta hote haiM udA. rAmAbhyudaya le.- nArAyaNa-mizra / saMgItasarvasvam - le.- jagaddhara / I. 15 vIM shtii| saMgItasarvArthasaMgraha - le.- kRssnnraav| saMgItasAgara - le.- prtaapsiNg| saMgItajJoM kI saMsad niyukta kara usakI sahAyatA se saMgItakozarUpa prastuta graMtha nirmANa kiyA gyaa| saMgItasAra - le.- vidyaarnnysvaamii| (2) le.- nArAyaNa kvi| saMgItasArakalikA - le.- zuddhasvarNakAra bhosdev| saMgItasArasaMgraha - le.- saurIndra mohn| (2) le.jgjjyetirmll| inakI anya vividha racanAeM haiN| inake putrapautra bhI kavi hue| saMgItasArAmRtam - le.-tulajarAja (tukojI) tNjaurnresh| zAgadeva dvArA carcita sarva viSayoM kA parAmarza isa graMtha meM liyA gayA hai| saMgItasAroddhAra (yA rAgakautUhalam) - le.- haribhaTTa / saMgItasiddhAnta - le.- rAmAnandatIrtha / saMgItasudhA - le.- bhiimnrendr| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 397 For Private and Personal Use Only
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMgItasudhA - le.- raghunAtha naayk| tNjaur-nresh| vAstava meM isake raciyatA govinda dIkSita haiM, para raghunAtha ke nAma para hI prasiddha hai| isameM taMjaura rAjAoM kA aura vizeSa kara saMgItatajJa raghunAtha kA itihAsa varNita hai| purAtana racanAoM meM pratyeka rAga kA aMza, nyAsa tathA graha diyA hai, isameM unakI zruti, svara tathA AlApikA bhI dI hai| aise 50 rAgoM kA vivaraNa hai| pratyeka vivaraNa vINA vAdana ke liye pUrNa hai 'tIsarA aura cauthA adhyAya prabandha tathA unase saMbandhita sUkSma bAtoM kI carcA se yukta hai| saMgItasudhAkara - le.- hripaaldev| yAdavavaMzIya devagiri ke nareza / yaha apane ko "vicAracaturmukha" tathA "vINAtantra-vizArada" kahate haiN| inhoMne 100 racanAeM likhIM jo cittAkarSaka tathA rasapracura haiN| zrIraMgam ke mandira meM gAyakanartakI ke Agraha para inhoMne apanI yaha racanA likhii| 6 adhyaay| viSaya- nATya, tAla, vAdya, rasa tathA prabandha, pariziSTa meM gaayklkssnn| saMgItasudhAkara - le.- shiNgbhuupaal| inhoMne sAhityazAstra ke atirikta saMgItazAstra ke kSetra meM saMgItaratnAkara para likhita apane prastuta TIkA graMtha ke kAraNa paryApta khyAti arjita kI hai| saMgItaratnAkara kI jJAta TIkAoM meM yaha sarvAdhika prAcIna TIkA hai aura yaha paravartI TIkAkAroM kI upajIvya rahI hai| rasArNavasudhAkara tathA saMgItasudhAkara nAmakaraNa meM bhI spaSTa eka-kartRtva dekhA jA sakatA hai| saMgItaratnAkara kI ziMgabhUpAla kRta sudhAkara TIkA meM prabandhAMga prakaraNa kI kArikA meM prayukta viruddhapada kI vyAkhyA meM likhA hai- "guNanAma-bhujabalabhImAdi virudazandenocyate" "bhujabalabhIma" ziMgabhUpAla kA hI biruda hai aura puSpikA meM isakA prayoga hai| rasArNavasudhAkara kI puSpikA meM bhI aisA hI prayoga hai| ziMgabhUpAla ke graMtha tathA TIkAeM unake vistRta evaM gahana zAstrajJAna ke paricAyaka haiN| saMgIta ke prAcIna granthoM kA adhyayana to unhoMne kiyA hI thA, sAtha hI apane AcAryoM tathA samakAlIna budhajanoM ke sAnnidhya evaM vicAravimarza se unhoMne saMgIta ke zAstrIya evaM kriyAtmaka pakSoM kA jJAna bhI arjita kiyA thaa| ziMgabhUpAla ne likhA hai ki bharata kI sAMgItika paraMparA unake samaya taka durbodha samajhI jAne lagI thii| AcArya zAraMgadeva ke udaya se pUrva saMgItapaddhati bikhara gaI thI (khilA saMgItapaddhatiH) jise zAraMgadeva ne sphuTa kiyA thaa| AcArya ne durbodha granthoM ko samajhane ke lie eka pagaDaNDI banAI aura ziMgabhUpAla ne usa pagaDaNDI ko sugama prazasta patha ke rUpa meM pariNata karane kA saMkalpa kiyaa| saMgItasundaram - le.- sadAziva dIkSita / saMgItasUryodaya - le.- lakSmInArAyaNa bhaNDAru / vijayanagara ke samrAT kRSNadevarAya ke sammAnita vaageykaar| upAdhiyAMabhinavabharatAcArya, toDaramalla, suukssmbhrtaacaary| isa racanA ke tAla, vRtta, svaragIta, jAti tathA prabandha nAmaka pAMca adhyAya haiN| saMgItAmRtam - le.- kmllocn| saMgItopaniSad - le.- sudhaaklsh| I. 14 vIM shtii| nRtyagItaparaka rcnaa| 6 adhyaay| isa para svataH lekhaka kI TIkA hai| saMgraha - le.- vyaaddi| pANinIya tatra kA vyAkhyAna paraMparA ke anusAra prasiddha grNth| eka lakSa shlok| caudaha hajAra vastuoM kI priikssaa| anantarakAlIna vaiyAkaraNoM dvArA graMtha kI bhUri prazaMsA kI gii| yaha aprApya graMtha yatra tatra udhRta hai| 21 sUtra vyADi ke saMgraha ke nizcita rUpa meM jJAta hue haiN| saMgrahacUDAmaNi - le.- SaNmukha, (apara nAma guha) isake 3 adhyAyoM meM saMgIta kI utpatti tathA svaroM kA vivaraNa hai| sadAnanda tathA zAgadeva kA nAmollekha hone se yaha racanA 14 vIM zatI ke bAda kI hai| mUla SaNmukha kI racanA lupta ho gaI hai, upalabdha racanA kisI ne prAcIna nAma se hI prastuta kI ho| saMbhavataH prAcIna lekhaka ke matoM kA hI isameM vivaraNa hai| saMgrahavaidyanAthIyam - le.- vaidynaath| saMghagItA - le.- DaoN. zrI. bhA. vrnnekr| (prastuta koza ke saMpAdaka) rASTrIya svayaMsevaka saMgha ke pramukha zrI gurujI golavalakara aura saMghasvayaMsevaka ke saMvAda dvArA saMghaTanA-siddhAnta kI vicAradhArA evaM usakI kAryapaddhati kA subhASitAtmaka zlokoM meM pratipAdana isa saMghagItA kA prayojana hai| hindI, kannaDa aura malayAlama anuvAdoM sahita jayapura, baMgalora tathA triveMdrama se prakAzita / iMglaiMDa meM isakA aMgrajI anuvAda san 1987 meM prakAzita huaa| saMjIvanI vidyA- Izvara-vasiSTha saMvAdarUpa / adhyAya-12 | viSayamaMtroddhAra, apasmAraharaNa, sAlambayoga, apUrva sevAvidhi, homavidhi santAnakAmezvarI-gopyavidhAnam - zloka- 70 / isameM mahArASTra bhASA meM vidhAna haiN| evaM mantra Adi saMskRta bhASA meM hai| saMtAnagopAlakAvyam - le.- kaDathAnata-yeDavAlAta / I. 19 vIM shtii| santAnagopAla-mantravidhi - zloka- 4001 santAnadIpikA - le.- kezava / viSaya-saMtAnahInatA ke jyotiSa zAstra ke anusAra kaarnn| (2) le.- mhaadev| (3) le.hrinaathaacaary| santAnAntarasiddhi - le.- dhrmkiirti| 72 sUtroM kI laghu rcnaa| viSaya-aneka santAne vidyamAna honaa| sandezadvayasArAsvAdinI (nibandha) - le.- vhI. gopAlAcArya tiruciraapllii-nivaasii| viSaya megha tathA haMsa saMdeza kI tulanA / sannipAtakalikA - le.- dhanvaMtari / viSaya-Ayurveda / sanmatanATakam - le.- jayantabhaTTa / sanmatikalpalatA - le.- raMganAthAcArya / 398 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra sandhyAkArikA sandhyAtrayabhASyam parazurAma / - le. sarvezvara / lIlAdhara ke putra / (aparanAma-dinakalpalatA) le. rAmapaNDita evaM kRssnnpnnddit| sandhyAnirNayakalpavallI lakSmI ke putra cAra gucchoM meM pUrNa / sandhyAprayoga zloka - 132 | viSaya - zruti aura taMtra dvArA sammata traikAlika sandhyAvidhi / - sandhyAmaMtra vyAkhyA brahmaprakAzikA le. vanamAlI mizra / bhaTToji ke ziSya / I. 17 vIM zatI / sandhyAratnapradIpa- le. AzAdhara bhaTTa / tIna kiraNoM meM pUrNa / sandhyAvandanabhASyam le. veMkaTAcArya viSaya RksaMdhyA / (2) le. shNkraacaary| (3) le zatrughna / (4) le.zrInivAsatIrtha / (5) le tirumalayajvA / (6) le. nArAyaNa paNDita (prastuta lekhaka ne 60 graMtha likhe haiM / ) (7) le.( yA sandhyAbhASya ) le AnandatIrtha (8) le kRssnnpnnddit| rAghavadaivajJa ke putra / cAra adhyAyoM meM pUrNa / (9) le.cauNDapAye / cinnayArya evaM kAmAmbA ke putra / AzvalAyanIyoM ke lie| (10) le. rAmAzrayayati / mahAdeva ke ziSya / vArANasI meM 1652-53 I. meM praNIta / (11) le. vidyAraNya / viSayaRgvedI saMdhyA evaM taittirIya saMdhyA / (12) le vyAsa / nRsiMha ke ziSya / sandhyAvandanamaMtra se vibhinna vedoM ke anuyAyiyoM ke lie isa nAma ke aneka graMtha haiN| - sandhyAvidhimaMtrasamUhaTIkA le. rAmAnanda tIrtha / sandhyAvidhi - ratnapradIpa le. AzAdhara / zloka- 5001 sandhyAsUtrapravacanam le. halAyudha / saMnyAsagrahaNapaddhati le. AnandatIrtha / janArdanabhaTTa ke putra (2) le zaMkarAcArya (3) le shaunk| saMnyAsagrahaNaratnamAlA le. bhImAzaMkara zarmA / saMnyAsa grAhyapaddhati (saMnyAsaprayoga saptasUtrI) zaMkarAcArya / viSaya- saMnyAsagrahaNa ke samaya ke kRtya / saMnyAsadIpikA - le. saccidAnandAzrama / nRsiMhAzrama ke ziSya / saMnyAsadIpikA le. - agnihotrI gopInAtha / le. saMnyAsadharmasaMgraha le. acyutAzrama - - - www.kobatirth.org - le. - saMnyAsapadamaMjarI - le. varadarAja bhaTTa / saMnyAsapaddhati le nimbArkaziSya (2) le / (3) le rudradeva (pratApanArasiMha se uddhRta) saMnyAsanirNaya le purussottm| (2) le.- vallabhAcArya / isa padyAtmaka graMtha para lekhaka kI TIkA hai| usake atirikta puruSottama kRta vivaraNa tathA raghunAtha kI aura viTThaleza kI TIkA hai| , brhmaanndii| (4) le. zaMkarAcArya / (5) le. zaunaka / (6) le. acyutAzrama (7) le. - AnandItIrtha / mAdhvamata (1119-1119 I.) ke saMsthApaka / saMnyAsaratnAvalI le. - padmanAbha bhttttaark| viSaya mAdhva siddhAntoM ke anusAra saMnyAsa dharma kA pratipAdana / saMnyAsavaraNam - le.- vallabhAcArya / saMnyAsavidhi le. viSNutIrthaM / saMnyAsavivaraNam le madhvAcArya I. 12-13 vIM zatI saMnyAsipaddhati (vaiSNavoM ke lie)| saMnyAsisApiNDyavidhile. vedAnta rAmAnujatAtadAsa viSayasaMnyAsI ke putra dvArA apane pitA kA sapiNDIkaraNa / sampatkarIsaMvitstuticarcA zloka 750 / sampatkumAravilAsa-campU le. raMganAtha melako (karnATaka) nagara ke devatAoM kA mahotsava varNita / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - sampadvimarzinI - le. zambhudevAnandanAtha / guru prasanna vizvAtmA dezikendra viSaya tripurA devI kI pUjApaddhati / saMpAtisaMdeza le. paM. kRSNaprasAdazarmA ghimire kAThamAMDU (nepAla) ke nivAsI ina ke 12 graMtha prakAzita hue haiM 1 lekhaka, kavirala evaM vidyAvAridhi ina upAdhiyoM se vibhUSita, 20 vIM zatI ke zreSTha sAhityika mAne gae haiM / sampradAyadIpikA - le. bhttttnaag| zloka- 400 10 paTaloM meM pUrNa / viSaya- maMtroM ke pratIka dekara unakI vyAkhyA kI gaI hai| anta meM stuti ke maMtra saMniviSTa kiye gaye haiN| sampradAyapradIpa le. gada dvivedI / 1553-4 I. meM vRndAvana meM praNIta / pAMca prakaraNoM meM pUrNa puruSottama, brahmA, nArada, kRSNadvaipAyana, zuka se pracalita viSNubhakti kI paramparA dI huI hai| isameM mArga ke tirodhAna kA varNana hai aura taba vallabha, unake putra viTThala, giridhara Adi kA ullekha hai, jo pustaka lekhana ke samaya jIvita the| isameM pAMca bAtoM kA ullekha hai jinheM "vastupaMcaka" kahA jAtA hai jina para vallabha vizvAsa karate the, yathA- gurusevA, bhAgavatArtha, bhagavatsvarUpanirNaya, bhagavatsevA, nairpekssy| isameM kumArapAla, hemacandra, zaMkarAcArya, surezvarAcArya, madhvAcArya, rAmAnuja evaM nimbAditya tathA vallabha kA, (jaba unake mAtA-pitA kAzI ko tyAga rahe the / ) ullekha hai| sampradAyasArollAsa - kulArNava taMtrAntargata / zloka - 600 1 saMprokSaNakuMbhAbhiSeka vidhi vividha AgamoM se saMgRhIta zloka- 7001 T sambandhagaNapati- le. gaNapati rAvala / harizaMkara sUri ke putra / I. 17 vIM shtii| isameM vivAha ke muhUrta, vivAha prakAroM Adi kA varNana hai| For Private and Personal Use Only sambandhanirNaya le. gopAlanyAyapaMcAnana bhaTTAcArya viSayasapiNDa, samAnodaka, sagotra, samAnapravara, bAndhava se saMbaMdhita saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 399 -
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (vihita evaM avihita) vivAha / sambadhaparIkSA - le.- dhrmkiirti| I. 7 vIM shtii| lekhaka kI vRttisahita laghu racanA tibbatIya anuvAda meM surkssit| sambandhaviveka - le.- bhavadeva bhtttt| udvAhatattva evaM saMskAratattva meM ullikhita! sambandhaviveka - le.- shuulpaanni| sambhavataH yaha pariziSTa bhavadeva ke graMtha kA hI hai| sambhavAmi yuge yuge - le.- amiyanAtha ckrvrtii| I. 20 vIM shtii| saMmohanatantram - zivapArvatI sNvaadruup| puSpikA meM likhA "iti shriimdkssaabhy-mhogrtaaraasNvaad| isake anusAra (akssobhy-mhogrtaaraa| saMvAde rUpa) yaha 10 paTaloM meM pUrNa hai| zlokasaMkhyA- 1700 kahI gaI hai| yaha dvitIya khaNDa kA parimANa hai| isake aura bhI khaNDa haiM aisA isase jJAta hotA hai| viSaya- 40 prakAra kI bhUta, brahmarAkSasa Adi jAtiyoM ko tAntrika mantroM se vaza meM kara unase duSToM kA vinAza karanA / saMyogitAsvayaMvaram - le.- mUlazaMkara mANikalAla yAjJika / (1886-1965) racanAkAla- 1927 / 1928 meM prakAzita / aMkasaMkhyA- sAta / pRthvIrAja ke sAtha saMyogitA ke vivAha kI kthaa| aMgI rasa- zRMgAra, aNg-viir| gItoM kA bAhulya / rAga tathA tAla kA nirdesh| tRtIya aMka meM chAyAtattva / saMsAracakram - anuvAdaka- anntaacaary| mUla lekhaka jnnnaathprsaad| saMsArAmRtam - lekhikA- DaoN. ramA caudhurii| (za. 20) dRzyasaMkhyA- saat| kathAsAra- daridra parivAra kI kanyA keli ko pratinAyaka dhokA detA hai| anta meM usakA premI mayUra use apanAtA hai| saMskartRkrama- le.- baidynaath| (sambhavataH smRtimuktAphala kA eka aNsh)| saMskArakamalAkara (yA saMskArapaddhati) - le.- kamalAkara / saMskArakalpadruma - le.-jagannAtha shukl| sukhazaMkara zukla ke putra / gaNezapUjana, saMskAra evaM smArtAdhAna nAmaka tIna kANDoM meM vibhakta / isameM 25 saMskAroM ke nAma Aye haiN| saMskArakaumudI - le.-giribhtttt| pitA- yllbhtttt| saMskArakaustubha - le.-anNtdev| I. 17 vIM shtii| pitaaaapdev| saMskArakaustubha (yA saMskAradIdhiti) - anantadeva ke smRtikaustubha kA aMza 1, marAThI anuvAda ke sAtha nirNayasAgara evaM baDaudA meM prkaashit| saMskAra-gaMgAdhara (yA gaMgAdharI) - le.-gaMgAdhara dIkSita / viSaya- garbhAdhAna, caula, vratabandha, vedavratacatuSTaya, kezAnta, vratavisarga, vivAhasaMskAra i.| saMskAragaNapati - pAraskaragRhyasUtra para rAmakRSNa dvArA ttiikaa| saMskAracandracUDI- le.-candracUDa / saMskAracintAmaNi - le.-raamkRssnn| kaashiinivaasii| saMskAratattvam - le.-rghu| TIkA- kRSNanAtha kRt| saMskAranirNaya - le.-candracUDa / pitA ummANabhaTTa / isameM garbhAdhAna se Age ke saMskAroM kA varNana hai| racanA- 1575-1650 I. ke biic| 2) le.- rAmabhaTTa ke putr| 2) le.- tippaabhtttt| (gahvara upAdhidhArI) yaha graMtha AzvalAyanoM ke liye hai| sana 1776 meM lekhaka ne AzvalAyana zrauta-sUtroM para saMgrahadIpikA TIkA likhii| 3) le.- nndpNddit| yaha smRtisiMdhu kA eka aMza hai| saMskAranRsiMha - le.-narahari / vArANasI meM sana 1894 meM mudrita / saMskArapaddhati - le.-bhvdev| yaha chandogakarmAnuSThAna paddhati hI hai| TIkA- rahasyam, le.- raamnaath| sana 1622-23 / 2) le.- amRta paatthk| sakhArAma ke putr| mAdhyandinIyoM ke lie) isameM dharmAbdhisAra, prayogadarpaNa, prayogaratna, kaustubha, kRSNabhaTTI aura gadAdhara kA ullekha hai| 3) le.- gNgaadhrbhtttt| pitA raam| 4) le.- shiNgyyaa| saMskAraprakAza - 1) pratApanArasiMha kA eka bhaag| 2) mitramizraracita vIramitrodaya kA eka bhaag| saMskArapradIpikA - le.- viSNuzarmA dIkSita / saMskArabhAskara - 1) le.- khnnddbhtttt| mayUrezvara ayAcita ke putra / karka evaM gaMgAdhara para AdhRta / saMskAroM ko brAhma (garbhAdhAna Adi) evaM daiva (pAkayajJa Adi) meM bAMTA gayA hai| racanA sana 1882-83 meM 2) le.- Rssibhtttt| vizvanAtha ke putra / upanAma shauce| veMkaTezvara presa dvArA mudrit| karka, vAsudeva, harihara (pAraskaragRhyapara) para AdhRta / prayogadarpaNa kA ullekha hai| saMskAramaMjarI - le. nArAyaNa (yaha brahmasaMskAramaMjarI hI hai) saMskAramArtaNDa - le.-mArtaNDa somyaajii| isameM sthAlIpAka evaM navagraha para do adhyAya haiN| madrAsa meM mudrita / saMskAramuktAvalI - le.-tAna paatthk| saMskAraratnam - le.- khnndderaay| pitA- haribhaTTa / racanA 1400 I. ke pazcAt / vidarbharAja lekhaka ke vaMza ke AzrayadAtA the| saMskAraratnamAlA - le.-1) gopiinaathbhtttt| AnaMdAzrama presa evaM caukhambhA dvArA mudrit| 2) le.- 2) naageshbhtttt| saMskAraratnAvali - le.-nRsiNhbhtttt| pitA- siddhbhtttt| knnvshaakhiiy| pratiSThAna (paiThaNa) (mahArASTra) ke nivaasii| saMskAravidhi ( yA gRhyakArikA) - le.-reNuka / 400 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMskArasAgara - le.-naaraaynnbhtttt| viSaya- sthaaliipaak| saMskArAmRtam - le.- siddhezvara / dAmodara ke putra / lekhaka ne apane pitA ke vratanirNayapariziSTa kA ullekha kiyA hai|| saMskArodyota (dinakarodyota kA eka aNsh)| saMskRtam - sana 1930 meM ayodhyA se paM. kAlIprasAda tripAThI ke saMpAdakatva meM isa sAptAhika patra kA prakAzana AraMbha huaa| isakA prakAzana prati maMgalavAra hotA thaa| vArSika mUlya sAta rupaye thaa| isa patra meM samAcAroM ke alAvA dhArmika sAmAjika, rAjanaitika aura deza-videza kI gatividhiyoM kA tathA laghu, nibandha aura bAla-sAhitya kA bhI prakAzana kiyA jAtA hai| isameM prakAzita zrIkarazAstrI ke prakRtivarNanAtmaka gIta vizeSa ullekhanIya haiN| isake hara aMka ke mukhapRSTha para nimnAMkita Adarza zloka prakAzita kiyA jAtA thaa| : "yAvat bhAratavarSa syAd yAvad vindhy-himaaclau| yAvad gaMgA ca godA ca tAvadeva hi saMskRtam / / saMskRtakAmadhenu - "dhuMDirAjazAstrI ke sampAdakatva meM vArANasI se saMskRta -hiMdI meM isa mAsika patrikA kA prakAzana sana 1879 meM AraMbha huaa| isameM kAmadhenu nAmaka dharmazAstra graMtha kA prakAzana kiyA gyaa| saMskRta-gAthAsaptazatI - anuvAdaka- bhaTTa mathurAnAtha / hAlakRta suprasiddha mahArASTrI prAkRta kAvya kA saMskRta rUpAntara / saMskRtagItamAlA - le.-vAsudeva dvivedii| vArANasI -nivaasii| strIgItoM kA sNgrh| saMskRta-candrikA - le.-1893 meM kalakattA se siddhAntabhUSaNa jayacandra bhaTTAcArya ke saMpAdakatva meM isa mAsika patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| cAra varSoM ke bAda yahI patrikA AppAzAstrI rAzivaDekara ke saMpAdakatva meM kolhApura se prakAzita hone lgii| "saMskRta candrikA' kI yaha vizeSatA thI ki isake prathama bhAga meM gadya, padya aura dvitIya bhAga meM kAvya graMthoM kA samAlocana, tRtIya bhAga meM dhArmika nibandhoM kA Akalana, caturtha meM citrAtmaka kavitAeM tathA anya sUcanAeM, paMcama bhAga meM vArtAsaMgraha aura SaSTha bhAga meM patra prakAzita hote the| sAhitya-samAlocanA, itihAsa, samAjazAstra Adi vividha viSayoM ke anusaMdhAnapUrNa lekha bhI isameM prakAzita hote the| isa patrikA ke prakAzana se 19 vIM zatI meM saMskRta patra-patrikAoM ke svarNayuga kA prAraMbha huA, aisA mAnA jAtA hai| ambikAdatta vyAsa, kRSNaMmAcArI, annadAcaraNa tarkacUDAmaNi, mahezacandra, AcArya mahAvIraprasAda dvivedI Adi uccakoTi ke vikhyAta lekhakoM kI racanAeM isameM prakAzita hotI thiiN| saMskRtaTIcara - le.-sana 1894 meM giragAMva (muMbaI) se saMskRta-aMgrejI meM yaha patra prakAzita kiyA jAtA thaa| saMskRtaraMga- le.-sana 1958 se DaoN. ve. rAghavan ke sampAdakatva meM yaha patra prakAzita ho rahA hai| isameM DaoN. rAghavan ke nATaka aura DaoN. kuMjUMnI rAjA, sI.ema. sundaram Adi ke lekha prakAzita hote rhe| saMskRta-nibandhacaMdrikA - le.-zivabAlaka dvivedii| kAnapura ke DI.e.vI. kaoNleja meM prAdhyApaka / chAtropayogI pustk| prakAzakagraMtham, rAmabAga kAnapura / saMskRtanibandhapradIpa - le.-prA. haMsarAja agaravAla / ludhiyaanaa-nivaasii| 400 pRSTha / prathama pradIpa prabandhakalA- 6 nibandha / dvitIya pradIpa sAhityika, sAmAjika viSaya- 32 nibaMdha / tRtIya pradIpa varNanapara- 8 nibndh| caturtha pradIpa AkhyAnAtmaka 11 nibandha / paMcamapradIpa vividha viSaya- 24 nibndh| anta meM nibandhopayukta subhASita saMgraha / yaha chAtropayogI pustaka hai| saMskRtanibandhamaMjUSA - le.-DaoN. kailAzanAtha dvivedii| vividha viSayoM para likhe hue 60 nibaMdhoM kA saMgraha / chAtropayogI graMtha / saMskRtanibandharatnAkara - le.-zivabAlaka dvivedii| kAnapura ke DI.e.vI. kaoNleja meM prAdhyApaka / dArzanika, AdhyAtmika, vaijJAnika evaM sAMskRtika viSayoM para likhe hue nibaMdhoM kA saMgraha / prakAzaka-grantham rAmabAga, kaanpuur| saMskRtapatrikA - 1896 meM padukoTA (kumbhakoNam) se isa mAsika patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| ise padukoTA ke mahArAja se anudAna prApta hotA thaa| isake sampAdaka Ara.kRSNaMmAcArI tathA saha sampAdaka bI.vI. kAmezvara ayyara the| vArSika mUlya 3 ru. thaa| saMskRtapadyagoSThI - sana 1926 meM kalakattA se isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| yaha saMsthAgata patrikA hone ke kAraNa saMsthA dvArA Ayojita kavi sammelanoM meM paThita racanAoM kA prakAzana tathA patrikA ke niyama, Avedana Adi sabhI padya .. meM prakAzita kiye jAte the| gadya ke liye isameM koI sthAna nahIM thaa| patrikA ke sampAdaka kAlIpada tarkAcArya aura bhuvanamohana sAMkhyatIrtha the| saMskRtapayavANI - sana 1934 meM kalakattA se mahAmahopAdhyAya kAlIpada tarkAcArya se sampAdakatva meM yaha patrikA tIna varSoM taka prakAzita huii| isa patrikA meM padyAtmaka nibandha, arvAcIna sAhitya, citrabandha, prahelikA, indumatI Adi vividha prakAra ke padya-kAvyoM kA prakAzana huaa| saMskRtapracArakam - sana 1950 se rAmacaMdra bhAratI ke sampAdakatva meM dillI se isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| saMskRtapratibhA - sana 1951 meM apAranAtha maTha (vArANasI) se rAmagovinda zukla ke sampAdakatva meM isakA prakAzana AraMbha huaa| kula dasa pRSThoM vAlI isa patrikA kA prakAzana kevala DeDha varSa huaa| isakA vArSika mUlya do rupaye thaa| saMskRtapratibhA (SaNmAsikI patrikA) - sana 1959 meM saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /401 For Private and Personal Use Only
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kedAranAtha zarmA sArasvata ke saMpAdakatva meM kucha kAla taka prakAzita hone ke bAda dillI se mahAmahopAdhyAya paramezvarAnaMda zAstrI ke saMpAdakatva meM prakAzita hone lgaa| bAda meM yaha patra dillI se hI gosvAmI giridhArIlAla ke sampAdakatva meM prakAzita hotA rhaa| isameM vividha viSayoM se saMbaMdhita nibaMdha, kavitAeM, sarasa kahAniyAM aura saMskRta zikSA viSayaka nibandhoM kA prakAzana hotA hai| saMskRtavAkyaprabodha - le.-svAmI dayAnanda sarasvatI (Arya samAja ke saMsthApaka) chAtroM kI bhASaNa kSamatA meM vRddhi hetu yaha bAlabodha pustaka svAmIjI ne likhI thii| saMskRtavAgvijayam (nATaka) - le.-prabhudatta shaastrii| sana 1942 meM dillI se prkaashit| aMkasaMkhyA- paaNc| aneka dRzyoM meM vibhaajit| prAkRta ke sthAna meM hindI kA pryog| viSaya- pANinikAlIna saMskRta, bhojakAlIna saMskRta tathA Adhunika saMskRta kI uccAvacatA kA vishlessnn| vidUSaka tathA vidUSikA dvArA haasynirmiti| saMskRtavANI - sana 1958 meM rAjamaheMdrI (AMdha) se isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isakI sampAdikA zrImatI ena.sI. jagannAtham thiiN| patrikA kA vArSika mUlya dasa ru. thaa| isameM telagu bhASIya lekha bhI prakAzita hote the| sAhitya akAdamI dillI se DaoN. ve. rAghavan ke saMpAdakatva meM isakA prakAzana prAraMbha huaa| lagabhaga 100 pRSThoM vAlI isa patrikA meM arvAcIna khaNDakAvya, gadya-prabaMdha, rUpaka, anuvAda tathA zodhanibandhoM kA prakAzana hotA hai| saMskRtaprabhA - sana 1960 meM meraTha se AcArya dvijendranAtha zAstrI ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| yaha bhAratI pratiSThAna kI anusaMndhAna pradhAna patrikA thI kintu isakA prakAzana prathama varSa meM hI sthagita ho gyaa| saMskRtabodhavyAkaraNam - le.-rajanIkAnta saahityaacaary| I. 19 vIM shtii| saMskRtabhavitavyam - le.-saMskRta bhASA pracAriNI sabhA nAgapura dvArA saMcAlita sAptAhika vRttapatra / prathama saMpAdaka DaoN. zrI.bhA. vrnnekr| 1950 se niyamita prakAzana ho rahA hai| isake kucha vizeSAMka mahattvapUrNa haiN| sana 1954 meM yUnesko kI yojanAnusAra huI akhila bhAratIya saMskRta kathAspardhA saMskRtabhavitavyam dvArA saMgaThita huii| isa spardhA meM pAritoSika prApta pAMca kathAoM kA saMgraha prakAzita huA hai| saMskRtabhAratI - sana 1918 meM vArANasI se kAlIprasanna bhaTTAcArya, ramezacandra vidyAbhUSaNa aura umAcaraNa bandopAdhyAya ke sampAdakatva meM isa traimAsika patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isameM sAhitya, darzana, vijJAna Adi viSayoM se sambandhita nibandha, samAlocanAeM Adi prakAzita hotI thiiN| isakA vArSika mUlya pAMca rupaye thaa| ravIndranAtha Taigora kI gItAMjali kA saMskRta anuvAda isameM kramazaH prakAzita huaa| saMskRtabhAskara - mathurA se prakAzita ptrikaa| saMskRtamahAmaNDalam - sana 1919 meM kalakattA se mahAmahopAdhyAya zrI. lakSmaNazAstrI draviDa ke saMpAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| bahuvidha viSayoM se saMbaMdhita yaha patrikA eka varSa se adhika kAla taka nahIM cala skii| bhuvanamohana sAMkhyatIrtha isake sahAyaka sampAdaka the| saMskRtaratnAkara - sana 1904 se jayapura se saMskRta sAhitya sammelana kI ora se isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huaa| do varSa bAda isake sampAdana kA bhAra bhaTTa mathurAnAthazAstrI para aayaa| 1 varSoM bAda saMpAdana kA dAyitva mAdhavaprasAda para aayaa| dasave varSa isakA prakAzana avaruddha ho gyaa| 1932 meM yaha patra punaH zrI puruSottamazarmA caturvedI aura mahAmahopAdhyAya giridharazarmA caturvedI ke sampAdakatva meM jayapura se hI prakAzita hone lgaa| isameM aneka ucca koTi ke viSayoM se paripUrNa veda, darzana, Ayurveda, viSayaka vizeSAMka prakAzita kiye gye| kucha samaya pazcAt patra kA prakAzana punaH sthagita ho gyaa| ___ yaha patra kucha samaya ke lie vArANasI se mahAdevazAstrI ke sampAdakatva meM prakAzita huaa| isake bAda kAnapura se saMskRtazizugItam - vidvAnoM kI bhASA hone ke kAraNa saMskRta ke sAhitya meM zizugIta jaise vAGmaya prakAra nahIM haiN| jayapuranivAsI DaoN. subhASa tanejA ne bAlakamaMdira meM paDhanevAle zizuoM para saMskRtavANI ke saMskAra karane ke uddezya se prastuta 30 gItoM kA saMgraha likhA hai| mahAkaviHkalhaNaHtasya rAjataraMgiNI, kalhaNasya rAjataraMgiNyAM citritA bhAratIyasaMskRtiH, mahArANApratApacaritam ityAdi DaoN. subhASa tanejA kI saMskRta pustakeM, alaMkAra prakAzana, jayapura dvArA, prakAzita huI haiN| vedAlaMkAra tanejA bharatapura ke mahArAnI zrIjayA mahAvidyAlaya meM saMskRta vibhAgAdhyakSa haiN| saMskRtaztabodha - le.-haSIkeza bhttttaacaary| saMskRtasaMjIvanam - sana 1940 meM paTanA se bihAra saMskRta saMjIvana samAja ke pradhAna patra ke rUpa meM isakA prakAzana prAraMbha huaa| saMpAdaka maMDala meM kedAranAtha ojhA, bhavAnIdatta zarmA, candrakAnta pAMDe, triguNAnaMda zukla, rAmapadArtha zarmA Adi vidvAn the| saMskRta zikSApraNAlI kA pariSkAra karane ke uddezya se 1887 meM ambikAdatta vyAsa dvArA ukta saMsthA kI sthApanA kI gaI thii| saMsthA kI isa patrikA kA vArSika mUlya chaH ru. thaa| saMskRtasandeza - sana 1940 meM vArANasI se rAmabAlaka zAstrI ke sampAdakatva meM vizeSa rUpa se chAtroM ke liye isa patrikA kA prakAzana prAraMbha huA kintu isakA prakAzana tIsare varSa meM sthagita ho gyaa| 402 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (2) sana 1953 meM kAThamAMDU (nepAla) se zrI yogI videzoM ke samAcAroM ke sAra prakAzita kiye jAte the| naraharinAtha aura buddhisAgara parAjulI ke sampAdakatva meM isakA saMvatsarakalpalatA - le.-vrajarAja (vallabhAcArya ke putra viTThaleza prakAzana prAraMbha huA jo lagabhaga DhAI varSoM taka claa| yaha ke bhakta) viSaya- kRSNajanmASTamI se Arambha kara sAla bhara ke eka itihAsa pradhAna mAsika patra thA, ataH isameM prAcIna anya utsavoM kA vivrnn| zilAlekhoM kA adhika prakAzana huaa| isakA vArSika mUlya saMvatsarakRtyam (savaMtsarakaustubha yA saMvatsaradIdhiti)cAra rupaye thaa| anantadeva ke smRtikaustubha kA eka bhaag| saMskRtasAketa - sana 1920 meM mahAtmA gAMdhI dvArA saMcAlita saMvatsarakRtyaprakAza - bhAskararAya ke yazavantabhAskara kA eka satyAgraha AMdolana kI pRSThabhUmi ke aMgrejI zAsana ke virodha aNsh| meM ayodhyA se isa patra kA prakAzana AraMbha huaa| prathama saMvatsarakaumudI - le.-govindAnanda / dasa varSoM taka isake sampAdaka hanumatprasAda tripAThI the| bAda saMvatsaradIdhiti - anantadevakRta smRtikaustubha kA eka aNsh| meM sana 1931 se 1940 taka rUpanArAyaNa mizra ne tathA 1940 se 1958 taka brahmadeva zAstrI ne isakA sampAdana kiyaa| saMvatsaranirNayapratAnam - le.-purussottm|| samAcAra pradhAna isa patra meM dhArmika samAcAra, utsavoM, paryoM saMvatsarotsavakAlanirNaya - le.-purussottm| yaha graMtha brajarAja kI sUcanA, laghu nibandha, kavitAeM, rAmAyaNa, mahAbhArata ke kI paddhati ko spaSTa karane ke lie praNIta huA hai| I. 16 vIM shtii| aMza prakAzita kiye jAte the| 2) le.- nirbhyraam| saMskRtasAhityapariSatpatrikA - sana 1918 meM kalakattA se saMvatsaraprayogasAra - le.-zrIkRSNa bhttttaacaary| pitA-nArAyaNa / isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isakA prakAzana saMskRta saMvartasmRti - jIvAnanda evaM AnandAzrama dvArA prakAzita / sAhitya pariSat (168 rAjAdInendra sTrITa kalakattA -4) se saMvAdasUkta - Rgveda ke kucha sUktoM kA prabaMdha kAvya, nATaka kiyA jAtA hai| yaha patrikA niyamita rUpa se prakAzita hotI se saMbadha mAnA jAtA hai| aise sUktoM ko "saMvAdasUkta" kahA A rahI hai| prAraMbha kAla meM yaha patrikA vedAnta-vizArada zrI ____ gayA hai| aise sUktoM kI saMkhyA bIsa hai| ina sUktoM ke svarUpa anantakRSNazAstrI ke sampAdakatva meM prakAzita huii| bAda ke para vidvAnoM meM aneka matabheda haiN| pro. olDanabarga ke anusAra kAlakhaMDa meM isakA sampAdana zrI pazupatinAtha zAstrI, saMvAdasUkta ke AkhyAna prathama gadyapadyAtmaka the| padya-gadya se mahAmahopAdhyAya kAlIpada tarkAcArya, kSitIzacandra caTTopAdhyAya adhika sarasa the| pariNAmataH gadya bhAga kI bajAya padya hI Adi mahAnubhAvoM ne kiyaa| pradhAna ho gye| saMskRtasAhityavimarza - le.-kavirAja dvijendranAtha shaastrii| meraTha ye saMvAdasUkta prAcIna AkhyAnoM ke avaziSTa bhAga haiN| ke nivaasii| I. 1956 meM prakAzita Adhunika paddhati se dUsarI ora pro. silvAM levhI, pro. harTala Adi kA mata hai| saMskRta sAhitya kA itihAsa isa meM grathita kiyA hai| unake anusAra prAcIna nATakoM ke aviziSTa bhAga hI ye sUkta saMskRtasAhityasuSamA - saMpAdaka- devanArAyaNa pANDe / haiN| saMgIta aura vAkyoM dvArA, abhinaya ke sAtha yajJa ke samaya tulasI-smAraka vidyAlaya ke shaastrii| rAjApura (bAMdA) se prakAzita inheM prastuta kiyA jAtA thaa| pro. viMTaraniTja ke anusAra ye ptrikaa| prAcIna lokagIta ke namune hai| ina sUktoM meM kathAtmaka evaM saMskRtasAhityetihAsa - le.-prA. haMsarAja agaravAla / ludhiyaanaa| rUpakAtmaka isa bhAMti do bhAgoM kA mizraNa hone se Age do khaNDoM meM saMskRta sAhitya kA itihAsa / calakara inase mahAkAvya evaM nATakoM kA udaya huaa| bhAratIya sAhitya meM isa dRSTi se ina sUktoM kA bahuta mahattva hai| saMskRtasaurabham - subhASa vedaalNkaar| jypurvaasii| I. 20 vIM shtii| ina saMvAdasUktoM meM pururavA-urvazI (R. 10.95) yama-yamIsaMvAda (R 10.11) evaM saramA paNI saMvAda (R. saMskRtAnuzIlana-viveka (prabandha) - le.-ga.zrI. hupriikr| 10.108) mahattva ke haiN| viSaya- saMskRta adhyApana kI paddhati kA savistara vivecn| saMskRti - 19 navambara 1961 se puNyapattana (puNe) se paM. saMvit - san 1965 se jayanta kRSNa dave ke sampAdakatva meM bAlAcArya varakheDakara ke sampAdakatva meM vijaya nAmaka dainika yaha patrikA bhAratIya vidyAbhavana dvArA muMbaI se prakAzita ho rahI hai| patra kA prakAzana prAraMbha huA aura pandraha dinoM bAda hI isakA saMvikalpa - pArvatI-ziva sNvaadruup| viSaya- bhaMga yA gAMjA nAma badalakara "saMskRtiH" rakhA gyaa| isakA vArSika mUlya kI utpatti aura unake tAMtrika upyog| 15 ru. aura eka aMka kA mUlya chaH paise thaa| do pRSThoM vAle saMvidullAsa - le.- gorakSa (athavA mahezvarAnanda) isa patra meM rAjanaitika samAcAroM ke atirikta prAdezika evaM saMvidhAhAtyam - tripurAsiddhAnta kA 15 vAM klp| ziva-pArvatI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 403 For Private and Personal Use Only
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMvAda ruup| brahmajJAnaprada hone ke kAraNa kalaMja saMvit kahalAtA hai| AcArya gauDapAda ne isa para "gauDapAda-bhASya' kI racanA hai| "saMvit" ke sadRza na koI dharma hai, na koI tapa aura kI hai jinakA samaya 7 vIM zatAbdI hai| zaMkara ne isa para na koI zAstra / viSaya- kalaMja-bhakSaNa kI mahimA pratipAdita ___ "jayamaMgalA" nAmaka TIkA likhI para ye zaMkara, advaitavAdI hai| sAtha kI kaulika puruSa, kaula jJAna aura bhAgavata tathA zaMkara se abhinna the, yA anya, isa bAre meM vidvAnoM meM mataikya ziva kI utkRSTatA kahI gaI hai| nahIM hai| ma.ma.DaoN. gopInAtha kavirAja ne "jayamaMgalA" kI saMsthApaddhati- (yA saMsthAvaidyanAtha) le.- ratnezvarAtmaja baidyanAtha / bhUmikA meM yaha siddha kiyA hai ki yaha racanA zaMkarAcArya kI cAra mAnoM meN| viSaya- kAtyAyanagRhyasUtra ke matAnusAra Avasathya na hokara zaMkara nAmaka kisI bauddha vidvAn kI hai| vAcaspati agni meM kiye jAne vAle kRty| mizra kRta "sAMkhyatattva-kaumudI", nArAyaNatIrtha dvArA praNIta saMhitAhomapaddhati - le.- bhairvbhtttt| "caMdrikA' (17 vIM zatAbdI) evaM narasiMha svAmI kI saMhitopaniSad-brAhmaNam - (sAmavedIya)- isameM eka hI / "sAMkhyataru-vasaMta" nAmaka TIkAeM bhI prasiddha haiN| isameM prapAThaka meM kula 5 khaMDa hai| sAmaveda ke AraNyagAna aura "sAMkhya-tattvakaumudI' sarvAdhika mahattvapUrNa TIkA hai| yaha TIkA grAmageya gAna kA nAma liyA gayA hai| purAne brAhmaNa vAkyoM DaoN. AdyAprasAda mizra ke hiMdI anuvAda ke sAtha prakAzita ho kA aura zlokadikoM kA saMgraha mAtra isa meM milatA hai| cukI hai| sAmaveda ke prAtizAkhya rUpa sAmatantra aura phulla-sUtrAdioM sAMkhyapravacanabhASyam - le.- vizvAsa bhikssu| kAzI nivaasii| kA mUla yahI brAhmaNa hai| sampAdaka- e.sI.barnela, maMgalora / I. 14 vIM shtii| san 1877 meM prkaashit| isa kI gaNanA uttarakAlIna vaidika sAMkhyAyanagRhyasaMgraha - le.- vaasudev| banArasa saMskRmAlA meM vAGmaya meM hotI hai| purAne vaidika zabdaprayoga isameM nahIM milte| prkaashit| sAMkhyAyanatantram - ziva-kArtikeya sNvaadruup| zloka-11761 sAkArasiddhi - le.- jJAnazrI / I. 14 vIM zatI / bauddhAcArya / pttl-24| viSaya- brahmAstravidyA kA nirUpaNa, usameM abhiSeka sAgarikA- san 1962 meM sAgara (ma.pra.) se DaoN. rAmajI Adi kA nirUpaNa, ekAkSarI vidhi kA nirUpaNa, mahApAzupata upAdhyAya ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha ke prasaMga meM baMgalAmukhI Adi kA prayoga, yantra kA prayoga, huaa| prathama varSa yaha SaNmAsikI thI, kintu dUsare varSa se zatAcArya Adi kA prayoga, dUrvAhoma kI vidhi, anya kI vidyA traimAsikI patrikA ho gii| isakA prakAzana sAgara vizvavidyAlaya bhakSaNa karane Adi kI vidhi, bagalAstravidhi, kI sAgarikA samiti kI ora se huaa| saMskRta bhASA tathA astravidyAprayoga-vidhi, staMbhinIvidyA Adi kA pryog| zikSA ke viSaya meM tarkasaMgata nibandhoM ke alAvA saMskRta sAMkhyasAra-le.- vizvAsa bhikSu / kAzI-nivAsI / I. 14 vIM shtii| manISiyoM kI jIvanI, gIta aura rUpaka Adi kA bhI prakAzana isameM kiyA jAtA hai| zodha-nibandhoM kA prakAzana isakI sAMkhyasUtrANi- le.- kpilmuni| sAMkhyadarzana kA yaha mUla vizeSatA hai| isakA hara aMka lagabhaga sau pRSThoM kA hotA hai| graMtha hai| julAI, akTUbara, janavarI aura apraila isake prakAzana mAsa haiN| sAtyamugra-zAkhA (sAmavedIya)- sAmaveda ke rANAyanIya caraNa sAgnikavidhi- viSaya- agnihotriyoM ke antyeSTi-kRtyoM ke kI eka zAkhA kA nAma sAtyamugra hai| sAtyamugra zAkhA kA niym| koI grantha upalabdha nhiiN| sAtyamugra zAkhA vAle ekAra aura sAMkhyakArikA - le.- iishvrkRssnn| sAMkhya darzana ke eka okAra ina saMdhyakSaroM ko hasva paDhate haiM, isa taraha kA nirdeza pataMjali ke vyAkaraNa-mahAbhASya meM milatA hai- (vyAkaraNa prasiddha aacaary| isameM 71 kArikAeM haiM jina meM sAMkhyadarzana ke sabhI tattvoM kA nirUpaNa hai| zaMkarAcArya ne apane "zArIraka mahAbhASya 1-1-4) bhASya" meM isake udAharaNa prastuta kiye haiN| "anuyogadvArasUtra" sAtrAjitIpariNaya-campU- kvi-kRssnngaaNgey| rAmezvara ke putra / nAmaka jaina-graMtha meM "kaNagasattarI"- nAma AyA hai jise vidvAnoM sAttvatatantrama- ziva-nArada saMvAda ruup| zloka-781 / paTala-91 ne "sAMkhyakArikA" ke cInI nAma "suvarNa-saptati". se abhinna yaha ziva prokta aura gaNeza likhita hai| viSaya-bhagavAn zrIkRSNa mAna kara isakA samaya prathama zatAbdI ke Asa-pAsa nizcita ke virATa rUpa kA varNana, bhaktoM kI vibhinna prakAra kI bhaktiyAM, kiyA hai| "anuyogadvAra-sUtra" kA samaya 100 I. hai| ataH unake pRthak lakSaNa, bhagavAn kI sevA se yuga ke anurUpa "sAMkhyakArikA kA racanAkAla isa se pUrvavartI honA nizcita mokSasAdhana ityaadi| hai| "sAMkhyakArikA" para aneka TIkAoM va vyAkhyA graMthoM kI sAtvatasaMhitA (pAMcarAtra)- zloka- 3000 / adhyAya-25 / racanA huI hai| kaniSka ke samakAlIna (prathama zataka) AcArya viSaya- pradhAna rUpa se vaiSNava pUjA kA prtipaadn| mATharadvArA racita "mATharavRtti", isakI sarvAdhika prAcIna TIkA sAdhakasarvasvam - ziva-pArvatI-saMvAda ruup| prANanAtha mAlavIya 404 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvArA saMgRhIta / shlok-249| paTala-2| viSaya-baTukajI kI vIra sAdhana vidhi, vIrasAdhanavidhi-prayoga, baTukabhairava-dIpavidhi, mudrAvidhi, Asana Adi kA nirUpaNa, paMcazuddhi kathana ityAdi / sAdhakAcAra-candrikA - le.- vaMganAtha zarmA / zloka- 40001 prkaash-14| sAdhanadIpikA - le.- nArAyaNa bhtttt| guru-zaMkara / I. 16 vIM shtii| ye kAnyakubja the| 7 prakAzoM meM puurnn| viSaya- viSNu pUjA kA vivrnn| sAdhanamuktAvalI- le.- nava kavizekhara / shlok-1132| viSayavazIkaraNa, AkarSaNa Adi meM Rtu, tithi, yoga, nakSatra Adi kA vicaar| kaise vRkSa ke mUla Adi grAhya haiM yaha niruupnn| vRkSa- nimantraNa ke lie mantra, khodanA, kATanA Adi ke mantra, vazIkaraNa tathA usake sAdhana ckr| vijaya prApta karane meM upayogI maMtroM kA niruupnn| pAgala hAthI ko apane sAmane se haTAnA, usake upayukta ckr| bAgha ko haTAnA, usake upayogI ckr| staMbhanavidhadhi, usameM upayogI ckr| vAjIkaraNa, vandhyA Adi ke garbhadhAraNA ke upAya, vividha auSadhiyAM, cakra Adi, zatrukulanAzana, strI- saubhAgyakaraNa Adi / sAdhuvAdamaMjarI - le.- mUla aMgrejI kAvya brAUniMga kaa| anuvAdakartA- raamcndraacaary| sAndrakutUhalam- le.- kRssnndtt| racanAkAla I. san 1752 / prahasana koTi kI racanA / vibhinna aMkoM meM viSayoM kI vibhinnatA / prathama tIna aMkoM meM prahasana-tattva kA abhaav| caturtha aMka hI vizuddha prahasana hai| sApiNDyabhAskara -le.- kRSNazAstrI ghule| naagpur-nivaasii| I. 20 vIM shtii| sApiNDyavicAra- le.- vizvezvara (gAgAbhaTTa kaashiikr)| I.17 vIM shtii| sApiNDyaviSaya - le.- gopInAtha bhaTTa / sApiNDya sAra - le.- dhrnniidhr| revAdhara ke putra / sApiNDImaMjarI- le.- naagesh| sAmagRhyavRtti-le.- rudraskanda / sAmavidhAna-brAhmaNam (sAmavedIya) - tIna prpaatthk| kula 25 khaNDa / isameM abhicAra karmoM kA bahuta varNana hai| sampAdakasatyavrata saamshrmii| kalakattA meM saMvat 1951 meM prakAzita / sAmavedIya-darzakarma - le.- bhgdev| sAmagavratapratiSThA - le.- rghunndn| sAmaveda- sAmaveda kI devatA sUrya haiM aura yajJa meM udgAta gaNa isa veda kA prayoga karate haiN| isake pramukha AcArya jaimini haiN| ise udgAtR gaNa kA veda kahate haiN| "sAma'' kA artha hai prItikara vacana, gAna ko bhI sAma kahate haiN| saMgIta zAstra ke anusAra "sAma" zabda sAta svaroM ko darzAtA hai| zAstroM meM isa veda kI sahasra zAkhAeM batAyI gaI haiM, jaba ki matAntara se isase nyUnAdhika bhI zAkhAeM haiN| samprati isakI tIna hI zAkhAeM upalabdha haiM- 1) kauthumI, 2) rANAyanIya aura 3) jaiminIya tlvkaar| sAmaveda kI saMhitAoM meM mukhyataH do bhAga haiM- Arcika aura gaan| isa veda ke 10 brAhmaNa, AraNyaka, upaniSad, zikSA Adi sAhitya pAyA jAtA hai| isakA upaveda gAndharvaveda hai| kucha AdhunikoM ke anusAra sAmaveda yajurveda se pahale kA honA caahie| kucha to yaha bhI anumAna lagAte haiM ki isake kaI mantra Rgveda pUrva ke haiM kintu unakA saMkalana Rgveda ke pazcAt huaa| sAmaveda kI vividha saMhitAoM para sAta svaroM ke cinha avazya dIkhate haiN| sAtha hI svaroM ke vividha bhedoM evaM saMjJAoM kA bhI ullekha hai| kintu kAnoM ko tIna cAra svaroM ke atirikta anya svaroM ke bheda sunAI nahIM pddte| sAmaveda kI jo tIna zAkhAeM upalabdha haiM unameM se kauthumI aura rANAyanI zAkhA meM aMtara nahIM hai, isIliye unake brAhmaNa eka hI haiN| kauthumI zAkhA ke ATha brAhmaNa haiM- 1) tAMDya, 2) SaDviMza, 3) sAmavidhAna, 4) ArSeya, 5) daivata, 6) chAMdogya, 7) saMhitopaSid tathA vNsh| ina sabhI brAhmaNoM para sAyaNAcArya ne bhASya likhe haiN| jaiminIya zAkhA kA brAhmaNa talavakAra nAma se bhI prasiddha hai| sAmasaMskArabhASyam- le.- svAmI bhgvdaacaary| ahmdaabaadnivaasii| I. 20 vIM shtii| sApiNDyakalpalatA - le.- sadAziva dev| pitA- zrIpati / devAlayapura ke nivaasii| guru- vitttthl| graMtha meM sapiNDa kA artha-zarIra kaNoM se saMbaMdha, kahA gayA hai| lekhaka ke pautra nArAyaNa deva ne isa para TIkA likhI hai| graMtha meM narasiMha saptarSi, vIramitrodaya, sApiNDapradIpa, dvaitanirNaya Adi kA ullekha, hai| san 1927 meM sarasvatI bhavana, vArANasI se prakAzita / sApiNDyatattvaprakAza- le.- dhrnniidhr| revAdhara ke putr| sApiNDyadIpikA- (yA sApiNDyanirNaya)- le.- zrIdhara bhtttt| lekhaka kamalAkara ke cacerA pitAmaha the, ataH unakA kAla 1520-1580 I. hai| 2) le.- nAgeza / isa graMtha ko sApiNDyamaMjarI evaM sApiNDyanirNaya bhI kahA hai| I. 18 vIM shtii| naMdapaNDita, anantadeva, vAsudeva-bhaTTa Adi ke nirdeza haiN| sApiNDyanirNaya- le.- rAmabhaTTa / 2) le.- bhttttojii| 1880-84 / sApiNDyapradIpa-le.- naagesh| sApiNDyakalpalatikA kI TIkA meM varNita / ghArapure dvArA prakAzita / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /405 For Private and Personal Use Only
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sAmAmRtasindhu- le.- paM. zivadatta tripaatthii| sAmbacaritam - le.- vRndAvana zukla / sAmbapaMcAzikA-vivaraNam - le.- kSemarAja / sAMbapurANam - eka uppuraann| yaha saura purANa hai| sUryopAsanA isakA mukhya viSaya hai| isake mukhyataH do bhAga haiN| ye donoM bhinna kAla meM, bhinna vyaktiyoM ne, bhinna pradezoM meM race haiN| prathama I. 500 se 800 ke bIca va dUsarA sana 950 ke bAda likhA gyaa| dUsare bhAga meM sAMba kA ullekha bhI nahIM hai| uDIsA ke koNArka maMdira saMbaMdhI jAnakArI isa purANa meM hai| bhagavAn zrIkRSNa ke putra sAMba ko nAradamuni kA zApa aura sUryopAsanA se usakI mukti kI kathA ke dvArA sUryopAsanA kI jAnakArI dI gaI hai| sAmbasaMhitA- shlok-1200| sAmyatIrtham (nATaka)- le.- jIva nyaaytiirth| janma 1884 / kalakattA se sana 1962 meM prkaashit| ravIndranAtha Taigora ke nibandhoM para aadhaarit| viSaya-rASTrIya ekatA kA pratipAdana / aNksNkhyaa-paaNc| sAmyasAgara-kallolam - le.- jIva nyAyatIrtha / janma- 1894 / rUsaniSTha sAmyavAdI netAoM kI pola kholane hetu racita / kathAsAra -sAmyavAdI netA gaNanAtha aura purAtanapaMthI yati meM samAjonnati ke viSaya para vivAda chiDatA hai| gaNanAtha milamajadUroM kI haDatAla karavAtA hai aura kisAnoM ko ukasAtA hai| mila banda par3ane para majadUra tathA kisAnoM meM hI Apasa meM mArapITa hotI haiN| ugra majadUra dUkAne lUTate haiN| yati ke Azrama para dhAvA bolate haiM paraMtu aMta meM naukarI chUTa jAne se kuNThita hokara gaNanAtha ko hI mArane ko udyata hote haiN| aise samaya para yati apane prANoM para khelakara gaNanAtha ko bacAtA hai| sAmavatam (rUpaka) -le.- ambikAdatta vyaas| racanAkAlasan 1880 ii.| prathama prakAzana mithilAnareza lakSmIzvarasiMha dvaaraa| dvitIya prakAzana san 1947 meM, vyAsa pustakAlaya, mAnamandira, kAzI se| aMkasaMkhyA chH| kathAvastu- skandapurANa ke brahmottara khaNDa ke sAmavrata prakaraNa se gRhiit| aMgI rasa-zRMgAra, parantu azlIlatA se duur| lambe, nATyahAnikara saMvAda tathA ekoktiyoM kI bharamAra / anyavizeSa- nATaka meM varjita vanayAtrA kA dRzya, rAjA ke sthAna para nAyaka kA RSiputra honA, bhUta-preta tathA bhagavatI kI bhUmikAeM, holikAkrIDA, raMgamaMca para naukAvAhana, jhaMjhAvAta tathA naukA kA DUbanA, nepathya ke pAtra ke sAtha maMca para ke pAtra kA saMvAda, strIrUpadhArI nartaka kA nRtya, dhIvaroM kA mAgadhI bhASA meM samUhagIta, gItanRtyoM kI pracuratA aadi| kathAsAra - apane vivAha hetu dhana pAne ke lie sumedhA aura sAmavAn vidarbharAja ke pAsa jAte haiN| mArga meM madAlasA nAmaka apsarA kA gIta suna ve itane tallIna hote haiM ki pAsa khaDe durvAsA muni kI AvAja ve suna nahIM paate| durvAsA sAmavAn ko zApa dete haiM ki zIghra hI strI bana jAyege parantu gItarasa meM DUbe sAmavAn ko yaha bhI sunAI nahIM detaa| vidarbha kI rAjasabhA meM pahuMcane para vidUSaka vasantaka unheM ukasAtA hai ki candrAMgada mahArAja kI rAnI prati somavAra brAhmaNoM ko dAna detI hai, so sAmavAn strIveSa lekara, sumedhA kI patnI bana dAna svIkAra kreN| ve vaisA karate haiN| mahArAnI zraddhApUrvaka unheM dAna detI hai| rAnI ke bhaktibhAva ke prabhAva se sAmavAn strI bana jAtA hai| sAmavAn ke pitA sArasvata kRddha hote haiM ki ikalautA kulAdhAra putra rAjA ke parihAsa ke kAraNa strI bana gyaa| rAjA kSamA mAMgatA hai aura use phira se puruSa banAne ke lie devI se prArthanA karatA hai| bhagavatI kahatI hai ki mahArAnI ne zraddhAyukta mana se sAmavAn ko jo samajhA, use koI badala nahIM sakatA kintu sArasvata kI kulavRddhi hetu use dUsarA putra prApta hogaa| anta meM sAmavatI (sAmavAn kA strIrUpa) tathA sumedhA kA vivAha hotA hai aura vidarbharAja usa vivAha kA vyaya vahana karatA hai| sAyanavAda- le.- nRsiMha (bApUdeva zAstrI) I. 19 vIM shtii| viSaya- jyotiSa shaastr| sAragrAhakarmavipAka - le.- kaanhrdev| nAgara brAhmaNa / maMgalabhUpAla ke putra durgasiMha ke mantrI karNasiMha ke Azrama meM nandapadranagara meM 1384 I. meM praNIta / lekhaka kA kathana hai ki usane maulaginRpa (yA kaulinigRpa) ke karmavipAka graMtha para apane grantha ko AdhRta kiyA hai jisase usane 1200 zloka udRta kiye haiN| isa grantha meM 4900 zloka hai| lekhaka ne vijJAneza evaM bauddhAyana se kramazaH 276 evaM 500 liye haiN| grantha meM 55 prakaraNa evaM 45 adhikAra haiN| sAracintAmaNi - le.- bhavAnIprasAda / zloka-55441 viSayadIkSA vyavasthA, akaDama Adi cakroM kI vidhi, nityAnuSThAna pUjA, manloddhAra, vividha zaktiviSayaka anuSThAna aadi| sAradIpikA- le.- kAlIpada tarkAcArya (1888-1962 I.) jayakRSNa kI "sAramaMjarI" kI yaha vyAkhyA hai| yaha vyAkaraNa viSayaka graMtha hai| sArabodhinI- le.- zrIvatsalAMchana bhttttaacaary| kAvyaprakAza para ttiikaa| I. 16 vIM shtii| sArazatakam - le.- kRssnnraam| jayapura ke sbhaapnnddit| yaha kAvya zrIharSa ke "naiSadha" mahAkAvya kA saMkSepa hai| sArasaMgraha- le.- bhaTTAraka akulendrnaath| viSaya- aneka graMthoM kA saar| isameM iSTopadeza, zivadharmottarasAra, akulanAtha dvArA udhdata nirvANakArikA tathA niHzvAsakArikA kA sAra, vedottarasAra, smRtisAra, kRSNayogasAra, kulapaMcAzikAsAra, mahAjJAnasAra, hai| 406 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrImatsAra, zrImaduttarazaMkhasAra, ciMciNImatasAra, mahAmAyAstotrasAra, zaMkhayogamahAjJAnasAra, gItAsAra aadi| 2) le.- devanandI puujypaad| jainaacaary| I. 5-6 vIM shtii| maataa-shriidevii| pitA- maadhvbhtttt| 3) le.- raaghvbhtttt| 4) le.- shmbhudaas| 5) le.- murAribhaTTa / sArasaMgrahadIpikA- le.- rAmaprasAdadeva zarmA / sArasamuccaya - le.- hrisevk| nirmANakAla- saMvat 1770 vi.| 173 ii.| isakA vAstava nAma hai yogsaar-smuccy| shlok-750| paTala-101 sArasamuccaya-paddhati- zloka-638 / sAra-sundarI - le.- mAthureza vidyaalNkaar| I. 17 vIM shtii| amarakoza para bhaassy| sArasvatadIpikA - le.- hrsskiirti| I. 17 vIM shtii| sArasvataprakriyA - le.- anubhuutisvruupaacaary| sArasvata-rUpAntaram - trktilk-bhttttaacaary| lekhaka ne isa rUpAntara para vyAkhyA bhI likhI hai| sArasvatazatakam - le.- jIva nyAyatIrtha / san 1925 meM prakAzita / sArasvatI suSamA- san 1942 meM vArANaseya saMskRta mahAvidyAlaya se DaoN. maMgaladeva zAstrI ke sampAdakatva meM isa mAsika patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| tIna varSoM bAda nArAyaNazAstrI khiste isake saMpAdaka hue| pAMcaveM varSa se ko.a.subrahmaNya tathA bAda meM kuberanAtha zukla aura kSetrezacandra caTTopAdhyAya ke sampAdakatva meM yaha patrikA prakAzita hotI rhii| zodha-pradhAna nibandhoM kA prakAzana isa patrikA kA pramukha uddezya thaa| isameM zAstra, vijJAna, rAjanIti, zabda-vijJAna aura samAlocanA, arvAcIna, kahAniyAM aura kavitAeM, nibaMdha Adi prakAzita hote the| sAvitrI- (nATaka)- le.-zrIkRSNa tripaatthii| racanA sana 1956 meN| ekaaNkii| sAvitrI ke pAtivratya kI kthaa| sAvitrIcaritam (sAta aMkI nATaka) - le.- jAmanagara ke Azu kavi zaMkaralAla (I. 1842-1918 I.) kAThiyAvADa ke rAvajIrAva saMskRta pAThazAlA meM adhyaapk| 2) gadyaracanA- le.- rAdhAkRSNa tivaarii| solApura nivaasii| sAhityakaumudI - le.- baladeva vidyaabhuussnn| kAvyaprakAza para ttiikaa| alaMkAroM para eka atirikta adhyaay| I. 18 vIM shtii| svaracita udAharaNa, jinakA Azaya kRSNabhaktipara hai| sAhityakalpadruma - le.- yeura grAmavAsI somazekhara / sAhityazAstra viSayaka grNth| 2) le.- rAjazekhara / I. 18 vIM shtii| 81 stabakoM meM puurnn| sAhityakalpalatikA- le.- zatalUrI kRSNasUri / sAhitya-kallolinI- le.- bhaaskraacaary| sAhityazAstra tathA nRtya para carcA / sAhityadarpaNa - le.- vizvanAtha kviraaj| I. 14 vIM shtii| kaliMgarAja ke saaNdhivigrhik| kAvyaprakAza ke anusAra sAhityazAstra kI vistRta rcnaa| sAhitya kSetra ke sarva prakAra tathA vAda isameM samAviSTa haiN| isake anusAra rasAtmaka vAkya hI kAvya hai| dasa pariccheda yukt| 6 veM pariccheda meM nATyazAstra viSayaka crcaa| kAvya hetu, prakAra, paribhASA, udAharaNa, guNa-doSa rasaparipoSa, tathA zabdArthAlaMkAra bhI vistarazaH vivecita hai| bhASA dhArAvAhinI tathA prabhAvI hai| TIkAkAra- 1) mathurAnAtha zukla, (2) anantadAsa, (3) gopInAtha, (4) rAmacaraNa trkvaagiish| alaMkAravAdArtha meM sAhityadarpaNa ke matoM kA parizIlana hotA hai| sAhityanibandhAdarza- le.-vAsudeva dvivedii| chAtropayukta, 31 vividha viSayoM para nibandha tathA saMskRta patra lekhana AgrA se prkaashit| sAhityamaMjUSA - le.- sdaajii| I. 1815 meM racita isa sAhitya zAstraniSTha kAvya meM zivAjI mahArAja tathA bhosale vaMza ke itivRtta kA varNana hai| sAhityaratnAkara - le.- dharmasUri / I. 15 vIM shtii| 2) le.- yajJanArAyaNa diikssit| I. 17 vIM shtii| sAhityavATikA * san 1960 meM dillI se zrI yazodAnandana bharadvAja ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| dillI rAjya saMskRta vizvapariSad 23, e. kamalAnagara, dillI se prakAzita hone vAlI yaha patrikA samasyApradhAna hai| sAhityavaibhavam - le.- zrIbhaTTa mathurAnAtha zAstrI, sAhityAcArya, jypur| hindI tathA urdU zabdoM kA hetutaH racanA meM pryog| reDiyo, moTara, vimAna, jaise Adhunika vissy| isa abhinava upakrama ko saMmizra pratisAda milaa| prathama bhAga jypurvaibhvm| isake viziSTa-janacatvara nAmaka prakAraNa meM sthAnIya 122 prasiddha vyaktioM kA varNana hai| dUsarA bhAga saahity-khnndd| isake navayuga vIthI prakaraNa meM samAja kI paristhiti citrita hai| kavi kI sahacarI-TIkA ke sAtha prakAzita / sAhityakAra - le.- acyutarAya moddk| 12 prkrnn| lekhaka kA nAmanirdeza naye DhaMga se- airAvataratna, dhanvatariratna Adi kiyA hai| sAhityasudhA - le.- govinda dIkSita / taMjaura ke raghunAtha nAyaka ke mNtrii| vedAntAdi vividha zAstroM meM nipuNa kvi| isa meM kavi ne apane do Azraya dAtA acyuta aura raghunAtha rAjAoM kA caritra varNana kiyA hai| sArAsArasaMgraha -le.- raamshNkrraay| zloka- 19977 / 12 paricchedoM meM puurnn| viSaya- ziva aura ziva kI vibhUtiyAM, ardhanArIzvara mUrti, ardhanArIzvarastotra, indra Adi kA abhimAna bhaMjana, jo muni nahIM unheM mokSaprApti nahIM ho sktii| taMtroM kI asaMkhyatA, brahmatattva ke viSaya meM brahmA Adi ke sandeha saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 407 For Private and Personal Use Only
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10 vIM shtii| sArvabhauma-pracAramAlA - (mAsika pustakamAlA) saMpAdakavAsudeva dvivedii| vArANasI- nivaasii| siddhakhaNDa- le.- nitynaath| zloka- 770 / siddhacakrASTakaTIkA - le.- zrutasAgarasUri / jainaacaary| I. 16 vIM shtii| siddhanAgArjunIyam- le.- siddhnaagaarjun| zloka-1800 / siddhapaMcAzikA- umaa-mheshvr-sNvaadruup| mUlanAtha dvArA avatArita / yaha 5 paTaloM meM pUrNa kulAlikAmnAya kA eka aMza hai| siddhabhaktiTIkA-le.- zrutasAgarasUri / jainAcArya 16 vIM shtii| siddhayogezvarItantram - (nAmAntara-siddhayogezvarImata athavA bhairavavIrasaMhitA) zloka-13001 paTala-32| viSayazakti-trayoddhAra, vidyAMgoddhAra, lokapAloddhAra, samayamaMDala, vidyAvrata kA nirAkaraNa, durgAmAhAtmya, prasiddha tantroM ke naam| pIThoM kA nirNaya, mahAvidyA-nirUpaNa, kuNDalinI kI aMgabhUta mAtRkAeM, mahAkAminI ke dhyAna, paMca bANoM kA nirNaya, vedotpatti varNana, varNamAlA-nirUpaNa, AdyA ke ekAkSara maMtra ke artha, mahAdurgA, tArA, zrIvidyA, bhuvanezvarI, vAgbhavI, dhUmAvatI, bagalAmukhI, kamalA, mAtaMgI Adi ke ekAkSara maMtroM ke artha, vidyAoM ke vizeSa naam| kAlI, tArA aura durgA ke eka hone se paraspara avizeSa, guru ziSya Adi ke lakSaNa, dIkSAkAla, vividha devadeviyoM kI pUjA aadi| sArArthacatuSTayam- le.- vrdaacaary| sArArthadarzinI - (zrImadbhAgavata kI TIkA) le.- vizvanAtha ckrvrtii| isa TIkA kA nirmANa kAla-1704 I. hai| lekhaka kI prauDha avasthA kI racanA hai| sArArthadarzinI TIkA ke nAma kI yathArthatA ke viSaya meM lekhaka ne likhA hai ki zrIdharasvAmI, caitanya mahAprabhu evaM apane guru ke upadezoM ke sAra ko pradarzita karane kA prayAsa hai| yaha bhAgavata kI rasamayI vyAkhyA hai| isameM bhAgavata kA pratipAdya rasatattva bar3e hI sarasa zabdoM meM abhivyakta kiyA gayA hai| isakI zailI rocaka hone ke kAraNa, bhAgavata sarovara meM avagAhana ke liye sugama sopAna ke samAna yaha upAdeya hai| isameM bhAgavata ke dArzanika tattvoM kA bhI vivecana baDI hI sahaja sarala paddhati se kiyA gayA hai| prastuta TIkA ke aMtima zloka meM lekhaka ne apanI atIva vinamratA vyakta kI hai he bhaktA dvAri vazcaMcad-bAladhI rautyayaM janaH / nAthAvaziSTaH zvevAtaH prasAdaM labhatAM manAk / / arthAt jisa prakAra kutte ko khAne ke liye jUThana dI jAtI hai, usI prakAra bhaktoM ke dvAra para rone vAlA yaha bAlaka bhI bhagavAn ke bhoga kA avaziSTa prasAda paave| apanI tulanA kutte se karanA, bhAvuka bhakta kI vinamratA kA caramotkarSa hai| isa TIkA meM veda tathA zAstra ke pramANabhUta graMthoM evaM zrIdhara svAmI-sanAtana, jIva, madhusUdana, yAmunAcArya prabhRti AcAryoM kA ullekha TIkAkAra kI bahujJatA kA paricAyaka hai| sArAvalI - viSaya- dIkSita ke avazyakaraNIya dainika katyoM tathA dIkSAvidhi kA varNana / dIkSA saMbaMdha meM Akara graMthoM ke pramANavacanoM kA prtipaadn|| sArIputtaprakaraNam (nATaka)- le.- ashvghoss| isameM sArIputra tathA maudgalAyana ke bauddhadharma meM dIkSita hone kI kathA hai| sAroddhAra - (triMzacchlokIvivaraNa kI TIkA) le.- shmbhubhtttt| sArdhadvayadvIpapUjA - le.- shubhcndr| jainaacaary| I. 16-17 vIM shtii| 2) le.- brhmjindaas| jainaacaary| I. 15-16 vIM shtii| sArdhadvayadvIpaprajJapti - le.- amitagati (prathama) jainaacaary| I. siddhalaharItantram- jAtukarNya- nAraNa saMvAda ruup| viSaya- mukhya rUpa se kaalii-puujaavidhi| 50 mAtRkA varNo kI mahimA tathA dvAviMzatyakSarI vidyA kI mahimA varNita hai| siddhavidyAdIpikA - le.-shNkraacaary| guru-jagannAtha / shlok-972| paTala 9 / viSaya- dakSiNakAlikA-kalpa, dakSiNakAlI-pUjAvidhi, unake sAdhana, maMtroddhAra, purazcaraNa vidhi tathA naimittikaanusstthaan| siddhazabaratantram- IzvarI-IzvarasaMvAda rUpa tathA mahAdeva-dattAtreya saMvAda ruup| tIna khaNDoM meM vibhakta- (prathama, madhyama, uttama) viSaya- mAraNa, mohana, staMbhana, vidveSaNa, uccATana, vazIkaraNa, AkarSaNa, indrajAla i.| siddhasantAnasAdhana-sopAnapaMkti- le.- yshoraaj| pitaa-gop| paTala-18 meM puurnn| yazorAja kA pUrA nAma yazorAjacandra thaa| ve "bAlavAgIzvara" bhI kahalAte the| siddhasiddhAMjanam - vividha prakAra ke tAMtrika aura aindrajAlika prayogoM kA pratipAdaka grNth| siddhasiddhAnta-paddhati- le.-gorkssnaath| shlok-264| chaha upadezoM meM puurnn| isa nibandha meM mukhyataH devI zakti hI prAdhAnyena pUjAyogya hai; usI meM jagat kI utpatti, sthiti aura saMhAra karane kI asAdhAraNa zakti hai, yaha nirdiSTa hai| siddhahemazabdAnuzAsanam- le.- hemacaMdra suuri| prasiddha jaina aacaary| vi.saM. 1145-12291 saMskRta- prAkRta kA vyaakrnn| prathama 8 adhyAyoM meM (28 pAda) saMskRta bhASA kA vyAkaraNa, (3566 sUtroM meN)| AThaveM adhyAya meM prAkRta, zaurasenI, mAgadhI, paizAcI Adi bhASAoM kA vyAkaraNa / sUtrasaMkhyA 11191 yaha prAkRta bhASAoM kA sarvaprathama vyAkaraNa hai| kAtantra ke samAna prakaraNAnusArI racanA / yathAkrama saMjJA, svarasandhi, vyaMjanasaMdhi, nAma, kAraka Adi prakaraNa haiN| 408 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI- le.- bhaTTojI dIkSita / pANinIya vyAkaraNa kI prayoganusArI vyaakhyaa| isake pUrva ke prakriyAgraMthoM meM aSTAdhyAyI kA saba sUtroM kA samAveza nahIM thaa| isa truTi kI pUrti hetu isakI racanA huii| vartamAna samaya ke vyAkaraNa ke adhyayana-adhyApana kA yahI graMtha AdhAra hai| isake pUrva, lekhaka bhaTTojI dIkSita ne sUtrAnusArI vistRta vyAkhyA zabdakaustubha nAma se likhii| siddhAntakaumudI vyAkaraNa kSetra meM yugapravartaka, mahattvapUrNa graMtha hai| graMtha ke vivaraNa hetu mArmika TIkA prauDhamanoramA svayaM likhI jisameM gurumata kA khaNDana kiyA hai| paMDitarAja jagannAtha kI isa TIkA para prauDhamanoramA-kucamardinI TIkA hai| prauDhamanoramA kA marAThI anuvAda nAgapura nivAsI, prasiddha vaiyAkaraNa nA. dA. vADegAvakara ne kiyA hai jo prakAzita huA hai| siddhAntakaumudI para taMjaura ke vaiyAkaraNa vAsudevazAstrI kI lokapriya bAlamanoramA TIkA hai| 17 vIM zatI ke anta kI bhaTTojI ke ziSya varadarAja kI laghu-siddhAntakaumudI tathA rAmazarmA kI madhyama siddhAntakaumudI, isI siddhAntakaumudI ke hI laghu aura madhyama rUpa haiN| jJAnendrasarasvatI ne siddhAntakaumudI kI TIkA tattvabodhinI likhI hai| bhaTTojI ke pote haripanta ne prauDhamanoramATIkA, laghuzabdaratna tathA bRhatzabdaratna ye tIna graMtha likhe haiN| siddhAntakaumudIprakAza - le.- toppldiikssit| siddhAntakaustubha - le.- jgtraath| I. 18 vIM shtii| viSayagaNita shaastr| siddhAntacakram- (nAmAntara-siddhAntacandrikA) zloka- lagabhaga 1501 siddhAntacandrikA- le.- vsugupt| viSaya- zaiva tantra / siddhAntacandrikA- (2) le.- raamaashrm| sArasvata vyAkaraNa kA ruupaantr| svataMtra vyAkaraNa ke rUpa meM prastuta tathA usI para yaha TIkA hai| siddhAntacaMdrikA para lokazaMkara (tattvadIpikA), sadAnanda (subodhinI) aura vyutpattisAra-kAra ne TIkAeM likhI hai| sArasvata vyAkaraNa para jinendra (siddhAntaratna), harSakIrti (taraMgiNI) jJAnatIrtha aura madhva kI TIkAeM haiN| antima tIna kA ullekha DaoN. belavalakara ne kiyA hai| siddhAntacandrikodaya - le.- gaMgAdharendra srsvtii| siddhAntacintAmaNi - le.- rghu| malamAsatattva meM yaha graMtha ullikhita hai| siddhAntajAhnavI - le.- devaacaary| niMbArka- saMpradAya ke prasiddha kRpAcArya ke shissy| yaha brahmasUtra kA vistRta samIkSAtmaka bhASya hai| isa graMtha meM niMbArka se 7 vIM pIDhI meM huye puruSottamAcArya dvArA praNIta "vedAntaratna-maMjUSA" kA ullekha hai| siddhAntajyotsrA-le.- dhanirAma / siddhAntatattvaviveka - le.- kmlaakr| siddhAntatithinirNaya- le.-zivanandana / siddhAntadIpikA - le.-srvaatmshNbhu| viSaya- zAktataMtra / sidhdAntanidAnam- le.- kavirAja gaNanAtha sen| viSayapaitholAjI (rognidaan-shaastr)| siddhAntanirNaya- le.- raghurAma / siddhAntapradIpa - le.- shukdev| I. 19 vIM zatI kA pUrvArdha / zrImadbhAgavata kI ttiikaa| nibArka mata meM dvaitAdvaita hI dArzanika pakSa hai| jIva tathA brahma meM vyavahAra dazA meM bheda hai jaba ki pAramArthika rUpa meM abhed| isa bhedAbheda-pakSa ko dRSTi meM rakhakara hI yaha TIkA samagra graMtha para upalabdha hai| yaha TIkA na to bahuta vistRta hai, aura na hI bahuta saMkSipta hai| mUla bhAgavata ke anAyAsa samajhane ke liye yaha TIkA nitAMta upakAriNI hai| nibAMrkIyoM kA mata bhI anya vaiSNava saMpradAyoM ke samAna mAyAvAda ke viruddha hai| phalataH advaitI vyAkhyAkAra zrIdhara ke mata kA khaMDana aneka sthaloM para baDI noMka jhoMka ke sAtha siddhAntapradIpa meM kiyA gayA hai| bhAgavata 8-24-37 kI vyAkhyA meM zukadeva ne zrIdhara kA khaMDana mAyAvAdI kahakara kiyA hai| aSTama skaMdha meM varNita pralaya, zrIdhara ke matAnusAra mAyika hai (bhAvArtha-dIpikA 8-24-46) jaba ki zukadeva ke mata se vaastvik| dvaitAdvaita kA vivecana TIkA meM yatra tatra upalabdha hotA hai| zukadeva ne apanI isa TIkA meM bhAgavata kI vyAkhyA baDI niSThA se tathA saMpradAyAnusAra kI hai| isa TIkAsaMpatti ke liye, niMbArka saMpradAya prastuta siddhAntapradIpa ke lekha kA ciraRNI rhegaa| siddhAntapradIpa ke hI kAraNa vidita hotA hai ki nibArka saMpradAya ke mahanIya AcArya kezava kAzmIrI ne bhAgavata kI bhI vyAkhyA likhI thii| kitane aMza para likhI, yaha jAnakArI nahIM mila pAtI, kyoM ki unakI kevala vedastuti kI hI TIkA siddhAnta pradIpa meM akSarazaH saMpUrNataH uddhRta kI gaI hai| siddhAntapradIpa - AcArya vallabha ke brahmasUtra- aNubhASya kI muralIdharakRta ttiikaa|| siddhAntabiMdu (siddhAntatattvabiMdU)- le.- madhusUdana sarasvatI / koTAlapADA (baMgAla) ke nivaasii| I. 16 vIM zatI / advaitavedAnta viSayaka atyaMta mahattvapUrNa evaM vidvanmAnya grNth| siddhAntamuktAvalI- TIkA- le.-rAmarudra tarkavAgIza / siddhAntarahasyam - le.- mathurAnAtha trkvaagiish| siddhAntarAja- le.- nityaannd| I. 17 vIM shtii| siddhAntazikhAmaNi- le.- vishveshvr| viSaya- zaiva tAMtrika siddhaant| siddhAntaziromaNi - le.- bhaaskraacaary| I. 12-13 vIM shtii| jyotirgaNita viSayaka grNth| jyotiSa zAstra kA yaha atyaMta mahattva pUrNa graMtha hai| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 409 For Private and Personal Use Only
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2) le.- mohana mizra / siddhAntazekhara- le. vishvnaath| bhAskara ke putra / siddhAntasamrAT le. jagannAtha I. 18 vIM zatI viSaya - gaNita zAstra / siddhAntasAra le. jinacandra I. 15 vIM zatI / / 2) le bhAvasena vaividya jainAcArya I. 13 vIM zatI siddhAntasAradIpaka le. sakalakIrti jainaacaary| I. 14 vIM zatI / pitA - karNasiMha / mAtA- zobhA / 16 adhikAroM me pUrNa / siddhAntasAra - paddhati le. mahArAja bhojadeva / viSaya- sUryapUjA, nityakarma, mudrA- lakSaNa, prAyazcitta, dIkSA, sAdhaka kA abhiSeka, AcArya kA abhiSeka, pAdapratiSThA, liMgapratiSThA, dvArapratiSThA, ityatiSThA, jIrNoddhAra ityAdi vidhi siddhAntasArasaMgraha le. narendrasena jainAcArya I. 12 vIM zatI / siddhAntasArAvalI - le. trilocana zivAcArya / viSaya- zaivatantra ke siddhAnta / - / - - siddhArthacaritam-le. DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya racanA1967-69 ke biic| hiMsApramatta mAnavatA ko gautama buddha dvArA pracArita darzana kA bodha karAne hetu likhita / aMkasaMkhyA ATha / nRtya-gItoM se bharapUra prAkRta kA abhAva kusumalatA, vaillitA, madhumatI, calormikA, zarAgati, nanditA, nandinI, veNumatI, tarasvinI, sUryanAda, navazaziruci, jayantikA, yaMtriNI, mandArikA, maMjarikA, kANinI, ratnadyuti, kandita, madhukSarA, nartana, suraMjanA, rasavallarI, sulocanA, kuraMgamA Adi asAdhAraNa chandoM kA prayoga lekhaka ne kiyA hai| viSaya- gautama buddha kI bAlyAvasthA se lekara rAhula ko bhikSutva dIkSA dene taka kI kathAvastu / - www.kobatirth.org siddhikhaNDa le. vinAyaka / mAtA shriipaarvtii| viSayaAkarSiNI, vazIkaraNa, mohakAriNI, amRta-saMcAriNI Adi ke maMtra tathA una maMtroM ke sAdhaka dravya Adi kA nirUpaNa hai| ATha upadezoM (adhyAyoM) meM pUrNa / siddhiyamle yAmunAcArya (tAmila nAma AlavaMdAra) / Atmasiddhi, Izvara-siddhi evaM saMvit-siddhi nAmaka 3 graMthoM kA samuccaya / aMtima graMtha meM mAyA kA khaMDana tathA AtmA ke svarUpa kA vivecana hai| siddhipriyastotram - le.- devanandI pUjyapAda / jainAcArya / I. 5-6 vIM zatI mAtA shriidevii| pitA mAdhavabhaTTa / siddhividyA rajasvalA-stotrazyAmArahasya ke aMtargata / zloka-2581 siddhivinizcaya- le. akalaMka dev| nyAyazAstra kA eka prakaraNa graMtha / siddhivinizayaTIkA le anantavIrya jainAcArya I. 10-11 vIM zatI / 410 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa I I siddhezvaratantram - isa tantra meM jAnakI sahasranAma stotra hai / siddhezvarIpaTala- zloka - 1531 hariharAtmaka stava tathA vajrasUcikopaniSad bhI isameM sammilita hai| siMhalavijayam (nATaka) le. sudrshnpti| 1951 meM beharAmapura se prakAzita aMkasaMkhyA pAMca aMka dRzyoM meM vibhAjita / uDiyA gItoM kA samAveza / uDIsA ke vIroM dvArA siMhala para vijaya kI kathA / le. gosvAmI zivAnanda / pitAmahasiMhasiddhAntasindhu gosvAmI zrInivAsa bhaTTa / pitA gosvAmI jagannivAsa / zloka- 13500 / taraMga- 14 viSaya prAtaH kRtya, snAna, sandhyA aura tarpaNa kI vidhi, sUryArghyadAna, zivapUjA, dhyAna, Asana, pUjA dravyoM kI zuddhi, karazuddhi, digbandhana, agniprAkAra kA Azraya, prANAyAmavidhi, bhUtazuddhi prANapratiSThA, mAtRkAnyAsa, unake vividha bhedoM kA nirdeza, nyAsoM ke phala, sveSTadeva ke maMtroM ke RSi Adi, SaDaMganyAsa, yogavinyAsa, mUlamaMtra ke aMgabhUta nyAsoM kA nyasana, mudrApradarzana, mudrAoM ke lakSaNa, sveSTadeva kA dhyAna, aMtaryAga vidhi, pUjA, cakra aura pratimA ke nirmANa kA nirUpaNa, zAlagrAmazilAoM ke lakSaNa, pUjA ke phala Adi / siMhasthapaddhati viSaya bRhaspati jaba siMha rAzi meM rahate hai, taba godAvarI meM snAna karane ke puNya hemAdri ke graMtha para AdhRta / siMhAsana dvAtriMziMkA saMskRta kathAsAhitya kA eka prasiddha graMtha jo siMhAsana dvAtriMziMkA, dvAtriMzatputtalikA athavA vikramArkanarita Adi nAmoM se vikhyAta hai| isa graMtha meM kula 32 kathAeM hai| isake racayitA kauna the isakI nizcita jAnakArI upalabdha nahIM, kintu isakA nirmANakAla i.sa. 13 vIM zatAbdI yA usake bAda kA rahA hogA, aisA vidvAnoM kA mata hai| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * isake nirmANa ke viSaya meM kathA isa prakAra batAI jAtI hai : vikramAditya rAjA ko indra ne eka siMhAsana bheMTa kiyA jisa para 32 putaliyAM thiiN| vikramAditya usa siMhAsana para hI baiThA karate the| apanI mRtyu ke pUrva unhoMne vaha siMhAsana jamIna meM gaDavA diyaa| kAlAMtara se utkhanana meM rAjA bhoja ko vaha siMhAsana milaa| vaha use apane upayoga hetu rAjasabhA meM le aayaa| siMhAsana para ArUDha hone ke liye rAjA bhoja ne jaise hI usakI prathama sIDhI para kadama rakhA vaise hI eka putalI ne unheM vikramAditya kI kahAnI sunAte hue kahA- For Private and Personal Use Only 'yadi vikramAditya jaisA zaurya- dhairya tujhameM hogA to hI tU isa siMhAsana para caDhane kA prayAsa kara" / isa prakAra battIsa putaliyoM ne use vikramAditya ke zaurya evaM anya guNoM ko prakaTa karane vAlI kathAeM sunAI aura hara putalI kathA sunAne ke bAda use ukta cetAvanI detI / pariNAma yaha huA ki rAjA bhoja Akhira isa siMhAsana para caDhane kA sAhasa nahIM kara
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sakA aura yaha siMhAsana AkAza meM uDa gyaa| isa graMtha ke tathA sItA puSpaka vimAna meM baiTha ayodhyA ko prasthAna karate uttarI va dakSiNI aise do bhAga haiN| uttarI bhAga ke tIna adhyAyoM haiN| ayodhyA meM unakA rAjyAbhiSeka hotA hai| meM eka gadya rUpa meM hai jisake racayitA kSemakara muni haiN| sItArAmadayAlaharI - le.- sItArAma shaastrii| khaNDa kAvya / dUsarA baMgAlI meM hai, aura tIsarA laghu vivaraNAtmaka hai| sItArAmavihAram - le.- lakSmaNa somyaajii| pitA- oragaMTI ___ hastalikhitoM ke AdhAra para ina kathAoM ke racayitA shNkr| aaNdhrvaasii| kAlidAsa hI the, aisA kucha vidvAnoM kA mata hai kintu kuch| sItArAmAbhyudayam-le.- gopaalshaastrii| I. 19-20 vIM shtii| vidvAn naMdIzvara yAgI, siddhasena divAkara tathA vararuci ko isake sItArAmAvirbhAvam - le.- nityaannd| I. 20 vIM shtii| racayitA mAnate haiN| sItArAmadAsa oMkAranAtha deva kI jayaMtI para abhinIta / aMkasaMkhyA __isakI aneka kathAeM guNADhya ke kathAsaritsAgara se lI gaI haiN| tIna / pratyeka aMka kA kathAnaka svataMtra hai| AMtararASTrIya sabhyatA sItAkalyANam (vIthI)- le.- pradhAna veNkpp| I. 18 vIM / aura saMskRti kA Adhunika nAgarika para viSama prabhAva vivecita / shtii| zrIrAmapura ke nivaasii| isakI prastAvanA meM rUpaka kA kathAsAra- prathama aMka- SaDripuoM ke sAtha carcA karake rAjA nAma pahelI dvArA prastuta hai| prArambha zuddha viSkambhaka se, jaba kali viveka ko baMdI banAtA hai. striyoM ko vyabhicAriNI aura ki zAstrataH vIthI meM viSkambhaka varjita hai| viSaya- zrIrAma-sItA brAhmaNoM ko lobhI banane ko udyukta karatA hai| dvitIya aMkapariNaya kI kthaa| zyAmalAla aura guNadhara nAmaka nAstikoM meM dharmavimukti para 2) le.- veNkttraamshaastrii| san 1953 meM prakAzita / aMkasaMkhyA- . vArtAlApa hotA hai, taba taka samAcAra milatA hai ki kisI ne paaNc| zrIrAma ke janma se vivAha taka kI ghaTanAeM vrnnit| guNadhara kI patnI ko mAra kara sArI sampatti curA lii| tRtIya 3) le.- prA. subrahmaNya suuri| aMka - vaikuNTha meM nArada aura dharma nArAyaNa se kahate haiM ki sItAcampU- le.- guNDusvAmI zAstrI / pRthvI loka meM dharmaglAni ho rahI hai| nArAyaNa AzvAsana dete sItAdivyacaritam - le.- shriinivaas| I. 17 vIM shtii| hai ki aba ve zIghra hI bhAratavarSa meM avatAra grahaNa kreNge| sItA netR-stuti- le.- maMDapAka pArvatIzvara / I.- 19 vIM shtii| sItAvicAralaharI - anuvAdaka- ena. gopAla pille| sItApariNayam -le.- sUryanArAyaNAdhvarI / I. 19-20 vIM shtii| kerl-nivaasii| mUla-malayAlama kAvya, (cintAviSTayAtha sItA) sItArAghavam- le.- raampaannivaad| I. 18 vIM shtii| kumAran aasnkRt| vaMcI mArtaDa kI paNDitapariSad meM prathama abhiny| san sItAvijayacampU - le.- ghaNTAvatAra / 1956 IsavI meM mukhya utsava meM padmanAbha mandira meM abhiniit| sItAsvayaMvaram - le.- kaamraaj| I. 19-20 vIM shtii| aNksNkhyaa-saat| kathAsAra- vizvAmitra ke sAtha rAma-lakSmaNa sItopaniSad - atharvaveda se saMbaMdhita eka navya upnissd| mithilA pahuMcate haiN| etadartha dazaratha se pahale hI anumati le isameM sItA ke svarUpa kI carcA kI gaI hai| isameM batAyA lI hai| mArIca kA ziSya mAyAvasu vahAM vighna DAlane ke lie gayA hai ki sItA kI utpatti oMkAra se huI tathA vaha brahmA dazaratha kA rUpa lekara pahuMcatA hai| usakA sevaka karmambhaka kI zakti va prakRtisvarUpA hai vahI vyakta prakRti ko rUpa pradAna sumantra kA rUpa dhAraNa karatA hai| parantu zatAnanda una donoM karatI hai| isa upaniSad meM sItA zabda ke sa.I.tA isa prakAra kA kapaTa pahacAnatA hai| dhanubhaMga ke pazcAt ve donoM parazurAma tIna bhAga banAye gaye haiN| 'sa' yaha satya va amRta kA pratIka se sahAyatA lene cala dete haiN| rAmAdi cAroM bhAiyoM kA vivAha hai, IkAra yaha sarva jagat kI bIjarUpa viSNu kI yogamAyA hone ke pazcAt rAjyAbhiSeka kI taiyArI hotI hai| zUrpaNakhA dvArA athavA avyakta rUpa mahAmAyA hai| tA akSara t vyaMjana mahAlakSmI niyojita rAkSasI ayomukhI mantharA kA rUpa dhAraNa kara kaikeyI svarUpa hai, jo prakAzamaya va sRSTi kA vistAra karane vAle ko ukasAtI hai aura kaikeyI usakI bAtoM meM A jAtI hai| zaktipuMja se otaprota hai| isa prakAra sItA ke tIna svarUpa rAma-sItA tathA lakSmaNa ke sAtha vana cale jAte haiN| phira mAne gaye haiN| usakA prathama rUpa zabdabrahmarUpa va buddhirUpa hai| mArIca kA maraNa, sItA kA haraNa, vAli kI mRtyu i. ghaTanAoM dUsarA rUpa sagaNa hai jisameM vaha rAjA sIradhvaja kI kanyA ke ke bAda mAyAvasu cAraNa kA rUpa dhAraNa kara batAtA hai ki rUpa meM prakaTa hotI hai, aura tIsarA rUpa mahAmAyA kA hai, rAvaNa ne sItA kA vadha kiyA, indrajit ne hanumAn ko mAra jisa rUpa meM vaha jagat kA vistAra karatI hai| DAlA aura aMgada prAyopavezana karake mara gyaa| itane meM sukumAracaritam - le.- sklkiirti| jainaacaary| I. 14 vIM dadhimukha Akara sUcanAvArtA detA hai ki hanumAn saphala hokara shtii| pitA- krnnsiNh| mAtA- shobhaa| 9 srg| lauTe haiN| mAyAvasu lajjita hokara bhAga jAtA hai| sukRtyaprakAza - le.- jvAlAnAtha mishr| viSaya- AcAra, bAda meM rAma-rAvaNa yuddha meM rAvaNa kI mRtyu hotI hai| rAma azauca, zrAddha evaM asatparigraha (durjana logoM se dAna grahaNa) / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /411 For Private and Personal Use Only
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sakhalekhanam - le.- bharata mllik| I. 17 vIM shtii| saMskRta racanA hetu subodha mArgadarzikA / sukhAvatIvyUha - mahAyAnI bauddhoM kA eka sUtra grNth| isameM amitAbha buddha kI mahimA gAyI gaI hai| isa sUtra ke do saMskaraNa upalabdha haiM jinameM eka baDA va dUsarA choTA hai| donoM meM kAphI bhinnatA ke bAvajUda donoM saMskaraNoM meM amitAbha buddha ke sukhAvatI nAmaka svarga kI mahattA pratipAdita kI gayI hai| sugatisopAna - le.- gaNezvara mNtrii| devAditya ke putr| yaha caNDezvara ke cAcA the| lekhaka ne apane ko mahArAjAdhirAja kahA hai aura likhA hai ki vaha devAditya sAMdhi-vigrahika (apane pitA) se sahAyatA pAtA thaa| I. 14 vIM zatAbdI ke prathama caraNa ke lagabhaga praNIta / / sugandhadazamIkathA - le.- shrutsaagrsuuri| jainaacaary| I. 16 vIM shtii| sugrIvataMtram (viSataMtra) - yogaratnAvalI kA Akara grNth| sugrIvavazIkaraNavidyA - viSaya- mAraNa, mohana, vazIkaraNa, uccATana, staMbhana Adi ke saMbaMdha meM sugrIva tathA anya devatAoM ke mNtr| sujanamanaHkumudacandrikA - anuvAdaka- tigmkvi| mUla rasikajanamanobhirAma nAmaka telagu kathAsaMgraha tigmakavi ke pitAmaha dvArA likhit| viSaya- zivabhakti kA mhttv| sujJAnadurgodaya - le.- vizvezvara, (gaagaabhtttt)| dinakara bhaTTa ke putra / viSaya- 16 sNskaar| 1675 I. ke lagabhaga praNIta / sudarzanakAlaprabhA - le.- raameshvrshaastrii| sudarzanacakram - rudrayAmalAntargata / zloka- 110 / sudarzanacaritam - le.- sklkiirti| jainaacaary| I. 14 vIM shtii| pitA- karNasiMha mAtA- shobhaa| 8 srg| jainamuni sudarzana kA critr| sudarzanacarita - le.- vidyaanndii| jainaacaary| I. 15-16 vIM shtii| 1362 shlok| sudarzanabhASyam - Apastamba-gRhyasUtra para sudarzanAcArya kI ttiikaa| bhaTTojI ke caturviMzati vyAkhyAna meM tathA nirNayasiMdhu meM varNita / racanA- 1550 I. ke pUrva / TIkA anAvilA, brahmavidyAtIrtha dvArA likhit| sudarzanamImAMsA - le.- dhaanusskyjvaa| I. 13 vIM shtii| sudarzanasaMhitA - umA-mahezvara- saMvAda ruup| pUrva aura uttara khaNDoM meM vibhkt| uttara khaNDa meM zloka- 2689 / paTala-12 viSaya-1-2 paTaloM meM rAjyaprApti, vijayaprApti, vazIkaraNa Adi ke viSaya meM maMtroddhAra Adi kA niruupnn| tIsare meM dattAtreya, hanumAn tathA sudarzana ke maMtroM kA niruupnn| 4 the meM pUjAvidhi, maMtra, saMdhyA Adi, antryaagvidhi| 5 veM meM viSaya rUpa se bahiryAga vidhi kA pratipAdana, 6 veM meM varNa, cakra, nyAsa Adi kA niruupnn| 7 veM paTala meM kavaca, nyAsa Adi kA niruupnn| 8 veM meM vividha prakAra ke bhinna-bhinna maMtroM kA nirUpaNa, maMtra siddhi kA lakSaNa tathA usake upAyoM kA prtipaadn| 9 veM meM japa, homa, tarpaNa, mArjana, tathA brAhmaNabhojana rUpa paMcAga purazcaraNa kA vistaar| 10 veM paTala meM dUsare ke cakra ke nivAraNa ke lie upAya kthn| 11 veM meM vijayapatAkA yaMtra nirUpaNapUrvaka kavaca ke parimANa Adi kA nirUpaNa evaM 12 veM paTala meM dIpadAna, mahAdIpadAna, rakSA nyAsa Adi kI vidhiyAM varNita haiN| sudarzanA (taMtrarAja kI vyAkhyA) le.- premanidhi paMta / zloka66821 sudAmacaritam - le.-zrInivAsa / sudharmA - saMskRtabhASA kA yaha (tIsarA) dainika patra, julAI 1970 se varadarAja ayaMgAra ke sampAdakatva meM (561, rAmacandra agrahAra) maisUra se prakAzita kiyA jA rahA hai| isakA vArSika mUlya 24 ru. hai| isa patra meM sarala saMskRta meM deza-videza ke saMkSipta samAcAroM ke alAvA dhArmika va vaijJAnika nibandha tathA bAla sAhitya kA prakAzana kiyA jAtA hai| sudharmAvilAsa - le.- baghelakhaNDa ke adhipati raghurAjasiMha / 88 pRSThoM meM prkaashit| isameM 17 ullAsa aura 850 zloka haiN| yaha mUlataH darzana-graMtha hai| sudhAkSarI (upanyAsa) - le.- pradhAna veNkpp| zrIrAmapura ke nivaasii| sudhAtaraMgiNI - le.-zaktivallabha bhttttaacaary| sudhAlaharI - (pIyUSalaharI yA gaMgAlaharI) le.- jagannAtha pnndditraaj| I. 16-17 vIM shtii| pitA- perubhtttt| vissygNgaastuti| atyaMta lokapriya stotra / sudhAvilocanam - le.-vaidikasArvabhauma / sunItikusumamAlA - anuvAdaka- appA baajpeyii| mUla-tamila kavi tiruvalvAra kA tirukkurala kaavy| ke.vhI. subrahmaNya zAstrI kI TIkA sahita I. 1927 meM prakAzita / sundaradAmodaram - le.-lolambarAja / sundaraprakAza zabdArNava - le.- padmasundara / yaha eka zabdakoSa hai| sundarakalpa - sundarI devI kI pUjA para yaha tAMtrika nibandha hai| sundarIpaddhati - zloka- 612 / sundarIpUjAratnam - le.-shriibuddhiraaj| pitA- vrajarAja dIkSita / nAnAvidha sammata taMtroM kA avagAhana kara yaha tripurArcana kI vidhi zakAbda 1843 meM racI gii| sundarImahodaya (yA tripurasundarImahodaya) - le.-zaMkarAnandanAtha kavimaNDala shmbhu| guru- rAmAnandanAtha (yA rAmAnanda sarasvatI) ullAsa- 5) zloka 3000 / jJAnArNava se saMbaddha viSaya dIkSAvidhi, upoddhAta, nyAsAdi khaNDa, nitya pUjAvidhi, vividha 412 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1924 se kucha samaya taka pAkSika rUpa meM prakAzita hone ke bAda isakA svarUpa punaH mAsika ho gayA, aura lagabhaga dasa varSoM taka isakA prakAzana hotA rhaa| isakA vArSika mUlya do ru. thA aura prakAzana sthala- suprabhAta kAryAlaya DheDhI nIma kAzI thaa| prAraMbha meM isake saMpAdaka devIprasAda zukla the kintu unake nidhana ke bAda unake putra girIza zarmA isakA saMpAdana karane lge| cAra varSoM bAda saMpAdana kA dAyitva kedAranAtha zarmA sArasvata ne nibhaayaa| isameM ucca koTi ke vidvAnoM kI racanAeM prakAzita hotI thiiN| isake kucha ullekhanIya vizeSAMka bhI prakAzita hue| suprabhAtastotram (uSaHkAlIna buddhastotra) - le.- samrATa harSavardhana / jIvana meM bauddha mata svIkRti ke pazcAt antima dinoM meM racita bhagavAn buddha kI 24 zlokoM meM prazaMsA / tithiyAM i.| sundarImahodayArcanapaddhati - zloka- 1000 / sundarIyajanakrama - le.-saccidAnandanAtha (rAmacaMdra bhaTTa) zloka30001 sundarIrahasyavRtti - le.-rtnnaabhaagmaacaary| pitAmaha- mukunda / pitA- naaraaynn| paTala- 101 viSaya- tripurA kI pUjA kA savistara vrnnn| sundarIzaktidAnastotram- AdinAtha mahAkAla dvArA viracita mahAkAlasaMhitA ke antargata kAlI-kAla saMvAdarUpa yaha sundarIzaktidAna nAmaka kAlIsvarUpa meghAsAmrAjya stotra hai| zloka- 5001 viSaya- kAlI kI stuti / sundarIzaktidAnAkhya-kAlikAsahasranAma - sundarIsaparyA - le.-sabhAraMjaka raambhtttt| guru-zrIkRSNa bhtttt| supadmavyAkaraNam - le.- hRSIkeza bhttttaacaary| maithila paNDita / yaha padmanAbha racita vyAkaraNa para TippaNIsahita bhASya hai| isameM zAstrIya aura laukika vyAkaraNa paddhati kA samanvaya kiyA hai| isa TIkA se supadma vyAkaraNa ko pratiSThA prApta huii| saprakAza-tattvArthadIpa-nibaMdha - isa graMtha meM pAMca lekhakoM ke nibaMdhoM kA saMgraha kiyA gayA hai| unakA viSaya hai bhAgavata kI pramANatA tathA mahApurANatA ke viSaya meM kie jAne vAle saMdehoM kA niraakrnn| nibaMdha (1) zrImadbhAgavatasvarUpa viSayaka zaMkAnirAsavAdaH lekhaka- puruSottama gosvAmI (2) zrImadbhAgavatapramANabhAskara lekhaka- ajnyaat| (3) durjanamukhacapeTikA- lekhaka gaMgAdharabhaTTa / isa para gaMgAdhara bhaTTa ke putra kanhaiyAlAla ne prahastikA nAmaka vyAkhyA likhI hai| durjanamukhacapeTikA nAmaka anya eka nibaMdha rAmacaMdrAzrama ne likhA hai| (4) zrImadbhAgavatanirNayasiddhAnta- lekhaka- daamodr| (5) shriimdbhaagvtaavijyvaad| lekhaka- rAmakRSNa bhtttt| vallabha sampradAya meM bhAgavata kI mAnyatA atyadhika hai| ataH usakI pramANatA tathA mahApurANatA ke viSaya meM prastuta kiye jAne vAle saMdehoM kA nirAkaraNa vidvAnoM ne bar3I niSThA tathA dRDhatA se kiyA hai| prastuta kRti bhI isI viSaya ke laghukalevara graMthoM meM se eka hai| isake lekhaka haiM puruSottama gosvaamii| isameM bhAgavata ke aSTAdaza purANoM ke aMtargata hone ke mata kA pratipAdana tathA viruddha mata kA nirasana kiyA gayA hai| isI prakAra ke 5 anya laghu graMthoM ke sAtha isakA prakAzana 'saprakAzatattvArtha-dIpa-nibaMdha' ke dvitIya prakaraNa ke pariziSTa ke rUpa meM kiyA gayA hai| prakAzana muMbaI meN| 1943 ii.| suprabhA - le.-annt| pitA siddheshvr| viSaya- govinda ke kuNDamArtaNDa nAmaka graMtha para eka TIkA / 1692 meM likhita / suprabhAtam - vArANasI se sana 1923 meM isa patra kA prakAzana prAraMbha huaa| yaha a.bhA. sAhitya sammelana kA mukhya patra thaa| suprabhAtasvayaMvaram(rUpaka) - le.-DaoN. vIreMdrakumAra bhttttaacaary| kalakattA nivaasii| suprabhA tathA aSTAvakra kI mahAbhAratIya praNayakathA vrnnit| suprabhedapratiSThAtantram - zloka- 300 / isake caryA, jJAna aura kriyA nAma ke tIna pAda haiN| viSaya- balisthApana Adi / subarthatattvAloka- le.-vizvanAtha siddhaantpNcaann| viSayavyAkaraNa shaastr| subodhasaMskRta-lokamAnya-tilaka-caritam- le.-kRSNa vAmana citle| subodhA - le.- bharata mllik| I. 17 vIM shtii| isI eka mAtra nAma se lekhaka ne raghuvaMza, meghadUta, naiSadhIyacarita, zizupAlavadha, kumArasambhava, kirAtArjunIyam tathA gItagovinda para subodha TIkAeM likhI haiN| subodhinI- (bhAgavata kI TIkA) le. mahAprabhu vllbhcaary| puSTimArga ke prvrtk| subodhinI saMpUrNa bhAgavata para upalabdha nhiiN| upalabdha hai kevala prathama, dvitIya, tRtIya, dazama evaM ekAdaza (paMcama adhyAya ke caturtha zloka taka) skaMdhoM ke upara hii| subodhinI ke gaMbhIra anuzIlana se hI anya skaMdhoM para bhI vyAkhyA likhane kA saMketa mila sakatA hai| yaha TIkA baDI vizada, vizAla evaM vividha prameya bahula hai| zuddhAdvaita ke siddhAntoM kA bhAgavata ke zlokoM dvArA samarthana evaM puSTIkaraNa hI subodhinI kA mukhya uddezya hai| yaha bar3I hI gaMbhIra evaM vivecanAtmaka vyAkhyA hai| subodhinI kI viziSTatA usakI aMtaraMga parIkSA se spaSTa hotI hai| zrIdhara ne pratyeka skaMdha ke AraMbha meM usake mUla viSaya kA nirUpaNa kiyA hai, to vallabhAcArya ne kiyA hai usakA vipula vistaar| yahI nahIM, skaMdhoM meM nirdiSTa avAMtara prakaraNoM kA bhI baDI gaMbhIratA se isameM adhyAyapUrvaka nirdeza kiyA gayA hai| subodhinI ke anusAra bhAgavata ke skaMdhoM kA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/413 For Private and Personal Use Only
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir I. 17 vIM shtii| yaha TIkA vallabhAcAryajI kI subodhinI ke bhAvArtha ko spaSTa karane hetu viracita hai| AcArya ne subodhinI meM zrIdhara ke mata kA ullekha, khaMDana ke nimitta kevala saMketa hI se kiyA hai, kintu subodhinIprakAza ke lekhaka ne nAmollekhapUrvaka baDI kaThoratA se kiyA hai| vallabhAcAryajI viSNusvAmI ke saMpradAya ke aMtarmukha hokara gopAla ke upAsaka the- isakA patA lekhaka ne diyA hai| zrIdhara "putreti tanmayatayA taravo' bhineduH" bhAga- 2-2) kI vyAkhyA meM "putreti" pada meM saMdhi ArSa mAnate haiM jaba ki puruSottamajI kA kahanA hai ki saMdhi, viraha ke kAraNa kAtaratA kA dyotaka hone se svAbhAvika hai, ArSa nhiiN| phalataH zrIdhara kA yaha kathana bhUla hai| (atra saMdherArSatvaM vadataH zrIdharasya virhkaatrpd-taatpryaajnyaanmityrthH)| itanI bhartsanA karane para bhI bhAgavata ke adhyAyoM kI saMkhyA ke viSaya meM ve zrIdhara kA mata mAnate haiM ki bhAgavata ke adhyAyoM kI saMkhyA 332 hI hai ("dvAtriMzat trizataM") prastuta TIkA baDI pAMDityapUrNa hai tathA sAMpradAyika mAnyatA kI abhivyakti sarvathA hai| puruSottama jI vallabhAcArya kI 7 vIM pIDhI meM hue| tAtparya isa prakAra hai- prathama skaMdha kA viSaya hai adhikArI nirUpaNa, dvitIya kA sAdhana, tRtIya kA sarga, caturtha kA visarga, paMcama kA sthAna (sthiti), SaSTha kA poSaNa (bhagavAn kA anugraha ("poSaNaM tadanugrahaH" bhAga 2-10-4) saptama kA Uti (karmavAsanA), aSTama kA manvaMtara, navama kA IzAnukathA, dazama kA nirodha, ekAdaza kA mukti tathA dvAdazI kA Azraya (parabrahma, prmaatmaa)| dazama kI vizuddhi ke liye, Adima nava tattvoM kA lakSaNa kiyA gayA hai| (dazamasya vizuddhyarthaM navAnAmiha lakSaNam 2-10-2) ina tattvoM kA baDI gaMbhIratA se samagratayA nirUpaNa karanA, subodhinI kA vaiziSTya hai| pratIta hotA hai ki AcArya vallabha kI "subodhinI" mUlataH pUrNa hI thI, paraMtu AcArya ke jyeSTha putra gopInAthajI ke pazcAt gaddI ke uttarAdhikAra ko lekara parivAra meM utpanna vivAda aura avyavasthA ke kAraNa yaha graMtha khaMDita ho gyaa| AcArya vallabha ke pUrvavartI AcAryoM ne kevala veda, gItA aura brahmasUtra para hI bhASya likhe the| AcArya ne isa prasthAnatrayI ko apUrNa samajha kara bhAgavata para prastuta TIkA aura bhAgavata ko "caturtha prasthAna" btaayaa| subodhinI- le.-vizvezvara bhaTTa (gAgAbhaTTa) / mitAkSarA para ttiikaa| vyavahAra prakaraNa evaM anuvAda ghArapure dvArA prakAzita / 2) le.- mhaadev| 3) le.- saMjIvezvara ke putra ratnapANi shrmaa| yaha mithilA ke nareza rudrasiMha ke Adeza se likhit| yaha dasa saMskAroM, zrAddha evaM Ahnika para eka smRtinibandha hai| 4) (triMzatzlokI kI eka TIkA) le.- kamalAkara ke putra annt| 1610-1660 ii.| 5) (horApaddhati) le.- anantadeva / viSaya- navagrahoM kI zAnti / 6) (prayogapaddhati) le.- shivraam| vizrAma ke putr| sAmaveda ke vidyArthiyoM ke lie apane kRtyacintAmaNi kA ullekha kiyA hai| lagabhaga 1640 ii.| 7) le.- niilknntth| I. 16 vIM shtii| jaimini ke mImAMsA sUtroM kI ttiikaa| 8) (zabdAzaktiprakAza kI TIkA) le.- rAmabhadra siddhAntavAgIza / 9) le.- abhinava rAmabhadrAzrama / saMnyAsI / raghUttamAzrama ke ziSya / subodhinI- TIkA grNth| le.- zrIdhara svaamii| I. 14 vIM zatI (puurvaardh)| subodhinI-TipaNNI - le.- gosAI vitttthlnaath| vallabhAcArya ke suputra / puSTimArga ke pravartaka AcArya vallabha ne "subodhinI" kA praNayana kiyaa| isakA viSaya hai zrImadbhAgavata kI TIkA evaM kArikAeM, jo kevala prathama, dvitIya, tRtIya, dazama tathA ekAdaza skaMdhoM para upalabdha hotI hai| usI kI yaha TippaNI hai| subodhinIprakAza- (bhAgavata kI TIkA) lekhaka- purussottmjii| subodhinI-prayogapaddhati - kAzI saMskRtamAlA meM prakAzita / (kRSNayajurvedIyA evaM sAmavedIyA) subhaga-sulocanAcaritam - le.-vAdicandrasUri gujraatnivaasii| I. 10 vIM shtii| subhagArcanapaddhati - zloka- 1000 / subhagAcaritam - le.-rAmacaMdra / zloka- 500 / trNg-8| subhagodaya TIkA - le.-lkssmiidhr| subhagodayadarpaNa - le.- zrInivAsa rAjayogIzvara / viSaya- zakti kI puujaa| subhagodayastuti (TIkA) - zaMkarAcArya ke parama guru gauddpaadaacaarykRt| zloka- lagabhaga 250 / subhadrA (nATikA) - le.-hstimll| jainaacaary| I. 13 vIM shtii| pitA- govindbhtttt| cAra aNk| subhadrAdhanaMjayam (nATaka) - le.-gururaam| I. 16 vIM shtii| mUlendra (tamilanADU) ke nivaasii| subhadrApariNayam (nATaka) - le.-veNkttaadhvrii| kevala do aMka uplbdh| subhadrApariNayam (nATikA) - le.- nallA dIkSita (bhUminAtha) I. 17 vIM shtii| prathama abhinaya madhyArjuna prabhu kI yAtrA ke avasara para / pAMca aMkoM kA naattk| zArdUlavikrIDita aura vasantatilakA vRttoM kI bhultaa| arjuna dvArA subhadrA ke apaharaNa tathA vivAha kI kthaa| (raghunAthAcArya aura rAmadeva ne bhI subhadrApariNaya nAmaka nATaka likhe haiN| 414 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir samakhI-paMcAgam - rudrayAmala ke antrgt| zloka 4401 viSaya- isameM paMca aMgoM meM sumukhI stotra nahIM hai| zeSa cArasumukhI kalpa, sumukhIkavaca, sumukhI sahasranAma tathA sumukhIhRdaya subhadrAharaNam - le.-naaraaynn| pitA- brhmdtt| 20 sargayukta mhaakaavy| anya racanA dhAtukAvyam hai jisameM dhAtupATha ke udAharaNa haiN| subhadrAharaNam - le.-maadhvbhtttt| I. 16 vIM shtii| zrIgadita koTi kA upalabdha ekameva ekAMkI upruupk| prathama abhinaya zrIparvata para zrIkaNTha ke priityrth| pradhAna rasa shRNgaar| hAsya aura vIra aMgabhUta rasa ke rUpa meN| kathAsAra - vasantotsava manAne sakhiyoM ke sAtha upavana gaI huI subhadrA kA arjuna haraNa karate haiN| rAjA ugrasena arjuna para AkramaNa karane kA Adeza dete haiM paraMtu zrIkRSNa bAta samhAla lete haiM aura donoM kA pariNaya karA dete haiN| kAvyamAlA meM 1888 I. meM prakAzita / caukhambA vidyAbhavana se 1962 meM punaH prkaashit| subhadrAharaNam (ekAMkI) - le.- tAmpUrana (keralavAsI) I. 19 vIM shtii| subhadrAharaNam (kAvya) - le.-hemacandrarAya kvibhuussnn| (janma 1882 ii.)| subhadrAharaNa-campU - le.nArAyaNa bhaTTapAda / subhASacandra bosa caritam - le.-vi.ke. chtre| klyaann-nivaasii| 16 sargayukta mhaakaavy| subhASacandrodayam - le.- rAjanArAyaNa prasAda mizra (nUtana) dilliinivaasii| anuvAdaka- DaoN. zambhuzaraNa shukl| 1987 meM prkaashit| subhASasubhASam (nATaka) - le.-yatIndravimala caudhurii| netAjI subhASa dvArA videza jAkara bhArata kI svatantratA hetu zakti saMghaTana kI kthaa| AjAda hinda senA, jhAMsI-rAnI vAhinI Adi kA citrnn| bhAratIya vIratA ke gaurava kA vrnnn| aMkasaMkhyA chH| subhASitakaustubha - le.-veMkaTAdhvarI / subhASita-ratna-bhANDAgAram- saMpAdaka kAzInAtha pANDuraMga parabapaNazIkara zAstrI dvArA sudhArita prAcIna kaviyoM ke subhASitoM kA bRhattama sNgrh| isakI ATha AvRttiyAM abhI taka prakAzita ho cukI haiN| subhASitaratnasaMdoha - le.-amitagati (dvitIya) I. 10-11 vIM shtii| jainaacaary| subhASitazatakam - le. rNgnaathaacaary| pitA- kRssnnmmaacaary| sumukhIpaTalam - rudrayAmala se uddhRt| viSaya- ucchiSTamAtaMgI, bagalAmukhI tathA zrIvidyA kI pUjA / sumatIndrajayaghoSaNA - le.-veNkttnaaraaynn| isa kAvya meM kavi ke guru, vidvAn jaina muni sumatIndra bhikSu kA caritra varNana hai| guru- taMjAvara adhipati zahAjI rAjA kI sabhA meM the| surakhotsavam- le.-somezvara dtt| I. 13 vIM shtii| surabhAratI - sana 1959 meM kAzI hindU vizvavidyAlayIna saMskRta mahAvidyAlaya kI mukhapatrikA ke rUpa meM isa hastalikhita patrikA kA prakAzana huaa| sampAdaka-vizvanAtha zAstrI the| kula do sau pRSThoM vAlI isa patrikA meM rekhA-citra, prAdhyApakoM ke nibandha evaM chAtroM kI racanAeM prakAzita hotI thii| isakI kevala pAca pratiyA~ hI nikalatI thiiN| arthAbhAva ke kAraNa isakA mudraNa saMbhava nahIM ho paayaa| ___"surabhAratI" nAma se eka anya patrikA 1962 meM baDodA se prakAzita huI jo vaTodara saMskRta mahAvidyAlaya kI mukhapatrikA hai| pacAsa pRSThoM kI isa patrikA meM chAtroM aura prAdhyApakoM kI racanAeM prakAzita hotI haiN| surabhAratI - 1947 meM zrI govindavallabha zAstrI ke sampAdakatva meM, 116 bhulezvara (muMbaI) se isa patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| battIsa pRSThoM vAlI isa patrikA kA vArSika mUlya cAra rupaye thaa| surendracaritam - le.- zivarAma / isa kAvya kA varNya viSaya rAmacaritrAntargata "ahilyoddhAra" hai| surendrasaMhitA - umA-mahezvara sNvaadruup| 14 paTaloM meM pUrNa / viSaya- zyAmalA ke vibhinna mantra aura unakI pUjA kA pratipAdana / sulatAnacaritam - le.-chjjuuraamjii| dillI nivaasii| kAvya anuprAsayukta tathA kalpakatApUrNa hai| suvarNAtantram - ziva-parazurAma sNvaadruup| khnndd-2| paTala17 meM puurnn| zloka 3681 viSaya- tAMbe aura pAre ko suvarNa banAne kI vidhi| suvarNaprabhAsUtram - le.-ajnyaat| yaha mahAyAnasUtra bauddha jagat meM bhArata tathA bauddhadharmI anya dezoM meM vizeSa lokapriya hai| isa meM tathAgata ke dharmakAya kI pratiSThApanA hai, yaha graMtha mUla rUpa se zaradzAstrI tathA zaraddAsa bahAdura dvArA prakAzita hai| japAna se bI. nAMjiyoM dvArA 1931 meM prkaashit| 15 parivarta vidyamAna, jaba ki rAjendralAla mitra ne 21 parivartoM kI sUcI dI hai| prathama parivarta meM kauNDinya ko sarvalokapriya priyadarzana kA uttara hai jisameM buddha dharmakAya hone kI carcA hai| anya subhASita-sudhAnidhi - le.-saaynnaacaary| I. 13 vIM zatI / vividha viSayAntargata subhASitoM kA sNgrh| sumatizatakam - anuvAdaka- ciTTIguDUra vrdaacaariyr| mUla telagu kaavy| sumanoMjali - (siddhAntakaumudI kI TIkA) le. tirumala dvaadshaahyaajii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /415 For Private and Personal Use Only
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir parivartoM meM AcArazAstra , zUnyatAsiddhAnta Adi viSaya carcita sUktiratnAvalI- aMgrejI dainika TAimsa oNpha iMDiyA meM pratidina hai| 18 parito kA prAcInatama cInI anuvAda 415-426 I. chapane vAle subhASitoM kA saMskRta anuvaad| 100 shlok| meM dharmarakSa dvArA saMpanna huaa| isake pazcAt aneka anuvAdoM anuvAda kartA pra.dA.paNDita, vakIla jalagAMva (mhaaraassttr)| meM graMtha kA AkAra bRhat hotA gyaa| isa meM mahAyAna sampradAya sUktisaMgraha - le.-kumAramaNi bhtttt| I. 18 vIM shtii| ke dArzanika siddhAnta abhivyakta haiN| jApAna meM adhipati zokotu sUktisundara - sundaradeva kavi dvArA saMkalita subhASita saMgraha / ne isa graMtha kI pratiSThApanA ke liye eka bhavya bauddha maMdira banAyA hai| I. 17 vIM shtii| isa meM tatkAlIna kaviyoM ke subhASita prabhUta sulemaccaritam - le.-zrIkalyANamalla tomr| gvAliyara ke mAtrA meM saMkalita haiN| akabara, nijAmazAha, zAhajahAna jaise tomara rAjavaMzIya rAjA kalyANa siMha se abhinna / prastuta racanA yavana rAjAoM ke stutipara zloka inakI vizeSatA hai| akabarIya kI pANDulipi- gavharnameMTa orieNTala menyuskripTa lAyabrerI madrAsa kAlidAsa nAmaka kavi kI akabarastuti isa meM samAviSTa hai meM upalabdha hai| racanA meM cAra paTala tathA 571 padya haiN| kavi jisameM kahI kahIM saMskRta racanA meM urdU zabda prayoga bhI dikhAI ne isa racanA meM hajarata sulemAna kA caritra citrita kiyA hai| dete haiN| prastuta kAvya ke prathama paTala ke kramAMka 2 se 13 taka ke sUktisudhA - sana 1903 meM vArANasI se bhavAnIprasAda zarmA padyoM meM kalyANamalla ko anaMgaraMga ke pazcAt prastuta racanA ke sampAdakatva meM isa mAsika patrikA kA prakAzana AraMbha karane kI AjJA kA vivaraNa hai| isase anaMgaraMga tathA sulemaccarita huaa| isake saMrakSaka mahAmahopAdhyAya gaMgAdhara zAstrI tailaMga ke kartA zrIkalyANamalla siddha hote haiN| zrI hariharanivAsa dvivedI the| patrikA kA vArSika mUlya 3 rupaye thaa| isakA prakAzana ne 'gvAliyara ke tomara' nAmaka graMtha meM ukta kavi kalyANamalla do varSoM taka huaa| isa patrikA meM arvAcIna kAvya, nATaka, ko kalyANasiMha tomara se abhinna mAnA hai| campU, aSTaka, dazaka,zataka, gIti, tathA dArzanika nibandha evaM suzIlA(upanyAsa) - le.- Ai. kRssnnmmaacaary| paravastu samasyApUrti kA prakAzana kiyA gyaa| raMgAcArya ke putra / hindu strI kA Adarza jIvana citrit| sUtakanirNaya - le.-bhttttojii| lakSmIdhara ke putra / suzrutam (yA suzrutasaMhitA) - le.-suzrutAcArya / guru- divodaas|| sUtakasiddhAnta - le.-devyaajnyik| pANini ne 'sauzrutapArthivA' kA nirdeza kiyA hai| suzruta zastravaidya sUtradhAra maMDana kRta vAstuzAstra viSayaka graMtha- (mudrita) the| isa saMhitA ke pAMca bhAga (yA sthAna) haiM- (1) sUtrasthAna, devatAmUrti-prakaraNa, vAsturAjavallabha, prasAdamaMDana, rUpamaMDana (2) nidAnasthAna, (3) zArIrasthAna, (4) cikitsAsthAna aura (5) kalpasthAna / uttarasthAna sahita saMhitA ko vRddhasuzruta kahate (amudrita), vAstuzAstra, vAstumaMDana, vAstusAra aura vaastumNjrii| haiN| laghusuzruta nAmaka tIsarA pATha bhI pracalita hai| zalyataMtra sUtraprakAza- appaya diikssit| pANinIya sUtroM kI vyAkhyA / evaM tvacAropaNa isa graMtha ke viziSTa viSaya haiN| sUtrabhASyam - le.-mdhvaacaary| I. 12-13 vIM shtii| dvaita mata suzlokalAghavam - le.- viThobA aNNA dptrdaar| I. 19 viSayaka grNth| vIM shtii| lekhaka ke zleSapradhAna subhASitoM kA sNgrh| mahArASTra sUtravAGmayadarzanam - svargIya bhArataratna mahAmahopAdhyAya DaoN. ke kIrtanakAroM meM vizeSa pracalita / pAMDuraMga vAmana kANejI ke 103 veM janmadina nimitta bhANDArakara suSamA - le.-gaurIprasAda jhaalaa| senTa jheviyara mahAvidyAlaya, .. prAcyavidyA saMzodhana maMdira dvArA prkaashit| isa pustaka kA (muMbaI) ke sNskRtaadhyaapk| sphuTa kAvyasaMgraha / saMpAdana, devavANI maMdira (muMbaI) ke saMcAlaka zrI. bhi. velaNakara ne kiyA hai| 75 pRSThoM ke isa pustaka meM mahArASTra ke khyAtanAma suhallekha - le.-naagaarjun| mUla saMskRta vilupt| tibbatI 15 vidvAnoM ke anyAnya viSayoM ke sUtravAGmaya para abhyAsapUrNa anuvAda upalabdha / lekhaka ne apane suhad yajJazrI sAtavAhana saMskRta nibaMdhoM kA saMkalana kiyA hai| sana 1982 meM prakAzita / ko paramArtha tathA vyavahAra kI naitika zikSA isa patra dvArA dI hai| ItsiMga dvArA bhUri prshNsit| unake anusAra isa racanA kA sUtrAlaMkAravRttibhASyam - le.- sthirmti| I. 4 thI shtii| adhyayana samUce bhArata meM hotA thaa| azvaghoSa ke sUtrAlaMkAra kI vRtti para bhASya / silvAM levI dvArA sUktimuktAvalI - puruSottama dvArA saMkalita / I. 12 vIM shtii| saMpAdita tathA prkaashit| sUktimuktAvalI - le.-gokulnaath| I. 17 vIM shtii| sUnRtavAdinI - sana 1906 meM vidyAvAcaspati AppAzAstrI suktimuktAvalI - le.-vizvanAtha siddhAnta pNcaann| I. 18 vIM rAzivaDekara ke sampAdakatva meM kolhApura se isa sAptAhika shtii| patrikA kA prakAzana AraMbha huaa| isakA prakAzana prati zanivAra, sUktiratnAkara - le.- zeSanArAyaNa, (vyAkaraNa- mahAbhASya kI saMskRta candrikA kAryAlaya kolhApura se hotA thaa| 1909 taka prauDha vyaakhyaa)| yaha niyamita rUpa se prakAzita hotI rhii| cAra pRSThoM ke isa 416/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sAptAhika patrikA kA mUlya vArSika tIna rupaye thaa| samAcAroM sUryAdi-paMcAyatana-pratiSThApaddhati - le.-divaakr| bhAradvAja ke atirikta dhArmika, sAmAjika aura anya sAmayika nibadhoM mahAdeva ke putr| viSaya- sUrya, ziva, gaNeza, durgA evaM viSNu kA bhI isameM prakAzana hotA thaa| rAjanaitika kucakra aura kI mUrtiyoM kI sthApanA / dhanAbhAva ke kAraNa Age sana 1913 meM AppAzAstrI kI mRtyu sUryArghyadAnapaddhati - le.-mAdhava (yA mahAdeva) rAmezvara ke ke bAda isakA prakAzana sthagita ho gyaa| isa patrikA kA putra / I. 16 vIM shtii| Adarza zloka yaha thA sUryodaya- sana 1926 meM bhArata-dharmamahAmaNDala (vArANasI) dvArA "zivapadasarasIruhaikabhRGgI isa mAsika patra kA prakAzana AraMbha huaa| kucha samaya ke priyatama-bhArata-dharmajIviteyam / liye isakA svarUpa pAkSika thA jisakA saMpAdana govinda narahari madayatu sudhiyAM manAMsi kAmaM vaijApurakara ne dIrghakAla taka kiyaa| isakA vArSika mUlya 5 ciramiha sUnRtavAdinI sRvRttaiH / / rupaye thaa| prAyaH 30 varSoM taka isa kA prakAzana niyamita sUrasaMkrAntidIpikA - le.-jayanArAyaNa tarkapaMcAnana / hotA thaa| vibhinna kAlakhaNDoM meM isakA saMpAdana vindhyezvarIprasAda sUryapaMcAMgam- rudrayAmala ke antargata bhairava-bhairavI saMvAda ruup|| zAstrI, annadAcaraNa tarka-cUDAmaNi, paMcAnana tarkarana bhaTTAcArya zloka 612 / viSaya- zrI sUryadeva-paTala, zrIsUryadeva-pUjApaddhati, aura zazibhUSaNa bhaTTAcArya ne kiyaa| isa patrikA ko kAzInareza zrIsUryadeva-sahasranAma, zrIsUryadeva-kavaca tathA shriisuurydev-stvraaj| se Arthika sahAyatA upalabdha hotI thii| sUryapaTalam - rudrayAmalAntargata / bhairava-bhairavI sNvaadruup| zloka sUryodayakAvyam (aparanAma khaMDezvarI-lIlAvilAsam) - 110 / viSaya- kaulamatAnusAra sUryadeva kI puujaa| do paTala haiM- le.- hari kvi| yaha eka campUkAvya hai jisame jJAnarAja aura prathama meM sUryadeva ke maMtra aura unake viniyoga ke niyama haiM aMbikA kA putra sUryasUri kA paricaya kavi ne diyA hai| hari aura dUsare paTala meM (jo gadyamaya hai) sUryapUjA paddhati hai| ke pitA kA nAma thA ananta / sUrya sUri ke caritra se yaha sUryaprakAza - le.-hrisaamntraaj| pitA- kssnn| yaha dharmazAstra jJAta hotA hai ki usake dAdA vijJAnezvara hI usake guru the| para eka bRhat nibandha hai|| prastuta campU meM vijJAnezvara aura unakI patnI sarasvatI ke saMvAda sUryaprArthanA - le.-vidyAdhara shaastrii| jayapura nivaasii| meM sUryasUri kA caritra batAyA gayA hai| bIDa (mahArASTra) ke sulatAna ahamada ke atyAcAra se AtmarakSA karane ke lie sUryazatakam - le.- myuur| bANabhaTTa ke zyAlaka tathA mitr| sUrya sUri ne amAvasyA ke rAtri meM caMdraprakAza prakaTa kiyA stotra meM sUrya kI AbhA, gola, kiraNa, ratha, sArathi Adi thA, yaha adbhuta ghaTanA kAvya meM batAI gaI hai| khaNDezvarI kA varNana tathA roganivAraNa zakti kA stavana hai| sUrya ke sUryasUri kI upAsya devatA thI jisakA maMdira campAvatI (Adhunika sarvocca devatA hone kA varNana hai| abhinavagupta tathA mammaTa nAma bIDa) nagara meM vidyamAna hai| usmAniyA vizva vidyAlaya dvArA isakA ulkha kiyA gayA hai| mayUrASTakam ke ATha zlokoM ke saMskRta vibhAgAdhyakSa DaoN. pramoda gaNeza lAle ne prastuta meM strIsaundarya kI AbhA tathA cittAkarSaNa kA varNana hai| vidvAnoM campU kAvya kI pAMDulipi AMdhra pradeza marAThI sAhitya pariSad "kA mata hai ki vaha svayaM mayUra kI kanyA kA varNana hai| se prApta kI aura usakA prakAzana navarasamaMjarI graMtha ke sAtha sUryazataka ke TIkAkAra - (1) tribhuvana pAla, (2) yajJezvara eka hI graMtha meM sana 1979 meM kiyaa| (3) gaMgAdhara, (4) bAlaMbhaTTa, (5) harivaMza, (6) gopInAtha, suvarNasUtram- le.-purussottmjii| vallabhAcArya se 6 vIM pIDhI (7) jagannAtha, (8) rAmabhaTTa, (9) raamcndr| kucha ajJAta ke vaiSNava aacaary| AcArya vallabha ke putra gosAI viTThalanAtha TIkAkAra bhI haiN| dvArA likhita "vidvanmaNDana" kI yaha pAMDityapUrNa vivRtti hai| sUryazataka nAmaka anya kAvya - (2) le.-dhrmsuuri| I. setu- le.-bhttttaacaary| niMbArka sampradAyI devAcArya ke sarvazreSTha 15 vIM shtii| (3) le.- paM. zivadatta tripaatthii| (4) le.-pradhAna graMtha "siddhAntajAhnavI" para unake ziSya kA vistRta vyAkhyAna / veNkpp| (5) le.-ma.ma. rAmAvatAra shrmaa| vaaraannsiinivaasii| isakA prathama taraMga catuHsUtrI taka prApta tathA mudrit| zeSa bhAga (6) le.- gopAla zarmA / (7) le.-zrIdhara vidyAlaMkAra / (8) abhI taka aprApya hai| le.-rAghavendra sarasvatI / (9) liMga kvi| (10) kodnnddraamyyaa| setubandha - le.-bhAsurAnandanAtha dIkSita (upanAma bhAskararAma) sUryasiddhAntasAriNI - le.-cintAmaNi diikssit| pitA- gaMbhIrarAma bhAratI dIkSita / vAmakezvara taMtrAntargata nityASoDasUryastava - (1) le.-hanumAn (2) upamanyu (3) (aparanAma zikA kI ttiikaa| zloka- 8126 / ATha vizrAmoM meM pUrNa / sAmbapaMcAzikA) le. saambkvi| I.9 vIM shtii| isa para graMthakAra kahate haiM- jo loga nityASoDazikA rUpa mahAsAgara ko kSemarAja (yA rAjAnaka) kI TIkA hai| kSemarAja ne nArAyaNa pAra karanA cAheM, ve ATha vizrAmoM se yukta setubandha kA sahArA kRta stavacintAmaNi para bhI TIkA likhI hai| avazya leN| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/417 For Private and Personal Use Only
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sevantikA-pariNayam (nATaka) -le.- cokknaath| I. 17 vIM shtii| basava bhUpAla ko upAyana rUpa meM samarpita zRMgArapradhAna naattk| keladi ke rAjA basava bhUpAla aura sevantikA ke praNaya kI kthaa| somanAthIyam - somanAtha bhtttt| pitA- surbhtttt| somarAjastava - le.- jayantakRSNa harikRSNa dve| saMskRta vizvapariSad ke kAryavAha / somanAtha pratiSThApana prasaMga para racita 40 zlokoM kA zivastotra / bhAratIya vidyAbhavana dvArA AGglAnuvAda sahita mudrita / sauMdaranaMdam (mahAkAvya)- le.-ashvghoss| isameM buddha ke baMdhu naMda ke bauddhadharma me dIkSita hone kI kathA varNita hai| saundaryalaharI (yA AnandalaharI) - saTIka / zrIzaMkarAcAryakRta zakti kI stutii| zloka- 101 yA 103 / TIkA saubhAgyavardhinI kaivalyAzrama yati kRt| saundaryalaharI kI vyAkhyAeM - (ka) sudhAvidyotinI, arijit vircit| zloka 11501 sudhAdyotinIkAra ne saundaryalaharI kA kartA pravarasena ko mAnA hai| anya logoM ne saundaryalaharI kA kartA zaMkarAcArya ko hI mAnA hai| kha) lakSmIdharAbhidhA) lakSmIdhara viracita) zloka- 32751 saupadyarAmAyaNam- paraMparAnusAra atri RSi ne raivata manvaMtara ke 16 veM tretAyuga meM isakI racanA kii| isameM kula 62 hajAra zloka haiM jo saptasopAnabaddha haiN| inameM jana-vATikAvarNana, nagaradarzana, maithilI striyoM ke prema, bAlakaprema, sItAvivAha, usakI bidAI, rAvaNa dvArA apahata kiye jAne para sItA-vilApa, rAmavilApa, zabarIcaritra, sugrIva se mitratA' Adi viSayoM kA vivecana hai| saubhadram - mUla kirloskara kRta "saMgIta-saubhadra' nAmaka marAThI naattk| anuvAdaka shrii.bhi.velnnkr| muMbaI meM isake aneka lokapriya prayoga hue| saubhAgyakalpadruma - le.- acyuta / (2) le.- mAdhavAnanda naath| zloka-40001 viSaya- dainika pUjAvidhi kA savistara varNana / saubhAgyakalpadruma-TIkAsaurabham- le.- kSemAnanda / zloka-21501 saubhAgyakalpalatA- le.- kssemaannd| zloka- 12001 saubhAgyakalpalatikA- le.- kssemaanndnaath| zloka-15001 paTala (stabaka) 8 meM puurnn| viSaya- prAtaHsmaraNa, snAna, kAlika saMdhyA, japa, bhUtazuddhi, Adi pAMca sAmAnya mantroM ke nyAsa, pATha, maMtrajapa, devatApUjana, stotra, kavaca, prAyazcitta devatAtmaikyAnusandhAna i.| saubhAgyagadyavallarI-le.- nijAtmaprakAzAnanda (mallikArjuna yogiindr)| zloka- lagabhaga- 290 / saubhAgyatantram- zloka- 300 / paTala-11 | viSaya- japasamaya, maMtra ke pArAyaNa kA lakSaNa, SoDazAMga vidhAna meM ukta bIjatattva kathana aadi| pArAyaNa ke bheda, vidyAmantroM ke pArAyaNa kAla nirdeza, nAmapArAyaNa, tantrapArAyaNa, haMsapArAyaNa cakrapArAyaNa, ramApArAyaNa aura AmnAya pArAyaNa ke lkssnn| saubhAgyataraMgiNI- le.- mukunda / cAra lahariyoM meM pUrNa / viSayatripurasundarIpUjA kA prtipaadn| saubhAgyabhAskara- le.- bhAskararAya / I. 18 vIM zatI / tantraviSayaka grNth| yaha lalitAsahasranAma kA bhASya hai| saubhAgyamahodayanATakam - le.- jgnnaath| I. 17 vIM shtii| kAThiyAvADa ke aashukvi| bhAvanagaranareza bakhatasiMha kA sabhAsadavarga isa nATaka meM citrita kiyA hai| saubhAgyaratnAkara- le.- vidyaanndnaath| guru-saccidAnandanAtha / taraMga 36 meM puurnn| viSaya- tripurA jApaddhati / saubhAgyarahasyam- le.- vidyaanndnaath| guru- saccidAnanda / jJAnArNava se sNklit| saubhAgyavarddhinI- le.- kaivlyaashrm| guru-govindAzrama / AnandalaharI kI vyaakhyaa| saubhAgyasudhodayam- le.- vidyaanndnaath| guru-scidaanndnaath| zloka-600 (2) le.- amRtAnanda yogiprvr| guru-puNyAnandanAtha / zloka-175 | viSaya- saubhAgyalaharI (devIstuti) kI yaha vyAkhyA saubhAgyasubhagodayam- le.- amRtAnandanAtha / saumyasomam (nATaka)- le.- zrInivAsa shaastrii| I. 19 vIM shtii| prathama abhinaya kumbhakoNam meM ziva-dolAmahotsava ke avasara pr| kathAvastu-daityoM ke atyAcAroM kA damana karane ke lie SaDAnana kA janma aura usake dvArA unakA vinAza karake indra kA pUrvaizvarya paanaa| aNksNkhyaa-paaNc| lambe saMvAda, atidIrgha varNana tathA lambI ekoktiyAM isameM haiN| saurakalpavidhi- zloka- 5001 saurapaurANikatAsamarthanam- le.- nIlakaMTha cturdhr| pitaagoviNd| maataa-phullaabikaa| I. 17 vIM shtii| saurasaMhitA- ziva-kArtikeya sNvaadruup| maulika tantra graMtha / paTala- 10 meM puurnn| zloka-5501 viSaya- yaha tantra, anya graMthoM ke samAna ziva yA zakti kA pratipAdana na kara sUrya kA pratipAdaka hai| saurAryabrahmapakSIya-tithigaNitam / le.- vyaMkaTeza bApUjI ketkr| sauryarAmAyaNam- rUDha paraMparAnusAra isakI racanA vaivasvata manvantura ke 20 veM tretAyuga meM kI gii| isameM kula 62 hajAra zloka haiN| isameM hanumAn-sUrya saMvAda, hanumAn kA janma, zukacaritra, zuka rajaka hone ke kAraNa, aMjanI-hanumAn-saMvAda, sItAmilana, 418 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org rAmamilana, rAma-lakSmaNa-sotA kI prazaMsA, jAmbavaMta kI zaurya gAthA Adi kA samAveza hai| sauhArdarAmAyaNam- rUDha paraMparAnusAra vaivasvata manvaMtara ke navama tretAyuga meM zarabhaMga nAmaka RSi ne isakI racanA kii| isameM kula 40 hajAra zloka haiM jinameM daNDakAraNya kI utpatti, use milA zApa, rAma kA daNDakAraNya gamanoddezya, zUrpaNakhA kA Agamana, khara-dUSaNa se yuddha, rAvaNamArIca saMvAda, kAMcanamRga ke liye sItA kA haTha, sItA haraNa, jaTAyu yuddha, rAmavilApa, pazupakSiyoM vAnaroM se saMvAda Adi viSayoM kA samAveza hai| skandapurANam - aThAraha purANoM meM se ek| yaha AkAra meM sabase bar3A hai| isakI zloka saMkhyA 81 hajAra hai| isake do saMskaraNa upalabdha haiN| khaMDa paramparA meM mAhezvara, vaiSNava, brahma, kAzI, revA, tApI va prabhAsa ye sAta khaMDa haiN| isa purANa ke nirmANa viSayaka jAnakArI prabhAsakhaMDa meM batAI hai| tadanusAra prAcIna kAla meM kailAsa zikhara para zaMkara ne pArvatI aura brahmAdi devatAoM ko skaMda purANa sunaayaa| bAda meM pArvatI ne use skaMda ko, skaMda ne naMdI ko, naMdI ne datta ko, datta ne vyAsa ko aura vyAsa ne sUta ko sunaayaa| saMhitA paramparA meM sanatkumAra, sUta, zaMkara, vaiSNava, bAhya tathA saura saMhitAeM haiN| inameM sUtasaMhitA, zivopAsanA viSayaka svataMtra graMtha hI hai / isake pUrvArdha ke tAMtrika viSayaka bhAga para mAdhavAcArya ne tAtparyadIpikA nAmaka TIkA likhI hai| sUtasaMhitA ke cAra khaNDa haiM- (1) ziva-mAhAtmyakhaMDa, (2) jJAnayogakhaMDa, (3) muktikhaMDa aura (4) yjnyvaibhvkhNdd| inameM yajJavaibhavakhaMDa sarvAdhika baDA hai jisake pUrva bhAga meM 47 adhyAya aura uttara bhAga meM 20 adhyAya haiN| uttara bhAga ke prathama 12 adhyAyoM meM brahmagItA kA samAveza hai| jJAnayoga khaMDa meM haThayoga kA vizeSa nirUpaNa hai / khaNDa paramparA meM mAhezvara khaMDa ke do bhAga haiM- kedAra khaMDa aura kaumArikA khaMDa kedArakhaMDa meM liMgamAhAtya, samudramaMthana, vRtrAsuravadha, zivagaurIvivAha, kArtikeyajanma, zivapArvatI kI dyUta-krIDA tathA kaumArikA khaMDa meM mahIsAgara ke saMgama kA mahattva, apsarAoM kA uddhAra, pArvatIjanma, somanAtha kI mahattA, kauravapANDavayuddha, mahiSAsuravadha, sItAharaNa, chAvArUpa sItA Adi kathAeM haiN| vaiSNavakhaMDa meM jagannAtha kSetra kA mahattva, badarikAzrama, tulasIvivAha, ekAdazI, bhAgavata, vaizAkha, ayodhyA, lakSmInArAyaNa vAsudeva Adi kI mahattA batalAyI gaI hai| brahmottara khaMDa meM ujjayinI ke mahAkAla, gokarNa kSetra evaM zivarAtri vrata kA mAhAtmya, sImaMtinI va bhadrAyu ke AkhyAna haiN| prabhAsakhaMDa meM prabhAsa va somanAtha kSetra kA mahattva, revAkhaMDa meM narmadA kI utpatti aura usake taTavartI tIrthakSetroM kI jAnakArI dI gaI hai| isa purANa kI racanA i.sa. 7 vIM zatAbdI se 9 vIM zatAbdI ke bIca hone kA anumAna vidvAnoM dvArA lagAyA gayA hai| i.sa. 17 vIM zatAbdI meM zaMkarasaMhitA kA tAmila bhASA meM anuvAda 1 kiyA gyaa| skandasadbhava- shivprokt| zloka- 1300 / adhyAya- 18 / pramukha viSaya- skanda kI utpatti kI kathA / isameM prathama adhyAya meM zAstrasaMgraha haiM, dvitIya meM utpatti, tRtIya meM tanloddhAra, caturtha meM pUjAvidhi, paMcama meM agnikArya, SaSTha meM dIkSAvidhi, saptama meM AcAra Adi viSaya varNita haiN| skandAnuSThAnasaMgraha isake lekhaka kriyAsaMgrahakAra ke pautra haiN| zloka- 4775 | viSaya - skanda kI pUjA kA savistara varNana / stavakadamba - le. raghunandana gosvAmI / I. 18 vIM zatI / stavacintAmaNi- (vRttisahita)- mUlakAra- bhaTTanArAyaNa / vRttikAra kSemarAja viSaya- zaiva tantra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir stutikusumAMjali le. jagadarabhaTTa zaivAcArya 38 stotroM kA saMgraha / zlokasaMkhyA- 1425 / - | - stutimAlikA le tiruveMkaTa tAtAdezika nelora nivaasii| stutimuktAvalI le. paM. tejobhAnu I. 20 vIM zatI / stutistraTIkA le paramahaMsa pUrNAnanda viSaya kakArAdi krama se paDhe gaye kAlI ke sahasra nAmoM ke artha / stotrakadamba le. prA. kastUrI zrInivAsa shaastrii| stotramAlA le. zitikaNTha / stotra rakham (aparanAma AlavaMdArastotram) le. AlavaMdAra ( yAmunAcArya) yAmunAcArya ke graMthoM meM yahI sabase adhika lokapriya graMtha hai| isa stotra meM 70 padya haiM jinameM bhagavAn ke prati AtmasamarpaNa ke siddhAnta kA manorama varNana hai| isa stotra ke sarasa padyoM meM kavihRdaya kI bhakti bhAvanA kUTa-kUTa kara bharI pratIta hotI hai| vinayaparaka sulalita padyoM ke kAraNa, yaha stotra, vaiSNava samAja meM stotram ke nAma se vikhyAta hai| - For Private and Personal Use Only - yA 1 sthalalakSaNam-le vizvakarmA baMgAla meM zAMtiniketana ke vizvabhAratI graMthAlaya meM surakSita viSaya zilpazAstra / sthAlIpAkaprayoga- le. kmlaakr| (2) le. naaraaynn| svAnavidhisUtra pariziSTam (aparanAma strAnasUtra trikANDikAsUtra) le. kAtyAyana isa para nimnanirdiSTa TIkAe~ likhI hai (1) snAnasUtrapaddhati karkadvArA (2) khAnasUtradIpikA, mahAdeva ke putra gopanAtha dvArA TIkA kI TIkA- kRSNanAtha dvArA / ( 3 ) chAga- yAjJikacakracUDAcintAmaNi dvArA / (4) trimallatanaya (kezava) dvArA (5) mahAdeva dvivedI dvaaraa| (6) snAnapaddhati yA snAnavidhipaddhati, yAjJika deva dvaaraa| (7) khAnasUtrapaddhati harijIvana mizra dvArA (lekhaka kA kathana hai ki usane isa graMtha meM apane bhASya kA AdhAra liyA hai) (8) snAnavyAkhyA evaM paddhati, agnihotrI harihara dvArA / snuSA - vijayam (ekAMkI rUpaka) le sundararAja (janma 1841 mRtyu 1905 I. meM) kathAvastu utpAdya / samasyApradhAna / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 419
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra suzIla pati-patnI, samajhadAra zvazura parantu duSTa sAsa va nanada kI kathA / pAtroM ke nAma guNAnusAra haiM yathA- sAsa durAzA, nanada durlalita, azura suzIla, pati suguNa tathA bahU saccaritra nAyikA saccaritra sadaiva parde kI ADa meM usakI mAnasika pratikriyAeM anya vyaktiyoM ke saMvAdoM dvArA pratIta hotI haiM / I strIdharmakamalAkara- le. kamalAkarabhaTTa / strIdharmapaddhati- le. tryaMbaka / strIpunarudvAha-khaNDanamAlikA- le. rAghavendra / strImukti- le. zAkaTAyana pAlyakIrti jainaacaary| I. 8 vIM zatI / viSaya striyoM kI maraNottara mukti saMbhava hai yA nhiiN| strIvazIkaraNam zloka- lagabhaga 262| strIvilAsa le. devezvara upAdhyAya / spandakArikA (nAmAntara-spandasUtra ) - le. vasugupta / utpala vaiSNava ke matAnusAra vasugupta se upadeza prApta kara kallaTa ne isakI racanA kii| spandakArikA - vivaraNam - le. rAjAnaka rAmakaNTha / spandanirNaya le kSemarAja zloka 800 1 spandapradIpa- le. vidyopAsaka bhaTTAraka svAmI / spandapradIpikA le. utpaladeva / - www.kobatirth.org spandazAstram - kAzmIra meM pracalita zaivamata kI eka zAkhA / vasugupta kI spaMdakArikA para se isa zAkhA kA nAma spaMdazAstra paDA / vasugupta ke ziSya kallaTa isa zAstra ke prathama AcArya the| unhoMne ukta graMtha para "spaMdasarvasva" nAmaka TIkA likhii| yaha eka advaitavAdI zAstra hai jisameM paramezvara pUrNa svataMtra tathA sarvazaktimAn mAnA gayA hai jo apanI icchAzakti se jagat kI utpatti karatA hai| AIne meM jisa prakAra pratibimba dikhAI detA hai, usI prakAra paramezvara meM bhI sRSTi kA AbhAsa hotA hai aura pratibimba kI bhAMti hI paramezavara sadA aspRSTa hotA hai / spandasandoha le kSemarAja / spandasarvasvam le kallaTa / - / spandasUtram (yA zivasUtra) saTippaNa- le. vasugupta / TippaNa ke nirmAtA ajJAta | - sphoTavAda le. nAgezabhaTTa / vyAkaraNa kA darzanazAstrIya vivaraNa | sphoTasiddhi - le. maMDanamizra / I. 7 vIM zatI (uttarArdha) / viSaya- vaiyAkaraNoM kA darzanazAstra / - smaradIpikA- le. rudra viSaya kAmazAstra / (2) le.miinnaath| I. 10 vIM zatI / smArtasamuccaya-le. - nandapaNDita / devazarmA ke putra / inhoMne dattaka-mImAMsA ko apanA grantha kahA hai| smArtaprAyazcittavinirNaya- le. veMkaTAcArya / 420 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir smArtagaMgAdharI- le. gaMgAdhara / smArtavyavasthArNava- le. raghunAtha sArvabhauma / madhureza ke putra / 1661 62 I. meM rAjA ratnezvararAya ke Adeza se praNIta tithi, saMkrAnti, Azauca, dravyazuddhi, adhikArI, prAyazcitta, udvAha evaM dAya nAmaka prakaraNoM meM vibhakta / smArtaprAyacittaprayoga (yA prAyazcittoddhAra) le. divAkara kaale| pitA- mhaadev| yaha kamalAkarabhaTTa ke bahana ke putra the| samaya- 17 vIM zatI / - smArtasphuTapaddhati - le. nArAyaNa dIkSita / smArtAdhAnapaddhati- pItAmbara / kAzyapAcArya ke putra / I. 17 vIM zatI / smArtamArtaNDa prayoga- le. mArtaNDa somayAjI / smArtaprAyazcittoddhAra- ( aparanAma - smArta-prAyazcittaprayoga yA prAyazcittoddhAra / le. divaakr| smArtaprayoga le. bopaNNabhaTTa / smArtaprAyazcittam- le. tipyATTa pitA rAmabhaTTa / smArtaprayoga (hiraNyakezIya)- TIkA vaijayantI / smArtapadArthAnukramaNikA- le. dvaipAyanAcArya smArtAnuSThAnapaddhati- le. anantabhaTTa / vizvanAtha ke putra / ise antabhaTTI bhI kahA gayA hai| AzvalAyana ke AdhAra para likhita / / smArtollAsa- le.- zivaprasAda / zrInivAsa ke putra | puSkarapuranivAsI madanarala, ToDarAnanda kA ullekha hai| 1580 1680 I. ke bIca meM racita viSaya AdhAnakAla, muhUrtavicAra, agnihotrI ke kartavyoM evaM rajasvalA dharma ityAdi / smArtasamuccaya-le. naMdapaMDita / I. 16-17 vIM zatI / smRti- le. zaMkara mizra / I. 15 vIM zatI / smRtikadamba le kece yellubhaTTa - smRtikalpadruma le. IzvaranAtha zukla TIkA lekhakadvArA / - - smRtikozadIpikA- le. timmaNa bhtttt| kevala Ahnika pr| smRtikaumudI - le. rAmakRSNa bhaTTAcArya / - (2) le. devanAtha Thakura viSaya cAturvarNya ke AcAra, Ahnika saMskAra, zrAddha, azauca, dAyabhAga, vrata, dAna evaM utsrg| yaha nibandha graMtha hai| - I (3) le. - madanapAla / ise zUdradharmotpaladyotinI bhI kahate haiN| smRtikaustubha le. anaMtadeva I. 17 vIM zatI pitA- Apadeva / 12 dIdhitiyoM meM vibhakta / (2) le. veMkaTAdri / smRtigrantharAja le sArvabhauma / For Private and Personal Use Only smRticandra- le. bhavadeva nyAyAlaMkAra / harihara ke putra / 1720-22 I. meM praNIta 16 kalAoM meM vibhAjita yathA- tithi, vrata, saMskAra, Ahnika, zrAddha, AcAra, pratiSThA, vRSotsarga, parIkSA,
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org prAyazcitta, vyavahAra, gRhayajJa, vezmabhU, malimluca dAna evaM zuddhi / zrIdatta evaM saMvatsarapradIpa kA ullekha hai / yaha raghunandana kA anukaraNa hai| smRti-caMdrikA le. devaNNabhaTTa (nAmAMtara devanaMda yA devagaNa) I. 13 vIM zatI / pitA- saumayAjI kezavAditya bhaTTa / rAja-dharma saMbaMdhI eka nibNdh-grNth| yaha graMtha saMskRta nibaMdha sAhitya meM atyaMta mUlyavAna nidhi ke rUpa meM svIkRta hai| isakA vibhAjana kAMDoM meM huA hai, jisake 5 kAMDoM kI hI jAnakArI prApta hotI hai| ina kAMDoM ko saMskAra, Ahnika, vyavahAra, zrAddha va zauca kahA jAtA hai| isa graMtha meM rAjanIti zAstra ko dharma-zAstra kA aMga mAnA gayA hai| aura use dharma zAstra ke hI aMtargata sthAna diyA gayA hai| dharma zAstra dvArA sthApita mAnyatAoM kI puSTi ke liye, isa graMtha meM yatra-tatra dharma - zAstra, rAmAyaNa va purANa ke uddharaNa bhI aMkita kiye gaye hai| isa graMtha meM, mAmA kI putrI se vivAha karane kA vidhAna hai| isa AdhAra para DaoN. zyAmazAstrI, prastuta graMtha ke praNetA ko AMdhrapradeza kA nivAsI mAnate hai| maisUra zAsana dvArA prakAzita / (2) le. rAjacUDAmaNi diikssit| I. 17 vIM zatI / (3) le. vAmadeva bhaTTAcArya / (4) le. vaidikasArvabhauma / (5) le. zukadeva mizra / viThThala mizra ke putra / viSayatithinirNaya, zuddhi, azauca, vyvhaar| smRticandrodaya - le. gaNezabhaTTa / smRtitattvanirNaya ( yA vyavasthArNavaH) le rAmabhadra pitAzrInAtha AcAryacUDAmaNi / samaya- 1500-1550 I. smRtitattvAmRtam le. mahAmahopAdhyAya vardhamAna bhaveza evaM gaurI ke putra / antima padyoM meM vardhamAna kA kathana hai ki unhoMne AcAra, zrAddha, zuddhi evaM vyavahAra para cAra kusuma likhe hai ataH syutitattvaviveka evaM smRtitattvAmRta donoM eka hI hai| yaha mithilAnareza bhairavendra ke putra rAma ke Adeza se likhA gayA hai| smRtitattvaviveka le. mahAmahopAdhyAya vardhamAna bhaveza evaM gaurI ke putra evaM mithilA nareza bhairavendra kI rAjasabhA ke nyAyamUrti the| samaya lagabhaga 1450-1500 I. / viSaya- AcAra, zrAddha, zuddhi evaM vyavahAra para / I - smRtitattvam- le. rghunndn| isameM 28 tattva nAmaka prakaraNa hai| smRtinavanItam-le. vRSabhAdrinAtha pitA narasiMha rAmacandra evaM zrInivAsa ke ziSya / smRtinibandha le nRsiMhabhaTTa viSaya- dharmalakSaNa, varNAzrama dharma, vivAhAdisaMskAra, sApiNDaya, Ahnika, azIca zraddha dAyabhAga tathA prAyazcitta / dharmazAstrakA eka bRhat nibandha / smRtidIpikA- le. vAmadeva upAdhyAya / viSaya zrAddha evaM anya kRtyoM ke kAla / smRtidurgabhaMjanam- le.- caMdrazekhara / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir smRtiparibhASA - le. vardhamAna mahAmahopAdhyAya / I. 15 vIM zatI / smRtiprakAza le vAsudeva ratha viSaya kAlanirUpaNa, saMvatsara, saMkrAMti i / mAdhavAcArya evaM vidyAkara vAjapeyI kA ullekha hai| racanA - 1500 I. ke pazcAt / smRtiprakAza le. bhAskarabhaTTa yA haribhAskara AppAjibhaTTa ke putra / smRtipradIpa- le. candrazekhara mahAmahopAdhyAya / viSaya- tithi, azIca, Addha, i. - - smRtibhAskara le. nIlakaNTha Arambhika zlokoM se patA calatA hai ki yaha nIlakaNTha kA zAntimayUkha graMtha hai| smRtibhUSaNam- le. koneribhaTTa / kezava ke putra / mAdhva anuyAyiyoM ke lie AcAra viSayaka eka nibandha / smRtimImAMsA le jaimini aparArka dvArA varNita jImUtavAhana ke kAlaviveka, vedAcArya ke smRtiratnAkara, hemAdri ke vratakhaNDa evaM parizeSakhaNDa meM tathA nRsiMhaprasAda dvArA varNita / smRtimahArAja ( yA zUtrapaddhati) le. kRSNarAja isameM madanaratna kA ullekha hai| godAna se Arambha hokara mUrti pratiSThApana meM anta hotA hai| smRtimaMjarI le. ratnadhara mizra (2) le. goviMdarAja (3) le. kAlIcaraNa nyAyAlaMkAra / smRtimuktAphalam le. vaidyanAtha dIkSita san- 1600 meM likhita / dakSiNa bhArata kA eka ati prasiddha nibandha graMtha / viSaya varNAzramadharma, Anika azauca, zrAddha dravyazuddhi, prAyazcitta, vyavahAra, kAla i. / smRtimuktAphalasaMgraha - le. cidambarezvara / smRtimuktAvalI le kRSNAcArya nRsiMhabhaTTa ke putra 10 prakaraNoM meM pUrNa smRtiratnam - le. raghunAtha bhaTTa / I. 17 vIM zatI / smRtiratnaprakAzikA - lekhikA kAmAkSI / dharmazAstra viSayaka racanA / - smRtirattramahodadhi ( yA smRtimahodadhi) le paramAnandaghana | cidAnandayendrasarasvatI ke ziSya SaTkarmavicAra, AcAra, azauca Adi para vivecana hai / smRtiratnAkara - le.- vedAcArya / 15 adhyAya / viSaya- nityanaimittikAcAra, garbhAdhAnAdi saMskAra, tithinirUpaNa, zrAddha, zAnti, tIrthayAtrA, bhakSyAbhakSya, vrata, prAyazcitta, azauca aura antyeSTi / kAmarUpa rAjA ke Azraya meM praNIta / isameM bhavadeva (prAyazcitta para) jImUtavAhana, smRtimImAMsA, smRtisamuccaya, AcArasAgara, dAnasAgara aura mahArNava kA ullekha kiyA hai| (2) le. For Private and Personal Use Only saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 421 -
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir taatyyaary| (3) veNkttnaath| zrIraMganAthAcArya ke putra / lekhaka kA upanAma vaidika-sArvabhauma hai| Ahnika aMza lakSmIveMkaTezvara presa, kalyANa se prakAzita / vijJAnezvara, smRticaMdrikA, akhaNDAdarza, mAdhavIya, smRtisArasamuccaya evaM itihAsasamuccaya kA ullekha hai| isako sadAcArasaMgraha bhI kahA gayA hai| (4) vidurapuravAsI viSNubhaTTa / kezava ke putra / viSaya- Ahnika, 16 saMskAra, saMkrAMti, grahaNa, dAna, tithinirNaya, prAyazcita, azauca, nityanaimittika i.| (5) le.- taamrpnniicaary| (6) le.- vitthtthl| pitA keshv| didUrapUra ke nivaasii| (7) smRtiratnAkara- le.- bhttttoji| viSaya- prAyazcitta evaM ashauc| smRtiratnAvali - madhusUdana diikssit| mahezvara ke putr| (2) le.- rAmanAtha vidyAvAcaspati / san 1657 I. meM prnniit| (3) le.- becuuraam| smRtisaMgraharatnavyAkhyAnam - le.- raamcNdr| nArAyaNabhaTTa ke putr| yaha caturviMzatimata para eka TIkA hai| smRtivivaraNam - le.- AnandatIrtha / yaha sadAcArasmRti hI hai| smRtiviveka - le.- shuulpaanni| (2) le.- medhaatithi| smRtivyavasthA - le.- cintAmaNi nyAyavAgIza bhttttaacaary| vissyshuddhyaadivyvsthaa| sana 1688-89 meM racita / smRtizekhara (yA kastUrIsmRti) - le.- kastUrI / nAgayyA ke putra / smRtisaMgraharatnavyAkhyAnam - le.- rAmacaMdra / nArAyaNabhaTTa ke putr| yaha caturviMzatimata para eka TIkA hai| smRtisaMkSepa - le.- nrottm| viSaya- azauca, sahamaraNa, SoDazadAna i.| smRtisaMkSepasAra - le.- ramAkAMta ckrvrtii| madhusUdana tarkavAgIza ke putra / viSaya- udvAhakAla, gotra, pravara, sapiNDa, samAnodaka aadi| smRtisaMgraha - le.- veNkttesh| veMkaTanAthakRta smRtiratnAkara se isa kA atyadhika sAmya hai| (2) le.- vaacspti| (3) le.- hrdtt| (4) aparanAma-vidyAraNyasaMgraha le.- vidyAraNya / zlokasaMkhyA- 70001 (5) le. chalAri naaraaynn| (lekhaka ke putra dvArA smRtyarthasArasAgara meM varNita) (6) le.- dayArAma / (7) le.- niilknntth| (8) le.- navadvIpa ke rAmabhadra nyaayaalNkaarbhttttaacaary| anadhyAya, tithi, prAyazcitta, zuddhi, udvAha, sApiNDya pr| ise vyavasthAvivecana yA vyavasthAsaMkSepa bhI kahate haiN| (9) le.- sAyaNa evaM mAdhava / smRtisaMgraharatnavyAkhyAnam - le.- raamcNdr| nArAyaNabhaTTa ke putr| yaha caturvizatimata para eka TIkA hai| smRtisaMgrahasAra - le.- mahezapaMcAnana dvaaraa| raghu. ke smRtitattva para aadhRt| smRtisamuccaya - le.- vizvezvara / smRtisarojakalikA - le.- vissnnushrmaa| 8 khaNDoM meM snAna, pUjA, tithi, zrAddha, sUtaka, dAna, yajJa, prAyazcitta kA vivecana / isameM 28 smRtikAroM ke nAma Aye haiN| smRtisarvasvam - le.- naaraaynn| hugalI jile ke kRSNanagara ke nivaasii| 1675 I. ke pUrva isane zaka 1603-1681 I. meM Ane vAle kSayamAsa kA ullekha kiyA hai| smRtisAgara - le.- kulluubhtttt| I. 12 vIM shtii| zUlapANi ke durgotsavaviveka, govindAnanda kI zuddhikaumudI evaM raghu ke prAyazcitta tattva meM isakA ullekha hai| smRtisAra - le. mukundlaal| (2) le.- yaadvendr| viSayakRSNajanmASTamI, rAmanavamI, durgotsava, zrAddha, azauca, prAyazcitta jaise utsava evaM kRty| (3) le.- yaajnyikdev| dAyabhAga, zrAddha, yajJopavIta, malamAsa, AcAra, snAna, zuddhi, sApiNDya, azauca para vibhinna smRtiyoM se ekatra 311 shlok| I. 16-17 vIM shtii| (4) le.- keshvshrmaa| vibhinna tithiyoM meM kiye jAne vAle kRtyoM para 1359 shlok| (5) le.- naaraaynn| (6) le.- harinAtha / graMtha kA aprnaam-smRtisaarsmuccy| (7) le.- maheza / viSaya- janma-maraNa kA ashauc| (8) le.- zrIkRSNa / smRtisAraTIkA - le.- kRSNanAtha / smRtisArapradIpa - le. raghunandana / smRtisAravyAkhyA - le.- vidyAratna smaartbhttttaacaary| smRtisArasaMgraha - le.- veNkttesh| (2) le.- caMdrazekhara vaacspti| (3) le.- mhesh| (4) le.- yAjJika dev| (5) le.vidyaanndnaath| (6) le.- vishvnaath| vijJAnezvara, kalpataru, vidyAkara-paddhati kA ullekha hai| (7) le.- vaidynaath| (8) le.- kRssnnbhtttt| (9) le.- puruSottamAnanda jo paramahaMsa pUrNAnanda ke ziSya the| viSaya- Ahnika, zauca, snAna, tripuNDa, kramasaMnyAsa, zrAddha, virajAhoma, strIsaMnyAsavidhi, kSauraparvanirNaya, yatipArvaNa zrAddha i.| smRtisArasamuccaya - le.-gharelu vratoM pr| zauca, brahmacArI-AcAra, dAna, dravyazuddhi, prAyazcitta Adi viSayoM para 28 RSiyoM ke uddharaNa haiN| smRtisiddhAntasaMgraha - le.- indradatta upAdhyAya / smRtisiddhAntasudhA - le.- rAmacandra budha / smRtisindhu - le.- zrInivAsa, kRSNa ke shissy| yaha graMtha vaiSNavoM ke lie hai| (2) le.- naMdapaMDita / I. 16-17 vIM shtii| smRtisudhAkara - le.- zaMkaramizra / racanA-1600 I. ke lagabhaga / smRtisudhAkara (yA varSakRtyanibaMdha) - le.- zaMkara ojhaa| sudhAkara ke putra / smRtyarthamuktAvalI - le.- naageshbhtttt| I. 18 vIM shtii| pitaaveNktteshbhtttt| 422 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir smRtyarthasAgara - le.- challAri nRsiNhaacaary| nArAyaNa ke putr|| madhvAcArya kI sadAcArasmRti para aadhaarit| isakA kathana hai ki madhvAcArya kA janma 1120 (zakasaMvat) meM huA thaa| kamalAkara evaM smRtikaustubha kA ullekha hai| san 1675 I. ke uparAnta likhit| smRtyarthasAra- le.- niilknntthaacaary| (2) le.- zrIdhara / daakssinnaaty| isa graMtha meM kalivarNya, saMskAroM kI saMkhyA, upanayana, brahmacArI ke karttavya, anadhyAya ke dina, vivAha tathA usake prakAra, gotrapravara, zauca, daMtadhAvana, paMcayajJa, saMdhyA, pUjA Adi Ahnika karmoM, saMnyAsadharma, pApa-doSa tathA prAyazcittoM kA vivecana hai| nirmANakAla- I.sa. 1150 se 1200 ke biic| (3) le.- mukundlaal| smRtyarthasArasamuccaya - zauca, Acamana, dantadhAvana Adi para 28 zAstrakAroM ke dRSTikoNoM ke sAra diye hue haiN| pANDulipi kI tithi hai saMvat 17431 28 RSi ye haiM- manu, yAjJavalkya, vizvAmitra, atri, kAtyAyana, vasiSTha, vyAsa, uzanA, bodhAyana, dakSa, zaMkha, likhita, Apastamba, agastya, hArIta, viSNu, gobhila, sumantu, manu svAyaMbhuva, guru, nArada, parAzara, garga, gautama, yama zAtAtapa, aMgirA aura saMvarta / syamantaka (nATaka) - le.- jagu zrI bakulabhUSaNa bNglornivaasii| syamantakacampU - le.-nArAyaNabhaTTapAda / syamantakoddhAra - le.- kAlIpada (1888-1972) san 1933 meM likhita vyaayog| aMkasadRza pAMca dRzyoM meM vibhaajit| vanadevI, RkSarAja, viSNuzakti Adi mAnavI pAtra ke rUpa meM pradarzita / pradhAna rs-viir| aMgarasa-zRMgAra / gItoM kI bharamAra / gadyocita prasaMga bhI padyoM meM grNthit| sabhI pAtra saMskRta meM bolate haiN| sUktiyoM kA baahuly| zrIkRSNa ke syamantaka-viSayaka pravAda se jAmbavatI ke sAtha vivAha taka kA kathAnaka isameM grathita hai| syAdvAdaratnAkara - le.- devsuuri| I. 11-12 vIM shtii| viSaya- jaina drshn| sragdharAstotram (anya nAma- AryatArAsragdharAstotra) - le.sarvajJamitra / sragdharA chaMda meM 37 shlok| pariSkRta racanA tathA sundara shailii| tArA jo avalokitezvara buddha kI strI-pratimUrti tathA muktidAtrI devI hai, kA stavana kara, kavi ne apane sAtha 100 vyaktiyoM ko narabali hone se bcaayaa| buddhastotrasaMgraha ke prathama bhAga meM satIzacandra vidyAbhUSaNa dvArA saMpAdita / svacchandatantram - 1 paTaloM meM puurnn| yaha kAzmIra saMskRta sIrIja meM 7 mArgoM meM chapa cukA hai| zloka- 11001 svacchandapaddhati - le.- cidaannd| guru-vimlaannd| zloka- 4001 zrIvidyArAdhana meM bAlakoM ke praveza ke nimitta siddhasaraNi kI yaha saMkSipta paddhati cidAnanda dvArA racI gaI hai| svacchandodyota (svacchandanaya kI TIkA) - le.- rAjAnaka kssemraaj| guru-rAjAnaka abhinvgupt| zloka- 1194 | svataMtrataMtram - zloka- 332 / svatvarahasya (yA svatvavicAra) - le.- anantarAma / svatvavyavasthArNavasetubandha - le.- raghunAtha sArvabhauma / vibhAganirUpaNa, strIdhanAdhikArI, aputradhanAdhikAra para 6 pariccheda / svapnavAsavadattam (nATaka) - le.- mahAkavi bhaas| saMkSipta kathA- nATaka ke prathama aMka meM maMtrI yaugandharAyaNa vAsavadattA aura svayaM ke jalane kA pravAda phailA detA hai aura parivrAjaka veSa dhAraNa kara vAsavadattA ko apanI proSitapatikA bahana (avantikA) ke rUpa meM magadharAja kI bahana padmAvatI ke saMrakSaNa meM rakha detA hai| dvitIya aMka meM padmAvatI ke sAtha udayana kA vivAha nizcita hotA hai| tRtIya aMka meM apane pati udayana kA padmAvatI se vivAha hone ke kAraNa vAsavadattA antadvaMdva meM hai| caturtha aMka meM vidUSaka aura rAjA ke saMvAda se vAsavadattA ko jJAta hotA hai ki padmAvatI se vivAha hone para bhI rAjA vAsavadatta para bahuta prema karate haiN| paMcama aMka meM rAjA ke svapradarzana kA dRzya hai jahAM svaprAvasthita rAjA aura vAsavadattA kA milana hotA hai| SaSTha aMka meM mahAsena dvArA bheje gaye citraphalaka se avantikA kA vAstavika svarUpa prakaTa hotA hai| yaugandharAyaNa bhI parivrAjaka veSa choDa kara apanI yojanA kA rahasyodghATana karatA hai| isa prakAra rAjA aura vAsavadattA ke milana se nATaka kA aMta sukhamaya hotA hai| isa nATaka meM kula 6 arthopakSepaka haiM jina meM viSkambhaka, 3 pravezaka, cUlikA aur| aMkAsya hai| saMskRta nATyakSetra ke utkRSTa nATakoM meM isa nATaka kI gaNanA hotI hai| vArANasI ke nArAyaNazAstrI khiste ne isa kI TIkA likhI hai| svapnAdhyAya - uttara taMtra meM ukt| pArvatI-mahAdeva sNvaadruup| viSaya- svapnoM ke phalAphala kA varNana / svaprakAzarahasyavicAra - harirAma trkvaagiish| svamatanirNaya - le.- prajJAcakSu gulAbarAva mahArAja / lekhaka ne apane aneka graMthoM meM pratipAdita nijI siddhAntoM kA spaSTa kathana kiyA hai| smaradIpikA (ratiratnadIpikA)- le.- mInanAtha / viSaya- nAyaka nAyikA bheda, nAyaka lakSaNa, Abhyantararati, svAnyadArAdhikAra, vAranAryadhikAra aadi| svaraprakriyA-vyAkhyA - le.- raamcNdr| siddhAntakaumudI ke vaidikI svaraprakriyA aMza kI vyaakhyaa| svaramelakalAnidhi - le.- raamaamaaty| racanA san 1250 meN| karnATaka paddhati ke rAgoM kA vivrnn| 5 adhyaay| 72 melakatA meM rAgoM kA vargIkaraNa lekhaka ne kiyA hai| saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa/423 For Private and Personal Use Only
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir svarAjya-vijayam (kAvya) - le.- dvijendranAtha mishr| racanA-kAla, 1960 ii.| isameM 18 sarga haiM jinameM bhArata kI I. / isama 18 pUrva samRddhi kA varNana, videziyoM ke AkramaNa, rASTrIya kA~gresa kA janma, tilaka, subhASa, gAMdhI, paTela Adi mahAna rASTrIya unnAyakoM ke kartRtva kA varNana tathA krAMtikAriyoM va AtaMkavAdiyoM ke parAkrama kA nirdeza kiyA gayA hai| svarUpasaMbodhanam - le.- akalaMka dev| jainaacaary| svarUpAkhyAnastavaTIkA - le.- nandarAma / svargalakSaNam - zloka- 2501 svargavAda - viSaya- svargavAda, pratiSThAvAda, sapiNDIkaraNavAda i.| svargasAdhanam - le.- raghunandana bhttttaacaary| (prasiddha raghunandana se bhintra) viSaya- zrAddhAdhikArI,antyeSTipaddhati, azaucanirNaya, vRSotsarga, SoDaza zrAddha, pArvaNazrAddha aadi| svargArohaNacampU - le.- nArAyaNa bhaTTapAda / svargIyaprahasanam - le.-DaoN. siddhezvara cttttopaadhyaay| (za. 20) saMskRta sAhitya pariSad dvArA prakAzita / ravIndranAtha ThAkura ke svargIya prahasana kA anukrnn| naye dala-nAyaka tathA gaNezoM dvArA svarga meM rAjanItika uThApaTaka kA dRshy| devarAja banane kI icchA se bRhaspati kI kuTila cAleM drshit| azoka aura akabara mahattvapUrNa vibhAgoM ke maMtripada kI icchA rakhate haiN| zramika tathA kisAnoM ke netA naraka ke pratinidhi bana Ate haiN| devarAja kauna bane, janasaMkhyA kaise kama ho, naraka aura svarga kA bheda kaise miTe Adi samasyAoM para una meM calane vAlI betukI carcA se hAsyotpAdakatA isakI vizeSatA hai| svarNatantram - zloka- 1000 / svarNapura-kRSIvala - le.- lIlA rAva-dayAla (za. 20) / tIna dRzyoM meM vibhAjita ekAMkI ruupk| svarNapura ke kisAnoM kA bhUmi-kara ne dene kA satyAgraha aura aMgrejI zAsana dvArA kiye gaye atyAcAroM kA vrnnn| isa satyAgraha kI agraNI he rekhA nAmaka vidhvaa| rAgabaddha nau giit| kauTuMbika kucakra meM chatrasAla ke pitA kI hatyA tathA chatrasAla kA dakSiNa kI ora prasthAna varNita / prAkata kA abhaav| svAtaMtrya-yajJAhuti (rUpaka) - le.- nArAyaNazAstrI kAMkara / saMskRtaratnAkara dillI se san 1956 meM prakAzita / viSayasan 1942 ke svataMtratA senAniyoM ke balidAna kI kathA / svAtaMtryalakSmI - le.- zrIrAma velnnkr| reDiyo nATaka / disambara 1963 ko AkAzavANI, dillI se prasArita / aNksNkhyaatiin| jhAMsI kI rAnI lakSmIbAI kA critr|| svAtaMtrya-sandhikSaNa - le.- jIva nyAyatIrtha (janma 1894) saMskRta sAhitya pariSad kI patrikA meM san 1957 meM prakAzita ekAMkI prhsn| vibhAjita bhArata kI rAjanItika dazA kA citrnn| aMgrejoM kI kuTilatA kA nidrshn| svAdhInabhArata-vijayam - le.- jIva nyAyatIrtha (janma 1894) sana 1964 meM kalakattA se prkaashit| svAnubhUtitriveNI - le.- melakoTe (karnATaka) nivAsI zrI araiyara, jo nitya padayAtrA ke kAraNa 'padayAtrI araiyara" nAma se prasiddha sarvodayI kAryakartA haiN| Apake svAnubhUtitriveNI nAmaka kAvya meM AdhArayamunA, vicAragaMgA aura bhaktisarasvatI nAmaka tIna sagoM ke aMta meM tAmraparNIprasAda nAmaka caturtha sarga hai| AdhArayamunA nAmaka prathama sarga meM AhArazuddhi, AcArazuddhi, AtapasnAna, zItalodakasAna, hitAzana, jaise vividha sarvodayI viSayoM kA 264 zlokoM meM parAmarza liyA hai| vicAragaMgA nAmaka dvitIya sarga meM 489 zlokoM meM, mauna,arthazuddhi, yajJacakra, vizvanIDa, pravRttizuddhi ityAdi viSayoM kA parAmarza liyA hai| bhaktisarasvatI-sarga meM 374 zlokoM meM Adhunika dRSTi se bhakti kA pratipAdana kiyA hai| tAmraparNIprasAda nAmaka 260 zlokoM ke aMtima sarga meM bhakti-pradhAna avAMtara viSayoM kA antarbhAva huA hai|prkaashk- amadAbAda jilA sarvodaya mNddl| yaha samagra kAvyaracanA zrI araiyarajI ne apanI padayAtrA meM kI hai| apane kAvya meM pratipAdita sarvodayI siddhAntoM ke anusAra lekhaka kA vratastha tapasvI jIvana hai| svAnubhUtinATaka - le.- anaMta pNddit| I. 17 vIM shtii| vaaraannsii-nivaasii| aMkasaMkhyA - paaNc| viSaya- zaMkarAcArya ke kevalAdvaita siddhAnta kA prtipaadn| zAMkara mata kA pratipAdana karate hue nATaka meM upaniSadoM, bhagavadgItA brahmasUtrabhASya, yogavAsiSTha, aSTAvaktagItA, naiSkarmyasiddhi saMkSepazArIraka, Adi graMthoM se vacana uddhRta kiye hai| svAnubhUtyabhidhA - le.- anntraam| svAyaMbhuva Agama - zrIkaNTha mata se yaha daza (10) rudrAgamoM meM anyatama hai| isa para seTapAla viracita vyAkhyA hai| svAyaMbhuvarAmAyaNam - rUDha paraMparAnusAra racanAkAla manvaMtara kA HdHHEEFTHE svarNAkarSaNabhairavI - zloka- 1001 svarNAkarSaNa bhairavatantram - zloka- 3821 svarUpAkhyastotraTIkA (AnandoddIpinI) - leM.- brahmAnanda srsvtii| yaha phetkAriNI taMtra meM ukta prakRtisvarUpa ke nirUpaka stotra kA vyAkhyAna hai| svastivAcanapaddhati - le.- jiivraam| svAtaMtryacintA - le.- zrIrAma velaNakara / 'surabhAratI', (bhopAla) dvArA 1969 meM prkaashit| ekAMkI ruupk| kula paatr-paaNc| AkAzavANI ke hetu likhit| 11 rAgamaya pdy| rANA pratApa tathA mAnasiMha kI kamala mIra se milane kI kthaa| svAtaMtrya-maNi - le.- zrIrAma velaNakara (za. 20) reddiyo-naattk| 424/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 32 vAM tretA mAnA jAtA hai| isameM 18 hajAra zloka haiN| isa rAmAyaNa meM pramukhatayA girijApUjA, vivAhavarNana, sumaMta vilApa, gaMgApUjana, sItAharaNa, kausalyAharaNa, dilIpa, raghu, aja, dazaratha Adi kI parIkSA kA vivecana hai| svAyambhuvavRtti svArAjyasiddhi le. nArAyaNakaNTha / yaha zaiva taMtra hai| le gaMgAdharendra sarasvatI / - svAsthya-tattvam le. govinda rAya / I. 19 vIM zatI / zarIrazAstra tathA svAsthya viSayaka graMtha / svAsthyavRttam le. mhasakara aura vATave / svAsthya tathA dIrghAyutva kA vivecana / - - www.kobatirth.org 1 svodayakAvyam le koraDa rAmacandra AMdhanivAsI viSayalekhaka kA Atmacaritra | hakArAdi- hayagrIva - sahasra - nAmAvalI (savyAkhyA) le. - bellamakoNDa raamraay| I. 19 vIM zatI / AndhranivAsI / haThayogapradIpikA (nAmAntara haTha pradIpikA) le. - svAtmArAma / isa graMtha meM haThayoga kA vistRta vivecana kiyA jAtA hai jo sarvatra pramANabhUta mAnA jAtA hai| isake cAra upadeza (adhyAya) haiM jinameM kula 379 zloka haiM / grantha ke anta meM kartA ke rUpa meM zrI svAtmArAma yogIMdra kA nAmollekha hai| kucha vidvAn isakA nirmANa kAla i.sa. 14 vIM zatAbdI mAnate haiM isameM yamaniyama, Asana, AhAra-vihAra, prANAyAma, SaTkarma, yogamudrA, baMdha nAdAnusaMdhAna, samAdhi Adi 156 viSayoM kI carcA kI gaI hai| brahmAnaMda ne isa graMtha para 'jyotsnA' nAmaka TIkA likhI hai| isake atirikta (1) umApati, (2) mahAdeva (3) rAmAnaMdatIrtha aura (4) vrajabhUSaNa kI TIkAeM ullekhanIya haiN| hatyApallavadIpikA le. zrIkRSNa vidyAvAgIza bhaTTAcArya / zloka- 9921 viSaya unmatta bhairavI, phelkAriNI, DAmaramAlinI, kAlottara, siddhayogIzvarI, yoginI Adi taMtroM se zAnti, pauSTika, mAraNa, vazIkaraNa, staMbhana, uccATana Adi SaTkarma / hanumatkalpa le. janArdana mohana / zloka- 200 / hanumatkavacAdi zloka- 218 viSaya paMcamukhI hanumatkavaca tathA paMcamukhI hanumanmahAmaMtra / hanumadvijayam (kAvya) - le. zivarAma / I. 19-20 vIM zatI / hanumajjayamle pradhAna veNkpp| zrIrAmapura ke nivAsI / hanumannakSatramAlA ( kAvya ) le. zrIzaila dIkSita / hanumaddIpadAnam sudarzana saMhitA ke antargata zloka- 701 hanumaddIpapaddhati - le. - hari AcArya / 1 hanumaddUtam - le. nityAnanda zAstrI / jodhapura nivAsI / hanumadvAdazAkSara maMtrapurazcaraNa vidhi zloka- 240 hanumannATakam - saMkalanakartA- 1. dAmodara mizra / 2. madhusUdana / - - rAmakathA para AdhArita yaha kAvyarUpa nATaka hai| isakI racanA kisI eka vyakti ne nahIM kI api tu samaya samaya para alaga alaga kaviyoM ke rAmacaritaparaka kAvyoM se ise baDhAyA gayA hai / i.sa. 9 vIM zatAbdI se 14 vI zatAbdI taka isakA vistAra hotA rhaa| isI liye kartA ke rUpa meM "rAmabhakta hanumAn" kA ullekha kiyA gayA hai| isakI racanA ke viSaya meM isI graMtha meM adbhuta kathA batAI gaI hai| rAmabhakta hanumAn ne apane nAkhUnoM se zilA para ise likhA aura rAmAyaNa ke kartA vAlmIkI ko dikhaayaa| vAlmIkI itanI suMdara racanA dekhakara daMga raha gaye kintu isa AzaMkA se ki kahIM yaha racanA unake rAmAyaNa se adhika lokapriya na ho jAya, unhoMne ise samudra meM DubA dene kA Adeza diyaa| hanumAnajI ke avatAra bhoja ne use samudra se bAhara nikAlA aura dAmodara mizra ne isakA saMkalana kiyaa| isa nATaka meM na to sUtradhAra hai na isakI prastAvanA / isameM kula 576 zloka haiM jo rAmAyaNa ke vibhinna prasaMgoM para haiN| isakI eka prati baMgAla meM hai zrI suzIlakumAra De ke anusAra isakA saMkalana 12 vIM zatAbdI meM huaa| madhusUdana dvArA saMkalita isa baMgAla prati meM kula 720 zloka haiM jo 9 aMkoM meM vibhakta haiN| isameM kahA gayA hai ki hanumAnajI se svapna meM Adeza milane para rAjA vikrama ne yaha nATaka samudra se bAhara nikaalaa| isa nATaka ko "chAyAnATaka" bhI kahA jAtA hai| isa nATaka meM 14 aMka haiM; ataH ise mahAnATaka bhI kahA gayA hai| isameM sItA vivAha se lekara rAvaNavadhoparAnta rAma kA ayodhyA meM lauTakara rAjyAbhiSeka, sItAniSkAsana tathA paramadhAma meM pratyAvartana taka kI ghaTanAoM kA varNana hai| hanumannATaka meM nATakIya niyamoM kA pAlana nahIM kiyA gayA hai| isameM prastAvanA tathA arthopakSepaka nahIM haiN| dvitIya aMka meM rAma-sItA kI zrRMgAra lIlAoM kA vistRta varNana hai jo ki nATakIya maryAdA ke viruddha hai| raMgamaMcIya nirdezoM tathA nATakIya niyamoM ke abhAva ke kAraNa ise saphala nATaka nahIM mAnA jA sakatA / 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 hanumatpaMcamacapaTalam sudarzana saMhitAntargata zloka 220 hanumat-paddhati zloka- 2501 hanumad- bharatam - le. AMjaneya / hanumanmAlAmantra - zloka - 4401 hanumadvilAsamle. sundaradAsa rAmAnuja putra 20 vIM zatI / hanumatzatakam - le. pArithIyUra kRSNa / I. 19 vIM zatI / hanumatstotram - le. - bANezvara vidyAlaMkAra / I. 17-18 vIM zatI / hammIramahAkAvyam - le. nayanacandrasUri I. 14-15 vIM zatI / 14 sarga tathA 1576 padyoM kA yaha eka vIra zrRMgAra pradhAna aitihAsika mahAkAvya hai| isa kA aba taka do bAra prakAzana huA hai| 1) enyukezana sosAyaTI presa muMbaI se I. sa. saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 425 For Private and Personal Use Only -
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1879 meM zrI nIlakaNTha janArdana kIrtane ne saMpAdita kara isakA prathama prakAzana kiyaa| 2) rAjasthAna prAcya vidyA pratiSThAna, rAjasthAna se I. sa. 1968 meM saMpAdaka zrIphatahasiMha tathA zrI muni jinavijayajI ne prakAzita kiyaa| hayagrIva-paMcaviMzati - le.-bellamakoNDa rAmarAya / hayagrIvasahasranAma - hara-pArvatI saMvAdarUpa / mahAdeva rahasyAntargata / hayagrIvastuti - le.-jaggu shriibkulbhuussnn| bNglornivaasii| hayavadanavijayayacampU - le.-veNkttraaghv| hayavadanazataka - le.-bellamakoNDa raamraay| hayazIrSapaMcarAtra - mUrti-sthApana evaM mandira-nirmANa saMbaMdhI eka vaiSNava grNth| isameM 74 paTala aura zloka-12000 haiN| yaha mandira aura mUrti kI pratiSThA se saMbaMdha rakhatA hai| graMtha do kANDoM meM vibhakta hai| 1) devapratiSThA-paMcaka kANDa tathA 2) saMkarSaNakANDa / liMgakANDa, saMkarSaNakANDa kA hI eka aMza hai| hayazIrSa-saMhitA - pAMcarAtra-sAhitya ke aMtargata nirmita 215 saMhitAoM se eka pramukha sNhitaa| isake 144 adhyAya haiN| choTe choTe devatAoM kI mUrtiyAM aura unakI pUjA-arcA kisa prakAra kI jAye, yaha isa saMhitA kA viSaya hai| hayazIrSa-saMhitA - ekA bhaktipara sNhitaa| isake kula cAra bhAga haiN| prathama bhAga pratiSThAkANDa ke 42 adhyAya, dUsare bhAga saMkarSaNa-kANDa ke 37 adhyAya, tIsare liMgakANDa ke 20 adhyAya aura cauthe saura kANDa ke 45 adhyAya haiN| ina saMhitAoM meM devatAoM kI mUrtiyoM kA tathA unakI pratiSThA Adi vidhiyoM kA varNana hai| haratIrthezvarastuti (kAvya) - le.-subrahmaNya sUri / haranAmAmRtakAvyam - le.-vidyAdhara shaastrii| bIkAnera nivaasii| viSaya- lekhaka ke pitAmaha kA caritra / haravijayam - le.-kAzmIraka rtnaakrkvi| eka paurANika mhaakaavy| isameM 50 sarga va 4321 padya haiN| kalhaNa kI "rAjataraMgiNI" meM isa mahAkAvya ko avaMtivarmA ke rAjyakAla meM prasiddhi prApta hone kA ullekha hai| ratnAkara ne mAgha kI khyAti ko dabAne kI ISA se hI "harivijaya" kA praNayana kiyA thaa| isameM zaMkara (hara) dvArA aMdhakAsura ke vadha kI kathA kahI gaI hai| kavi ne svalpa kathAnaka ko alaMkRta, pariSkRta evaM vistRta banAne ke liye jala-krIDA, saMdhyA, caMdrodaya Adi kA varNana karane meM 15 sarga vyaya kiye haiN| ratnAkara kavi garva se kahate haiM ki prastuta kAvya kA adhyetA akavi kavi bana jAtA hai, aura kavi mahAkavi ho jAtA hai| isakA prakAzana, kAvyamAlA saMskRta sIrIja, muMbaI se ho cukA hai| haraharIyam - le.-ma.ma.kRSNazAstrI ghule, nAgapura-nivAsI / zleSagarbha kAvya / lekhaka kI TIkA hai| sana 1953 meM "saMskRtabhavitavyam" meM kramazaH prkaashit| harikelilIlAvatI - le.-kavikesarI / haricaritam (kAvya) - le.-cturbhuj| I. 15 vIM shtii| sargasaMkhyA terh| isameM mAtrAvRttoM kA pracura prayoga hai| haritoSaNam - le.-vedAntavAgIza bhaTTAcArya / haridinatilakam - le.-vedAntadezika / harinAmAmRtam - le.-amiyanAtha ckrvrtii| I. 20 vIM shtii| "praNava-pArijAta" meM prkaashit| pazcima vaMga saMskRta nATya pariSad dvArA abhinIta / viSaya- caitanya mahAprabhu ke saMsAratyAga taka kI kthaavstu| harinAmAmRta-vyAkaraNam - le.-rUpa gosvaamii| I. 15-16 vIM shtii| jIva gosvAmI jI ke vaiSNava vyAkaraNa kA laghu sNskrnn| haripUjApaddhati - le.-AnandatIrtha bhaargv| haripriyA - le.-tapezvarasiMha, vakIla, gayA nivaasii| 108 zlokoM kA khnnddkaavy| haribhaktikalpalatikA - le.-kRssnnsrsvtii| 14 stabakoM meM vibhkt| haribhaktikalpalatA - le.-vissnnupurii| haribhaktidIpikA * le.-gnnesh| haribhaktibhAskara (sadvaiSNava-sArasarvasva) - le.-bhuvanezvara / bhImAnanda ke putra / 12 prakAzoM pUrNa / saMvat 1884 meM praNIta / haribhaktirasAyanam - le.-shriihri| bhAgavata ke dazama skaMdha ke pUrvArdha para likhita padyAtmaka TIkA / racanA-kAla- 1959 zaka / isa TIkA ke 49 adhyAya haiM, aura vividha chaMdoM meM nibaddha 5 hajAra zloka isameM haiN| TIkAkAra kA kathana hai ki bhagavAn kA prasAda grahaNa kara hI ve isa TIkA ke praNayana meM pravatta hue| vastutaH yaha sAkSAt TIkA na hokara prabhAvazAlI maulika graMtha hai jisameM bhAgavatI lIlA kA komala padAvalI meM lalita vinyAsa hai| "haribhakti-rasAyana" kA prathama saMskaraNa kAzI meM prakAzita huA thA jo aneka varSoM taka durlabha thaa| kintu saM 1030 meM prasiddha bhAgavatI saMnyAsI akhaMDAnaMdajI ke prayAsa se punaH prakAzita huA hai| haribhaktivilAsa - le.-zrI. sanAtana gosvaamii| caitanya-matAnuyAyI mUrdhanya aacaary| isameM mUrti-nirmANa, mUrti-pratiSThA tathA mUrti pUjA kA vidhAna tathA vaiSNavoM kI jIvanacaryA kA manoraMjaka varNana hai| tulanAtmaka dRSTi se bhI isa grantha-ratna kA apanA vizeSa mahattva hai| mahAprabhu caitanya ke upadezoM ko sunakara hI sanAtanajI ne isa graMtha kA praNayana kiyA thaa| Age calakara SaT gosvAmiyoM meM se eka zrI gopAlabhaTTa ne ise udAharaNoM dvArA paripuSTa karate hue isa graMtha ko upabRMhita kiyaa| ataH isa graMtha ke praNayana kA zreya sanAtanajI tathA gopAlabhaTTa donoM gosvAmiyoM ko diyA jAtA hai| racanAkAla- I. 16 vIM shtii| harilatA - le.-aniruddh| ttiikaa-sndrbhsuutikaa| le.-acyuta 426 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ckrvrtii| (haridAsa tarkAcArya ke putr)| 2) le.- bopdev|| harilIlAmRtataMtram - zloka- 182 / / harivaMzam - yaha mahAbhArata kA khila parva hai| yaha graMtha vaizaMpAyana ne janamejaya ko sunaayaa| purANa kI taraha isameM brahmANDa kI utpatti, Izvara ke avatAroM, puNyazloka rAjAoM tathA unakI vIragAthAoM kA samAveza hai| isameM zrIkRSNa ke bAlyakAla aura yuvAvasthA kA caritra varNana hai| isa graMtha ke harivaMza-parva, viSNuparva tathA bhaviSyaparva ye tIna bhAga haiN| harivaMza parva meM 55, viSNu parva meM 128 aura bhaviSya parva meM 135 adhyAya haiN| kula 318 adhyAyoM vAle isa graMtha kI zlokasaMkhyA bIsa hajAra se adhika hai| harivaMza parva meM pRthu kA caritra, manu manvantara va kAlagaNanA, ikSvAku vaMza, bhagIratha kA janma, samudramaMthana Adi kA vivaraNa hai| viSNu parva meM vArANasI kSetra kA punarvasana, nahuSacaritra, vRSNivaMza, zrIkRSNa ke janma se vivAha taka jIvana caritra kA varNana hai| bhaviSya parva meM cAroM yugoM ke mAnavoM ke AcAra-vicAra, kaliyuga meM loga kaisA AcaraNa kareMge Adi kI jAnakArI dI gaI hai| isake sAtha hI brahmadeva kI utpatti, hiraNyakazipu kA vadha, samudramaMthana, vAmanAvatAra, zrIkRSNa kA kailAsa gamana, vibhinna vratoM, maMtroM tathA vidhiyoM kA vivaraNa bhI isI parva meM hai| DaoN. hAjarA ke matAnusAra harivaMza kA racanAkAla i.sa. 4 thI zatI hai| aneka TIkAkAra isakI gaNanA purANoM meM karate haiN| harivaMza-TIkA- le. nIlakaNTha caturdhara / pitA- goviNd| maataaphullaaNbikaa| I. 17 vIM shtii| harivaMzapurANam - le.-jinasena (prathama) jainaacaary| I. 8 vIM shtii| 36 srg| harivaMzapurANam - le.- brhmjindaas| jainaacaary| I. 15-16 vIM shtii| 14 srg| harivaMzavilAsa - le.- nNdpNddit| I. 16-17 vIM shtii| viSaya- Ahnika, kAlanirNaya, dAna, saMskAra Adi / harivAsaranirNaya - le.-vyNkttesh| harivilAsa - le.- kavizekhara / pitA- yshodaacNdr| harizcandracaritam (nATaka) - le.-kavirAja raNendranAtha gupta / racanAkAla- sana 1911 / aMkasaMkhyA- paaNc| aMka vividha dRzyoM meM vibhaajit| bhASA- pAtrAnusAra mRdu tathA ojsvii| pAzcAtya raMgamaMcIya vidhaan| isa para uttara rAmacarita kA spaSTa prabhAva dikhatA hai| pradhAna rasa karuNa, bIca meM hAsya kA putt| dharma, vighnarAT, mahAvrata Adi pratIkAtmaka pAtroM kI yojnaa| harizcandra kI paurANika kathA, karma para dharma kI prabhAva pratipAdita karane hetu nibddh| harizcandra-caritam (kAvya) - le.- ma.ma. vidhuzekhara zAstrI (janma- 1878) / harizcandracaritacampU - le.-gururaam| mUlandra (uttara arkATa jile ke nivaasii| I. 16 vIM zatI / harizcandravijayacampU - le.-paMcapAgeza zAstrI kaviratna / zAMkaramaTha, kumbhakoNam meM adhyaapk| 19-20 vIM shtii| harismRti-sudhAkara- le.- rghunndn| isameM vaiSNava gItoM kI rAga-praNAlI kI jAnakArI milatI hai| hariharapaddhati - le.-hrihr| pAraskaragRhyasUtra tathA unake bhASya se sNbNdhit| hariharabhASyam - le.- hrihr| pAraskaragRhya sUtra kA bhaassy| harSacaritam - le.- baannbhtttt| gdy-aakhyaayikaa| isake kula ATha ucchvAsa haiM, jinameM zrIkaMTha janapada ke sthAnezvara meM vardhana rAjavaMza meM janme eka mahAn samrATa harSavardhana kI jIvanagAthA bANabhaTTa ne atyaMta rocaka DhaMga se kAvyabaddha kI hai| harSavardhana ne apane parAkrama se kAzmIra se asama taka aura nepAla se narmadA taka tathA uDIsA meM maheMdra parvata taka apanI sArvabhauma sattA prasthApita kI thii| harSavardhana ne svayaM nAgAnaMda, ratnAvalI va priyadarzikA nAmaka nATaka likhe haiN| inakA kAlakhaNDa i.sa. 606se 647 taka hai| bANabhaTTa ke isa prabandha kAvya meM 7 vIM zatAbdI ke viMdhyottara bhArata kA citra prastuta kiyA gayA hai| prAraMbha ke tIna ucchvAsoM meM kavi kA Atmacaritra, zeSa 5 meM harSa kA caritra, harSavardhana, rAjyavardhana tathA rAjyazrI kA jnm| pitA-rAjA prabhAkaravardhana kA paricaya bAlyakAla, rAjyazrI kA vivAha, pitA kA dehAnta, bhaginIpati kA vadha, tathA rAjyavardhana kA vizvAsaghAta se vadha, rAjyazrI kA kArAvAsa, bhaginI kA harSa dvArA khoja nikAlanA itanA hI caritra bhAga hai| bANa kI vaiziSTyapUrNa gadyazailI, vistRta varNana, alaMkAroM kI zobhAyAtrA isameM hai| saMskRta sAhitya ke tathA bhArata ke rAjakIya itihAsa meM isa graMtha kA vizeSa mahattva mAnA jAtA hai| harSacarita ke TIkAkAra - 1) rAjAnaka zaMkarakaMTha, 2) raMganAtha, 3) rucaka (harSacarita-vartikA TIkA) 4) shNkr| harSacaritasAra - le.-prA. vhI. anantAcArya koddNbkm| 2) le.- ma.ma. DaoN. padmabhUSaNa vAsudeva viSNu miraashii| naagpurnivaasii| lekhaka kI subodha TIkA bhI hai| 3) le.- Ara.vhI. kRssnnmmaacaary| harSa-bANabhaTTIyam (nATaka) - le.-rNgaacaary| za. 201 saMskRta sAhitya-pariSat patrikA meM prkaashit| aMkasaMkhyA-cAra / naayk-hrssvrdhn| zrIharSa ke pitA prabhAkaravardhana kI mRtyu se harSavardhana ke rAjyAbhiSeka aura bANabhaTTa se milane taka kA kathAbhAga isameM varNita hai| harSahRdayam - le.-gopInAtha / zrIharSakRta naiSadhIya kAvya kI vyaakhyaa| harSahadayam - le.-gaMgAdhara kviraaj| sana 1798-18851 citrkaavy| hallIzamaMjarI - le.-prA. subrahmaNya sUri / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 427 For Private and Personal Use Only
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra hastaratnam le. bhAvaviveka 1 vastuoM kA yathArtha rUpa sattArahita tathA AtmA kA astitva na honA isameM siddha kiyA gayA hai / kevala cInI anuvAda se jJAta / hastalAghavaprakaraNam (muSTiprakaraNa) le. - Aryadeva | nAgArjuna ke ziSya / caMdrakIrti nAmaka vidvAn ke matAnusAra siMhala dvIpa ke nRpati ke putra / samaya 200 se 224 I. se bIca hai| isakA anuvAda cInI va tibbatI bhASA meM prApta hotA hai, aura unhIM ke AdhAra para isakA saMskRta meM anuvAda prakAzita kiyA gayA hai / yaha graMtha 6 kArikAoM kA hai jinameM prathama 5 kArikAeM jagat ke mAyika rUpa kA vivaraNa prastuta karatI haiN| aMtima (6 vIM) kArikA meM paramArtha kA vivecana hai| isa para diGnAga ne TIkA likhI hai| hastigiricampU le. veMkaTAdhvarI I. 17 vIM zatI / varadAbhyudayacampU nAma se bhI prasiddha / viSaya- kAMcIvaram ke devarAja kI mahimA / - hastyAyurveda - le. praashr| I. 8 vIM shtii| AnaMdAzrama sIrIja, puNe dvArA prakAzita / - www.kobatirth.org - haMsa - gItA - mahAbhArata ke zAMtiparva meM adhyAya 299 meM haMsasvarUpa prajApati va sAdhya ke bIca saMvAda kA aMza hI "haMsagItA" ke nAma se vikhyAta hai| eka anya haMsagItA bhI hai jo bhAgavata ke 11 veM skandha meM 13 veM adhyAya ke zloka kramAMka 22 se 42 ke bIca kA aMza mAnI jAtI hai| brahmadeva ke mAnasa putroM neM triguNAtmaka viSaya va citta kA sambandha jor3ane kI jijJAsA prakaTa kI, taba unhoMne unakI jJAnadRSTi yajJIya dhUma se dhUsarita hone ke kAraNa apane mAnasaputroM kI jijJAsApUrti ke liye bhagavAn viSNu kA smaraNa kiyaa| viSNu ne haMsarUpa dhAraNa kara brahmadeva tathA unake putroM ko jo upadeza kiyA vahI haMsagItA kahalAyI hai| - haMsatam le. pUrNasarasvatI I. 14 vIM shtii| kerala nivaasii| kAlidAsa ke meghadUta kI zailI para racA gayA eka kAvyagraMtha / yaha bhI maMdAkrAMtA chaMda meM hI hai aura isake 102 zloka haiN| isameM kAMcI nagarI kI eka ramaNI dvArA vRMdAvanavAsI zrIkRSNa ko preSita premasaMdeza kA varNana hai| 2) le rUpa gosvAmI sana 1492-1591 / vRndAvana se mathurA, kRSNa ke pAsa haMsadvArA saMdeza isameM varNita hai| atyaMta bhaktipUrNa kAvya / 3) le.rghunaathdaas| I. 17 vIM shtii| zrInarasiMhadAsa ne isakA baMgAlI meM anuvAda kiyaa| haMsayAmalatantram - zloka - lagabhaga 925 1 haMsavilAsa le. haMsabhikSu isameM TuTake haiN| zloka 56001 haMsasaMdeza le. veMkaTanAtha (I. 14 vIM zatI) jinakA dUsarA nAma vedAMta dezika bhI hai| "haMsasaMdeza" kA AdhAra rAmAyaNa kI kathA hai| isa saMdeza kAvya meM hanumAn dvArA sItA kI 428 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa khoja karane ke bAda tathA rAvaNa para AkramaNa karane ke pUrva, rAma kA rAjahaMsa ke dvArA sItA ke pAsa saMdeza bhejane kA varNana hai / yaha kAvya do AzvAsoM meM vibhakta hai aura donoM meM (60+51) 111 zloka haiN| isameM kavi ne saMkSepa meM rAmAyaNa kI kathA prastuta kI hai aura sarvatra maMdAkrAMtA chaMda kA prayoga kiyA hai| 2) le rUpagosvAmI / I. 16 vIM zatI / kRSNa viSayaka saMdeza kAvya / 3) le. dharmasUri / I. 15 vIM zatI / hArakAtantram - zaMkara-pArvatI sNvaadruup| viSaya- paMcAgnisAdhana, dhUmrapAnavidhi, zItasAdhana vidhi Adi tAMtrika vidhiyAM / hArAvalI le. - puruSottama / I. 12 vIM zatI / apracalita zabdoM kA koza / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hArAvalItaMtram 15 paTaloM meM pUrNa viSaya- mahAmAyA tathA mAtRkA kI pUjA, homa aura pUjAvidhi kA phala vizeSa rUpa se varNita / nitya, naimittika aura kAmya karma paraspara pUrva kI apekSA rakhate haiM, ataeva mantrI ko pahale nitya, usake siddha hone para naimittika, taduparAnta kAmya arcanA karanA cAhiye, yaha bhI kathana isake prArambha meM kiyA gayA hai| - hAridravIya zAkhA (kRSNa yajurvedIya) hari ke kula janma, sthAna, Adi ke viSaya meM kucha jJAna nahIM hai / sAyaNakRta Rgveda bhASya aura nirUkta ina donoM graMthoM meM hAridravIya brAhmaNagraMtha ke uddharaNa milate haiN| kaI graMthoM meM pAMca avAntara bheda kahe gaye haiN| yathA hAridrava, Asuri, gArgya zArkarAkSa aura apravasIya / hArItadharmasUtram i.sa. 400 se 700 ke bIca ke kAlakhaNDa meM hArIta nAmaka sUtrakAra ne isakI racanA kI hai jisameM dharmazAstra viSayaka jAnakArI dI gaI hai| isameM dharma ke AdhArabhUta siddhAntoM, brahmacarya, snAtaka, gRhastha, vAnaprastha ke AcAra, jananamaraNAzauca, zrAddha, paMktipAvana, AcaraNa ke sAmAnya niyama, paMcayajJa, vedAbhyAsa aura anadhyAya ke dina, rAjA ke kartavya, rAjanIti ke niyama, nyAyAlaya kI kAryapaddhati, kAnUna ke vibhinna nAma, pati-patnI ke karttavya, pApoM ke phala, prAyazcitta, pApavimocanAtmaka prArthanA tathA kucha arvAcIna pratIta hotA hai| kucha zlokoM meM nakSatroM kI jAnakArI hai| For Private and Personal Use Only - hArItazAkhA (kRSNayajurvedIya) - hArIta zAkhA kevala sUtra zAkhA ke rUpa meM upalabdha haiN| hArIta ke zrauta, gRhya aura dharmasUtra ke vacana aneka graMthoM meM milate haiM eka hArIta kisI Ayurveda saMhitA ke bhI racayitA the| eka kumAra hArIta kA nAma bRhadAraNyaka upaniSad (4-6-3) meM milatA hai| hArItasmRti le. hArIta sUtrakAra i.sa. 400 se 700 ke bIca kAlakhaNDa meM racita / isa smRti meM brAhmaNa, kSatriya, vaizya va zUdra ke dharma va AcAra, yajJopavIta dhAraNa karane bAda brahmacarya kA pAlana, vivAhoparAnta gRhastha ke AcAra, vAnaprastha
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra va saMnyAsa dharmaviSayaka jAnakArI dI gaI hai| isake atirikta nArIdharma, nRpadharma, jIva- paramezvara svarUpa mokSasAdhana, UrdhvapuNDa para cAra adhyAya / vyavahArAdhyAya bhI isameM hai| hAsyakautUhalam (prahasana ) - le. viThThala kRSNa vidyaagii| I. 18 vIM zatI / hAsyasAgara (prahasana ) le. - rAmAnanda / I. 17 vIM zatI / saMvAda saMskRta meM, paraMtu pAMca padya hindI meM (chappaya chanda meN)| isameM hinduoM kI auraMgajeba-kAlIna durgati kA citraNa hai / kathAsAra - brAhmaNa vadhU bindumatI kI kuTTanI kalahapriyA use mAndurika nAmaka yavana ke samparka meM lAtI hai| vindumatI kA bhAI kulakuThAra rAjA ko isakI jAnakArI detA hai| vahIM bhaNDAphoDa hotA hai| anya pAtra haiM mithyAzukla aura maNDaka caturvedI www.kobatirth.org hAsyArNava (prahasana ) - le. ma.ma. jagadIzvara bhaTTAcArya / san 1701 meM likhit| aMkasaMkhyA do| nAyaka- rAjA anayasindhu, maMtrI kumativarmA, AcArya vizvabhaNDa aura ziSya kalahAMkura pramukha puruSa pAtra haiN| sabhI strI-kAmI caritrahIna / nAyikAeM bandhurA aura mRgAikalekhA bhI caritrahIna dhUrtatA ke bala para kAryasiddhi kA varNana hai| zrInAtha vedAntavAgIza dvArA saMskRta TIkA ke sAtha san 1896 meM prkaashit| tArAkAnta kAvyatIrtha dvArA san 1912 meM punazca prakAzita / hA hanta zArade ( rUpaka) le. skanda zaMkara khota / za. 20 | nAgapura se prakAzita / kathAsAra kIrti ke guDDe ke sAtha mUrti kI guDDiyoM kI zAdI hotI hai vivAhasamAroha ke pazcAt bhojana una kAgajoM para parosA jAtA hai jina para govinda (mUrti ke pitA) ne anveSaNa karake mahatvapUrNa TippaNI likhI hai| mUrti ke bhAI kI dUsare dina parIkSA hai usakI pustaka ke patre bhI khela meM kAma Ate haiN| udvigna pitA-putra strIzikSA ke pakSapAtI banate haiN| - hutAtmA dadhIci le. zrIrAma velaNakara / san 1963 meM dillI AkAzavANI se prasArita saMgItikA / mahAbhArata ke vanaparva kI kathA para AdhArita / viSaya- maharSi dadhIci ke balidAna kI kathA / prAkRta bhASA kA abhAva / hRdayakautukam le. mahArAjA hRdayanArAyaNa gaDhAnareza I viSaya- saMgIta shaastr| I. 17 vIM zatI / - hRdayaprakAza le. mahArAjA hRdayanArAyaNa gddhaanresh| I. 17 vIM zatI / viSaya- saMgItazAstra / - hRdayahAriNI - le. daNDanAtha nArAyaNa bhaTTa / sarasvatIkaNThAbharaNam kI vyAkhyA / mUla bhoja kRta vyAkhyA kA yaha saMkSepa hai / hRdayAmRtam - le. jagannAtha viSaya- taMtrazAstra / hitakAriNI jabalapura (ma.pra.) se san 1964 se yaha patrikA prakAzita huI / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hitopadeza - le. nArAyaNa paMDita / nItikathA viSayaka prakhyAta graMtha / isake kartA nArAyaNa paMDita baMgAla ke rAjA dhavalacandra ke Azrita the / i.sa. 14 vIM zatI meM paMcataMtra ke AdhAra para hI isa grantha kI racanA kI gaI hai| lagabhaga AdhI kathAeM paMcataMtra se lI gaI haiM / graMtha ke kula cAra pariccheda haiMmitralAbha, suhRd-bheda, vigraha aura sandhi isake zloka upadezAtmaka aura kathAeM bodhaprada haiN| 1 hiraNyakezisUtram (yA satyApATha gRhyasUtram ) hiraNyakezI kalpasUtra ke 19 veM va 20 veM praznoM ko lekara isakI racanA huii| isameM gRhya-saMskAra ke samaya kahe jAne vAle maMtra cAra paTaloM meM diye gaye haiN| DaoN. kiTeM dvArA viennA meM san 1889 meM sampAdita, evaM saikreDa buka oNpha di IsTa, bhAga 30 meM anUdita TIkA (1) prayogavaijayantI, mahAdeva dvaaraa| (2) mAtRdatta dvArA / hiraNyakezi-dharmasUtram - hiraNyakezi-kalpasUtra ke 26 veM va 27 veM praznoM para isakI racanA kI gaI hai| racanAkAra svayaM hiraNyakezI athavA unakA koI vaMzaja rahA hotaa| bhArataratna DaoN. pAM.bA. kANe ke matAnusAra hiraNyakezI graMthoM kI racanA 5 vIM zatAbdI ke pUrva kI gaI hai| caraNavyUha ke bhASya meM mahArNava ke uddharaNoM se isa bAta kA patA calatA hai ki hiraNyakezI brAhmaNa mahArASTra ke sahyAdri aura mahAsAgara ke bIca sthita kSetra cipaLUNa meM pAye jAte haiN| ye kRSNa yajurveda kI taittirIya zAkhA se sambaddha haiN| hiraNyakezi- zrautasUtram - hiraNyakezi-kalpasUtra ke prathama 18 adhyAya tathA 21 se 25 adhyAya zrautasUtra ke rUpa meM jAne jAte haiN| inameM darzapUrNamAsa, agnihotra, cAturmAsa somayAga vAjapeya, rAjasUya, Adi yajJoM kA byorevAra varNana hai| inameM se kucha sUtroM para mahAdevabhaTTa ne "vaijayaMtI", gopInAthabhaTTa ne "jyostlA" tathA mahAdeva daMDavate ne "caMdrikA" nAmaka TIkAeM likhI haiN| hindujana saMskAraNI san 1912 meM madrAsa se zrImannava siMhAcalam pantulu ke sampAdakatva meM isa patrikA kA prakAzana huaa| hiMduvizvavidyAlaya (mahAkAvya) le. mdhusuudnshaastrii| vArANasI ke nivAsI / san 1936 se 68 taka hiMdu vizvavidyAlaya meM saMskRta vibhAga ke pramukha prastuta mahAkAvya kA prakAzana caukhambA pustakAlaya dvArA huA hai| sAhitya zAstraviyaka aneka viSayoM para Apane vivaraNAtmaka lekhana kiyA hai| kAzI hiMdu vizva vidyAlaya nAmaka ApakI ekAMkikA kA vi.vi. ke suvarNamahotsava meM prayoga huA thaa| hiMduhitavArtA le. zivadatta tripAThI / hisTrI oNpha saMskRta liTarecara kA anuvAda- anuvAdakartAela. vhI. zAstrI / vaidika vAGmaya viSayaka prakaraNa kA anuvAda | mUla lekhaka mekaTonela / For Private and Personal Use Only saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 429
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hIraka-jyubilI-kAvyam - le.- golokanAtha bNdyopaadhyaay| I. 20 vIM shtii| hetirAjazatakam - le.-shriinivaasshaastrii| hetucakraDamaru (yA hetucakranirNaya tathA cakrasamarthanam) - le.- dingnaag| I. 5 vIM shtii| tibbatI anuvAda ke rUpa meM surkssit| durgAcaraNa caTarjI dvArA saMskRta meM punaranuvAda / tibbatI anuvAda johAra nivAsI bodhisatva AcArya ne bhikSu dharmAzoka ke sahakArya se kiyaa| viSaya- bauddhadarzana / hetubindu - le.- dhrmkiirti| bauddhaacaary| I. 7 vIM shtii| nyAyazAstra para eka mahattvapUrNa bRhat racanA / heturAmAyaNam - le.- viThobA aNNA daptaradAra / I. 19 vIM shtii| hetuvidyAnyAyapravezazAstram - le.- shNkrsvaamii| nyAyazAstrIya racanA / vhenasAMga dvArA isakA cInI anuvAda san 647 meM huaa| hemAdrikAlanirNayasaMkSepa (yA saMgraha) - le.- bhaTToji dIkSita / lakSmIdhara ke putr| hemAdrinibaMdha - le.- hemaadri| I. 13 vIM shtii| pitA kAmadeva / lekhaka ke caturvarga ciMtAmaNi se atyadhika sAmya hai| hemAdriprayoga - le.- vidyAdhara / hemAdrisarvaprAyazcittam - le.- bAlasUri / hemAdrisaMkSepa - le.- bhjiibhtttt| haidarAbAda-vijayam (nATaka) - le.- nIje bhiimbhtttt| (janma san 1903) "amRtavANI" meM sana 1954 meM prakAzita / dRzyasaMkhyA -ds| kathAsAra-saradAra paTela ko jJAta hotA hai ki haidarAbAda meM rajAkAroM kA utpAta zikhara para hai| isa viSaya meM gavarnara janarala rAjagopAlAcArya neharu se kahate haiM ki junAgaDha tathA haidarAbAda ke navAba hI samasyA ke kAraNa ki junAgaDa tathA haiN| paTela batAte haiM ki kAsima rijavI ke kAraNa nijAma apane rAjya ko bhArata meM vilIna nahIM hone detaa| neharu haidarAbAda __ para AkramaNa karane kI anumati dete haiN| parAsta hokara khalanAyaka kAsima rijavI bhAga jAtA hai| neharu, paTela ko badhAI dete haiN| haimakaumudI - le.- meghvijy| haima dhAtupATha kI vyaakhyaa| haimalaghukriyA - le.- vinayavijaya gnnii| haima dhAtupATha kI vyaakhyaa| haihaya-vijayam - le.- hemacandra raay| janma 1882 / pitAyadunaMdana raay| aitihAsika mahattva kA mahAkAvya / homakarmapaddhati - le.- hriraam| zloka- 200 / homanirNaya - le.- bhaanubhtttt| pitA- niilknntth| samaya1620-1680 ii.| homapaddhati - le.- lambodara / (2) le.- harirAma / zloka- 2001 homavidhi - le.- gauDavAsI zaMkarAcArya / zloka- 100 / yaha tArArahasya vRtti ke antargata 14 vA adhyAya hai| holikAcaritram - le.- vAdicandra suuri| gujarAta nivaasii| I. 16 vIM shtii| holikAzatakam - le.- vizvezvara paannddey| paTiyA (alamoDA jilA) grAma ke nivaasii| I. 18 vIM zatI (pUrvArdha) holikotsavam - le.- zrImatI lIlA rAva dayAla / tIna dRzyoM meM vibhAjita ekAMkI rUpaka / grAmINa zramika parivAra kA citraNa / kathAsAra- gaNu kI patnI rAdhA apanA keyUra baMdhaka rakhakara holikotsava hetu bacce ke kapar3e kharIdatI hai| holI nimitta tADIghara gayA gaNu apanI patnI kA gahanA dUsare ke hAtha meM dekha use vyabhicAriNI samajhatA hai aura madirA ke naze meM use mArapITa kara ghara se nikAla detA hai| dUsare dina ghara meM baMdhaka - rakhane kI ciTThI pAkara pachatAtA hai| hautradhvAntadivAkara (gadya nibaMdha) - le.- kRSNazAstrI ghule| naagpurnivaasii| I. 19-20 vIM shtii| viSaya- agnihotra viSayaka carcA | 430/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra saMskRta vAGmaya ke kSetra meM anyAnya viSayoM kA parAmarza lene vAle vividha graMthoM ke kucha graMthakAroM kA nAma nirdeza to huA hai, paraMtu unake dvArA likhita eka bhI graMtha kA nAma upalabdha nahIM hotA / kucha graMthoM ke nAma milate haiM paraMtu abhI taka ve graMtha upalabdha nahIM ho ske| isI prakAra kucha graMtha prApta hue haiM paraMtu unake lekhakoM ke nAmoM kA patA na calane ke kAraNa, unakA ullekha karane vAle samIkSakoM ne yatra tatra 'lekhaka ajJAta' isa zabda kA prayoga prAyaH sarva sthAnoM para kiyA hai| prastuta koza ke mUla kalevara meM kevala taMtrazAstra tathA dharmazAstra viSayaka ajJAta lekhakoM ke 'graMthoM' kA nirdeza kiyA hai| ina do zAstroM para likhita choTe bar3e graMthoM kI saMkhyA atyadhika hone ke kAraNa kevala una do zAstroM ke ajJAtakartRka graMthoM kA antarbhAva mUla koza meM karanA hamane ucita smjhaa| anya ajJAtakartRka graMthoM kI svataMtra sUcI isa pariziSTa meM dI jA rahI hai| isa sUcI meM graMtha nAma ke atirikta jo alpa svalpa jAnakArI graMthoM ke viSaya meM prApta huI, vaha bhI nirdiSTa kI hai| taMtrazAstra aura dharmazAstra viSayaka graMthoM ke nAma isa sUcI meM aMtarbhUta kie jAte to yaha pariziSTa bahuta hI baDha jaataa| usa vistAra ko TAlane ke ekamAtra hetu se yaha saMkSipta pariziSTa diyA jA rahA hai| anaMgatilaka viSaya- kAmazAstra / anaMgadIpikA viSaya- kAmazAstra / viSaya- abhinayakalA / anaMgazekhara aMgahAralakSaNam abhinayalakSaNam - viSaya abhinayakalA / abhinayAdivicAra- viSaya abhinayakalA / Aloka jagannAthacakravartI kRta taMtrapradIpa kI TIkA / AdibharataprastAra - viSaya- saMgItazAstra / - - viSaya- kAmazAstra / - - www.kobatirth.org (pariziSTa) ajJAtakartRka- graMtha - iMglaMDIya bhASAvyAkaraNam mUla aMgrejI vyAkaraNa graMtha kA anuvaad| I. 1847 meM prkaashit| - itihAsatamomaNi i. 1813 meM likhita kAvya meM aMgrejoM ke bhAratavijaya kA kramazaH varNana hai| itihAsadIpikA 5 prakaraNoM ke isa grantha meM TIpU sulatAna aura marAThoM kA yuddha varNita hai| IzvarapratyAbhijJAvimarzinI zloka 3500 ise catuHsAhastrI bhI kahate haiN| viSaya- kAzmIrI zaiva darzana / RtumatIvivAha-vidhi - niSedhapramANAni viSaya- dharmazAstra / oSThazatakam oSThaviSayaka khaMDakAvya / oSTyakArikA - isa 6 kArikAoM ke dhAtupATha meM "pa" vargIya "ba" varNAnta dhAtuoM kA saMgraha hai| kampanIpratApamaNDanam viSaya saptama eDavarDa kA mahattva / karikalpalatA viSaya pazuvidyA kekTezvara presa, muMbaI se / prakAzita / karmazatakam - AcArya naMdIzvarakRta avadAna zataka se isakI samAnatA hai| prAcIna avadAna kRti / karmasambandhI 100 kathAeM / mUla racanA aprApya / tibbatI anuvAda se jJAta / kalpadrumAvadAnamAlA mahAyAna sampradAya kI racanA samayaI. 6 vIM zatI / avadAnazataka tathA anya srotoM se saMgrahIta avadAnoM kA kAvyamaya vrnnn| samasta avadAnamAlA azoka tathA guru upagupta ke saMvAda rUpa meM hai| avadAnazataka se bhinna / kalyANanaiSadham - kavicintAmaNi kavikaNThapAza viSaya akSaroM tathA unake samUha kA maMgala artha tathA chandaH zAstrIya racanA / - kAkadUtam - kArAgRha se eka pApI brAhmaNa kA apanI preyasI madirA ko kaue ke dvArA saMdeza bhejatA hai jisa meM nItipara vacana Ate haiN| - kAkazatakam kAmantram- 14 adhyAya / kAlindImukunda-campU Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - For Private and Personal Use Only kAlIpaddhati- zloka- 1500 kAzyapakRSisaMhitA aDyAra graMthAlaya meM surakSita / kAzyapIyasaMhitA isameM jubandha aura mRtsaMskAra nAma ke kevala do hI paTala haiN| zlokasaMkhyA- 80 1 kuNDakalpadrumaTIkA yaha mAdhava zukla kRta kuNDakalpadruma para TIkA hai| isameM sthAna sthAna para vividha taMtragraMthoM ke nAma kucimAratantram- kAmazAstra ke antargata NalepanAdi auSadhi prayoga tathA unakA upayoga isakA viSaya hai| - kumArAbhyudayacampU kumArodayampU kRSNAnaMdalaharI kRSNalIlAmRtam - isa para acyutarAya moDaka kI TIkA hai| - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 431
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kRSNavAstuzAstram- zrI. vhI. rAmasvAmI zAstrI eNDa sansa ne telagu anuvAda sahita isakA prakAzana madrAsa meM kiyA hai| kRSNavRttam - vividha chaMdoM meM bhagavAn kRSNa kI stuti isa chaMdaHzAstrIya graMtha kA viSaya hai| kauberarambhAbhisAram - mahAbhArata meM ullikhita naattk|| kramaratnamAlikA - nau paTaloM meM puurnn| zloka- 2000 / viSaya- gopAlaviSayaka 59 mahAmantra aura unake japa kA krama / kSapaNakamahAnyAsa - kSemakutUhalam- viSaya- pAkazAstra / prAptisthAna- orieMTala buka hAUsa, punne| khristasaMgItam - sana 1842 meM kalakattA meM prakAzita / khristIya-dharmapustakAntargato hitopadeza - baipTisTa mizana mudraNAlayadvArA kalakattA meM i. 1877 meM prakAzita / gaNapatidIkSAkalpasUtram - 135 sUtroM meM puurnn| gaNezayogamImAMsAsUtram - sUtrasaMkhyA- 409 / gaNezasahasranAma - gaNezapurANa se uddhRta / rudrayAmala meM sNgRhiit| . gargazilpasaMhitA- laMdana ke TriniTI kAleja ke graMthAlaya meM surkssit| gargasaMhitA - zloka- 3701 galpakusumAMjali - aitihAsika viSaya para vividha lekhoM kA sNkln| gAruDasaMhitA - viSaya- mUrti ke AkAra prakAra / gItadoSavicAra - caNDikAstotram - caturbhujI TIkA shit| adhyAya 13 / zloka - 15001 catvAriMzatsadrAganirUpaNam - candrahAsasaMhitA - ziva-candra saMvAdarUpa / viSaya- gUDha zarIra jJAna / candrAvalIcAndrarAmAyaNam - hanumAn tathA candra ke saMbhASaNa ke mAdhyama se rAmAyaNa-kathA kA nirUpaNa hai| isameM 75000 zloka batAye jAte haiN| kahate haiM ki isakI racanA revata manvantara ke battIsaveM tretAyuga meM huii| cikitsA - kAzikA kI vyaakhyaa| AphrekTa kI bRhat sUcI meM darzita / cidambararahasyam - chandaHzloka - chandaHsaMkhyAchandaHsudhA - isa para gaNASTaka nAmaka TIkA hai| chandoratnAkara - japa-paddhati - zloka-9601 japavidhAnam - zloka - 4001 jainAcAryavijayacampU- mallIsena Adi jaina sAdhuoM kA caritra / DAkinIkalpa - zloka- 2251 DAmaratantrasAra- zloka- 1008 / tAnanighaNTu - viSaya- sNgiit| tAlaprastAram- viSaya- saMgIta / tAlamAlikA - tripuradAha- (Dima) tripurasuMdarImaMtranAmasahasramtRtIyapuruSArtha-sAdhanasaraNi- viSaya- kAmazAstra / dazabhUmisUtram - dazabhUmIzvara siddhAnta kA pariSkRta evaM vikasita rUpa isa meM prApta hotA hai isa saMskRta racanA ke cAra cInI anuvAda 297-789 I. ke antargata dharmarakSa, kumArajIva, vararuci tathA zIlabhadra dvArA saMpanna hue| isake samAna anya racanA dazabhUmilezacchedikAsUtra (I. 70 meM anUdita) kevala anuvAda se hI jJAta hai| dazabhUmIzvarasUtra (nAmAntara- dazabhUmika, dazabhUmaka)mahAyAna suutrgrNth| katipaya prApta pANDulipiyoM kI puSpikAoM meM ise "dazabhUmIzvara-mahAyAna-sUtraratnarAja" kahA hai| avataMsaka sUtra kA hote hue, svatantrarUpa meM prasiddha hai varNya viSaya dazabhUmiyoM kA vivecana hai jinake dvArA samyak bodhi prApta kI jA sakatI hai| yaha vyAkhyAna bodhisatva vajragarbha dvArA kiyA gayA hai jise zAkyamuni dazabhUmiyoM kI vyAkhyA ke liye AmaMtrita karate haiN| racanA gadya meM hai| prathama pariccheda meM gAthAeM haiN| dinezacaritam - viSaya- sUryastutiparakAvya / dhanuzcandrodaya - viSaya- dhanurvidyA / dhanuSpradIpa - viSaya- dhanurvidyA / dharmakArikA - vibhinna lekhakoM kI 508 kArikAoM kA saMgraha / dharmaprazna - ApastambadharmasUtra kA eka aNsh| dharmarAjanATakam - prakAzaka- kolhApura ke nivAsI zrI gajAnana bAlakRSNa daMDage ko kolhApura jile ke antargata apane gAMva meM isakI pANDulipi milI tadnusAra isakA lekhanakAla sana 1887 hai| svAtaMtrya, jAtibheda, zikSA kA mahattva Adi Adhunika vicAra samartha rAmadAsa aura unake ziSya zrI. zivAjI mahArAja ke saMvAda meM isa nATaka meM dikhAI dete haiN| dharmazAstrasaMgraha- zrAddhaparaka smRti-vacanoM kA sNgrh| dharmasArasamuccaya - yaha "caturviMzatismRtidharmasArasamuccaya" hI hai| dhAtukalpa - viSaya-khanizAstra / bhAMDArakara prAcya vidyA saMzodhana maMdira meM praapy| dhUrtAnandama - (nATaka) - viSaya- vilAsapriya nAgara taruNa kA adhaHpAta / 432 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra dhvajapratiSThA - zloka- 17301 nayadarzanacampU nalaharizcandrIyam - nalabhUmipAlarUpakam navavarSamahotsava - zloka nATakaparibhASA nirmaladarpaNa - prakriyAkaumudI kI TIkA / nisargamadhuram - kAvya / 144 I nIlakaNThastotramantra- zloka - 6551 nRsiMharatnamAlA zloka- 21151 nRsiMhavRttam - vividha chaMdoM meM nRsiMha kI stuti isa chaMdaH zAstrIya graMtha kA viSaya hai| naukA mantramahodadhi kI TIkA / paMcendropAkhyAnacampU - paramArtha saMgIti eka bauddhastotra / isameM dhArmika prArthanAoM kI saMkSipta racanA tathA devIdevoM ke abhidhAna tathA saMstutipUrNa vizeSaNoM kI gaNanA hai| parizeSakhaNDa- caturvargacintAmaNi kA eka aMza / parvanirNaya- dharmasindhu kA eka aMza / I pallava rAjanIti para graMtha rAjanItiralAkara caNDezvarakRta) meM ullikhita / 1300 I. ke pUrva racita / www.kobatirth.org palANDurAjazatakam - hAsyarasapUrNa racanA / palANDuzatakam - hAsyarasapUrNa racanA / pAkacaMdrikA hiMdI-marAThI anuvAda sahita prkaashit| viSaya pAkazAstra / pANinIya laghuvRttivivRtti pANinIya laghuvRtti kI zlokabaddha ttiikaa| rAjakIya pustakAlaya trivendrama meM vidyamAna / pANinIyasUtravivaraNa - rAjakIya pustakAlaya madrAsa kI bRhat sUcI meM ullikhita / pANinIyasUtravRtti sUcI meM ullikhita | rAjakIya pustakAlaya madrAsa kI bRhat pANinIya sUtravyAkhyAna udAharaNazloka sahita rAjakIya pustakAlaya madrAsa kI bRhat sUcI meM ullikhita / - 28 - - - / pANinIyASTaka vRtti sarasvatI bhavana kAzI meM vidyamAna pANinIyasUtrodAharaNam- bhAgavata kathA para AdhArita kAvya / pANinIya udAharaNa zlokoM meM gumphita / prakriyAratnam vi.saM. 1300 se pUrva racita sAyaNa kI / dhAtuvRtti meM tathA daivam kI puruSakAra vyAkhyA (kRSNalIlAzukakRta) meM bahudhA uddhRta hai| budhiSThira mImAMsaka ko saMdeha hai ki kRSNalIlA zuka hI isake lekhaka ho| yaha prakriyA graMtha hai| prajJAlaharIstotram - zloka- 220 / viSaya- devI kI stuti / praNayacintA viSaya- kAmazAstra / pratArakasya saubhAgyam ec. e. manora ke vyAkhyAna para AdhArita evaM videzI zailI meM viracita rUpaka / "maMjUSA" 1955 meM prakAzita kathAsAra mitra dvArA Thage jAne para udAsa bane rAjendra se eka vyakti kahatA hai, ki vaha kisI dharmazAlA meM ThaharA hai, sAbuna kharIdane bAhara nikalane para dharmazAlA kA mArga bhUla jAne se vaha cintita hai, kyokiM usakI dhanarAzi vahIM par3hI hai| rAjendra use rupaye dekara dharmazAlA kI dizA batAtA hai| bAda meM vidita hotA hai ki vaha bhI eka dhUrta thA jisane rAjeMdra ko mUrkha banAyA hai| pradIpa vyAkhyA vyAkaraNa zAstra meM anupadakAra ( mahAbhASya ke anantara racita graMthoM ke lekhaka tathA padazeSakAra ( mahAbhASya kI truTi ko pUrNa karane vAle anantara racita graMthoM ke racacitA kA prayoga milatA hai parantu ina lekhakoM ke nAma tathA graMtha aprApya haiN| pramANamaMjarI viSaya- zilpazAstra / gujarAta meM prakAzita / prayAgakRtyam - viSaya- dharmazAstra / tristhalI setu kA eka aMza / prastAravicAra - prAsAdadIpikA jaTamallavilAsa dvArA varNita 1500 I. ke pUrva racita / viSaya- vAstuzAstra / prAsAdamaMDanam - kAzmIra sIrIja Apha TeksaTsa aeNNDa sTaDIja dvArA prakAzita / viSaya- vAstuzAstra / prAsAdaparApaddhati zloka- 20001 prAsAdamaNDalam - viSaya - zilpazAstra gujarAta meM prkaashit| bhAgavata ke AkhyAna para AdhArita / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - bakavadhacampU bandhodaya suratakrIDA ke vibhinna AsanoM ke citra sAlapatra para Alikhita tathA unakA varNana zlokoM meN| bAdarAyaNasmRti - prAyazcittamayUkha evaM nItivAkyAmRta kI TIkA meM ullikhita / For Private and Personal Use Only I bArhaspatyasUtram aparanAma nItisarvasva paMjAba saMskRta sIrIja meM prakAzita / - - birudAvali jahAMgIra bAdazAha kA caritra varNana isa kAvya kA viSaya hai| bRhazilpazAstram - viSaya zilpazAstra gujarAta meM prakAzita / bhaktimArgasaMgraha vallabha saMpradAya ke lie| bhAgavatapramANabhAskara - 1943 meM muMbaI se saprakAzatattvArtha-nibaMdha ke dvitIya prakaraNa ke pariziSTa ke rUpa meM prkaashit| bhAratetihAsa I. sana. 49 taka kalakattA ke saMskRta sAhitya patrikA meM kramazaH prkaashit| viSaya- bhArata kA saMpUrNa itihAsa / bhillakanyA-pariNaya caMpU isa ke praNetA koI nRsiMha- bhakta ( ajJAtanAmA ) kavi haiN| yaha caMpU apUrNa hai| isameM nRsiMha - saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 433 -
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir devatA va vanATapati hemAMga kI putrI kanakAMgI kA pariNaya varNita hai| bhuvanadIpaka - viSaya- vAstuzAstra / prAptisthAna - khelADIlAla saMskRta bukaDepo, kacauDI gallI, vaaraannsii| maMgalApUjAvidhi - zloka - 1805 / maMjula-rAmAyaNam- zrIrAmadAsa gauDa ke anusAra isameM 1 lAkha 20 hajAra zloka haiN| paraMparA ke anusAra sutIkSNa nAmaka RSi ne svArociSa manvantara ke 14 veM tretA meM isakI racanA kii| isameM 7 sopAna haiN| bhAnupratApa-arimardana kI kathA isakI vizeSatA hai| maNiratna-rAmAyaNam - isameM 36 hajAra zloka haiN| paraMparA ke anusAra svArociSa manvaMtara ke 14 veM tretA meM isakI racanA huii| vasiSTha- aruMdhatI saMvAda ke rUpa meM rAma-kathA kA guMphana hai| isake 7 sopAna hai| madhumaNDanam - kaavy| manuSyAlayacaMdrikA - vidyAbhivardhinI presa, kvilona (kerala) se prkaashit| viSaya- vAstuzAstra / mayamatam - zilpazAstra viSayaka graMtha / mahAnyAsa - isake uddharaNa ujjvaladatta kI uNAdivRtti meM tathA sarvAnanda kI amaraTIkA sarvasva meM praapt| racanA vi.saM. 1216 se puurv| mahAnyAsa- jinendrabuddhi ke nyAsa para AdhArita vyAkaraNa grNth| bArahavIM zatI se pUrva likhit| mAtaMgalIlA - viSaya- pshuvidyaa| triveMdrama saMskRta sirIja dvArA prkaashit| mAnavazrAddhakalpa - hemAdri dvArA varNita / mAsatattvavivecanam - viSaya- mAsoM evaM unameM kiye jAne vAle upavAsa bhoja evaM dhArmika kRtyoM kA vivecn| mAnasapUjanam - zrIzaMkarAcArya viracita mAnasapUjAstotra se milatA julatA hai| zloka (yA mantra)- 52 / mAnasAra - zilpazAstraviSayaka graMtha / mukundamuktAvalI- zrIkRSNa viSayaka kAvya / muktimahAnandakathA - zloka- 878 / mRdaMgalakSaNam - viSaya- saMgIta / melAdhikAralakSaNam - viSaya-saMgItazAstra / yatidharmasaMgraha - Adya zaMkarAcArya ke anantara AcArya paramparA evaM maThAmnAya kA aura yatidharma kA varNana / yuktikalpataru - viSaya- vAstuzAstra evaM naukAzAstra / kalakattA orieNTala sIrIja dvArA prkaashit| yogaratnAkara - viSaya- aayurved| I. 18 vIM shtii| laMkAvatArasUtram - mahAyAna siddhAntoM kA graMtha / raghupatirahasyadIpikA - raMgarATchandaratnAvadAnamAlA - ratnoM ke samAna bahumUlya avadAnoM kA saMgraha, mahAyAna sampradAya kI racanA I. 6 vIM shtii| rasaratnasamuccaya - viSaya- khnishaastr| isameM sonA, cAMdI, tAMbA, lohA, sIsA, kathila, pitala aura vRtta nAmaka nau dhAtu ke prakAra batAe haiN| khanizAstra viSayaka, ratnaparIkSA, lohArNava, dhAtukalpa, lohapradIpa, mahAvajra, bhairavataMtra, pASANavicAra aura dhAtukalpa nAmaka mUla graMthoM kA nirdeza zilpasaMsAra mAsikA patrikA ke aprela 1955 ke aMka meM zrI. go.ga. jozI ne kiyA hai| rasavatI - shtkm| ratnazatakam - rAgacandrikA - viSaya- saMgItazAstra / rAgadhyAnAdikathanAdhyAya - viSaya- saMgItazAstra / rAgapradIpa - viSaya- sNgiitshaastr| rAgalakSaNam - viSaya- saMgItazAstra / rAgavarNanirUpaNam - viSaya- saMgItazAstra / rAgasAgaram - purANa paddhati se nArada-dattila saMvAdAtmaka 3 adhyAyoM kI racanA / bhinna rAga, unakI racanA tathA aMga varNita / anantara kAla ke parivartana tathA navIna mata samAviSTa haiN| yaha 14 vIM zatI ke bAda kI racanA hai kyoM ki isameM zAGgideva kA nAmanirdeza hai| rAgArohAvarohaNa-paTTikA - rAjanItikAmadhenu - caNDezvara ke rAjanItiratnAkara dvArA vrnnit| rAjavijaya- (nATaka) aitihAsika rcnaa| prathama abhinaya rAjanagara meM yajJa ke avasara pr| 1947 I. meM kalakattA se prkaashit| nAyaka rAjavallabha (baMgAla nivaasii)| (1707-1763) ke dhArmika anuSThAnoM tathA aizvarya kI carcA | yaha racanA dvitIya aMka ke aMtima bhAga se khaNDita hai| ambaSThoM ko upanayana tathA yajJa kA adhikAra hai, yaha siddha karanA hI racanA kA hetu hai| rAjIsAdhana - viSaya- suvarNa banAne kI vidhi / rAmAnujIyam - kaavy| rAmAnujacaritam - kAvya / rAmAnujadivyacaritam - rAmAyaNa-kAlanirNayasUcikA - rAma kI janmatithi tathA anya ghaTanAoM kI tithi isameM nirdiSTa haiN| rAmAyaNatAtparyadIpikA - rAmAyaNasAradIpikA - rUpAvatAra-vyAkhyA - viSaya- vyAkaraNa / 434 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lakSmaNAbharaNIcampU - lakSmIcaritram - lakSmI-kezava sNvaadruup| zloka- 67 / viSaya- lakSmIyukta aura lakSmIviyukta jIvoM ke lakSaNa i.| laghumanoramA - siddhAntakaumudI kI TIkA / laghuzaMkhasmRti - AnandAzrama puNe dvArA prakAzita / laghvAzvalAyanasmRti - AnandAzrama puNe dvArA prakAzita / lAsyapuSpAMjali - viSaya- nRtyklaa| lekhapaMcAzikA - viSaya- 50 prakAra ke vikrayapatra, pratijJApatra evaM lekhyprmaann| sana 1232 I. meM likhita / vardhamAna-vyAkaraNam - vasiSTha-dhanurveda - prakAzaka- vekaTezvara presa, muNbii| vAMchAkalpalatA - gaNeza viSayaka grNth| zloka 200 / vAstuvidhAnam - viSaya- shilpshaastr| gujarAta meM prakAzita / vikramAditya-vIrezvarIyam - viSaya- yuddhazAstra / vijayapurIzakathA - viSaya-bIjApura ke yavana rAjAoM kA caritra / vRttataraMgiNI - viSaya- chaMdaHzAstra / vRttarAmAyaNam - viSaya- anyAnya chaMdoM meM rAmakathA kA nivedana / vRttalakSaNam - viSaya-chaMdaHzAstra / vRttavinoda - viSaya- chaMdaHzAstra / vRttiratnam - kAzikA vRtti kI vyaakhyaa| vRndAvanarahasyam - zloka- 211 / vedAnadhyAya - viSaya- vaidika adhyayana meM chuTTiyAM / vellApurI viSayagadyam - viSaya- velora ke pradeza tathA rAjA kezaveza kA critr| vezyAMganA-kalpadruma - viSaya- kAmazAstra / vaikhAnasAgama - viSaya- vAstuzAstra / vaiSNavadharmakhaMDanam - vyAghrAlayezASTamImahotsavacampU - viSaya- trAvaNakora ke vyakkoma mandira kI kthaa| zaMkaravijayavilAsam - yaha kAvya civilAsayati aura vijJAnakANDa tapovana ke saMvAdarUpa meM hai| zabdarasArNava - siddhAntakaumudI kI ttiikaa| zabdasAgara - siddhAntakaumudI kI TIkA / zarabhojimahArAjajAtakam - taMjauranareza zarabhojI bhosale kA saMpUrNa critr| zilparatnam - zilpazAstra kA mahattvapUrNa grNth| do khaMDoM meM prkaashit| zilparatnAkara - viSaya- shilpshaastr| gujarAta meM prakAzita / zRMgArakandukam - aparanAma- jArapaMcAzat / zRMgAraratnAkara - zrIkaNThatrizatI - zrIkRSNacampUzrIvidyA - SaTtriMzanyatam - smRti caMdrikA evaM parAzara mAdhava meM ullikhata / sakalajananIstava - zloka- 324 / saMgItamaNidarpaNa - saMgItazAstramsaMgItazAstra-dugdhavAridhi - saMgItasarvasvam - saMgItasArasaMgraha - saMgItasvaralakSaNam - saMgItahastAdi-lakSaNam - satyanAtha-mAhAtmya-ratnAkara- isa kAvya kA viSayamAdhvasAMpradAyI dvaitasiddhAntI zrIsatyanAthatIrtha kA caritra hai| santAnagopAlaprabandhasaMdarbhasUtikA- hAralatA para TIkA / saptamaThAmnAyikam - (dekhie maThAmnAyAdivicAra) saptasvaralakSaNam- viSaya- saMgItazAstra / samayaDiMDima - isameM kavi ne samaya kI asthiratA kA tathA kAla kI agAdhatA kA varNana kiyA hai aura kaumudIkusumam meM kavi ne siddhAntakaumudI ke prakaraNoM ke krama evaM nAmakaraNa kI sArthakatA kA vivecana padyoM meM kiyA hai| sana 1902 meM ukta donoM racanAoM kA prakAzana eka pustikA ke rUpa meM kiyA gyaa| sarvasvalakSaNam - viSaya- saMgItazAstra / sAroddhAra - sudhAMjanam - siddhAntakaumudI kI TIkA / subhadrAharaNacampU suvarcasarAmAyaNam - paraMparAnusAra isakI racanA vaivasvata manvaMtara ke 18 veM tretAyuga meM huii| isameM kula 15 hajAra zloka haiN| isameM pramukhatayA kiSkiMdhA para lakSmaNa kA kopa, sugrIvamilana, vAlI-tArA saMvAda, vAlI-rAmasaMvAda, rAvaNa-darabAra, rAvaNa ko maMdodarI kI sIkha, sulocanA-vilApa, lakSmaNa zakti, parvatasahita hanumAn kA ayodhyA meM Agamana, bharata-hanumAn saMvAda, dhobI-dhobIna saMvAda, zAMtA ko sItA kA zApa, zAMtA ko pakSiyoni kI prApti, sItAtyAga, lava-kuza janma, lava-kuza dvArA azvabaMdhana tathA azva ke rakSakoM se yuddha Adi rAmAyaNa ke vibhinna prasaMgoM kA vivaraNa hai| sUryaprajJapti - I. pUrva 2 rI zatAbdI meM jainiyoM ke isa jyotiSa graMtha kA nirmANa huaa| isake jyotiSaviSayaka niyama saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /435 For Private and Personal Use Only
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org vedAMgajyotiSa se mela khAte haiN| seturAjavijayam - mAdhva sampradAyI AcArya kA caritra / stauda zAkhA- (atharvaveda kI ajJAta zAkhA)- atharva pariziSTa 23-4 meM isa zAkhA kA nirdeza hai| isake atirikta isa zAkhA ke viSaya meM kucha bhI jJAta nahIM hai| svaracintAmaNi - viSaya- saMgItazAstra / svaratAlAdilakSaNam - hanumadavadAnacampU - haMsadUtam - viSaya- niititttvopdesh| hAsyacUDAmaNi - (prahasana)- isa prahasana meM kapaTakelI nAmaka vezyA ke ghara meM corI ho jAne se vezyA kA jJAnarAzi nAmaka pAkhaNDI jyotiSAcArya ke pAsa jAnA tathA jJAnarAzi kA vezyA kI putrI para kAmAsakta ho jAne ke varNana dvArA DhoMgI AcAryoM ke pAkhaMDa para vyaMga kiyA gayA hai| 436/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "pariziSTa" svAtaMtryottara saMskRta sAhitya graMthoM kA ullekha koza (khaMDa 2) meM ho cukA hai| svAtaMtryottara saMskRta vAGmaya kI pragati kisa dizA meM ho rahI hai, isakI kalpanA isa sUcI se A skegii| arvAcIna saMskRta vAGmaya viSayaka zodhakArya karane vAle chAtroM ko isa sUcI kA lAbha ho skegaa| sana 1985 akTUbara (di. 10, 11, 12) meM nAgapura vizvavidyAlaya ke saMskRta vibhAga kI ora se svAtaMtryottara saMskRta sAhitya viSaya para akhila bhAratIya carcAsatra (seminAra) kA Ayojana kiyA gayA thaa| isa satra meM anyAnya pradeza ke vidvAnoM ne apane apane pradeza meM svAtaMtryottara kAlakhaMDa meM prakAzita saMskRta sAhitya kA saMkSepataH paryAlocana karane vAle nibaMdhoM kA vAcana kiyaa| una nibaMdhoM meM ullikhita graMthoM kI sUcI prastuta saMskRta vAGmaya koza meM pariziSTa rUpa meM taiyAra karane kI sUcanA hamane saMskRta vibhAgAdhyakSa DaoN. ke.rA. jozI ko dI aura unhoMne hamArI sUcanA mAnya kara DaoN.zrImatI kusuma paToriyA dvArA yaha sUcI hameM prakAzanArtha dii| isa sUcI meM 1) graMtha nAma 2) graMthakAra kA nAma 3) nivAsasthAna aura 4) prakAzana varSa, itanI hI jAnakArI dI hai| lekhakoM ke saMbaMdha meM saMpUrNa jAnakArI prApta nahIM ho skii| inameM se kucha isa sUcI meM 600 se adhika graMthoM kA nirdeza huA hai| isameM anullikhita svAtaMtryottarakAlIna graMthoM kI saMkhyA bhI bharapUra hai kintu jina zodha-nibaMdhoM se yaha sUcI taiyAra kI gaI, unameM unakA nirdeza na hone ke kAraNa isa sUcI meM unakA ullekha nahIM huaa| isa sUcI meM pradezoM ke nAma akarAdi anukrama se diye gaye haiN| saMpAdaka, asama avinAza- (upanyAsa) - DaoN. vizvanArAyaNa shaastrii| (prAcyabhAratI"- guvAhATI meM prakAzita) ketakI (mUla- asamI kAvya raghunAtha caudharI kRta) - anuvAdaka- manoraMjana caudhrii| gItAMjali -(mUla- baMgAlI kAvya-ravIndranAthakRta) anuvAdaka- kAminIkAnta adhikaarii| navamallikA- (mUla- asamIkAvya- raghunAtha caudharIkRta)anuvAdaka- bipinacaMdra gosvaamii| patAkAmnAya - manoraMjana shaastrii| prakramakAmarUpam - manoraMjana shaastrii| prabodhacandrodaya - DaoN. apUrvakumAra bharathakuriyA (viSayacArvAkadarzana) vRttamaMjarI - dhiireshvraacaary| vyaMjanApravacanam (zodhaprabandha) - DaoN. ema.ema.zarmA / zAktadarzanam - cakrezvara bhttttaacaary| zrIkRSNalIlAmRtam - vaikuNThanAtha tarkatIrtha / kAlidAsasya bhaugolika-vijJAnam- DaoN. shriiraamcndrddu| usmAniyA vi.vi.| kRSNatArA (upanyAsa) - zrInivAsa shaastrii| zikSAmanovijJAnam - vhii.es.veNkttraaghvaacaar| keMdrIya saMskRta vidyApITha -tirupati dvArA sana 1971 meM prakAzita / zaikSikI sAMkhyikI - DaoN. pii.subbaaraayn| ke.saM. vidyApITha tirupati dvArA, sana 1982 meM prakAzita / sarvAbhyudaya (upanyAsa) - zrInivAsa shaastrii| sAhitIjagatI - kAlUrI hanumaMtarAva / usmAniyA vi.vi. / vissysaahityshaastr| uDIsA aparAjitA vadhU (kAvya) - DaoN. pUrvacandra shaastrii| abhizaptacandram (gItinATya) - vaikuNThavihArI nanda / abhizApam (kAvya) - DaoN. pUrvacandra shaastrii| amarabhAratI (nATaka) - sudarzana paatthii| alaMkArazAstram - ananta tripAThI zarmA / kapotadUtam - nArAyaNa ratha (1972 meM prakAzita) karuNApArijAtam - sudarzana paatthii| Andhra pradeza kAkadUtam - ena.Ara.rAjagopAla ayyNgaar| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 437 For Private and Personal Use Only
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kaliMgabhAnu - harekRSNa shtpthii| kavitAmAlA - zrIsudarzanAcArya / kavizatakam - harekRSNa shtpthii| 1978 meM prakAzita / kAMcIvijayam - vaikuNThavihArI nanda / kizoracaMdrAnanacampU - (mUla lekhaka baladeva ratha) ananta tripAThI shrmaa| kIcakavadham (kAvya) - vaikuNThavihArI nanda / ghoTakanRtyam - vaikuNThavihArI nanda / candrabhAgA - (mUla uDiyA lekhaka- rAdhAnAtha ratha) 1) anuvAdaka- gadAdhara daash| 2) anuvAdaka- umAkAnta paNDA / cANakyavijayam (rUpaka) - harekRSNa mhtaab| cetanA (rUpaka)- puNDarIkAkSa mizra / jagannAtharathotsava - guNanidhi / jainadarzanam - jagannAtha rth| tAruNyazatakam - kSIrodacandra dAza / tilottamA - kSIrodacandra dAza / dvAdazI rAtrI - (mUla zeksapIyara kA nATaka), anuvAdakaananta tripAThI shrmaa| dharmapadam (mUla uDiyA graMtha) - 1) veNudhara pariDA / 2) harekRSNa shtpthii| 1981 meM prakAzita / 3) prabodhakumAra mishr| dharmazAstrazabdakoza - kulamaNi mizra / (do bhAgoM meM prakAzita) dharmazAstre antardRSTi - vrajakizora svA~I / nandazarmakavitAmAlA (saMkalana) - vaikuNThavihArI nanda / nandazarmagraMthAvalI - vaikuNThavihArI nanda / navakalevaravidhAnam - veNudhara pAriDA / (1977 meM prakAzita) navajanma (rUpaka) - sudrshnaacaary| nyAya-vaizeSikayoH pratyakSa lakSaNa vikAsaH- kamaleza mizra / padasiddhAntakaumudI - caMdrazekhara brahmA / parazurAmapratijJA (rUpaka) - dayAnidhi mizra / pAdukAvijayam (rUpaka) - sudarzana paatthii| pitRsmRtizatakam - sudrshnaacaary| prativAda (gadya upanyAsa) - le.- kezavacaMdra daash| lokabhASA pracAra samiti (jagannAthapurI, uDIsA) dvArA san 1984 meM prkaashit| pratIkSA - kezavacandra dAza / prazAsanazabdAvalI - ananta tripAThI shrmaa| priyadarzinI indirA- prabodhakumAra mizra / san 1984 meM prkaashit| bandinaHsvadezacintA - (mUla uDiyA kAvya) prabodhakumAra mizra19841 bahvAraMbhiNI laghukriyA- ananta tripAThI shrmaa| san 1966 meM prkaashit| (mUla lekhaka- zeksapIyara) bANaharaNam (rUpaka) - puNDarIkAkSa mishr| bhaktakavi-zrIjayadeva-prazasti- govindacandra mishr| san 1974 meM prkaashit| bhavate rocate yathA- digambara mahApAtra / bhavabhUticarcA- ananta tripAThI zarmA / maMgalApUjanam (kAvya) - vaikuNThavihArI nanda / madhuyAnam - kezavacaMdra daash| malayadUtam - prabodhakumAra mizra (1985) mAtRbhaktimuktAvali (campU) - jayakRSNa mizra / mAdhavavilAsam (nATaka) - yatirAjAcArya / muktAvalI - dayAnidhi mizra / meghazatakam - gadAdhara daash| yogatattvavAridhi - dAmodAra shaastrii| raMgaruciram (kAvya) - digambara mahApAtra / ratnAvalI - DaoN. pUrvacandra shaastrii| rasaniSpattitattvAloka - bhAgavataprasAda tripaatthii| rucirAcaritam - sudarzana tripaatthii| lAvaNyavatI - DA. ananta tripAThI zarmA- 1967 liMgarAjAyatanam (stotra)- gaNezvara rth| vandebhAratam (kAvya) - DA. prabodhakumAra mizra (1967) vANIvilAsam - kulamaNi mizra (1982) vibhustotrAvalI - sudrshnaacaary| veNis sArthavAha (mUla lekhaka- zeksapIyara) - ananta tripAThI zarmA (1966) / vaidehIzavilAsam (mUla- uDiyA kAvya)- ananta tripAThI shrmaa| vyaktivivekasamIkSA - kamaleza mizra / vyastarAgam (kAvya) - digambara mahApAtra / zaraNAgatistotram - vaikuNThavihArI nanda / zItalatRSNA (upanyAsa) - kezavacandra dAza (1983) / santAnavallarI (saMkalana) - sadAziva dAza / sarpakeli - vaikuNThavihArI nanda / saMskRtavarNAnAM svarUpasamutpatti- laDukezvara zatapathI / sAMkhyatattvadIpikA - dAmodara shaastrii| sAvitrIpariNayam (nATaka) - vAsudeva mahApAtra / zrIjagannAthASTottarazatakam - sudarzanAcArya / zrIdurgAzatakam - bharatacandra naath| (1982) 438 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrIrAmavanavAsam (kAvya) - vaikuNThavihArI nnd| siMhalavijayam (nATaka) - sudarzana paatthii| sImAntapraharI (rUpaka) - sudrshnaacaary| sudAmacaritam (kAvya) - puNDarIkAkSa mizra / sudhAharaNam (nATaka) - puNDarIkAkSa mizra / surendracaritam (kAvya) - digambara mahApAtra / sUryadUtam - dayAnidhi mizra (1972) / svapnadUtam - prabodhakumAra mishr| (1970) / hanumadvastrAharaNam - vaikuNThavihArI nanda / hanumatsandezam - madhusUdana tarkavAcaspati / hemalata (hamleTa kA anuvAda) - ananta tripAThI shrmaa| uttarapradeza-- dillI anusandhAnapaddhati - DaoN. bhagIrathaprasAda tripaatthii| saMpUrNAnanda granthamAlA- vArANaseya saMskRta vizvavidyAlaya dvArA 1970 meM prkaashit| abhinavamanovijJAnam - DaoN. prabhudayAlu agnihotrii| saMpUrNAnanda / granthamAlA- 19651 abhinavameghadUtam - vasaMta tryaMbaka zevaDe / vArANasI nivaasii| abhinava-hanumannATakam- le.- ramezacandra shukl| motInAtha saMskRta mahAvidyAlaya (naI dillI) meM adhyApaka / tulasIrAmAyaNa se prabhAvita nau aMkoM kA naattk| hanumAnajI isa nATaka ke nAyaka haiN| san 1982 meM devavANI pariSad (dillI) dvArA prakAzita / arvAcIna manovijJAnam - bhAmarAjadatta kpil| vArANaseya saM.vi.vi. dvArA prakAzita 19641 arvAcIna saMskRta sAhitya paricaya- saMpAdaka ramAkAnta zukla / isameM arvAcIna kAla meM racita katipaya ullekhanIya saMskRta graMthoM meM pratipAdita viSayoM kI samIkSA karane vAle DaoN. (ku.) TaMDana, DaoN. harinArAyaNa dIkSita, DaoN. kailAsanAtha dvivedI, DaoN. ramAkAnta zukla, DaoN.sI.Ara. svAminAthan, DaoN ramezacandra zukla, vidvAnoM ke zodhanibaMdha saMkalita kie haiN| pRSThasaMkhyA- 114 / sana- 1982 meM devavANI pariSada, dillI dvArA prkaashit| AbhANakamaMjarI - le.- TI.vI. paramezvara ayyara / isameM aMgrejI bhASA ke DhAI sau sUktiyoM kA anuSTabha paMktiyoM meM subodha anuvAda kiyA hai| 1981 meM devavANI pariSada, dillI dvArA prkaashit| umovAhamahAkAvyam - (sarga-16) harihara paannddey| prakAzana19861 vyAharaNam (22 sargAtmaka) - anntaanNd| vaaraannsiivaasii| karapAtrapUjAMjali (gItikAvya) - ramAzaMkara mizra / prtaapgddh-nivaasii| 19871 karNAjunIyam (mahAkAvya- 22 sarga) - vindhyezvarIprasAda shaastrii| 1967 meM vArANasI meM prkaashit| kApizAyinI (gItikAvya) - DaoN. jagannAtha paatthk| gaMgAnAtha jhA vidyApITha, pryaag| kAlidAsazabdAnukramakoza - DaoN. revAprasAda dvivedI (snaatn)| vaaraannsii| kAlAyasasya prabhavaH - (bhilAI sTIla plAnTa) DaoN. revAprasAda dvivedI (sanAtana) hiMdU vi.vi. / kAvyAlaMkArakArikA - DaoN. revAprasAda dvivedii| (sanAtana) caukhambA prakAzana- 1978 / / kA~gresaparAbhavam (nATaka)- DaoN. revAprasAda dvivedI (sanAtana) caukhambA prakAzana- 1978 / / kUhA (khaMDakAvya) - le.- umAkAnta shukl| janma san 1936 / zrImatI indirA gAMdhI kI nirmama hatyA se vyathita lekhaka ne rAjIva gAMdhI ko nAyaka karate hue isa kAvya meM indirAjI kA guNavarNana kiyA hai| kUhA zabda kA artha hai kujjhaTikA athavA kuyaa| zlokasaMkhyA 1201 hindI aura aMgrejI gadyAnuvAda sahita san 1984 meM devavANI pariSad, dillI dvArA prkaashit| kSatrapaticaritam (mahAkAvya- 19 sarga) - DaoN. umAzaMkara tripaatthii| kAzIvidyApITha prakAzana- 19741 viSaya- zivAjI mahArAja kA critr| gItakandalikA - DaoN. haridatta shrmaa| gaMgAnAtha jhA vidyApITha-prayAga- 19831 gItAlI - DaoN. candrabhAnu tripaatthii| caitanyacandrodaya - rAmakubera maalviiy| jaya bhAratabhUme - le. DaoN. ramAkAnta shukl| janma san 19401 rAjadhAnI kaoNleja (dillI) meM hiMdI ke prAdhyApaka tathA devavANI pariSada (dillI) ke mhaasciv| lekhaka dvArA chAtrAvasthA meM likhita bhArata bhaktipara kAvyoM kA saMgraha / lekhaka ke arvAcIna saMskRta mahAkAvya vimarza (3 khaNDa) arvAcIna saMskRta sAhitya paricaya (2 khaMDa), tathA purazcaraNa kamalam, paNDitarAjIyam aura abhizApam nAmaka nATaka prakAzita hue haiN| devavANI pariSad (dillI) dvArA san 1981 meM prakAzita / tAntrikaviSaye zAktadRSTi- ma.ma. gopInAtha kviraaj| tIrthayAtrA-prahasanam - rAmakubera mAlavIya / vArANasI nivaasii| dazarUpakatattvadarzanam - DaoN. rAmajI upaadhyaay| bhAratIya saMskRti saMsthAna (ilAhAbAda) prakAzana / durgAstavamaMjUSA - vasanta tryaMbaka shevdde| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 439 For Private and Personal Use Only
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir navabhAratapurANam - le.- ramezacandra zukla / isameM 14 adhyAyoM meM Adhunika bhArata kI mahattvapUrNa bAtoM kA nivedana kiyA hai jisa meM svataMtratAyuddha, samAjavAda, dharmanirUpaNa jaise viSayoM kA antarbhAva huA hai| devavANI pariSad, (dillI) dvArA san 1985 meM prkaashit| narmasaptazatI - DaoN. bhagIrathaprasAda tripAThI (1984) pUrNakumbha - le.- viSNukAnta shukl| vizvasaMskRtam, svaramaMgalA, saMvit ityAdi saMskRta patrikAoM meM prakAzita dasa lalita gadya lekhoM kA sNgrh| san 1982 meM devavANI pariSad (dillI) dvArA prkaashit| badarIza-taraMgiNI - le.- suNdrraaj| pitA raaghvaacaary| lekhaka rasAyana zAstra meM ema.esa.sI. tathA AI.e.esa. upAdhidhArI evaM bhAratasarakAra ke ucca adhikArI haiN| isa kAvya meM kula 110 zlokoM meM badarInAtha kSetra kA mAhAtmya varNana kiyA hai| aMgrajI anuvAda sahita devavANI pariSad dillI, dvArA san 1983 meM prakAzita / badarIzasuprabhabhAtam (stotrakAvya) - le.- DaoN. zAstrapuram raamkRssnnsvaaminaathn| pacAsa zlekoM meM badarInArAyaNa kSetra kI mahimA kA varNana isameM kiyA hai| pratyeka zloka ke anta meM "zrInAtha te badarikezvara suprabhAtam" yaha paMkti AtI hai| DaoN. ena. raghunAtha ayyara dvArA likhita subodha vyAkhyA ke sAtha san 1983 meM devavANI pariSad (dillI) dvArA isakA prakAzana huaa| ballavadUtam - baTukanAtha shrmaa| bhaktirasavimarza - DaoN. kapiladeva brahmacArI / vArANasI (1980) bhAti me bhAratam - le. DaoN. ramAkAMta shukl| dillI vizvavidyAlaya rAjadhAnI kaoNleja meM hiMdI vibhAga ke praadhyaapk| sragviNI vRtta meM dezabhakti para 108 padyoM kA sNgrh| san 1980 meM devavANI pariSad (dillI) dvArA hiMdI tathA aMgrejI anuvAdoM ke sAtha prkaashit| isa kAvya ke pratyeka padya ke anta meM "bhUtale bhAti meM'nArataM bhAratam" -- yaha paMkti hai| bhAvAMjali - DA. zrImatI nalinI shuklaa| kAnapura meM prakAzita (1979) / madhumayarahasyam (gItisaMgraha) - DaoN. paramahaMsa mizra / vaaraannsii| manovijJAnamImAMsA - vizvezvara siddhAnta shiromnni| (AtmArAma eNDa sansa, dillI- 1959) / maharSijJAnAnandacaritam (mahAkAvya-23 sarga) - vindhyezvarI prasAda shaastrii| zAstra prakAzana vibhAga, bhAratadharma mahAmaMDala (vArANasI) dvArA, san 1969 meM prakAzita / mAnasabhAratI (rAmacaritamAnasa kA anuvAda) - DaoN. janArdana gaMgAdhara rhaatte| vArANasI nivaasii| bhuvanavANI TrasTa lakhanaU dvArA prkaashit| mAruticaritam (gItikAvya) - ramAzaMkara mishr| pratApagar3ha nivaasii| (1977) / mRvIkA (gItikAvya) - abhirAjendra mizra / vaijayanta prakAzana, (ilAhAbAda) dvArA prkaashit| mImAMsAdarzanam - DaoN. maNDana mishr| dillii| mAyAviSaye bhAratIyadRSTyA paryAlocanam- DaoN. ku. shshibaalaa| mRdvIkA - DA. jagannAtha paatthk| gaMgAnAtha jhA vidyaapiitth| yUthikA (mUlalekhaka- zeksapIyara) nATaka - DaoN. revAprasAda dvivedI (snaatn)| raghunAtha-tArkikaziromaNi-caritam - vasaMta tryaMbaka zevaDe / rasadarzanam (sAhityazAstrIya prabandha) - le.- AcArya ramezacaMdra shukl| devavANI pariSad, dillI-6 vANI vihAra, naI dillI59, dvArA san 1984 meM prakAzita / isa prabandha meM 43 prakaraNoM meM kAvyagata rasa kA sarvakaSa vivecana lekhaka ne kiyA hai| prabandha meM sarvatra prAcIna sAhitya zAstrIya graMthoM ke vacana uddhRta kiye haiN| rAmAyaNasopAnam (8-sarga) - rAmacaMdra shaastrii| vinseMTa skUla, rAjaghATa, vArANasI- 1976 / rASTragItAMjali - DaoN. kapiladeva dvivedii| vizvabhAratI anusaMdhAna pariSad, vArANasI dvArA- 1978 meM prkaashit| rukmiNIharaNam (21 sargAtmaka mahAkAvya) - zrI. kAzInAtha dvivedii| motIlAla banArasIdAsa prakAzana- 1966 ii.| vAgvadhUTI (gItikAvya) - DaoN. abhirAja rAjendra mizra / vaijayanta prakAzana, ilAhAbAda / vikramAGkadevacaritam - rAmakubera mAlavIya, vaaraannsii-nivaasii| vindhyavAsinIvijaya (mahAkAvya) - vasanta tryaMbaka shevdde| caukhambA prakAzana- 1985 / san 1985 meM sAhitya akAdamI dvArA puraskAra praapt| vRttamaMjarI - vasanta tryaMbaka shevdde| vedArthapArijAta - le.- svAmI karapAtrIjI mhaaraaj| I. 20 vIM shtii| vaidika saMskRti kA paraMparAnusAra pratipAdana karane vAle tathA pAzcAtya vicAradhArA kA khaMDana karane vAle vividha graMtha hiMdI bhASA meM likhane ke bAda jIvana kI aMtima avasthA meM svAmIjI ne vedabhASya kA lekhana kiyaa| prastuta graMtha usI vedabhASya kI bhUmikA hai| isake prathama khaMDa meM pramANaviSayaka mArmika vivecana kiyA hai| dvitIya khaMDa meM maeNkyamUlara, maeNkDonela prabhRti pAzcAtya, evaM dayAnanda sarasvatI sadRza bhAratIya vidvAnoM ke vedaviSayaka matoM kA sapramANa khaMDana kiyA hai| do hajAra pRSThoM ke isa mahAn graMtha meM sahasrAvadhi pramANavacana uddhRta hone ke kAraNa yaha graMtha kozasvarUpa huA hai| 20 vIM zatI ke zreSTha saMskRta graMthoM meM vedArthapArijAta kI gaNanA hotI hai| prAptisthAna-dhAnukA prakAzana saMsthAna, vRndAvana vihArIbhavana, 440 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ityAdi zatakakAvya likhe gaye haiN| san 1982 meM devavANI pariSad dvArA sphUrtisaptazatI kA prakAzana huaa| svapnavijJAnam - paM. rAmasvarUpa shaastrii| alIgaDha vizvavidyAlaya prakAzana- 19601 hAsyavilAsa - DaoN. prazasya mitra shaastrii| parijAta prakAzana, (kAnapura) dvArA prakAzita / karnATaka mizrapokharA vaaraannsii| vyaMjanAvimarza - DaoN. ravizaMkara nAgara / vandanA prakAzana, dillI19771 zaktijayam - DaoN. bholAzaMkara vyaas| zatapatram (khaMDakAvya) - DaoN. revAprasAda dvivedI (sanAtana) zaradindumukhI - DaoN. baTukanAtha zAstrI khiste / vArANasI nivaasii| zizukAvyam - vAsudeva dvivedii| sArvabhauma saMskRta pracAra kAryAlaya (vArANasI) dvArA prkaashit| zumbhavadham (mahAkAvya) - le. vasaMta tryaMbaka shevdde| vArANasI nivaasii| durgAsaptazatI ke AdhAra para bhavAnI kI vIragAthA isa mahAkAvya kA viSaya hai| uttara pradeza zAsana puraskAra praapt| zrImAlavIyacaritam - rAmakubera maalviiy| zrImotIbAbAjAmadAracaritam - vasaMta tryaMbaka shevdde| zrIrAdhAcaritam (mahAkAvya) - kAlikAprasAda shukl| sudhIprakAzana, vArANasI (1965) / zrIsvAmivivekAnandacaritam (aThAraha sargAtmaka) - zrI. tryaMbaka zarmA bhaannddaarkr| bhAratamanISA saMskata granthamAlA dvArA prakAzita- 1973 / zrIharisaMbhavamahAkAvyam - mahAkavi- acityAnanda varNita (aThAraha sargAtmaka mahAkAvya) svAmI nArAyaNa maMdira macchodarI, vaaraannsii| saptarSikA~gresa (nATaka) - DaoN. revAprasAda dvivedii| sAhityabindu - paM. chajjUrAma shaastrii| vidyAsAgara prakAzana, meheracandra lakSmaNadAsa saMskRta pustakAlaya- dillI (1961) / sAhityaviveka - DaoN. vizvanAtha bhttttaacaary| vaaraannsii| sItAcaritam (mahAkAvya) - DaoN. revAprasAda dvivedI (sanAtana) (10 srg)| manISA prakAzana vArANasI (1975) / surazmikAzmIram - le.- suNdrraaj| janma- san 19361 108 zlokoM meM kAzmIra pradeza ke nisarga saudarya kA vrnnn| zrI suMdararAja bhArata zAsana ke uccAdhikArI haiN| inake jagannAthaviSayaka vividha stotra-kAvya prakAzita hue haiN| san 1983 meM prastuta kAvya devavANI pariSad (dillI) dvArA aMgrejI anuvAda ke sAtha prakAzita huaa| sUryaprabhA - zrInivAsa shaastrii| rAjasthAna va uttara pradeza saMskRta akAdamI dvArA puraskAra praapt| vANIvezma (kalakattA) dvArA prakAzita (1968) / sphUrtisaptazatI - le.- DaoN. zivadattazarmA caturveda / pitA- ma.ma. giridharazarmA cturved| vArANasI nivaasii| janma san 1934 / isa graMtha meM vividha 96 viSayoM para likhita kavitAoM kA saMgraha kiyA hai| prastuta lekhaka dvArA gosvAmitulasIdAsazatakam, vidyopArjanazatakam, kAvyaprayojanazatakam, kAvyakAraNazatakam advaitasudhAsamIkSA - vidyAmAnyatIrtha / uDupI maTha dvArA prakAzita (1961) alaMkArazAstre kAvyavaividhyavAdavimarza - DaoN. ke. kRSNamUrti / navIna rAmAnujAcArya saMskRta puraskAra praapt| maisUra vizvavidyAlaya dvArA 1955 meM prakAzita / AtmanA AtmAnam (nATaka) - bAlagaNapati bhaTTa / zrIraMgapaTanam ke nivaasii| iti jIvanavratam (nATaka) - bAlagaNapati bhtttt| zrIraMgapaTanam ke nivaasii| indirAvibhavam - vighneshvrshrmaa| gokrnnnivaasii| upaniSad-rUpakANi - pro. ke. TI. pAMDuraMgI / baMgalora vi.vi. / upAkhyAnaratnamaMjUSA (gadya) - zrI. jaggu bakulabhUSaNa / baMgalora nivaasii| kabIradAsazatakam - DaoN. paraDDI mallikArjuna / dhAravADa nivaasii| kabIra ke ulaTabAMttIyoM (gUDhadohoM) kA anuvAda / kAkadUtam - zrI. shsrbuddhe| kAvyataraMgiNI - anuvAdaka- sI.jI. purussottm| (mUla kannaDa kAvyoM kA anuvAda) do bhAga- 1959 tathA 1969 meM maisUra se prkaashit| kAvyamalikA - DaoN. paraDDI mllikaarjun| (1977) kAvyAMjali (kavitAsaMgraha) - pro. ke.TI. paaNddurgii| akhila karnATaka saMskRta pariSad dvArA 1984 meM prakAzita / kRSNAveNI-vaibhavam - paMDharInAthacArya galagalI / viSaya- kRSNAnadI kA maahaatmy| candramahIpati - shriinivaasshaastrii| jayantikA (gadya kathA) - jaggu bakulabhUSaNa / baMgalora nivaasii| dvAdazadarzanasamIkSA - DaoN. pI. sItArAma hebr| zAligrAma (uDupI tAlukA) nivAsI (1980) dharmASTakam (kavitAsaMgraha) - taDakoDa vaadiraaj| naciketAkathAmRtam (paMcasargAtmaka) - DaoN. paraDDi mllikaarjun| (1977) pramANasaMgraha - zrI. vAdirAjAcArya agnihotrii| 1980 meM dvitIya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /441 For Private and Personal Use Only
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMskaraNa prkaashit| pratijJAkauTilyam (nATaka) - jaggu bkulbhuussnn| 1968 meM baMgalUra se prkaashit| bhAratIya-dezabhaktacaritam (gadya) - DaoN. ke.esa.nAgarAjan / baMgalUra nivaasii| yaduvaMzacaritam (gadya)- zrIjaggu bakulabhUSaNa / baMgalora nivaasii| zabarIvilAsam (6 sarga) - DaoN. ke.esa. nAgarAjana / baMgalUra nivaasii| skandapurANa kI kathA para aadhaarit| zrInyAyasudhAmaNDanaprakAza - zrI. ke.esa. kttttii| (1963) / zrIgurugauravam (kAvya) - 15 srg| jalihala shriinivaasaacaary| dhAravADanivAsI (1971) / zrImatkumAragItA - pudurAjAkavi, mUrusAviramaTha, hubaLI 19641 zrIlavalIpariNayam (10 sarga) - DA. ke.esa. nAgarAjan baMgalUra nivAsI (1975) zrIzaMbhuliMgezvaravijayacampU (dvAdazataraMgAtmaka) - paMDharInAthAcArya glglii| keMdrIya sAhitya akAdamI puraskAra praapt| brAhmaNamaTha, (bIjApUra) dvArA 1982 meM prkaashit| zrI.zaila jagadgurucaritam (19 sargAtmaka) - naaraaynnshaastrii| je.ena. pustaka bhaNDAra, baMgalUra dvArA prakAzita (1953) / saptarAtrotsavacampU - 14 ullaas| zrIpaMcamukhI raaghvendraacaary| dhAravADa nivAsI (1977) sudAmacaritam (10 sarga) - zAligrAma cndrraav| dhAravADa-nivAsI (1957) / keralodayam (mahAkAvya) - DaoN.ke.ena. ejutccn| 1977 / kezavIyam (anUdita mahAkAvya) - ke.pI. nArAyaNa pishrottii| gItA presa- tricUra dvArA prakAzita (1972) kaustubham (kAvya) - zrI rAmavarmA variNakoyila tAmpUrAn 19641 kristubhAgavatam (mahAkAvya) - pro. pI.sI. devsiyaa| trivendrama nivaasii| sAhitya akAdamI purskaarpraapt| 1977 meM prkaashit| girigItA - ke.pI. urumIsa maasttr| trivendram nivaasii| 'saraman oNna da mAUMTana' kA anuvaad| gItAMjali (mUla baMgAlI) - anuvAdaka- gopAla pille| cidAtmikAstava - DaoN. pI.ke. nArAyaNa pille| (1950) / jJAnapAnam - ena. DI. kRSNa unI / darzana viSayaka anUdita grNth| tIrthapAdapurANam- prA. e. vhI. zaMkaran / kerala zAsana sAMskRtika vibhAga dvArA prkaashit| devazatakam - nArAyaNa guru|| dvAdazI (stotrakAvya) - ena. DI. kRSNan unnii| tricUra meM prakAzita (1984) dharmazAstRstava - DaoN. pI.ke. nArAyaNa pille| (1974) dhvanyAlokalocana-vyAkhyA (ujjIvanI) - prA. esa. niilknntthshaastrii| kerala vi.vi. prakAzana (1981) nalinI (upanyAsa) - ma.ma. rAman pille / triveMdrama se prakAzita / nalodanta (kAvya) - vhI. esa. vhI. gurusvAmI shaastrigl| nayAgrAprapAta (kavitA) - zrI. ena.vhI. kRSNa vAriyara, koTTAyama nivAsI (1976) navabhAratam (mahAkAvya) - zrImathukalam zrIdhara (1978) nAyakAbharaNam (mahAkAvya) - zrImuthukUlam zrIdhara (1978) / nAyakopAkhyAnam - girimUlapuram (ke. mahezvaran nAyara, (1976) nArAyaNIyAmRtam (stotra) - sI.pI. kRSNan elaayuth| tricUra meM prakAzita (1976) naiSadham - zrImatI zrIdevI kuTTI taampuraatttti| purANatrayIza-bhujaMgaprayAtam (stotra) - pI. nArAyaNa nmbuutiirii| premalaharI (stotra) - ke. bhAskara pille| 1977 / premasaMgItam (anUdita kAvya) - gopAla pille (1965) bhAmApariNaya - zrImatI zrIdevI kuTTi taampuraatttti| maNikaNThya m (campUkAvya) - pro. e.vhI. shNkrn| madhurApurIvijayam - zrImatI zrIdevI kuTTI tAmpurATTi / mayUradUtam (anUdita) - DaoN. pI. ke. nArAyaNa pille| mahAkavikRtayaH (anUdita kAvyasaMgraha) (mUla- malyAlama kerala ayomaNi - oTTara unnI nmbutiriipaad| kerl| Atmopadezazatakam (mUla-malayAlam kAvya) - anuvAdakaena.DI. kRSNan unii| ekabhAratam (nATaka) - bhArata pishrottii| kAmadhenu pablikezanatricUra (1978) kanakacandrikA (mUla-malayAlam kavitAeM) - anuvAdakaem.pI. ayyara / trivendrama nivaasii| kaNNakI-kovalam - anuvAdaka sI nArAyaNa naayr| (1955) (mUla- zilappadikArakam tamila mahAkAvya) kanyAkumArI bhaje (stotra) - DaoN. pI. ke. nArAyaNa pille (1957) / kAtyAyanIvratam (anuvAda) - prA. esa. niilknntthshaastrii| trivendrama- nivaasii| (1967) / keralabhASA- kavivivarta- I. vhI. rAman nmbutirii| trivendrama nivAsI 19471 442 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pille| (1974) zrIzAradAdevIcaritasaMgraha- zrImatI devakI menana / zrIrAmakRSNAzrama (madrAsa) dvArA prakAzita (1998) zrIzoNAdrIzastava - DaoN. pI. ke. nArAyaNa pille (1975) zabarIgiritIrthATanam - (stotra) DaoN. pI. ke. nArAyaNa pille| (1975) sArasaMgraha-praNati - zrImaMka taampuraan| tripuNithurai nivAsI - (1967) sAhityakautukam (aSTakasaMgraha) - le.TI.vI. paramezvara ayyara / devavANIpariSad, dillI, dvArA san 1983 meM prkaashit| isameM vividha viSayoM para (jinameM sainika, bhojana, gAndhI, dayAnaMda, calacitra, haMsa, siMha, gardabha, dAna, dharma, mokSa jaise viSaya Aye haiM) 34 aSTaka kavi ne pradIrgha vRtta meM likhe haiN| ina aSTakoM kA vibhAjana 8 stabakoM meM kiyA hai| kAvya) - I. vhI. rAman nmputirii| triveMdrama meM prakAzita (1947) / mahAtyAgI (khristacaritraviSayaka kAvya)- o. ena. ayyr| mAtRparidevanam - acyuta potuvl| tripuNithurai meM prakAzita (1961) mImAMsAnyAyaprakAza- kArikAvalI (darzana) - zrI. vhI. pI. nmputiirii| triveMdrama nivaasii| (1962) maMgalam - maMka tAMpurAn (1967) yesucaritam - ke.pI. urumIla maasttr| ernAkulama meM prakAzita (1957) / rAdhAkRSNarasAyanam - le.- oTTara uNNi nambUtirIpAda / janmasana 1904 / kerlnivaasii| kRSNabhaktipara vividha kAvyoM kA yaha saMgraha sana 1982 meM devavANI pariSad dvArA prakAzita huaa| vAtAlayeza-stavamaMjarI - vhI. rAmakumAra / vivekAnandam - oDura unnI nambutIrIpAda / vizuddhanabIcaritam (kAvya)- ke.esa. nIlakAntan unii| (mohammada nabI kA caritra) vizrutacaritam (kAvya)- vhI.jI.nambUtirI / triveMdrama meM prakAzita (1963) vizvabhAnuH (mahAkAvya)- zrI. pI. ke. nArAyaNa pille| (1979) sAhitya akAdamI puraskAra praapt| viSaya- svAmI vivekAnanda kA critr| vedAntadarzanam- DaoN. Ara. karuNAkaran (1980) vedAntavedanam (vedAntaprazaMsA)- ke.jI.kezava paNikkara / saMskAra keralam dvArA prkaashit| zaraNAgati- zrImaMka taampuuraan| tripunnithurainivaasii| (1967) / zrIgurugItA (laghukAvya)- pI.ke.ke.gurukula / tellicerI nivAsI (1977) zrInArAyaNavijayam (mahAkAvya) - prA. balarAma paNikkara / trivendrama nivAsI (1971) / zrIpAdasaptati - le.- nArAyaNa bhttttpaad| I. 16 vIM shtii| tirunAvAya (kerala) nivaasii| aparanAma mepptuur-bhtttttirii| isa lekhaka kA nArANIyam nAmaka sahasrazlokI bhAgavata suprasiddha hai| kahate haiM ki nArAyaNIyam kI racanA samApta hone para garuvAyara kSetra ke bhagavAna ne lekhaka ko maskathala nAmaka mahiSAsuramardinI ke maMdira meM ArAdhanA karane kA Adeza diyaa| tadanusAra ArAdhanA nimitta yaha 70 zlokoM kA stotra racA gyaa| DaoN. svAminAtha kRta zrIpAdaparAgavyAkhyA ke sAtha devavANI pariSada (dillI) dvArA san 1983 meM prakAzita / zrIrAmakRSNakarNAmRtam - oTUra unnI nambutiripAda / zrIvallabheza-suprabhAtam (stotra)- DaoN. pI. ke. nArAyaNa sItAvicAralaharI (anUditakAvya) - zrI. gopAla pille| keralapratibhAdvArA prakAzita (1965) suprabhAtam (stotra) - zrImaMka tAmpurAn (1967) saMgItacandrikA - oTTara kRSNa pishrottii| sandhyA (anUdita nATaka)- prA. esa. nIlakaMTha shaastrii| harinAmakIrtanam (anUdita kAvya)- ena. DI. kRSNan unnii| paMjAba kAlidAsadarzanam- zivaprasAda bhAradvAja / javAhara-vasantasAmrAjyam- jayarAmazAstrI (1951) javAharajIvanamnepAlasAmrAjyodayam- pazupati jhA (1980) prastArataraMgiNI - cArudeva shaastrii| (1950) / bhaktasiMhacaritam - zyAmaprakAza zarmA (1978) / saMskRtasAhityetihAsaH - DaoN. haMsarAja agravAla (1951) pazcimabaMgAla candramahIpati (upanyAsa)- zrInivAsazAstrI / kalakattA nivAsI / nyAyavaizeSika-sammatajJAnavimarza - madhusUdana AcArya / prAcInabhAratIya-manovijJAnam - dinezacandra bhttttaacaary| nAgendra prAjJa maMdira, kalakattA (1972) bhUtanAtha (upanyAsa) - shriinivaasshaastrii| kalakattA / yajJopavItattvam - bhUtezacandra / vedArthavicAra - ma.ma.sItArAma shaastrii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 443 For Private and Personal Use Only
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vyAkaraNakArikA- zrIharipada datta / sArasvatazatakam - jIva nyAyatIrtha / suravAgavilApam - dIpaka ghoss| smRtisArasaMgraha - kailAsasacandra smRtitIrtha / smRtiratnahAra (kAlaparicchedamAtra) - bRhaspati rAyamukuTa / zrIrAmavilApa (khaMDakAvya) - le.- kRSNaprasAdazarmA ghimire / (nepAlI) "kAvyaprAsAda" (TaMkAlagirI dhArA, kAThamAMDU, (nepAla) dvArA san 1980 meM prkaashit| isake pUrvArdha meM 81 aura uttarArdha meM 89 zloka vasaMtatilakA vRtta meM hai| viSaya - paMpA puSkariNI ko dekha kara sItA kA tIvra smaraNa hone ke kAraNa prabhurAmacaMdra ne kiyA huA vilaap| madhyapradeza agnizikhA - DaoN. puSpA diikssit| bilAsapura / ajAtazatru - DaoN. zrInAtha zrIpAda hasUrakara / indaura nivaasii| ajAzatI (khaNDakAvya) - DaoN. bhAskaracArya tripAThI / bhopaal| aSTAMgahRdayasya sAMskRtikam adhyayanam - vhI. ke. kaanhe| rAyapura- nivaasii| ahalyAprazasti - zrI. zailendranAtha siddhanAtha paatthk| traanaa-nivaasii| AMglasAmrAjyam- DaoN. harihara trivedii| indaur-nivaasii| AhAra-yojanA - DaoN. rAmanihAla shrmaa| rAyapura nivaasii| viSaya- aahaarvijnyaan| indumatI (nATikA) - paM. sudhAkara zukla / dtiyaa-nivaasii| ujjayinImahimA - zrI. ramezakumAra paaNddey| gunaa-nivaasii| karakamalAni (kAvyasaMkalana) - gajAnana zAstrI krmlkr| indaura- nivaasii| kaMsavadham (khaDakAvya) - DaoN. rAjArAma tivaarii| jblpur-nivaasii| kAdambarIharSacaritayoHvikArasaMgraha - DaoN. rAmanihAla zarmA / raaypur-nivaasii| viSaya-Ayurveda / gaNAbhyudayam (nATaka) - DaoN. harihara trivedI / indaur-nivaasii| gAMdhiyugAgama - zrIbadrInArAyaNa purohita / indaura nivaasii| gAndhi saugandhikam (20 sarga) - paM. sudhAkara shukl| dtiyaa-nivaasii| gAyatrIlaharI - DaoN. rudradeva tripaatthii| mndsaur-nivaasii| candraguptamahAkAvyam- DaoN. harihara trivedii| indaur-nivaasii| cennamA - DaoN. zrInAtha zrIpAda hasUrakara / indaur-nivaasii| jagadIzazatakam - raghurAjasiMha / jAgaraNam - (gItasaMgraha) DaoN. zivazaraNa shrmaa| (gvaaliyr-nivaasii)| jantuvijJAnam - DaoN. rAmanihAla shrmaa| raaypur-nivaasii| vissy-vstrvijnyaan| dAvAnala (upanyAsa) - DaoN. zrInAtha zrIpAda hasUrakara / devadUtam (khaNDakAvya) - paM. sudhAkara zukla / dtiyaa-nviaasii| devavratIyam (mahAkAvya) - DaoN. baccUlAla avsthii| saagr-nivaasii| devyahalyAzraddhAMjali . zailendranAtha siddhanAtha paatthk| traanaa-nivaasii| dvA suparNA (upanyAsa) - DaoN. rAmajI upAdhyAya / saagr-nivaasii| paMcavaTI (hindI kAvya kA anuvAda) - DaoN. rAdhAvallabha tripaatthii| saagr-nivaasii| paMcAzadekAMki-nATakanAM muktAvalI - lekhikA- DaoN. vanamAlA bhavAlakara va DaoN. smRti joglekr|| patradUtam - DaoN. rudradeva tripaatthii| mndsaur-nivaasii| padmapadmAkaram - gajAnana zAstrI krmlkr| indaur-nivaasii| pAtheya (upanyAsa) - DaoN. rAmajI upAdhyAya / saagr-nivaasii| pAdadaNDa (nATaka) - DaoN. zrImatI vanamAlA bhavAlakara / pAdukApaMcakam (amaranAma-gurutattvam) - paMcavakra shivoktm| isa para kAlIcaraNa kI amalA nAmaka TIkA hai| zrIkRSNAnaMda budholiyA kI hiMdI vyAkhyA sahita pItAbaMrA saMskRta pariSad (datiyA, madhyapradeza) dvArA san 1985 prakAzita / zaktisAdhanA meM isa rahasyamaya stotra kA viziSTa sthAna mAnA jAtA hai| pratijJApUrti - zrInAtha zrIpAda hasUrakara / indaur-nivaasii| premapIyUSam (nATaka) - DaoN. rAdhAvillabha tripaatthii| saagr-nivaasii| bhAratavarSam - gajAnana zAstrI krmlkr| indaur-nivaasii| bhAratasya sAMskRtiko nidhiH - DaoN. rAmajI upaadhyaay| sAgara nivaasii| bhAratIsvayaMvaram (12 sarga)- sudhAkara zukla / dtiyaa-nivaasii| mahAkavi-kaNTaka - (AkhyAyikA) DaoN. rAdhAvallabha tripaatthii| saagr-nivaasii| mahAtmagAndhicaritam (6 sarga) - rAjavaidya vrindr| indaur-nivaasii| mAhiSmatIvarNanam - zrI. rAjArAma pavAra / maikabetham (maikabetha nATaka kA anuvAda) - mohana gupta / bhopaal-nivaasii| yaMtrazaktivijJAnam - DaoN. rudradeva tripaatthii| mndsaur-nivaasii| yugaprativedanam- DaoN. kAmatAprasAda tripAThI / raajnaaNdgaav-nivaasii| rAjayoginI (khaNDakAvya) - DaoN. prabhAkara nArAyaNa kavaThekara / jAsahA 444 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir indaur-nivaasii| rAdhASTakasamasyApUrti paMcaTIkA- DaoN. padmanAbhazAstrI ckrvrtii| gvaaliyr-nivaasii| rAmavanagamanam (nATaka) - DaoN. zrImatI vanamAlA bhvaalkr| sAgara vi.vi.| vijJAnavAde pratyayavidhi - DaoN. bratIndrakumAra sengupt| rAyapura nivaasii| zrI. tukojIrAvaSaSTayabdipUrti - gajAnana zAstrI krmlkr| indaur-nivaasii| saMskRta-rAmacaritamAnasam - DaoN. premanArAyaNa dvivedii| saagr-nivaasii| sArasvatasamunmeSa - DaoN. vindhyezvarIprasAda mizra / sAgara nivaasii| sphuTa kAvyoM kA sNgrh| san 1985 meM devavANI pariSad, dillI dvArA prkaashit| sindhukanyA - (upanyAsa) - DaoN. zrInAtha zrIpAda hasUrakara (indaur-nivaasii)| saundaryasaptazatI (bihArI kRta satasaI kA anuvAda) - DaoN. premanArAyaNa dvivedii| saagr-nivaasii| svAmicaritacintAmaNi (mahAkAvya) - paM. sudhAkara shukl| dtiyaa-nivaasii| hRdyapadyazatakam - zrI nAthUrAma zarmA zAstrI daadhiic| vAgalI (devAsa) nivaasii| nAsika se prakAzita, 1952) / kurukSetram - pANDuraMgazAstrI ddegvekr| 1956 / kUpamaNDUkavRttam - AtmArAma shaastrii| bhAratIya vidyAbhavana prakAzana, 19511 krAntiyuddham - vAsudevazAstrI baagevaaddiikr| solApura nivAsI / (1957) kheTagrAmasya cakrodbhava - DaoN. ga.bA. plsule| zAradA prakAzana, punne| gAMdhicaritam - vAsudevazAstrI baagevaaddiikr| (1959) / gAMdhisUktimuktAvalI - (gAMdhIjI ke vacanoM kA padyAnuvAda) padmavibhUSaNa - zrI. cintAmaNarAva deshmukh| (1954) gurudevakathAmRtam - bii.ttii.aaptte| chatrapatiH zrIzivAjI (nATaka) - zrI. bhi. velnnkr| chandodarzanam - zrIdevarAta kviishvr| bhAratIya vidyA bhavana prakAzana, 1951 / janma rAmAyaNasya (nATaka) - zrI. bhi. velaNakara / javAharataraMgiNI - DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara (1958) / javAharacintanam - zrI. bhi. velaNakara, (1966) / jJAnezvaracaritam - paNDitA kSamA rAva (1953) / tattvamasi - (nATaka) - zrI. bhi. velaNakara / tilakacaritam - vAsudevazAstrI bAgevADIkara (1955) / zrItilakayazorNava (tIna bhAgoM meM) - padmabhUSaNa mAdhava zrIhari aNe, (1969-71) sAhitya akAdamI puraskAra praapt| tukArAmacaritam: - paNDitA kSamA raav| 1950 / tulasImAnasanalinam - (tulasIkRta rAmacaritamAnasa kA anuvAda) DaoN. nalinI saadhle| usmAniyA vi.vi.| zAradA prakAzana, punne| trizaku - di. da. bhuliikr| (1980) / dhanyeyaM gAyanI-kalA - DaoN. gajAnana bAlakRSNa plsule| zAradA prakAzana, punne| dhanyo'ham dhanyoham - DaoN. ga. bA. plsule| (vIra sAvarakara ke caritra para AdhArita nATaka) nArAyaNasvAmicaritam - AtmArAma jere| (1962) / neharu javAharalAla - vAsudeva zAstrI bAgevADIkara / (1960) / pRthivIvallabham (nATaka)- zrI. bI. ke. limye| pauracchAtrIyam - 'ga. gaM. peNddhaarkr| puNe-nivAsI (1967) / bAlakAnAM javAhara - vighnahari deva / zAradA prakAzana (1964) / bhartRharIyam (nATaka)- zrI. vA. DI. gAMgala / muNbii-nivaasii| bhAratasvAtaMtryam - ke. bI. citle| (1969) / bhAso'hAsaH (nATaka) - DaoN. ga. bA. plsule| mahArASTra apyAzAstricaritam - paM. audumbarakara shaastrii| zAradA-prakAzana, punne| (1973) / amaranAthakathA- zrI. nA. rA. boDasa / zAradA prakAzana, punne| araviMdacaritam - prA. yjnyeshvrshaastrii| zAradA-prakAzaNa, punne| uttarasatyAgrahagItA - paNDitA kSamA raav| (1948) / unmattakIcakam (nATaka) - DaoN. ke. esa. naagraajn| kaNTakAMjali - prA. arjunavADakara / aparanAma kaNTakArjuna, punne| kathaM tukA vakti (saMta tukArAma ke kAvyoM kA anuvAda)DaoN. ga. bA. paLasule, punne| zAradA-prakAzana, punne| kallolini - di. da. bhuliikr| (1985) / kAlidAsacaritam (nATaka) - zrI. bhi. velnnkr| muNbii-nivaasii| (1961) / kAlindI (nATaka) - zrI. bhi. velnnkr| kAvyasarit - a.vi. kaanne| punne-nivaasii| (1965) / kumudinIcandra (upanyAsa) - AcArya medhaavrt| (yevalA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /445 For Private and Personal Use Only
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra bhUpo bhiSaktvaM gataH (laghunATikA) - loNDhe zAstrI | zAradA prakAzana puNe / manobodha (samartha rAmadAsa kRta manAce zloka kA anuvAda) - zrI. rAmadAsAnudAsa / zAradA prakAzana puNe / zrI. bAlakRSNa jozI / zAradA marAThI saMskRta zabdakoSa prakAzana, puNe / mahAtmacaritam pa. nA. pAThaka sAtArA nivAsI zAradAprakAzana, puNe (1948) muktakamaMjUSA di. da. bahulIkara muktakAMjali di. da. bahulIkara muktAjAlam vhI. pI. jozI / meghadUtottaram (nATaka) zrI. mi. velaNakara / maiksamUlara - vaiduSyam (nATaka) bhavAnIzaMkara trivedI, 1981 mohanamaMjarI jayarAma pulliivaar| viSaya-mahAtmA gAMdhI | - - - www.kobatirth.org (1968) I yazodharA mahAkAvyam ogeTa parIkSita zarmA puNe-nivAsI / (1976) I - - vAtsalyarasAyanam (kRSNabhakti kAvya) - DaoN. zrI. bhA. varNekara / vidyAvilasitam zrIkAnta bahulakara | vinAyaka vaijayantI ( svAtaMtryavIra sAvarakara stutizataka) DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara, nAgapura nivAsI uSA prakAzana, killApAraDI, gujarAta (1956) vinAyaka- vIragAthA DaoN. ga. bA. paLasule (1966) / vivekAnandacaritam DaoN. ga. bA. paLasule zAradA prakAzana, puNe / ( 1970-71) / vivekAnandacaritam - tryambaka bhAMDArakara (1974) / vivekAnaMdavijayam (mahAnATaka) DaoN. zrIdhara bhAskara vrnnekr| vizvamohanam (nATaka) esa. TI. tAtaDapatrIkara / - raNakSIraMga (nATaka) zrI. bhi. velaNakara | DaoN. rAjendraprasAdacaritam zAradA prakAzana puNe / rAjJI durgAvatI (nATaka) zrI. bhi. velaNakara / rAmakRSNaparamahaMsIyam (khaMDakAvya) DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara / zAradA prakAzana, puNe (1964) / rAmadAsa sUryanArAyaNazAstrI / (1960) / rAmadAsacaritam - paNDitA kSamA rAva (1953) / lokamAnyatilakacaritam ke. vhI. chatre 1956 1 zivakaivalyacaritam - DaoN. vyaM. ma. kaikiNI / muMbaI nivAsI / (1950) I zivavaibhavam (zivAjIcaritraviSayaka nATaka) 446 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - * zrI vAsudeva AtmArAma laattkr| - vhI. pI. bokIla / zivarAjyodayam (68 sargoM kA mahAkAvya) DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara (1972) sAhitya akAdamI puraskAra prApta / zunakadUtam kRSNamUrti puNe-nivAsI ramAmAdhavam (nATaka) - vhI. pI. bokIla / viSaya- mAdhavarAva pezavA kA caritra ) / zramagItA DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara, zAradA prakAzana, punne| 1975 I - zrIkRSNarukmiNIyam (nATaka) vhI. pI. bokIla / zrImAn vinsTana carcila audumbarakara zAstrI / zAradA prakAzana / zrIlokamAnyasmRti (nATaka) zrI. bhi. velnnkr| zrIzarannavarAtracampU kRSNa joyis| baMgalora nivAsI / puNe zAradA prakAzana, zrIsubhASacaritam (mahAkAvya) kalyANanivAsI (1963) / For Private and Personal Use Only - - samAnamastu vo manaH (nATaka) DaoN. ga. bA. plsule| puNe / saMghAtmA guruji: prAcArya hari tryambaka desAI zAradA, prakAzana / saMskRtakavijIvitam sUryanArAyazAstrI (1970) saMskRtAnuzIlanaviveka jI. esa. huparIkara zAstrI / bhArata buka sTaoNla | kolhApura, 1949 / AtmArAma zAstrI / bhAratIya vidyA bhavana, sAvitrIcaritam prakAzana (1951) | sukhacanasaMdoha de kha. kharavaMDIkara (1967) smRtitaraMgam - DaoN. ma. go. mAINakara, muMbaI vi. vi. (1975) / svAtaMtryacintAmaNi (nATaka) zrI. bhi. velaNakara / stotrapaMcadazI ma. sa. aapttiikr| zAradA prakAzana, puNe / haripATha (zrI. jJAnadeva ke kAvya kA anuvAda)- anuvAdaka, ma. sa. aapttiikr| zAradA prakAzana, puNe / hutAtmA dadhIci (nATaka) zrI. bhi. velaNakara / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - - rAjasthAna - zrI. vi. ke. chatre / aNuvratazatakam - muni campAlAla / anubhavazatakam candanamuni / anubhavazatakam - zrI. vidyaadhrshaastrii| bIkAnera- nivAsI / abhinavakAvyaprakAza (prathamakhaNDa) zrI. giridharalAla vyAsa / udayapura nivAsI / dvitIya saMskaraNa - 1966 1 abhinava jayapuravaibhavam zrI rAmezvara prasAda zAstrI jypur| abhiniSkramaNam - candanamuni / amarezvaradarzanam - amRtvaagbhvaacaary| jayapura nivAsI /
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir amRtaratnAkaram (kAvya) - zrI. kanhaiyAlAla vyAsa / buuNdii-nivaasii| amRtasUkti paMcAzikA - amRtavAg bhavAcArya / jypur-nivaasii| amRtastotrasaMgraha - amRtvaagbhvaacaary| jypur-nivaasii| ambikAsUktam - zrI hrishaastrii| jypur-nivaasii| viSayavaidika chaMdoM meM devIstuti / alaMkAralIlA - zrI hrishaastrii| jypurnivaasii| viSaya-vaidika chaMdoM meM deviistuti| avadhAtavyam - indralAla zAstrI jain| Atmacaritam zrI giridharalAla vyaas| udypur-nivaasii| AtmavilAsa - amRtvaagbhvaacaary| jypurnivaasii| vissy-drshn| AtmArAmapaMcaraMga- zrI nityAnaMda shaastrii| jodhpur-nivaasii| AdhunikakAvyamaMjarI - navalakizora kaaNkr| jypur-nivaasii| AnandamandAkinI - zrI vidyAdhara shaastrii| bIkAnera nivaasii|| AmeTAjAtIyetihAsa - zrI giridharalAla vyaas| udypur-nivaasii| AmrapAlI (upanyAsa) - zrI harikRSNa gosvaamii| jypur-nivaasii| ArjunamAlAkAram - cndrmuni| AryanakSatramAlA - nityAnaMda shaastrii| jodhpur-nivaasii| AryavidhAnam - jodhpur-nivaasii| AryAmuktAvalI - jodhpur-nivaasii| IzakAvyam - DaoN. subhASa tnejaa| jypur-nivaasii| IzvaravilAsakAvyam - bhaTTa mathurAnAtha shaastrii| jypur-nivaasii| uttiSThata jAgrata (nibaMdha) - muni budhml| udaraprazasti - zrI hrishaastrii| jypur-nivaasii| udvejinI (upanyAsa) - zrI harikRSNa gosvAmI / jypur-nivaasii| RtuvilAsa - zrI jagadIzacaMdra aacaary| jypur-nivaasii| ekAhnikapaMcazatI - zatAvadhAnI mahendramuni / kartavyaSaTtriMzikA - AcArya tulsii| kalikautukam (nATaka) - zrI.vizvanAtha mishr| bIkAnera nivaasii| kavisammelanam (prahasana) - vizvanAtha mizra / kAdambinI (gadyakAvya)- svAmI zrI. hriraamjii| jodhpur-nivaasii| kAmAyanI (hiMdI kAvya kA padyAnuvAda) - bhagavAnadatta zAstrI "rAkeza" jhuNjhnuu-nivaasii| kAvyanikuMjam - zrI. rAmezvaraprasAda shaastrii| jypur-nivaasii| kAvyavATikA - zrI vidyAdhara shaastrii| biikaaner-nivaasii| kAvyasattvAloka - DaoN. brhmaanndshaastrii| ajmer-nivaasii| kAzIlaharI - gopInAtha draavidd| jypur-nivaasii| kAvyavimarza - nndkumaarshaastrii| kRSNazatakam - muni chtrml| gaMgAvataraNam (khaNDakAvya) - svAmI zrI harirAmajI jodhapura nivaasii| gaNapatisambhavam (mahAkAvya)- zrI prabhudattazAstrI, alavara nivaasii| gAMdhigAthA - zrI madhukara shaastrii| jayapura nivaasii| gAMdhIyugAgama - zrI badarInArAyaNa purohit| cittaudd-nivaasii| giridharasaptazatI (nItikAvya) - giridhara zarmA (navaratna) jhAlAvADa nivaasii| (1958) / gItisandoha - muni dulIcanda / govindagItAMjali - zrI.jagadIzacaMdra AcArya / jypur-nivaasii| govindavaibhavam (bhaktikAvya) - bhaTTa mathurAnAtha shaastrii| jypur-nivaasii| caturvedisaMskRtaracanAvali (nibandha) - zrI.giridhara zarmA cturvedii| jayapura nivaasii| chandaHzAkuntalam (viSaya-chandazAstra) - DaoN. zivasAgara tripaatthii| jypur-nivaasii| jayapuravaibhavam - bhaTTa mathurAnAtha shaastrii| jayapura nivaasii| jayodayam (mahAkAvya) - AcArya jJAnasAgara / jarAsandhamahAkAvya - svAmI hriraayjii| jodhapura / javAharavijayamahAkAvya - zrI kAzInAtha zarmA candramauli jayapura nivaasii| jIvanasya pRSThadvayam (upanyAsa) - kalAnAtha shaastrii| jayapura nivaasii| jainadarzanasAra - cainsukhdaas| jypur-nivaasii| jyotiHsphuliMgam - candramuni / jhAMsIzvarI-zauryAmRtam - prbhudttshaastrii| alvr-nivaasii| tattvazatakam (kAvya) - DaoN. brahmAnaMda zarmA / jypur-nivaasii| takoM vizvAsazca - zrI vidyAdhara shaastrii| biikaaner-nivaasii| tulasI-mahAkAvyam (AcArya tulasI ke jIvana para) raghunandana shrmaa| tulasIzatakam - muni chatramala / tulasIstotram - muni budhml| dayodayacampU - AcArya jJAnasAgara / durbalabalam (nATaka)- zrI. vidyAdhara shaastrii| biikaaner-nivaasii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /447 For Private and Personal Use Only
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra devagurudvAtriMzikA - muni chatramala / dezikadarzanam amRtasambhavAcArya jayapura nivaasii| dhanvantarijanyAmRtam prabhudattazAstrI alavara nivAsI / dharmarAjyam indralAla zAstrI jaina / dhRSTadamanam - svAmI zrI. harirAmajI / jodhapura nivAsI / nAndIzrAddhAmRtam - prabhudatta zAstrI / alavara nivAsI / nirvAcanakoza DaoN. zivasAgara tripAThI jayapura nivaasii| nirvacanAtmakanibandhAH DaoN. zivasAgara tripAThI / jayapura / paMcatIrthI (gItikAvya) candanamuni pathikakAvyam madhukara zAstrI jayapura nivaasii| padyapaMcatantrampadAzAstrI jayapura nivaasii| padyamuktAvali - bhaTTa mathurAnAtha zAstrI jayapura nivaasii| paramazivastotram amRtavAgbhavAcArya jayapura nivaasii| parazurAma devAcArya-caritam - rAmacandra gauDa jayapura-nivAsI / pAvanaprakAza cainasukhadA / - - - * - punarjanma ( kAvya ) harikRSNa gosvAmI jayapura nivAsI puSpacaritam nityAnanda zAstrI jodhapura nivaasii| puSpAloka- (zekha sAdI ke gulistAM kAvya kA anuvAda) dharmendranAtha aacaary| - zrI. giridharalAla vyAsa / pUrNAnandacaritam - vidyAdhara zAstrI / bIkAnera- nivAsI / pravIrapratApa (nATakam) udayapura nivaasii| pratApapariNayamahAkAvyam - svAmI harirAya jI / jodhapura nivAsI / prabandhagadyamAdhurI navalakizora kaaNkr| jayapura nivaasii| prabandhamakaranda navalakizora kaaNkr| jayapura nivAsI / prabandhAmRtam navalakizora kaaNkr| jayapura nivaasii| prabhavaprabodham (kAvya) - candanamuni | prAkRtakAzmIram - raghunandanazarmA / - - - www.kobatirth.org prANAhuti (rUpaka) DaoN. zivasAgara tripAThI jayapura nivaasii| bAMglAdezavijaya padmazAstrI jayapura nivAsI bAMkebihArIvandanam - zrI rAmacandra gauDa / jayapura nivAsI / bhaktarAjAmbarISa (rUpaka) kAzInAtha zarmA candramauli jayapura nivaasii| bhadrodayaM (khaMDakAvya ) AcArya jJAnasAgara / bhAratavijayam prabhudata zAstrI alavara nivaasii| bhAratavibhUtayaH zrI rAmezvaraprasAda zAstrI jayapura nivAsI kRSNAnanda AcArya / - bhAratavijayAzaMsanam (khaMDakAvya) bUMdI nivaasii| bhAvanAviveka - cainsukhdaas| jayapura nivAsI / 448 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa bhAvabhAskarakAvyam - muni dhanarAja / bhASAlakSaNam (vedAntagrantha) svAmI zrI harirAya jI / jodhapura nivAsI / bhASAvijJAnasya rUparekhA zrI giridharalAla vyAsa / udayapura nivaasii| bhikSu dvAtriMzikA muni chatramala / bhikSuzatakam muni buddhimalla / makarandikA zrI jagadIzacandra AcArya jodhapura nivaasii| mattalaharI zrIvidyAdhara shaastrii| bIkAnera nivAsI / -nivAsI / jayapura madIyA soviyatayAtrA mano'nuzAsanam AcArya tulasI / mandAkinI - mAdhurI - zrI jagadIzacandra AcArya / jodhapura nivAsI / mandAkrAntAstotram - amRtavAgbhavAcArya jayapura nivAsI / mahArAja pratApacaritam - DaoN. subhASa tanejA / jayapura nivAsI / mahAvIrazatakam muni chatramala - - - - mAtRlaharI madhukarazAstrI jayapura nivaasii| mAdhuryazatakam - badarInArAyaNa shrmaa| koTA nivAsI / mAnaveza mahAkAvyam zrI sUryanArAyaNa zAstrI jayapura nivAsI / mArutivandanA zrIrAmacandra gauDa / jayapura nivAsI / mArutilaharI madhukarazAstrI jayapura nivaasii| medapATetihAsa (mevADa kA padyAtmaka itihAsa) - giridharalAla vyAsa udayapura nivaasii| For Private and Personal Use Only - yAtrAvilAsam navalakizora kAMkara jayapura nivAsI rAjataraMgiNyAM bhAratIyasaMskRtiH tanejA / jayapura nivAsI / rAjasthAnasya kAvyam - lakSmInArAyaNa purohita / udayapura-ni r-nivaasii| rAmakRSNasvAmicaritam rAmacandra gauDa jypur-nivaasii| rAmacaritAbhidha-ratnamahAkAvyam zrI nityAnaMdazAstrI / jodhapura nivaasii| - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / rAmavivAha zrI lakSmaNazAstrI svAmI / nAgaura nivAsI / rASTradhvajAmRtam prabhudattazAstrI alavara nivaasii| rASTravANI-taraMgiNI (gItikAvya) jayapura nivaasii| mdhukrshaastrii| - - * rASTravaMdana zrI navalakizora kaaNkr| jypurr-nivaasii| rASTrAloka amRtavAgbhavAcArya jayapura nivaasii| rauhiNeya (khaNDakAvya) muni budhamala / lalitakathA- kalpalatA jayapura nivaasii| lalitAsahastramahAkAvyam zrI harizAstrI jayapura-nivvAsI (gadyaprabandha) DaoN. subhASa - zrI harikRSNa gosvaamii|
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lIlAlaharI - vidyaadhrshaastrii| biikaaner-nivaasii| leninAmRtam (kAvyam) - pdmshaastrii| jypur-nivaasii| lokagati - vidyAdhara shaastrii| biikaaner-nivaasii| lokatantravijaya (vyAyoga) - pdmshaastrii| jypur-nivaasii| vastvalaMkAradarzanam (sAhityazAstra)- DaoN. brahmAnaMda zarmA / rAjakIya mahAvidyAlaya, ajamera (1969) / vAmanavijayam (nATaka) - vizvanAtha mizra / biikaaner-nivaasii| vikramAbhyudayacampU - zrI vidyaadhrshaastrii| biikaaner-nivaasii| vidyAdhara-nItiratnam - vidyAdhara shaastrii| biikaaner-nivaasii| vinAyakAnAmabhinandanam (rUpaka) - zrI nArAyaNazAstrI kaaNkr| jypur-nivaasii| virahiNI - jagadIzacandra aacaary| jodhpur-nivaasii| vividhadevastavasaMgraha - nityaanndshaastrii| jodhapura- nivaasii| vizaMtikArahasyam - amRtvaagbhvaacaary| jypur-nivaasii| vizvamAnavIyam (mahAkAvya) - vidyAdhara shaastrii| biikaaner| viSNucaritAmRtam - (citrakAvya) zrI lakSmaNazAstrI svAmI / vihArIdAsa tyAgicaritam - zrI rAmacandra gauDa / jypur-nivaasii| vihArizatakam - zrI rAmacanda gaudd| jypur-nivaasii| vItarAgastuti - candanamuni / / vIrabhUbhi - giridharalAla vyaas| udypur-nivaasii| vIrodayam (mahAkAvya) - AcArya jJAnasAgara / vRttamuktAvali - bhaTTa mathurAnAtha shaastrii| jypur-nivaasii| vedanAnivedanam (laghukAvya) - zrI satyanArAyaNa shaastrii| biikaaner-nivaasii| vedavAGmayavimarza (gadyaracanA) - zrI rAmanArAyaNa cturvedii| jypur-nivaasii| vaicitryalaharI - zrI vidyaadhrshaastrii| biikaaner-nivaasii| zaMkaradigvijayam- kAzInAtha zarmA / candramauli / jypur-nivaasii| zaktigItAMjali - hrishaastrii| jypur-nivaasii| zaktijayam (mahAkAvyam) - DaoN. bholAzaMkara vyaas| zabdArtha-sambandhavirmaza (sAhityazAstra) - DaoN. zivasAgara tripaatthii| jypur-nivaasii| zaraNoddharaNam (mahAkAvya) - svAmI harirAmajI / jodhpur-nivaasii| zAstrakAvyadhArA - vidyAdhara shaastrii| biikaaner-nivaasii| zAstrasarvasvam - zrI navalakizora kaaNkr| jypur-nivaasii| zikSAratnAvali - zrI hrishaastrii| jypur-nivaasii| zikSASaNNavatiH - AcArya tulsii| zibikAbandha (citrakAvya) - muni nvrtnml| zivastava - dhrnniidhrshaastrii| jypur-nivaasii| zyAmacaraNadAsAcArya-caritam - rAmacandra gaudd| jypur-nivaasii| zramaNazatakam - (1) muni cmpaalaal| (2) muni vidyAsAgara / zrIkRSNacaritam - giridharalAla vyaas| udypur-nivaasii| zrIgAndhigauravam (kAvya) - DaoN. zivasAgara tripAThI, jypur-nivaasii| zrIrAmakIrtikaustubham - prbhudttshaastrii| alvr-nivaasii| zrIrAmapAdayugalIstava - lakSmaNazAstrI svAmI / naagaur-nivaasii| zrIvAsudevacaritam - zrI jagadIzacandra AcArya / jodhpur-nivaasii| zrIharidvAdazazarIrastotram - zrI lakSmaNazAstrI svAmI / naagaur-nivaasii| SoDazakAraNabhAvanA - zrI cainsukhdaas| jypur-nivaasii| saptapadIhRdayam - amRtvaagbhvaacaary| jypur-nivaasii| samAdhAnam - kanhaiyAlAla gosvaamii| bIkAnera-nivAsI sAmrAjyasiddhistava - zrI hrishaastrii| jypur-nivaasii| siddhamahArahasyam (darzana) - amRtvaagbhvaacaary| sinemAzatakam - pdmshaastrii| jypur-nivaasii| sudarzanodayam (mahAkAvyam) - AcArya jJAnasAgara / suvarNarazmayaH - mdhukrshaastrii| jypur-nivaasii| somanAthacampU - harikRSNa gosvaamii| jayapura-nivAsI / saMgItalaharI - zrI. jagadIzacandra aacaary| jodhapura-nivAsI / saMjIvanIdarzanam - amRtvaagbhvaacaary| jypur-nivaasii| saMjIvanIsAmrAjyam - zrI hrishaastrii| jypur-nivaasii| saMskRtakathAkuMjam - gaNezarAma shrmaa| jhaalaavaadd| saMskRtagItAMjali - kAzInAtha zarmA / cndrmauli| jodhapura / saMskRtanibandha - zrI lakSmInArAyaNa purohit| jayapura / saMskRtanibandhapArijAta - DaoN. subhASa tnejaa| jayapura / saMskRtavAksaundaryam - prbhudttshaastrii| alvr| saMskRtazizugItam - DaoN. subhASa tnejaa| jayapura / saMskRtasudhA - bhaTTa mthuraanaathshaastrii| jayapura / / saMskRtisudhA - DaoN. subhASa tnejaa| jayapura / svapnakAvyam - madhukara shaastrii| svarAjyam (khaNDakAvya) - pdmshaastrii| jayapura / hanumadUm - nityAnaMda shaastrii| jodhapura / hanumallaharI - zrI harinArAyaNa goyl| haranAmAmRtam (mahAkAvya) - vidyaadhrshaastrii| bIkAnera / haridAsasvAmivandanA - zrIrAmacandra gaudd| jayapura / haMsadUtam - zrI jagadIzacandra aacaary| jodhapura- nivaasii| himAdrimAhAtmyam - vidyaadhrshaastrii| biikaaner-nivaasii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/449 For Private and Personal Use Only
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pradezAnusAra graMthakAra-graMtha nAmasUcI atiprAcIna kAla se saMskRta bhASA meM vAGmaya nirmiti samagra bhAratavarSa meM hotI A rahI hai| saMskRta vAGmaya akhila bhArata kA nidhi hone se usa meM kisI prakAra kI prAdezikatA kI saMkucita bhAvanA nahIM dikhAI detii| phira bhI Adhunika vidvAnoM kI jijJAsA meM prAdezikatA ho sakatI hai| Adhunika bhArata meM, svarAjya prApti ke bAda jo bhASAniSTha pradezaracanA rAjyavyavasthA kI suvidhA ke lie huI hai tadanusAra, saMskRta vAGmaya ke graMthakAroM kA vargIkaraNa Age ke pariziSToM meM kiyA / hai| ina pariziSToM se kisa pradezoM meM kitanA aura kisa prakAra kA vAGmaya nirmANa huA, isa kI kucha kalpanA jijJAsuoM ko A skeNgii| ina pariziSToM meM sabhI graMthakAroM kA antarbhAva nahIM huA aura jinakA antarbhAva huA hai unake kucha pramukha graMthoM kA hI nirdeza huA hai| nirdiSTa graMthakAra evaM unake graMthoM kA paricaya koza kI praviSTiyoM meM yathAsthAna milegaa| pradezoM kA nirdeza akArAdi anukrama se kiyA hai| graMthakAroM ke nAmanirdeza ke sAtha unake AvirbhAva kI zatAbdI kA nirdeza koSTaka meM kiyA hai| graMtha ke svarUpa (kAvya, nATaka, campa. dharmazAstra Adi) kA nirdeza graMthanAma ke Age koSTaka meM kiyA hai| saMpAdaka pariziSTa-(1) asama rAjya ke graMthakAra aura graMtha Aja ke asama tathA samIpavartI maNipura, meghAlaya, arUNAcalapradeza ityAdi sAta rAjyoM meM antarbhUta pradeza kA nirdeza prAcIna vAGmaya meM kAmarUpa, prAgjotiSa ityAdi nAmoM se milatA hai| lauhityA yA brahmaputrA isa pradezoM kI mahAnadI hai| kaI sthAnoM para 'asama' nAma kA bhI nirdeza milatA hai| isa pradeza meM koca vaMzIya tathA ahomavaMzIya rAjAoM dvArA saMskRta vidyA kA saMrakSaNa diyA gyaa| graMthakAra graMtha ajJAta : kAlikApurANa ajJAta : bRhadgavAkSa (taMtrazAstra) ajJAta : svalpamatsthapurANa ajJAta yoginItaMtra ajJAta kAmarUpIyanibaMdhIya khaNDasAdhya (jyotiSa) anaMgakavirAja (18) : vaidyakalpataru AdyanAtha : jAtakapradIpa bhaTTAcArya (20) AnaMdarAma barUA (19): jAnakI-rAmabhASya (bhavabhUtikRta mahAvIracaritam para) kavicandradvija (18) : kAmakumAraharaNam (nATaka) kavibhAratI (14) : makhapradIpa (dharmazAstra) kAmadeva vaidyakalpadruma kAminIkumAra ravIndranAtha Taigora kRta adhikArI (20) gItAMjali evaM UrvazI ke anuvAda kRSNadeva mizra (17) : saMvatsara-gaNanA (jyotiSa) keyadeva : prayogasAgara (Ayu.) gadasiMha : kirAtArjunIya kI TIkA govindadeva : vyavasthAsAra samuccaya zarmA (19) : (dharmazAstra) gaurInAtha dvija (18) : vighnezajanmodayam (kavisUrya) (nATaka) ghanazyAma zarmA (20) : jyotiSajAtakagaNanam cakrezvara bhaTTAcArya (20) : zaktidarzanam candrakAnta vidyAlaMkAra : zabdamaMjarI (zabdaprAmANya (20) viSayaka nibaMdha) janamejaya sauMdaryalaharIstotra kI TIkA jayakRSNa zarmA : prabhA-prakAzikA (prayogaratnamAlA-vyAkaraNa kI TIkA) jogezvara zarmA (20) : dravyaguNataraMgiNI dAmodara : kirAtArjunIya-TIkA dAmodara mizra (14) : jyotiSasArasaMgraha smRtisArasaMgraha dAmodara mizra (15) : suvyaktapaMjikA (hastAmalakastotra TIkA) gaMgAjalam (dharmazAstra) 450 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra dIna dvija (19) dharmadeva gosvAmI (19) dhIrezvarAcArya (19-20) nAgArjuna (10-11) nArAyaNa nItivama nIlAdhara zarmA nIlAmbarAcArya (13) pAlakApya (5) pItAmbara siddhAnta vAgIza (16-17) puruSottama vidyAsAgara (16) bipinacaMdra gosvAmI mahAdeva zarmA (17) (anantAcArya) mahIrAma bhaTTAcArya : : : DaoN. mukuMda mAdhava zarmA (20) : : : 10 : : : : (20) bhavadatta bhAvadeva bhAgavatI (20) mathurAnAtha vidyAlaMkAra manoraMjana zAstrI ( 20 ) : : : : : smRtisAgara, smRtisAgarasAra, dazakarmadIpikA, taMtraTIkA zaMkhacUDavadham (nATaka) dharmodayam (nATaka) vRttamaMjarI (svakRta udAharaNoM sahita) yogazataka (Ayurveda) rAjavallabha (Ayurveda) kIcakavadham (yamakakAvya) aMzaprakAzikA (viSNupurANaTIkA) www.kobatirth.org zrAddhaprakAza ( kAtyAyana dharmasUtra- TIkA, kAlakaumudI, candraprabhA (dharmazAstra) hatyAyurveda (yA gajacikitsA) grahaNakaumudI (jyo.) saMkrAntikaumudI (jyo) gUDhArthaprakAzikA (lakSmaNAcAryakRta zAradAtilaka kI vyAkhyA, taMtraviSayaka) vivAdakaumudI kaumudI, dazakarmakaumudI pretakRtyakaumudI, zrAddhakaumudI zuddhikaumudI (sabhI dharmazAstraviSayaka) prayogaratnamAlA - vyAkaraNam navamallikA (bhASAMtarita kathAsaMgraha) zizupAlavadha TIkA satI jayamatI, zlokAlA samayAmRtam, adbhutam (donoM jyotiSa para) prakAmakAmarUpam (kAvya), patAkAmnAya ( rASTradhvajaviSayaka) ketakIkAvyam (anuvAdita) adbhutasAra, puSpapradIpa pretakRtyakaumudI, saMskArakaumudI aura saMbaMdhakaumudI ina tInoM para TIkAeM vyaMjanAprapaMcasamIkSA RtusaMhArasamIkSA, kAlidAsIya kAvyeSu karmayogasya AdarzaH garbhAcArya rUpezvara smRtiratna (20) lakSmIkAnta kaviratna (20) lakSmIpati zarmA (17) vaMzIvadana zarmA (17) vidyApaMcAnana vedAcArya (14) vaikuNThanAtha tarkatIrtha zaurizarmA zrIkRSNa mizra (19) zrIdharabhaTTa (15) sarvAnanda bhaTTAcArya (18-19) siddhanAtha vidyAvAgIza halirAma zarmA ( 19 ) graMthakAra agastyapaNDita (13-14) : : anantazAstrI (2) annaMbhaTTa (16) : For Private and Personal Use Only : : : (20) vrajanAtha zarmA (19) vaidyakasAroddhAra : vrajendranAtha AcArya (20) : lekhAgaNitam zukladhvaja : : : : : : kirAtArjunIya TIkA dazakarmadarpaNa (gha.zA.) zrAddhapaddhatisaMgraha : jyotirmAlA (jyo. zAstra) jyotirmuktAvalI (jyo. zAstra ) zrIkRSNaprayANam smRtiratnAkara zrIkRSNalIlAmRtam : kAvyAdarza TIkA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sarasvatI (gItagovinda kI TIkA) udvAharatnam (dharmazAstra) varSapradIpa (dharmazAstra) AMdhra ke graMthakAra aura grantha pariziSTa 2 tAtparyadIpikA (prayoga ratnamAlA vyAkaraNa kI TIkA) gUDhaprakAzikA (prayogaratnamAlAvyAkaraNa kI TIkA) kAmarUpayAtrApaddhati graMtha : bAlabhAratam nalakIrtikaumudI, kRSNacaritam ityAdi kula 72 graMtha ammAcArya (15) amRtAnandayogI (13) ambAle rAmAcArya (19) aribhaTTa nArAyaNadAsa harikathAmRtam (19) zatabhUSaNI : tarkasaMgraha, subodhinI, pUrvamImAMsA nyAyasudhA kI vyAkhyA : saMkIrtanalakSaNam alaMkArasaMgraha : campUbhAratam kI vyAkhyA saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 45
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir avasarAla padmarAja : bAlabhAgavatacampa (padmarAjacampU) ahobala : virUpAkSavasantotsavacampU ANi villa nArAyaNa : sAhityakalpadruma zAstrI (18) ANi villa : alaMkArasiMdhu, veMkaTazAstrI (17) apparAyayazazcandrodaya, rasaprapaMca (sAhityazAstraparaka) Apastamba : kalpasUtra AlUrU narasiMha kavi : naMjarAjanayazobhUSaNam (18) (sA.zA.) AlUrU sUryanArAyaNa : ekadinaprabandha kavi AlaMca rAmacandra : campUrAmAyaNa kI TIkA, budhendra (17) bhartRharikRta zatakatrayI kI TIkA irUgapa daMDanAtha : nAnArtharatnamAlA (koza) Ure decaya maMtrI (18) : zivapaMcastavIvyAkhyA elaizvara poddibhaTTa : sUktivAridhi aubalAcArya : alaMkArasarvasvam kRSNapaMDita (13) (vArANasIvAsI) pArijAtapaharaNacampU, uSApariNaya, muktAcaritra, murArivijaya, satyabhAmApariNaya kRSNadevarAya (16) madAlasAcarita, satyAvadhUpariNaya, uSApariNaya, sakala kathA sArasaMgraha, jAMghavatI pariNaya nATaka kRSNapaMDita (14) : sandhyAvandanabhASyam kokkoNDa gItamahAnaTanam veMkaTaratna kavi(19) akSarasAMkhyazAstra, akSarasAMkhyacaryAmArgadAyinI koTikalapUDinArAyaNa : nATyasarvasvadIpikA kavi(12) korADa rAmacaMdrazAstrI : ghanavRttam (meghadUta se saMbaMdhita)/kula 22 graMthoM ke racayitA kolAnI rudradeva rAjarudrIya (zloka(14) (aparanAma- vArtika kI TIkA), vyAkaraNabrAhmaNa) pANinIyaprapaMcavRtti kollarU somazekhara kaviH bhAgavatacampU kollUrI rAjazekhara sAhityakalpadruma, kavi(19) alaMkAramaraMda gaNapatizAstrI umAsahasram Adi aneka (kAvyakaMTha)(19) graMtha gaNasvAmI janAzrayI chaMdoviciti kI vyAkhyA gaMgAdevI (mahArAnI) : mathurAvijayakAvyam (14) gaMgAdharakavi caMdrarekhAvilAsam, (apara-vyAsa)(14) rAghavAbhyudayam kaMce ellayAtrI(15) : ellayAtrIyam (dharmazAstra) kapisthalam : siddhAntamArtaNDodayam dezikAcArya(19) (viziSTAdvaita) kAkAti/pratApa- : uSArAgodyam, yayAti rUdradeva (14) caritam (donoM rUpaka) kATayavema kumAragirirAjIyam (kATayavemabhUpAla) kAlidAsa ke tIna nATakoM (14) kI TIkAeM raghuvaMza kumArasaMbhava aura meghadUta kI vyAkhyAeM kumAragiri(14) : vasantarAjIyam (nA.zA.) aparanAma-vasantarAja kumAratAtAcArya : pArijAtanATakam kumArasvAmI : ratnApaNa (pratAparudrIya somapIthI (15) kI TIkA) kuravIrAma kavi dazakarUpakavartma (17-18) (yA dazarUpakapaddhati), vizvaguNAdarzacampU kI TIkA, makaraMdanijharI (kuvalayAnanda kI TIkA) campUbhArata kI TIkA kRSNakavi : kaMsavadhanATaka, guNDayyA bhaTTa(14) : khaNDanaTaNDakhAdya kI TIkA guNADhya bRhatkathA (prAkRta) gopAlarAya kavi (17) : rAmacandrodayam (yamakakAvya), zRMgAramaMjarI bhANa gauraNa (15) padArthadIpikA, prabandhadIpikA (sA.zA.) lakSaNadIpikA cAvalIrAmazAstrI kuvalayAmoda, alaMkAra(19) muktAvalI cintAmaNikavi : rUkmiNIpariNayanATakam (vArANasIvAsI) 452/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : narasiMha (rUpakeza) (14) (telagu kA saMskRta vyAkaraNa) RgvedabhASyam kAkatIya caritam, malayavatI (gadya) kAdambarI kalyANam (nATaka) kAvyakaNTakoddhAra (sA.zA.) narasiMhazAstrI(14) cilakamarti : ratnazANa (pratAparudIya tirUmalAcArya(17) kI vyAkhyA) cerUkUri yajJezvara paMDita : kAvyaprakAza kI vyAkhyA (15) cerUkUri lakSmIdhara : anargharAghava kI TIkA, prasannarAdhava kI TIkA, gItagoviMda kI TIkA, SaDbhASAcandrikA (6 prAkRtabhASAoM kA vyAkaraNa) cela veMkaTazAstrI veMkaTAdriguNaratnAvalI naukA (19) (sAhityaratnAkara kI TIkA) jagannAtha paMDitarAja rasagaMgAdhara (sA.zA.), (17) citramImAMsAkhaMDana (sA.zA.) manoramAkucamardanI (vyA.) zabdakaustubhazANottejanam (vyA.) bhAmitIvilAsa, gaMgAlaharI, lakSmIlaharI ityAdi jayasenApati (12) : nRttaratnAvalI DiDima : sAluvAbhyudayam tallapAka annamayyA : saMkIrtanalakSaNam (16) tallapAka tirUmala : kAvyaprakAza kI TIkA dIkSita (15) tAtA subbarAya zAstrI : citraprabhA (vyAkyArtha (apara-nAgezabhaTTa) dIpikA kI vyAkhyA), guruprasAda-zabdenduzekhara kI vyAkhyA / yaha vyAkhyA perI veMkaTezvara zAstrI ne pUrNa kI) timmarasu(16) manoharIyam (bAlabhArata kI TIkA) tirumala bukkapaTTaNam : zrInivAsacampU zrInivAsAcArya (prauDhasarasvatI) (13) tirUmala bukkapaTTaNam : alaMkArakaustubha veMkaTAcArya(18) tirUmalabukkapaTTaNam : rasamaMjarI shriinivaasaacaary| tirUmalAmbA : varadAmbikApariNayacampU devayyArya(14) : prasannarAmAyaNam naDimiTi sarvamaMgalezvara : samAsakusumAMjali, zAstrI(16) vibhaktivilAsa zabdamaMjarI nannayyA : AndhrazabdaciMtAmaNi (telagu kA saMskRta vyAkaraNa) narasiMha (rUpakeza) : RgvedabhASyam kAkatIya (14) caritam, malayavatI (gadya) kAdambarI kalyANam (nATaka) narasiMhazAstrI(14) : kAvyakaNTakoddhAra (sA.zA.) narasiMhAcArya nyAyaratnamAlA kI TIkA narasiMha sarasvatItIrtha bAlacittAnuraMjanI (kAvya(16) prakAza kI TIkA) - nAganAtha madanavilAsabhANa nAgArjuna (5) kakSapuTataMtram (vaidyaka) nAgezabhaTTa (16) udyota (kAvyaprakAza kI vyAkhyA), laghuzabdenduzekhara paribhASenduzekhara, bRhavaiyAkaraNa siddhAnta maMjUSA, parama laghumaMjUSA. mahAbhASyapradIpodyota nAndeDla gopamaMtrI : pramodhacandrodaya kI TIkA nArAyaNatIrtha kRSNalIlAtaraMgiNI (gItinATya) nityanAthasiddha(6) rasaratnAkara (vaidyaka) nRsiMha naMjarAjayazobhUSaNam nRsiMha : kAdambarIkalyANa nATaka nellUrU nArAyaNa kavi : vizeSarAmAyaNa paravastu raMgAcArya (19) : maMjulanaiSadham, vizvakoSa (aprakAzita) pAlakuriki somanAtha : vIramAhezvara sAroddhAram (13-14) (aparanAma-somanAtha bhASyam) rudrabhASya namaka-camakabhASya) basavodAharaNam, antAdiracanA pedakomATi zRMgAradIpikA vemabhUpAla (sarvajJa) (amarUzatakavyAkhyA), (14) bhAvadIpikA (sahasrazatI kI vyAkhyA), sAhitya cintAmaNi, saMgItacintAmaNi tirUmalAmbA : varadAmbikApariNayacampU devayyArya(14) prasannarAmAyaNam naDimiTi sarvamaMgalezvara : samAsakusumAMjali, zAstrI(16) vibhaktivilAsa zabdamaMjarI nannayyA : AndhrazabdaciMtAmaNi saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /453 For Private and Personal Use Only
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra peddibhaTTa parahitapaMDita (15) poTabhaTTa pratAparudra (13-14 ) basavarAja (16) bulusu appaNa zAkhI (20) belaM koNDa rAmarAya (19) (zatAdhika graMthoM ke kartA) bellAlasadAziva zAstrI (19) bommanakaMTi appayArya (14) baMDAsa lakSmInArAyaNa (15) bhaTTabhAskara (14) bhojI dIkSita (17) (vArANasI nivAsI) bhAgavatula harizAstrI (16) bhAskara (13) bhAskarAcArya (12) bhoganAtha madhuravANI (14) mallAdi lakSmaNasUri (19) mallAdisUryanArAyaNa zAstrI (20) mallinAtha suri (14) mAdanAyaka mAdhavamaMtrI : : : : : : : : : .... ...... : : : sUktitvAridhi parahitasaMhitA (vaidyaka) prasaMgaratnAvalI amarUzatakaTIkA basavarAnIyam (Ayurveda) zAMkarAzAMkaratattvabodhinI (bhagavadgItA kI vyAkhyA) subodhinI (siddhAntamuktAvalI vyAkhyA) zAMkarAzAMkarabhASyam (brahmasUtrabhASya), zaradrAtri (siddhAntakaumudI kI www.kobatirth.org vyAkhyA) i. amAsomavrata (dharmazAkha) nAmaliMgAnuzAsanam ( amarakoza kI vyAkhyA) saMgItasUryodaya namaka- camakavyAkhyA (kRSNayajurvedIya) siddhAntakaumudI vAkyArthacandrikA (paribhASenduzekhara kI vyAkhyA) unmattarAghavam siddhAntaziromaNi, lIlAvatI (gaNitazAstra) rAmollAsa rAmAyaNasAra mandaram (sAhityaratnAkara kI vyAkhyA) saMskRtasAhityetihAsa paMcamahAkAvya, meghadUta, bhaTTikAvya kI vyaakhyaaeN| taralA (ekAvalI nAmaka alaMkArazAstrIya graMtha kI vyAkhyA) vaizyavaMzasudhAkara (dharmazAstra) : rAghavIyam (rAmAyaNa kI TIkA) : sUtasaMhitA kI vyAkhyA upaniSadoM ke bhASya / 454, saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa mAdhavAcArya mAmiDi saMgaNa midhvavarmA janAzraya meDepalli veMkaTaraNAcArya (20) yajJanArAyaNa raghunAthabhUpati (12) ravipati tripurAMtaka (14) rAmakRSNakavi (20) rAmAmAtya (16) rAyasa ahobalamaMtrI lola lakSmIdhara (15) vallabhAcArya (15-16) vArANasI dharmasUri (14-15) viThThala somanAtha dIkSita vidyAraNya vidyAnAtha (13) virUpAkSa. Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : jIvanmuktiviveka, For Private and Personal Use Only dhAtuvRtti, ekAkSararatnamAlA : somasiddhAnta kI TIkA (jyotiSa) : janAkSayI chandeviciti / : gIrvANa zaThakopasahasram premAmRtam / mathurAmAhAtmyam / vAmana bhaTTabANa ( 15 ) : vemabhUpAlacaritam (gadyakAvya), nalAbhyudayam raghunAthacaritam, pArvatI pariNayam, haMsasaMdezam bRhatkathAmaMjarI, kalakalekhA (nATikA) / (anuvaad)| : prabhAmaMDala (zAstra dIpikA kI TIkA, alaMkArarAghava, alNkaarsuuryody| saMgItasudhA : premAbhirAmam (rUpaka) bharatakoza : svaramelakalAnidhi | : kuvalayavilAsa nATaka : sauMdaryalaharI kI vyAkhyA / : brahmasUtrabhASyam : bAlabhAgavatam, kaMsavadhanATakam, haMsasandezam, narakAsuravijayam sAhityaratnAkara : zAstradIpikA kI TIkA, mayUkhamAlikA (somanAthIyam) : anubhUtiprakAzikA, paMcadazI, sNgiitsaar| : pratAparudra- yazobhUSaNam (sA.zA.) : unmattarAghavam (nATaka) nArAyaNIvilAsam (nATaka) saugandhikAharaNam (nATaka) / vizvanAthakavi ( 14 ) vizvezvara kavi ( 14 ) : camatkAracandrikA (sA.zA.) vIramalla deDika ( 14 ) vIrarAghavAcArya ( 14 ) : nATyazekhara vIrAghavIya (bhAgavata kI vyAkhyA)
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sundarAcArya (19) setumAdhavAcArya sudhAnidhi, alaMkAra sudhAnidhi ityaadi| : sUtrArthamaNimaMjarI (mAdhvamatIya brhmsuutrbhaassy)| vyAsabhaniti-bhAvanirNaya, tattvakaustubhakuliza (bhaTTojI ke tattva kaustubha kA khNddn)| : yshstilrucmpuu| : saptazatI (prAkRta) somadeva sUri hAla sAtavAhana pariziSTa (3) uDIsA ke graMthakAra aura graMtha veMkaTeza : citrabaMdharAmAyaNa vemabhUpAla : (vIranArAyaNa) (15) sAhityacintAmaNi, saMgIta cintaamnni| vaikhAnasa : zrInivAsacampU, zrInivAsAcArya shaakuntlttiikaa| vyAsarAya : tarkatANDava, nyAyAmRta, sudhaamNdaarmNjrii| zAkalya malladeva : avyayasaMgraha-nighaNTu (12) udArarAghavam, aakhyaatcndrikaa| zAtalUri kRSNasUri : saahityklplsikaa| ziSTa kRSNamUrtizAstrI : sarvakAmadApariNaya, kaMkaNa(16) bandharAmAyaNam, yakSollAsa, nIlazailanAthIyam, harikArikA (telugukA saMskRta vyAkaraNa) narasabhUpAlIyam (alaMkAra muktAvalI), yakSottaram, bllviipllvollaasm| zeSa govindakavi : kavitAnandavyAyoga, (vArANasIvAsI) gopAlalIlArNavabhANa zeSa nArAyaNakavi : sUktiratnAkara zoThimAra bhaTTAraka : rasasudhAnidhi (sA.zA.) (17) zrIdhara perubhaTTa : auNAdika-padArNava, vasumaMgalam (nATaka) zrInivAsAcArya : shaakuntlvyaakhyaa| (aSTabhASAcakravartI) (14) zrIpati (13) : zrIkarabhASyam (brhmsuutrbhaassy)| saMkarSaNa kavi : stynaathaabhyudym| saMgamezvarazAstrI (16): saMgamezvarIyam (nyAyagraMtha) sarvajJa siMgabhUpAla : vIranArAyaNacaritam (14-15) (Atmacaritra) ratnapAMcAlikA (nATikA) rsaarnnvsudhaakr| sNgiitsudhaakr| sAlupa gopa tippa : kAmadhenu (kAvyAlaMkArasUtravRtti kI TIkA) sAyaNa mAdhava : sarvadarzatasaMgraha sAyaNAcArya : vedabhASya, Ayurveda graMtha [Aja kA uDIsA prAMta prAcIna kAla meM kaliMga aura utkala nAmaka do vibhAgoM meM vibhAjita thaa| uttarabhAga utkala aura dakSiNa bhAga kaliMga nAma se prasiddha thaa| prastuta pariziSTa saMpUrNa uDIsA pradeza ke katipaya prAcIna evaM arvAcIna graMthakAroM tathA unake prasiddha graMthoM kI sUcI hai| yaha sUcI iMTaranaeNzanala saMskRta kaoNnpharanta- 1972 meM prakAzita DaoN. ke. es. tripAThI tathA prA. bI. ratha ke nibaMdhoM para AdhArita hai|] graMthakAra ajJAta : gopagovindam ajJAta zivanArAyaNa bhaMjasamahodayam (nATaka) anantadAsa : sAhityadarpaNakI ttiikaa| anAdi (18) : maNimAlA nATaka kapilezvara mahArAja : parazurAmavijayam (rupaka) (14) kamalalocana (18) : vrajayuvavilAsam (gItikAvya) kamalalocana : saMgItacintAmaNi khaDgarAya (18) kaviDiNDima jIvadeva bhaktibhAgavatam kavirAja bhagavAna brahma : mRgayAcampU kRSNadAsa (16) gItaprakAza kRSNamizra prabodhacandrodayam / (lAkSaNika nATaka) kRSNAnaMda (14) sahayAnandakAvyam gaMgAdAsa (16) chaMdomaMjarI gaMgAdhara mizra (17) : kosalAnaMdam (mahAkAvya) gajapati nArAyaNa deva : (yA puruSottama mizra) : saMgItanArAyaNa (18) prabA saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/455 For Private and Personal Use Only
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : pratAparudradeva brajasuMdara paTanAIka bhaTTanArAyaNa bhuvanezvara baDapaMDA (tInoM zuddhaprabandha) sarasvatIvilAsa (dharmazAstra) sulocanA-mAdhavam (kAvya) veNIsaMhAram AnandadAmodaracampU, bamadarAjavaMzacampU, mahAnadIcampU, lakSmaNApariNayam (nATaka) gaMgAdhara nArAyaNa bhaMjadeva : rasamuktAvalI (sA.zA.) gopInAtha kavibhUSaNa : kavicintAmaNi (sA.zA.) (18) govardhanAcArya : AryAsaptazatI govinda sAmantarAya samaddhamAdhavanATaka. (17-18) surisarvasvam) cakradhara paTanAIka (18): guMDikAcampU candradatta bhaktamAlA candrazekhara (13) : puSpamAlA (nATikA) candrazekhara : vijayanarasiMhakAvyam candrazekhara mizra (20) : brittishvNshcritm| candrazekhara rAyaguru (18): madhurAniruddhanATakam cintAmaNi mizra (16) : zaMgArarasa viveka jagannAtha kavicandra : syamaMtakAharaNa vyaayog| jagannAtha mahApAtra sAmanta : rasaparicchada (sA.zA.) jagannAtha mizra (18) : rasakalpadruma yadunAtha rAyasiMgI : abhinava darpaNaprakAza (sA.zA.) jayadeva : gItagovindam jayadeva pIyUSalaharI (rupaka), vaiSNavAmRtam (rupaka) jogI paTanAIka aghaTaghaTam (nATaka) vrajarAjanandanam (nATaka) divAkara mizra (15) : bhAratAmRta mhaakaavym| dInabandhu mizra (17) : kRSNastava narahari brahmaprakAzikA (meghadUta TIkA jagannAtha rathayAtrAparaka) narahari mizra : rasAvalI (sA.zA.) nArAyaNa : saMgItasaraNI nArAyaNa dAsa : sarvAMgasuMdarI (13-14) (gItagoviMdaTIkA) nArAyaNa nanda (15) : rAmacandrAnandam (rUpaka) nArAyaNa bhaMja (17-18) : rukmiNIpariNayam (gItikAvya) nArAyaNa mizra kRSNavilAsam (gItikAvya), balabhadravijayam zaMkaravihAram, uSAvilAsam (tInoM zuddhaprabandha) nityAnaMda (18) zivalIlAmRtam (gIti mahAkAvya) nIlakaMThakavi (18) : bhaMjamahodayam (nATaka) puruSottama deva : abhinavagItagoviMdam (yA divAkara mizra) puruSottamadeva mahArAja : abhinava-veNIsaMhAram (rupaka) puruSottama bhaTTa chaMdogoviMda, chandomakhAnta puruSottamamizra : rAmacaMdrodayam, bAlarAmAyaNam (17) rAmAbhyudayam bhUjIva devAcArya bhaktivaibhavam (lAkSaNika (15-16) nATaka) utsAvatI (rupaka) madhusUdana tarkavAcaspati : dhvanyAloka aura sAhityadarpaNa kI kI ttiikaaeN| mAdhavIdAsI puruSottamadevanATakam mArkaNDeya mizra vilAsavatI saTTakam prAkatasarvezvara, dazagrIvavadhama (mahAkAvya) murAri (8) : anargharAghavam (nATaka) yatIndra raghUttamatIrtha (17) : mukundavilAsam (gIti-mahAkAvya) raghunAtha ratha (17-18) : naattymnormaa| rAmacandra nyAyavAgIza : kAvyacandrikA (sA.zA.) rAmanAtha nanda jayapura rAjavaMzAvalI (20) (yaha jayapura uDIsA meM hai) rAmAnanda rAya (15) : jagannAthavallabha nATakam, (rAmAnaMda saMgIta nATaka) govindavallabha, nATakam, TIkApaMcakam rAyadurga nRpati gItabhAgavatam vanamAlI mizra adbhutarAghavam (nATaka) vAsudeva ratha (15) gaMgavaMzAnucaritam vidyAdhara ekAvalI (sA.zA.) vizvanAtha kavirAja (13): sAhitya darpaNa, caMdrakalA nATikA, prabhAvatI nATikA, rAghava vilAsakAvyam, narasiMhavijayam kuvalayAzvacaritam (prAkRta) vizvanAthadeva varma rukmiNIpariNaya mahAkAvyam mahArAja kaaliynigrhcmpuu| vizvanAthamahArAja (20): kAMcIvijayam (mahAkAvya) vIrarAghavAcAriyara nIlAdricandrodayam (naattk)| zaMkara mizra (16) : rasamaMjarI (gIta goviMda-TIkA) zataMjIva mizra (17) muditamAdhavam (gItinATya) 456 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNTa For Private and Personal Use Only
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zatAnanda AcArya (11) : bhAsvatI (jyotiSa) zitikaNTha (13-14) : giitsiitaavllbhm| suMdaramizra (16) : abhirAmamaNi (naattk)| somanAtha caMdrazekhara siddhAntadarpaNa (jyotiss)| (19) haricandana : sNgiitmuktaavlii| haladhara mizra (17) : saMgItakalpataru / pariziSTa (4) uttarapradeza ke graMthakAra aura graMtha aMgrejI zAsanakAla meM saMyuktaprAMta nAma se prasiddha pradeza ko hI svarAjya prApti ke bAda uttarapradeza nAma diyA gyaa| yaha pradeza bhAratIya saMskRtike vikAsa kA kendrasA raha / kAzI, sAranAtha, prayAga, ayodhyA, kauzAmbI, mathurA, haridvAra, kAnyakubja, brahmAvarta naimiSAraNya, badarI nArAyaNa, ityAdi saMskRta vidyA ke prasiddha kendra isI pradeza meM hai| bhArata ke vividha rAjyoM meM uttarapradeza rAjya kA vistAra sabase adhika hai| graMthakAra graMtha akhilAnaMdazarmA sanAtana dharmavijayam pAThaka (20) (mahAkAvya), zatapathabrAhmaNAlocanam, atharvavedAlocanam, vedatrayIsamAlocanam, vedabhASyAlocanam, saMskAravidhivimarza, piMgala chandaHsUtrabhASya, kAvyAlaMkArasUtrabhASya, satyArthaprakAzAlocanam, sanADhyagauravAdarza, sanADhyavijayakAvya, sanADhyavijayapatAkA, sanADhyavijayacampU, braahmnnmhttvaadrsh| akhilAnaMdazarmA (20) : dayAnanda digvijymhaakaavym| azvaghoSa (1) : buddhacaritam, saundarananda, zArIputraprakaraNam Izadatta pANDeya (20) : pratApavijayam / umApati tripAThI (18) : sryuustotrm| umApati dvivedI (20) : pArijAtaharaNam (mahAkAvya) DaoN. umAzaMkara zarmA : kSatrapativijayam (mahAkAvya) tripAThI kAmarAja dIkSita : zRMgArakalikAtrizatI, (16-17) kAvyenduprakAza kAzInAtha dvivedI (20) : rukmiNIharaNam / kRSNacaMdra gosvAmI karNAnanda, AzAstava, bRhadrAdhAbhaktimaMjUSA raadhaanunyvinod| kRSNamizra (11) prabodhacaMdrodayam (nATaka) kSemakaraNadAsa (19) : atharvavedabhASyam, gopatha brAhmaNa bhaassym| kSemIzvara (9) naiSadhAnandam, caNDakauzikam (nATaka) DaoN. gaMgAnAtha jhA : khadyota (nyAyabhASyaTIkA) gaMgAprasAda upAdhyAya : Aryodayam (mahAkAvya) gokulanAtha (16) : amRtodayam / muditamadAlasA (donoM nATaka) candrabhUSaNa zarmA (9) : vedAntamArtaNDamarIdhi trivikrama trivedI (17) : zrIrAmakIrtikumudamAlA dazaratha dvivedI (19) : kAtaMtracaMdrikA, zlokabaddha laghu siddhAnta kaumudI, vidhAnamArtaDa (dharmazAstra) viyoginIvallabha, samasyApUrti, bhagavadbhakti rahasyam, saMskAravidhi paryAlocanam) durgAprasAda tripAThI (19) : zrIrAmakIrtikumudamAlA kI TIkA, jAtakazekhara (jyotiSa) dvijendranAtha zAstrI saMskRtasAhityotihAsa (20) svarAjyavijayam (mahAkAvya), bhAratabhAratI nakracchedarAma zAstrI : sanAtanadharmoddhAra, nArAyaNa(19) mahAkAvyam niMbArkAcArya (11) : sadAcAraprakAza, vedAntapArijAtasaurabha vedAntakAmadhenu, rahasyaSoDazI prapannakalpavallI, gItAbhASya, prapatticintAmaNi patrikAe~ saddharma, zAradA, saMskRtam, saMgamanI, purANam, sArasvatIsuSamA, sUryodaya, jyotiSmatI, saMskRtaratnAkara, suprabhAtam, amarabhAratI, kAzIvidyA-sudhAnidhi, gANDIvam pataMjali vyAkaraNamahAbhASyam yogasUtrANi prabodhAnaMda saMgItamAdhavam, nikuNjvilaasstv| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /457 For Private and Personal Use Only
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir priyAdAsa bhagavatprakAza, bhaktimImAMsA, rAdhAkRSNavivAha, parakIyAbhAvakhaNDanam, rAdhAbhaktimaMjuSA sItAsvayaMvaram (mahAkAvya) govindabhASya bANabhaTTa (7) kAdambarI, harSacarita, caNDIzatakam baTukazarmA baladeva vidyAbhUSaNa brahmadeva mizra (19) : brahmAnanda zukla (20) : madhurAnAtha (19-20) : mathurAprasAda dIkSita (19) madhukarazAstrI (20) maitreyanAtha (3) (upanyAsa), pAregaMgam sthaanikaapNckm| rAmacaMdra (16) rasikaraMjanam,mAvalIzatakam, shRNgaar-vairaagyshtkm| rAmadattapaMta lekhanIkRpANam dIpazatakam (19) aprpNcraatrm| rAmanArAyaNadatta zAstrI : hrivllbhstotrm| lakSmInArAyaNa dvivedI : Rtuvilasitam, svarNeSTakIyam (20) (nATaka) tribhANDapaTTakabhANa, Agamavizvadarzanam, tarkaratnAvalI, vaagiishvriistvraaj| lokaratnapaMta gumAnIzatakam, (gumAnI kavi) updeshshtkm| vatsarAja (12-13) karpUracaritabhANa, hAsyacUDAmaNiprahasanam, tripuradAha-Dima, kirAtArjunIya-vyAyoga, samudramathana (samavakAra), rukmiNIpariNaya (iihaamRg)| vasiSTha yogavAsiSTha, vasiSThasmRti, RgvedsptmmNddl| vasubandhu (5) : prmaarthsptti| vAlmIki raamaaynnm| vizvezvara AcArya manovijJAnamImAMsA, nIti zAstram, khgolprkaash| vizvezvara pANDeya : alaMkArakaustubha, AryAsaptazatI, lakSmIvilAsam, romAvalIvarNanam, holikAzatakam vakSojazatakam, navamAlikA (nATikA), rukmiNIpariNaya (nATaka), maMdAramaMjarI (kathA), kavIndrakarNabharaNam (citrakAvya), suddhAntasudhAnidhi, rasacandrikA / vizvezvarabhaTTa (14) : madanapArijAta, tithinirNayasAra, smRtikaumudI, subodhinI (cAroM dharmazAstraparaka) vizvezvarabhaTTa mImAMsA kusumAMjali, (gAgAbhaTTa kAzIkara) rAkAgama (sudhA) (17) (caMdroloka kI TIkA), bhATTacintAmaNi, dinakarodyota (dharmazAstra) nirUDhazubaMdhaprayoga, mUrtipUjAmaNDanam, vidhavodvAhaniSedhaH, pativratAdarza, asvrnnvivaahnissedh| neharucaritam, gaaNdhicritm| govindavaibhavam vIrapratApa, pRthvIrAjavijayam bhAratavijayam, bhaktasudarzana (sabhI nATaka) pANinizikSAyAH zikSAntaraiH sahasamIkSA (zodhaprabandha) abhisamayAlaMkArakArikA madhyanta vibhAga, bodhisattva bhUmikA, (tInoM bauddhamataviSayaka) rAmAbhyudayam (nATaka) padmAvatIpariNaya-campU, gopIgIta zrIvacanabhUSaNam, prameyazekharam, prapatraparijANam, vyAmohavidrAyaNam, arthapaMdhakam, arcirAdimArga, durjnkripNcaann| laghubhaktihaMsa, rAdhAbhaktihaMsa, raadhaabhktilhrii| nATya paMcagavya (ekAMka nATaka samUha) AryAnyoktizatakam, bhAratadaNDaka, vAgvadhUTI, navASTamAlikA, vaamnaavtrnnm| gItajavAhara, kizorakAvyam, anyoktizatakam, bAlacaritam, aMguSThadAnam (nATaka), vidyottamA, antardAha yazovarmA (7) raghupatizAstrI raMgadezika svAmI (rAmAnujamatAnuyAyI) (19) raMgIlAla gosvAmI rAjendra mizra (20) : rAmakizora mizra (20) 458 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir khnnddnkhnnddkhaadym| zrIharSadeva (7) ratnAvalI, priyadarzikA, nAgAnandam (tInoM rupaka) sanAtana gosvAmI bRhadvaiSNavatoSiNI (bhAgavatavyAkhyA) sAmarAja dIkSita tripurasundarImAnasastotram, (16) pUjAratnam, akSaragumpha, AryAtrizatI, shRNgaaraamRtlhrii| zubhaTa dUtAGgadam (rUpaka) sUryanArAyaNa zukla (19): mayUkha (nyAyasiddhAnta muktAvalI vyAkhyA), vAkyapadIyavyAkhyA, paanninivaadrtnm| haridAsa (19) rAmastavarAjabhASya (sanatkumAra saMhitA vyAkhyAtmaka) harikRpAlu dvivedI : rAmezvarakIrtikaumudI (19-20) hitaharivaMza gosvAmI zrImadrAdhAsudhAnidhi, yamunASTakam pariziSTa (5) karnATaka ke graMthakAra aura graMtha kAyasthadharmadIpa, sujJAnaduryodaya (dharmazAstra), zivArkodaya, zivarAjAbhiSekaprayogavidhi, samayanaya, ApastaMbapaddhati, AzaucadIpikA, tulaadaanpryog| viSNudatta zukla saulocanIyam, gaMgA (19) (donoM kaavy)| vrajanAtha tailaMga (18) : mnoduutm| vrajarAja dIkSita : rasikaraMjanam, (17) vallabha-nATikA, zRMgArazatakam, ssddtuvrnnnm| vrajalAla gosvAmI, manaHprabodha, premacandrodayam (nATaka) zaMkaradatta alaMkArazaMkara, rAdhikAmukhavarNanam (mahAkAvya) harivaMzahaMsam (naattk)| zaMkhadhara (12) laTakamelanam zAlagrAmazAstrI alaMkAra kalpadruma, (20) bhAratIyakRSaka, surabhAratIsandeza, Ayurveda mhttvm| zivakumAra mitra lakSmIzvarapratApay (19-20) (mahAkAvya), ytiindrjiivncritm| zivabAlaka zukla : jayadeva vaiSNava kIrtilatA (mahAkAvya) zivarAma pANDeya hanumatkAvyam, hanumadvijayam, (19) rAvaNapuravadham, eDavarDa rAjyAbhiSeka-darabAram, jArjAbhiSekadarabAram, dilliiprbhaatm| zyAmavarNa dvivedI vizAlabhAratama (mahAkAvya) (20) zivAbhyudayam (nATaka) vyutpttivinody| zrInivAsAcArya pArijAtasaurabhabhASyam, (11-20) khyAtinirNaya, kaThopaniSadbhASyam, vedAntakaustubha (nimbArkamata) zrIrAmakubera mAlavIya : maalviiymhaakaavym| zrIrAmaprasAda (19) : pANinisopAnam (vyAkaraNa) zrIharSa (12) : naiSadhacaritam, graMtha vidyamAna karnATaka rAjya ke pradeza para prAcIna kAlameM sAtavAhana, gaMga, rASTrakUTa, cAlukya, yAdava, hoyasala, nAyaka ityAdi vividha rAjavaMzoM ke adhipatiyoMne rAja kiyA thaa| una adhipatiyoM ke pratyakSa yA apratyakSa Azrita vidvAnoM dvArA tathA, mAdhva, rAmAnuja, vIrazaiva, zAMkara, jaina-saMpradAyoM ke vidvAna anuyAyioM dvArA saMskRta vAGmaya meM uttamottama graMthoM kA nirmANa huaa| graMthakAra akalaMkadeva : nyAyavinizcaya, siddhininizcaya, tattvArtharAjavArtika aSTazatI akhaNDAnanda RjuprakAzikA (bhAmatIbhASya kI vyAkhyA) anantAcArya vAdAvalI, vizuddhAmara, nyAyabhAskara (brahmAnandI TIkA kA khaMDana) abhinava kAlidAsa : zAMkaravijayam (15) amoghavarSa zabdAnuzAsana (nRpatuMga)(9) (amoghAvRttisahita) (aparanAma-zAkaTAyana vyAkaraNa, praznottaramAlikA) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa, 459 For Private and Personal Use Only
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir DiDima asaga(10) : vardhamAnapurANam Anandagiri zArIrakabhASyavyAkhyA, bhagavadgItAzAMkarabhASya kI vyAkhyA Arogya hari TippaNI (vaidika TIkA) immADi devarAya : brahmasUtravRtti irUgappa(2)(15) nAnArtharatnamAlA koza umAsvAtI tattvArthasUtra ekAmbara amara (koza) vivaraNam kavirAja(12) rAghavapANDavIyam (sandhAnakAvya) kastUrI raMgAcAra bhATTadIpikA-bhASya zAstrAlokabhASya (donoM-mImAMsAviSayaka) bhAvaprakAzana, kAryAdhikaraNatvam (vaiziSTAdvaitI graMtha) kunigala rAmazAstrI : koTi (nyAyaviSayaka) kRSNa : tarkasaMgrahacandrikA kRSNadevarAya(15) madAlasAcaritam jAmbavatIkalyANam (nATaka) kRSNAvadhUta : padArthasAgara kauNDinya : pAzupatasUtrabhASya khaMDagiri bhaTTojikuTTanam (vyAkaraNa) gaMgAdevI (mahArAnI (15): madhurAvijayam gajendragaDakara tripathagA (paribhASendu zekhara kI TIkA), zabdaratna kI TIkA jagannAtha : sUktapratIka jaTAsiMha naMdI(7) : varAMgacaritam jayakIrti (10) chandonuzAsanam, chaMdomaMjUSA jayatIrtha (14) nyAyasudhA (aNuvyAkhyAna kI TIkA) madhva gItAbhASya kI TIkA, mAdhvaRgbhASya kI vyAkhyA jinasena(9) AdipurANam, pArvAbhyudaya (meghadUta-samasyApUrti) jhaLakIkara bhImAcArya : nyAyakoza (19-20) sAluvAbhyudayam rAmAbhyudayam acyutarAyA bhyudayam tirUmalAmbA varadAmbikA-pariNayacampU trivikrama uSAharaNam, brahmasUtra mAdhavabhASya-TIkA trivikrama (10) nalacampU, madAlasAcampU daNDI (7) avantisundarIkathA, dazakumAracaritam kAvyAdarza (sAhitya) dayApAla rUpasiddhi (zAkaTAyana vyAkaraNa) durgasiMha kAtaMtrasUtravRtti durvinIta gaMga(6) bRhatkathA kA saMskRta rUpAMtara devanandI pUjyapAda zabdAvatAra-nyAsa, (5) jinendravyAkaraNa viSayaka) devarAja nighaNTuvyAkhyA dezikAcArya : zrIbhASya kI TIkA dhanaMjaya (10) : nAmamAlA dhanaMjaya : rAghavapANDavIyam (vidyAdhanaMjaya) naMjarAja(18-19) : saMgItagaMgAdhara (yA zivASTapadI) nayasena : dravyasaMgraha, gommaTasAra (dhavalA TIkA sAra) narasiMhabhAratI kulyA (rAmazAstrI kRta koTi kI TIkA) narasiMha kavi naMjarAjayazobhUSaNam (18-19) narahari kramadIpikA, smRtikaustubha nArAyaNa paMDita madhvavijayam (mahAkAvya), saMgraharAmAyaNam, zubhodayam (lAkSaNika kAvya) pArijAtaharaNam (yamakakAvya) guNabhadra uttarapurANam (AdipurANa kA uttarArdha) guNADhya (1) bRhatkathA (paizAcI bhASA meM) gopAlAcArya : zatakoTidUSaNaparihAra calAri Ahnika paddhati calArinarasiMhAcArya : smRtyarthasAgara (17) calAri rAmacaMdra bhikSu : TippaNI (vaidika) calAri zeSa suzabdapradIpa zAbdikakaNThAbharaNam (donoM vyAkaraNaparaka) ciMcolI veMkaNNAcAra : aSTAdhyAyI darpaNa cauDapAcArya prayogaratnamAlA jagadekamalla (dvitIya) : saMgItacUDAmaNi (cAlukya nRpati) (12) 460 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maMcIbhaTTa madhvAcArya nArAyaNa : dharmapravRtti nIlakaMTha : kriyAsAra (vIrazaivamata) nirvANamaMtrI : kriyAsAravArtika (vIrazaivamata) paDimannUra : saMgrahArthasaMgraha nArAyaNAcArya (tarkasaMgrahaTIkA) padmaprabha kuMdakuMdAcArya kRta-prAkRta niyamasAra kI saMskRta TIkA parakAlayati : mitAkSarA (zrIbhASya kI vyAkhyA), vijayIndra-parAjayam pANDuraMgI kezava bhaTTAraka : vivRtti (vaidika TIkA) pArzvadeva (12) saMgItasamayasAra pAlkurikI somanAtha : somanAthabhASyam (basavarAjIyam) rudrabhASya, namaskAragadya, akSarAMkagadya, basavodAharaNam, caturvedatAtparyasaMgraha puTTibhaTTa saMhitAsUtra pUjyapAda sarvArtha siddhi (umAsvAti ke tattvArthasUtra kI vyAkhyA), AptamImAMsA, ratnakaraNDaka puruSottama : zrIbhASya-TIkA prabhAcaMdra : prameyakamalamArtaMDa prauDha devarAja (dvitIya) : ratiratnapradIpikA (15) : sarvasamAjazikSA aNuvyAkhyAna, karmanirNaya, tattvodaya, sadAcArasmRti, (TIkAkAra vizvanAtha vyAsa), bhAgavatatAtparyam, dvAdazastotra, kRSNAmRta mahArNava, gItAbhASya, gItAtAtparya, mahAbhAratatAtparyanirNaya, prmaann| lakSaNa, tattvasaMkhyAna, mAyAvAdakhaMDana, tattvodyota, viSNutattvanirNaya (kulagraMtha 37) / : tattvAnusaMdhAnam : gaNitasArasaMgraha : parokSamukhasUtra : dattakasUtravRtti : sUtasaMhitA vyAkhyA RgvedabhASya, parAzarasmRtivyAkhyA, kAlamAdhavIyam, jaiminIyanyAyamAlAvistAra, srvdrshnsNgrh| : nyAyasudhA kI TIkA : kAmAkSIvyAkhyA (nyAya) : gUDhArthadIpikA mahAdeva sarasvatI mahAvIrAcArya(9) mANikyanandI mAdhava gaMga(2)(4) mAdhavamaMtrI mAdhavAcArya (13-14) yadupati zrInivAsa yallathurU kRSNAcArya raMganAtha brahmataMtra parakAlasvAmI raMgAcArya reDDI basavappA nAyaka (17-18) bAlacaMdra bilhaNa raghUttama rAghavendra zivatattvaratnAkara, subhASitasuradruma sAracatuSTaya TIkA vikramAMkadevacaritam caurapaMcAzikA (bilhnnkaavy)| pAzupatasUtra vaiyAsikanyAyamAlA kirAtArjunIyam gaNakArikA-TIkA (vIrazaivamata) vyAkhyAnadIpikA, (mahAvidyAviDambana kI vyAkhyA) udAharaNamAlA (sAhitya.), rAjollAsa, tripuravijaya, zRMgAramaMjarI, mahAgaNapatistava gauriinaathshtkm| mImAMsAnyAyaprakaraNamvyAkhyA bRhadAraNyakabhASya kI TIkA, tattvaprakAzikA TIkA maMtrArthamaMjarI, jayatIrtha ke graMthoM kI TIkAeM bhATTasaMgraha, RgarthamaMjarI mImAMsAsUtradIdhiti : zabdArtharatnaprabhA : bhadrabAhucaritam : nyAyaratnaprakAzikA : taraMgiNI bhaTTAraka lakulIza bhAratItIrtha bhAravi bhAsarvajJa rAghavendratIrtha rAghavendra sarasvatI rAghavendrAcArya rAjanandI rAmacandra rAmAcArya bhuvanasuMdara sUri rAmAnuja bhoganAtha(14) zrIbhASya (brahmasUtrabhASya, vedArthasaMgraha, (upaniSada aMzoM kA bhASya) vedAntasAra, vedaantdiip| : yazodharacarita-TIkA lakSmaNa saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /461 For Private and Personal Use Only
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vidyAnaMda : vidyAraNya (mAdhavAcArya) aSTasAhasrI (AptamImAMsA kI vyAkhyA), aaptpriikssaa| paMcadazI, jIvanmuktiviveka, anubhUtiprakAza, vivaraNa-prameyasaMgraha, parAzaramAdhavIyam, rAjakAlanirNaya (vijayanagara itihAsa viSayaka) caMdraprabhapurANam dhavalA aura jayadhavalA (SaTkhaMDAgama kI vyAkhyA) mahAdhavalA naukA (rAmazAstrI kRta koTi kI TIkA) saMnyAsapaddhati vIranandI (10) vIrasena aura jinasena (10) virUpAkSazAstrI : nAphA : viSNutIrtha (madhvAcArya kA baMdhu) veMkaTasUri vaidyanAtha zAstrI vyAsatIrtha (vyAsarAja) lakSmaNa paMDita taMtravilAsa lolla lakSmIdhara : saundaryalaharIvyAkhyA, daivjnyvilaas| lakSmaNapuram gItAprabandhamImAMsA, zrInivAsAcAra darzanodayam mAnameyodaya shlokvaartik| lakSmaNabhaTTa : karnATakapriyA (amarakoza TIkA) lakSmIpurai : mImAMsAbhASyabhUSaNam zrInivAsAcAra lakSmaNAcArya : zrIbhASya-TIkA varadAcAra zAstrAloka (pUrvamImAMsA) vAdirAja(10) pramANanirNaya, (SaTatarkaSaNmukha, ekIbhAvastotram sayadvAdavidyApati) vAdirAja yazodharacaritam, jainAcArya(11) pArzvanAthacaritam, (akalaMkakRta nyAyavinizcaya kI ttiikaa| vAdirAjatIrtha tIrthaprabandha, lakSAlaMkAra (15-16) (mahAbhArata kI TIkA), yuktimallikA, rukmiNIza vijayam (mahAkAvya), srsbhaartiivilaasm| vAdIndra mahAvidyaviDambanam vAdIbhasiMha (10) gadyacintAmaNi, (zrIvijaya, auDeyadeva) kSatracUDAmaNi vijayatIrtha (14) bhAgavatavyAkhyA vijayIndratIrtha(16) : subhadrAdhanaMjayam (nATaka) vijayadhvajatIrtha(15) : padArtharatnAvalI (bRhadbhAgavataTIkA) vijayIndra(16) upasaMhAravijayam (mImAMsA) (kula 108 graMtha) vijJAnezvara mitAkSarA (yAjJavalkya smRti kI TIkA) viThThalabhaTTa nyAyasudhA TIkA vidyAcakravartI(14) : saMjIvinI (alaMkAra sarvasva (sahajasarvajJa) kI TIkA), saMpradAyaprakAzinI (kAvyaprakAza TIkA), virUpAkSapaMcAzikA, rukmiNIkalyANam (nATaka) vidyAtIrtha (14-15) : viSNusahastaranAma stotra TIkA vidyAdhIza vAkyArthacaMdrikA (pAMDuraMgI kezavabhaTTa dvArA sNpuurnn)| zaMkarAnanda : adhikaraNAmRtam : tarkapAda kI TIkA (mImAMsA) tarkatANDava-caMdrikA (jayatIrthakRta tattvaprakAzikA kI TIkA), nyAyAmRta (advaitasiddhi kA khNddn)| : gItAtAtparyabodhinI, upnissdrtnm| : zAkaTAyana vyAkaraNasUtra, amoghavRtti : bhAgavatavyAkhyA : zrIbhASyaTIkA : AnandatAratamyakhaNDanam : RgarthavicAra : Ahnika kaustubha zrIkarabhASyam (brahmasUtrabhASya) zAkaTAyana (jainAcArya) zukatIrtha (14) zrInivAsa zrInivAsa zrInivAsa zrInivAsa zrIpatipaMDita (15) zrIpuruSa gaMga mahArAja : gajazAstram zrIvardhadeva cUDAmaNi sakalacakravartI : gadyakarNAmRtam (13-14) satyanAtha prakAza : TIkA (vaidika) satyapriyatIrtha : mahAbhASyavivaraNaTIkA (vyAkaraNa) samantabhadra gandhahastimahAbhASya, aaptmiimaaNsaa| sarvanandI lokavibhAga sAgara rAmAcArya (17) : sannIti-rAmAyaNam satyadharmatIrtha (18-19) : rAmAyaNavyAkhyA 462 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sAyaNAcArya(14) vedArthaprakAza (sAyaNabhASya = RksaMhitA, sAmasaMhitA, taittirIyasaMhitA, kANvasaMhitA, atharvasaMhitA tathA brAhmaNoM para) bodhAyanasUtrabhASya, yajJataMtrasudhAnidhi, subhASitasudhAnidhi, alaMkArasudhAnidhi, purUSArthasudhAnidhi, mAdhavIyAdhAtuvRtti, krmvipaak| sudhIndra tIrtha alaMkAramaMjarI, (16-17) alaMkAranikaSa sudhIndra sAhityasAmrAjyam sabrahmaNya zarmA (vAya.) : mulAvidyAnirAsa sumatIndra : madhudhArA (alaMkAramaMjarI kI TIkA) sumatIndra tIrtha (17-18): jayaghoSaNAprabandha surezvarAcArya bRhadAraNyakabhASyam, naisskrmysiddhi| somadevasUri(10) : yazastilakacaMpU, nItivAkyAmRtam, SaNNavatiprakaraNam, mahendramAlatIsaMjalpa somanAtha kavi(16) : vyAsatIrthacaritacampU somezvara(tRtIya) amilaSitArthacintAmaNi (cAlukya nRpati) (mAsollAsa yA (12) jgdaacaarypustkm)| haradattAcArya gaNakArikA (vIrazaivamata) hariSeNa(10) : bRhatkathAkoza halAyudha : kavirahasyam (dhAtukAvyam), mRtasaMjIvinI (chaMdaHsUtra TIkA) hAla(4-5) gAthAsaptazatI (mahArASTrI prAkRta) kAzmIra kI saMskRta vAGmaya nirmiti meM avarodha nirmANa huaa| tathApi I. 9 se 12 vIM zatI taka kI avadhi meM kAzmIra ne jo yogadAna diyA vaha cirasthAyI svarUpa kA hai| (prastuta pariziSTa "inTaranaeNzanala saMskRta kaoNnpharasa-1972" ke prathama khaMDa meM mudrita DaoN. navajIvana rastogI aura zrI anaMtarAma zAstrI ke lekhoM para mukhyataH AdhArita hai|) graMtha graMthakAra ajJAta : viSNudharmottarapurANa ajJAta nIlamatapurANa adyora zivAcArya (12) : ajJAta abhinavaguptAcArya taMtrAloka, locana (10-11) (dhanyAlokaTIkA), abhinavabhAratI (bharatanATyazAstra kI TIkA), vimarzinI aura bRhavimarzinI (utpalakRta kArikA kI TIkA), gItArthasaMgraha / kula graMtha saMkhyA-42 arcaTa (bauddha) hetubindu TIkA allaTa kAvyaprakAza (dazama ullAsa kA uttarArdha) AnaMdavardhanAcArya dhvanyAloka, arjunacaritam, (9) viSamabANalIlA, devIzatakam, bhagavadgItA-TIkA, vivRtti (pramANa vinishcyttiikaa)| Amardaka ajJAta Izvaraziva(9) rAsamahodadhi, shNkrraashi| utpala : IzvaraprabhijJAkArikA, siddhitrayI, zivadRSTi kI ttiikaa| utpala deva (12) zivastotrAvalI utpala vaiSNava (10) pradIpikA (spaMdakArikA kI TIkA) utpalavaiSNava dvArA ullikhita pAMcarAtra saMhitAeM jayA, haMsaparamezvara, vaihAyasa, zrIkAlaparA, zrIsAtvata, pauSkara, ahirbundhya pariziSTa (6) kAzmIra ke graMthakAra aura graMtha udbhaTa (8) kAvyAlaMkArasArasaMgraha, bhAmahavivaraNam (TIkAgraMtha) vedabhASya : kAzmIra kA aparanAma hai shaardaadesh| isa pradeza meM ati prAcIna kAla se saMskRta vidyA kI upAsanA hotI AyI hai| kAzmIrI paMDitoM dvArA sAhityazAstra, itihAsa tathA trika, zaiva, vaiSNava, pratyabhijJA, taMtra, lakulIza, pAzupata, ityAdi vividha dArzanika viSayoM ke kSetra meM vaiziSTyapUrNa yogadAna huaa| bAda meM parakIya islAmI saMskRti ke atirikta prabhAva ke kAraNa uvvaTa kalyANavarmA (11) kallaTa(9) zivasUtraTIkA, spandakArikA (saTIka), (prastuta kArikAeM vasuguptakRta saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa/463 For Private and Personal Use Only
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalhaNa (12) bhI mAnI jAtI hai)| raajtrNginnii| (isa graMtha kI pUrti yathAkrama jonarAja (15) zrIdhara (15, aura prAjyabhaTTa (16) dvArA kI gayI), ardhnaariishvrstotr| : vakroktijIvitam kuntaka(11) kumAralabdha (bauddhAcArya) kaiyaTa(11) kSemarAja(11) kSemendra(11) pradIpa (pAtaMjalamahAbhASya kI TIkA) zivasUtra TIkA, svacchaMdataMtraTIkA, spaMdakArikA ttiikaa| rAmAyaNamaMjarI, bhAratamaMjarI, bRhatkathAmaMjarI, dazAvatAracaritam, bodhisattvAvadAnakalpakatA, kalAvilAsa, catuvargasaMgraha, cArucaryA, nItikalpataru, sevyasevakopadeza, suvRttatilaka, kavikaNThAbharaNa, aucityavicAracarcA, lokprkaash| dharmakIrti (bauddha) : - dharmamitra (bauddha) : - (4-5) dhottara (bauddhAcArya) : pramANavinizcayaTIkA, (8) nyaaybinduttiikaa| nAgasena (2) : milinda panho nAgArjuna(bauddha) : - nArAyaNakaMTha(11) : mRgendrataMtraTIkA, stvcintaamnni| puNyatara(bauddhAcArya) : prajJAkUTa(bauddhAcArya) : - pratihArendurAja(10) : kAvyAlaMkArasArasaMgraha kI TIkA pravarasena setubandha (prAkRta mahAkAvya) bilhaNa (11-12) vikramAMkadevacaritam bRhaspati zivatanuzAstra bhaTTa utpala(9) bhAsarvajJa nyAyasAra bhAskara(10) zivasUtra TIkA, bhagavadgItA TIkA bhUtirAtra(9-10) bhojadeva (11) tattvaprakAzikA maMkhaka(12) zrIkaMThacaritam mammaTa (11) : kAvyaprakAza mahAprakAza (11) mahimabhaTTa : vyaktiviveka mahezvarAnanda (13) : mahArthamaMjarI muktAkaNa(9) yogarAja ratnavajra (10) yuktiprayoga ratnAkara(9) haravijayamahAkAvya ramyadeva (11-12) ravigupta(8) : pramANavArtikaTIkA (vRtti) rAmakaMTha(1) nAdakArikA, (10-11) mRgendrataMtravRtti, spandakArikA TIkA, sarvatobhadra (bhagavadgItA TIkA) rAmakaNTha(2) (12) : narezvaraparIkSA kI TIkA rudraTa(8) : kAvyAlaMkAra ruyyaka(12) : alaMkArasarvasva lakSmaNagupta zrIzAstra lAsaka : bhagavadgItA TIkA varadarAja(11) zivasUtra TIkA vasugupta (9) zivasUtra, vAsavI (bhagavadgItA TIkA) : bhAvopahArastotram gandhamAdana (7) cakrapANi cakrabhAnu(11-12) jagaddhara(14-15) jayantabhaTTa (19) jayaratha jinamitra (10) jonarAja(15) stutikusumAMjali nyAyamaMjarI, nyAyakAlikA, AgamaDaMbaranATaka (aprnaam-ssnnmtnaattk)| vAmakezvarImata-vivaraNam nyAyabindupiNDArtha zrIkaNThakAvya aura pRthvIrAjavijaya kI ttiikaa| kalhaNa kI rAjataraMgiNI kA kucha uttaraaMza jonarAja ne likhA hai| pramANavinizcaya-TIkA jJAnazrI : pustaka pAThopAya dAnazIla (bauddha) (10-11) dIpikAnAtha (10) devabala(zivadvaitI) 464/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mahattvapUrNa graMthoM kI sUcI hai| yaha pariziSTa iMTaranaeNzanala saMskRta kaoNnpharansa-1972 ke prathama khaMDa meM prakAzita DaoN. jayamanta mizra ke nibandha para mukhyataH AdhArita hai| koSTaka meM likhita aMka zatAbdI ke dyotaka hai| __ graMtha vAkpatirAja : gauDavaho (prAkRtamahAkAvya) vAtulanAtha : vAtulanAthasUtra vAmana(8-9) : kAvyAlaMkArasUtra vAmana aura jayAditya : kAzikAvRtti) (8-9) (aSTAdhyAyI para) vidyApati (zivAdvaitI) : - vizvAvarta (12) zaMkarAnanda(11) : pramANavArtika TIkA, prjnyaalNkaar| zambhunAtha zAGgadeva (12) : saMgItaratnAkara (mahArASTra ke nivAsI) zitikaNTha(16) zivasvAmI(9) : kaphiNAbhyudayam zivAnanda(1)(9) : zivAnanda (2)(12) zrIkaNTha(11) : ratnatrayam zrInAtha zrIvatsa (13) saMghabhUti (bauddhAcArya (5): sadyojyotiH (9) : narezvaraparIkSA, (zaivAcArya) bhogakArikA, mokSakArikA sahadeva(9) : kAvyAlaMkArasUtra kI TIkA sAhiba kaula(17) devInAmavilAsa stotra siddhanAtha (9-10) : karmastotram sUtradhAramaMDana : prAsAdamaMDana (zilpazAstraviSayaka) somAnanda : parAtriMzikA vivaraNam, zivadRSTi helArAja : vAkyapadIya kI TIkA * [prastuta pariziSTa meM kucha graMthakAroM ke graMtha ajJAta hone ke kAraNa granthoM kA nAmollekha nahIM hai|] graMthakAra agnidhara(19) : vijayatilakakAvya ajJAta : kAlottarataMtra kAzInAtha maithila (17): yaduvaMzamahAkAvyam kumAramAMdhAtAsiMha : gItakezavam mahArAja (17) kulacaMdra gautama zrImadbhAgavatamaMjarI, harivarivasyA, vaMdanayugulam, kRSNakarNAbharaNam kRSNaprasAda zarmA zrIkRSNa caritAmRta, dhimire (20) nAciketasam, vRtravadham aura yAyaticaritam (cAra mahAkAvya), manoyAnam, zrIrAma-bilApam, pUrNAhutinATaka, mahAmohanATaka, zrIkRSNa-gadyasaMgraha, zrIkRSNa padyasaMgraha, satsUkti-kusumAMjali, saMpAtisandezam (kula 12 graMtha) kezava dIpaka (20) : jayatu saMskRtam (patrikA) sapAdaka geravana yuddhavikrama zAha : vAjirahasya-samuccaya govindazIla vaidya (12) : yogasArasamuccaya cakrapANi zarmA (18) : cakra-pANicarcA cUDAnAtha bhaTTarAya (20): pariNAma nATaka chabilAla sUri (19) : viraktitaraMgiNI, suMdaracarita nATaka, kuzalavodayanATaka, vRttAlaMkAra jagajjotirmalla svarodayadIpikA mahArAja (17) (narapatijayacaryApara TIkA) nAgarasarvasva (kAmazAstraviSayaka), zlokasArasaMgraha, saMgItasArasaMgraha jayapratApamalla nRtyezvara dazaka, mahArAja(17) narasiMha avatAra stotram (inake atirikta inake tIna zilAlekha nepAla meM vidyamAna hai| jayarAja (ma) zarmA : dharmazatakam, arthazatakam, pANDeya (20) vivekazatakam pariziSTa (10) nepAla ke graMthakAra aura graMtha rAjakIya dRSTi se nepAla bhArata se pRthak rAjya hai kintu sAMskRtika dRSTi se vaha bhArata kA eka aMga hI hai| nepAla eka hindurAjya hai| saMskRta hI hiMdusaMskRti kI ekAtmatA rakhanevAlI ekamAtra prAcIna bhASA hone ke kAraNa bhAratavarSa ke aMgabhUta anyAnya rAjyoM ke samAna, nepAla rAjya meM bhI saMskRta kI sevA atiprAcIna kAla se Aja taka cala rahI hai| prastuta pariziSTa meM nepAla ke pramukha graMthakAra evaM unake dvArA racita saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/465 For Private and Personal Use Only
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mahirAvaNa vadhopAkhyAna nATaka, harizcandropAkhyAna nATaka jayasiMha varmA (kavikamalabhAskara (pradhAnamaMtrI) (14) upAdhi) jIvanAtha jhA(20) dadhirAma zarmA (20) vedAMtasArasaMgraha, navaratnayugulastotrama, durgAstotrama, gaMgAstotrama, bhujaMgaprayAtastotrama bhAratIyanararatnasamuccaya : : jayaratnAkara nATakam : mahendrapratApodayam : zrIrAmacaritAmRtam, gaNezavaibhavam, aparokSAnubhUti rAmAMkanATikA, rAmAyaNanATakam, rAmAbhiSekanATakam zrIzAMticaritam anyoktizatakam vizvedevA, satya harizcandra (mahAkAvya) : sAmrAjyalaharI (durgAstotra) : mahendrodayamahAkAvyam somezvara zarmA vyAsa (20) zaktivallabha Aryala (18)(upAdhipadyakoTIzvara) zubharAja (zUdrakavi) (15) dharmagupta (bAlavAgIzvara) (14) naraharinAtha yogI (20) pUrNaprasAda brAhmaNa (20) buddhisAgara parajulI (20) bharatarAja zarmA (20) sundarananda bhikSu(19) : rUpamaMjarI pariNaya nATakam, pANDava vijaya nATakam : rAjendraniyaMtraNam (gadyakAvya) triratnasaudaryagAthA) : pRthvImahendra (mahAkAvyam) : AdarzamahendracampU hariprasAda zarmA (20) hemaMtarAmabhaTTarAya (20) ajJAta kartRka graMtha : dharmasamuccaya bhikSupUjita zrIjJAna(12) mANika(14) zivadharmazAstra (12), piMgalamatam(12), catuSpIThasAdhanasamuccaya (11), kAlottaratantram pariziSTa (11) kerala ke graMthakAra aura graMtha mAdhavaprasAda devakoTA (20) rAghavasiMha(11) rAjasomanAtha zarmA (20) rAmacandrazarmA jozI (20) rAmabhadra (18) lakSmaNa(18) lalitavallabha(18) rAghavAnandanATakam bhairavAnandanATakama, nyAyavikAsinI (mAnava nyAyazAstra kI TIkA) : gaNezagauravam, bhAratIvaibhavam, azrunirjhara : dharmaputrikA (zaivamataviSayaka) : AdarzarAghavam, siddhAntakaumudI TIkA pazupatistotram, guhyakAlIstotram : prazastiratnam : kavitAnikaSopalakAvyam : bhaktavijayam, pRthvIndravarNanodayam kRSNacaritam, saMgItabhAskara vAgamatIstotra, prazastiratnAvalI, vANIvilAsasiddhAnta, durgAkRtyakaumudI, purazvaraNa, prayogaratnadIpikA, akkiTTama nArAyaNa : kaThina prakAzikA nampUtirI (kaiyaTakRtapradIpa kI vyAkhyA), dIpaprabhA (vararucikRta saMgraha kI vyaakhyaa)| acyuta pizAroTI karaNottama (jyotiSa), uparAga (16-17) kriyAkrama, horAsAroccaya, pravezaka (vyA.) ajJAta (17) : hastalakSaNadIpikA (nRtyazAstra) ajJAta : aghavivecana (dha.zA.) ajJAta : gurusammatapadArtha (mImAMsA) ajJAta : kriyAsAra (taMtra) ajJAta : IzAnazivagurudevapaddhati (taMtra) atula (12) : mUSakavaMzam attUra kRSNa pizAroTI : saMgItacaMdrikA (sUtragraMtha) (19-20) vAGmaNi jhA(17) vANIvilAsa (18-19) 466/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anantakRSNazAstrI (ena.esa.) (20) zatabhUSaNI, zArIraka nyAyasaMgrahadIpikA (brahmasUtrabhASyaTIkA), zArIrakamImAMsAbhASya-pradIpa, praznottarasAhasrI, mImAMsAzAstrasAra / godavarmayazobhUSaNam (sA.zA.), raghuvaMza-TIkA, kumaarsNbhvttiikaa| bhAratamudrA (patrikA) aruNagirinAtha (16) : : svRttrtnaavlii| kRSNasudhI (19) : kAvyakalAnidhi / gAraNya zaMkara : kriyAsaMgraha (taMtra) godavarmamahArAja : rasasadanabhANa, rAmacaritra, godavarma elAya : garuDacayanapramANa, tAmpUrAn (19) AzaucacintAmaNi, (yuvarAjakavi) hetvAbhAsadazaka (zivastotra) godavarmabhaTTana tAmpUrAn : smArtaprAyazcitta vimarzinI (19-20) kI TIkA, dattakamImAMsA, siddhAntamAlA (nyA.zA.) goviMdanAtha gaurIkalyANam (ymkkaavy)| goviMda bhaTTatirI dazAdhyAyI (bRhajjAtakakI (13) vyaakhyaa)| citrabhAnu trisargI (kirAtArjunIya kI ttiikaa)| cidAnanda (13) nItitattvAvirbhAva cainnAsa nArAyaNa taMtrasamuccaya- (zeSa-samuccaya nampUtirI (5) ziSyadvArAlikhita), mAnavavAstu lkssnn| jAtaveda pUrNapuruSArtha-caMdrodayam (nATaka) taikATunIlakaNTha :: smaartpraayshcitt| yogiyAra tolannUra nArAyaNa anuSThAnasamuccaya, (17) tNtrpraayshcitt| dAmodara prameyapArAyaNa (tarkArNava) (prAbhAkaramImAMsAparaka) azokan puranaTTakara (saMpAdaka) ilatturarAmasvAmI zAstrI DaoN.I.Izvaran (saMpAdaka) udayamahArAja (14) udaya (nArAyaNa yajvA kA putra) uddaNDazAstrI (15) : bodhaanNdgiitaa| : kaumudI (dhanyAloka locana TIkA) mayUrasaMdezam sukhadA-kauSItaka brAhmaNa kI ttiikaa| naTAMkuza (nA.zA.), svAtIprazaMsA, mallikAmArutam (prakaraNa), kokilsndeshm| eluthasana : kerlodymhaakaavym| (DaoN.ke.ema.) (20) kalaserI dAmodara bhaTTa : vasumatImAnavikramIyanATaka karuNAkarana pizAroTI : kavicintAmaNi (15) (kedArabhaTTakRta vRttaratnAkara kI TIkA) karuNAkaran : advaitadarzanam (prabaMdha) (DaoN.Ara) kumAragaNaka : raNadIpaka (yuddhazAstraviSayaka) kulazekhara : mukundamAlAstotra kulazekhara varmA subhadrAdhanaMjaya nATaka, tapatIsaMvaraNa nATaka) kRSNa :: bharatacaritram kRSNapASANavipra : taaNtrikkriyaa| kRSNalIlAzukra kramadIpikA (taMtra.), (14) puruSakAra (vyAkaraNa viSayaka daiva kI vyAkhyA), zrIcihnakAvya (prAkRta vyAkaraNaparaka) dAmodaracAkyAra (14) : zivavilAsa durgAprasAdayati (14) : advaitaprakAza devAsiyA pI.sI. khristubhAgavatam nArAyaNa (15) samudrAharaNakAvyam (vyAkaraNaniSThA) nArAyaNa sItAharaNam (yamakakAvya) nArAyaNa (10) taMtrasArasaMgraha (yA viSanArAyaNIya) (vaidyaka) nArAyaNa bhagavadajjuka prahasama kI TIkA nArAyaNa : subhgsndeshm| nArAyaNaguru : drshnmaalaa| (gurusvAmI) (20) nArAyaNa nampUtirI pradIpaprabhA (16) sarvAnukramaNI kI ttiikaa| (2) dIpaprabhA (preSArthavivRtti) smaartpraayshcittvimrshinii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 467 For Private and Personal Use Only
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paramezvara zivaddija sukhabodha (AzaucacintAmaNi kI TIkA) smArtaprAyazcita, karaNapaddhati (jyortigaNita) putumana komatirI (nUtanageha somayajvA (17) pUrNasarasvatI plAntola mussAtu prabhAkara (mImAMsaka) : nArAyaNa nAyara : aNugrahamImAMsA (vaTakke-pATu) (19-20) (viSaya-rogajaMtu) / nArAyaNa paMDita aashlessaashtkm| kumArilamatopanyAsa, mAnameyodaya (prameyavibhAga) nArAyaNa pillai vizvabhAnukAvyam (viSaya(pI.ke.) (20) vivekAnaMdacaritra) nArAyaNabhaTTa : dhAtukAvyam (melapuTTara) nArAyaNa : rAsakrIDA (mahiSamaMgalam) nIlakaNTha : kriyAlezasmRti (taMtra) nIlakaNTha tIrthapAda (20): kaivalyakaMdalI, praznottaramaMjarI nIlakaNThUna mussatU : kAvyolAsa, manuSyAlaya(16) candrikA (vAstuzAstra), mAtaMgalIlA (hstividyaa)| nIlakaNTha yogiyAra : shrautpraayshcittsNgrh| (16) nIlakaNTha somayAjI : AryabhaTIyabhASya, taMtrasaMgraha, (15-16) siddhAntadarpaNa, golasAra (sabhI jyotiSaviSayaka) padmapAdAcArya paMcapAdikA (brahmasUtrabhASyaTIkA) panakukATu nampUtirI : muhUrtaratna, prazramArga (17) (jyotiSa) paramezvara-1 (16) nyAyasammuccaya (mImAMsA) juSadhvaMkaraNI tathA svditNkrnnii| (nyAyakaNikA kI TIkA) / anuSThAnapaddhati (taMtra) AzaucadIpikA (malamaMgalam Azaucam) kamalinIrAjahaMsa-nATakam, mAlatImAdhava aura meghadUta kI ttiikaaeN| kairalI (aSTAMgahRdaya (uttarasthAna) kI ttiikaa)| bRhatI (yA nibaMdhana), ladhvI (yA vivaraNa)zAbarabhASya kI ttiikaaeN| ratnaketUdayanATakam, raamvrmvilaasnaattkm| ekabhAratam (nATaka), kAmadhenu (bAla vyaakrnn)| klpsuutr-ttiikaa| kauSItakI gRhyasUtraTIkA, jaiminIyagRhyasUtra / vyavahAramAlA (dharmazAstra) bAlakavi bharatapizAroTI (20) bhavatrAta : mahiSamaMgalam (16) (nArAyaNa nampUtirI) mAtRdatta mAdhava arura mAMdhAtA mAnaveda mAnaveda rAjAmelapuTUra nArAyaNa gRhyasUtraTIkA, satyASADha (hiraNyakezI) zrautasUtra ttiikaa| uttaranaiSadham : smArtavaitAnika prAyazcitta / : kRSNagIti (nRtyanATya) : puurvbhaartcmpuu| : prakriyAsarvasva, apANinIya -prmaanntaa| AzvalayanakriyAkalpa, sUktazloka / melapuTTara : maan-meyody| paramezvara-II bhaTTa (17) paramezvara-III nArAyaNa bhaTTa aura nArAyaNa paMDita (mImAMsaka) (17) paramezvara nampUtirI (15) : tattvavibhAvanA (tattvabiMdukI TIkA) : jaiminIyasUtrArthasaMgraha (mImAMsAsUtra-bhASya) dRggaNita, goladIpikA, grahaNamaMDana, jaatkpddhti| sUryasiddhAnta, lIlAvatI, laghubhAskarIya, mahAbhAskarIya kI ttiikaaeN| (sabhI jyotiSaviSayaka) : vAkyapradIpikA (aSTAMgahRdaya kI TIkA) melaputtUra nArAyaNa bhaTTAtri melaputtUra mAtRdatta bhaTTa (16) nArAyaNIyam, nirnunaasikcmpuu| srvmtsiddhaantsaar| paramezvara nampUtirI ravi : prayogamaMjarI (taMtra) : cANakyakathA ravivAkyAra 468, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ravivarmamahArAja (13) rAghavAnanda (14) (kokkuma zavayogI) rAjarAjavarmA (20) rAmapANivAda (18) rAma pizAroTI (20) rAmavarma mahArAja (20) rAmavamahArAja (18) rAmavarSa parIkSita mahArAja rAma zAlidvija (16) lakSmIdAsa (14) lIlAzuka bilvamaMgala vararuci (4) vararuci vAriyara (pI.esa.) (19-20) vAsudeva (10) vAsudeva (15) vAsudeva payyUra vAsudeva vAsudeva vAsudeva vAsudeva elayatha (pI.sI.) : : 10 : : : : : : : : : : 14 : pradyumnAbhyudayam (nATaka) sarvamata siddhAntasaMgraha, kRSNapadI zrImadbhAgavata kI vyAkhyA), dhyAnapaddhati / laghupANinIyam / sItArAghavam (nATaka) : vRttavArtika, (chaMdazAstra), rAsakrIDA, viSNuvilAsa, tAlaprastAra / bAlapriyA dhvanyAlokalocana-TIkA) vedAntaparibhASAsaMgraha caMdrikAkalApIDam (nATaka) bAlarAmabharam (nRtyakalA) / subodhinI (bhASApariccheda, muktAvalI, dinakarI aura rAmarudrI ke aMzaoNpara TIkA) pANinIya laghuvivRti, pANinIyayavivRti (aSTAdhyAyI kI TIkAe~) / shuksNdeshm| kRSNakarNAmRtam / caMdravAkya ( jyo.) / AzaucASTaka | aSTAMgazArIraka (gUDhArtha bodhinI TIkA sahita) bRhatzArIraka (donoM AyurvedaviSayaka) www.kobatirth.org zaurikathodayam, tripuradahanam yudhiSTiravijayam (yamakakAvya) paryAyapadAvalI (vyAkaraNaviSayaka) | gajendramokSa (zAstranivya) / kaumArilayuktimAlA / bhramarasaMdezam yogasArasaMgraha (Ayurveda) 10 vAsudevavijayam (vyAkaraNa niSThamahAkAvya nArAyaNa bhaTTa kA dhAtukAvya (3 sarga) isI kAvya kA aMtima aMza hai| tIrthATanam, bhaktilaharI, gopikAnirvANam / vAsudeva puramana viSNutrAta vedAntAcArya (16) vellAnazzerI vAsunI mussU (19-20) vaikka pAcca muttU (19) zaMkara zaMkara (12) zaktibhadra zaMkaran mukhAtU zaMkara mahiSamaMgalam zaMkaravarga tAmpUrAn zaMkara vArayAra (16) zaMkarArtha zaMkarAcArya (jagadaguru) (7) zAstRzarmA zrIkumAra (16) zrIdharan nampI zrIrAma mahArAja SaDguruziSya (12) sadAziva dIkSita (18) For Private and Personal Use Only : : : : : .... .. .. .. .. : .... .. ............. : Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir goviMdacaritam, saMkSepabhAratam, saMkSepa rAmAyaNam, kalyANanaiSadham vAsudevavijayam / kAmasandezam / utejinI (kAvyaprakAza kI TIkA) vRttaratnamAlA, vijJAnacintAmaNi patrikA / rAmavarmamahArAjacaritam (vyAkaraNaniSTha kAvya hRdayapriyA (aSTAMgahRdayIkA, sukhasAdhaka (Ayurveda) kRSNavijayam laghudharmaprakAzikA (zAMkarasmRti) AryacUDAmaNi (nATaka) lalitA (aSTAMgahRdaya kI TIkA) / rUpAnayanapaddhati (vyAkaraNa) . sadUratnamAlA (jyo.) nIvi (rUpAvatAra kI vyAkhyA) sarvasiddhAntasaMgraha, sarvapratyayamAlA ( vyA.) brahmasUtrabhASya (zArIraka bhASya), dazopaniSadoM sahita pramukha upaniSadoM ke bhASya, yogasUtrabhASya, vividhastotra kAvya / na ca ratnamAlA (TIkAgraMtha), nUtanAloka / zilparatna / nIlakaMThasandeza subAlAvajratuNDam (nATaka) vedArthadIpikA (sarvAnukramaNI kI TIkA), sukhapradA (aitareyabrAhmaNaTIkA), mokSapradA (aitareyAraNyaka - TIkA), abhyudayapradA (AzvalAyanazrautasUtraTIkA) / bAlamavarma yazobhUSaNam (shaastrnisstthkaavy)| saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 469
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra sarvajJAtmayati (puSpAMjali svAmiyUra ) (10) sukumAra svAmI tirumala mahArAja DaoN. svAminAthan haridatta (7) graMthakAra ajityaza ajJAta (16) ananta ( 15 ) anantAcArya (10) aMbAprasAda (12) abhayadevasUri amaracaMdra : : pramANalakSaNam / amaracaMdra sUri (siMhazizuka) (12-13) kRSNaNavilAsam / munAprAsAdivyavasthA (saMgIta) : karNabhUSaNam, dhvastakusumam / grahacAraNIbaMdhanam, zakAbdasaMskAra (donoM jyotiSa viSayaka) : pariziSTa (12) gujarAtha ke graMthakAra aura graMtha gujarAtha pradeza isa abhidhAna kA prAraMbha sAmAnyataH 16 vIM zatI se mAnA jAtA hai| Aja ke gujarAta rAjya ke bhUbhAga meM prAcIna kAla meM Anarta, surASTra, lATa, kaccha, gurjaradeza isa nAma se vidita bhUbhAgoM kA antarbhAva hotA hai| prastuta pariziSTa meM gujarAtha rAjya ke prAcIna evaM arvAcIna graMthakAroM evaM unake pramukha graMthoM kA cayana kiyA hai| graMtha : : : : : : saMkSepazArIraka, paMcaprakriyA, : : : : vizrAntavidyAdhara ( vyA.) vaMzAnucaritakAvya kAmasamUha vedArthacandrikA vedArthadIpikA (mAdhyaMdinasaMhitA kI TIkA), bhagavannAmakaumudI (pitAlakSmIdharakRta) kI TIkA kalpalatA, svakRta TIkAe~ kalpapallava aura kalpapallavazeSaviveka / tattvabodhavidhAyinI yA vAdamahArNava sammatitarka kI TIkA / www.kobatirth.org kAvyakalpalatAmaMjarI, (kAvyakalpalatAparimalaTIkA sahita), alNkaarprbodh| svAdizabdasamuccaya, chaMdoralAvalI, ekAkSaranAmamAlikA, sukRta 470 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa amRtarAma nArAyaNa zAstrI (19-20 ) arisiMha (11) AzAdharabhaTTa (18) udayadharma (15) udayaprabhasUri (13) uvaTa kalyANa (17) kAkala kIkabhaTTa kumArapAla kulamaNDanasUri (4) kulArkapaMDita (11) kRSNAnanda sarasvatI kezavadaivajJa (kezavArka) (15-16) gaMga dvivedI (viddajjanatilaka) (14) gaMgAdhara (15) gajendralAlazaMkara paNDyA (20) gaNapati rAvala (17) gaNeza daivajJa (16) gadAdhara ( 16 ) For Private and Personal Use Only : : kavirahasyam : triveNikA, kovidAnaMda (saTIka) advaitaviveka, alaMkAradIpikA, prabhApaTalam AzAdharI (nyAyika), rasikAnandam (sA.zA.) kuvalayAnandakArikA TIkA, punarAvRttivivecana | vAkyaprakAza auktika / AraMbhasiddhi (jyotiSa) zuklayajurvedabhASya, prAtizAkhyaTIkA / vAjasaneyI saMhitAbhASya, prAtizAkhyasUtra | : : .... : : : : : saMkIrtanakAvya kavizikSA (svopajJa-kAvyakalpalatAsahita) siddhAntArNava / paMcAMgasaMzodhananibandha | : : guNadarpaNa (vyA.) mugdhAvabodha atika (vyAkaraNa) dazazlokImahAvidyAsUtra vicaartryii| vivAhavRndAvana (isapara gaNeza daivajJa (16) kI TIkA hai), karaNakaMThIrava / : mukhyArtha prakAzikA (bRhadAraNyaka kI TIkA) / : Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2 : bAlataMtra madhyamAvRtti hemazabdAnuzAsanapara khaNDaprazAstiTIkA / muhUrta gaNapati, parvanirNaya / jAtakAlaMkAra, muhUrtam, vivAndAvana kI ttiikaa| : pAraskaragRhyasUtra kI TIkA / gaMgAdAsa pratApavilAsanATaka, mANDalikakAvyam / viSamapariNayanam (nATaka)
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir guNacaMdrasUri hemavibhrama-TIkA (vyAkaraNa) guNabhadrasUri (15) : tarkarahasyadIpikA (harimadrasUrike SaDdarzana samuccaya kI vyaakhyaa)| guNaratnagaNi sAradIpikA (kAvyaprakAza (17) kI ttiikaa)| guNaratnasUri (15) : kriyaartnsmuccy| gokulotsava sauMdaryanijapadyaTIkA, viveka (18-19) dhairyAzrayaTIkA, saMnyAsanirNayaTIkA, zRMgAra rasamaMDana-TIkA) gopAlarAva jAMbhekara : gaNezavijaya-kAvyam goviMdarAva balaMvatarAva : kAvyazAstrIyam (19-20) (goviMdasaptazatI), vyaasopdesh| goviMdAcArya (13) : rasasAra (Ayurveda) caMdu paMDita : naiSadhacaritam kI TIkA (cAMDupaMDita) (13) jagadeva (12) : svapnacintAmaNi (jyotiSa) jayantabhaTTa (13) dIpikA yA jayantI (kAvya prakAza kI TIkA) jayamaMgala sUri : kavizikSA (12) devazaMkara purohita : alaMkAramaMjUSA (18) (raghunAtharAva aura mAdhavarAva pezavA) kI stuti ke udAharaNa devezvara (17) strIvilAsa dyA (vidyA) dviveda(11): nItimaMjarI (yA vedamaMjarI) dharmakIrti (4) : nyAyabindu namisAdhu (11) : kAvyAlaMkAraTippaNa naracandra zrIdharakRta nyAyakaMdalI kI ttiikaa| naracandrasUri (13) : jyotiHsAra narahari (12) : narapatijayacaryAsvarodaya / narendraprabha sUri(13) : alaMkAra mahodadhi (saTIka) nArAyaNa vaidya : kusumAvalI(zrIkRSNakRta (15) vRndamAdhava kI TIkA) pArikha je.TI. : chAyAzakuMtalA (rUpaka) pitRbhUti :: kAtyAyana zrautasUtrabhASya pItAMbara tripAThI(13) : reNukAsatkIrticandrodaya / puruSottama tattvadIpanibaMdha, prahastavAda, (17-18) prasthAnaratnAkara, utsavapratAna, dvavyazuddhi (dharmazAstra) aNubhASyaprakAza, suvarNasUtra, AvaraNabhaMga (vallabhAcAryakRtatattvadIpanibaMdha kI vyAkhyA) dIpikA (nRsihottaratApinI upaniSada aura mANDUkya. gauDakArikA kI vyAkhyA), arthasaMgraha (kaivalya aura brAhma upaniSadoM kI vyAkhyA) amRtataraMgiNI (bhagavadgItA kI vyaakhyaa| prahlAdanadeva (13) : pArthaparAkrama vyAyoga badarInAtha kAzInAtha : ratnAvalI, mAlinI, zAstrI (20) rAdhAvinoda, mithyAvAsudeva (cAroM rupaka) avantinAtha (mUla- gujarAtI upanyAsa), vllbhdigvijym| buddhisAgara (11) paMcagraMthivyAkaraNam (yA buddhisAgaravyAkaraNa) chndHshaastrm| brahmagupta brAhmasphuTa siddhAnta (bhillamallakAcArya) (jyo.) dhyAnagraha, (6-7) jayaratnagaNi doSaratnAvalI (jyotiSa) (17) jvaraparAjaya (vaidyaka) jayarAzibhaTTa (13) : tattvopaplavasiMha (cArvAkadarzana) jayazaMkara dvivedI (18) : navanandanandanarati (nATaka) jayAnanda sUri kAvyaprakAzaTIkA jJAnameru kavimukhamaNDana (sAhitya.) jhAlA jI.sI.(20) suSamA (kAvyasgraha) trikANDamaNDana ApastaMbasUtra dhvanisArthakArikA dAnavijayasUri(18) : zabdabhUSaNa durgasiMha (4) niruktaTIkA durgAcArya : RjuvimalAvRtti (1-2) (nirukta TIkA) durgezvara (18) : dharmoddharaNa (rUpaka) durlabharAja (12) sAmudrikatilaka (jyotiSa) (putra jagadeva ne graMtha pUrNa kiyA) devadatta (14) : ratnamAlikA (Ayurveda) devayAjJika(12) : kAtyAyanazrautasUtrabhASya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/471 For Private and Personal Use Only
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra bhagavadAcArya svAmI (20) bhaTTi (7) bhartRyajJa (yA prabhAvadatta) (8) bhAnucandra aura siddhicandra (17) bhAskararAya (17-18) bhuvanasundarasUri (15) bhUdeva zukla ( 16 ) maNizaMkara upAdhyAya madana subhaTa (12) maladhArI hemacaMdra (12) malayagiri (12) mallavAdI (4-5) malliSeNa (13) mahAdeva mahIdhara (17) mahIyamaMtrI : : : : 1: : 10 : : : : : bhAratapArijAta, pArijAtApahAra, pArijAtasaurabha (tInoM kA viSaya hai mahAtmA gAMdhI kA yathAkrama caritra) yajurvedabhASya, brahmasUtrabhASya ) / rAvaNavadhakAvyam (yA bhaTTikAvyam) kAtyAyana zrautasUtra pAraskaragRhyasUtra, gautamadharmasUtra kI vyAkhyAe~ / kAdambarI kI TIkA / www.kobatirth.org saubhAgya bhAskara, setubaMdha, nIlAcalacapeTikA / mahAvidyAviDambanavyAkhyAna dIpikA / dharmavijayam (nATaka) rasavilAsa (sAhitya), AtmatatvapradIpa, IzvaravilAsa dIpikA (TIkA sahita), maMjarImakaraMda (nyAyasiddhAntamaMjarI kI TIkA) IzvarasvarUpa, brahmasUtrabhASyAlocana / dUtAMgadanATaka / Avazyaka TippaNaka, karmagraMtha vivaraNa, anuyogadvAra sUtravRtti, jIvasamAsAvivaraNa, nandisUtra TippaNaka, vizeSAvazyakasUtra kI bRhadvRtti puSpamAlA (yA upadezamAlAsUtra) zabdAnuzAsanam (saTIka) (aparanAma muSTivyAkaraNa) / dvAdazAranyAyacakra (saTIka) / syAdvAdamaMjarI (ayogavyavaccheda kI TIkA) kAtyAyana zrautasUtrabhASyam maMtramahodadhi / anekArthatilaka 472 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa mahendrasUri mAgha - mahAkavi (6-7 ) mANikyacaMdra (13) mAdhava (17) mAdhava upAdhyAya (17) mInarAja (4) mUlazaMkaramANekalAla yAjJika (19-20) meghavijaya (17) mokSAditya (14) yakSa yazaH pAla (11-12 ) yazodhara (13) yazovijaya upAdhyAya (16-17) (19-20) raNakesarI (15) ratnakaNTha (17) rAjazekhara sUri (14) rAjArAmazAstrI Topare (19) rAmacaMdra guNacaMdra ( 12 ) rAmacaMdrasUri (12) 40 For Private and Personal Use Only : : : : : : : yAjJikanAtha devajJa (16) : raMgaavadhUta : : : : : : Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : moharAjaparAjayam (nATaka) muditakumudacaMdram (nATaka) rasaprakAzasudhAkara (Ayurveda) nayapradIpa, nayarahasya, nayopadeza, nayAmRtataraMgiNI, syAdvAdakalpalatA : : anekArtha kairavAkarakaumudI (hemacaMdrakRta anekArthasaMgraha kI TIkA) / zizupAlavadham (mahAkAvya) saMketa (kAvyaprakAza kI TIkA) yogasamuccaya / AyurvedaprakAza bRhatpAkAvalI yavanajAtaka chatrapatisAmrAjyam saMyogitAsvayaMvaram pratApavijayam, ina tInoM nATakoM kI TIkA pradezAstrI ne likhI hai| mAtRkAprasAda, tattvagItA, brahmabodha caMdraprabhA (hemakaumudI kI TIkA), udayadIpikA, varSaprabodha (yA meghamahodaya) / bhImavikramavyAyoga | nimittASTAMgabodhinI paramarahasyam, maMgalavAda, vidhivAda, jainatarkabhASA, jJAna bindu, kAvyaprakAza TIkA, chandonuzAsana kI TIkA, tiyti| tiGantrayokti jAtakacaMdrikA (jyo.) raMgahRdayam (stotrasaMgraha) bodhamAlikA / yogapradIpikA kAvyaprakAza TIkA / paMjikA (nyAya kaMdAlI kI TIkA) kaSTakayoddhAra, kaSTakatrayoddhArArthadIpikA / nATyadarpaNa dravyAlaMkAraTippaNa,
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmadevavyAsa (15) rAmanAtha bholAnAtha (19-20) subhadrApariNayam (chAyAnATaka), rAmAbhyudayam (nATaka) pANDavAbhudayam (nATaka) caMdrikA (paMcalakSaNI TIkA), siddhAntaratnamaMjUSA (dharmazAstra), nyAyabhUSaNa (nyAyasUtra kI TIkA), brahmasUtravRtti (kevalAdvaitaniSTha), yaduvaMzam (mahAkAvya) jagadIzamanoramA (jAgadIzI kI vyaakhyaa)| vizvanAtha deva (18) viSNukavi(11) veNIdatta (17) vedAMgarAya (18) zaMkara(16) zaMkaralAla mahezvarazAstrI(19-20) zakaralAla mANekalAla zAstrI : kuNDumaMDapakaumudI, (dharmazAstra) : zAMkhAyanasUtrapaddhati, kraturatnamAlA : rasataraMgiNI. : pArasikaprakAza, giridharAnandam : saubhAgyalaharIstava : rAvajIrAva kIrtivilAsam kula graMtha 28) kRSNacandrAbhyudayam (nATaka), caMdraprabhAcaritam (gadyakAvya) zikSAsamuccaya, bodhicaryAvatAra : nyAyAvatAravArtikavRtti, dhanapAlakRtatilakamaMjarI kI TIkA. trizatI (Ayurveda) isapara vallabhadeva kI TIkA hai| zAMtideva (18) zAMtisUri (vAdivetAla)(11) zAgadhara(17) rUdrakavi(16) lakSmIdhara (11-12) lATadeva (3-4) vardhamAna(14) vardhamAnasUri (12) varadatta AnIya vAgbhaTa(12) vAdI devasUri vAdIndra vAsudevAnanda sarasvatI (TembesvAmI) (19-20) vijayapAla vinayacaMdra vinayavijaya(17) vinayavijayagaNi (17) : rASTroDhavaMzam : bhagavannAmakaumudI romakasiddhAnta : kAtaMtravistAra (vyA) : gaNaratnamahodadhi(saTIka), siddharAjavarNanam : zAMkhAyanazrautasUtrabhASyam : vAgbhaTAlaMkAra (pramANanaya tatvAlokAlaMkAra) syAdvAdaratnAkara nAmaka TIkA sahita mahAvidyAviDambanam, laghumahAvidyAviDambanam mahAvidyAvivaraNaTippaNam : gurucaritram, gurusaMhitA, dattapurANam, dvisAhasrI, dattacampU draupadIsvayaMvaram (nATaka) kAvyazikSA lokaprakAza AnaMdAlekha, zrIkalpasUtra,subodhikA, zrIvinayadevasUrivijJapti, hemaprakAza, nayakarNikA, indudUtam, SaTtriMzatjalpasaMgraha, arhanamaskArastotrama Adi kula 36 graMtha : jAtakaziromaNi, yaMtraziromaNi pArAzaragRhyasUtrabhASyam, (lakSmIdhara ne pUrNa kiyA) zilpimalla(17-18) : kuNDanidhAnam zivakavi(17-18) : vivekacandrodayam rAmacaritam zivaprasAdabhaTTa(19) zrautollAsa zivarAmazukla (17) : zAnticintAmaNi, karmapradIpavRtti, zrAddhacintAmaNi zrIkaNTha (16-17) : rasakaumudI (saMgIta) zrImAn karmavipAkasArasaMgraha samayasundara upAdhyAya AryAsaMkhyA uddiSTanaSTavarNana (17) vidhi samayasundaragaNi(14) : vRttaratnAkara kI TIkA salakSamantrI(15) : yavananAmamAlA sAgaracandra jyotiHsAra kI TIkA siddharAja upamitibhavaprapaMca kathA, candrakevalIcaritam, laghuvRtti (upadezamAlA kI TIkA) siddhasenadivAkara sammatitarka siddhicandra(17) kAvyaprakAzakhaNDana, tarkabhASATIkA, bRhatTIkA, saptapadArthI TIkA anekArthasargavRtti, dhAtumaMjarI, AkhyAtavAdaTIkA, lekhalikhanapaddhati - siMhadeva gaNi vAgbhaTAlaMkAra kI TIkA siMhasUri dvAdazAranyAyacakra kI TIkA soDhala(11) udayasuMdarIkathA, gadanigraha (Ayurveda), vizrAma(16-17) vizvanAtha (16-17) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 473 For Private and Personal Use Only
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra somacaMdragaNi (13) somezvara (12) somezvarabhaTTa (13) skandamahezvara (4) svAmIzAstrI (19) skandasvAmI (7) skandasvAmI (4-5) svapati garga hanumat kavi harakavi (17) harikavi (bhAUbhaTTa) (17) haridAsa (17) haripAla mahArAja (vicAracaturmukha) haribhadrasUri (8) (kAlikAlagautama) harivaidya (13-14) harisvAmI (4) haMsa miThTha (18) hAthibhAI harizaMkara zAstrI (20) hemacaMdra (kalikAlasarvajJa) (11-12) : : : : : : : : : zatapatha brAhmaNaTIkA, : siddhAntasAra (jyo.), guNasaMgrahanighaNTu aayurvediiykosh| : vRttaratnAkara kI TIkA kIrtikaumudI, surathotsava, rAmazataka, ............. ullAgharAghavam (nATaka) saMketa (kAvyaprakAza kI TIkA) niruktaTIkA samvedabhASya (jise nArAyaNa aura udgItha ne pUrNa ki khaMDerAyakAvya, (bhAratIvRtti TIkAsahita) RgvedabhASyam RgvedabhASya (3 aSTaka taka) pAraskaragRhyasUtrapaddhati : prastAratnAkara ( nItikAvya) saMgItasudhAkara khaNDaprazastikAvya phaladIpikA (jyo.) sUktitaraMgiNI, haihayendracaritam sambhAjIcaritam anekAntajayapatAkA, yogabindu, yogadRSTisamuccaya, SaDdarzanasamuccaya, zAstravArtAMsamuccaya tattvaprabodha rasaratnamAlA (Ayurveda) zatapathabrAhmaNakA haMsavilAsam kRSNacandrAbhyudaya nATaka kI vyAkhyA pramANamImAMsA (jainanyAya), ayogavyavaccheda anyayogavyavaccheda yogazAstra, vItarAgastotram (saTIka), vedAMkuza (dvijavadanacapeTA) abhidhAnacintAmaNi, (tattvAbhidhAyinI TIkAsahita) www.kobatirth.org 474 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - hemahaMsagaNa (15) : graMthakAra For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ajJAta aghorazivAcArya (15) siddhamaliMgAnuzAsanam, anekArthasaMgraha, dezInAmamAlA (yA dezI zabdasaMgraha), chandonuzAsanam, zabdAnuzAsanam, kAvyAnuzAsanam zabdamahArNavanyAsa, pariziSTa (13) tamiLanADu ke graMthakAra aura pretha isa pariziSTa meM tamiLanADu ke saMskRta vAGmaya kA vibhAjana tIna prakAra se kiyA hai| (1) zaiva, (2) zrIvaiSNava aura (3) taMjaura rAjya tamiLanADu ke zaiva saMpradAya ke antargata saumya zaiva, raudrazaiva, pAzupata, vAma, bhairava, mahAvrata aura kAlamukha nAmaka upasaMpradAya mAne jAte hai| zrIvaiSNava (yA rAmAnuja sampradAya) ke antargata TeMgale aura vaDagalai nAmaka do upasaMpradAya vidyamAna hai ina do upasaMpradAyoM ke AcArapaddhati evaM vicAra meM aThAraha prakAra ke matabheda mAne gaye hai| uNAdigaNavivaraNa, dhAtuparAyaNavivaraNa, nighaNTuzeSa (Ayurvedakoza) saMskRta vAGmaya ke kSetra meM bauddha ( hInayAna mahAyAna), jaina (zvetAmbara - digambara) saMpradAyoM kA apanA apanA ullekhanIya yogadAna huA hai usI prakAra zaiva aura vaiSNava sampradAyoM kA bhI apanA apanA vaiziSTyapUrNa yogadAna huA hai| zaiva vADmaya meM kAzmIra aura tamiLanADu pradezoM meM graMtha nirmiti huI hai| vaiSNava vAGmaya meM mAdhvamata kA vAGmaya pradhAnatayA karnATaka meM, vallabhamata kA uttarapradeza, rAjasthAna aura gujarAta meM, caitanyamata kA baMgAla meM aura zrIvaiSNava (yA rAmAnuja mata kA sAmpradAyika vAGmaya tamiLanADu meM hI mukhyatayA nirmANa huA hai / isa dRSTi se prastuta tamiLanADu viSayaka pariziSTa ke tIna bhAga yahAM kiye gaye hai| : : sudhIzRMgAra (AraMbhasiddhi kI TIkA) (nyA.) tamiLanADu kA zaiva vAGmaya graMtha brahmasUtrabhASyAdhikaraNArthaM saMgraha aSTaprakaraNavyAkhyA (aSTaprakaraNa tattvaprakAzikA, tattvasaMgraha, tattvatrayanirNaya, bhogakArikA, nAdakArikA, mokSakArikA,
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra appayadIkSita (16) aruNagirinAtha (15) (yA kumAraDiMDima) aruNadeva umApati zivAcArya (13-14) kacchapAcArya gaNapatibhaTTa (16) gurumUrti jJAnazammu (4) jJAnazivAcArya trilocanazambhu trilocana zivAcArya nigamajJAnazambhu nIlakaNTha dIkSita (17) nRsiMharAya mI (17) paMcAkSara yogI (17) maraijJAnadezika (16) ratnakheTa dIkSita (17) veMkaTakRSNadIkSita (17) zivajJAnasvAmI zivAprayogI (16) (yA jJAnazivAcArya) : : : : prAsAdacandrikA : pauSkarabhASya, zataratnasaMgraha prAsAdadIpikA zaivakAlaviveka kI TIkA, dIkSAmaNDalapaddhati, snapanapaddhati zivatattvasArasaMgrahacaMdrikA zivapUjAstava (dekhiye-zivAprayogI) : : : : : : : : : 14 paramokSanirAsakArikA, aura ratnatraya), mRgendravRttidIpikA (mRgendra-Agama kI vyAkhyA) brahmatarkastava, zivArkamaNidIpikA, (zrIkaNThakRta sUtrabhASya kI vyAkhyA) zivArcanacaMdrikA, zivatattvaviveka varadarAjastava, rAmAyaNatAtparyasaMgraha bhAratasArasaMgraha ityAdi kula 104 graMtha vIrabhadravijaya-Dima siddhAntasArAvalI siddhAntasArAvali www.kobatirth.org (TIkA anantazambhudvArA ) zaivakAlaviveka zivotkarSamaMjarI, zivatattvarahasya, zivalAlArNava tripuravijayacampU bhUSaNam AtmArthapUjApaddhati zitikaNThavijayam naTezavijayam zivapUjASTakaTIkA (zivASTakaTIkA, kriyAkramadyotikA, kriyAdIpikA (yA zivApaddhati), zivajJAnabodha laghuTIkA, zivajJAnabodha zivAgralaghubhASyam, zrIkaNTha (11) sadAziva brahmendra sarasvatI (17) sadAzivayogIndra sadAziva zivAcArya yogI sarvAtmazambhudeva (15) ajJAta 1:4 77 77 "" ARAR 27 17 17 graMthakAra For Private and Personal Use Only : : : : : : tamiLanADu kA zrIvaiSNava vAGmaya : : : : : : : Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zaivaparibhASA (zivajJAnabodha kI TIkA) saMnyAsapaddhati brahmasUtrabhASya navaratnamAlA, : : : svAnubhUtiprakAzikA, zivamAnasapUjA zivayogapradIpikA siddhAntasUtrabhASya zaivasiddhAntadIpikA graMtha arcAdarpaNa, arcAkhaMDana, ayadIjyAprabhAva zriyaH zaraNyatvavicAra, zrItattvala, zrIvicAra zrIyopAyattvavicAra taptacakrAdyaMkanapramANAni zuddhayAjilakSaNam zuddhayAjisaMcikA prapatrakartavyavidhi, prapannagatidIpikA prapatiniSThA, prapattiparizIlana paMcakAlAnuSThAnakrama zeSatvazeSitvalakSaNopanyAsa tulasImAlAdhAraNanirNaya, vilakSaNa vaiSNavotkarSa nirUpaNam, vilakSaNAdhikanirNaya paMcasaMskArakAla, pecasaMskAravidhi, paMcasaMskAraviSayasaMgraha : sudarzanamImAMsA rahasyatrayacUDAmaNi siddhAntasiddhojana aNutvavulaka, IzvarIzabdanirvacana, lakSmIvibhutvakhaMDanam lakSmIvibhutvasamarthanam zrIbrahmatvavyudAsa, zrIbrahmatvasamarthanam saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa / 475
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrImatzabdArthavicAra, bhaktiprapatyAdhikAravicAra, prapatyupAyatvavicAra lakSyupAyatvanirAsa prakAzikA (tattvamuktAkalAvyAkhyA) sarvArthasiddhi kI TIkA) IzvarAnumAna vicAra advaitakAlAnala nArAyaNapAramya, viSNupAramyanirNaya, nArAyaNapadanirukti, zrutitAtparyanirNaya tattvatrayAvalI viziSTAdvaitazabdArthavicAra, viziSTAdvaitasamarthanam : pAMcarAtraprAmANyam pAMcarAtrasArasaMgraha, pAMcarAtrAgamasaMgraha brahmasUtrabhASyasaMgraha vivaraNam tUlikA (zrIbhASya vyAkhyA) zrIpAdatIrthagrahaNam, zrIpAdatIrthavaibhavam (mUla tamilagraMtha), tattvatrayacUlaka (anuvAda), AhAraniyama anuvaad| kUranArAyaNa iishaavaasyopnissdbhaassym| kRSNatAtAcArya : nyaaysiddhaaNjnvyaakhyaa| kRSNatAtAcArya : sanyAsadIpikA (nyAyaparizuddhi kI TIkA) kRSNatAtAcArya : NatvacaMdrikA, (19) durarthadUrIkaraNam kRSNatAtAcArya (20) : paramukhacapeTikA, pratyaktvAdi svyNprkaashvaad| kesarabhUSaNa zrItattvadarpaNa gArgya veMkaTAcArya arthapaMcakam (mUla- pille (18) lokAcArya (13) kRta tAmiLagraMtha) gArgya veMkaTAcArya artha paMcaka nirUpaNam (mUla tamila) gRdhrasaromuni nityakramasaMgraha gopAladezika nikSepacintAmaNi, vedAntadezikakRta rahasyatrayasAra kI ttiikaa| govardhana raMgAcArya zaThakopakRta tiruvaimolI kA (19) pdyaanuvaad| govinda kurukeza gAthAnukaraNa (zaThakovakRta tiruvaimolI kA anuvAda) jagannAtha bAlabodhinI (bhagavadgItA kI TIkA) caMpakezAcArya taptamudrAdhAraNa pramANasaMgraha vedaantknnttkoddhaar| tAta dezika paMcamatabhaMjanam tirumalAcArya (19) : Natvopapatti-bhaMgavAda / tirumalArya zrInivAsakRpA (bhagavadgItA kI TIkA) dAzarathi upadezaratnamAlA (anuvAda) devanAyaka : paratattvanirNaya devarAja siddhAntanyAyacaMdrikA (caMdrikAkhaNDana) pramANasaMgraha dharmapurIza zaMkara hRdayAvedanam, akhaMDArthabhaMga, rAmAnujanava rtnmaalikaa| nAthamuni nyAyatattvam, yogarahasyam (raMganAthamuni) (19) (donoM aprApya) anantArya dezikasiddhAntarahasyam anantArya : puruSasUktabhASyam, (prativAdibhayaMkara) zrIsUktabhASyam appagoMDAcArya : tattvanirNaya / appayyadIkSita (17) : nayamayUkhamAlikA (brahmasUtrabhASya) AciraMgAcArya prapannavijaya (18-19) Atreya rAmAnuja nyAyakuliza Atreya zrInivAsAcArya : parAzarabhaTTakRta zrIguNaratnakoza kI ttiikaa| elayavallI rAmAnuja : shissttbhuussnnm| (19) kalki narasiMhAcArya : zaThakopAcAryakRta tiravaimolI (19) (tAmila) kA padyAnuvAda kumAravaradAcArya adhikaraNacintAmaNi (adhikaraNa sArAvalI kI TIkA) kumAravaradAcArya avicArakhaMDana, vAditrayakhaMDana, virodhaparihAra 476 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nArAyaNamuni nArAyaNArya nArAyaNAcArya raMgarAmAnuja muni (16) nIlameghAcArya nRsiMha nRsiMhadeva viSayavAkyadIpikA, bhASyaprakAzikA, nyAyasiddhAMjana vyAkhyA, zArIrakasUtrArthadIpikA, mUlabhAvaprakAzikA, (zrIbhASyakI vyAkhyA), bhAvaprakAzikA (zrutaprakAzikA kI TIkA), upnissdbhaassym| nRsiMhAcArya : giitaarthsNgrhvibhaag| : nItimAlA : pArAzarabhaTTakata guNaratnakoza kI ttiikaa| nyAsavidyAvicAra tptmudraavilaas| zatadUSaNI-TIkA / AnandadAyinI (tattvamuktAkalApa vyAkhyAsarvArthasiddhi kI TIkA) vedAntadezikakRta nikSeparakSA kI ttiikaa| : siddhAntacandrikA nyAyaratnAvalI mhaabhaarttaatpryrkssaa| zrIraMgarAjastava, zrIguNaratnakoza, aSTazlokI tattvaratnAkara (aprApya); nitym| : caramazlokarahasyacandrikA, tattvabhAskara : rahasyamaMjarI : abhedakhaNDanam paravastu veMkaTAcArya paravastu vedAntacArya parAzarabhaTTa pelAppura dIkSita praNatArtiharAcArya prativAdibhayaMkara aNNan maMgAcArya mahAcArya (16-17) : adhikaraNasArArthadIpikA : brahmasUtrabhASyopanyAsa, brahmavidyAvijaya, pArAzaryavijaya, sadvidyAvijaya, advaitavidyAvijaya, parikaravijaya, gurUpasadanavijaya, upnissnmNglaabhrnnm| caNDamAruta (zatadUSaNI kI TIkA) raMgarAmAnujamahAdezika : parapakSanirAkRti, pUrNatvavicAra (20) raghunAtha (19) : zriyaupAyatvasamarthanam, shriivibhutvsmrthnm| raghunAtha yati : shriivaissnnvsdaacaarnirnny| (19-20) raghunAthAcArya : sNgtisaarsNgrh| rAghavArya (19) : sucritcssk| rAghavAcArya shaariirkaarthsNkssep| rAmamizra shriibhaassyvivrnnm| rAmAnuja zrIvaiSNavAcArasaMgraha, (19-20) parAzarabhaTTakRta raMgarAjastava kI ttiikaa| rAmAnujadAsa muulmNtraarthkaarikaa| rAmAnujamuni prapannavijaya (18-19) rAmAnujayogI : prapannasatkarmacandrikA (18-19) rAmAnujAcArya : zrIbhASyam (brahmasUtrabhASya), (11-12) vedArthasaMgraha, vedAntadIpa, (brahmasUtrabhASya), gItArthasaMgraha,gadyatraya (zaraNA gatigadya, zrIvaikuNThagadya, zrIraMgagadya) nityam rAmArya tryayyantArtha (aprApya) lakSmaNAcArya : taptamudrAdhAraNapramANAdarza / lakSmaNAcArya : gurubhAvaprakAzikA (sUtrapradIpikA kI ttiikaa)| lakSmIkumAratAtAcArya : vedAntadezikakRta rahasyatrayasAra kI ttiikaa| lokAcArya tttvvivek| varadanAyakasUri cidacidIzvaratattvanirupaNam varadanArAyaNabhaTTAraka : prajJAparitrANam, nyAyasudarzanam (zrIbhASyavyAkhyA) meghanAdAri maitreya rAmAnuja yAmunAcArya (10-11) navadyumaNi, bhASyabhAvabodhaprabodhanam, navaprakAzikA (zrIbhASya kI vyaakhyaa)| naathmunivijycmpuu| AgamaprAmANyam, siddhitraya, gItArthasaMgraha, puruSanirNaya, (aprApya), catuHzlokI, stotraratnam : aSTAdazabhedavicAra : nyAsarIti : advaitabahiSkAra, tattvasaMgraha raMganAthasUri (19) raMganAthayati (16) raMgarAja saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /477 For Private and Personal Use Only
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir varadaviSNumizra varadAcArya varavaramuni varadArya vaMgivazezvara vAtsya varadAcArya (nADAdUra ammala) vAdikesarI vAdikesarI saumyajAmAtRmuni vAdhula varadarAghava vAdhula varadAdezika vAdhula varadAcArya vigrahaM dezikAcArya (19) viSNucitta (rAmAmujagItAbhASya kI TIkA), pAMcarAtrarakSA, zatadUSaNI, mImAMsApAdukA, sezvaramImAMsA (jaiminisUtra vyAkhyA), nyAyaparizuddhi, nyAyasiddhAMjana, tattvamuktAkalApa (sarvArthasiddhiTIkAsahita), rAmAnujakRtavedArtha saMgraha kI TIkA (aprApya), caramopAya nirNaya, nikSeparakSA, ityAdi kula 114 grNth| vedAntadezikakRta rahasyatrayasAra kI TIkA, prapannadharmasAra / parAzarabhaTTakRta aSTazlokI kI ttiikaa| brahmasUtrArthasaMgraha brahmalakSaNavAkyArthasaMgraha, bhAvaprakAzikAdUSaNoddhAra, brahmazabdArthavicAra, brahmazabdArthaniSkarSa, upAdAnattvavicAra, kaarpnnydrpnn| vedAnta rAmAnuja muni vaikuNThanAtha (18-19) : vaiSNavadAsa goviMdarAja : zaThakopamuni : mAnayAthAtmyanirNaya) : rahasyatrayakArikA, tattvaviveka, paaNcraatrknnttkoddhaar| bAlabodhinI (bhagavadgItA kI ttiikaa)| brahmasUtrArtha ttippnnii| aahnikkaarikaa| : tattvasAra, tattvanirNaya, prameyamAlA, prapannapArijAta : gItAsAra rahasyatrayavivaraNam, tattvadIpa, adhyAtmacintA / annutvsmrthnm| kaivlynirupnnm| shriitttvrtnm| : brahmasUtrabhASyaTippaNI (zrIbhASya kI vyaakhyaa)| saMgatimAlA, taittirIya upaniSadbhASyam, prameyasaMgraha (aprApya) zrItattvasudhA, lakSmImaMgaladIpaka, arcAvatAra prAmANyam, saccaritra pritraannm| brahmAjJAnanirAsa draviDAmnAyazatakam (zaThakopakRta tiruvaimolI kA anuvAda) brahmasUtrabhASyArtha pUrvaprakAza saMgrahakArikA) adhikaraNasArAvalI (isapara TIkA adhikaraNacintAmaNi varadAcAryadvArA), adhikaraNadarpaNa, saccaritrarakSA, dramiDo paniSatUsAra, dramiDopaniSattAtparyaratnAvalI, rahasyatrayasAra, nyAsaviMzati, IzAvAsyopaniSadbhASyam, zatadUSaNI, tattvaTIkA (zrIbhASya kI vyAkhyA), catuHzlokITIkA, stotraratnaTIkA, gItArtha saMgraharakSA, tAtparyacandrikA vIrarAghava (19) veMkaTakRSNAcArya veMkaTarAma : paMcakAlakriyAdIpa veMkaTArya zatakratu zrInivAsAcArya ziMgarArya (19) zuddhasattvaM rAmAnujAcArya vedAntadezika (13-14) ziSTAcArapramANyam bhASyam (rahasyatrayamImAMsA kI vyAkhyA), atharvazikSAvilAsa, atharvazikSAupaniSad vyAkhyA, gAyatryarthazatadUSaNI bhrnyaaskrm| SaSThaparAMkuza(16) (ahebilamaTha) zrIkRSNatAtAcArya (19) zrInivAsa (16) zrInivAsa (pAtrAcAryaputra) zrInivAsatAtAcAryaziSya zrInivAsadAsa : brahmapadazaktivAda, zrIvaiSNalakSaNam : nyAsavidyAvijayam : rAmAnujasiddhAntasaMgraha : laghubhAvaprakAzikA (zrIbhASya kI vyAkhyA) zaraNAvaraNattva, siddhopAya 478 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mahAcAryaziSya sudarzana, nyAsavidyApariSkRti, (16) sahasrakiraNI (zatadUSaNI kI TIkA) zrInivAsadAsa (19) : NatvatattvaparimANa, satsaMpradAya nirUpaNam, sadanuSThAnadarpaNa, saddarzanasudarzanam, saMpradAyacandrikA, saMpradAyavicAra, siddhaantcndrikaa| zrInivAsa parakAlayati : vijayIndraparAjaya, duruuhshikssaa| zrInivAsa rAghava : raamaanujsiddhaaNtsNgrh| zrInivAsa nikaSa (nyAya parizuddhi zaThakopayati kI dIkA) zrInivAsa ziSya : paramavaidika siddhAntaratnAkara / (19) zrInivAsasUri zrutaprakAzikAsaMgraha zrInivAsAcArya brahmAjJAnanirAsa, pramANadarpaNa, yatIndramatadIpikA, nyAyasAra (nyAya parizuddhiTIkA), nyaasvidyaavijy| zrIzailarAmAnujamuni : tyAgazabdArtha TippaNI zrIzailalakSmaNamuni muktivicAra kaivlyshtduussnnii| zrIzaila zrInivAsAcArya : brahmapadazaktivAda, vedAntanyAyamAlikA samarapuMgava paMcAmnAyasArasuMdararAjAcArya prakAzikA (adhikaraNa sArAvalI ttiikaa)| suMdaravIrarAghava AgamapradIpa, parArthayajJAdhikaraNanirvAha suMdareza sUri zrutaprakAzikA (zrIbhASya kI (13-14) vyaakhyaa)| sudarzana guru vedAntavijayamaMgaladIpaka, zrutaprakAza, subaalopnissdbhaassy| sudarzanasUri tAtparyadIpikA (rAmAnujakRta vedArthasaMgraha kI TIkA) sUtraprakAzikA sUtrapradIpikA (donoM zrIbhASya kI ttiikaaeN)| sevezvarAcArya nyAyakalpasaMgraha saumyopayantumuni parAzarabhaTTakRta aSTazlokI kI vyaakhyaa| pariziSTa (13-a) zrInivAsAcArya : NattvadarpaNa (18) zrInivAsAcArya : zrIbhASyapradIpikA / (19) zrIbhASyaM rAmAnujAcArya : upaniSadbhASya zrIbhASyaM zrInivAsAcArya : vedAntadezikakRta rahasyatrayasAra kI ttiikaa| zrIraMgAcArya brahmasUtrabhASya siddhaantsaar| zrIrAma mizra rAmAnujakRta vedArthasaMgraha kI TIkA (aprApya) SaDarthasaMkSepa (apraapy)| zrIrAmazarmA triNshcchlokii| zrIrAmAcArya prapannagAyatrI nirUpaNam zrIvatsAMka rahasyatraya jIvAtu nArAyaNamuni jijJAsAsUtrabhASya bhAva (17) prkaashikaa| zrIvatsAMka nArAyaNa mizra : pAMcarAtrarakSA, abhigamanasAra / zrIvatsAMka mizra : apuurvbhNg| zrAvatsAka zrInivAsa : brahmasUtrabhASya sArArthasaMgraha / zrIzaila dezika : puruSakAramImAMsA (19) siddhaantsNgrh| tamiLanADu meM taMjaura rAjya ke nAyaka aura bhosale vaMzIya mahArAjAoM ke Azrita paMDitoM dvArA nirmita katimaya mahattvapUrNa graMthoM kI yaha sUci hai| isa sUcI meM nirdiSTa graMthoM kA kozAntargata praviSTiyoM meM paricaya milegaa| sabhI graMthoM kA paricaya milanA asaMbhava hai| aghorshivaacaarypddhti| acyutaabhyudym| adbhutdrpnnm| adbhutpNjrm| addtkaustubh| adaitadIpikA (vyaakhyaashit)| adaitprkaash| advaitaratnAkara (vyaakhyaa)| addtsudhaabindu| anNgvijybhaann| aprokssaanubhuuti| abhinydrpnn| saMskRta vAGmaya koza- graMtha khaNDa / 479 For Private and Personal Use Only
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir alNkaarraaghvm| alNkaarsuuryodym| avaidikdrshnm| ashvdhaattiikaavym| ahmrthprkaashikaa| aakhyaasssstti| aacaarynvniitm| aatmpriikssaa| Atmabodha (vyaakhyaa)| aatmvidyaavilaas| aatmaanaatmvivek| aadikailaasmaahaatmym| AnandavallIstotra aanndsundriisttttk| aapstmbshrautpryog| aamodrNjnii| aartihrstotr| AzvalAyanagRhyasUtravRtti / iishvrgiitaabhaassym| ugrjaatipddhti| unnaadimnnidiipikaa| unnaadimnninighnnttu| uttrcmpuu| unmttkviklshm| unmttraaghvm| upaasnaakaannddm| umaamheshvrkthaa| umaasNhitaa| ussaahrnnm| kmaaliniiklhNsm| klptru| klividdmbnm| kaantimtiiprinnym| kaamklaanidhi| kaavyshbdaarthsNgrh| kiraatvilaasm| kiraataarjuniiyniruupnnm| kumaarvijycmpuu| kuliirshtkm| kushlvvijynaattkm| kRssnnliilaatrNginnii| kRssnnliilaavilaasm| kRssnnvilaasnaattkm| kRssnnaalNkaar| kaivlydiipikaa| kaivlynvniitm| kokilsndeshm| koslbhosliiym| krmmnnddnpddhti| kriyaadiipikaa| gNgaavishveshvrprinnym| gnneshupnissd| gnneshjnyaansaarm| gnneshtttvsudhaalhrii| gnneshyogsaarm| giitaataatprynyaaydiipikaa| gItAbhASya prmeydiipikaa| giitaarthsNgrh| gunnpddhti| gururtnmaalaa| govrdhnoddhrnn| cturdnnddiprkaashikaa| cndrshekhrvilaasnaattkm| cittvRttiklyaannm| jnaardnmhoddhi| jyghossnnaa| jaankiiprinnym| jiivnmuktiklyaannm| jiivnmuktivivek| jiivaanndnaattkm| jnyaanvilaasm| jnyaanaamRtm| jnyaaneshvriittippnn| jnyaaneshvriittiikaa| ddmrukm| tttvnirnny| tntrdrpnn| tyaagraajvilaasm| tyaageshprbndhn| dkssinnmnnddlpddhti| dkssinnaamuurtistotrm| dyaashtkm| dhrvidyaaprkaashikaa| diipaamblmaahaatmym| diipaamblstv| deviimaahaatmyshtkm| 480 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dautyapaMcakam draupdiiklyaannm| dhnvntrivilaasm| dhnvntrisaarnidhi| dhrmkuuttm| dhrmvijycmpuu| dhrmaamRtmhoddhi| dhaaturtnaavli| ngraajpddhti| nttraajpddhti| ntteshvijycmpuu| nrkvrnnnm| nlaabhyudynaattkm| nvgrhcritm| nvmaannimaalaa| nvrtnmaalaa| naamaamRttrNg| naamaamRtrsaarnnv| naamaamRtrsodym| naamaamRtsuuryodym| naamaamRtaupaaynm| nityotsavanibandha / niilaaprinnycritm| nyaaydrpnn| nyaaybhaaskr| nyaayshikhaamnni| nyaayendushekhr| pkssishaastr| pdmnnimNjrii| prbrhmtttvnirupnn| prmaamRtm| pribhaassaavRttikaavy| pribhaassaarthsNgrh| prnnaalprvtgrhnnaakhyaanm| pvitrdhrm| pNckoshmNjrii| pNcpaadikaavivrnnojjiivinii| pNcprkrnn| pNcrtnkaarikaa| pNcrtnprkaash| pNcrtnprbndhm| pNciikrnnm| paMcIkaraNatAtparyacandrikA / paarijaatprkrnnm| pArvatI klyaannnaattkm| paarvtiiprinnym| prkaashdiipikaa| prakAzikA (vedAntaparibhASA kI TIkA) prnnvdiipikaa| prnnvaarthshubhody| prtaapvijym| prtaapsiNhvijym| prtijnyaaraaghvm| prtyktv-prkaashvaad| prbodhcndrodysNjiivnii| prmaamnnddlm| pryogrtnm| pryogvivek| prshnottrrtnmaalaa| prhlaadcritm| praayshcitkutuuhlm| praayshcitdiipikaa| brhmsuutrvRtti| brhmsuutraarthcintaamnni| brhmaanndvilaas| bAlamanoramA (ttiikaa)| bodhaaynbhaassysaar| bodhaaynmhaagnicynpryog| bodhaaynshrautvyaakhyaa| bodhaaynaagnissttompryog| bhktvtslvilaasnaattk| bhgvdgiitaa-bhaavpriikssaa| bhaadRcintaamnni| bhaattttdiipikaa| bhaassyrtnaavlii| bhAskaravilAsa (bhunbhog)| bhuulokdevendrvilaasnaattkm| bhojnkutuuhlm| bhojraaypddhti| bhosle-vNshaavlii| mnnidrpnn| mdnmhotsvbhaann| mdnsNjiivnii| mdhysiddhaantkaumudii| mnodhrmpriikssaa| mlmaasnirnny| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/481 For Private and Personal Use Only
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mhaabhaartsaarsNgrh| mhaavaakyvivek| mahiSazatakam (vyaakhyaashit)| mhotsvvidhi| mNjulmNjrii| maMjUSA (durgaasptshtiittiikaa)| mNtrshaastrsNgrh| maatRbhuustv| maadhvsaubhaagym| miinaakssiiklyaannm| mohiniimheshprinnym| mRgendrpddhti| ymunaamaahaatmym| yogsudhaakr| rtiklyaannm| rtimnmthnaattkm| rtntryvRtti| raaglkssnnm| raaghvcritm| raaghvaabhyudym| raajdhrmsNgrh| raajrNjnvilaasnaattk| raadhaakRssnnvilaasnaattkm| raadhaamaadhvsNvaadm| raadhaamaadhvvilaascmpuu| raamkRssnnvilaasm| raamkRssnnaamRt| raamnaathpddhti| raampttttaabhissekm| raamvilaasbhaann| raamaamRttrNginnii| raamaaynnsaarsNgrh| rukmaaNgdcritm| rukminniiklyaannm| rukminniistybhaamaasNvaadm| ruupaavtaar| lkssnnshtkm| lghuvaakyvRttiprkaash| liilaavtiiklyaannm| vrunnpddhti| vsumtiiprinnym| vaajpeypryog| vaadaavlii| vaartiksaar| vaartikaabhrnn| vikrmsenaacmpuu| vighnezvarakalyANam vidyaaprinnynaattkm| vivrnndiipikaa| vivrnnopnyaas| vivekvijym| vivekaadhyaay| vishissttaadvaitbhNjnm| vishvvilaasnaattkm| vishvsaaraanusNdhaanm| vedaanttttvnirnny| vedaantdiipikaa| vedAntanAmaratnasahasravyAkhyA, (svrupaanusndhaanm)| vedaantpribhaassaa| vedaantvaadsNgrh| vedAntavAdArtha / vedaantshikhaamnni| vedaantsNgrhvyaakhyaapriikssaa| vedaantsaarttiikaa| vedaantsaarvyaakhyaa| vyaastaatprynirnny| shkuntlaasNjiivnm| shNkraabhyudym| shNkraacaarycritm| shciipurndrnaattkm| shbdbhedniruupnnm| shbdaarthsmnvy| shmbhupddhti| shrbhraajvilaasm| shhaajiipdm| shhaajiipdvyaakhyaa| shhaajiiraajvilaasnaattkm| shhaaraajaassttpdii| shaadvikrkssaavyaakhyaa| shaastrdiipikaavyaakhyaa| shaahvilaasgiitm| shaahendrvilaasm| shitiknntthvijym| shivkaamsundriiprinnynaattkm| zivagItAtAtparyaprakAzikA / shivjnyaanbodh| 482 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir snpnpddhti| smRtimuktaaphl| svaanubhuutiprkaash| hribhktisiddhaarnnv| hiraNyakezizrautasUtravyAkhyAna / hRdyaamRtm| pariziSTa (13-A) taMjaurarAjya shivtttvrtntilk| shivtttvvivekdiipikaa| shivbhktiklpltikaa| shivbhktilkssnnm| shivmaansikpuujaa| shivrhsym| shivaarkmnnidiipikaa| shivaarcncndrikaa| shRNgaartrNginnii| shRNgaartilkbhaann| shRNgaarmNjrii| shRNgaarmNjriishaahraajiiym| shRNgaarsrvsvbhaann| shevNtikaaprinnym| shaivklaavivek| shaivsiddhaant| shaivsNnyaaspddhti| shraaddhcintaamnni| shraaddhpryog| zrIbhASyAnuzAsana / shriividyaaguruprmpraa| shrutigiitaa| shrutirtnprkaashttippnnii| shlessshtkm| ssdddrshnsiddhaant| sdaashivbrhmendrcritm| svaidyvilaasm| sbhaaptivilaasnaattkm| srphojiicritm| srsvtiiklyaannm| srvsiddhaantcndrikaa| sNgiitsNprdaayprdrshinii| sNgiitsaaraamRtm| saamrudrsNhitaabhaassym| saahitykutuuhlm| saahityrtnaakr| siddhaantrtnaavlii| siddhaantsiddhaaNjn| siitaaklyaannm| subhdraaprinnynaattkm| suutrdiipikaa| suutrprsthaanm| striidhrm| striidhrmkthaa| saMskRta vidyA ko rAjAoM kA Azraya sadA sarvatra milatA rhaa| inameM kucha musalamAna bhI apavAda rUpa meM rhe| hiMdU rAjAoM meM tamiLanADu meM taMjaura ke pAMDya, nAyaka aura vizeSa kara vyaMkojI yA ekojI bhosale (chatrapati zivAjImahArAja ke sautele bhAI) ke rAjavaMzadvArA saMskRta vidyA ko vizeSa protsAhana milaa| usa taMjaura rAjya meM aneka saMskRta paMDitoMne graMthanirmiti kI una meM se kucha ullekhanIya vidvAnoM ke nAmoM kI sUcI isa pariziSTa meM prastuta hai :pariziSTa- (13-a) aura (13-A) mukhyataH bAyogrAphikala skecesa oNpha Dekkana poeTas-sapAdaka- K.C. veMkaTasvAmI, aura hisTrI oNpha klAsikala saMskRta liTarecara- le.ema. kRSNammAcAriyara- ina do graMthoM para AdhArita hai| acyutaappaanaayk| adhyaatmprkaash| akkaNNA / akhnnddaannd| adhorshiv| annnnaashaastrii| appaiyA diikssit| appaavrii| aMbAjI pNddit| aSTAvadhAna kvi| aruNAcala kavirAyara ayynnnnaashaastrii| ayyaaadhvrii| aatmbodh| aanndraaymkhii| aadiraajendrcol| umAmahezvara diikssitr| umApati shaiv| ekojI (vyaMkojI) bhosale mhaaraaj| kaddU vINA bhaagvt| kvigiri| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 483 For Private and Personal Use Only
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kAmezvarI (kAmAkSA ) / kRSNAnandAzramI / kRSNAnandasarasvatI / kRSNa devarAya / kRSNa paMDita / kulottuMga cola / ( prathama dvitIya evaM tRtIya) kaivalyatIrtha / gaMgAdhara makhI / gaMgAdharendra sarasvatI / gaMgAdhara vAjapeyI / gaNapati bhaTTa / girirAja kavi / gIrvANendra sarasvatI / govardhana | govinda dIkSitar / govindAnanda | ghanam sinaiyA 1 ghanazyAma / candrazekharendrasarasvatI / cidambara dIkSitar (aNNA zAstrI) / cokanArtha dIkSitara / jayarAma piNDye / jayatIrtha / duNDhi vyAsa / taMgasvAmI / taannddvraaysvaamii| tippAdhvarI / timmAjI bAlAjI / tirumalai ayyara / tukojI mahArAja bhosale tyAgarAja / tyAgarAja dIkSitar / trivedI nArAyaNa dIkSitar tryaMbaka cauDAjI / tryaMbakarAya maravI / dIpAmbala mahArAnI ( bhosale) drAviDarAma sUri dharmarAja adhvarI / nandikezvara / naMbIyAMdara nambI / narahari adhvarI / narakaMThIrava zAstrI 484 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa www.kobatirth.org For Private and Personal Use Only nAlAsudhI / nAgojI bhtttt| nabhoja nArAyaNa tIrtha / nArojI paMDita nigamajJAna / nIlakaNTha dIkSita niilknntthmkhii| nIlakaNTha zAstrI / nirmalamaNi dezIkara / nRsiMharAya makhI / nRsiMhAzramI / yajJanArAyaNa dIkSitar / yajJezvara adhvarI / paramazivendra sarasvatI / poriyA kavi (vainateya) / peTTA dIkSitar / prakAzAtmayati / pratApasiMha mahArAja bhosale / bAdarAyaNa / bAlakRSNa / bAlakRSNa bhagavatpAda / bAlayajJavedezvara dIkSitara / bhagavantarAya mkhii| bhAskara dIkSitar / bhAskara nArAyaNa mkhii| bodhendra | mahAdevI aNNAvI / mahAdeva vAjapeyI / makarandabhUpa / malhArI / managammA ( mahArAnI ) / mArgasahAyadIkSitara / maturbhUta kavi / melatUra veMkaTarAma bhAgavatar / melatUra viirbhdraiyaa| mudadUpalani / mUrtambA | muttusvAmI dIkSitara / rAmasvAmI dIkSitara / rAmAnaMda sarasvatI / raMganAtha dIkSitara raMgappA nAyaka / raghunAtha / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sadAziva dIkSitar (pAzupata) sdaashivbodhendr| sdaashivbrhmendr| smyaacaary| smudrraaj| sarvajJa sadAzivabodha / suNdrnaathaacaary| subarAma diikssitr| sumatIndra tiirth| soMThI veNkttsubbyyaa| somkvi| somshNbhu| pariziSTa (14) paMjAba (vibhAjanapUrva) tathA dillI ke graMthakAra aura graMtha ratnakheTa zrInivAsa diikssitr| rAghavendra (veMkaTanAtha) rAjacUDAmaNi diikssitr| raajraaj| rAmanAtha mkhii| raampNddit| rAmabhadra mkhii| rAmabhadra ytiindr| rAmakRSNa adhvrii| rAmakRSNa kvi| rAmacaMdra srsvtii| rAmasetu shaastrii| rAmasvAmI diikssitr| rAmAnaMda srsvtii| lokmmaadevii| vnjaakssii| vaidyanAtha dIkSitar vAMcezvara (kuTTIkavi) vAdivela vaadyr| vAsudevendra srsvtii| vAsudeva vaajpeyii| vijayaraMgA cokkanAtha naayk| vikrama cola mhaaraaj| virUpAkSa kvi| vizvapati diikssitr| vedAjJA shivaacaary| vedkvi| veMkaTAdri dIkSitar veMkaTeDa dIkSitar (goviMdapuram) veMkaTakRSNa dIkSitar veMkaTeza ayyAvala (zrIdhara) veMkaTeza kavi veMkaTeza mkhii| zaraphojI mahArAja bhosle| (prathama evaM dvitIya) zeSa ayyNgaar| zahAjI mahArAja bhosle| zivAjJA muniishvr| zivarAma adhvrii| shivraamkRssnn| zrInivAsa diikssit| zrInivAsa aary| shyaamshaastrii| isa pariziSTa meM dillI tathA usake paravartI pradeza (jammU kAzmIra virahita) ke graMthakAroM evaM graMthoM kI sUcI hai| isameM prAcIna vAGmaya meM ullikhita 'saptasindhudeza' kA samAveza kiyA gayA hai| isa pradeza para prAcIna kAla se parakIya barbara logoM ke AkramaNa niraMtara hote rahe ataH yahAM kA vAGmaya mukhyataH prAcIna tathA arvAcIna kAla meM nirmANa huA aura usakA pramANa bhI anya pradezoM kI tulanA meM alpa hai| isameM madhyayumesa nirmita saMskRta vAGmaya kA prAyaH abhAva hai| graMthakAra amaracaMdazAstrI(20) azvaghoSa (1) graMtha : kAzmIretihAsa, gItikAdambarI buddhacaritam, sauMdaranandam, sAriputraprakaraNam, gaNDistotratragAthA yogAcArabhUmi, abhidharmasamuccaya, mahAyAnasamuccaya, kArtikAsaptati (TIkA) : bhAratetihyam asaMga(4) : bhAvalaharI indra vidyAvAcaspati (20) omaprakAza zAstrI (20) kAzInAtha zarmA (20) kumAralAta : vedabhAskara (vaiziSikasUtraTIkA) kalpanAmamaNDatikA (dRSTAntapakti) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /485 For Private and Personal Use Only
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir stutimuktAvalI sanAtana dharmakoza : dInAnAtha zAstrI sArasvata (20) durgAdatta zAstrI narasiMhadeva zAstrI (20) prabhudattazAstrI (20) paramAnaMda pANDe (20) pANini (I.pU. 6) piMgala (I.pU. 6) bhaTa em.Ara. DaoN. kRSNalAla : ziMjArava-kAvyam gurUdayAlu zarmA (20) : kAvyAmRtadhArA DaoN. caturvedI bI.em. : mahAmanAcaritam (madanamohana mAlavIya kA caritra) cArudevazAstrI (20) : zrIgAMdhicaritam zabdApazabdaviveka, prastAvataraMgiNI anuvAdakalA (vAgvyavahArAdarza) vyAkaraNacandrodaya, upasargacaMdrikA DaoN. caudhurI en.en. : kAvyatattvasamIkSA chajjUrAma vidyAsAgara sAdhanA (laghusiddhAnta (200) kaumudI kI vyAkhyA) vidyAsAgarI (kAvyaprakAza kI TIkA) vibudharatnAvalI (saMskRta sAhitya kA itihAsa), parazurAmadigvijayam (mahAkAvya), mUlacandrikA (nyAsasiddhAntamuktAvalI kI TIkA), parIkSA (vyAkaraNamahAbhASya 1-2 Ahika kI TIkA), sArabodhinI (vedAntasAra kI vyAkhyA), sArabodhinI (nirUkta 5 adhyAyoM kI TIkA). durgAbhyudayam (nATaka), sulatAnacaritram, chajjUrAmAyaNam (nATaka), kurukSatramAhAtmyam sAhityabinda (sA.zA.), karmakANDapaddhati, rasagaMgAdharakhaMDanam bhikSArAmazAstrI mAtRceTa(1) : tarjanI, rASTrapatha-pradarzanam : saubhAgyavatI (nyAyasiddhAnta muktAvalI kI vyAkhyA), tarkasaMgrahavyAkhyA : saMskRtavAgavijayam (nATaka) gaNazasambhavam (mahAkAvya) : jayA prazasti dillI digdarzanaM ca : aSTAdhyAyI piMgalasUtra (chaMdaHzAstra) zivAnandavilAsam, gurusaparyA, gamakRSNasahasranAma, zrIrAmadAsagItA, kAMcIkAmakoTIpIThamahimnaH -- stotram naharuvaMzam, rAjendrakAvyam, paTelacaritam, gAMdhicaritam, ravIndracaritam varNanArhavarNanastotram triratnamaMgalastotram samyaksaMbuddha lakSaNastotram ekonarikastava, adhyardhazatakam, triratnastotram, AryatArAstotram, mAtRceTagIti, kaliyugaparikathA, sarvArthasiddhinAmastotrarAja, mahArAjakaniSkalekha : kathAzatakam, kabIracaritam, paratattvadigdarzanam mukundakoza (jyotiSa), jyotiSakoza dayAnandadigvijayam, kumudinIcandra (upanyAsa), prakRtisauMdaryam (nATaka), dayAnandalaharI : : saMvAdamAlA, kusumalakSmI rasikabodhinI (pitArAmapratApazAstrI ke kalpalatA kI vyAkhyA) mAdhavAcArya(20) mukundazarmA (20) medhAvratazAstrI jagadAmazAstrI (20) nirukta chatrasAlacaritam (gadyakAvya), saMskRtarAmAyaNam (gItikAvya) naiSadha TIkA, nirukta TIkA zaMgAra-vairAgya-nIti-zatakam viprapaMcadazI, zrIcaMdacaritam, yAskAcArya (I.pU.7) ratnapArakhI e.Ar. DaoN. rasikabihArI jozI : tejobhAnu (20) (abhinava bhartRhari) 486 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vasubandhu(4) vasubandhu (dvitIya) vizvanAthazAstrI vyADi (I.pU. 7) zyAmadeva parAzara AryadevakRtaSaTsAgara kI vyAkhyA, maitreyakRta madhyantavibhaMga kI TIkA, dazabhUmikAzAstra, saddharmapuNDarIkopadeza, vajracchedikA-prajJApAramitA, bodhicitrotpAdanazAstra : abhidharmakoza : vaizeSikasUtraTIkA : saMgraha rAjasiMhacaritam, kAdambinI, anyoktizatakam, kAvyadoSa, tAjikanIlakaMThI-TIkA : zrIgurUgoviMdasiMhacaritam bodhisattvacaritam, bRhattarabhAratam bodhAyanabhASyavRtti, AdarzaTIkA (vyutpattivAda aura zaktivAda kI TIkA) amaramANikya : vaikuMThavijayanATaka abhimiyanAtha cakravartI : dharmarAjyam (nATaka) (20) aMbikAcaraNa devazarmA : pikadUtam arUNadatta : sarvAMgasuMdarI (aSTAMgahRdaya kI TIkA) AzutoSa senagupta pikadUtam indumitra anunyAsa (nyAsa kI TIkA) indumati (aSTAdhyAyI kI vRtti) IzAnacaMdra sena rAjasUyasatkIrtiratnAvalI IzvaracaMdra vidyAsAgara : zlokamaMjarI (sRktisaMgraha) (19) IzvarapurI : rukmiNIsvayaMvaram ujjvaladatta : uNAdivRtti umAcaraNa bandhopAdhyAya : saMpAdaka-saMskRtabhAratI patrikA umAdevI (19) AbhANakamAlA upendranAtha sena makaraMdikA, kuMdamAlA, (19-20) pallicchavi (tInoM upanyAsa) kapiladA tarkAcArya Alokatimiravaibhavam, (kAzyapakavi) AzutoSavadAnam, gItAMjali (anuvAda), yogibhaktacaritam, zaizavasAdhanam, satyAnusabhAvam DaoN. satyavrata zAstrI sudarzanAcArya : dAtakAcArya pariziSTa (15) baMgAla meM nirmita saMskRta vAGmaya (1) prastuta pariziSTa meM baMgAla (vibhAjana pUrva) meM prAcIna kAla se Aja taka nirmita vAGmaya ke graMthakAra tathA unake dvArA likhita anyAnya prakAra ke graMthoM kA yathAzakti cayana kiyA gayA hai| graMthakAra ke nAma ke samIpa jo saMkhyA likhI hai vaha unake AvirbhAva kI zatAbdI kA dyotaka hai| graMtha kA svarUpa (kAvya, nATaka, campa i.) bhI graMthanAma ke Age koSTaka meM nirdiSTa kiyA hai| pariziSTa- (15-a) ke antargata baMgAla meM nirmita TIkAtmaka vAGmaya kI sUcI hai| [prastuta pariziSTa, beMgAlsa kaoNnTribyUzana TU saMskRta liTarecara-le. kAlIkumAra datta zAstrI,- isa prabandha para mukhyataH AdhArita hai|] karNapUra : vrnnprkaash| / kavikarNapUra kRSNAhnikakaumudI, (paramAnaMda) AnaMdavRndAvanacampU, caitanyacaritAmRtam, gaurAMgezoddIpikavRttamAlA, alNkaarkaustubh| kavicandra : cikitsaartnaavlii| kavicandra datta : kAvyacandrikA (sA.zA.) kavitArkika : kautukaratnAkara (prhsn)| kavirAma : digvijyprkaash| kAlIcaraNa vaidya : cikitsaasaarsNgrh| kAlIcaMdra : kAvyadIpikA (sA.zA.) mukhopAdhyAya (19-20) kAlidAsa cakravartI : dhAtuprabodha kAlIpada-tarkAcArya kAvyacintA (sA.zA.) (19-20) naladamayaMtIyam (nA.), prazAMtaratnAkara (nA.), graMthakAra ajayapAla ajitanAtha nyAyaratna annadAcaraNa tarkacUDAmaNi (20) graMtha : nAnArthasaMgraha : bakadUta : rAmAbhyudayam, mahAprasthAnam, sumanoMjali, Rtucakram, tadatItameva, kAvyacaMdrikA (sAhityazAstra) amaramAlAkoza amaradatta saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /487 For Private and Personal Use Only
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaMgAnAtha sena (19-20) gaMgAdAsa gaMgArAmadAsa gaMgAdhara kavirAja girIza vidyAratna guruprasanna bhaTTAcArya (10-20) mANavakagauravam (nA.), symntkoddhaarvyaayog| kuMjabihArI : saMpAdaka AryaprabhA patrikA / tarkasiddhAnta kRSNakAnta kavi : satkAvyakalpadruma (19) (sUktisaMgraha) kRSNakAnta gopAlalIlAmRtam, vidyAvAgIza caitanyacaMdrAmRtam, kAminIkAmakautukam, zabdazakti prkaashikaa-ttiikaa| kRSNadAsa krnnaanndm| kRSNadAsa kavirAja : goviMdalIlAmRtam, kRssnnliilaastv| kRSNanAtha : vAtadUtam nyAyapaMcAnana kRSNanAtha : vaijayantI, AnaMdalatikAcampU / (aura patnI ) kRSNamizra : prabodhacaMdrodaya (nATaka) kRSNasArvabhauma : pAdAMkadUtam kedArabhaTTa : vRttaratnAkara, vRttmaalaa| kSitIzacaMdra caTTopAdhyAya : SaSTitaMtram (kathAsaMgraha), (19-20) pratijJApUraNam (mUla ravIndranAtha), niSkRti (mUla zaraccaMdra caTTopAdhyAya) gopAlacakravartI gopAladAsa : gopAlasena kavirAja gopInAtha cakravartI gopendranAtha gosvAmI golokanAtha baMdyopAdhyAya govardhana govardhana goviMdadAsa svAsthyavRttam, siddhAntanidAnam (Ayurveda) chaMdomaMjarI, chaMdogoviMda, vRttamuktAvalI zarIranizcayAdhikAra durgavadhakAvya, lokAlokam, puruSIyam, harSadayam zatakAvalI (sUktisaMgraha) zrIrAsamahAkAvyam mAthuram, nAbhAgacaritaM (nA.), bhAminIvilAsa (nA.), madAlasA kuvalayAzva (nA.) / amrkoshttiikaa| prijaathrnnnaattk| chaMdomaMjarI, cikitsaamRtm| yogAmRtam (vaidyaka) kautuksrvsvprhsnm| paadpaadukaa| devyAgamanakAvyam, horkjyubiliikaavym| AryAsaptazatI gaNasaMgraha satakAvyaratnAkara, karNAmRtam, saMgItamAdhavam kAvyadIpikA, sArabodhinI (kAvyaprakAzaTIkA). kAvyaparIkSA (sA.zA.) naaddiipriikssaa| raamcritm| kaadmbriikthaasaarkaavym| kaakduutm| cikitsAsArasaMgraha AyurvedIpikA (carakaTIkA), bhAnumatI (suzruta TIkA), zabdacaMdrikA (vaidyakazabdakoza), dravya gunnsNgrh| kSemIzvara goviMdadAsa : caMDakauzika (nATaka), naiSadhAnaMda (naattk)| : kAvyaprakAza kI TIkA / gadAdharacakravartI bhaTTAcArya gaMgAdAsa : goviMdarAma kavirAja gauDa abhinaMda gauragaupAlaziromaNi cakrapANidatta gaMgAdhara kavirAja (19-20) acyutacaritam, gopAlazatakam, dinezazatakam, chaMdomaMjarI, kavizikSA (sA.zA.) tArAvatIsvayaMvara (nATikA), prAcyaprabhA (sA.zA.), dhAtupATha, gaNapATha, zabdavyutpattisaMgraha, aSTAdhyAyI kI vRtti| jalakalpataru (cairakaTIkA) AyurvedasaMgraha, AyurvedaparibhASA, bhaiSajyarasAyana, mRtyujayasaMhitA (vaidyk)| gaMgAdhara kavirAja caturbhuja cArucaMdrarAya (19-20) citrasena ciraMjIva bhaTTAcArya haricaritam : ekavIropAkhyAna (upnyaas)| : citrcmyuu| : kalpalatA-zivastotram, 488 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (rAmadeva yA vAmadeva zRMgArataTinI, vidvanmodatabhaTTAcArya) raMgiNI, mAdhavacampU , vRttaratnAvalI ciraMjIva zarmA kAvyavilAsa (sA.zA.) caitanyadeva : gopAlacaritam, premAmRtam, daankelicintaamnni| candrakAnta tarkAlaMkAra : kAtaMtrachaMdaHprakriyA (19-20) (vyAkhyA), alaMkArasUtra, kaumudI-sudhAkara (nATaka) satIpariNayama, cNdrvNshkaavym| candrakizora kAvya- : mUDhamardanam (nATaka), vAcaspati (19-20) candragomI : cAndravyAkaraNam. lokAnandam (nATaka) candramANikya : udbhaTacaMdrikA (sUktisaMgraha) (19) anyaapdeshshtkm| candrazekhara : suurjncritm| candrazekharabhaTTa : vRttmauktikm| jagannAthadatta (19-20) : cikitsAratna jagannAtha mizra : chandaHpIyUSa jagadIza tarkapaMcAnana : rahasyaprakAza (kAvyaprakAza-TIkA) jagadIzvara tAlaMkAra : hAsyArNava (nATaka) jaTAdhara abhidhAnataMtrakoza jatIndranAtha bhaTTAcArya : kAkalI (kAvyasaMgraha) jatIndravimala mahAprabhuharidAsam, caudharI (DaoN.) (20) bhaktiviSNupriyam, prItiviSNupriyam, bhaarthRdyaarvindm| vimalayatIndra / zaktizAradam ityAdi (aneka nATakoM ke lekhaka) jayarAma nyAyapaMcAnana : rahasyadIpikA (kAvyaprakAzaTIkA) jayacaMdra bhaTTAcArya saMpAdaka- saMskRtacandrikA (20) (patrikA) jinendrabuddhi kAzikA vivaraNapaMjikA (nyAsa) jIva gosvAmI gopAlacampU, gopAlavirudAvalI, harinAmAmRtavyAkaraNam (bRhat), locanarocanI (ujjavalanIlamaNikI TIkA), durgasaMgamanI (bhaktirasAmRtasiMdhukI TIkA), nATakacaMdrikA, rsaamRtmaadhvmhotsv| jIva nyAyatIrtha sArasvatazatakam, (20) kRSNakutUhalam, puruSaramaNIyam, vivAhaviDambanam, rAgavirAgam, kumArasambhavam, daridradurdaivam, zaMkarAcAryavaibhavam, pAMDavavikramam, raghuvaMzanATakam, mahAkavikAlidAsam, zatavArSikam, samayasAgarakallolam, kailAsanAthavijayam kSutkSemIyam, cipiTakacarvaNam, viparyayam, caMDatADavam jIvAnanda (19) kAvyasaMgraha (suuktisNgrh)| tArAcandra : kanakalatA, rAmacaMdrajanmabhANa, shRNgaarrtnaakr| tArAnAthatarkavAcaspati : Azubodha, zabdArtharatna (donoM vyAkaraNa grNth)| trilocanadAsa : kAtaMtravRtti, amarakozaTIkA / trilocanadAsa : tulsiiduutm| trailokyamohana guha niyogI: meghdautym| dInanAtha nyAyaratna (19) : kAvyasaMgraha (suuktisNgrh)| durgAprasanna tIna nATaka- maNimadvadha, vidyAbhUSaNa (20) prAyopavezanam, eklvygurudkssinnm| devanAtha tarkapaMcAnana : kAvyakaumudI (kAvyaprakAza TIkA), rasikaprakAza (saa.shaa.)| : paanniniprbhaa| vaMdyopAdhyAya (19) devendranAthasena : aayurvedsNgrh| (19-20) dharaNIdAsa anekArthasAra (dharaNIkoza) dharaNIdhara vyAkaraNasarvasva dharmadAsa cAndravyAkaraNa-TIkA, vidgdhmukhmnnddn| dhUrjaTI (20) bhaktivijayanATaka dhoyI pavanadUtam, stybhaamaa-kRssnnsNvaad| dhyAneza nArAyaNa vArtAgRhanATaka, muktadhArA cakravartI (20) : (donoM ke mUla lekhaka ravIndranAtha Taigaura) dhruvAnaMda mizra : mahAvaMzAvalI devendra saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 489 For Private and Personal Use Only
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra naMdakumAra zarmA narendranAtha caudharI (20) nandana nyAyavAgIza nyAyavAgIza bhaTTAcArya nArAyaNacandra smRtitIrtha nArAyaNapaMDita nArAyaNa baMdyopAdhyAya nArAyaNa bhaTTAcArya nArAyaNa vidyovinoda nityAnaMda nityAnaMda bhaTTAcArya (19-20) nityAnaMda smRtitIrtha (20) nItivarmA nRtyagopAla kAvyaratna (20) nRsiMha nRsiMha kavirAja padmanAbha padmanAma mizra (pradyotana bhaTTAcArya) padmazrIjAna paramAnaMda cakravartI paramAnanda sena (kavikarNapUra) paMcAnana tarkaratna paMcAnana tarkaratna (19-20) puNDarIkAkSa vidyAsAgara puruSottama puruSottama : : 00 : : 43 : : : .... : dhAturalAkara kArikAvali (vyAkaraNa) zabdArthasaMdIpikA ( amrkoshttiikaa)| : kRSNAnaMdakAvyam / 50 kAlidAsanATaka / : : : : : : : : rAdhAmAtaraMgiNI kAvyatattvasamIkSA : (prabandha) / taMtrIpodyotana (TIkA) kAvyamaMjarI (kuvalayAnaMda kI TIkA) bhuvanezvara vaibhava (pravAsavRtta) hitopadeza / tapovaibhavam, guptadhanam, yvavadhAnam (tInoM nATaka ) kIcakavadham (citrakAvya) mAdhavasAdhanam (nATaka) madhumatI (vaidyaka) supadmavyAkaraNa / zaradAgama (caMdrAlokakI TIkA) nAgarasarvasva (kAmazAstra) vistArikA (kAvyaprakAzaTIkA) mAlA ( amarakoza TIkA) caitanyacandrodaya (naattk)| www.kobatirth.org pArthAzvamedham, sarvamaMgalalodayam / amaramaMgalam kalaMkamocanam (donoM nATaka) / kArakakaumudI tathA kAvya prakAza, kAvyAdarza, kAvyAlaMkAra, bhaTTikAvya aura kalApavyAkaraNa kI ttiikaaeN| viSNubhaktikalpalatA sUktimuktAvalI / trikAMDazeSa ( amarakoza kA pariziSTa), 490 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa puruSottama pUrNacandra pUrNacandra De (19) prabodhAnaMda sarasvatI pramathanAtha tarkabhUSaNa prabhAkara bhaTTa priyaMvadA baladeva vidyAbhUSaNa balarAma bANezvara vidyAlaMkAra budhodA (20) becArAma nyAyAlaMkAra bhaTTanArAyaNa bhaTTAcArya bharatamallika For Private and Personal Use Only : : prANapaNA (laghuvRtti), : : : : 44 : : :: : Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ..... hArAvalI koza, dvirupa koza, ekAkSara koza / bhASyavRtti, paribhASAvRtti (lalitaparibhASA) kArakakArikA, durghaTavRtti, gaNavRtti, dhAtupArAyaNa udbhaTasAgara (sUktisaMgraha) saMgItamAdhavam, vRndAvanamahimAmRta, caitanyacaMdrAmRtam kokilduutm| garodaya vijayaprakAza / rasapradIpa, lAghusaptazatIstotram / zyAmarahasyam / vyAkaraNa kaumudI chaMda: kaustubha sAhityakaumudI (kAvyaprakAza kI TIkA), kAvyakaustubha / padyAvalI, stanamAlA TIkA, utkaliko TIkA prabodhaprakAza (vyAkaraNa) caMdrAbhiSekanATaka, citra campU, rahasyAmRtamahAkAvya, shivshtkm| dharitrIpati nirvAcanam, nanAvitADanam atha kim (tInoM nATaka) AnaMdataraMgiNI (pravAsavRtta), kAvyaratnaMkAra (sA.zA.) veNIsaMhAra nATaka | nAdadIpaka / ekavarNArthasaMgraha, dvirupadhvanisaMgraha, liMgAdisaMgraha, mugdhabodhinI ( amarakoza TIkA), upasarga vRtti, kArakollAsa, sukhalekhana drutabodhavyAkaraNam
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir azruvisarjanam dazAnanavadham (mahAkAvya) : : carakasaMhitA ttiikaa| bharatasena caMdraprabhA, ratnaprabhA, savaidyakulatattavam bhavabhUtividyAbhUSaNa sNpaadk-vidyodyptrikaa| bhavAnanda siddhAnta kArakAdyarthanirNaya vAgIza bhUdeva mukhopAdhyAya : rasajalanidhi / (Ayurveda) bholAnAtha gaMgaTikarI : pAnthadUtam bholAnAtha : kaavyrtnsNgrh| mukhopAdhyAya mahAdeva : shbdsiddhi| mahAdeva zANDilya : saMbaMdhatattvArNava yogIndranAtha tarkacUDAmaNi yogIndranAbha sena (19-20) rajanIkAnta sAhityAcArya (19-20) : dazamahAvidyAzatakam, cattalavilApa (citrakAvya) maMgalotsavam (nATaka), vibudhavinoda (nATikA), saMskRtabodha vyaakrnn| : hrishcndrnaattkm| raNendranAtha gupta (19-20) ramA caudhurI (DaoN.) (20) ratnabhUSaNa (20) raghunAtha : kavikulakokilam (nATaka), pallikamalam (nATaka) : kAvyakaumudI (saahityshaastr)| : trikAMDaciMtAmaNi (amarakoza TIkA) : chaMdoratnAkara : harismRtisudhAkara (saMgIta) : klaaptttvaarnnv| ratnAkara zAMtideva raghunaMdana raghunaMdana AcAryaziromaNi raghunaMdana gosvAmI raghunAthadAsa mahezacaMdra tarkacUDAmaNi : bhUdevacaritam, dinAjapurarAja, vaMzacaritam, kAvyapeTikA maheza mikSa nirdoSakulapaMjikA mahezvara nyAyAlaMkAra : vijJapriyA (sAhityadarpaNa-TIkA), bhAvArthacintAmaNi (kAvyaprakAza ttiikaa)| madana (bAlasarasvatI) : pArijAtamaMjarI (vijayazrI) (naattk)| madhusUdana kRSNakutUhala naattk| madhusUdana kAvyaratna : paMDitacaritaprahasanam (19) madhusUdana sarasvatI : AnaMdamaMdAkinI manmathanAtha bhaTTAcArya : sAvitrIcaritam (nATaka) (20) mAthureza vidyAlaMkAra : zabdArtha-ratnAvalI, sArasuMdarI (amarakoza TIkA) mAdhava : uddhvduutm| mAnAMka vRndaavnymkm| mInanAtha : smaradIpikA (kAmazAstra) murAri : anargharAghavam (nATaka) murArigupta : shriikRssnncaitny-critaamRtm| medinIkara mediniikosh| maitreyarakSita taMtrapradIpa (nyAsa kI TIkA) dhAtupradIpa (pANinIya dhAtupATha kI TIkA), durghaTavRtti) yAdavendra raoNya AraNyakavilAsam, (20) maMgalotsavam, svargIya prhsnm| yAdavezvara tarkaratna : rAjyAbhiSekakAvyam, stavakadaMba, kRSNakelisudhAkara, uddhavacaritam, gauraaNgcmpuu| haMsadUtam, muktAcaritacampU stvaavlii| : svaidykulpNjikaa| : rasaratnam, kavitAvalI ramAkAnta dAsa rAkhAladAsa nyAyaratna rAghavendra kavizekhara : bhavabhUtivArtAcampU rAjavallabha-rAjavijaya nATakam, dravyaguNa (vaidyk)| : chNdHkaustubh| : saMgItataraMga, saMgItaratna / / rAdhAdAmodara rAdhAmohana sena rAmakavi : zRMgArarasodaya rAmakumAra nyAyabhUSaNa : kalApasAra (kAtaMtra vyAkaraNa) rAmakRSNa bhaTTAcArya : nAmaliMgAkhyA kaumudI rAmagopAla : kIradUtam rAmacaMdra aindavAnandam (nATaka) rAmacaMdra kavibhAratI : vRttaratnAkarapaMjikA, bhaktizatakam (buddhastuti) saMskRta vAGmaya koza-graMtha khaNDa/491 For Private and Personal Use Only
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir laMbodara vaidya : gopIdUtam rAmacaMdra guha : rasendra cintAmaNi (vaidyaka) rAmacaMdra cakravartI : kAtaMtrarahasya rAmacaMdra tarkavAgIza : kAlApadIpikA (amarakoza TIkA) uNAdikoza rAmacaMdra nyAyavAgIza : alaMkAra (kAvya) candrikA rAmacaMdra vidyAbhUSaNa : paribhASAvRtti (mugdhabodha vyAkaraNaviSayaka) rAmacaMdra zarmA : alaMkAramaMjUSA (alaMkAracaMdrikA TIkA) rAmacaraNa tarkavAgIza : vivRtti (sAhityadarpaNa TIkA) caTTopAdhyAya rAmavilAsa rAmajaya tarkaratna : kAlavilAsam (nATaka) rAmatAraNa ziromaNi : pradyumnavijayam (nATaka) rAmadayAla tarkaratna : aniladUtam rAmadeva vidyAbhUSaNa : vaidika kulamaMjarI rAmanAtha tarkaratna (19) prabhAtasvapram (saTIka) rAmanAtha kArakarahasyam, trikAMDaviveka vidyAvAcaspati (amarakoSa TIkA) rAmamANikya : kRtArthamAdhavam (nATaka) rAmAnaMda zarmA kuladIpikA rAmarAma zarmA manodUtam rAma sena rasAmRtam rAyamukuTa padacandrikA (bRhaspati mizra) (amarakoza paMjikA) rudra nyAyapaMcAnana bhAva (siMha) vilAsa, vRndAvanavinoda rudra nyAyavAcaspati bhramaradUtam, pikadUtam rUpa gosvAmI stavamAlA, goviMdabirudAvalI,, utkalikAvallarI, padyAvalI, haMsadUtam, uddhavasaMdeza, dAnakelikaumudI (bhANa), vidagdhamAdhavam (nATaka), lalitamAdhavam (mahAnATaka) ujjvalanIlamaNi (sA.zA.) harinAmAmRta vyAkaraNam (laghu) lakSmaNa mANikya satkAvyaratnAkara vikhyAtavijayam (nATaka), kuvalayAzvacaritam (nATaka) lakSmIkAnta dAsa kAmakumAraharaNam (20) (hariharayuddham) nATakam lalitamohana bhaTTAcArya : khAMDavadahanam (mahAkAvya) lakSmIdhara : cakrapANivijayam vaMgasena cikitsAsaMgraha vatsalAMchana bhaTTAcArya rAmodayam (nATaka) vAcaspati : bhavadeva-kulaprazasti vAsudeva sArvabhauma chaMdoratnAkara vijayarakSita vyAkhyAmadhukoSa (mAdhavanidAna kI TIkA) vidyAkara kavIndravacana-samuccaya vidyAnAtha dvija tulasIdUtam vidhuzekhara zAstrI yauvanavilAsam, (19) umApariNayam, harizcandracaritam, durgAsaptazatI, mitragoSThI (mAsika patrikA), caMdraprabhA (upanyAsa) bharatacaritam vidhuzekhara bhaTTAcArya : milindapanho (prAkRta) kA anuvAda vinodavihArI : kAdambarI nATakam kAvyavinoda (19-20) vimalakRSNa motIlAla : ratharajjUnATaka (mUla lekhaka(20) ravIndranAtha Taigora) vizAkhadatta mudrArAkSasam (nATaka) vizvanAtha cakravartI sArabodhinI (alaMkAra kaustubha kI TIkA), zrIkRSNabhAvanAmRtam (mahAkAvya), nikuMjakelibirudAvalI, gaurAMgalIlAmRtam, camatkAracandrikA vizvanAtha nyAyapaMcAnana : alaMkArapariSkAra vizvanAtha siddhAnta- : sUktimuktAvalI paMcAnana vizvanAtha sena pathyApathyavinizvayaH vizvezvara vidyAbhUSaNa [bAraha nATakoM ke lekhaka] - (20) uttarakurUkSetrama, viSNumAyA, umAtapasvinI, dvArAvatI, vAlmIkisaMvardhanam, cANakyavijayam, prabuddhahimAcalam, dasyuratnAkarama, 492 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrInivAsa zrImAn upAdhyAya (manasArAma) vizvezvararavidyAbhUSaNa mAtRraMjanam, arUNAcalaketanam, oMkAranAthamaMgalam : kAvyakusumAMjali, gaMgAsurataraMgiNI, vanaveNu (gItikAvya) manodUtam / kavikutUhalam (sA.zA.) zrIzvara vidyAlaMkAra : gaNita-cUDAmaNi, zuddhadIpikA (jyotiSa) nyAsoddIpana (nyAsa kI TIkA) vijayA (paribhASAvRtti-TIkA) devIzatakam, vijayinI (vhikToriyA) kAvyam, dillImahotsavam, vikramabhAratam kuNDalivyAkhyAna (pAtaMjalamahAbhASya-TIkA) viSNudAsa zrutapAla viSNupada bhaTTAcArya : kAMcana kaMcukIyam (nATaka) (19-20) viSNupada bhaTTAcArya : kapAlakuMDalA (nATaka) [mUla-bakimacaMdra kA upanyAsa] bihArI kRSNadAsa pArasikaprakAza (koza) vIrendrakumAra bhaTTAcArya : kavikAlidAsam (nATaka), (20) zArdUlazakaTam (nA.), siddhArthacaritam (nA.), veSTanavyAyoga, lakSaNa vyAyoga, zaraNArthisaMvAdam (nA.), kalApikA (saniTasaMgraha) vIrezvara paMDita rasaratnAvalI (sA.zA.) vRndAvanacaMdra alaMkArakaustubhadIdhititarkAlaMkAra prakAzikA veNIdatta tarkavAgIza : alaMkAracaMdrodayam (zrIvara) vedAntavAgIza bhojarAja saccaritram bhaTTAcArya (nATaka) vaidyanAtha vAcaspati citrayajJam (nATaka) (19) zaMkara sena : nADIprakAza zarvadeva : paribhASAvRtti zAradAraMjana rAya mitabhASiNI (19-20) (siddhAntakaumudI TIkA) zivaprasAda bhaTTAcArya : uttarakhaMDayAtrA zivarAma cakravartI : bANavijayam zubhaMkara : saMgItadAmodara (nATyazAstra) zyAmakumAra Taigora : jarmanI kAvyam zrIkAntadAsa vaidyavallabha zrIkRSNa tarkAlaMkAra : caMdradUtam zrIkRSNa sArvabhauma : kRSNapadAmRtam zrIdharadAsa : saduktikarNAmRtam zrIdhara mizra vaidyamahotsava SaSThIdAsa vizArada dhAtumAlA satIzacaMdra bhaTTAcArya nRpacaMdrodayam sanAtana gosvAmI bhAgavatAmRtam haribhaktivilAsa sanAtana tarkAcArya taMtrapradIpaprabhA (TIkA) sandhyAkara nandI : rAmacaritam (dvisandhAnakAvya) sarvAnandavaMdyaghaTIya TIkAsarvasva (amarakoza TIkA) sAmanta cUDAmaNi : zyAmalavarmacaritam siddhanAtha padmadUtam sItAkAnta vAcaspati : alaMkAradarpaNa (sA.zA.) sItArAmadAsa saMpAdaka-saMskRtapArijAta oMkAranAtha (patrikA) sIradeva : paribhASAvRtti subhUticaMdra : amarakAmadhenu (amarakoza kI TIkA) surezvara(surapAla) : zabdapradIpa (vaidyakazabdakoza) lohapaddhati, vRkSAyurveda sRSTidhara : bhASyavRtti (TIkA) haraNacaMdra cakravartI : suzrUta TIkA (20) haralAla gupta : AyurvedacandrikA (19-20) haricaraNa bhaTTAcArya : karNadhAra, rUpanirjhara haricandra bhaTTAcArya : (19-20) kapAlakuNDalA (19-20) (mUla-baMkimacaMdra kA upanyAsa) haridAsa : kokiladUtam haridAsa siddhAnta vAgIza : kAvyakaumudI (sA.zA.), (20) saralA (upanyAsa), vidyA-vittavivAda, saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 493 For Private and Personal Use Only
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rukmiNIharaNam, zaMkarasaMbhavam, viyogavaibhavam, nATyagraMtha = kaMsavadham, jAnakIvikramam, vaMgIyapratApam, mevADa-pratApam, zivAjIvijayam (zivacaritam), virAja sarojinI (gItinATaka) kulapaMjikA vRttamuktAvalI makarasaMkratIyam satyabhAmAparigraham, subhadrAharaNam, haihayavijayam, rukmiNIharaNam, parazurAmacaritam, pAMDavavijayam, bhAratIgIti hari mizra harizaMkara hemaMtakumAra tarkatIrtha : hemacaMdra rAya kavibhUSaNa : amarUzatakam nArAyaNa cakravatI (17), nayanAnaMda zarmA, rAmatarkavAgIza, gopAla cakravartI, bharata mallika, mukunda zarmA, rAmaprakAza tarkAlaMkAra, rAmezvara nyAyavAgIza, rAmezvara zarmA [(18) vidvahArAvalI], rAmanAtha cakravartI, lokanAtha cakravartI (padamaMjarI), raghunAtha zarmA, zrIpati cakravartI, ratnezvara cakravartI (ratnamAlA), nArAyaNa vidyAvinodAcArya, nIlakaNTha zarmA, rAmAnanda vAcaspati ravicandra (TippaNI) rAmarudra nyAyavAgIza, jarnAdana kalAdhara sena, gaMgAdhara kavirAja vizvanAtha cakravartI, vRndAvana tarkAlaMkAra (dIdhiti prakAzikA), lokanAtha cakravartI, sArvabhauma hemAdri (13) aruNadatta sarvAMgasuMdarI becArAma nyAyAlaMkAra kRta) ajJAtakartRka-TIkA siddhAntatarI jIva gosvAmI (locanarocanI), vizvanAtha cakravartI (Ananda candrikA), ajJAtakartRka AgamacandrikA aura AtmaprabodhikA : baladeva vidyAbhUSaNa alaMkArakaustubha (kavikarNapUra kRta) (pariziSTa-(15-a) vaMgIya TIkAtmaka vAGmaya (1) saMskRta kA TIkAtmaka vAGmaya maulika vAGmaya se kaI gunA adhika hai| eka eka graMthapara aneka vidvAnoM dvArA unake apane apane siddhAnta ke yA saMpradAya ke matAnusAra TIkAtmaka graMtha vivecanArtha yA vivaraNArtha likhe gye| vaMgIya saMskRta vAGmaya kI sUcI meM kucha TIkAtmaka graMthoM kA ullekha huA hai| prastuta pariziSTa meM pramukha TIkAkAroM kA ullekha karate hue sAtha meM zatAbdI kI saMkhyA kA yathAvasara TIkA nAma kA bhI nirdeza kiyA hai| aSTAMgahRdaya (vAgbhaTa kRta) AnandataraMgiNI (pravAsavRtta) (rUpa gosvAmI kRta) graMthanAma amarakoza TIkAkAra : subhUticaMdra (11-12 kAmadhena), sarvAnanda vaMdyaghaTIya [(12) TIkA sarvasva] rAyamukuTa (15), paramAnanda (15), trilocanadAsa (13), govindAnanda kavikaMkaNAcArya (15), mathureza (16), rAmakRSNa bhaTTAcArya (16), utkalikAvallarI (rUpa gosvAmI kRta) uttararAmacaritam tArAkumAra cakravartI, AnaMdarAma barUA, premacaMdra tarkavAgIza, nIvAnanda vidyAsAgara, budhabhUSaNa gosvAmI, 494 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAtaMtra vyAkaraNa gurUnAtha vidyAnidhi zrIpatidatta [(11) kAtaMtra pariziSTa], trilocanadAsa (12), vijayAnaMda (12), gopInAtha tarkAcArya [(15-16) pariziSTa prabodha], puNDarIkAkSa vidyAsAgara [(15-16) kAlataMtrapariziSTa TIkA], rAmacaMdra cakravartI, zivarAma cakravartI (pariziSTa siddhAnta), ratnAkara, vaMgasena [(12) AkhyAtavRtti], harirAma cakravartI (vyAkhyAsAra), rAmadAsa, gaMgAdhara kavirAja (kaumAra TIkA), rAmacaMdra (kalApatattvabodhinI), ajJAta (kalApasaMgraha) kAvyAdarza kAvyAlaMkAra (vAmanakRta) jayarAma nyAyapaMcAnana [(17) jayarAmI], gadAdhara cakravartI bhaTTAcArya (17), jagadIza tarkapaMcAnana bhaTTAcArya [(17) rahasyaprakAza],rAmanAtha vidyAvAcaspati [(17) rahasya prakAza], zivanArAyaNa dAsa [(17) dIpikA], mahezvara nyAyAlaMkAra [(17) Adarza], baladeva vidyAbhUSaNa [(18) sAhitya kaumudI], mahezacaMdra nyAyaratna [(19) tAtparyavivaraNa] kRSNakiMkara tarkavAgIza, puNDarIkAkSa-vidyAsAgara, premacaMdra tarkavAgIza, jIvAnanda vidyAsAgara zrIvatsalAMchana bhaTTAcArya [(15-16) sAhitya sarvasva], puNDarIkAkSa vidyAsAgara baMkimadAsa kavirAja [(17) vaiSamyoddhAriNI], bharatamallika [(17) subodhA] jIvAnanda vidyAsAgara janArdana sena, sarvAnanda nAga : (bhAnudatta kRta 15) bharata mallika rAyamukuTa (vyAkhyA bRhaspati),, bharatamallika (subodhA), haricaraNadAsa, tArAnAtha tarkavAcaspati, jIvAnaMda vidyAsAgara : nyAyavAgIza bhaTTAcArya (kAvyamaMjarI) kRSNadAsa kavirAja (sAraMgaraMgadA), gopAlabhaTTa caitanyadAsa, kAtaMtra dhAtugaNa pATha kirAtArjunIyam kAtaMtra vRtti (durgakRta) kIcakavadham (nItivarmA kRta) kumArabhArgavIyam : rAmanAtha [(16) manoramA] raghunaMdana bhaTTAcArya zabdazAstravivRtti) trivikrama [(11) udyota], trilocanadAsa (uttarapariziSTa) suSeNa kavirAja, puNDarIkAkSa vidyAsAgara (kAtaMtra pradIpa), raghunandana ziromaNi, rAmacaMdra (kAtaMtravRtti paMjikA), rAmanAtha cakravartI (kAtaMtravRtti prabodha) : haridAsa siddhAntavAgIza jagabandhu tarkavAgIza, rAmacaMdra zarmA (alaMkAramaMjUSA) caNDIdAsa [(13) dIpikA] paramAnaMda cakravartI [(14) vistArikA], zrIvatsalAMchana bhaTTAcArya [(15) sArabodhinI], kumArasaMbhavam kAdambarI . kAvyacandrikA (rAmacaMdra nyAyavAgIza kRta) kAvyaprakAza kuvalayAnandam kRSNakarNAmRtam (bilvamaMgalakRta) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 495 For Private and Personal Use Only
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vRndAvanadAsa kAlidAsa sena : kokiladUtam (harimohana prAmANika kRta) gaNapATha gItagovindam purUSottama (gaNavRtti) tArAnAtha tarkavAcaspati [(19) liMgAnuzAsanavRtti kRSNadAsa vanamAlIbhaTTa, mAnAMka (12-13), bharatamallika (subodhA), nArAyaNabhaTTa (padadyotinI), nArAyaNadAsa (sarvAMgasundarI), caitanyadAsa pUjaka (bAlabodhinI), gopAla cakravartI (17), rAmatAraNa (mAdhurI), pujArI gosvAmI (bhAvArthadIpikA) bharatamallika, jIvAnanda vidyAsAgara zivadAsa (tattvadIpikA), jinadAsa, Izvara sena, gaMgAdhara kavirAja (jalakalpatarU), yogIndranAtha sena : pradyotana bhaTTAcArya(16) jaumara vyAkaraNodghATa : kezavadeva tarkapaMcAnana, abhirAma vidyAlaMkAra, nArAyaNa nyAyapaMcAnana, caMdrazekhara vidyAlaMkAra, vaMzIvadana, harirAma, gopAla cakravartI (17) taMtrapradIpa nandana nyAyavAgIza (maitreyarakSita kRta (udyota), sanAtana vyAkaraNa graMtha) tarkAcArya (prabhA) dazakumAracaritam jIvAnaMda vidyAsAgara, gurunAtha kAvyatIrtha, haridAsa siddhAntavAgIza, haripada caTTopAdhyAya, revatIkAnta bhaTTAcArya nalodayam bharatamallika (prakAza), (kAlidAsakRta) jIvAnandavidyAsAgara naiSadhacaritam vaMzIvadana, gopInAtha (harSahRdaya), paramAnaMda cakravartI, bharata mallika (subodhA), premacaMda tarkavAgIza (anvayabodhikA), haridAsa siddhAntavAgIza (jayantI) nyAsa (kAzikA indumitra (anunyAsa), vivaraNa paMjikA) maitreyarakSita (taMtrapradIpa), puNDarIkAkSa vidyAsAgara (15) ghaTakaparakAvyam carakasaMhitA caMdrAloka (jayadevakRta) cikitsAsaMgraha (cakrapANidattakRta) : zrImAn zarmA (vijayA) nizcalakara (11-12), zivadAsa (tattvacandrikA), harAnandadAsa (cikitsAsAradIpikA) : lokanAtha cakravartI paribhASAvRtti (sIradevakRta) pANinIya paribhASA : chandomaMjarI (kavikarpUrakRta) chandomaMjarI (gaMgAdAsa kavirAja kRta) pAtaMjala vyAkaraNa mahAbhASya jagannAtha sena, vaMzIdhara, becArAma sArvabhauma, candrazekhara, raghunAtha gosvAmI (18), harimohana dAsagupta, dAtArAma nyAyavAgIza, tArAnAtha tarkavAgIza, rAmatAraNa ziromaNi : nyAyapaMcAnana (gaNaprakAza), zivadAsa cakravartI (jaumara uNAdivRtti) puruSottama (lalitavRtti aura laghuvRtti) sIradeva (12) paribhASAvRtti) indumitra (10 indumatI vRtti) maitreyarakSita [(11) vyAkhyA] puruSottama [(12) prANapaNA], zaMkara paMDita, rAdhAmohana vidyAvAcaspati gaMgAdhara kavirAja (vivRtti) jaumara (vyAkaraNa) gaNapATha pAdAMkadUtam (zrIkRSNa sArvabhaumakRta) piMgalachandaHsUtra halAyudha (mRtasaMjIvanI), vizvanAtha nyAyapaMcAnana [(17), 496/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mRcchakaTikam pratimAnATaka prabodhacandrodayam mudrArAkSasa bAlarAmAyaNa bhaTTikAvyam meghadUtam bhaktissAmRta (rUpa gosvAmI kRta) bhASAvRtti (puruSottamakRta) mahAvIracaritam piMgalaprakAzikA] gaMgAdhara kavirAja (19) chandaHpATha), yAdavendra dazAvadhAna bhaTTAcArya (piMgalatattva prkaashikaa)| satyendranAtha sen| : rudradeva tarkavAgIza (17), mahezvara nyAyAlaMkAra (guNavatI) jIvAnaMda vidyAsAgara bharatamallika (mugdhabodhinI) rAmacaMdra zarmA (vyAkhyAnaMda), cakravartI, vidyAvinoda (caMdrikA), kAmadeva (padakaumudI), puNDarIkAkSa vidyAsAgara (15kalApadIpikA), jIvAnaMda vidyaasaagr| jIva gosvAmI (durga-saMgamanI) : sRSTidhara AcArya (17 arthavivRtti) : AnaMdarAma baruA, tArAnAtha trkvaacspti| : satIzacaMdra vidyaabhuussnn| mAnAMka (12-13) jIvAnaMda vidyAsAgara, kuMjavihArI trksiddhaant| tArAnAtha tarkavAcaspati, haridAsa siddhaaNtvaagiish| nandakizora bhaTTa (14), kAzIzvara vidyAnivAsa (15), durgAdAsa [(16) subodhA] rAmatarkavAgIza [pramodaraMjanI] zivanArAyaNa ziromaNi (19), rAmacaMdra vidyAbhUSaNa [(17) mugdhabodhavRtti], goviMdazarmA zabdadIpikA, zrIvallabha (bAlabodhinI), bholAnAtha [saMdarbhAmRtatoSiNI] devIdAsa, rAmAnanda, rAmazarmA, rAmabhadra, madhusUdana, gaMgAdhara kavirAja ityaadi| rAmamaya zarmA, jIvAnaMda vidyAsAgara, haridAsa siddhaantvaagiish| tArAnAtha tarkavAcaspati, jIvAnaMda vidyAsAgara, zrIzacaMdra cakravartI, vidhubhUSaNa gosvAmI, haridAsa siddhAntavAgIza janArdana (13), sanAtana gosvAmI [tAtparyadIpikA] kalyANamalla [(17) mAlatI], bharata mallika [(17) subodhA], kaviratna (17), kRSNadAsa vidyAvAgIza, rAmanAtha tarkAlaMkAra (muktAvalI), haragoviMda vAcaspati (saMgatA), haridAsa siddhAnta vAgIza (caMcalA), lAlamohana kAvyatIrtha, jIvAnaMda vidyAsAgara, gurunAtha kAvyatIrtha, hariSada cttttopaadhyaay| janArdana (13), bRhaspati mizra (rAyamukuTa) [(15) vyAkhyA bRhaspati] bharata mallika [(17) subodhA], jIvAnaMda vidyaasgaar| kRSNakAnta nyAyapaMcAnana, jIvAnaMda vidyAsAgara, zrIzacaMdra cakravartI, zAradAnaMdana re, azoka nAtha zAstrI + mheshvrdaas| veNIdatta tarkavAgIza [(19) rasika raMjanI] mahimnaHstotra mAlatImAdhavam raghuvaMzam mAlavikAgrimitram mugdhabodha vyAkaraNa ratnAvalI rasataraMgiNI (bhAnudattakRta) rAghavapANDavIyam rAmacaMdra nyAyAlakAra, premacaMdra tarkavAgIza, (kapATavipATinI) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 497 For Private and Personal Use Only
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (vRndamAdhavakRta) rukmiNIharaNa (haridAsa siddhAntavAgIzakRta) supA vyAkaraNam vAkyapadIya [(13) kusumAvalI], gaMgAdhara kavirAja [(19) paMcanidAnavyAkhyA] / zrIdhara cakravartI, rAmanAtha vidyAvAcaspati (17) dhAtucintAmaNi aura varNaviveka) aruNadatta sarvAnaMda (12), mukuTa (15), haraNacaMdra ckrvrtii| vaMgezvara, jIvAnaMda vidyaabhuussnn| baladeva vidyaabhuussnn| suzrutasaMhitA vAsavadattA vikramorvazIyam : vidagdhamukhamaNDanam (dharmadAsakRta) stavAvalI (raghunAtha dAsakRta) stavamAlA (ruupgosvaamiikRt)| svapnavAsavadattam harSacarita hitopadeza hemacaMdra trkvaagiish| rugvinizcaya (mAdhavakRtavijayarakSita, ArogyazAlIya [(13) vyAkhyAmadhukoza, vAcaspati (AtaMkadarpaNa) dharmapAla (6) vArtika- gaMgAdhara kavirAja (kAtyAyana vArtika vyAkhyA) sarvarakSita, kAzIrAma, jIvAnaMda vidyAsAgara (20) abhayAcaraNa, rAmamaya, tArAnAtha trkvaacspti| : tArAcaMdra vidvanmanoharA) gaurIkAnta, durgaadaas| jIvAnaMda vidyAsAgara, satyavrata saamshrmii| trivikrama (11), tArAnAtha tarkavAcaspati (19) / jaganmohana tarkAlaMkAra, tArAkAnta trkvaacspti| kRSNakAnta nyAyapaMcAnana, premacaMdra tarkavAgIza, jIvAnaMda vidyAsAgara, vidhubhUSaNa gosvAmI, haridAsa siddhAnta vAgIza, ramendramohana bsu| rAyamukuTa (nirNaya bRhaspati), bharata mallika (subodhA), bhAgIratha (aNIyatI) jIvAnanda vidyaasaagr| : rAdhAkAnta gosvaamii| viddhazAlabhaMjikA : satyendranAtha sena / : jIvAnaMda vidyAsAgara : varadAkAnta vidyAratna / vRttaratnAkara (kedArabhaTTakRtta) veNIsaMhAram pariziSTa (13) bihArarAjya ke graMthakAra aura graMtha zAkuntalam graMtha graMthakAra anantAraNya mizra aniruddha abhinava vAcaspati zizupAlavadham zrIkRSNa bhAvanAmRtam (vizvanAtha cakravartI kRta) zrutabodha (kAlidAsakRta) ayodhyAnAtha mizra (20) : vijayA taMtraTIkAnibaMdhana kI vyaakhyaa| : tAtparyavivaraNapaMjikA / zrAddhaciMttAmaNi vyavahAracintamaNi, prAyazcitacintAmaNi, kRtyamahArNava, zuddhinirNaya, dvaitanirNaya, dattakavidhi, gayAzrAddhapaddhati (sabhI dharmazAstraviSayaka) prakAzikA (khaNDabalakuladIpikA kI TIkA) : aarybhttiiym| : miimaaNsaarspllv| : nyAyavArtika, nyAyapariziSTa, kiraNAvalI (padArthadharmasaMgraha kI vyAkhyA), nyAyakusumAMjali, nyAya parizuddhi, Atmatattvaviveka : manohara zarmA, satIzacandra vidyAratna, sAhityadarpaNa AryabhaTTa (6) indramaNi ThAkura udayanAcArya (10) jIvAnanda vidyaasaagr| mahezvara nyAyAlaMkAra [(17) vijJapriyA], rAmacaraNa tarkavAgIza [(17) vivRti], haridAsa siddhAntavAgIza, jIvAnanda vidyAsAgara : zrIkaNThadatta siddhayoga 498 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir udyotakara umApati upAdhyAya kaNAda kapila kavicUDAmaNi kAtyAyana (vararUci) kRSNa jhA (19) lakSaNamAlA, lakSaNAvalI, tAtparyaparizuddhi (tAtparyaTIkA kI vyAkhyA) nyAyavArtika pArijAtaharaNam (nATaka) : vaizoSikasUtra sAMkhyasUtra mahAmoda vararucisaMgraha, puSpasUtra, liMgAnuzAsana, aSTAdhyAyI ke vArtika : raghuvaMzaTIkA, kumArasaMbhavaTIkA puraMjanacaritam, kuvalayAzvIyam (donoM nATaka) gItagopIpati, caNDikAsucarita, shshilekhaa| gaMgAzrIlaharI, amaranAthazatakam, tryaMbakapaMcAzikA, kAmAkhyAstotra, vaiSNavIstotra, kAzIvarNanA, khaMDabalakuladIpikA, banailIrAjyavarNanA, mithilAvarNanam kRSNadatta kRSNadatta (17) kRSNasiMha ThAkura (20) zANDilyasUtra, nyAyaprakAza, vaizeSikadarzana Adi graMthoM kI ttiikaaeN| gaMgezopAdhyAya (12) : tattvacintAmaNi / gaNezvara AhnikoddhAra, gayApaTTalaka, sugatisopAna (sabhI dharmazAstraparaka) gokulanAtha upAdhyAya : dikkAlanirNaya, cakrarazmi(17-18) dIdhitividyota, kusumAMjaliTippaNa, khaMDanakuThAra, lAghavagauravarahasyam, mithyAtvanirukti / nyAyasiddhAntatattva, tithinirNaya, mAsamImAMsA, padavAkyaratnAkara, zaktivAda, kAvyaprakAzavivaraNa, rasamahArNava, amatodayanATaka, zivastuti, kAdambarIkIrtizloka muditamadAlasA nATaka govardhanAcArya (10) : AryAsaptazatI (prAkRta) goviMdadAsa jhA(17) : nalacaritam (nATaka) goviMdaThakkura kAvyapradIpa (kAvyaprakAza (15-16) kI ttiikaa)| AdhikaraNanyAyamAlA, pUjApradIpa gautama dharmasUtram, nyAyasUtra, gRhyasUtra, gaurInAtha jhA yatIndracaritaprakAzikA caNDezvara smRtiratnAkara (7 khaMDa), kRtyacintAmaNi, zivavAkyAvalI (sabhI dharmazAstraviSayaka) caMdra jhA (20) lakSmIzvaravilAsa caMdradatta jhA (19) kRSNabirudAvalI, bhaktamAlA, karNagItamAlA, bhagavatIstotram, kAzIzivastotram cakradhara jhA (20) raghudevasarasvatI-birudAvalI kI TIkA / vibudhraajirNjinii| cANakya arthazAstram citradhara upAdhyAya : zRMgArasAriNI, viirsaarinnii| (17) citradhara mizra mImAMsAsArasaMgraha, (19) uplkssnnsNgrh| kedAranAtha jhA (19) kezava mizra (16) kSemadhArIsiMha (20) khageza zarmA (19) khuddI jhA gaMgAdhara mizra dvaitapariziSTam, alaMkArazekhara Adi 7 graMtha / : surathacaritamahAkAvya, (kula 19 graMtha) : kAzIzivastuti kAzyabhilASASTakam, : nAgoktiprakAza (vyAkaraNa) nyAyapArAyaNam (taMtravArtika kI ttiikaa)| karNabhUSaNam, kAvyaDAkinI, zaMgAravanamAlA, bhaMgadUtam, mNdaarmNjrii| prasannarAghava kI TIkA (aneka mahattvapUrNa zAstrIya graMthoM ke aMgrejI anuvAda tathA nyAyadarzana, mImAMsAnukramaNI, gaMgAnaMda kavirAja (16) gaMgAnAtha jhA (20) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 499 For Private and Personal Use Only
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhIramati nandakizora narasiMha ThAkura (16) narahari narahari mizra nIlAmbara jhA khaNDanakhAdyaTippaNa, satpratipakSaTippaNa, sulocanAmAdhavacampU, prastAravicAra (chaMdaHzAstra), vyatpativAdaTIkA, advaita siddhicAndrikA TippaNa, siddhAntalakSaNavivecana, avacchedatvaniruktivivecana daanvaakyaavlii| lgnvicaarnnd| narasiMhamanISA (kAvyaprakAza TIkA) dvaitanirNaya, adhikaraNakaumudI (dharmazAstra) jyotisstNtrm| : golaprakAza (jyo.) pakSadhara jayadeva Aloka AnaMda laharI, zizupAlavadham evaM gopAlacaritam kI TIkAe~, supadmavyAkaraNa ajitA yA taMtraTIkAnibandhana (taMtravArtika kI TIkA) saMskAra-dazakarmapaddhati, sadAcAradarpaNa, mahiSAsuravadhanATakam, yakSasamAgama, mithilezaprazasti, RtuvarNana ityAdi kula 30 grNth| aacaardiipk| nyAyaratnamAlA taMtraratna kaNikA, zAstradIpikA, nyAyaratnAkara, (zlokavArtika kI TIkA) padmanAbha mizra cetanAtha (20) : rAmezvaraprasAdinI (bhaMgadUta kI ttiikaa)| jagaddhara mAlatImAdhava, meghadUta, vAsavadattA, veNIsaMhAra kI ttiikaaeN| jayadeva mizra prasannarAghava-nATaka, (pIyUSavarSa) (13) candrAloka, tttvcintaamnnyaalok| jayadeva mizra (19) : binayA (paribhASenduzekhara kI TIkA), zAstrArtharatnAvalI, jayA (vyutpattivAda kI TIkA), vAstupaddhati / jayamanta mizra kaavyaatmmiimaaNsaa| (20) kAvyasvarUpamImAMsA, vibudhkusumaaNjli| jIvana jhA (20) : prabhucaritakAvyam / jIvanAtha jhA (20) : kAmezvara pratApodayacampU / jyotirIzvara ThAkura : dhUrtasamAgamaprahasanam, pNcsaaykm| taraNimizra : ratnakoza (nyAyasUtra kI vyAkhyA) dAmodara mizra (14) : vANIbhUSaNa (sAhityazAstrapara) divAkara upAdhyAya kusumAMjaliparimala dInabaMdhu jhA rAmezvarapratApodayam, (20) rasikamanoraMjinI. liMgavacanavicAra durgAdatta mizra (16) : vRttamuktAvalI / durgAdatta (19) : vAtAhahvAnam (kAvya) devakAntaThAkura (20) : devIcaritam (yA mahiSAsuravadham) deviistuti| devakInandana jAnakIpariNayam devanAtha Thakkura adhikaraNakaumudI, smRtikaumudI, kAvyakaumudI (kAvyapradIpa kI TIkA) devAnaMda uSAharaNam (nATaka) dhanapati upAdhyAya shraaddhdrpnn| dhanAnanda dAsa (18) : mAtaMgIkusumAMjalitaMtra, maMtrakalpadruma, vAkcAturyam dharmadatta (baccA) jhA : vyAptipaMcakaTIkA, (19) nyAyabhASyaTIkA, vAkyapadIyaTIkA, zaktivAdaTippaNa, savyabhicAraTippaNa, paritoSa mizra paramezvara jhA (20) pavaniyAsarasvatI pArthasArathimizra : cadra pIyUSavarSa jayadeva (13) prabhAkara prabhAkara upAdhyAya prajJAkara mizra (13) caMdrAloka, prasannarAdhavam (nATaka) rsprdiip| nyAyanibandha kI ttiikaa| subodhinI (nalodaya kI TIkA) rAdhApariNaya mahAkAvyam, dIdhiti (dhvanyAloka-TIkA) caMdrikA (rasagaMgAdhara kI TIkA), surabhi (rasamaMjarI kI badarInAtha jhA (20) 500/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir madhusUdana mayUra maheza Thakkura mahArAja (16) mukuMda jhA bakSI (20) bANabhaTTa (7) bAlakRSNa mizra (20) murAri mizra (12) bAlabodha (20) bilvamaMgala buddhinAtha jhA (20) drshnhRdym| : jyotiSapradIpAMkura, aalokknnttkoddhaar| sUryazatakam AlokadarpaNa (pakSadharakRta tattvacintAmaNyAloka kI vyAkhyA) zrImatkaramuhA sukUla kIrtikaumudI, zrImatkhaMDabalAkula prazasti, sukhabodhinI (bhRrtRharinirvedanATaka kI vyAkhyA) saralA (amRtodayanATaka kI vyaakhyaa)| zubhakarma nirNaya, tripAdInItinyAna, nyAyaratnAkara, amRtbindu| anargharAghava nATakam, (isa nATakapara- harihara, rucipati, dharmAnaMda, kRSNa, lakSmIdhara, naracaMdra, bhavanAtha mizra dhanezvara ityAdi maithila paMDitoMne TIkAe~ likhI hai| rAdhAnayanadvizatI (svakRta TIkA sahita) : sAhityadarpaNa kI vyaakhyaa| cintAmaNiprabhA lagnavicAra vyaMjanAvAda yAjJavalkyasmRti, zatapatha brAhmaNam, zukla yajurveda birudAvalI : padArtharatnamAlA murArimizra TIkA), gaNezvaracaritacampU, pramodalaharI, rAjasthAnaprasthAnam, anyoktisAhasrI, zokazlokazatam, kAzyapakulaprazasti, saMskRtagItaratnAvalI, kAvyakallolinI, sAhityamImAMsA kAdambarI, harSacaritam, cnnddiishtkm| rAdhAnayana-dvizatI, gautamasUtravRtti, zrIrAmezvarakIrtilatA, lakSmIzvarIcaritam, (lakSmIzvarI = darabhaMgA kI mhaaraanii)| rAmalaSaNacaritam goviMda dAmodara stotram tArAlaharI, priyAlApakalApa, bhraatRvilaap| prAyazcitabhavadeva, daankrmkriyaa| nyAyaviveka (mImAMsAsUtrabhASya) muhUrtasAra (jyo.) rasamaMjarI, rasataraMgiNI, rspaarijaat| bhAvaprakAza (Ayurveda) gItazaMkaram, kumArasaMbhavaTIkA, vRttdrpnn| jyotissrtn| zataraMjaprabaMdha nyAyaratnam bhAvanAviveka, vidhiviveka, brahmasiddhi, naisskrmysiddhi| jagadguruvaibhavam, sadasadvAda, vyomavAda, ahorAtravAda, dazavAdarahasya, zArIrakavimarza, vitAnavidyut brahmavijJAnam, zulbasUtram, brahmacatuSpadI, indravijayam, pratyayaprasthAna mImAMsA, upaniSadhRdayam, bhavadeva mizra bhavanAtha mizra bhAnudatta mizra (15-16) bhAvamizra (17) bhISma upAdhyAya (17) makala (macala) upAdhyAya maNikaNTha maNDanamizra mohana mizra (18) mohana Thakkura yajJapati upAdhyAya yadunandana mizra yadunAtha mizra (20) yAjJavalkya raghudeva mizra (17) raghunAtha madhusUdana jhA (19) : rUkmiNIharaNam ramApati upAdhyAya (18) ravi ThAkura (15-16) ravinAtha jhA (20) rAmacandra jhA (20) : madhumatI (kAvyaprakAza kI TIkA) ardhalaMbodara kAvyAdarza, rudraTAlaMkAra, kuvalayAnanda kI vyAkhyAeM dazakarmapaddhati, dAnapaddhati rAmadatta saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 501 For Private and Personal Use Only
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rAmadAsa jhA rAmAvatAra zarmA (19-20) rucidatta vANIdatta jhA(17) vANIza jhA (20) vAmadeva vidyApati (14-15) tattvavaizAradI (yogasUtravyAsabhASya kI TIkA), nyAyatattvAloka (nyAyasUtravRtti), nyAyaratnaprakAza, tattvacintAmaNiprakAza, khaNDanoddhAra : rasakautukam : cakoradUtam : smRtidIpaka bhUparikramA, puruSaparIkSA, kIrtilatA (nATaka), kIrtipatAkA (nATaka), maNimaMjarI (nATaka), gorakSavijayam (nATaka) paMcataMtram rAghavakIrtizatakam, gopIvallabham : rasakaustubha kezavadevacaritam rudradhara upAdhyAya viSNuzarmA viSNudatta jhA(17) lakSmIpati lachimA devI (15-16) lAla kavi lekhanAtha jhA (20) veNIdatta vaidyanAtha (17) : : AnaMdavijayanATakam yUropIyadarzanam paramArthadarzanam, mArutizatakam, mudgaradUtam, zabdArNava, saMskRtanibaMdhAvalI, bhAratIyetivRttam tattvAcintAmaNiprakAza, kusumAMjaliprakAza-makaranda, dravyaprakAza-makaranda dravyaprakAza-vivRti, lIlAvatIvilAsa, anargharAghava kI TIkA zuddhiviveka, zrAddhaviveka, varSakRtyam : zrAddharatnAkara padArthacaMdra (nyAyaviSayaka) gaurIsvayaMvaram (rUpaka) rasacandrikA (sA.zA.) varSAharSakAvyam, mAnasapUjAkAvyam : rAgataraMgiNI : nyAyadarpaNa smRtiparibhASA tattvacintAmaNi-prakAza, nyAyapariziSTaprakAza, nyAyakusumAMjaliprakAza, kiraNAvaliprakAza, bauddhAdhikAraprakAza, anvIkSAnayatattvabodha (nyAyasUtra kI vyAkhyA) parizuddhiprakAza chaMdolatA gItAdigaMbaram muditamadAlasA tattvabinduprakaraNa, nyAyavArtikatAtparyaTIkA, bhAmatI (zArIrakabhASya kI TIkA - bhAmatI prasthAna), nyAyakaNikA, tattvasamIkSA, brahmasiddhi kI vyAkhyA, nyAyasUcInibaMdha, vrajabihArI caturvedI (19) locana kavi(17) vaTezvara upAdhyAya vardhamAna vardhamAna upAdhyAya (dvitIya vAcaspati) zaMkara mizra (15) zAstratattvenduzekhara, zAstratattvaratnAkara, AyurvedatattvaratnAkara, truTiviveka, manovijJAnam AtmatattvakalpalatA, tattvacintAmaNimayUkha, trisUtrInibandhavyAkhyA, vaizeSikasUtropaskara, prAyAzcitapradIpa, zrAddhapradIpa, zAMkarI (khaMDanakhaMDa TIkA), bhedaprakAza, kaNAdarahasyam, vAdivinoda, chaMdogAhinaka, zrIkRSNavinodanATaka, manobhavaparAbhavanATakam, gaurIdigaMbaram (prahasana) sUtrasamuccaya, zikSAsamuccaya bodhicaryAvatAra, taMtrAvidhi dIpazikSA (laghvITIkA), RjuvimalA (bRhatITIkA), vasanta mizra(19) vaMzamaNi jhA (19) vAcaspati mizra (8) zAntideva bauddhAcArya (8) zAlIkanAtha (mImAMsaka) 502 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra zivanandana mizra (20) zivAditya zubhaMkara zubhaMkara ThAkura zUlapANi zrIdatta zrIdhara ThAkura zrIpadAnaMda jhA (20) zrIvallabha sacala mizra (18) sucarita mizra sudhAkara suzruta hIrAlAla harizaMkara zarmA (15-16) hariharopAdhyAya harSanAtha jhA (19-20) hRdayanAtha mizra (19) hemAMgada ThAkura : graMthakAra : ajJAta ajJAta ajJAta (gvAliyara nivAsI) : : : : : : : : : : zlokavArtika- kAzikA smRtisudhAkara : suzrutasaMhitA AcAradarza kAvyaprakAza TIkA : : prakaraNapaMjikA gajAnanacaritam (nATaka) : saptapadArthI hastamuktAvalI (nRtya) tithinirNaya prAyazcittaviveka, AcAraviveka chaMdogAhnika, AcArAdarza kAvyaprakAzaviveka dhvanisAhastrI nyAyalIlAvatI AryAsaptazatITIkA bhartRharinirvedam (nATaka), prabhAvatIpariNayam (nATaka) uSAharaNam (nATaka), gItagopIpati TIkA, zabdenduzekharaTIkA, paribhASArthadIpaka, zabdaratnArthadIpaka, pariziSTa (16) madhyapradeza ke graMthakAra aura grantha bhAvadIpaka sUryastuti grahaNamAlA Aja kA madhyapradeza svarAjyottara navanirmita rAjya hai| isameM purAne gvAliyara, iMdaura rAjya, madhyabhArata, vidhyapradeza, mahAkozala, chattisagaDha ityAdi pradezoM kA evaM prAcIna kAla meM suprasiddha ujjayinI, dhArAnagarI, dazapura, mAhiSmatI, vidizA ityAdi nagaroM kA antarbhAva hotA hai| www.kobatirth.org graMtha : rAdhAvallabhamatapravartaka : tattvamasyArthasiddhAntabhASya : padmAvatIpariNayacampU amitagati (11) udana zAstrI (20) uvvaTa (11) karNadeva (bAMdhavanareza) (12-13) kAlidAsa mahAkavi (1) gajAnana zAstrI karamalakara (20) gaNapati zaMkara zukla gopAlazAstrI gopIkRSNanAtha zAstrI (20) goviMdabhaTTa ( akabarIya kAlidAsa) (16) goviMda ApaTe (19) gaurIzaMkara pAMDe (20) cakradharasiMha (rAyagaDhanareza) jagadIzaprasAda mizra ( 20 ) jagadIzaprasAda muMgalI (20) jAnakIvallabha vyAsa (19) dAmodara kavi (13) dAmodara zAstrI dInAnAtha devasena (10) dhanaMjaya (10) dhanika (10) For Private and Personal Use Only : : : : : : : raghuvaMzam kumArasaMbhavam, meghadUtam, zAkuntalam, mAlavikAgnimitram aura vikramorvazIyam nATaka lokamAnyAlaMkAra ( alaMkArazAstra) rAmadevalIlAmRtam (lakSmIdatta DiMgala kRta kAvya kA anuvAda) bhUdAnayajJagAthA zrImannArAyaNavyAsacaritam : Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir subhASitaratnasaMdoha, dharmaparIkSA, zrAvakAcAra eDavarDa mahAkAvyam : sulatAnAM vinodakAvyam vedabhASya sArAvalI (jyotiSa) mahezvaratarkacUDAmaNeH viziSTAdhyAyanam (zodhaprabandha) : Ayurvedazabdakoza : : zrAddhakalpadruma jinacaritam vANIbhUSaNam (chaMdaHzAstra) : sArabhUSaNam (vaiyAkaraNabhUSaNasAra kI TIkA) rAmacandrayazaH prabandha sarvAnandakaraNam sauMdaryalaharIstotra kI TIkA rAgasAgara : : sarvasaMgraha (jyotiSa) darzanasAra (jainamata) dazarUpakam (nATyazAstra) Aloka (dazarUpaka kI vyAkhyA) saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 503
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhaktadhruva, sItAharaNam (sabhI rUpaka) bhAUzAstrI(20) bhAgIrathIprasAda tripAThI (20) bhAnukara (16) bhAnudatta (13) bhoja (dhArAnareza) (11) dhanapAla(10) caturviMzatikAstotra TIkA tilakamaMjarI (kathA) nArAyaNadatta tripAThI Ayurvedadarzana, (20) mumukSusArasaMgraha, svarUpaprakAza, cidambararahasyam patrikAeM- RtambharA (jabalapura) medhA (rAyapura), mAlavikA (bhopAla), dUrvA (bhopAla) padmanAbha navasAhasAMkacaritam (parimalakAlidAsa) (mahAkAvya) (10) padmanAbha mizra vIrabhadracampU, zaradAgama bhaTTAcArya(16) (caMdrAloka kI TIkA), rAddhAntamaktAsara pannAlAla jaina (20) : ratnatrayI parimalakAcI (20) mAtRbhUmikathAzatakam pItAmbarapIThAdhIza : paMcopaniSadbhASyam (20) DaoN. prabhudayAlu : abhinavamanovijJAnam agnihotrI prItamalAla kAcI ArAdhanAzatakam (20) zAMtizatakam, unnatizatakam, brahmacaryazatakam, bhaktizatakam premanArAyaNa dvivedI : sauMdaryasaptazatI, (20) (bihArI kI satasaI kA anuvAda) zlokAvalI, sUktiratnAkara (donoM anuvAda) badarI prapannAcArya gItArthabindu (20) balabhadrasiMha : vRttibodha (chaMdaHzAstra) bilhaNa (13) karNasuMdarI nATaka (dekhie karnATaka sUcI) bihArIlAla vyAsa bhAnukarakRta rasamaMjarI kI vyAkhyA bihArIlAla zAstrI : lAMgalivilAsam brahmagupta (12) brahmasphuTasiddhAnta DaoN. zrImatI bhavAlakara : rAmavanagamanam, vanamAlA pArvatIparamezvarIyam, pAdadaNDa, annadevatA, adhyAtmavidyA bIjavRkSa (vyAkaraNa), kRSakANAM nAgapAzaH, maMgalamayUkha (upanyAsa), kathAsaMvartikA bhAgavatacampU, rasamaMjarI, rasataraMgiNI, zRMgAradIpikA, alaMkAratilaka, (cAroM sAhityazAstra viSayaka) gItagaurIpati sarasvatIkaNThabharaNam, zRMgAraprakAza, campUrAmAyaNa, zRMgAramaMjarI, rAjamRgAMka, aura rAjamArtaNDa (donoM jyotiSaviSayaka), yogasUtraTIkA, tattvaprakAza (zaivamata) cArucaryA (kula 23 graMtha) : mAthurIpaMcalakSaNI mathurAprasAda zAstrI (20) madana(13) mahAsena (10) mANikyacaMdra (11) mAyurAja (mAtrArAja anaMgaharSa) mAdhava uravya (16) mitramizra (17) : pArijAtamaMjarI (nATaka) : pradyumnacaritam (nATaka) parIkSAmukha udAttarAghavam (nATaka), tApasavatsarAjam vIrabhAnUdayam (mahAkAvya) vIramitrodaya (dharmazAstra) AnaMdakaMdacampU anargharAghavam (nATaka) : ziMdevijayacampU murAri (8) musalagAvakara sadAziva sItArAma (20) raghupati zAstrI(19) : kAdambinI (patrikA), vidvatkalA (patrikA) (gvAliyara se) : rAjaraMjanam (AkheTa vidyA) raghunAthasiMha (rIvAnareza-19) raghurAjasiMha (rIvAnareza-19) sudharmavilAsam (mahAkAvya) zambhuzatakam, 504 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vijjaladeva (19) vIrabhAnu mahArAja (16) virUpAkSavAdimAra svAmI (20) vizvanAtha mahArAja (17) vizvanAtha zAstrI vizvanAtha siMha (rIvAnareza) (19) vijjalavATikA (vyAkaraNa) : kaMdarpacUDAmaNi (kAmazAstra). dazakumArakathAsAra : liMgAMgi dharmaprakAzana, zAstrabodha dharmazAstratriMzatrazlokI viSNudatta tripAThI (20) velaNakara, raghunAtha : paribhASenduzekharaTIkA dhanurvidyA, rAmacandrahinakam, saMgItaraghunaMdanam, AnaMdaraghunandanam (nATaka) anasUyAcaritam, vidyottamam (donoM nATaka) : vyutpattimaNDanam, upadeza, maMjUSA, jaganmohana bhANa viSNu jagadIzazatakam, narmadAzatakam, raghurAjamaMgalacaMdrAvalI rAdhAvallabha tripAThI : premapIyUSam (nATaka) (20) vAlmIkivimarza (nibaMdha), nATyamaNDapam rAmagopAlAcArya : vAsudevasUrikRta (20) pramANanayatattvAloka kI TIkA rAmacaMdra bhaTTa rAdhAcaritakAvyam rAmajI upAdhyAya dvA suparNA (upanyAsa), (20) bhAratasya sAMskRtiko nidhiH, sAgarikA (traimAsikI patrikA) rAmajIvana mizra (20) : sArasvatam (nATaka) rAjazekhara (10) : bAlarAmAyaNam, pracaNDapAMDavam, viddhazAlabhaMjikA, (tInoM nATaka), karpUramaMjarI (prAkRtasaTTaka), kAvyamImAMsA rAmasakhendra dvaitabhUSaNam rudradeva tripAThI patradUtam, preraNA, (20) vinodinI, DiDima, kAlidAsapreritazilpasaMgraha, aura ajaMtAdarzana (donoM anuvAda), satyAgraha-nItikAvyam, gAyatrIlaharI, mAlavamayUra (patrikA) rUpanAtha ojhA rAmavijayam, (18) gaDhezanRpavarNanam DaoN. revAprasAda dvivedI : sItAcaritam (saTIka), siMghabhUpAlakRta rasArNavasudhAkara kI TIkA lakSmIprasAda dIkSita : gajendramokSa kAvyam (18) lakSmIprasAda pAThaka : jyotirvivekaratnAkara (20) lokanAtha zAstrI : kArikAvalI TIkA, (20) narmadAtaraMgiNI-aSTASTakAni vatsabhaTTi (5) maMdasora sUryamaMdira prazasti (zilAlekha) vararuci : rAkSasakAvyam, nItiratnam vaMzadhara agnihotrI (19) : zambhukalpadrum velaNakara zrIrAma javAhara cintanam, bhikAjI virahalaharI, (dekhie-mahArASTra) vyAsa rAmadeva (15) : rAmAbhyudayam, pANDavAbhyudayam, subhadrApariNayam, (tInoM nATaka) zaMkara dIkSita (18) : pradyumnavijayam (kAvya), gaMgAvataraNacampU, zaMkaracetovilAsacampU zivazaraNa zarmA (20) : jAgaraNam zobhana (10) caturviMzatikAstotrama zrInivAsa zAstrI zrInivAsasahasranAma cakravartI (19-20) zrIpAdazAstrI mokSamaMdirasya hasUrakara (20) darzanasopAnAvalI, bhArataratnamAlA (15 pustakeM) sUryanArAyaNa vyAsa : bhavyavibhUtayaH (20) somanAtha zAstrI : vRttazrIpAlacaritam (20) hanumAn (11) : hanumannATaka (chAyAnATaka) halAyudha (10) piMgalakRta chandaHsUtra kI vyAkhyA, vyavahAramayUkha himAMzuvijaya (20) : jainasaptapadArthI hRdayadAsa nartanasarvasva, tAlatoyanidhi saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 505 For Private and Personal Use Only
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hRdayanArAyaNa (17) : ApaTIkara ma.sa. hRdayakautuka, hRdayaprakAza (donoM saMgIta viSayaka) haripATha (anuvAda) stotrapaMcadazI jyotirgaNitavArtika, sarvAnandakaraNam saMskRta zabdakoza (saMskRta-aMgrejI, aMgrejI-saMskRta) ApaTe, goviMda sadAziva(19-20) ApaTe, vAmana zivarAma pariziSTa- (17) mahArASTrake graMthakAra aura graMtha : gAtAra Aja kA vidyamAna 'mahArASTra rAjya' svarAjyaprApti ke bAda bhASAvAra prAMtaracanA ke kAraNa nirmANa huA hai| rAmAyaNa meM nirdiSTa daNDakAraNya pradeza aura mahAbhArata meM nirdiSTa vidarbha, azmaka, mUlaka, kuntala, goparASTra, mallarASTra, pANDurASTra ityAdi pradezoM kA antarbhAva vidyamAna mahArASTra meM hotA hai| pulakezI ke zilAlekha meM "agamadadhipatitvaM yo mahArASTrakANAM navanavatisragrAmabhAjAM tryaannaam|" ina paMktiyA meM mahArASTra ke tIna bhAga tathA unameM vidyamAna navanavatisahasra (99000) grAmoM kA nirdeza mahattvapUrNa hai| prAcIna kAla meM isa pradeza para zAlivAhana (sAtavAhana), vAkATaka, cAlukya, rASTra, kUTa aura yAdava vaMzIya hiMdu nRpatiyoM kA adhirAjya rhaa| 14 vIM se 17 vIM zatAbdI taka yahAM parakIya musalamAnoM kA Adhipatya rhaa| zivAjI mahArAja ne musalamAnI Adhipatya ke viruddha prakhara svAtaMtryayuddha isa pradeza meM sahyAdri ke Azraya se zurU kiyaa| karIba savvA sau varSoM taka yahAM bhosale vaMza kA Adhipatya rhaa| san 1818 meM aMgrejoM kA Adhipatya sthApana huaa| svarAjya sthApanA ke bAda yaha marAThI bhASI rAjya nirmANa huA, jisake (1) muMbaI, (2) puNe, (3) auraMgAbAda (marAThavADA) aura (4) nAgapura (yA vidarbha) nAmaka cAra vibhAga rAjakIya suvidhA ke liye mAne jAte hai| prastuta pariziSTa meM ina cAroM pradezoM ke graMthakAra aura graMthakAroM kA antarbhAva hai| AppAzAstrI sUnRtavAdinI aura rAzivaDekara saMskRtacandrikA (patrikAeM), lAvaNyamayI aura ArabyarajanI (anuvAda) ArDe, kRSNabhaTTa gAdAdharI-karNikA (TIkA) uttamakara, mahAdeva : vyAptirahasyaTIkA (18) oka, mahAdeva : abhaMgarasavAhinI (anuvAda), pAMDuraMga : jJAnezvarI (9 adhyAyataka) anuvAda ogeTI parIkSit zarmA : yazodharAmahAkAvya, lalitagItAlaharI, pratApasiMhacaritam audumbarakara AppAzAstrI vAsudevazAstrI rAzivaDekaracaritra, vinsaTana carcila caritra kamalAkara bhaTTa(17) : dAnakamalAkara, (kAzInivAsI) vratakamalAkara, zUdrakamalAkara, zAMtiratna, nirNayasiMdhu (zlokavArtika TIkA), pUrvakamalAkara, prAyazcittaratna, vivAdatAMDava, gotrapravaranirNaya, kAvyaprakAzaTIkA DaoN. kAzIkara ciM.ga. : AyurvedIya padArthajJAnam kAzInAtha upAdhyAya : dharmasiMdhu, (18-19) prAyazcittenduzekhara, bedastuti kI TIkA, kuNDAdikapAla, viThThalaRmaMtrasArabhASya graMthakAra graMtha DaoN. akalUjakara : AppAzAstrI sAhityaazoka samIkSA aNe mAdhava zrIhari : tilakayazo'rNava (3 khaMDa) (bApUjI) advaitendrayati : dharmanaukA anaMtadeva(14) : bRhajjAtaka kI TIkA ananta bhaTTa : rAjadharmakaustubha abhyaMkara, kAzInAtha : vyAkaraNakoza vAsudeva abhyaMkara, vAsudeva sarvadarzanasaMgrahaTIkA, zAstrI (19-20) advaitAmoda, kAyazuddhi, dharmatattvanirNaya, sUtrAntaraparigrahavicAra arjunavADakara : kaNTakAMjali : subhASitaratnabhAMDAgAram kAzInAtha pAMDuraMga paraba 506 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kurtakoTI zaMkarAcArya : samatvagItam (19-20) kulakarNI di.ma. : dhArAyazodhArAH kuLakarNI sa.nA. : vyavahArakoza kRSNa joyasara : zaranavarAtricampU kRSNa daivajJa : karaNakaustubha (17) kRSNanRsiMha zeSa (17) : zUdrAcAraziromaNi DaoN.keMghe ci.tryaM. : rAjayogabhASyama ketakara vyaMkaTeza jyotirgaNitam, bApUjI (19) saurAryabrahmapakSIya tithigaNitam, ketakIvAsanAbhASyam, ketakI grahagaNitam, bhUmaNDalIyasUryagraha gnnitm| kevalAnanda sarasvatI : mImAMsAkoza (cAra khaMDa) kezava paMDita : raajaaraamcritrm| koNDabhaTTa (17) vaiyAkaraNabhUSaNam, vaiyaakrnnbhuussnnsaar| kSamAdevI rAva satyAgrahagItA, uttarasatyAgrahagItA, zaMkarajIvanAkhyAnIyam, jJAnezvaracaritam, tukArAmacaritam, rAmadAsacaritam, mIrAcaritam, kathAmuktAvalI kRSNarAva bhagavaMtarAva : dvaitamatI (viSNusahasranAmakhaTAvakara (18) TIkA) khare la.ja. (20) : aaNgllghukaavyaanuvaadmaalaa| khAMDekara rAghava paMDita : kheTakRti, paMcAMgArka, paddhati cndrikaa| khAnApurakara, vinAyaka : vainAyakIyadvAdazAdhyAyI pAMDuraMga (jyotiSa), yuklIDIyam (19-20) (bhUmiti), siddhAMtasAra, kuNdsaar| khAsanIsa, viSNu : gIrvANajJAnezvarI anaMta (19-20) (anuvAda) khiravaMDIkara guMjArava patrikA) khota, skaMda zaMkara .: mAlIbhaviSyam, lAlAvaidyam dhruvAvatAram (tInoM rupaka) gaMgAdharazAstrI saMgItarAghavam, ratikutUhalam, maMgaruLakara (19) rAdhAvinoda, gurutattvavicAra, prasannamAdhavam, citrmNjuussaa| gaMgArAma jaDI naukA (bhAnudattakRta (18) rasataraMgiNI kI TIkA) gajendragaDakara __ mahAvAkyArthakhaMDanam, nArAyaNAcArya (19) brahmAnaMdakhaMDanam, brahma vidyAbharaNakhaMDanam, zvetAzvatara upaniSad, vyAkhyA, punrvivaahkhnnddnm| gajendragaDakara tripathagA (paribhASenduzekhararAghavAcArya (18) TIkA), viSamI (laghuzabde duzekharaTIkA), candrikA manoramAzabdaratnaTIkA), viSNusahasranAmaTIkA, gItAbhASyam, nArAyaNopaniSad bhaassym| pissttpshumiimaaNsaa| gAka, ja.vi. gIrvANakoza (saMskRta-marAThI) gADagILa, vasaMta anaMta : zAradA (patrikA), zabdakoza (marAThI-saMskRta) guMDerAva harakAre : pratyayakoza, kurAna kA anuvaad| gulAbarAva mahArAja mAnasAyurveda, miSagindrazaci(19) -prabhA, nAradabhaktisUtrabhASya, kAvyasUtrasaMhitA, Izvaradarzanam, AgamadIpikA, purANamImAMsA, RgvedaTippaNI, bAlavAsiSTham, zAstrasamanvaya, zrIdharocchivapuSTi, SaDdarzanalezasaMgraha, yuktitattvAnuzAsanam, antrvijnyaansNhitaa| gopAlAcArya pratApasiMhodaya, rAghavacampU, kAlagAvakara (19) nItimaMjarI, rAdhAvilAsa, rAsAryA, vitthtthlaaryaa| gopInAtha bhaTTa sNskaarrtnmaalaa| oka (18) goviMda bALakRSNa maMjUSA, taraMgiNI, garuDa (18-19) kAlaprabodhodaya, ekAdazI prkaash| gaurIprasAda jhAlA suSamA (kvitaasNgrh)| ghanazyAma cauDAjI paMta : kumAravijayam, madanasaMjIvanam, navagrahacaritam, caNDarAhUdayam saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 507 For Private and Personal Use Only
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (cAroM nATaka) ghATe bhaTajIzAstrI : uttararAmacarita kI TIkA (19-20) ghArapure, jagannAtha yAjJavalkyasmRtiTIkA, raghunAtha (19-20) dvaadshmyuukhttiikaa| ghule, sadAzivabhaTTa sadAzivabhaTTI (laghuzabdenduzekhara TI ttiikaa)| ghule, sItArAma harirAma : shekhrvivRtisNgrh| (19-20) ghule, kRSNazAstrI : patitoddhAramImAMsA, (20) hautradhvAntadivAkara, sApiNDyabhAskara, haraharIyam (stotra) cakradeva la.ma. saMskRtasya pragatipathe (20) kstisstthti| cakrapANi vyAsa : smudaaysuutrpaatth| mahAnubhAva (16-17) ciMtAmaNi dIkSita : golAnanda, suurysiddhaantsaarnnii| jayarAma piNDaye : rAdhAmAdhavavilAsacampU, (17) prnnaalprvtgrhnnaakhyaanm| jhaLakIkara bhImAcArya : nyAyakoza jhaLakIkara : bAlabodhinI vAmanAcArya (kAvyaprakAzaTIkA) DAU mAdhava nArAyaNa : vinodalaharI (19-20) (TIkA-subodhinI-go.vyaM. DAUkRta) DaoN. DAMge sadAziva bhAvacaSaka (rubAyat aMbAdAsa kA anuvAda) Degvekara, pAMDuraMga kurukSetramahAkAvyam, zAstrI (20) manobodha (mUla samartharAmadAsa kRta marAThI) duNDirAja (16) sudhArasaTIkA, grahalAghavodAharaNam, grahaphalotpatti, paMcAMgaphalam, kuMDakalpanA, jaatkaabhrnnm| tapatItIkhAsI manobodha (mUla-marAThI manAce zloka) tADapatrIkara, vizvamohana (geTekRta phAUsTanATaka kA anuvAda) gAMdhigItA tAmhana kezava gopAla : kavitAsaMgraha trimala raghunAtha haNamaMte : ashaucnirnny| (18) tryaMbakabhaTTa : pratiSThendu dattAtreya zAstrI dANI : zAradAprasAda dinakara (18) grahavijJAnasAriNI, mAsapravezasAriNI, lagnasAriNI, krAMtisAriNI, dRkkarmasAriNI, caMdrodayAMka jAlam, grahaNAMkajAlam, pAtasAriNITIkA, yaMtracitAmaNi ttiikaa| devakRSNa zAstrI : dharmAdarza (bRhatprabaMdha) dezamukha, cintAmaNi : saMskRta kAvyamAlikA, dvArakAnAtha gAMdhisUkti-muktAvalI (anuvAda) kvitaamaalikaa| desAI, ha.tryaM. saMghAtmA guruji, stotraratnamAlA dhuMDirAja kALe : bhAgavatavyaMjanam (19) (TIkAkAra DaoN. kALe) DaoN. dharmAdhikArI : te vayaM paarsiikaaH| tryaM.nA. dhArurakara viThThalazAstrI : paMDharImAhAtmyam (19-20) nAgezabhaTTa (18) : vyaMjanAnirNaya, zabdenduzekhara, (laghu aura bRhat), paribhASenduzekhara, laghumaMjUSA, sphoTavAda, mahAbhASyapradIpodyota, viSamapadI (shbdkaustubhttiikaa)| niguDakara dattAtreya : gaMgAguNAdarzacampU vAsudeva nizcalapurI zrIzivAjI rAjyAbhiSeka (yA acalapurI) klptru| (17) nIlakaNThabhaTTa (17) : bhagavaMtabhAskara, vyavahAratattva, kunnddodyot| nIlakaNTha caturdhara nIlakaNThI (mahAbhArata (caudharI) (17) TIkA) sptshtiittiikaa| paramAnaMda govinda : zivabhAratam nevAsakara (kavIndra paramAnanda) (17) (zrImatI) DaoN. saMzayaratnamAlA parADakara nalinI : (mUla marAThI), 508 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra DaoN. paLasuLe, gajAnana bAlakRSNa pATaNakara, parazurAma nArAyaNa (19-20 ) pATaNakara, nArAyaNa rAmacaMdra (19-20 ) pAThaka zrIdharazAstrI (20) pAThaka, paMDharInAtha pAyaguMDe bAlaMbhaTTa (18-19) pAyaguMDe baidyanAtha (18) puNatAmakara, mahAdeva puruSottama kavi pradhAna, dAjI zivAjI baDave, prahlAda zivAjI (18) bahulIkara di.dA. bAgevADIkara bApaTa, viSNu vAmana bApUdevazAstrI (18-19) : .... : : Iza-kena- kaTha-muDakaupaniSadoMkI TIcara 1. : : gItApravacanani (mUla vinobAjI ke pravacana), dharmazAstra] pravacanAni aSTAdhyAyI zabdAnukramaNikA, mahAbhASyazabdAnukramaNikA, mahAtmacaritam upAkRtitattvam dharmazAstrasaMgraha, bAlaMbhaTTI (mitAkSarA kI TIkA) jIvat pitRkartavya nirNaya carmAsyaprayoga vedAnta kalpataramaMjarI, zastradIpikAvyAkhyA, prabhA (zabdakaustubha kI TIkA), chAyA mahAbhASyapradIpota TIkA) tarkasaMgraha kI TIkA / zivakAvyam / : rasamAdhava / : amRtAnubhava (mUla marAThI) : tulasI mAnasanalinam (rAmacaritamAnasa kA anuvAda) / sAvarakaracaritam, vivekAnanda caritam agnijA aura kamalA (donoM anuvAda), samAnastu vo manaH bhAso'hAsaH vIravinAyaka gAthA, dhanyeyaM gAyanIkala, kheTagrAmasya cakrodbhavaH / : vIradharmadarpaNa (nATaka), dharmasaMgati (patrikA), tuntudarzanam, vyAkaraNakArikAH / www.kobatirth.org muktakamaMjUSA / TiLakacaritram vedAntazabdakoza trikoNamiti, rekhAgaNitam aMkagaNitam, sAyanavAda, prAcIna jyotiSAcAdazavarNanam, aSTAdaza bokila sopadeva bhaTTojI dIkSita (17) bhavabhUti bhAtakhaMDe, viSNu nArAyaNa (caturapaMDita) bhAnudAsa bhAnu dIkSita (rAmAzrama) bhAnu bhaTTa (harikavi) (17) bhAskararAya gambhIrarAya bhAratI (17) bhAskarAcArya (12) bhiDe, narahara nArAyaNa bhISmAcArya mahAnubhAva (4) mahezvara rAmacaMdra sukhaTaNakara (18-19) mahezvaropAdhyAya For Private and Personal Use Only vicitrapraznasaMgraha, tattvavivekaparIkSA, mAnamaMdirasya yaMtravarNanam / : zivavaibhavam (nATaka) : kavikalpadruma (saTIka), rAmavyAkaraNam, zAGgadharasaMhitAgUDhArthadIpikA, siddhamaMtrakAza, dhAtukoza, mundhayodhavyAkaraNam, padArthAdarza, harilIlA, mukuTa / paramahaMsapriyA, siddhAntakaumudI, liMgAnuzAsanavRtti, : : : .... : : : Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : : vaiyAkaraNa siddhAntakArikA, zabdakaustubha, prauDhamanoramA / mAlatImAdhavam mahAvIracaritam, uttararAmacaritam / abhinavarAgamaMjarI, abhinavatAlamaMjarI, zrImallakSyasaMgItam / rasamaMjarI rAmAzramI ( amarakoza kI TIkA), karaNakutUhala / karmatattvam dhArAviMtra (brahmopaniSad para bhASya), dinakaraprabandha, dattAtreyaprabandha | saMteSiNI (marAThI : : maMtrabhAgavata kI TIkA ) zambhurAjacaritam, haihayendracaritam (zambhuvilAsikA TIkA sahita) / guptavatI (saptazatITIkA), lalitAsahasranAmabhASya, rudrAdhyAyabhASyam, saubhAgyabhAskara, setubandha (nityASoDazItaMtra kI TIkA) siddhAntaziromaNa (vAsanAbhASyasahita) bhAnuzatakam / : dharmAbdhi / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 509
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mAdhava caMdrobA : zabdaratnAkara DaoN. mirAzI, vAsudeva : harSacaritasAra (saTIka) viSNu mudgala jozI : yaduvaMzam (aprApya) (18-19) DaoN. muMje, bALakRSNa netrarogacikitsA zivarAma (prabaMdha) moDaka, acyutarAva : paMcadazI TIkA, sAhityasAra, (18-19) kRSNalIlA, bhAgIrathIcaMpU moDaka, vAmana uttaranaiSadhacaritam AbAjI (19) (nATaka) moropaMta parADakara(18) : mNtrraamaaynn| yajhezvarazAstrI arvindcritm| yajJezvara sadAziva yaMtrarAjavAsanA kI roDe (18) TIkA, maNikAMti, golaanNdaanukrmnnikaa| ramAbAI (paMDitA) bAyabalakA anuvaad| raghunAtha nArAyaNa : raajyvyvhaarkosh| haNamaMte (17) raghunAthazAstrI parvate : zaMkarapadabhUSaNam (bhagavadgItA bhASya kI TIkA), nAyaratna, gadAdharI paMcavAda kI ttiikaa| rAjazekhara (10) kAvyamImAMsA, bAlarAmAyaNa (nATaka), viddhazAlabhaMjikA, bhuvanakoza (aprAvya), krpuurmNjriisttttk| rAjArAma DhuNDirAjabhaTTa : daMzoddhAra saptazatI kI ttiikaa| rAjezyA vi. : sAhityavinodarAja rAdhAkRSNa tivArI rAdhApriyazatakam zrIrAmacaritra, zrIkRSNacaritra, dazAvatAracaritra, raajendrcritr| rAmacaMdra zeSa (15) : prakriyAkaumudI (prasAda-TIkA viThThalazeSaddArA) rAnaDe, vizvanAtha : zambhuvilAsa, zRMgAranATikA mahAdeva rAmadAsAnudAsa : manobodha (mUla rAmadAsasvAmIkRta) rAvaLe zyA.go. : manobodha (mULa rAmadAsasvAmIkRta) rudradeva : sNskaarprtaapnaaraaynn| lakSmaNa zAstrI jozI : dharmakoza, (vyavahArakAMDa(tarkatIrtha) 3 bhAga, upaniSatakANDa 4 bhAga) shuddhisrvsv| lATakara vAsudeva bAlidAnam (mULa AtmArAma marAThI upanyAsa), zAhucaritam, rASTrapati rAjendra prasAda caritam loMDhe, ga.pAM. : bhUpo bhiSaktvaM gataH loliMbarAja : vaidyakajIvanam, harivilAsa (tryaMbakarAja)(17) zrImadbhAgavata kI ttiikaa)| vaNekara, zrIdhara bhAskara : zivarAjyodayam (mahAkAvya) javAharataraMgiNI, vinAyakavaijayantI, rAmakRSNa paramahaMsIyam, vAtsalyarasAyanam, kAlidAsarahasyam, vivekAnandavijayam (nATaka) zivarAjAbhiSekam nATaka, zrIrAmasaMgItikA, zrIkRSNasaMgItikA, zramagItA, saMghagItA, grAmagItAmRtam (anuvAda), tIrthabhAratam, rAga, lakSaNakArikA, tarkakArikA, vedAntakArikA, rasasiddhAntakArikA, saMskRta vAGmaya kosh| vATave zAstrI vAre, zrIdharazAstrI vAsudevAnaMda sarasvatI (19-20) : kaliyugAcAryastotram, kalivRttAdarzapurANam, kaliyugavarNanam : kuNDArkaprabhA, dattaka nirnnyaamRtm| : zrIgurucaritrasAhasrI, saptazatI-gurucaritram, zrIgurusahitA, dattalIlA mRtAbdhisAra, shikssaatrym| : maMNDapakuNDasiddhi : bekniiysuutrvyaakhyaanm| suzlokalAghavam, gajendracampU, heturaamaaynnm| zRMgAravATikA (nATaka) : dezagauravasubhASacaritam viThThala dIkSita (16) viThThalazAstrI viThobA aNNA daptaradAra (18) vizvanAtha bhaTTa(17) vizvanAtha kezava campU, hatu 510 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir chatre (20) vizvezvara bhaTTa (gAgAbhaTTa kAzIkara) (17) zevAlakara zAstrI zeSakRSNa zrIpatibhaTTa abhinavameghadUtam, raghunAthatArkikaziromaNicaritam, pUrNAnandacaritam : prakriyAkaumudI kI vyaakhyaa| : siddhAMtazekhara, jyotissrtnmaalaa| : ahlyaacritm| velaNakara, zrIrAma bhikAjI sakhArAma zAstrI bhAgavata (19) sadAziva dazaputra sahasrabuddhe sAkurIkara (mahAkAvya), godAlaharI, ityAdi. zivArkodaya, dinakarodyota, niruDhapratibandhaprayoga, piNDapitRprayoga, kAyasthadharmapradIpa, sujJAnasUryodaya, zivarAjAbhiSekaprayoga, kusumAMjali, bhATTacintAmaNi saMgIta saubhadram (anuvAda), chatrapatiH zivarAjaH, zrIlokamAnyasmRtiH, kAlidAsacaritam, saMgIta kAlindI, kailAsakampaH, svAtaMtryalakSmI, rAjJI durgAvatI, meghadUtottaram, ASADhasya prayamadivase, kalyANakoSa, hutAtmA dadhIci, tanayo rAjAbhavati kathaM me, niyatilIlA, svAtaMtryamaNi, bAlagItaM rAmacaritam, tattvamasi, avanidamanam, dUSaNanirasamam, (sabhI rupaka), jIvanasAgara, jayamaMgalA (anuvAda) : aacaaraamRtsaar| : kAkadUtam : gIrvANakekAvalI (mUla- moropNtkRt)| : gojnyaankosh| sAtavaLekara zrIpAda dAmodara sovanI vyaM.vA. (19-20) hari dIkSita : zivAvatAraprabandha / harirAmazAstrI zukla : laghuzabdaratna aura bRhatzabdaratna (prauddhmnormaattiikaa)| : suSamA (sAMkhyatattvakaumudI kI vyaakhyaa)| dhrmsNgrh| : zArIraM tattvadarzanam (vAtAdidozavijJAnam) smiishraa-ttiikaashit| : sNskRtaanushiilnvivek| harizcandra (19) hirlekara puruSottama sakhArAma zaMkara nIlakaMTha huparIkara, gaNeza zrIpAda hemAdri (hemADapaMta) (13) : zaMkarabhaTTa (16-17) zaMkarazAstrI mArulakara : kuNDArka (TIkA vAsudevazAstrI dvaaraa)| dvaitanirNaya, dharmaprakAza, zAsradIpikA ttiikaa| zAMkarI (vaiyAkaraNabhUSaNa kI TIkA) budhbhuussnnm| AyurvedasAyana (aSTAMgahRdaya kI TIkA), kaivalyadIpikA (bopadeva kRta muktAphala kI TIkA), cturvrgcintaamnni| : zaMbhurAja(17) (saMbhAjI mahArAja) zAGgidhara (13) zivadIkSita (18) zivarAmazAstrI ziMtre zevaDe, vasaMta tryaMbaka pariziSTa (18) rAjasthAna ke graMthakAra aura graMtha : saMgItaratnAkara dhrmtttvprkaash| vedaaNgnighnnttu| shriibhaartiishtkm| vRttamaMjarI, vindhyavAsinIvijayam, zuMbhavadhamahAkAvyam, zrIkRSNacaritam, stavamaMjUSA, vartamAna 'rAjasthAna' rAjya kI nirmiti svarAjya nirmiti ke bAda huI hai| prAcIna kAla meM isa pradeza ke antargata kurU, jAMgala, sapAdalakSa, matsya, zibi, vArgaTa, marU, valla, gurjaratrA, arbuda, ina nAmoM se ullikhita rAjyoM kA antarbhAva hotA thaa| madhyayuga meM jayapura, bIkAnera, jodhapUra, bUMdI,koTA, jaisalamIra, mevADa, udayapura, alavara, DUMgarapura, ityAdi choTe choTe rAjya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 511 For Private and Personal Use Only
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra the| inameM jayapura rAjya kA saMskRta vAGamaya meM yogadAna adhika mAtrA meM rhaa| vidyamAna jayapuranagarI ke saMsthApaka itihAsa prasiddha kachavAha vaMzIya mahArAja savAI jayasiMha (dvitIya) svayaM vikhyAta jyotiHzAstrajJa the| unhoMne aneka yajJoM ke nimitta vidvAnoM ke parivAra apane rAjya meM basAe aura jayapura kI kIrti vArANasI se tulya guNa kI / "vArANasI vA jayapattanaM vA" yaha sUkti pracalita hone kA zreya mahArAjA savAI jayasiMha (dvitIya) ko hI hai| unake pazcAt savAI IzvarIsiMha (1743-50 I.) savAI mAdhavasiMha (1750-67), savAI pRthvIsiMha (1767-78 savAI pratApasiMha (1778-1803) savAI jagatasiMha (1803-1818 I.) savAI jayasiMha (tRtIya) (1818-1834 I.) ina vidyApremI nRpatiyoM dvArA jayapurarAjya meM saMskRta kI spRhaNIya zrIvRddhi niraMtara huii| ina prazAsakoM ke kAla meM khyAtiprApta vidvAnoM ke nAmoM kI sUcI isa pariziSTa meM prastuta hai : kAzIrAma kevalarAma jyotiSarAya gaMgArAma pA~DarIka gaMgArAmabhaTTa parvatIkara cakrapANi gosvAmI jagannAtha dIkSita samrAT janArdana gosvAmI jayacanda chAbaDA dInAnAtha samrAT dvArakAnAtha bhaTTa (devarSi) nayanasukha upAdhyAya bhaTTa rAnA sadAziva bholAnAtha zukla mathurAmala mAthura caturvedI mahIdhara mAyArAma gauDa pAThaka ratnAkara pauNDarIka rAmacandra bhaTTa parvatIkara rAmezvara pauNDarIka vizvezvara mahAzabde vrajanAtha bhaTTa dIkSita zivAnanda gosvAmI www.kobatirth.org zyAmasundara dIkSita zrIkRSNabhaTTa (kavikalAnidhi) zrIniketana gosvAmI sakhArAma bhaTTa parvatIkara sadAziva zarmA dazaputra savAI jayasiMha (dvitIya) mahArAja 512 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa sItArAma bhaTTa parvatIkara (30 graMthoM ke lekhaka ) sudhAkara mahAzabde harilAla harihara bhaTTa harekRSNa mizra mahArAnA savAI jayasiMha (dvitIya) tathA unake vaMzajoM dvArA jayapura meM pravartita saMskRta vidyA kI upAsanA tathA vAGmaya nirmiti kI paraMparA Aja taka, mahArAjA saMskRta kaoNleja, digaMbara jaina saMskRta kaoNleja, zrIdAda mahAvidyAlaya, zrIkhaNDala mahAvidyAlaya sanAtana dharmasaMskRta vidyApITha zrIdhara saMskRta vidyAlaya, jayapura vizvavidyAlaya (saMskRta vibhAga), jaise adhyApana keMdroM dvArA tathA akhila bhAratIya saMskRta sAhitya saMmelana, rAjasasthAna saMskRta sAhitya sammelana, saMskRta vAgvardhinI pariSad, vaidika saMskRti pracAraka saMgha, vaidika sAhitya saMsad jaisI sAMskRtika saMsthAoM ke prazraya meM cala rahI hai| saMskRta ratnAkara aura bhAratI ina jayapurIya mAsika patrikAoM kA yogadAna bhI saMskRta patrikAoM kI paraMparA meM ullekhanIya hai| ina uttarakAlIna mAdhyamoM dvArA jayapura meM aneka svanAmadhanya evaM mUrdhanya saMskRta lekhakoM kI paramparA nirmANa huI jinameM kucha nAma cirasmaraNIya hai| jaise sarvazrI giridhara zarmA caturvedI, madhusUdanajI ojhA, Azukavi harizAstrI, paTTabhirAmazAstrI, kalAnAthazAstrI, gopInAtha dharmAdhikArI, nArAyaNa zAstrI kAMkara, paramAnanda zAstrI, surajanadAsasvAmI, prabhAkara zAstrI evaM maNDana mizra Adi nAma ullekhanIya hai / jayapura rAjya meM mahArAjA savAI jayasiMha (dvitIya) se savAI jayasiMha (tRtIya) taka (sana 1700-1743) ke zAsanakAla meM nirmita saMskRta vAGmaya kI viSayAnusAra sUcI kAvyagraMtha abhilASazataka IzvaravilAsa mahAkAvya kulaprabandha gaMgAdInAm aSTakAni (stotra ) gaMgAstutipaddhati (stotra ) gAlavagItam jayavaMzamahAkAvya nalavaMzamahAkAvya Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nalavilAsam nItizatakam (muktaka) nRpavilAsam padyataraMgiNI ( nItikAvya) For Private and Personal Use Only
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra padyamuktAvalI (muktaka) budhacaryAvarNana (muktaka) mAdhavasiMhAyazataka yavanaparicaya (prakIrNaka) rAghavacaritram rAdhAvilAsa kAvya rAmagItam (gItikAvya) rAmavilAsakAvyam laghuraghukAvyam vidyAvilAsam vairAgyazatakam zammuvilAsam zRMgAravilAsam zRMgAralaharI zRMgArazatakam zrIkRSNalIlAmRtam (gIti) sabhedAryAsaptazatI sarasarasAsvAdasAgara sundarIstavarAja nATaka grantha adbhutataraMga karNakutUhalam ghRtakulyAvalI jAnakIrAja dhUrtasamAgama ( prahasana ) palANDumaNDanam (prahasana ) prabhAvanajJAna (prahasana ) prabhAvatI (nATikA) prAsaMgika prahasanam vijayapArijAtam zRMgAravApikA (nATikA) sahadayAnandam vyAkaraNagraMtha AkhyAtavAda caturdazasUtrIvyAkhyA dhAtumaMjarI zlokabaddha-siddhAntakaumudI svara siddhAntakaumudI jyotiSagraMtha Ukara www.kobatirth.org jAtakapaddhati jAtakAlaMkAraTIkA tithinirNaya muhUrtatattvaTIkA muhUrtasAra yaMtrarAjaracanA rekhAgaNitam lIlAvatITIkA samrATsiddhAnta siddhAntasArakaumudI AyurvedagraMtha laMghanapazyanirNaya vividhauSadhisaMgraha vaidyavinodasaMhitA darzanagraMtha karmanivRtti bRhadAraNyaka TippaNI brahmasUtrabhASyavRtti bhaktaratnAvalI bhaktivivRtti mahArAjakoza (paurANika) rAmagItA vedAntapaMcaviMzati dharmazAstra grantha AcArasmRticandrikA AzocaspaticandrikA kAmandakIyaTIkA (nItizAstra) caulopanayanaprayoga jayasiMhakalpadruma dharmapradIpa nirNayakautUhala paMcAyatanaprakAza (taMtrazAstra) parvanirNayasAra pratApArka pratiSThAcandrikA maMtracandrikA mitAkSarAsAra rAjanItinirUpaNam rAjopayoginIpaddhati lalitAcArya pradIpikA For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 513 -
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lalitArjunakaumudI (taMtra) liMgArcanacandrikA vaidikavaiSNavasadAcAra vyavahAranirNaya vyavahArAMgasmRtisarvasva samAvartanaprayoga siMhasiddhAntasindhu (taMtra) kevalarAma jyotiSarAya (17-18) caNDIzataka, saMgItamImAMsA jayasiMhakalpakatA (jyotiSa), nithinirNaya, abhilASazatakam, gaMgAstutipaddhati sAraNiyAM (jyo.) sphuTazlokasaMgraha gaMgArAmabhaTTa parvaNIkara(19) gaNeza daivajJa(17) gadAdhara tripAThI gopInAthazAstrI dAdhIca sAhityazAstra graMtha kAvyatattvaprakAza kAvyaprakAzasAra kumArasaMbhavaTIkA ghaTakarparakAvyaTIkA dUtIprakAza (kAmazAstra) nAyikAvarNana rasasindhu lakSaNacandrikA vRttamuktAvalI sAhityacintAmaNi sAhityatattvam sAhityataraMgiNI sAhityasArasaMgraha sAhityasudhA sAhityArNava : muhUrtatattvaTIkA : vaidyavinodasaMhitA kI TIkA tarkakArikA, santoSapaMcazikA, vRttacintAmaNi, rAmasaubhAgyazatakam, Anandanandanam, zivapadamAlA, kRSNAryAsaptazatI, bhAvataraMgaprazasti, yazasvatpratApaprazasti, jJAnasvarUpatattvanirNaya : paMcAyatanaprakAza (taMtraviSayaka) vivAhapaddhati, nityakarmapaddhati ajitodayam, abhayodayam, nAthacaritam, vidvanamanoraMjinI (muNDakopaniSat TIkA) cakrapANi gosvAmI caturthIlAla jagajIvanabhaTTa saMgItazAstra nartananirNaya rAgacandrodaya rAganArAyaNa rAgamaMjarI rAgamAlA hastakararatnAvalI graMtha graMthakAra ajJAta "(17) janArdana gosvAmI nItizatakam (17) vairAgyazatakam, zRMgArazatakam, maMtracaMdrikA, lalitArcApradIpikA jayacaMda chAbaDA sarvArthasiddhi, (19) prameyaratnamAlA, devAgamastotra, patraparIkSA, caMdraprabhacarita ina jaina graMthoMpara TIkAeM jAnakIlAla caturvedI : zabdatAmbUla (18) dalapatarAja(17) : patraprazasti yavanaparicaya dalapatirAma (yA rAja) : rAjanItinirUpaNazatakam (17) (arabI graMtha kA anuvAda) : AnandavilAsa (vedAnta) vidyAvilAsa : mahArAjakoza (paurANika) laMghanapathyanirNaya : vividhauSadhasaMgraha : kuvalayamAlA ekaliMgamAhAtyam saMgItarAja, saMgItaratnAkara TIkA, rasikapriyA (gItagoviMda-TIkA) "(17) "(18) udyotanasUri kanhakavi kumbhakarNa mahArANA (navyabharata) 514 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir durgAprasAda dvivedI utpattInduzekhara, jaiminipadyAmRta, lIlAvatIbhASya, bIjagaNitabhASya, kSetramiti, golakSetramiti, golatrikoNamiti, sUryasiddhAntasamIkSA, adhimAsaparIkSA, paMcAMgatattvam, cAturvarNyaparIkSA, vedavidyA, brahmavidyA, manuyAjJAvalkIyam, bhAratIyasiddhAMtAdeza, bhAratazuddhi, bhAratAloka (kAvyamAlA kA saMpAdana) devIprasAda zatacaNDIyajJavidhAnam dvArakAnAtha bhaTTa : gAlavagItama dhanapAla tilakamaMjarI nathamala brahmacArI(18) : zuddhacaritam nayanasukhopAdhyAya (17) : Ukara (jyotiSa) paramasukhopAdhyAya kAmaraMgodaya, daNDaprajAgara, rasArNabolladAsamAlA puNDarIka viTThala rAgacandrodaya, (17) rAganArAyaNa, rAgamAlA, rAgamaMjarI, nartananirNaya, dUtIprakAza bAlakRSNa dIkSita ajitacaritram bhISmabhaTTa : vivekamArtaNDa TIkA bholAnAtha zukla karNakutUhalam (nATaka), (18) kRSNalIlAmRtam maNDana(17-18) prasAdamaNDana, devatAmUrtiprakaraNam, rUpamaNDanam, rAgavallabhamaNDanama, vAstusAramaNDanam (sabhI zilpazAstra) mathurAnAtha zAstrI sAhityavaibhavam, (20) jayapuravaibhavam, govindavaibhavam mathurAmala mAthura : samarabhAskara caturvedI mahIdhara(17) : rAmagItA mAnasiMhamahArAja(17) : rAjopayoginIpaddhati mAyArAma gauDa : vyavahArAgamasmRtisarvasvam, pAThaka (17) vyavahAranirNaya, vyavahArasAra, mitAkSarAsAra (sabhI dharmazAstraparaka) ratnAkara pauNDarIka : jayasiMhakalpadruma (dha.zA.) (17) rAmacandrabhaTTa : svarasiddhAntakaumudI parvaNIkara(18) (vyAkaraNa) rAmasiMha mahArAja(1) : dhAtumaMjarI (vyAkaraNa) (17) rAmezvara pauNDarIka : rasasiMdhu (sAhitya) (18) lakSmInAtha zAstrI : bhAratetivRttasAra draviDa lakSmInArAyaNa bhaTTa : zabdazAstrapazasti, parvaNIkara padyapaMcAzikA, paribhASApraticchavi, jyotiSazAstrArthasaMgraha, ApastaMbAhinaka paddhati, prayogaratnAkara, au@daihikapaddhati, aMtyeSTipaddhati, tulAdAnapaddhati, sapiNDakalpakatAvRtti, tarkakanduka, zlokaratnamaMjUSA vidyAdharazAstrI haranAmAmRtam vizvanAthabhaTTa zRMgAravApikA, rAnaDe (17) zaMbhuvilAsam, rAdhAvilAsam vizvarUpa gorakSasahasranAmaTIkA, meghamAlA vizvezvara mahAzabde : nirNayakautukama, pratApArka (19) (donoM dharmazAstraviSayaka) vaikuNTha vyAsa : amarasiMhAbhiSekakAvyam vrajalAla bhaTTa dIkSita : brahmasUtra-aNubhASyavRtti, (17) padyataraMgiNI zaMkarabhaTTa (17) : vaidyavinodasaMhitA zambhudatta : nAthacandrodaya, jAlaMdharastotram, rAjakumAraprabodha zivAnandada gosvAmI : siMhasiddhAnta sindhu, (17) lalitArcana kaumudI (donoM taMtrazAstra) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 515 For Private and Personal Use Only
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zyAmasuMdara dIkSita (18) samrAT jagannAtha zrIkRSNadatta zrIkRSNa bhaTTa (17-18) sarayUprasAda (18) zrIkRSNarAmabhaTTa mAdhavasiMha-AryAzatakam, parvanirNayasAra, samAvartanaprayoga, caulopanayanaprayoga prAsAdapaMcaviMzati vRttamuktAvalI, padyamuktAvalI, suMdarIstavarAja, IzvaravilAsa, vedAntapaMcaviMzati, rAmacandrodaya, vratacaMdrikA, rAmagItam, sarasarasAsvAdasAgara AryAlaMkArazatakam, kAvyamAlAprazasti, kAzInAthastava, gopAlagItam, kacchavaMzamahAkAvyam, jayapuravilAsam, jayapuramelakakutukam, mAdhavapANigrAhotsava, chaMdogaNita, muktamuktAvalI, zArazatakam, palANDurAjazatakam, siddhabheSajamaNimAlA, muNDakopaniSad TIkA dazavidyAmahimnaH stotram, tattvaprakAza, vyAsasUtrArthacandrikA, anargharAghava TIkA : sabhedAryAsaptazatI : AkhyAtavAda (vyAkaraNa) savAI jayasiMha mahArAja (17) siddharSi siddhasena divAkara (7-8) sItArAmabhaTTa parvaNIkara (19) durgAzatakam siddhAntakaustubha, samrAsiddhAnta (donoM jyotiSa.), rekhAgaNita (arabI se anuvAda) saMgrahaziromaNi, Agamarahasyam, parazurAmasUtravRtti, saptazatIsarvasvam, sarvArthakAmadruma, varNabIjaprakAzanam yaMtrarAja racanA, smRtibodha : upamitibhavaprapaMcakathA nyAyAvatAra, kalyANamaMdirastotram nRpavilAsa (saTIka), nalavilAsam, jayavaMzam, rAghavacaritama, laghukAvyama, lakSaNacaMdrikA (sAhitya), kAvyaprakAzasAra, nAyikAvarNanam, sAhityatattvam, sAhityArNava, sAhityataraMgiNI zRMgAralaharI, kAvyatattvaprakAza, budhacaryAvarNanam, kumArasaMbhavaTIkA, ghaTakaparaTIkA, zlokabaddhasiddhAntakaumudI, caturdazasUtrIvyAkhyA, jAtakapaddhati (saTIka), muhUrtasAra, gaMgAdInAm aSTakAH ityAdi dharmapradIpa : sAhityasArasaMgraha zrIkRSNa zarmA zrIdharAnanda zrIniketana gosvAmI sakhArAmabhaTTa parvaNIkara sadAnanda tripAThI sadAnanda svAmI sadAziva nAgara sadAziva zarmA dazaputra (18) sadAziva zAstrI avadhUtagItA TIkA, siddhatoSiNI (bhagavadgItA TIkA), jalaMdharASTaka TIkA zaivasudhAkara rAjaratnAkara AcArasmRticandrikA, liMgArcanacaMdrikA vasantazatakam, gopAlazatakam, sundaramizra (17) sudhAkara mahAzabde (17) sUryanArAyaNAcArya harijIvana mizra (17) : mAnavavaMzam (mahAkAvya) adbhutataraMga, ghRtakulyAvalI, 516 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir harihara bhaTTa harilAla (17) harivallabha bhaTTa palANDumaNDanaprahasanam, prAsaMgika prahasanam, vibudhamohanaprahasanam, sahadayAnaMdaprahasanam, vijayaparAjita nATakam, prabhAvalI nATikA gopAlagItA, durgAprazasti, dhanvakhalASTakam, AnandavilAsakAvyam : kulaprabandha pratiSThAcaMdrikA locanollAsa, jayapuranagarapaMcaraMga, dazakumAradazA, gauryalaMkAra : dharmasaMgraha : vaidikavaiSNava sadAcAra haridvija harizcandra (18) harekRSNa mizra (17) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/517 For Private and Personal Use Only
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTa (19) dezabhaktiniSThasAhitya bhAratIya samAja ke antaHkaraNa meM bhUmAtA, gomAtA, devavANI, sanAtana dharmaparaMparA, mAnavoddhAraka RSimuni, sAdhusaMta evaM sAdhuoM kA paritrANa tathA durjanoM kA vinAza karane meM apanA aurya caritArtha karanevAle vIroM ke prati apAra bhaktibhAvanA evaM parama AdarabhAva vedakAla se akhaNDa rhaa| isa bhAvanA kA AviSkAra vaidika sUktoM-maMtroM meM, purANoM ke aneka AkhyAnoM meM, rAmAyaNa (mahAbhAratAdi mahanIya upajIvya graMthoM ke Urjasvala saMvAdoM meM, tIrthakSetroM ke mahAtmyavarNanoM meM yathAsthAna prakaTa huA hai| puNya zloka zivAjI mahArAja ko svAtaMtryArtha prakhara raNasaMgrAma karane kI jAjvalyamAna preraNA rAmAyaNa mahAbhArata ke hitopadeza dvArA hI unakI mAtA jijAbAI ne uddIpita kI thI isa viSaya meM itihAsakAroM meM ekamata hai| ___ aMgrejI sAmrAjya kA nirmUlana karane kI preraNA janatA meM uddIpita karane ke lie sabhI dezabhaktoM ne vedavacanoM ke sAtha purANa-itihAsa vAGmaya ke AkhyAnoM-upAkhyAnoM kA satata upayoga kiyA thaa| prAcIna vAGmaya meM vidyamAna, svadeza, svadharma evaM svasaMskRti ke bhaktibhAvanA aura zraddhA kA AvezapUrNa AviSkAra bhArata kI hindI, baMgAlI, marAThI prabhRti prAdezika bhASAoM ke sAhitya meM 1857 ke svAtaMtryayuddha ke bAda bhUri mAtrA meM abhivyakta huii| usI kAlAvadhi se lekara Aja taka saMskRta sAhitya ke akhila pradezavAsI sAhityikoM kI khaNDakAvya, mahAkAvya, nATaka, gItikAvya Adi racanAoM meM svadezabhakti, svadharmAbhimAna, rASTrIya saMskRti ke aMgopAMgoM ke prati abhimAna itanI adhika mAtrA meM vyakta hone lagA ki, saMskRta sAhitya ke kSetra meM eka navayuga sA avatIrNa huaa| ina racanAoM kI vicAradhArA evaM bhAvakallela, kAlidAsa-bhavabhUti bANa-daNDI prabhRti svanAmadhanya prAcIna evaM madhyayugIna sAhityikoM ke sAhitya meM nahIM dikhAI dete| Adhunika yuga ke saMskRta sAhitya ke svarataraMgoM meM raNavAdyoM ke dhvanitaraMga tathA vIragarjanA kA bhairava ninAda sunAI detA hai jisakA pUrvakAlIna sAhitya meM abhAva thaa| ye nae dhvanitaraMga evaM bhairava ninAda saMskRta sAhitya kI sajIvatA ke itane balavattara pramANa hai ki, jinake dvArA "mRtabhASAvAdI" logoM ke mRSA aura mithyA Aropa kA nirmUlana ho jAtA hai| prastuta pariziSTa meM dezabhaktiniSThA sAhitya tathA usake nirmAtAoM kI pradIrgha sUcI dI hai| isI sUcI ke dvArA Adhunika saMskRta sAhityikoM kA nAmataH paricaya ho skegaa| koza ke mukhyAMga meM ina sAhityikoM meM se anekoM kA tathA unake aneka graMthoM kA yathocita mAtrA meM paricaya upalabdha hogaa| [saMpAdaka] graMtha graMthakAra ajeyabhAratam(rUpaka): zivaprasAda bhAradvAja adhyAtmazivAyanam : DaoN. zrI.bhA. varNekara antarikSanAdaH : dvArakAprasAda tripAThI anvarthako : vi.ke. chatre lAlabahAduro'bhUt apUrvaH : vi.ke. chatre zAntisaMgrAma (rUpaka) abdulamardanam : sahasrabuddhe zAstrI (rUpaka) amaramaMgalam : paMcAnana tarkaratna Aryodayam : gaMgAprasAda upAdhyAya indirAkIrtizatakam : zrIkRSNa semavAla indirA-yazAstilakam : DaoN. ramezacandra zukla indirAvijayam : veMkaTaratna UrvIsvanaH : DaoN. kRSNalAla (nAdAna) kaTuvipAka :(rUpaka): lIlArAva dayAla kalyANa koSa zrI.bhi.velaNakara kAzmIrasaMdhAna- : nIje bhImabhaTTa samudyamaH (nATaka) kRSakANAM nAgapAzaH : DaoN. bhagIrathaprasAda tripAThI kanakavaMzam : bAlakRSNa bhaTTa kSatrapaticaritam : DaoN. umAzaMkara tripAThI (mahAkAvya) keralodayam : ke.ena. elutacchan (mahAkAvya) kesaricaMkramaNam : zivaprasAda bhAradvAja (rUpaka) (lAlA lAjapatarAya caritra) krAntiyuddham : vAsudevazAstrI bAgovADIkara 518 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra gaNAbhyudam gAMdhi gItA gAndhigauravam gAndhigauravam gAndhicaritam gAndhicaritam gAndhicaritAmRtam gAndhinastrayo guravaH ziSyAzva gAndhibAndhavam gAndhivijayam gAndhivijayanATakam gurUgoviMdasiMha bhagavatpAda jIvanetivRttam gairvANIvijayam (rUpaka) gorakSAbhyudayam (nATaka) grAmagItAmRtam cAruvaritacarcA cittauDadurgam chatrapati zivarAjaH (nATaka) chatrapati zivAjImahArAja caritam javAharajyotiH (mahAkAvya) chatrapatisAmrAjyam (nATaka) jaya bhAratabhUme jayantu kumAunIyAH javAharacintanam javAharataraMgiNI javAharalAla neharuvijayam javAhara vasaMta sAmrAjyam javAharasvargAhoraNam (rUpaka) tad bhAratavaibhavam tilakayazorNavaH tilakAyanam (rUpaka) : : : : : : : : : : : : 10 : : 1:0 : : : : : : : : : DaoN. harihara trivedI zrInivAsa tADapatrIkara : DaoN. ramezacaMdra zukla zivagoviMda tripAThI : brahmAnanda zukla sudhAzaraNa mizra vidyAnibhizAstrI dvArakAprasAda tripAThI 40 mUlazaMkara mANikalAla yAjJika DaoN. ramAkAnta zukla jayarAmazAstrI lokanAtha zAstrI mathurAprasAda dIkSita (mUla aMgrejI lakhakaharabansasiMha) lIlArAva dayAla zrI.bhi. velaNakara DaoN. zrI. bhA. varNekara ramAkAnta mizra jayarAma zAstrI vi.ke. chatre medhAvatazAstrI : mAdhava zrIharI aNe : zrI.bhi. velaNakara anuvAdaka zrutikAntazarmA rAjarAjavarmA ma.ma. zaMkaralAla DaoN. zrI. bhA. varNekara DaoN. ramezacaMdrazukla medhAvatazAstrI zrI.bhi. velaNakara zrIpAdazAstrI hasUrakara raghunAthaprasAda caturvedI www.kobatirth.org tIrthabhAratam (gItimahAkAvya) dayAnandadigvijayam dayAnandadigvijayam durbalam (nATaka) dezadIpam (nATaka) dezabandhupriyam (nATaka) dezasvAtatryasamarakAle rASTradharmaH dhanyo'haM dhanyo'ham navabhAratam nArIjAgaraNam (nATaka) niveditaniveditam neharUcaritam (mahAkAvya ) neharUyaza: saurabhama parivartanam (nATaka) parNAliparvata grahaNAkhyAnam pANinIya nATakam pAdadaNDam pArijAtApahAra pArijAtasaurabham punarundheSa pUrvabhAratam (mahAkAvya) pRthvIrAja cavhANa caritam paurakhadigvijayam (rUpaka) pratApacampU pratApavijayanATakam pratApazAktakam (rUpaka) pratIkAram (rUpaka) prayuddhabhAratam (rUpaka) prabuddhahimAlayam (nATaka) baMgalA deza For Private and Personal Use Only : : : : : : : : : : : : : : : : : 0:0 : : : DaoN. zrI. bhA. varNekara : kapiladeva dvivedI jayarAma piNDaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir akhilAnaMda zarmA methAvrata zAstrI vidyAdhara zAstrI DaoN. ramA caudhurI DaoN. yatIndra bimala caudhurI : ke. A. vaizampAyana DaoN. ga. bA. paLasule muttukulam zrIdhara gopAlazAstrI darzanakesarI DaoN. ramA caudhurI brahmAnaMda zukla balabhadraprasAdazAstrI : dilIpadatta zarmA : mUlazaMkara mANikalAla yAjJika vi. ke. chatre gopAlazAstrI darzanakesarI DaoN. vanamAlA bhavAlakara bhagavadAcArya (gAMdhicaritra) bhagavadAcArya (gAMdhicaritra) DaoN. veMkaTarAma rAghavan prabhudata zAstrI zrIpAda zAstrI hasUrakara esa. ke. rAmacaMdrarAva : vizvezvara * sahasrabuddhe zAstrI rAmakailAza pAMDeya DaoN. ramezacaMdra zukla saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 519
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anuvAdaka: veMkaTarAghavAcArya : zaThakopa vidyAlaMkAra bhAratIya vRttam (mUla aMgrejI le. maeNkDonela) bhAratIvijayam (rUpaka) bhAratIstavaH bhAskarodayam mahAtmanirvANam mahAtmavijayam mahArAnI jhAMsI lakSmIbAI mahArANA pratApasiMha caritam : kapAlI zAstrI : DaoN. yatIndra vimala caudhurI : bI. nArAyaNa nAyara : ke.bI.ela. zAstrI : pI. gopAla kRSNabhaTTa : zrIpAda zAstrI hasUrakara baMgalAdeza vijayam : padmazAstrI bAMglAdezodayam : rAmakRSNa zarmA (nATaka) prANAhuti (rUpaka) : zivasAgara tripAThI prANAhuti (rUpaka) : zrI.bhi. velaNakara bhaktasiMhacaritam prakAza zarmA bhagatasiMhacaritAmRtam : cunIlAla sUdana bhavyabhAratam gairikapATI lakSmIkAnta bhAti me bhAratam : DaoN. ramAkAnta zukla bhAratam : rAmakailAza pANDeya bhAratagaNarAjyasya : dvArakAprasAda tripAThI pradhAnamaMtrigaNaH bhAratagItikA : gaMgAprasAda upAdhyAya bhAratajanakam(nATaka) : DaoN. yatIndravimala caudhurI bhAratatAtam(nATaka) : DaoN. ramA caudharI bhAratapathikam : DaoN. ramA caudhurI (nATaka) bhAratapArijAtam : bhagavadAcArya bhAratabhajanam : haradeva upAdhyAya (rUpaka) bhAratamAtamAlA : zrInArAyaNapati tripAThI bhAratarAjendram : DaoN. yatIndravimala caudhurI bhAratarASTraratnam : yajJezvarazAstrI bhAratalakSmI : DaoN. yatIndra vimala caudhurI bhAratavijayanATakam : mathurAprasAda dIkSita bhAratavivekam : DaoN. yatIndra vimala caudhurI (nATaka) bhAratavIram (nATaka) : DaoN. ramA caudhurI bhAratavaibhavam : DaoN. ke.es. nAgarAjan bhAratazatakam : mahAdeva pAMDeya bhAratasandezam : zivaprasAda bhAradvAja bhAratasya sAMskRtiko mUla hindI le. digvijayaH (prabaMdha) haradatta vedAlaMkAra anuvAdaka-kAlikA prasAda zukla) bhAratasvAtaMtryam : kR.vA. citaLe bhAratasvAtaMtrya- : DaoN. ramezacaMdra zukla saMgrAmetihAsa bhAratahRdayAravindam : DaoN. yatIndra vimala caudhurI (nATaka) bhAratIgItA : bI.Ara. lakSmIammala bhAratImanoratham : ema.ke. tAtAcArya bhAratIyam itivRttam : gaMgAprasAda upAdhyAya bhAratIyaranacaritam : rUdradatta pAThaka mahArASTravIraratnamaMjUSA : zrIpAda zAstrI hasUrakara mahimamayabhAratam : DaoN. yatIndra vimala caudhurI mAtRbhUlaharI : zrI.bhA. varNekara mAtRbhUzatakam : zrIdhara veMkaTeza mAlavIyakAvyam : rAmakubera mAlavIya melana tIrtham : DaoN. yatIndra vimala caudhurI (nATaka) mevADapratApam : haridAsa siddhAnta vAgIza (nATaka) raNazrIraMga : zrI.bhi. velaNakara rAjasthAna satI- : zrIpAda zAstrI hasUrakara navaratnahAra rAjendraprasAdAbhyudayam : zrIpAda kRSNamUrti zAstrI rAmadAsacaritam : kSamAdevI rAva rAmadAsasvAmi-caritam : zrIpAdazAstrI hasUrakara rASTragItAMjali : DaoN. kapiladeva dvivedI rASTrapatigauravam : lakSmInArAyaNa zAnabhAga rASTrapati rAjendraprasAda : vAsudeva AtmArAma lATakara caritam : rAmanAtha pAThaka : paM. rAmarAya : DaoN. ramezacaMdra zukla : padmazAstrI : kR.vA. citaLe rASTravANI rASTrasmRti lAlabahAduracaritam lokataMtravijayam lokamAnyatilaka caritam lokamAnyasmRti (rUpaka) lokamAnyAlaMkAraH vaMgIyapratApam (nATaka) : zrI.bhi. velaNakara : karamarakara zAstrI : haridAsa siddhAntavAgIza 520 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : : : DaoN. rAjendra mizra DaoN. ga.bA. paLasule DaoN. zrI.bhA. varNekara vAgvadhUTI vinAyaka vIragAthA vinAyaka vaijayantI (svAtaMtryavIra-zatakam) vivekAnandacaritam (rUpaka) vivekAnandacaritam vivekAnandavijayam (mahAnATaka) : jIvanyAyatIrtha : : DaoN. ga.bA. paLasule DaoN. zrI.bhA. varNekara vivekAnandasaMghaH : jIva nyAyatIrtha vizAlabhAratam : zyAmavarNa dvivedI (mahAkAvya) vIrataraMgiNI .: zazidhara zarmA vIrapRthvIrAja- : mathurAprasAda dIkSita vijayam (nATaka) vIrapratApanATakam : mathurAprasAda dIqita vIrabhA (rUpaka) : lIlArAva dayAla vIrotsAhavardhanam : surezacaMdra tripAThI zaraNArthisaMvAda : DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya (rUpaka) zAntidUtam : jvAlApatiliMga zAstrI zArdUlazakaTam : DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya (nATaka) ziMjArava : DaoN. kRSNalAla zivarAjavijaya : aMbikAdatta vyAsa zivarAjAbhiSekam : DaoN. zrI.bhA. varNekara (nATaka) zivarAjyodayam : DaoN. zrI.bhA. varNekara (mahAkAvya) zivavaibhavam (rUpaka) : vinAyaka bokila zivAjIcaritam haridAsa siddhAnta vAgIza zivAjIvijayam zrIraMgAcArya zramagItA DaoN. zrI.bhA. varNekara satyAgraha gItA : kSamAdevI rAva satyAgrahodayam bommakaTTirAma liMga (rUpaka) zAstrI samAnamastu vo manaH : DaoN. ga.bA. paLasule (rUpaka) saMghagItA : DaoN.zrI.bhA. varNekara saMskRtavAgvijayam : prabhudatta zAstrI (nATaka) sAmyatIrtham : jIvanyAyatIrtha sikkhagurUcaritAmRtam: zrIpAda zAstrI hasUrakara subhASacaritam : vi.ke. chatre subhASa-subhASam : DaoN. yatIndravimala caudhurI (nATakam) sutuptivRttama ciTTiguDura varadAcAriyara svarNapurakRSIvalA : lIlArAva dayAla (rUpaka) susaMhatabhAratam : pullela rAmacaMdra reDDI (nATaka) svataMtrabhAratam : bAlakRSNa bhaTTa svarAjyavijayam : dvijendranAtha zAstrI svarAjyavijayam : kSamAdevI rAva svAtaMtryaciMtAmaNi : zrI.bhi. velaNakara (rUpaka) svAtaMtryayajJAhuti : nArAyaNa zAstrI kAMkara svAtaMtryajyotiH zrIrAmakRSNa bhaTTa svAtaMtryavIrazatakam : DaoN. zrI.bhA. varNekara svAtaMtryasandhikSaNa jIvanyAyatIrtha svAdhInabhAratam : rAmanirIkSaNa siMha svAdhInabhAratavijayam : jIvanyAyatIrtha svAmIvivekAnanda : tryaMbakazarmA bhAMDArakara caritam(mahAkAvya) himAdri putrAbhinandam : zrIkRSNa semavAla hiMdusamrAT svAtaMtryavIra : DaoN. ga.bA. paLasule haidarAbAdavijaya- : nIje bhImabhaTTa nATakam [prastuta pariziSTa mukhyataH DaoN. harinArAyaNa dIkSita kRta saMskRta sAhitya meM rASTrIya bhAvanA (vANIbihAra nayI dilalI-56) dvArA prakAzita) isa prabandha para AdhArita hai|] saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 521 For Private and Personal Use Only
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTa (20) AtmArAmaviracitaH vAGmayakozaH saMskRta sAhitya meM padyAtmaka zabdArthakoza kI racanA karane kI paramparA bahuta prAcIna hai| kintu isa prakAra kA vAGmayakoza yA anya kisI viSaya kA koza karane kA prayAsa kahIM dikhAI nahIM detaa| vidarbha meM isa paddhati se vAGmayakoza nirmANa karane kA prayAsa eka paNDita dvArA isI zatAbdI meM huA thaa| prastuta saMskRta vAGmaya koza kI nirmiti kA patA calanepara isa 215 padyAtmaka vAGmayakoza kI pANDulipi hamAre pAsa sauMpI gyii| yaha 'AtmArAma-viracita vAGamayakoza' saMpUrNa nahIM hai| phira bhI padyAtmaka vAGamayakozoM kI prAcIna paramparA meM yaha eka vaiziSTyapUrNa Adhunika racanA hone ke kAraNa isa kA antarbhAva prastuta saMskRta koza ke 'pariziSTa' ke rUpa meM kiyA gayA hai| saMpUrNa koza anuSTabh chaMda meM hai bIca meM racanA kI suvidhA ke lie AryA chaMda kA prayoga huA hai| (saMpAdaka) veda-vAGmayam catvAra RgyajuHsAmAtharvavedAH suvizrutAH / aSTorazataM khyAtA sarvopaniSado, yathA / / 1 / / Rgvedo dazabhiH zuklayajurvedastathA punaH / yuktazcaikonaviMzatyA kRSNo dvAtriMzatA tthaa| SoDazena hi sAmaikatriMzatA'tharvasaMhitA / / 2 / / Rgvede tireyasya kauSItakyAstathaiva c| kena-chAndogyayoH sAmni prAmANyaM paramaM matam / / 3 / / maitrAyaNI-taittirIya- zvetAzvatara-kAThakAH / mahAnArAyaNAkhyA ca kRSNe yajuSi saMmatAH / / 4 / / bRhadAraNyakezAkhye zukle yajuSi sammate / mANDUkya-muNDaka-praznA atharvaNi ca sammatAH / / 5 / / - nyAyadarzanam / gautamo hyakSapAdAkhyo nyAyasUtrasya lekhakaH / vAtsyAyano nyAyasUtrabhASyakAra iti zrutaH / / 1 / / nyAyavArtika kartA ca sa udyotkrstthaa| nyAyavArtika TIkA sA khyAtA tAtparyasaMjJayA / / 2 / / nyAyasUcinibandhazca mizravAcaspateH kRtiH| cArvAka-bauddha-mImAMsAdvayakhaNDana-vizrutA / / 3 / / jayantabhaTTaracitA bikhyAtA nyaaymNjrii| nyAyasArapraNetA'sau bhAsarvajJo mahAmatiH / / 4 / / kRto hyudayanAcAryaiH bauddhadhikkArasaMjJakaH Atmatattvavivekonyo'sau nyAyakusumAMjaliH / / tAtparyaparizuddhizca tAtparyaparizuddhaye / / 5 / / tattvacintAmaNeH kartA navyanyAyapravartakaH / upAdhyAyaH sa gaMgezo nyAyasAgarapAragaH / / 6 / / tattvacintAmaNeyena AlokaH prakaTIkRtaH / jayadevaH sa vikhyAtaH zrImatpakSadharAkhyayA / / 7 / / pakSadharAntevAsI khyAto rucidattamizra iti nAmnA / kusumAMjalimakarandaM vidadhau cintAmaNiprakAzaM ca / / 8 / / vAsudevaH sArvabhaumo vaGgavAsI gururmhaan| SoDaze zatake yena nyAyazAstraM pravartitam / / 9 / / tattvacintAmaNeryasmAt dIdhitiH samprakAzitaH / sa tarkapaNDitaH khyAto raghunAthaziromaNiH / / 10 / / dIdhiti-cintAmaNyAlokAnAM yo rahasyamAha budhaH / raghunAthAntevAsI mathurAnAthaH sa tarkavAgIzaH / / 11 / / dIdhiteryA bRhaTTIkA jagadIzena nirmitaa| naiyAyikasamAje sA jAgadIzIti vizrutA / 12 / / dIdhiteraparA TIkA gdaadhrvinirmitaa| gAdAdharIti loke'smin sA hi sarvatra vizrutA / / 13 / / Atmatattva vivekasya tttvcintaamnnestthaa| mUlagAdAdharI TIkA gadAdharavinirmitA / / 14 / / dvipaMcAzanmahAgranthA gadAdharavinirmitAH / teSu vyutpattivAdazca zaktivAdazca vizrutaH / / 15 / / vaizeSikadarzanam vaizoSikasUtrakRtaM knnaadmauluukmaadydaarshnikm| vande padArthadharmasaMgrahakAraM prazastapAdAkhyam / / 1 / / zrImadvyomazivAcAryaiSTIkA vyomavatI kRtA / prazastapAdabhASyasya tathA'nyairapi paNDitaiH / / 2 / / racitodayanAcAryaiSTIkA sA kirnnaavlii| zrIdharAcAryaracitA vikhyAtA nyaaykndlii| 522 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prazastapAdabhASyasya saiva TIkA prazaSyate / / 3 / / zrImadvaradarAjena vardhamAnena vai tthaa| vAdIndra-padmanAbhAbhyAM vyAkhyAtA kiraNAvalI / / 4 / / kandalIsArakartA'sau padmanAbhaH suvizrutaH / kandalIpaMjikAkartA sa jaino rAjazekharaH / / 5 / / vallabhAcAryavihitA bhubhaassysmnvitaa| nyAyalIlAvatITIkA zrIvatsa-racitA'parA / / 6 / / bhASyAmbudhau viracitaH setuH zrIpadmanAbhamizreNa / tat kANAdarahasya zaMkaramizreNa samproktam / / 7 / / sa bhASyanikaSaH khyAto mallInAthasya dhImataH / sUktiH zrIjagadIzasya bhASyaTIkAsu vizrutA / / 8 / / khyAtA saptapadArthI sA zivAdityakRtA yathA / tathA lakSaNamAlA ca paNDiteSu prazasyate / / 9 / / AmodopaskArau kalpalatA'nandavardhanau ca tthaa| vAdivinoda-mayUkhau kaNThAbharaNaM ca vikhyAtAH |10|| zrIkANAdarahasyaM prathitaH bheda (ratna) prakAzazca / zaMkaramizraviracitA granthA nava vizrutA hyete / / 11 / / nyAyapaMcAnanaH khyAto vizvanAtho mhaamtiH| kRto bhASyaparicchedo yena TIkAsanvitaH / / 12 / / muktAvaliprakAzAkhyA bhaardvaajvinirmitaa| vyAkhyA dinakarI nAma rAmarudrIsamanvitA / / 13 / / nyAyasUtravRttiruktA vizvanAthena dhiimtaa| brahmasUtra nyAyasudhA hyaSTAdhyAyI tathaiva ca / / 13 / / siddhAMjanaM pradIpazca vyAkhyAtA yena dhiimtaa| annambhaTTaH sa vikhyAtastarkasaMgrahalekhakaH / / 14 / / sAMkhyadarzanam AdividvAniti khyAtaH kapilaH sa mahAmuniH / sAMkhyasUtrANyatho tattvasamAsaM yo vinirmamau / 11 / / TIkAstattvasamAsya bhUyasyaH santi yAsu hi| zivAnandena racitaM sAMkhyatattvavivecanam / / 2 / / bhAvAgaNezaracitaM sAMkhya (tattva) yaathaarthydiipnm| sarvopakAriNI TIkA'niruddhavRttireva c|| ityetA pramukhA TIkAH sarvapaNDitasammatAH / / 3 / / SaSTitantrapraNetA cA'suriziSyaH sa vizrutaH / nAnA paMcazikho loke zAntiparvaNi varNitaH / / 4 / / bhArgavolUka-vAlmIki-mUka-kauNDinya-devalAH / kairAto bASkalizcaiva vArSagaNyaH pataMjaliH / / 5 / / vRSabhezvarahArIta-pauSTikA grg-gautmau| paMcAdikaraNaH padmapAdAcAryaH suvizrutaH / / 6 / / vindhyavAsI rudrilo'sau vyAghrabhUtiH suvishrutH| pUrvamIzvarakRSNAt tu khyAtAste sAMkhyapaNDitAH / / 7 / / kRtirIzvarakRSNasya vikhyAtA sAMkhyakArikA / hiraNyasaptatiriti yA cIneSu suvizrutA / / 8 / / yAH sAMkhyakArikATIkAH paNDiteSu suvizrutAH / ajJAtakartRkAtAsu viditA yuktidIpikA 119 / / mizravAcaspatiproktA prathitA tttvkaumudii| zaMkarAryeNa racitA TIkA sA jayamaMgalA / zrInArAyaNatIrthena candrikA suprakAzitA / / 10 / / mAThararacitA mATharavRttistad gauDapAdabhASyaM c| narasiMhasvAmikRtaH sAMkhyataruvasanta iti viditaH / / 11 / / kAlAgnibhakSitaM sAMkhyaM yena saMjIvitaM punaH / kRtAni paMcabhASyANi tena vijJAnabhikSuNA / / 12 / / vaiyAsikabhASyakRte racitaM tad yogavArtikaM yena / sAMkhyapravacanabhASyaM niveditaM sAMkhyasUtrANAm / / 13 / / kathitazca yogasAraH sa sAMkhyasAra stathaiva yena punaH / vijJAnAmRtabhASyaM tenoktaM brahmasUtrANAm / / 14 / / yogadarzanam hiraNyagarbho yogasya vaktA nAnyaH purAtanaH / pataMjale: yogasUtraM vyAsabhASyasamanvitam / / 1 / / mizravAcaspatiproktA vyaasbhaassyvivecikaa| tattvavaizAradI nAma TIkA sarvatra vizrutA / / 2 / / tttvvaishaardii-vyaasbhaassyyorupbRNhnnm| tad yogavArtika nAma kRtaM vijJAnabhikSuNA / / 3 / / pAtaMjalarahasyaM yad raaghvaanndbhaassitm| tattvavaizAradIbhASyaM tat sarvatra suvizrutam / / / / yogasaMgrahasArazca vikhyato bhikSubhASitaH / bhASyaTIkA hariharAnandaproktA ca bhAsvatI / / 5 / / TIkAsu yogasUtrANAM hyetAH sarvatra vizrutAH / bhojavRttibhojakRtA rAjamArtaNDasaMjJakA / / 6 / / bhAvAgaNezaracitA TIkA vRttiriti shrutaa| rAmAnandena yatinA kRtA TIkA maNiprabhA / / 7 / / anantapaNDitakRtA TIkA sA yogacandrikA / kRtaH sadAzivendreNa grantho yogsudhaakrH|| nAgojibhaTTaracitA laghvI ca bRhatI tathA / / 8 / / pUrvamImAMsA AtreyAzmarathau kASrNAjini-barbAdarireva c| aitizAyananAmA'nyaH kAmukAyana eva ca / / 1 / / lAbukAyanasaMjJo'sau tathA''lekhana saMjJakaH / kAzakRstririti hyete mImAMsApUrvasUrayaH / / 2 / / mImAMsAsUtrakartA'sau jaiminiH sarvavizrutaH / bhavadAsopavarSoM hi sUtravRttikarAvubhau / / 3 / / vikhyAtaH zabarasvAmI mImAMsAbhASyalekhakaH / bhartRmitrakRtA vRttistattvazuddhiriti zrutA / / 4 / / bhASyavRttitraye jJeyaM kumaarilvinirmite| zlokavArtikamAdyaM ca dvitIyaM tantravArtikam / / 5 / / TupaTIketi tRtIyA ca nvaa'ntyaadhyaayttippnnii| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 523 For Private and Personal Use Only
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bRhaTTIkA madhyaTIkA kumArarilakRtA zrutA / / 6 / / bhaTTakumArilaziSyaiH maNDanamizraH kRtAime granthAH / AdyaHsa vidhiviveko hyaparo'sau bhAvanAvivekazca / / mImAMsAnukramaNI tathaiva vibhramaviveko'pi / / 7 / / tattvabinduriti granthaH sA nyaayknnikaa'midhaa| TIkA vidhivivekasya vAcaspativinirmitA / / 8 / / sA bhAvanAvivekasya TIkA hyumbeknirmitaa| tAtparyaTIkA ca zlokavArtikodabodhanakSamA / / 9 / / (tAtparyaTIkA cA'pUrNA jayamizreNa puuritaa|) pArthasArathimizreNa racitA zAstradIpikA / TupTIkAyAM tarkaratnaM, zlokavArtikapustake / / 10 / / nyAyaratnAkaro nyAyaratnamAlA tathaiva c| TIkA nAyakaratnAkhyA rAmAnujavinirmitA / / 11 / / rAmakRSNakRtA TIkA yuktisnehprpuurnnii| mayUkhamAlikA cAnyA somanAthavinirmitA / / AbhyAM prakAzitA pArthasAratheH zAstradIpikA / / 12 / / kRtA sucaritenaiva kAzikA shlokvaartike| sA tantravArtike nyAyasudhA somezvareNa ca / / 13 / / khyAtA sezvaramImAMsA maadhvaacaarynirmitaa| nyAyamAlAvistarazca mAdhavAcAryanirmitaH / / mImAMsApAdukATIkA kRtA vedAntadezikaiH / / 14 / / bhATTamate nvymtprvrtkHkhnndddevmishro'sau| yo bhATTakaustubhAkhyAM TIkAM vidadhe hi sUtrANAm / / 15 / / bhAdRcintAmaNirbhATTacandrikA ca prabhAvaliH / iti TIkAtrayayutA vijJeyA bhATTadIpikA / / 16 / / ekA vAMchezvareNoktA dvitIyA bhAskareNa ca / tRtIyA zambhubhaTTena vyAkhyAtA bhATTadIpikA / / 17 / / gAgAbhaTTasahAyena khaNDadevena dhImatA kRtaM bhATTarahasyAkhyaM sUtrabhASyaM suvizrutam / / 18 / / appayya-dIkSitaiSTItikAyutaM vidhirsaaynm| citrakUTaM tathA vAdanakSatrAvAliruttamA / / tathaiva grathito grantha upakramaparAkramaH / / 19 / / sA miimaaNsaanyaayprkaashsNjnyaa''pdevsNgrthitaa| ApodevI prathitA bhATTAlaMkAraTIkayA sahitA / / bhATTAlaMkArAkhyA TIkA racitA hyanantadevena / / 20 / / mAnameyodayo bhttttnaaraaynnkRtstthaa| laugAkSibhAskaraprokto vikhyAto hyarthasaMgrahaH / / 21 / / tainaiva vidhirasAyanadUSaNamapi bhttttshNkrennoktm| yo mImAMsAbAlaprakAzasaMjJaM cakAra sadgrantham / / 22 || tantravArtikaTIkA sA suvikhyAtA subodhinii| rANakojjIvinI nyAyasudhATIkA tathaiva c| annaMbhaTTena racitaM TIkAdvayamidaM zrutam / / 23 / / mImAMsA-paribhASA sA racitA kRSNayajvanA / rAmezvareNa vyAkhyAtA yA'sau dvaadshlkssnnii| subodhinIti sA khyAtA TIkA hyanvarthasaMjJakA / / 24 / / kumArilAntevAsI ca gurumArgapravartakaH / sa prabhAkaramizro hi mImAMsAdarzane zrutaH / / 25 / / kRtaM zAbarabhASyasya tena TIkAdvayaM mht| nibandhanAkhyA bRhatI, laghvI vivaraNA'bhighA / / 26 / / racitaM zAlikanAthAcAryaistat paMcikAtrayaM prthitm| RjuvimalA-dIpazikhA- prakaraNamiti yat suvikhyaatm|| (dIpazikhA hi vivaraNe RjuvimalA sA nibandhane TIkA) / / 27 / / khyAto nayaviveko'sau bhvnaathprvrtitH| AnandabodharacitA zAbdanirNayadIpikA / / 28 / / bhASyaM nayavivekasya rantidevena dhiimtaa| vivekatattvaM samproktaM paMjikA zaMkareNa ca / / 29 / / kRtA varadarAjena taTTIkA dIpikA'bhidhA / alaMkArAbhidhA TIkA kRtA dAmodareNa ca / / 30 / / nandIzvaraH prabhAkaravijayAkhyaM racitavAn mahAgrantham / rAmAnuja AcAryastantrarahasyaM ca sarvajanamAnyam / / 31 / / kRtaM murArimizreNa tripAdInayanaM yathA / tadvadekAdazAdhyAyIkaraNaM ca suvizrutam / / 32 / / vedAntadarzanam kASNAjiniH kAzakRtsrA''treyau jaiminibaadrii| AzmarathyazcauDulomiH vedAntajJAH sanAtanAH / / 1 / / bhartRprapaMcopavarSoM bhartRmitrazca bhaaruciH| bodhAyano bhartRhariH draviDAcArya eva ca / / 2 / / TaMkaH sundarapANDayazca brahmanandI ca kAzyapaH / brahmadatta iti jJeyAH vedAntajJAH purAtanAH / / 3 / / kaSNadvaipAyano vyAsaH baadraaynnsNjnykH|| brahmasUtramiti khyAtaM bhikSusUtraM cakAra saH / / 4 / / bhASyANi brahmasUtrANAM vikhyAtAni dazaiva hi| zArIrakaM zaMkarasya, bhAskara bhAskarasya ca / / 5 / / rAmAnujasya zrIbhASyaM, zrIpateH zrIkara tthaa| vallabhasyANubhASyaM ca zaivaM zrIkaNThabhASitam / / 6 / / vedAntapArijAtAkhyaM niMbArkagrathitaM tathA anantatIrtharacita pUrNaprajJamiti zrutam / / 7 / / vijJAnabhikSorvijJAnAmRtabhASyamiti shrutm| govindaM baladevasya dazabhASyANyamUni ca / / 8 / / brahmasUtra-bhASyakArAH shNkr-bhaaskr-vllbhHraajaanuj-mdhv-bldevaaH| nimbArka-zrIkaNTha-zrIpati-vijJAnabhikSavo daza te / / 9 / / brahmasUtrabhASyANiH zrI-zArIraka-bhAskara-pUrNaprajJA'Nu-zaiva-govida-zrIkara-vijJAnAmRtasahitaM vedAntapArijAtaM ca / / 10 / / bhASyoktani vedAntamatAniH nirvizeSAdvaitamataM zaMkaro, bhAskaraH punaH / 524 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vIrazaivazaSTAdvaitAkhyaM bhakta rAmAnujevaNA / 1121 bhedAbhedamataM prAha, madhvo dvaitamataM tathA / / 11 / / dvaitAdvaitaM ca nimbArkaH zuddhAdaitaM tu vallabhaH / avibhAgAdvaitamataM proktaM vijJAnabhikSuNA / / 12 / / tad viziSTAdvaitamataM proktaM rAmAnujena c| zaivaM viziSTAdvaitAkhyaM zrIkaNThaH, zrIpatiH punaH / vIrazaivamRtaM prAha brahmasUtravimarzataH / / 13 / / zrIgauDapAdaracitAH khyAtA mANDUkyakArikAH / brahmasUtrasya gItAyAH dazopaniSadAM tthaa| mANDUkyakArikANAM ca cakre bhASyANi zaMkaraH / / 14 / / sahasranAmavyAkhyAnaM sujAtIyaM ca vishrutm| tathopadezasAhasrI khyAtA zaMkaranirmitA / / 15 / / kRtA maNDanamizreNa brahmasiddhiH suvishru| sphoTasiddhirapi khyAtA tanaiva ca vinirmitA / / 16 / / brahmatattvasamIkSA ca vaacsptivinirmitaa| racitA citsukhenA'pi hyabhiprAyaprakAzikA / / 17 / / bhAvazuddhirapi zreyA vidyaasaagrbhaassitaa| brahmasiddherimA vyAkhyAH vijJeyAH sarvavizrutAH / zaMkhapANikRtA TIkA brahmasiddheH suvizrutA / / 18 / / khyAto vArtikakAro'sAvAcAryaH zrIsurezvaraH / cakAra dakSiNAmUrtistotravArtikameva ca / / 19 / / sabhASyaM taittirIyaM ca bRhadAraNyakaM tthaa| naiSkarmyasiddhiruktaM ca paMcIkaraNavArtikam / / 20 / / prapaMcasAraTIkA ca vijnyaanaamRtdiipikaa| prapaMcapAdikA-TIkA yA prasthAnamiti shrutaa|| prakAzAtmayatiproktA gurvI vivaraNAbhidhA / / 21 / / vivaraNabhASyamakhaNDAnandakRtaM tattvadIpanaM nAma / vidyAraNyaviracito vivaraNa (prapaMca)saMgraha iti zruto loke / / 22 / / sarvajJAtmA sa saMkSepazArIrakamatho'karot / nRsiMhAzrama Uce'sau taTTIkA tattvabodhinIm / / 23 / / sArasaMgrahaTIkAyAH kartA'sau madhusUdanaH / vAcaspatipraNItA'sau bhASyaTIkA hi bhaamtii|| brahmatattvasamIkSAApi vAcaspativinirmitA / / 24 / / prathitaM harSaviracitaM yat khaNDanakhaNDakhAdyamiha loke| zaMkaramizraviracitA taTTIkA cA'pi vibudhagaNamAnyA / / 25 / / brhmvidyaabhrnnmitydvaitaanndbhaassitm| sa nyAyamakarandazcAnandabodhena nirmitaH / / 26 / / citsukhI citsukhAcAryaracitA tttvdiipikaa| zArIrake ca taTTIkA khyAtA bhAvaprakAzikA / / brahmasiddhestathA TIkA sA'bhiprAyaprakAzikA / / 27 / / bhAmatIbhASya-TIkA yA hymlaanndnirmitaa| khyAtA kalpataru ma tatkRtaH zAstradarpaNaH / / 28 / / zrImabRhadAraNyakavArtika matha sA tathaiva pNcdshii| jIvanmuktivivekastathA'nubhUtiprakAzca / / 29 / / khyAtastathA vivaraNaprameyasaMgraha iti zruto granthaH / vidyAraNyaviracitA granthA ete suvikhyAtAH / / 30 / / gItAsu zaMkarAnandI shNkraanndbhaassitaa| vaiyAsikanyAyamAlA bhAratItIrthanirmitA / / 31 / / sa nyAyanirNayo bhASye AnandagiriNA kRtH| tadakhaNDAnandakRtaMprathitaM tattvadIpanam / / 32 / / seyaM vedaantsiddhaantmuktaavlytivishrutaa| prakAzAnandayatinA tattvajJena vinirmitA / / 33 / / vedAntakalpalatikA'dvayasiddhistathaiva c| siddhAntabinduH sA gItATIkA ca mdhusuudnii|| ityetAn vizrutAn granthAn kRtavAn madhusUdanaH / / 34 / / advaitasiddheAkhyA sA brahmAnandavinirmitA / advaitacandrikA gauDabrahmAnanandIti vizrutA / / 35 / / sa hi vedAntaviveko vivaraNaTIkA ca bhedadhikkAraH / granthAzca nRsiMhAzramaracitA advaitadIpikA'pi tathA / / 36 / / siddhAntalezasaMgrahakartA hyappayyadIkSito yen| kalpataruparimalo'pi ca zivArkamaNidIpikA proktA / / 37 / / tattvacintAmaNeSTIkA dshttiikaavibhNjnii| vedAntaparibhASA ca dharmarAjAdhvarIndrataH / / 38 / / rAmakRSNena racitaH sa vedAntazikhAmaNiH / vedAntasAra samprektaH zivAnandena dhImatA / / 39 / / ratnaprabhAbhASyaTIkA govindaanndnirmitaa| siddhAntabindu granthasya TIkAdvayamidaMprathA / / 40 / / zrInArAyaNa-tIrthasya laghuvyAkhyA tathA punaH / brahmAnandakRtA nyAyaratnAvaliriti zrutA / / advaitabrahmasiddhizca sadAnandayateH kRtiH / / 41 / / pAMcarAtradarzanam ahirbudhnyezvarAditya-viSNu-vAsiSTha-kAzyapAH / japAkhyA vAsudeva-zrIprazna-sAtvatasaMhitA / / 1 / / vizvAmitra-parAzara-kapijalamahAsanatkumArAkhyAH / viSNurahasya lakSmItantra tad viSNutilakamapi viditam / / 2 / / viSNarahasyAkhyA sA lakSmItantrA'bhidhA tathA caanyaa| sA pAdmataMtrasaMjJA hyaparA'pi ca naardiiysNjnyaa'sau| ityAdikA saMhitA suprathitAHkhalu pAMcarAtratattvavide / / 3 / / jainadarzanam umAsvAmI sa tattvArthasUtrakartA suvizrutaH / devArthasiddhistaTTIkA racitA devanandinA / / 1 / / paMcAstikAyasAraH pravacanasArazca samayasAro'pi / seyaM hi kundakundAcAryakRtA nATakatrayIkhyAtA / / 2 / / kundakundAcAryakRtA vikhyAtA naattktryii| tathA niyamasAro'pi kundakundena nirmitaH / / 3 / / kRtA samantabhadreNAptamImAMsA tathA punaH / svayaMbhUstotramanyacca jinastutizataM zrutam / / 4 / / yuttayanuzAsanaM tad ratnakaraNDamapi vishrutm| saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 525 For Private and Personal Use Only
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jIvasiddhistathA tattvAnusandhAnaM ca vizrutam / / 5 / / kartA sanmatitarkasya siddhsendivaakrH| kalyANamandirastotraM cakre lokmnohrm| nyAyAvatAratattvArthaTIkAM cApi suvizrutAm / / 6 / / racito haribhadreNa ssdddrshnsmuccyH| tathA cAnekAntajayapatAkA'pi suvizrutA / / 7 / / tAmAptamImAMsATIkA khyAtAmaSTazatIM tathA / pramANasaMgrahaM cAya' laghIyastrayameva ca / / 8 / / bhaTTAkalaMko'sau cakre rAjavArtikameva c| bhaTTAkalaMkacaritaH khyAto nyAyavinizcayaH / / 9 / / TIkA cASTasahasrIti vidyaanndvinirmitaa| tattvArthasUtrabhASyaM ca zlokavArtikasaMjJakam / / 1010 vAdirAjakRto nyAyavinizcaya(vi)nirNayaH / TIkA syAdvAdaratnAkarAkhyA devsuurinnaa| pramANatattvAlokAlaMkArAkhyasvakRteH kRtA / / 11 / / kRtA pramANamImAMsA hemacaMdreNa suurinnaa| anyayogavyavacchedadvAtriMzI ca suvizrutA / / 12 / / taTTIkA malliSeNena kRtA syaadvaadmNjrii| vyAkhyAto guNaratnena SaDdarzanasamuccayaH / / sA jainatarkabhASA ca yazovijayanirmitA / 13 / / dharmazAstram dharmasUtrakAraH gautamApastamba-viSNu-cyavanAtreyakAzyapAH / hiraNyakezikauTilyau vaikhAnasa-bRhaspatI / / 1 / / gArgya-kaNva-bhAradvAjAH sumanturuzanA budhaH / zAtAtapo jAtukarNyaH zrIzaMkhalikhito manuH / / 2 / / vasiSThaharitau baudhAyanaH paitthiinsistthaa| dharmasUtrapravaktAraH caturviMzatireva te / / 3 / / 18-purANAni brahmANDaM brahma garuDaM brahmavaivartamagni c| varAhaM vAmanaM skandaM matsyaM kUrma ca nAradam / / 4 / / mArkaNDeyaM bhAgavataM bhaviSyaM liMgameva c| vAyu-viSNu purANAni khyAtAnpaTAdazAtra hi / / 5 / / 18-upapurANAni sanatkumAraM brahmANDaM kApilaM kalki vaamnm| mAhezvaraM nArasiMha saura sAmbaM ca nAradam / / 6 / / pArAzaraM vAruNaM ca mArIcaM skaand-bhaargvm| zivadharma cauMzanasam Azcaryamapi vizrutum / / 7 / / etAnyupapurANAni khyAtAnyaSTAdazaiva hi / / 8 / / smRtikartAraH manurdakSo yAjJavalkyo saMvartavyAsa-hAritAH / yamo marIcilauMgAkSiH vishvaamitronggiraastthaa||8|| RSyazRMgazca paulastyaH pracetAzca prajApatiH / kAjiniIMdazca pitAmahaparAzarau / / 10 / / kAtyAyano gautamazcozanAH paitthiinsistthaa| vRddhakAtyAyanazcApi dakSaladevalanAradAH / / 11 / / zAtAtapo vasiSTha zca tthaapstmbgautmau| devalaH zaMkha-likhitau bharadvAjazca zaunakaH / / 12 / / manusmRti-TIkAkArAH kallUkabhaTTa-nandana-medhAtithi-vizvarUpa-bhArucayaH / rUcidatta-somadeva-zrIdhara-dharaNIdharAzca vikhyAtAH / / 13 / / govindraajmaadhv-naaraaynn-raamcndrshito:'sau| zrIrAghavAnanda iti manusmRterbhASyalekhakAH prathitAH / / 14 / / vizvarUpaHzUlapANiH vijnyaaneshvrpnndditH| aparArkastathA yAjJavalkyasmRti-vivecakAH / / 15 / / yAjJavalkyasmRteSTIkAH bAlakrIDA mitAkSarA / dharmazAstranibandhazca sA dIpakalikA tathA / / 16 / / vijJAnezvararacitA mitAkSarA sA hi dIpakalikA c| zrIzUlapANiracitA, bAlakrIDA ca vizvarUpeNa / / 17 / / racito dharma(zAstra) nibandhastathAparArkeNa yAjJavalkIyaH / zrIyAjJavalkyaracitasmRterimA vizrutASTIkAH / / 18 / / kRtAni cAsahAyena-nAradasya mnostthaa| gautamasya smRtInAM ca bhASyANi prathitAni hi / / 19 / / kAtyAyana-pAraskara gautamasUtrANi bhartRyajJena / vyAkhyAtAni tathaiva ca bhAruciNA dharmasUtrANi / / 20 / / cakre kAlavivekaM tadvad vyavahAramAtRkaM cApi / prathitaM ca dAyabhAgaM yo'sau jImUtavAhanaH khyAtaH / / 21 / / vyavahAratilakakartA karmAnuSThAnapaddhatiM cApi / prAyazcittanirUpaNamapi cakre bhaTTabhavadevaH / / 22 / / kRtA govindarAjena TIkA sA smRtimNjrii| smRtyarthasAraH samproktaH zrIdhareNaM sudhiimtaa| lakSmIdhareNa racito granthaH kalpatarustathA / / 23 / / devasvAmI bhojadevo bAlarUpo jitendriyaH / zrIkaro bAlakazcApi zUlapANirhalAyudhaH / raghunandano'parArkazca dharmazAstraprabodhakAH / / 24 / / anirUddhakRtA karmopadezinI paddhatizca haarltaa| pAraskarasUtrANAM TIkA zrIharihareNoktA / / 25 / / AcArasAgaro dAnasAgaro'dUbhutasAgaraH / ballAlasenaracitaH pratiSThAsAgarastathA / / 26 / / devannabhaTTaracitA vikhyAtA smRticandrikA / AzvalAyanasUtrANAM TIkA proktA hyanavilA / / 27 / / ujjvalA dharmasUtrANAM dharmasUtrevanAkulA tathA gautamasUtraNAM TIkA khyAtA mitAkSarA / / 28 / / Apastambo maMtrapAThaH haradattena nirmitaH / hemAdriNA caturvargacintAmaNirasau kRtaH / / 29 / / 526/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kullUkabhaTTa-racitA manuTIkA suvizrutA / tathA smRtivivekakSa dharmapaNDitasammataH 1130 1 1 samayapradIpa-chandogAhikA''cArAdarzakartA zrIdattopAdhyAyaH pitRbhaktizrAddhakalpakartA ca 1137 11 smRtiratnAkaro rAjanItirAkarastathA / kRtyacintAmaNirdAnavAkyAvalirasI punaH 1132 / / harinAthaH smRtisAraM taM madanasiMho hi madanaratvaM ca / kRtavAn vivAhacaMdra sa misarUmizrastathA prathitam / TIkA subodhinI sA vizvezvarabhaDaviracitA khyAtA 1133 / / smRtidurgotsavaH zrAddhavivekaH zUlapANinA / zrAddhazuddhivivekI ca kRtau rudradhareNa hi / / vratapaddhatistathA varSakRtyaM rudradharoditam 1134 / / smRtikaumudI smRtimahArNavastathA / madanapArijAto'pi / tithinirNayasAro'sau racitaH zrImadanapAlena 1135 / / mAdhavAcAryavaryeNa racitaH kAlanirNayaH / parAzarasmRteSTIkA mAdhavIyeti vizrutA / / 36 / / AcArAhnika-zuddhizrAddha-vyavahArakRtyatIrthAkhyAH / te dvaitanIti-zUdrAcAra vivAdAbhidhAH suvikhyAtAH 1137 / / vAcaspatimizreNa hi cintAmaNayaH pravartitA daza te / tithi -zuddhi - dvaita- mahAdAna- vivAhAdinirNayAH paMca / 138 11 vAcaspatimizrakRtA pitRbhaktitaraMgiNI prathitA / toDaramallaviracitaH prathito'sau toDarAnandaH 113911 smRtitattvA'bhidhA TIkA raghunandana bhASitA / zrInRsiMhaprasAdena kRtaH sArastathaiva ca / 14011 vakrapAdAna-zuddhi-zrAddhasaMjJa suvishrutm| govindAnandasamproktaM kaumudInAM catuSTayam 114111 sarasvatIvilAsazca (pratApa) rudradevavinirmitaH / tathA pratApamArtaNDaH paNDiteSu prazasyate / / 42 / / parAzarasmRteSTIkA khyAtA vidvanmanoharA / tathA mitAkSarAyAzca vikhyAtA pramitAkSarA 1143 / / vaijayantI viSNudharmasUtraTIkA suvishrutaa| tattvamuktAvalirbhASyAnvitA sA zuddhicandrikA | 144 / / harivaMzavilAsazca zrAddhakalpalatA tathA / khyAtA dattakamImAMsA nandapaNDitanirmitA / 145 / / vivAdatANDavaM zudrakamalAkarasaMjJakaH / zAntiranaM tathA putrakamalAkarasaMjJakaH / / khyAto nirNayasindhu kamalAkaranirmitaH 1146 / / zrInIlakaNTharacito vikhyAtaH smRtibhAskaraH / vyavahAratattvamevaM paNDiteSu prazasyate / / 47 / / mitramizrakRto granthaH vIramitrodayaH zrutaH / kRtazcAnantadevena hASTAMgaH smRtikaustubhaH / 148 / / khyAto'bdadIdhitistasya tathA dattakadIdhitiH / tIrthAcAra-tithizrAddha prAyazcittenduzekharAH / 149 / / www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir azaucanirNayakSA'pi tathA sApiyadIpikA sapiNDImaMjarI caiva nAgojI bhaTTanirmitA / 150 11 TIkA mitAkSarAyA sA lakSmIvyAkhyAnasaMjJakA / kRtopAkRtitattvaM ca bAlaMbhaTTena dhImatA / dharmazAstrasaMgraho'pi tatkRta suvizrutaH / 157 sa hi dharmasindhusAra kAzInAtho'bravIdupAdhyAyaH / cakre vivAdabhaMgArNavaM jagannAtha - tarkapaMcAsyaH 1 152 11 sAhityazAstram kazyapa - vararuci-citrAMgada zeSotathyakAmadevAkhyAH / dhiSaNopamanyu pArAzaraupakAyanasahastrAkSAH / / kubumAra nandikezvara pulasyanAmotigarbhasaMjJAkSa khyAtAH suvarNAnAbha pracetAyana kuberasaMjJAzca / / sAhityazAstravijJA loke nAmaikazeSAste / 12 / / kohalasvAti vAlyAca taNDuzANDilya dattilAH / vizAkhilaH puSkarazca dhUrtilo nAradastathA / / nATyazAstrapraNetAraH ra: bharatAt prAktAnA ime / / 3 / / zrIbharata-daNDi bhAmaha bhaTTodUmaTa-bhaTTanAyakAcAryAH / rudraTa vAmana vAbhaTa vAgbhaTa-mammaTa jagannAthAH / / 4 / / vidyAbhUSaNa- vizvezvarapaNDita-mahimabhaTTa mukulAste / Anandavardhana- zrIkezavamizrAkhya- hemacandrAzca 115 / / appayya dIkSitAcyutarAva zrIvizvanAthanAmAnaH / zrIbhojarAja ruyyaka-kuntaka zauddhodanapramukhAH 11611 pIyUSavarSa vidyAnAthI govinda Thakurazca tathA / bhaTTihyAbhinavaguptaH dhanaMjayo bhaTTatotaca 117 / / jayadevarAjazekhara- vidyAdhara- bhAnudattasaMjJAzca / kSemendra dharmakIrti medhAvI cApi rUpagosvAmI / / prathitaH pratihArendurAjaH sAhitya - zAstravijJeSu / / 8 / / bharatoktaM vyazAstra kAvyAdarzazca daNDinaH / / kAvyAlaMkArakartA ca bhAmaho rudraTastathA / / 9 / / cakAra kAvyAlaMkArasArasaMgrahamudbhaTaH / kAvyAlaMkArasUtrANAM kartA zrIvAmanastathA 111011 AnandavardhanakRto dhvanyAlokaH suvizrutaH / bhaTTAbhinavaguptoktA taTTIkA locanA'bhidhA / / 1 / / bhaTTatautena racitaM prathitaM kAvyakautukam prasiddhA kAvyamImAMsA rAjazekharanirmitA / / 12 / / kRtA mukulabhaTTena grAbhidhAvattimAtRkA / zrI bhaTTanAyakakRtaH khyAto hRdayadarpaNaH / / 13 / / vakroktijIvitaM khyAtaM kuntakena vinirmitam / dhanaMjayena racitaM prathitaM dazarUpakam taTTIkA hyavalokAkhyA dhanikena vinirmitA / / 14 / / khyAto vyaktivivekaH rAjAnakamahamabhaTTasandhoktaH / kSemendraviracitaM kavikaNThAbharaNamapi tat suvikhyAtam / / 15 / / bhojaH sarasvatIkaNThAbharaNaM sa vinirmamau / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 527 For Private and Personal Use Only
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra sa zRMgAraprakAzo'pi bhojanaiva vinirmitaH 111611 cakre kSemendra aucityavicAra crcyaanvitm| kAvyaprakAzanirmAtA vikhyAto bhaTTamammaTaH 111711 hemacandreNa racitaM khyAtaM kAvyAnuzAsanam / 528 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tadalaMkArasarvasvaM cakre rUyyakapaNDita | 118 / / sa cakAra vAgbhaTAlaMkAra zrIvAgbhaTaH suvikhyAtaH / candrAlokaracayitA zrIjayadevo'pi vikhyAtaH / / 19 / / For Private and Personal Use Only (kula padya saMkhyA : 215)
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (pariziSTa - 21) saMskRtavidyA ke AzrayadAtA aura unake Azrita graMthakAra saMskRta vAGmaya ke itihAsa meM aneka vidvAna aura vidyArasika rAjAoM ke nAma yatra tatra dikhAI dete hai| ina rAjAoM meM harSavardhana bhoja, jaise svayaM graMthakAra rAjA the aura unakI preraNA se vividha zAstroM para graMtharacanA karanevAle Azrita graMthakAra bhI paryApta saMkhyA meM dikhAI dete hai| vAstava meM yaha eka zodhaprabaMdha kA acchA viSaya hai| prastuta pariziSTa meM kucha ullekhanIya AzrayadAtA nareza aura unake Azrita paMDitoM ke mahattvapUrNa graMthoM kA saMkSepataH paricaya diyA hai| isa pariziSTa meM AzrayadAtA kA nAmollekha, bAda meM koSTaka meM unakA samaya sUcita karanevAlI zatAbdI kI sNkhyaa| unake dvArA likhita racanA aura sAtha hI unake Azrita vidvAnoM ke nAma tathA unake kucha pramukha graMtha kA nirdeza kiyA hai| yaha pariziSTa sarvaMkaSa nahIM hai phira bhI isa meM vidyArasika pramukha narezoM kI nAmAvalI prApta ho sakatI hai| akabara bAdazAha : Azrita (1)punnddriikvitthtthl| racanA-rAgamAlA, nRtynirnny-raagmNjrii| (2) nIlakaNTha muhUrtacintAmaNikAra rAmadaivajJa ke baDe bhaaii| (3)goviMdabhaTTa : rcnaa-raamcNdrprbNdh| (akabarI kAlidAsa) (4)maheza Thakkura : sarvadezavRttAntasaMgraha (yA akabaranAmA) (5) rAjamalla : rcnaa-jmbuusvaamicrit| amoghavarSa rASTrakUTa : Azrita-jinasena / racanA- AdipurANa, pArvAbhyudaya / allAuddIna : aashrit-jin-prbhsuuri| khilajI racanA-vividha tIrthakalpa anUpasiMha (17-18) : bIkAneranareza / racanA- zrAddhaprayoga cintaamnni| Azrita : racanA-anUpArAma (zivatANDava kI (1)nIlakaMTha TIkA) (2) bhAvabhaTTa : racanA-anUpasaMgItavilAsa, (15) anuupsNgiitrtnaakaar| immADI devarAya : yAdavavaMzIya, vijayanagarAdhIza / Azrita : catura kallInAtha / racanA- kalAnidhi (saMgItaratnAkara kI TIkA), rAgakadaMtva kI ttiikaa| kaniSka : aashrit-ashvghoss| racanA-buddhacarita mahAkAvya karNadeva [bAMdhava : racanA-sArAvalI (jyotiSa) (yA bAdA)-nareza], (12-13) kalyANamalla tomaravaMzIya, gvAliyara nresh| racanA-anaMgaraMga, sulemccrit| kaMdarpanArAyaNa :Azrita-vidyApati / racanA-vibhAgasAra (vissy-dhrmshaastr| kumAramAdhAtasiMha : racanA-gItakezavam (10)(nepAla nareza) kaMpaNa : (ghukkarAya ke putra)-vijayanagarAdhipati / gaMgAdevI (dharmapatnI)-racanAkaMparAyacarita (madhurAjavijaya mahAkAvya) kAmadeva : kAdaMvyavaMzIya jayaMtIpurAdhIza / Azrita-mAdhatvabhaTTa (yA kavirAjasUri) racanA-rAghavapANDavIyam (sadhAnakAvya) kRSNAnanda : utkala ke saaNdhivigrhik| rcnaa-shRdyaanNdkaavy| kAmezvarasiMha (20) : Azrita-RddhinAtha jhaa| (mithilA nareza) racanA-zazikalApariNaya naattk| kIkarAja (17) : racanA-saMgItasAroddhAra / (zAradAnaMdana) kIrtisiMha : Azrita-bhAskara mishr| racanA-maMtra ratnAvalI kumArapAla : aashrit-hemcNdr| (cAlukyavaMzIya) rcnaa-kumaarpaalcrit| kumbhakarNa : racanA-saMgItarAja (yA saMgItamImAMsA, (kumbharANA) rasikapriyA (gItagoviMda kI TIkA), saMgIta ratnAkara kI TIkA, caNDIzataka / kulazekhara : subhadrAdhanaMjaya aura tapatIsaMvaraNa nATaka (keralanareza) kulazekhara : rcnaa-mukuNdmaalaastotr| (travAMkuranareza) saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 529 For Private and Personal Use Only
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : racanA-rAmaprakAza, (vissy-dhrmshaastr)| kRpArAma (gauDakSatrakulotpanna kRSNadevarAya(16) (vijayanagaranareza) : racanA-jAmbavatIkalyANa naattk| AkSita-lakSmInArAyaNa / racanA-saMgIta suuryody| : racanA-vyAghrAlayezazataka, vizAkharAja mahAkAvya, zRMgAramaMjarI (bhANa), vhikttoriyaacritsNgrh| keralavarmA (trivAMkuranareza) gajapati : racanA-mukticiMtAmaNi (dharmazAstra) puruSottamadeva gajapati : rcnaa-sNgiitnaaraaynn| vIranArAyaNa deva (utkalanareza) (17) khaDgavAhU (15) : Azrita-gaNezadeva / racanA-subodhinI (saMgItakalpataru kI TIkA) gaNapati vIrakesarI : Azrita-cayanIcaMdrazekhara / deva (utkalanareza) racanA-madhurAniruddha nATaka) (18) gaMgAdevI : racanA-vIrakaMparAyacarita vijayanagaramahArAnI goviMda dIkSita : racanA-sAhitya sudhaa| (taMjaura nareza raghunAthanAyaka ke maMtrI) gaMgAdAsa bhUvallabha : Azrita-kavigaMgAdhara / pratApadeva racanA- gaMgAdAsa pratApavilAsa naattk| (caMpakapuranareza) gopendra timmabhUpAla : vijayanagaranareza / racanA- taaldiipikaa| (15) geTavana yuddhavikrama : racanA- vAjirahasya smuccy)| zAha (nepAlanareza godavarmamahArAja : racanA-rasasadanabhANa, raamcritm| (keralanareza) godavarma elAy : racanA-garuDa cayanapramANa, azaucacintAmaNi, tAmpUrAn hetvAbhAsa-dazaka (zivastotra) (yuvarAjakavi) godavarmabhaTTana : racanA- dattakamImAMsA, siddhAntamAlA tAmpUrAn(20) (nyAya.), smArtaprAyazcitta kI ttiikaa)| cippaTa jayApIDa : kAzmIra nareza / Azrita- ratnAkara / racanA-harivajaya mhaakaavy| ghoTarAya : Azrita- kRSNazarmA / racanA- zuddhiprakAza (dharmazAstra) cakradharasiMha racanA- rAgAsAgara / (rAyagaDhanareza) caMdra (17) :navadvIpa nresh| Azrita-nadakumAra zamA racanA-rAdhAmAnataraMgiNI cetasiMha(18) : aashrit-shNkrdiikssit| (kAzInareza) racanA- shNkrcetovilaascmpuu| cinnabommabhUpAla : rcnaa-sNgiitraaghv| chatrasiMha :Azrita-ratnapANizarmA gNgolii| (mithilanareza) racanA- mithileshaahnikm| jagajjyotirmalla : nepAlanareza / Azrita-(1) abhilASa / racanA-saMgItacaMdra (2)vaMgamaNi racanA-saMgItabhAskara (saMgItacaMdra kI TIkA) jagadekamalla racanA-saMgIta cUDAmaNi (pratApacakravartI) jayacaMdra : Azrita-zrIharSa / racanA-naiSadhamahAkAvya (kAnyakunja nareza khaMDanakhaMDakhAdya / jayacaMdra narendra : Azrirata-vanamAlI / racanA-rahasyArNava (trigarta [lAhora] (taMtrazAstra) ke adhipati jAmasatyajI(16) : Azrita-zrIkaMTha / rcnaa-rmkaumudii| (zatruzalya) jagajjyotirmalla : nepAlanareza / rcnaa-sNgiitsaarsNgrh| (17) haragaurIvivAha naattk| jagajjyotirmalla : (bhaTagAvanareza) (17) / - racanA kuvalayAzvanATaka jayaraNamalla (nepAlanareza) / (racanA- sabhAparva athavA pAMDavavijayanATaka jayapratApamalla : (17) (nepAlaraneza)-racanA- nRtyezvaradazaka mahArAja narasiMhaavatAra stotra jagajyotirmalla : (20) (nepaalrnresh)| racanA-svarodaya dIpikA (narapati jayacarcA TIkA) zlokasArasaMgraha aura nAgarasarvasva (kAmazAstra) jayasiMha varmA (nepAla pradhAnamaMtrI)(kavimalla bhAskara) racanA-mahirAvaNa vadhopAkhyAna, aura harizcandropAkhyAna nATaka jaTharabhUpati : (18) Azrita-kSemakarNa / racanA-rAgamAlA jayasiMha : Azrita-mayArAma mizra gauDa / racanA vyavahArAMga smRti sarvasva, vyavahAranirNaya / jayasiMha : (anahilavADaraneza) Azrita- vAgbhaTa (prathama) racanA- vaagbhttaalNkaar| jayasiMha : (18) (jayapuranareza)- Azrita-sadAziva dazaputra / racanA- AzaucacaMdrikA, liMgArcana cNdrikaa| 530 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jayasiMha jahAMgira jayApIDa tirumalarAya tulAjI bhosale jayAditya tirumalanAyaka durgasiMha devanArAyaNa devabhUpAla (kAzmIra nareza) - aashrit-mNkhk| racanA- shriiknntthcrit| : Azrita- meghvijygnnii| racanA devAnaMdakAvya / : (8-9) - (kaashmiirnresh)| Azrita udbhaTa / racanA- bhAmahavivaraNa : (16) vijayanagaranareza / Azrita lakSmIdhara / racanA- rAgadIpikA : (tulajarAja) (18) - taMjauranareza / racanA- rAjadharmasArasaMgraha, maMtrazAstrasaMgraha, saMgItasArAmRta : (kAzmIra nareza) / Azrita- dAmodaragupta racanA- kuttttniimt| : (madurainareza) / Azrita-nIlakaMTha dIkSita racanA- zivalIlArNava : (14) gurjaranareza / aashrit-kaanhrdev| racanA- sAragrAhavidhi (dharmazAstra) : (18) trAvaNakora ammlpurnresh| Azrita-(1) rAmapANivAda / racanAlIlAvatI (vIthI) (2) zrIdhara- racanAlakSmIdevanArAyaNIya (nATaka) : (8) Azrita- pragalbhAcArya / racanA vidyArNava : Azrita- zammunAtha siddhAntavAgIza / racanA vrssbhaaskr| : (14) baMgAlanareza / Azrita- nArAyaNapaMDita rcnaa-hitopdesh| : khopAlavaMzaja- mithileza / Azrita rAmadatta maMtrI / racanA- SoDazamahAdAnapaddhati : (18) darabhaMgAnareza / Azrita- ramApati upAdhyAya / racanA-rukmiNIpariNaya (nATaka) : (pallavavaMzIya) (7-8)- kAMcInareza / Azrita- daNDI / racanA- dazakumAracarita / : (12) tirahuta (mithilA) nareza / racanA sarasvatI hRdayabhUSaNam (yA sarasvatIhRdayAlaMkAra) : (18) (khaMDapArA (utkala) nareza) Azrita-anAdimizra / racanA- maNimAlA (nATikA) : (15) vijyngrnresh| Azrita kallinAtha. racanA- saMgItaratnAkaraTIkA .: (18) keralanareza / Azrita- raghunAtha ratha racanA- naatty-mnormaa| puNyapAladeva racanA- zAradAtilaka / prakAza (lakSmaNa dezikakRta zAradAtilaka kI TIkA) puruSottama deva : (utkanareza) / racanA- abhinava mahArAja veNI-saMhAram pratAparudra : (13) vrNgl-nresh| Azrita-vidyAnAtha racanA-pratAparudrakalyANa nATaka pratAparudradeva : (16) kaTakanareza / racanA- sarasvatI vilAsa (dhrmshaastr)| bakhtasiMha : (18) (bhAvanagaranareza)- Azrita jagannAtha / racanA- saubhAgyamahodaya balabhadrabhaMjadeva : (18) keojhara- (uDIsA) nareza / Azrita-nIlakaMTha / racanA- bhaMjamahodaya (nATaka) ballAlasena : (mithilA yuvarAja) / racanA- adbhutasAgara (jyo .) basavappa nAyaka : (vAsava bhUpAla) (17-18)- kelADI (karnATaka) nareza / racanA-zivatattvaratnAkara (dharmakoza) Azrita- cokkanAtha racanA-sevantikApariNaya (nATaka) bAjabahAduracaMdra : (17)- Azrita- anaMtadeva / racanA raajdhrmkaustubh| burahAnakhAnarAjA : (16)- Azrita- pnnddriikvitthtthl| racanA-sadrAgacaMdrodaya, raagmNjrii| bhagavaMtadeva : (17) buNdelaanresh| Azrita- nIlakaMTha bhaTTa / racanA- bhagavaMtabhAskara (dharmazAstra) bhImadeva : (18) racanA- zrutibhAskara / bhImanarendra :: racanA-saMgItasudhA, saMgItarAja, saMgItakalikA bhISmAcalezvara :asamanareza / Azrita- gaurIkAnta dvija / umAnaMda racanA- vighnezajanmodaya (rUpaka) bhairavendra : (rUpanArAyaNa yA harinArAyaNa)mithilAnareza / Azrita- vAcaspatimizra / racanA- bhAmatIprasthAna, sAMkhyatattvakaumudI, tattvavaizAradI (yogasUtrabhASya) Adi aneka bhASya grNth| bhoja : dhaaraanresh|- racanA- sarasvatIkaMThAbharaNa (vyAkaraNa), sarasvatIkaMThAbharaNa (sAhitya), samarAMgaNasUtradhAra, siddhAntasArapaddhati, rAmamArtaNDa (dharmazAstra) kula 23 grNth| bhojarAja : racanA- vandAvanIrasa / bhojarAjasaccarita (sUrajAnaputra) nATaka bhoja : paramAravaMzIya |rcnaa- raamaaynncNpuu| Azrita- lakSmaNasUri / racanA- rAmAyaNa dharmadeva dhavalacaMdra nRsiMhadeva narasiMhadeva narasiMhavarmA nAnyadeva nArAyaNamaMgapAra nimmiDI (yA immiDI) devarAya nIlakaMTha saMskRta vAGmaya koza-graMtha khaNDa/531 For Private and Personal Use Only
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra madanapAla mahAjanakadeva mahAdeva aura rAmacaMdra mahAdeva mahezaThakkura mAtRgupta mAnavikrama mAnaveda mAnasiMha muhaMmada tugalaga mAnasiMha mahArAja yazavanta deva yuvarAja prahlAda yazavantasiMha yazovarmA raghunAthasiMha raghudeva raghunAtha raghunAtha nAyaka campU kA yuddhakANDa | : (16) racanA - AnaMdasaMjIvana (saMgIta zAstra) Azrita- vizvezvara bhaTTa / racanAmadana- pArijAta / Azrita baidyanAtha racanA zrIkRSNalIlA (nATikA) : (13) yAdavavaMzIya devagiri (mahArASTra) nareza Azrita hemAdri (hemADapaMta) racanA caturvarga ciMtAmaNi (dharmazAstra) : racanA- ratisAra (kAmazAstra) / : (khaMDavAla vaMzI) mithilAnareza / racanAtattvacintAmaNyAlokadarpaNa, malamAsanirNaya Azrita rtnpaannishrmaa| racanAvratasAra (dharmazAstra ) / - : www.kobatirth.org I kAzmIranareza Azrita bhartRmeNTha / racanAhayagrIvavadha | : (kerala ke jamorina) - Azrita ananta nArAyaNa / racanA - zRMgArasarvasvabhANa / : ( eralapaTTI - kAlikatanareza / racanAmAnaveda-campUbhAratam / Azrita viThThala puNDarIka racanA-rAgamaMjarI : : dilliinresh| Azrita jinaprabhasUri / racanAvividhatIrthakalpa / : (jayapUranareza (17) / racanA - rAjopayoginI paddhati / 1 : ( 17 ) - buMdelakhaMDa nareza / AzritaharibhAskara / racanA- yazavantabhAskara / : (13) racanA - pArthaparAkrama nATaka : (18) DhAkArAjya ke mNtrii| Azrita(1) ciraMjIva zarmA rcnaa-vRttrtnaavlii| (2) rAmadeva racanA vRttrtnaavlii| : (kAnyakubjanareza) Azrita vAkpatirAja racanA - gaDavo (gauDavadha ) / bhavabhUtimAlatImAdhava, mahAvIracarita, uttararAmacarita : ( rIvA nareza) racanA- rAjaraMjanam (AkheTavidyA) gauDarAjakumAra Azrita yAdavendra zarmA racanA shuudraahikaacaar| : (17) Azrita- acyuta dIkSita racanAsaMgItasudhA : taMjaura nresh| racanA saMgItasudhA / rAmAyaNasArasaMgraha, rukmiNIkRSNavivAha / Azrita madhuravANI / racanA- rAmAyaNakAvyam 532 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - raghurAjasiMha svezvararAya (3) kRSNakavi- raghunAthabhUpAlIyam : vapelakhaMDa nareza racanA sudharmAvilAsamahAkAvya, rghuraajmNglcNdraavlii| zubhazakta / narmadAzataka, jagadIzazataka, (17) Azrita raghunAtha sArvabhauma racanA - smArtavyavasthArNava 1 : ( 16 ) kocInanareza Azrita nArAyaNa racanA- mahizaSamaMgalabhANa rAjavarmakulazekhara (19) trivAMkuranareza / racanA - bhaktimaMjarI / rAjendravikramazAha racanA rAjakalpadruma (dharmazAstra) rAmacaMdra 1 : (15) mithilAnareza Azrita- gadAdhara racanA- zAradAtilaka / rAmacaMdra (13) yAdavavaMzIya devagiri (mahArASTra) nareza Azrita hemAdri (hemADapaMta) racanA - caturvargaciMtAmaNi / : (16) vijayanagaranareza Azrita rAmAmAtya racanA- svaramelakalAnidhi : (12) baMgAla nareza Azrita sandhyAkara naMdI / racanA - rAmacaritam (saMdhAnakAvya ) : (taMjaura mahArAnI) raghunAtha nAyaka kI kI dharmapatnI / racanA- raghunAthAbhyudaya rAjarAja rAmarAjA rAmapAla rAmabhadrAmbA rAmavarmA rAmavarmamahArAja rAmavarma parIkSita mahArAja rAmavarmA rAmavarmA rAmavarmA mahArAja rAmasiMha rAyarAghava rudrasiMha lakSmaNamANikya Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only (2) yajJanArAyaNa dIkSita- raghunAthabhUpa vijaya / mahAkAvya / : (16) kocina nresh| Azrita bAlakavi / racanA- rAmaketUdayam (aitihAsika nATaka) rAmacarmavilasanATaka : (keralanareza) (20) / racanA - vedAnta paribhASAsaMgraha, caMdrikAkalApIDanATaka / : (kerlnresh)| racanA subodhinI) (bhASApariccheda, muktAvalI, dinakarI aura rAmarudrI ke aMzoMpara TIkA) : shRNgverpurnresh| racanA - vAlmIkIrAmAyaNa aura adhyAtmarAmAyaNa kI TIkA / : krAMganora (kerala) nareza / racanA - rAmacaritam Azrita- rAmapANivAda : trivAMkuranareza racanA vRttrtnaakr| : (17) Amera nareza / racanA dhAtumaMjarI (vyAkaraNa) Azrita- vizvanAthabhaTTa rAnaDe racanA - zRMgAravApikA (nATikA) : Azrita rghunndn| racanA - vyavasthArNava mithilAnareza Azrita ratnapANi zarmA 10 ' racanA- subodhinI (dharmazAstra) / : bhuluyAnareza / racanA - kuvalayAzva nATaka /
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra lakSmaNacaMdra lakSmaNasena vastupAla vikramAditya yaMtrI mArtaNDa vizvanAthasiMha vikramAMkadeva lakSmIzvarasiMha : (19) mithilaanresh| Azrita aMbikA datta vyAsa / racanA- sAmavatam (rUpaka) / vijayarAghava nAyaka : (17) taMjauranareza / Azrita veMkaTamakhI / racanA- caturdaNDIprakAzikA (saMgItazAstra) (11) gujarAdhanareza Azrita jinabhadra racanA- prabandhAvalI / (1) Azrita kavikulagurU kAlidAsa racanA-raghuvaMza, zAkuntala ityAdi prakhyAta 7 graMtha / : (keralanareza) Azrita- rAmapANivAda / racanA sonArAghavam (nATaka) : (18) riivaanresh| racanA - rAmacaMdracampU / : cAlukyavaMzIya Azrita- bilhaNa / racanAvikramAMkadevacarita | : baghelakhaMDa nareza racanA saMgIta raghunaMdana / - : (15) mithilAnareza padmasiMha kI rAnI / Azrita vidyApati / racanA - zaivasarvasvasAra / (11) (baMgAlanareza) Azrita jImUtavAhana / racanA - kAlaviveka, dAyabhAga nyAyamAtRkA ityAdi / vIrabhAnumahArAja : ( 16 ) racanA - kaMdarpacUDAmaNi (kAmazAstra) dazakumArakathAsAra vizvanAthasiMha : (rIvAnareza) (19) / racanA - saMgIta raghunandanam, (nATaka) rAmacandrAhinakam / vIradhavala : (cAlukyavaMzIya) / Azrita - vastupAla / racanA - naranArAyaNAnaMda / vIranArAyaNa (vemabhUpAla) vIrabhadradeva vIrabhAnu vIramadeva tomara vizvanAthasiMha vizvAsadevI viSvaksena vIrasiMha vIrasiMha tomara www.kobatirth.org : (16) Azrita- rAmakRSNa dIkSita / racanAmAdhavIya sAroddhAra / : vaMganareza Azrita jayadeva / racanA| gItagoviMda / (2) govardhana / racanAAryAsaptazatI : (15) Azrita vAmana (abhinava bANabhaTTa) racanA - vIranArAyaNacaritam / saMgIta cintAmaNi, nalAbhyudaya : rIvA nresh| Azrita padmanAbha mizra / racanAvIrabhadrasena campU / : (baghelakhaMDa nareza) Azrita maadhv| racanA - vIrabhAnUdayakAvya / : (15) gvaaliyrnresh| Azrita nayacandrasUri / racanA - hammIra - mahAkAvya / : orchaanresh| Azrita- mitramizra / racanAvIramitrodaya (dharmazAstra) : gvAliyara nareza / racanA - vIrasiMhAvaloka vIrasiMha veMkaNyAnAyaka vyAghrajit : (17) maisuurnresh| racanA - zivASTapadI / : (20) morviinresh| Azrita zaMkaralAla / racanA- zrIkRSNacaMdrAbhyudaya (nATaka) zaMkaravarmatAmpUrAn (keralanareza) racanA- salamAlA (jyo.) zrIrAmamahArAja : (keralanareza) / racanA - subAlAvajratuNDam (nATaka) : (18-19 ) taMjauneza / racanA vyavahAra prakAza, vyavahArArtha smRtisArada- samuccaya mudrArAkSasa TIkA azrita bAlazAstrI kAgalakara / racanA - sarvaprAyazcita prayoga / (2) kAvalavaMzI jagannAtha-racanAzarabharAja vilAsa kAvya / : tNjaurnresh| racanA - zRMgAramaMjarI / : Azrita paMDitarAja jgnnaath| racanArasagaMgAdhara, gaMgAlaharI, bhAmikIvilAsa Adi / Azrita guNADhya / racanA - bRhatkathA (baTukahA) : ( 17 ) Azrita - jayarAmapiNDye / racanArAdhAmAdhavavilAsacampU, parNAlaparvata grahaNAkhyAna | (2) vedpnnddit| racanA saMgItamakaraMda (siMhabhUpAla) (3) periappAkavi racanA zRMgAramaMjarI zAharAjanATaka racanA saMgItasudhAkara (saMgItaratnAkara kI TIkA) rasArNavasudhAkara (nATyazAstra) zarabhojI (saphajI) bhosale zAhajI zAhajahAM zAlivAhana zAhajI bhosale ziMgabhUpAla ( siMhabhUpAla ) zUdraka zivanArAyaNa bhaMjadeva zivAjI mahArAja (chatrapati) zobhanAdri AppArAva Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only (vijaya - Ayurveda) / : (gujarAthanareza) Azrita - bilhaNa / racanAbilhaNakAvya : racanA - mRcchakaTika prakaraNa / : kavoMjhara (uDisA) nareza / Azrita - narasiMha mizra / racanA - zivanArAyaNabhejamahodayam (nATaka) : (17) Azrita (1) gAgAbhaTTa kAzIkara racanA- zivarAjabhiSeka prayoga i. (2) kavIndraparamAnanda nevAsekara / racanAzivabhAratam / (3) nizcalapurI racanArAjyabhiSeka kalpataru (tAMtrika) (4) raghunAthapaMta haNamaMte - rAjyavyavahAra koza / : ( 19 ) / racanA - rAjalakSmI- pariNayam (pratIkanATaka) saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 533 -
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra zrIpuruSagaMga mahArAja zyAmazAha saMgrAmasAha saMgrAmasiMha siMhaviSNu savAI jayasiMha mahArAja siMghaNadeva siddhivarasiMha siMhabhUpAla sumatijitAmitra svAmI tirumala : (karnATakanareza) / racanA - gajazAstra : pitA- mAnanareMdra ) / Azrita - zaMkara / racanA vAstuziromaNi / : ( 16 ) / Azrita - dAmodara / racanAvivekadIpaka / : (18) / Azrita anntbhtttt| racanAsadAcArarahasya | : ( 6 ) - ( pallavavaMzIya) kAMcInareza / Azrita bhAravi racanA kirAtArjunIya - 534 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - - : (17) - racanA - yaMtraracanA, smRtibodha : (13) yAdavavaMzIya devagirinareza Azrita zAGgadeva / racanA - saMgItaratnAkara / (2) anaMtadeva- racanA - bRhajjAtaka TIkA : (nepAlanareza) (17) / racanA - harizcandra nRtya / : (14) recallavaMzIya Andhranareza / racanAsaMgIta sudhAkara (saMgItaratnAkara kI TIkA) rasArNava sudhAkara, kuvalayAvalI (yA ratnapAMcAlikA nATikA) kaMdarpasaMbhava : (bhaTTagrAmanareza) / racanA- azvamegha nATaka (viSaya- yudhiSThira kA azvamegha) : racanA - muhanAprAsAdi vyavasthA / www.kobatirth.org mahArAja surabhUpati sUrjanarAja somadeva hammIra hammIra harinArAyaNa haripAladeva harSadeva harSavardhana hAla hRdayanArAyaNa For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (saMgItazAstra) : (16) (kAMcInareza ? ) AzritazrInivAsa diikssit| racanA - bhAvanApuruSottama (pratIkanATaka) : Azrita caMdrazekhara aura gauDamitra / racanA(donoMkI) rAjasUrjanacarita - mahAkAvya / : (12) cAlukyavaMzIya Azrita vidyA mAdhava / racanA - pArvatIrukmiNIyam / : (14) mevADanareza / racanA saMgIta zRMgArahAra | : ( cauhaanvNshiiy)| Azrita nayanacaMdrasUri racanA- hammIra mahAkAvya / : mithilaanresh| Azrita ? racanAzUdrAcAra ciMtAmaNi / : yAdavavaMzIya, devagirinareza / racanAsaMgItasudhAkara : kaashmiirnresh| Azrita zaMbhukavi / racanA - anyoktimukkAmAlA / : (7) racanA- ratnAvalI, priyadarzikA aura nAgAnandam (tInoM rUpaka) suprabhAtastotra (buddhastotra) Azrita- bANabhaTTa / racanA - kAdaMbarI, harSacaritam / : pratiSThAnapuranareza / racanA - gAthAsaptazatI / (17) gaDhAnareza racanA- hRdayakautuka aura hRdayaprakAza (saMgItazAstra ) /
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra alaMkAra sAhitya zrRMgAra darpaNam - padmasundara alaMkAra pradIpa alaMkAra maMjUSA alaMkAramaNihAra alaMkAra cintAmaNi (jaina) - vyAkhyA alaMkAramuktAvalI alaMkArarakhAkara alaMkArazekhara alaMkArasaMgraha alaMkArasarvasvam -saMjIvanI -vimarzinI alaMkArasUtram -vRtti alaMkRti maNimAlA ujjvalanIlamaNi -vyAkhyA -vyAkhyA ekAvali -vyAkhyA karNabhUSaNam aucityavicAracarcA -prabhA kavikaNThAbharaNam suvRtta tilakam kavikalpalatA -vyAkhyA kavirahasyam -TippaNI kAvyakalpalatAvRtti kAvyakaumudI -vyAkhyA kAvyakaustubha kAvyaDAkinI kAvyadarpaNam kAvyadIpikA -vyAkhyA kAvya parIkSA - vizvezvara pANDeya -deyazaMkara purohita - zrIkRSNa parakAlasvAmI taMtra - ajitasena - vizvezvara pANDeya - zobhAkara mizra - kezava mizra - anantAnaMda yogI - rAjAnaka ruyyaka - maMkhaka - jayaratha pariziSTa (Dha) - saM. jI. bI. devasthavI - rUpa gosvAmI - jIva gosvAmI - vizvanAtha cakravartI - mallinAtha - gaGgAnanda kavirAja - kSemendra - devezvara - halAyudha - amaracandrayati - zrIdharAnanda - haridAsa siddhAntavAgIza - baladeva - gaMgAnaMda www.kobatirth.org - rAjacUDAmaNi dIkSita -kAnticandra bhaTTAcArya - jIvAnanda - zrIvatsalAjchana - sAhityazAstra -svopajJa vRti kAvyaprakAza -sampradAya prakAzinI -sAhityacUDAmaNi -vimarzinI -sudhAsAgarI -saMketa -nAgezvarI -kAvyAdarza -bAlabodhinI - kAvyapradIpa - Adarza - madhumatI - bAlacittAnuranjinI -sArabodhinI -kAvyaprakAza darpaNa - madhusUdanI -vivaraNam -vyAkhyA kAvyaprakAza khaNDanam kAvyamImAMsA madhusUdanI -candrikA -vimalA - govinda Thakkara - mahezvara bhaTTAcArya - ravi bhaTTAcArya - narasiMha sarasvatI tIrtha - zrIvatsalAJchana bhaTTAcArya - vizvanAtha kavirAja - madhusUdana zAstrI - gokulanAthopAdhyAya - vaidyanAtha - kAvyaprakAzavistArikA paramAnanda cakravartI kAvyalakSaNam -ratnasazrI kAvyavilAsa kAvyAdarza - vivRti -mAlinyaproMchinI -kusumapratimA -prabhA -prakAza -vyAkhyA kAvyAnuzAsanam -vyAkhyA kAvyAlaMkAra kAvyAlaMkArakArikA (abhinava kAvyazAstram) For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - mammaTa bhaTTa - vidyAcakravartI - bhaTTa gopAla -" - bhImasena dIkSita - mANikyacandra - nAgeza - bhaTTa somezvara - vAmanAcArya jhalakIkara khuzaphahasiddhicandra gaNi - rAjazekhara - madhusUdana zAstrI - ma.ma. nArAyaNa zAstrI khiste - ratnazrI jJAna - ciraMjIva bhaTTAcArya - mahAkavi daNDI - jIvAnanda premacandra tarkavAgIza - - nRsiMhadeva - rAmacandra mizra - raMgAcArya reDDI - vAgbhaTa - hemacandra - bhAmaha - revAprasAda dvivedI saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 535
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kAvyAlaMkArasaMgraha kAvyAlaMkAra vivRti kAvyAlaMkAra sUtrANi - kAmadhenu kAvyAlaMkArasUtravRtti - vyAkhyA vimarzinI kAvyAlaMkAra sUtrANi -pratimaMgalA vRtti kAvyenduprakAza kuvalayAnanda (candrAloka vyAkhyAsvarupa ) - alaMkAracandrikA kubalamAnandakArikA -vyAkhyA kuvalayAnandacandrikAcakora candrAloka - ramA -zaradAgama -paurNamAsI -rAkAgama citramImAMsA -sudhA kovidAnanda -kAdambinI camatkAra- candrikA triveNikA dazarUpakam - avaloka -laghuTIkA dhvanyAloka locana -kaumudI -cAlapriyA -divyAMjanA -upalocana dIdhiti -rAjayazobhUSaNam nATaka lakSaNa ratnakoza pratAparudrayazobhUSaNam - vyAkhyA bhaktirasAmRtazeSa bhavAnI vilAsa 536 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - udayabhaTTa - pratihArendurAja - - vAmana -gopendrapurahara bhUpAla - vAmanAcArya - mAlatI devI yAska -kAmarAja dIkSita * appayya dIkSita - baidyanAtha - amzAghara bhaTTa - jaggU veMkaTAcArya -jayadeva pIyUSavarSakavi - vaidyanAtha - padmanAbha - nandakizora - gAgAbhaTTa - appayya dIkSita - dharmAnanda - AzAdhara bhaTTa - DA. brahmamitra zAstrI -DA. pI. esa. mohana - AzAdhara bhaTTa - dhanaMjaya - dhanika - bhaTTasiMha -Anandavardhana abhinavagupta www.kobatirth.org - rAma - mahAdevazAstrI kavitArkika cakravartI - vadarInAtha ijA - abhinava kAlidAsa - sAgarAnandI - vidyAnAtha - kumArasvAmI - jIvagosvAmI - devakavi bhAvaprakAzanam bhAvavilAsa yazavanta yazobhUSaNam rasa kaustubha rasagaMgAdhara - gurumarmaprakAzikA - saralA -rasacandrikA -madhusUdanI candrikA rasacandrikA rasadIrghikA rasapradIpa rasamaMjarI -prakAza -vyaMgyArthaM kaumudI -surabhisamA rasataraMgiNI rasaratnapradIpikA rasavilAsa rasArNavasudhAkara rasikajIvanam rasataraMgiNI rasaprakAza sudhAkara rasamaMjarI rasasadana rasikajIvanam rasikaraMjanam rUpaka parizuddhi vakroktijIvita -vyAkhyA vastvalaMkAradarzanam vAgbhaTAlaGkAra -vyAkhyA vidagdhamukhamaNDanam vRttidIpikA vRttivArtikam vIratarAgiNI For Private and Personal Use Only vRttisamuccaya vyaktiviveka -vyAkhyA -vRtti zrRMgAraprakAza zRMgAratilaka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - zAradAtanaya - devarUvi - veNIdatta - paNDitarAja jagannAtha - nAgeza bhaTTa -kedAranAtha ojhA - madhusUdanazAstrI - badarInAtha jhA - vizvezvara pANDeya - kavi vidyArAma - prabhAkara bhaTTa - bhAnudatta - nAgeza bhaTTa - ananta paNDita - badarInAtha zarmA - rAmAnanda Thakkura - allarAja - bhUdeva zukla - ziMga bhUpAla - rAmAnanda yati - bhAnudatta mizra - yazodhara - zaMkara mizra - yuvarAja - gadAdhara bhaTTa - rAmacandrakavi - DI.TI. tAtAcArya - rAjAnaka kuntaka - DaoN. brahmAnanda zarmA - siMhadevagaNi - premanidhi - dharmadAsa sUra - zrIkRSNa bhaTTa - appayya dIkSita - citrahAra mizra - brahmamitra avasthI - rAjAnaka mahimabhaTTa - ruyyaka - madhusUdana - bhojadeva - rudraTa
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -ruyyaka -kAmarAja dIkSita - harihara - rAmacaraNa tarkavAgIza -kRSNamohana Thakkura - zrIpAda zAstrI - rAmacandra budhendra -kavi cintAmaNi -acyutarAya -sarvezvara kavi - sItArAmazAstrI - dharmasUri -TippaNI zrRMgArakAlikAtrizatI zRMgAradIpikA (zRMgArapradIpikA) zrRGgAra maMjarI (akabara zAha ke grantha kA anuvAda) zabdavyApAravicAra zrRGagArabhUSaNam zrRGagArazatakam zrRGagArAmRtalaharI samasyA- samajyA zrRGagArArNavacandrikA sarasvatI kaNThAbharaNam -ratnadarpaNa -vyAkhyA -hRdayahAriNI sAhityakaumudI -kRSNAnandinI sAhityadarpaNam -vyAkhyA -rucirA -vijJapriyA - mammaTa bhaTTa -vAmana bhaTTa bANa - narahari -kAmarAja dIkSita - rAmazAstrI bhAgavatAcArya - kijamavarNI - bhojadeva - ratnezvara mizra -agaddhara - rAmasvAmI zAstrI - vidyAbhUSaNa -vivRti -lakSmI sAhityamaMjarI sAhityamaMjUSA sAhityamImAMsA sAhityasAram -sarasvAmoda sAhityasAra (nATyalakSaNAtmaka) sAhityoddezya sAhityaratnAkara -naukA -mandara sAhityasudhAsindhu purANAnAM kAvyarUpatayA vivecanam saMskRta kAvyazAstre bhaktirasavivecanam Rgvede alaGkArAH dazarUpaka tattvadarzanam dhvani-kallolinI abhidhAvimarza bhaktirasa vimarza zabdazakti - vizvanAtha deva - rAmapratApazAstrI - kRSNabihArI mizra - vizvanAtha - jIvAnanda -zivadatta kaviratna - mahezvara bhaTTAcArya -prahlAdakumAra - rAmajI upAdhyAya - Ananda jhA - yogezvaradatta zarmA - kapiladeva brahmacArI - DA. puruSottamadAsa saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa/537 For Private and Personal Use Only
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTa (Na) - lalita vAGmaya (mahAkAvya- khaNDakAvya- dUtakAvya, campU, gadyakAvya, kathA, aura stotra) - rAjanAtha diNDima - zrIkRSNasUri -vallabha (viThThalarAmAtmaja) - zrInivAsAcArya - amarukakavi - arjunadeva - ravicandra - zaMkaralAla - gaMgAdharazAstrI tailaMga - mallinAtha -sItArAma - aruNagirinAtha - lIlAzuka - pApayallaya sUri - lIlAzuka - zaMkaralAla - viSNutrAta - cakravartI rAjagopAla - nIlakaNTha dIkSita - gaMgAdhara bhaTTa -lakSmIdhara - appayya dIkSita - jayadeva - nArAyaNa paNDita - madhusUdana ojhA - zrIkRSNa bhaTTa - bhAnukavi - zrInAthazAstrI vetAla -mallAcArya acyutarAyAbhyudayam -laghupaMjikA aniruddhavijayam amRtamathanam (gItikAvya) amaruzatakam -rasika saMjIvanI -vyAkhyA aruMdhatIvijayam alivilAsa saMlApa avantisundarIkathAsAra abdulacaritam AryAzatakam -vyAkhyA AzleSAzatakam indravijaya (vaidikI kathA) IzvaravilAsa-mahAkAvyam udayavarmacaritam udayAnvayavarNanam udArarAghava -TIppaNI udbhaTasAgara -TippaNI uSAharaNam -rasikaraMjinI umAdarza RtusaMhAram kAvyasamudaya -harizcandracaritram -nAbhAnediSTham -vizvAmitrodantam -umAdarzakAvyam kiMkiNImAlA kisatArjunIyam -ghaNTApatha -zabdArthadIpikA kIcakavadham -tattvaprakAzikA kumArasambhavam -mallinAthI -saMjIvanI -prakAzikA kRSNakarNAmRtam -suvarNacaSakA kRSNArjunIyam kailAsayAtrA kokasandeza gaMgAtaraMgam gaMgAvataraNam gAthAsaptazatI ___-bhAvaleza prakAzikA gItagovindam TIkA-rasikapriyA TIkA-rasikamaMjarI gItagaurIpati -TippaNI gItasundaram gIrvANakekAvali (marAThIkA anuvAda) guruvaMzam gaurAMgavijaya ghaTakharparakAvyam -vivRti -vyAkhyA (vimalA) cakrapANivijayam candraprabhacaritam ___-(vimalA) candrAvalIcaritam cimanIcaritam jagaDUcaritam jayantavijayam caurapaMcAzikA jAjadeva caritam jAnakIharaNama jAmavijaya tripuradahanam dazakaNThavadham -sadAziva dIkSita - DI.TI. sAkurIkara -kAzI lakSmaNazAstrI trivikrama paNDitAcArya - veMkaTaramaNAcArya - mahAkavi kAlidAsa - veMkaTaramaNAcArya -ghaTakhapara - abhinavagupta - yatIndravimala caudharI - bhaTTa lakSmIdhara - vIranandI - Ananda jhA - nIlakaNTha kavi - sarvAnandasUri - abhayadeva - bilhaNa - jI.vI. padmanAbhazAstrI - mahAliMgazAstrI - mahAkavi bhAravi - mallinAtha -citrabhAnu - nItivarma - janArdana sena - mahAkavi kAlidAsa -kumAradAsa - vANInAtha - yuvarAja rAmavarmA -durgAprasAda dviveda 538 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - amaracandra sUri -sAdhuzuddhi dazagrIvavadham dazAvatAracaritam delarAmAkathAsAra devIvijayam dvayAzrayakAvyam -vyAkhyA dharmazarmAbhyudayam dharmAkUtam naTezavijayam naranArAyaNIyam -digdarzinI nalAbhyudaya nalodaya nArAyaNazatakam -vyAkhyA nItinavaratnamAlA naiSadhIyacaritam -jIvAtu -nArAyaNI paMcalakSmIvilAsa - mArkaNDeya mizra -kSemendra - bhaTTAlAdakavi - prA. rAmacaMdra - AcArya hemacandra - abhayatilaka gaNi - harizcandra - trayambakarAya makhI -veMkaTakRSNa dIkSita - sadAziva kavi - azvaghoSa -kSemendra - trilocana jyotirSida -mahezacandra tarkacUDAmaNi - mahAkavi bhaTTi -vAmanabhaTTa bANa - kAlidAsa - vidyAdhara purohita - pItAmbara mizra - vijayarAghavAcArya - zrIharSa - mallinAtha - kamalAzaMkara - mallinAtha - vijayarAghavAcArya 6. bhASAtaMtram, 7. sarasvatyaSTakam, 8. abhinavabhAratam, 9. prAcIna kaviviSayaka padyAni bAlabhAratam -manohara vyAkhyA buddhacaritam bRhatkathAmaMjarI bhakti-prabandhakAvyam bhagavacchatakam -vivRti * bhaTTIkAvyam -jayamaMgalA -mugdhabodhinI -vyAkhyA -mallinAthI -candrakalA bharatacaritam bhartRharizatakatrayam -vyAkhyA bhAminIvilAsa -praNayaprakAza bhAratamaMjarI bhAratamAtRmAlA bhAratazatakam bhAratIvaibhavam bhUdevacaritam bhosalavaMzAvalI bhuMgasandeza bhaMgasandeza bhogAvatIbhAgyodayam mAtRkAvilAsa mAthuram mAdhavamahotsavam mAdhavAnala kAmakandalI mIrAlaharI muktAjAlam mUkapaMcAzatI meghaprArthanA yAtrAprabandha yAdavAbhyuday -vyAkhyA yudhiSThiravijayam - rAmabhadra dIkSita - svAstitirutAla rAmavarma - zrIkRSNa bhaTTa kavi - vAtsya rAjagopAla cakravartI - paramAnanda kavi - zaMkaralAla - svAmI bhagavadAcArya pataMjalicaritam padmanAbhazatakam padyamuktAvalI padmaharSacaritam paramAnandakAvyam pAMcAlIcaritam pArijAtasaurabham (gAMdhicaritakAvyam) pArijAtaharaNam pArijAtApahAra (gAndhicaritakAvyam) puSpabANavilAsa -vyAkhyA pRthvIrAjavijaya -vyAkhyA prasannalopAmudram prakIrNa prabandhAH 1. bhAratagItikA, 2. mudgaradUtam, 3.dhIranaiSadhIyama, 4. sAhityaratnAvalI, 5. kalAkaumudI, - umApati dvivedI - svAmI bhagavadAcArya - zrIkRSNa kavi - bhartRhari - kRSNazAstrI -paNDitarAja jagannAtha -acyutarAya -kSemendra - nArAyaNapati tripAThI - mahAdevazAstrI - mAdhavaprasAda devakoTA - mahezacandra tarkacUDAmaNi -vekaTezvara - vAsudeva kavi - mahAliMga zAstrI - zaMkaralAla -vaMzIdhara (saMgRhIta) - guruprasanna bhaTTAcArya -jIva gosvAmI - gaNapati kavi - zrImatI kSamA rAva -ciM. dvA. dezamukha - mUkakavi - zaMkaralAla - samarapuMgava dIkSita -veMkaTanAtha vedAtAcArya - appayya dIkSita - vAsudeva - kAlidAsa -veMkaTa sArvabhauma -jinarAja -zaMkaralAla - rAmAvatAra pANDeya saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /539 For Private and Personal Use Only
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -rAjAnaka ratnakaNTha -rAmabhadrAmbA -kAlidAsa - mallinAtha sUri - mallinAtha - bhAnudata mizra -devakInandana - kAlidAsa - haradatta sUri -kalhaNa -vyAkhyA raghunAthAbhyudaya raghuvaMza -saMjIvanI raghuvIracaritam rasapArijAta rasabdhimahAkAvyam rAkSasakAvyam -vyAkhyA rAghavanaiSadhakAvyam -svopajJa vyAkhyA rAjataraMgiNI rAjavinoda-mahAkAvyam rAjJIcaritaprakAza rAdhApariNayam rAmacaritam rAmavijaya mahAkAvyam rAmAyaNamaMjarI rAvaNArjunIyam rASTrauDhavaMzam -TippaNI rukmiNIkalyANam ___-mauktikamAlikA rukmiNI pariNayam rAdhApriyA rukmiNIharaNam lakSmIzvaropAyanam lakSmIsahasram bAlabodhinI laghukAvyAni lalitarAmacaritakAvyam svopajJa vyAkhyA vanalatA ballAlacaritam vasantavilAsa vikramAMkadevacaritam -vyAkhyA vijaya prakAza viyogivilApam viSNubhaktikalpalatA viSNuvilAsaH vaidikasiddhAntavarNanam zaktisAdhanam zaMkarajIvanAkhyAnam - udayarAja - candrazekhara zarmA - badarInAtha zarmA jhA - abhinanda -rAmanAthopAdhyAya -kSemendra - bhaTTabhIma - rudrakavi - sI.DI. dayAla - rAjacUDAmaNi dIkSita -kAlayajJa vedezvara -vizvanAthadeva varmA zaMkaradigvijayaH - Anandagiri zaMkaradigvijaya advaitarAjalakSmI - vidyAraNyasvAmI -DiMDamavyAkhyA zaMkaravijayaH - vyAsAcala kavi zataraMjakautUhalam - cintAharaNa cakravartI zambhucopadeza - ya.mahAliMgazAstrI zAhendravilAsaH - zrIdhara veMkaTeza zivatattvaratnAkaraH - basavarAja zivapariNayaH - zrIkRSNarAjAnaka -chAyA vyAkhyA zivalIlArNavaH - nIlakaNTha dIkSita -laghuTippaNI - gaNapatizAstrI zivazatakam - rAmapANivAda zizupAlavadham - mahAkavi mAgha (sarvaMkaSA) - mallinAtha -sandehaviSauSadhiH - vallabhadeva zUrjanacaritam - gauDa caMdrazekhara kRSNAvatAralIlA - dInAnAtha zrIcandradigvijayam / - akhilAnanda jJAnezvaracaritam - zrImatI kSamA rAva rAmakRSNa-viloma kAvyam - daivajJa sUryakavi -vyAkhyA -daivajJa sUryakavi rAmacaritam - godavarmA yuvarAja rAmapaMcazatI -rAma pArazava -vyAkhyA zAradopAyanam - raghuvIra mizra zAgakopAkhyAnam - zrInivAsArca zrRMgArakallola - zrI rAmabhaTTa zrRMgAratilakam -kAlidAsa rasikatilakam zrRMgArahArAvalI - zrIharSa zrRMgArAdina-varasa-nirurUNam - yaMkakAvyam (sikhapaMthIya -kRSNakaura mizra pUrvetihAsa -gauravAkhyam - SaSTizataka-prakaraNam - nemicandra saMgItamAdhavam - prabodhAnanda sarasvatI -saralArthaprakAzikA satIpariNayam -candrakAnta tarkAlaMkAra satyAgraha-gItA - zrImatI kSamA rAva santAnavallI - sadAzivadAsa zarmA samayamAtRkA -kSemendra samrATcaritam - harinandana bhaTTa sarathotsavaH - somezvara deva sarvamaMgalodayam -paMcAnana tarkaratna - haridAsasiddhAnta vAgIza - raghuvIra mizra - veMkaTAdhArI - zrInivAsa - nIlakaNThadIkSita -bAlacandra -bAlacandra - mahAliMga zAstrI - AnandabhaTTa - bAlacandrasUri - bilhaNa -pramathanAtha tarkabhUSaNa - cakravartI rAjagopAla - puruSottama - rAmapANivAda - akhilAnanda - yatIndrabimala caudharI - zrImatI kSamA rAva 540 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - jIvanyAyatIrtha - yajJanArAyaNa dIkSita -bhaTTamathurAnatha - candrazekhara - varadAcArya - mayUrakavi - tribhuvanapAla - azvaghoSa - zrInivAsAcArya - pUrNasarasvatI - ajJAtanAma - rAjAnaka jayaratha - rAjAnaka ratnAkAra -vyAkhyA sahadayAdananda kAvyam sAhityavaibhavam surjanacaritam suSuptivRttam sUryazatakam -vyAkhyA saundarAnanda kAvyam haMsavilAsam vyAkhyA haMsasandezaH haMsasandezaH haracaritacintAmaNiH haravijaya mahAkAvyam __-vyAkhyA haricaritam navasAhaMsAka caritam cArucaryA citrakAvyakautukam sItArAmavirahakAvyam padyavyAkaraNama saumitrisundarIcaritam kizorIvihAraH zraddhAbharaNam jhAMsI lakSmIbAI pANinIyaprazastiH jayodaya mahAkAvyam rukmiNIharaNam - paramezvara bhaTTa - parimala padmagupta -kSemendra - rAmarUpa pAThaka - lakSmaNAdhvarI -lAlacandra - bhavAnIdatta zarmA - gopAlakRSNa bhaTTa - candradharazarmA - gopAlakRSNa bhaTTa - gopAlazAstrI darzanakesarI -bra. bhUrAmala - kAzInAtha dvivedI nArAyaNavijayam (mahAkAvyam) (bauddha zAkaMrasiddhAntayojakakeralIya satpuruSa nArAyaNagurucaritra) -ke. bAlarAma paNikkara svopajJa vyAkhyA maharSi jJAnAnandacaritaM mahAkAvyam-viMdhyezvarIprasAda zAstrI harisaMbhava-mahAkAvyam -cintyAnanda suvRttatilakam -kSemendra __ -prabhAvyAkhyA sItAcaritam - DA. revAprasAda dvivedI stutikusumAMjaliH - jagadhdara bhaTTa laghupaMjikA satyAnubhAvam -kAlIpada tarkAcArya zrIsvAmivivekAndacarita- - tryambaka bhANDArakara mahAkAvyam yugalazatadalam - satyavratazarmA 'sujAna' saMskRtagItAMjaliH sItArAmavihArakAvyam - orgaNTivaMzavardhana lakSmaNAdhvarI haricaritam - caturbhuja kavi haricaritam - paramezvara kavi yazodharamahAkAvyam -vAdirAja -vyAkhyA - lakSmaNa raghuvaMzadarpaNam - hemAdri rAghavapANDavIyam - kavirAja paNDita -subodhinI - dAmodara jhA nAnakacandrodaya mahAkAvyam - devarAja zarmA tilakayazo'NarvaH - mAdhava zrIhari aNe gItagirIzam -- nRpatirAyabhaTTa kuTTInamatam (zambhalImatakAvyam)- dAmodara gupta karuNAkaTAkSalaharI - DA. rasikabihArI jozI adbhuta-dUtam - jagU bakulabhUSaNa dayAnandadigvijayam - medhAvratAcArya vyAkhyA vijayamaMgalA -mahAvIra dayAsahasram - nigamAnta mahAdezika nAciketasaM mahAkAvyam - kRSNaprasAda ghimire pArijAtaharaNam - kavi karNapUra bhAratakathA - gaMgAdharazAstrI tailaMga gAndhicaritam - brahmAnandazukla zrIcihna-kAvyam - kRSNa lIlAzuka (govindAbhiSekaM) rAma-gItagovindam - jayadeva vizvakaviH (ravIndranAthaH) - garikapATi lakSmIkAnta vidvanmodataraMgiNI - vAmadeva bhaTTAcArya kaNTakAMjali: - kaNTakArjuna ambikAlApaH tripuradahanam - vAsudeva kavi -vyAkhyA - paMkajAkSa kalyANamaMjarI hammIramahAkAvyam - nayacaMdra buddhavijayakAvyam - zAntibhikSu yazodharAmahAkAvyam - o.parIkSita zarmA jIvanasAgaraH - zrI.bhI.velaNakara bhArataratnam (javAharalAlaneharU) - garikapATi lakSmIkAnta zrIkRSNacarita mahAkAvyam -kRSNaprasAda ghimire kSatrapati mahAkAvyam - umAzaMkara zarmA zivarAjyodaya mahAkAvyam - DaoN. zrI. bhA. varNekara neharu-caritam (mahAkAvya) - brahmAnanda zukla pUrvabhAratam (mahAkAvyam) -prabhudatta svAmI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /541 For Private and Personal Use Only
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vivekAnandacaritam -DaoN.gajAnana bAlakRSNa paLasule -haripadmanAbha zAstrI -bANabhaTTa haricaritAmRtam caNDIzatakam bhikSATanakAvyam sItAsvayaMvarakAvyam SatuvavarNana kAvyam caNDIkucapaMcAzikA vakroktipaMcAzikA kavIndrakarNAbharaNam kAvyabhUSaNazatakam sundarIzatakam brahmAMjali pavanadUtam pikadUtam padmadUtam bhaktidUtam bhramaradUtam bhramarasaMdezam bhuMgasaMdezam bhuMgadUtam madhukaradUtam madhuroSThasaMdezam mayUrasaMdezam * vAdicaMdra - aMbikAcaraNa devazarmA -ajJAta - kAlIprasAda -rudravAcaspati -vAsudeva - zrImatI triveNI - zatAvadhAnI zrIkRSNa - cakravartI rAjagopAla - ajJAta - udayana (dhvanyAloka laucanakaumudIkAra) - kunhanarAjA -vrajanAtha -viSNudAsa - raMgAcArya - zrInivAsAcArya - vijimUri vIrarAghava - mahAkavi kAlidAsa - mallinAtha - pUrNAnanda sarasvatI - DaoN.DI.arka somathAjI vyAkhyA manodUtam dUtakAvyAni uddhavadUtam uddhavasaMdezam - mAdhava -haMsayogI kAkadUtam kIradUtam kIrasaMdezam kRSNadUtam kokadUtam kokiladUtam kokasaMdezam kokilasaMdezam - sahasrabuddhe - raamgopaal| - lakSmIkAntayya / -nasiMha -rAmagopAla - pramathanAtha tarkabhUSaNa -viSNutrAta - nRsiMha - varadAcArya - guNavardhana -veMkaTAcArya - uddaNDa - aNNaMgarAcArya - kocA narasiMhAcArya - vIrezvara - vAsudeva mayUrasaMdezam mayUrasaMdezam mAnasaMdezam meghadUtam TIkA vidhukalA pradIpa meghadUtam mArutasaMdeza vAGmaNDana guNadUtam viprasaMdezam zukasaMdezam subhagasaMdezam subhagasaMdezam surabhisandezam saMdezaH ratnAMgAdUtam haMsadUtam haMsasaMdezam - trailokyamohana - ajJAta - vIrezvara - yuvarAja rAmavarmA -raMganAtha tAtAcArya - lakSmaNasUri - nArAyaNakavi -vijayarAghavAcArya - nyAyavijaya muni - ajJAta -rUpagosvAmI - veMkaTeza - kavIdrAcArya sarasvatI - ajJAta - raMganAtha tAtAcArya garuDasaMdezam caMdradUtam cakorasaMdezam -veMkaTa hanumatprasAdasaMdezam cAtakasaMdezam nemidUtam pAnthadUtam pikasaMdezam -perusari - ajJAta -vikrama - bholAnAtha - raMgAcArya - kocA narasiMhAcArya -dhoyIkavi -ciMtAharaNacakravartI campUkAvya ambikApariNayacampUH -tirumalAmbA AnandakandacampUH - mitramizra AnandaraMgacampUH - zrInivAsa kavi AnandavRndAvanacampUH - karNapUra - vizvanAtha cakravartI pavanadUtam TIkA -sukhavartinI 542 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - maNDikala varadAcArya sAvitrIpariNayacampU narasiMhavijayacampUH -svopajJavyAkhyA - narasiMhazAstrI gadyakAvya - mahAkavi daNDI - zrInAthazAstrI vetAla -soDhDhala - mahAkavi bANabhaTTa -abhinanda - divyAnanda muni - zrInivAsazAstrI avantisundarI kathA azokAnvayavarNanam udayasuMdarIkathA kAdambarI kAdambarIkathAsAra kumAdinIcandraH candramahIpatiH pArvatIvivRtiH tilakamaMjarI dampatIsauhArdam dazakumAracaritam -padadIpikA -padacandrikA -bhUSaNA -dhanapAla -maNirAma - daNDI uttararAmacaritacampU: -veMkaTAdhvarI kavimanoraMjakacampUH - sItArAmasUri kumArasambhavacampU: - zarabhojI mahArAja kumArodayacaMpU: - prA. rAmacaMdra gopAlacampUH - jIva gosvAmI campUbhAratam - anantabhaTTa -vyAkhyA - rAmacandra budhendra -vyAkhyA - nArAyaNasUri -vyAkhyA - vAjirAya zrIkhaNDa campUrAmAyaNam - bhojarAja sArvabhauma -vyAkhyA - rAmacandra budhendra nalacampU: - trivikramabhaTTa ___-vyAkhyA - caNDavAla nIlakaNThavijayacampUH - nIlakaNTha dIkSita -vibudhAnandavyAkhyA - bhAradvAja vellala mahAdevasUri nRsiMhacampU: -sUryakavi nRgamokSaprabandhacampU: - nArAyaNabhaTTa -vivaraNam pArijAtaharaNacampU: - zaiSazrIkRSNa bANAyudhacampUH - yuvarAja rAmavarmA bhAgavatacampU: - abhinava kAlidAsa mandAramarandacampUH - zrIkRSNakavi -mAdhuryaraMjinI yazastilakacampU: - somadeva sUri -vyAkhyA - zrutasAgara sUri pUrvabhAracampUH - mAnaveda -TippaNI -kRSNa rAmAnujacampU: - rAmAnujAcArya jIvandharacampUH - harizcandra vidvanmodataraMgiNI -ciraMjIva kavi vizvaguNAdarzacampU -veMkaTAdhvarI -vyAkhyA - dharaNIdhara vIrabhadracampUH - padmanAbha mizra zrInivAsavilAsacampU: - veMkaTAdhvarI -vyAkhyA sulocanA-mAdhavacampUH -baccA jhA prabudhdabhAratacampU: - rAmanArAyaNa zAstrI kuMvalayamAlA - udyotana sUri colacampU: -virUpAkSakavi purudevacampUH - arhaddAsa vikramAMkAbhyudayam -somezvara deva virupAkSa-vasantotsavacampU: zAkinIsahakAracampU: - gopAlakavi saptarAtrotsavacampUH - paMcamukhI rAghavendrAcArya balidAnam (marAThI upanyAsa kA - zrIlATakara saMskRtAnuvAda bhAtRsaudim - maNirAma mandAramaMjarI - vizvezvarapANDeya -kusumAvyAkhyA - tArAdattapanta yugalAMgulIyam rAmakathA - vAsudeva vAsavadattA -subandhu -darpaNa - zivarAma vemabhUpAlacaritam -vAmana bhaTTabANa zivarAjavijayaH -ambikAdatta vyAsa saMsAracakram - anantAcArya harSacaritam - mahAkavi bANa -saMketa - zaMkara -jayazrI - navalakizora harSacaritasAraH - anantAcArya -DaoN. vA. vi. mirAzI sUktimuktAvalI - gokulanAthopAdhyAya dvA suvarNA -rAmajI upAdhyAya kusumalakSmI - ratnapArakhI candrApIDakathA - anantAcArya navamAlikA -vipinacandra gosvAmI bhAratakaumudI - madhukezvara saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 543 For Private and Personal Use Only
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sekazubhodayA sthavirAvalIcaritam bhAratIyaratnacaritam hammIraprabandha - halAyudha mizra -hemacandra - rudradatta pAThaka - amRtakalaza kathAgrabandhAH - nArAyaNa bAlakRSNa goDabole kusumamAlA - vAmanazivarAma ApaTe patrakaumudI - varasaci lakSmIzvarIcaritam - bAlakRSNamizra vaidikavaibhavam anUpasiMha-guNAvatAraH - viThThalakRSNa abhijJAnazAkuntalAcarcA avadAna-kalpalatA - kSemendra utkIrNalekhapaMcakam upanyAsasaMgrahaH - paMcamukhI rAghavendrAcArya upAkhyAna maMjarI RjuladhvI (mAlatI-mAdhavakathAkAnhaDadeprabandhaH - padmanAbha kArtavIrya vijayaprabandhaH - Azvina zrIrAmavarma kumArapAlacaritasaMgrahaH -jinavijayamuni kRSNacaritam -agastyapaNDita gaNikAvRttasaMgrahaH -DaoN. sTarnabAka-saMgRhIta gadyacintAmaNiH -vAdIbhasiMha chatrapatisAmrAjyam -zivazaMkara tripAThI TAlasTAyakathAsaptakam - DaoN. bhAgIrathaprasAda tripAThI daridrANAMhadayam - nArAyaNazAstrI khiste divyasUriprabandhaH (AlavAra -bAladhanI jaggU veMkaTAcArya caritAni dazAvatAracaritam - kSemendra nalopAkhyAnasaMgraha - lakSmaNasUri tripuradAhakathA -rAmasvarUpazAstrI amarabhAratI -saM. rAmacandradvivedI, ravizaMkaranAgara paMcAkhyAna bAlAvabodhaH purAtanaprabandhasaMgrahaH prabandhacintAmaNiH - merutuMgAcArya bAlarAmAyaNam - pI.esa.anantanArAyaNazAstrI bhAratasaMgrahaH -lakSmaNasUri dhUrtAkhyAnam - saMghatilaka bhAsa-kathAsAra - mahAliMgazAstrI nATakakathAsaMgraha -anantAcArya matsyAvatAraprabandha - nArAyaNa bhaTTa madhumAlatI kathA mudrArAkSasanATaka kathA - mahAdeva yatIndrapravaNaprabhAvaH - jaggU veMkaTAcArya vAlmIkivijaya - parazurAma vaidya vINAvAsavadattA kathA zAntinAthacaritam - ajitaprabhAcArya zrRMgAramaMjarI kathA - bhojadeva rAmAvatAra-prakIrNa prabandhaH - rAmAvatAra zarmA isabanIti kathA (marAThI se __ anUdita) kathAkautukam kathAsaritsAgara cANakyakathA nalopAkhyAnam paMcataMtrakam puruSaparIkSA bhojaprabandhaH vetAlapaMcaviMzatiH hitopadeza zukasaptatiH bRhatkathA zrRMgAramaMjarIkathA vetAlapaMcaviMzatikA kathAratnAkara - zrIdhara -somadeva bhaTTa - kavinartaka -satIzacandra jhA - viSNuzarmA - vidyApati -ballAla sena - jammaladatta - nArAyaNa paNDita - bhojadeva - dAmodara jhA - hemavijaya gaNi gadyaprabandhAH - cakravartI rAjagopAla ::::: zaivalinI vilAsakumArI kumudinI saMgaram tIrthATanam kavikAvyavicAra anasUyAbhyudayaH bhagavatIbhAgyodayaH caMdraprabhAcaritam mahezvaraprANapriyA zrIkRSNalIlAyitam - zaMkaralAla Ad. - zrInivAsAcArya stotravAGmaya acyutazatakam annapUrNAstotram abhinavakaustubha amvASTakam ambAstavaH AcAryAyazatakam 544 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aparAjitAstotram AdityahRdayam __-vyAkhyA AnandalaharI - paNDitarAjajagannAtha AryAzatakam AlavandArastotram AzIrvAdazatakam indrAkSIzivakavacam IzvaraprArthanA kakArAdikAlisahasranAmastotram karpUrastotram -vimalAnandadAyinI -vyAkhyA - nArAyaNazAstrI khiste karpUrastavarAjaH -vyAkhyA kAlabhairavASTakam kAzIratnamAlA kAlIkavacam kezavakRpAlezalaharI -zaMkaralAla gaGgAlaharI - paNDitarAja jagannAtha gajendramokSa -vyAkhyA gaNezamahimnaH-stotram - puSpadantAcArya gaNezasahasranAmastotram garuparamparAstotram guruvizeSaNASTakam gurvaSTottarazatakanAmastotram gAyatrIrAmAyaNam gopAlasahasranAmastotram vyAkhyA - durgAdAsa govinda-dAmodarastotram goviMdASTakam carpaTapaMjarI - zaMkarAcArya jagannathASTakam tIrthabhAratam - DA.zrI.bhA.varNekara dakSiNAmUrtIstotram dakArAdidattatreyasahasranAmAvalI (dattakaruNArNaya) laghutatvasudhAdattAnta dathAzatakam dazAvatArastava -vijayarAghavAcArya durgApuSpAMjalI - zaMkarAcArya durgAkavacam argalAstotram kIlakastotram devadevezvarazatakam - yuvarAja rAmavarmA devIsahasranAmastotram devIzatakam devyaparAdhakSamApanastotram - zaMkarAcArya dezIkendrastavAli dvArakAdhIzastotrAvalI durgAstotrasaMgraha dharmezvarastotram narmadASTakam navagrahastotrasaMgraha navagrahastotram - vijayarAghavAcArya nArAyaNazatakam vyAkhyA - pItAMbara kavicandra nArAyaNIstotram nirguNAntasahasranAmastotram paMcAyatanASTottarazatanAmAvali paMcaratnarAmarakSAstotram pAdAravindazatakam pAdukAsAhasram ___-parIkSA vyAkhyA - zrInivAsAcArya bagalAmukhIstotram puruSottamasahasra nAmastotram baTukabhairavastotram bRhatstotraratnAkara bRhatstotramuktAhAra bRhatstotrasaritsAra brahmatarkastava bhAratIstava bhujaMgastotram bhuvanezvarI mahAstotram - pRthvIdharAcArya maGgalAgaurIstotram mandasmitazatakam (zAradA) navaratnamAlikAstotrammAtRpadAMjali mAtRbhUlaharI -DaoN. zrI. bhA. varNekara muraripustotram - godavarmA mAtRzatakam (ziva) mahimnaH stotram - puSpadantAcArya -madhusUdanIvyAkhyA - madhusUdana sarasvatI -subodhinI yamunASTakam yogasArazivastotram rAdhAsudhAnidhistotram saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 545 For Private and Personal Use Only
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - utpaladevAcArya -kSemarAjAcArya zivastuti -vyAkhyA zivastotrAvalI -vivRti zivakarNAmRtastotram zivAnandalaharI zivo'haMstotram zyAmalAdaNDakam zItalASTakam zrIkRSNamahimnastotram zrIkRSNalIlAstava zrIkRSNazAlinI saccidAnanda-gurupAdukAstava sadAzivendrastuti sarasvatI stotrANi sahasrArjunastotram santAnagopAlastotram sAmba- paMcAzikA -vyAkhyA -vyAkhyA - go.kRpAlAla rAmapaMcadazI rAmarakSAstotram -budhakauzika rAmasaundaryalaharI -vyAkhyA -cenna bhaTTa rAmastavarAja lakSmIsahasranAmastotram lakSmInArAyaNa hRdayastotram lakSmIstuti -vijayarAghavArya lalitAsahasranAmastotram -bhASya saubhAgyabhAskara -bhAskararAya makhI laghustuti -vRtti -rAghavAnanda lalitAtrizatIstotram -bhASya - zaMkarAcArya -vyAkhyA lalitAstava-maNimAlA lalitAstavaratnam varapatyaSTakam -dIpikA varadarAjastava - appaya dIkSita -svopajJavyAkhyA vizvanAthastotram vizvArAdhyASTottarazatanAmAvalI - viSNupAdAdikezAntastotram -bhaktimandAkinI - pUrNasarasvatI viSNusahasranAmastotram - (mahAbhAratAntargatam) -bhASya - zaMkarAcArya -vivRti vedastuti (bhAgavatAntargatA) -zrIdharI -zrIdharAcArya -zrutikalpalatA ___-vyAkhyA - kAzInAtha veMkaTezazatakam zAradAstotram zanistotram - dazarathakRta zivatANDavastotram - rAvaNakRta -vyAkhyA - brahmAnanda udAsIna zivadaNDakam zivapaMcAkSara-nakSatramAlAstotram - zivapAdAdikezAnta-varNanastotramzivakavacam zivasahasranAmastotram zivazAntatilakastotram - zrIdharasvAmI siddhAntaratnAkara (upAsanAkANDam) siddhasarasvatIstotram lakSmInRsiMha karAvalambanastotram - zaMkarAcArya zivastotram - upamanyukRta sudhAnaMdalaharI - godavarmA subrahmaNyasahasranAma stotram / sUryazatakam - mayUrakavi -vyAkhyA -tribhuvanapAla saundaryalaharI - zaMkarAcArya -saubhAgyavArdhinI -bhASya - bhAskararAya -DiNDima bhASya - rAmakavi -lakSmIdharAvyAkhyA - lakSmIdhara -gopAlasundarI - narasiMhasvAmI -aruNAnaMdinI -AnandagirIyA - Anandagiri -AnandalaharI -tAtparyadIpinI -padArthacandrikA saubhAgyakAzIzastotram stavamAlA -bhASya -jIvadeva stavaratnAvali 546/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir stutikusumAMjali -jagaddhara bhaTTa -vyAkhyA - rAjAnaka ratnakaNTha stutizatakam stotrazatakam stotrakalpataru stotrakusumAMjali stotrasaMgraha stotrabhAratI-kaNThahAra stotrasamuccaya stotrArNava stotratrayI stotrasudhA stotrasamAhAra stotravallarI - raghunAthazarmA hanumatsahasranAmastotram saMbhRtastotrAvalivibhAga harimIDestotram -haritattvamuktAvalI harimandiranIrAjanam -vyAkhyA hariharAdvaitastotram subhagodayastuti rukmiNImahAlakSmIstotram zrIstavakalpadruma prajJAlaharIstotram viSNustotram - zrIdharasvAmI kanakadhArAstotram - zaMkarAcArya caNDIzatakam sakalajananIstava rudrASTakam (gaNezAdyekAdaza deva-devIstavanAtmakam -anantAnanda sarasvatI rAjarAjezvarI-vizvanAthastotram - -hRdayavibodhinI - dharaNIdhara siddha taraNistotram kabIramahimnaHstotram - brahmalIna muni zrIkAmadastotram abhilASASTakam devImahimnaHstotram nArAyaNahRdayam tArakezvarIlaharIstotram - somezvarAnan zivakrIDAstotram ANimAdityahRdayam zaMkaradhyAnaratnamAlA -vyAkhyA prabhA -lakSmInArAyaNa pramodalaharI vedAntastotrasaMgraha apAmArjanastotram tyAgarAjastava veMkaTezastotram - zrIdharasvAmI vaidyanAthazivaprazasti sItAstotrasudhAkara -avadhakizoradAsa dazanAmAparAdhastotram maNimAlASTakam hanumaccha@jayastotram vighnavinAzaka stotram - zrIdhara svAmI prAtaH-smaraNam sarasvatIstotram zrIkRSNASTakastotram rAmamaMtrarAjastotram viSNustotram viSNustotram devIstotram dattastavarAja dattaprArthanA gurudattAtreyASTakam zivakezAdipAdAnta varNanastotram dInAkrandana-stotram bhaktAmarastotram kalyANamandirastotram ekIbhAvastotram viSApahArastotram siddhipriyastotram mahAvIrasvAmistotram pArzvanAthastava gotamastava caturviMzatijinastava zrIbauddhastava tripurasundarI-mAnasika pUjopacArastotram varNamAlAstotram paMcastavI sudhAlaharI amRtalaharI karuNAlaharI ApaduddhArabaTukabhairavastotram RSabhapaMcAzikA rAmacApastava AnandasAgarastava tripuramahimastotram saptazatIstotram - mArkaNDeya purANAmAntargata siddhivinAyakastotram saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa /547 For Private and Personal Use Only
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTa (tha) nATyavAGmaya - mahAdeva kavi - murAri kavi adbhutadarpaNam anargharAghavam -prakAza abhijJAnazAkuntalam TIkA- arthadyotikA -kizorakelI -jIvAnandI -vyAkhyA -vyAkhyA -lakSmI -abhinavarAjalakSmI anandracandrikA abhiSeka-nATakam -vyAkhyA - mahAkavi kAlidAsa -rAghavabhaTTa - nandakizora - jIvAnanda - zaMkara - narahari - nArAyaNazAstrI khiste - guruprasAdazAstrI -jagannAtha - mahAkavi bhAsa - ma.ma. veMkaTarAmazAstrI - gaNapati zAstrI - paMcAnana tarkaratna - jIva nyAyatIrtha - mahAkavi zaMkaralAla -saMdaravIra rAghava -jagannAtha - gokulanAtha upAdhyAya - mukundazarmA bakzI - rAmacandra mizra -bhAsa - gaNapatizAstrI - cUDAmaNi dIkSita - zaktibhadra aparamaMgalam -vyAkhyA amara-mArkaNDeyam abhinavarAghavam anaMgavijayabhANa amRtodayam -vyAkhyA -prakAza avimArakam -vyAkhyA AnaMdarAghavam AzcaryacUDAmaNi -vyAkhyA AnandarAghavam atha kim? uttararAmacaritam -vyAkhyA -candrakalA -priyaMvadA -vyAkhyA indirApariNayam udgAtRdazAnanam unmattarAghavam UrubhaGgam - bhAsa -saralA - nRsiMhadeva zAstrI ullAgharAghavam - somezvara uSA-rAgodaya - rudracandradeva ekalavya-gurudakSiNam - durgAprasanna vidyAbhUSaNa kaMsavadhanATakam - zeSakRSNa kapAlakuNDalArUpakam - viSNupada bhaTTAcArya kasyA'ham - varadarAja zarmA kamalAvijayam kamAlinI-kalahaMsa - rAjacUDAmaNi dIkSita kirAtArjunIyavyAyoga - yuvarAja rAmavarmA karNakutUhalam - bholAnAtha kalAnandam - rAmacaMdrazekhara karNabhAram - bhAsa karNasundarI - bilhaNa karpUramaMjarI (saTTaka) -rAjazekhara -vyAkhyA -vyAkhyA - vAsudeva kaliprAdurbhAvam - mahAliMga kalyANasaugandhikam - nIlakaNTha -vyAkhyA - TI. veMkaTarAma kantimatI-pariNayam - kakkoNa kRSNavijayanATakam - veMkaTavarada kundamAlA -diGnAgAcArya -saurabhollAsinI -saubhAgyavatI -saMjIvanI -jayacandra kuzakumudvatIyam - atirAjayajvA kAmazuddhi (ekAMkinATakam) - vhI. rAghavan kRSNAbhyudayam -zaMkaralAla kirAtArjunIya-vyAyoga - vatsarAja kuvalayAzvIyam - kRSNadatta kuvalayAvalI (ratnapAMcAlikA)- ziGgabhUpAla kuzalavavijayam - veMkaTakRSNa (cidaMbara) kRtArthakauzikam - zrIkRSNa jozI kRSNanATakam - mAnaveda kRSakANAM nAgapAzaH - bhagIrathaprasAda zAstrI (vAgIzazAstrI) - rAjacUDAmaNi dIkSita - vuDodA - bhavabhUti -vIrarAghava bhaTTa - zeSarAjazarmA regmI - kapiladeva dvivedI - zrIzaila - mahAliMga kavi - bhAskara kavi 548 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra kRSNakutUhalam kRSNAbhyudayam kautukaravAkaram kaumudImahotsava kauNDinya-prahasanam kutsitakusIdam gomahimAbhinaya nATakam gopIcaMdacaritam caNDakauzikam -vyAkhyA candrikAkalApIDam candrakalA - nATikA citrakUTanATakam candralekhA-saTTakam caMdrazekharavilAsam cArudatta - vyAkhyA caitrajJam caitanyacandrodayam caMdrikA (bIdhI) chatrapatisAmrAjyam -vyAkhyA chatrapati zivarAjaH chAyAzAkuntalam jagannAthavallabha-nATakam jarAsaMdhavadha-vyAyoga javAharalAla neharu vijaya nATakam jAnakIpariNayam jAmbavatIpariNayam jIvanmuktikalyANam jIvAnandanam tapatIsaMvaraNam -vivaraNam tripuravijayavyAyoga tApasavatsarAjam damayantIpariNayam dillIsAmrAjyam dAmaka prahasanam durgAbhyudaya-nATakam dUta ghaTotkacam dUtavAkyam - madhusUdana - narendrazarmA - kavitArkika - zakuntalArAva zAstrI -mahAliMga zAstarI - raMganAtha tAtAcArya - gopAlazAstrI darzanakesarI - zAstrIya veMkaTAcalam - Arya kSemIzvara - - rAmavarmA - vizvanAtha kavirAja - vijayarAghavAcArya - rudradAsa - zahAjI rAjA - bhAsa - gaNapati zAstrI - vizvanAtha bAcaspati - karNapUra - rAmapANivAda - mUlazaMkara mANikyalAla yAjJika - zrIdhara zAstrI - zrI.bhi. velaNakara -jIvanalAla pArikha - rAmAnanda rAya -padyanAma - rAmabhadra dIkSita - kRSNadeva rAya nallAvarI - - AnandarAya makhI - kulazekhara varmA - zivarAma - padmanAma - anaMgaharSa mAtRrAja - ralakheTa dIkSita - lakSmaNasUri - veMkaTarAmazAstrI - chajjUrAma zAstrI bhAsa www.kobatirth.org -vyAkhyA dUtAMgadam - candrikA dhanaMjayavijayam -vyAkhyA dharitrI patinirvAcanam dharmavijayanATakam dhUrtanartakam naciketacaritam naTI - pUjA (ravI kRteranuvAdaH) narakAsuravijayavyAmoga nalavilAsam nIlApariNayam nalacaritanATakam naladamayantIyam navamAlikA (nATikA) nAgAnandam bhAvArthadIpikA -vimarzinI nAbhAgacaritam nArIjAgaraNam nyAyasabhA paMcarAtram padminIpariNayam pANinIya nATakam pAdukApaTTAbhiSekam pArthaparAkrama pANDityatANDavitam pArvatIpariNayam pArvatIpariNayam pArijAta nATakam pArijAtaharaNam puraMjanacarita nATakam puraMjanavijayam pracaNDapANDavam pratAparuddhavijaya (vidyAnAthaviDambanam) pratijJAyaugandharAyaNam -prakAza pradyumnavijayam paulastyavadham For Private and Personal Use Only - gaNapatizAstrI - subhaTa - kAMcanAcArya - abhinavagupta - buDorA - bhUdeva zukla Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - bAbUlAla zukla - brahmacAriNI belI devI - DA. vI. rAghavan - dharmasUri - rAmacandra sUri - veMkaTezvara - nIlakaNTha dIkSita kAlIpada tacArya - vizvezvara - zrIharSadeva - baladeva upAdhyAya - zivarAma - guruprasanna bhaTTAcArya - gopAlAsI darzanakesarI - raMganAthatAtAcArya - bhAsa - suMdararAjAcArya - gopAlazarmA (darzana-kesarI) -rAmapANivAda - paramAra prahlAdana deva - baTukanAtha zarmA - bANabhaTTa - zaMkaralAla - kumAratAtAcArya - umApatizarmA zrIkRSNadatta maithila (saMpA. sadAziva lakSmIdhara kAtre) - - rAjazekhara - 31. di. rAghavan - bhAsa - zaMkara dIkSita - lakSmaNasUri saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 549 -
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -bhAsa - gaNapati zAstrI - mahAliGga zAstrI - zrIkRSNa mizra / - kapiladeva giri - veMkaTarAghavAcArya - guruprasanna bhaTTAcArya - anantadeva - vIra rAghava -daNDI - raMganAthAcArya -bI.ke. thampI - harihara -kAlIpada tarkAcArya - jayadeva -jIvAnanda - kAlIpada tarkAcArya - bhavabhUti - vIrarAghava - jIvAnanda - gaMgAnAtha - zrIharSa - bhavabhUti - zeSarAjazAstrI -tripurAri - jagaddhara - rucipatyupAdhyAya - pUrNasarasvatI -kAlidAsa - rAdhAvallabha tripAThI -bhAsa - gaNapati zAstrI pratimAnATakam -vimalA -vyAkhyA pratirAjasUyam prabodhacandrodayam -candrikAprakAza -nATakAbharaNa pratikriyA prabhAvatI-pariNayam prazantaratnAkaraNam prasannarAghavam -vibhA -candrakalA -vyAkhyA prasannahanumannATakam priyadarzikA -prakAza -kalyANI premapIyUSam bAlacaritam -vyAkhyA -prakAza bAlamArtaNDavijayam bAlarAmAyaNanATakam bhadrAyurvijayam bhaktasudarzananATakam bhaktiviSNupriyam bhAminIvilAsam bhartRharinirveda -sukhabodhinI bhAvanApuruSottam bhAratavijayam bhImaparAkramam bhImavikrama-vyAyoga dharmoddharaNam bhAratavijayam bhUkailAzam bhojarAjAMkam mattavilAsa-prahasanam maNimaMjUSA madanaketucaritam madanAnaMda-bhANa madhyamavyAyoga -vyAkhyA -devarAja kavi - rAjazekhara - zaMkaralAla - mathurAprasAda dIkSita - DaoN. yatIndravimala caudhurI - guruprasanna bhaTTAcArya - hariharopAdhyAya -kamalA manpathavijayam madAlasAkuvalayAzvam manonuraMjanam kamalajA kalyANam mallikA-mArutam -vyAkhyA mahAnATakam -vyAkhyA -vyAkhyA mahAvIracaritam -vyAkhyA -vyAkhyA -prakAza mAlatImAdhavam -candrakalA -vyAkhyA -vyAkhyA -vyAkhyA rasamaMjarI mAlavikAgnimitram -kATayavema -sArArthadIpikA muktAvalI nATikA mukundAnanda-bhANa muditamadAlasA-nATakam mudrArAkSasam -vyAkhyA -zazikalA -marmaprakAzikA -vimalA mudrArAkSasasaMkathAnakam mRgAMkalekhA (nATikA) mRcchakaTikam -vyAkhyA -vyAkhyA -prabodhinI -vyAkhyA moha-parAjayam yajJaphalam yatirAjavijayam -ratnadIpikA yayAtitaruNAnandam yayAticaritam - bhadrAdi rAmasvAmI - kAzIpati - gokulanAtha - vizAkhadatta - jIvAnanda - anantazarmA - vizvanAtha deva -zUdraka - pRthvIdhara - jIvAnanda - ratnakheTa dIkSita - mathurAprasAda dIkSita - zatAnanda kavIndra - vyAsa mokSAditya -durgezvara paNDita - mathurAprasAda dIkSita - gokarNa sAmba dIkSita - suMdaravIrarAghava - mahendravikrama varmA - rAmanAthazAstrI - rAma pANivAda - pArthasArathi - bhAsa - gaNapati zAstrI - zrInivAsa - yazapAla -bhAsa - vAtsya varadAcArya - le. vallIsahAya - rudradeva 550/ saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yUthikA -revAprasAda dvivedI (romiyo jUliyaTa kA anubAda) raghunAthavijayam - yajJanArAyaNa dIkSita ratimanmatham -jagannAtha rativijayam - rAmasvAmI ratnAvalI (nATikA) - zrIharSavardhana -prabhA - nArAyaNa zarmA -sudhA -vyAkhyA -vyAkhyA rasikaraMjanam - suMdararAjAcArya ratnezvaraprasAdanam - gururAya kavi rasasadana-bhANa - yuvarAja kavi rAghavAbhyudayam - bhagavanta rAjavijayam - ramezacandra majUmadAra rAghavAnaMdama -veMkaTezvara rAsalIlA (prekSaNakam) - DA.vI. rAvavan rAmarAjyAbhiSakam -vIrarAghava rukmiNIpariNayam - rAmavarma vaMci -vizvezvara rUpakaSaTkam . - vatsarAja vikrAntakauravam - hastimalla vikrAnta-bhAratam - vhI.Ara.zAstrI vArdhikanyApariNayam -rAmAnujakavi vAmanavijayam -zaMkaralAla viTarAja-bhANa -yuvarAja rAmavarmA vidagdhamAdhavam -rUpagosvAmI vidhdazAlabhaMjikA - rAjazekhara -vyAkhyA - jIvAnanda -camatkArataraMgiNI - yatIndravimala caudhurI -prANapratiSThA -vyAkhyA - nArAyaNa dIkSita vanajyotsrA - bI. ke. thampI vidyApariNayam - AnandarAya makhI vivekAnandavijayam - DaoN. zrI. bhA. varNekara vizvamohanam - zrI. nA. tADapatrIkAra vivekacandrodayam -zivakavi vIrapratApam - mathurAprasAda dIkSita vIrarAghava-kaMkaNavallIvivAham - rAmAnujakavi vRSabhAnujA - mathurAprasAda dIkSita veMkaTabhANa - perusUri veNIsaMhAram - bhaTTanArAyaNa -TippaNI - jagadghara -prabodhinI - anantarAmazAstrI vetAla -vyAkhyA bAlabodhinI-ke.ena.drAviDa vaidarbhIvAsudevam - suMdararAjAcArya veSTanavyAyogaH - DaoN. vIrandrakumAra bhaTTAcArya zaMkaravijayam -mathurAprasAda dIkSita zaMkhaparAbhava-vyAyogaH - harihara zArdUlazakaTam - DaoN. vIrendrakumAra bhaTTAcArya zivarAjAbhiSekam - DaoN. zrI. bhA. varNekara zrRMgAramaMjarI-saTTakam -vizvezvara pANDeya zrIpAlanATakam - dharmavIra zrIkRSNasaMgItikA - DaoN. zrI. bhA. varNekara zrRMgAratilaka-bhANaH - rAmabhadradIkSita zrRMgAranAradIyam (prahasanam) - ya. mahaliMgazAstrI zrRMgArabhUSaNam - vAmanabhaTTa bANa zrRMgAravATikA - vizvanAtha zrRMgArasudhAkara-bhANaH - azvatI tirumalarAma varmA zrRGgArahAraH (caturbhANI) zrIrAmasaMgItikA - DaoN. zrI. bhA. varNekara saMyogitA-svayaMvaram - mUlazaMkara yAjJika -sarvAMgavidyotinI - zrIdhara saMkalpasUryodaya -prabhA. vilAsavatI - veMkaTanAtha rambhArAvaNIyam - suMdaravIrarAghava rocanAnandam -vallIsahAya laTakamelaka-prahasanam - zaMkhadhara lalitamAdhavam -rUpagosvAmI -vyAkhyA - nArAyaNa lIlAvatI-vIthI - rAma pANivAda lokamAnyasmRtiH - zrI. bhi. velaNakara lIlAvilAsa-prahasanam -ke. ela. bI. zAstrI vasaMtatilakabhANaH - varadAcArya vaMgIyapratApam -haridAsa bhaTTAcArya vasumatIpariNayam - jagannAtha vasumatI-citrasenIyam - appayya dIkSita vasumatIkalyANam - rAmAnujakavi vasulakSmIkalyANam - veMkaTa subrahmaNyAdhvari vAlmIkipratibhA (ravIndrakRti - DaoN. vI. rAghavan kA anuvAda) vAsantikApariNayam - zaThakopAcArya vikramorvazIyam - kAlidAsa -prakAzikA - raMganAtha -toTakaviveka - koNezvara -vyAkhyA - kATayavema bhUpa vasumaMgalam - perusUri saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 551 For Private and Personal Use Only
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - rAmacandra - sadAziva dIkSita - veMkaTezvara -ambikAdatta vyAsa satyaharizcandram sarasvatI (ekAMkI) sabhApativijayam sAmavatam -vaijayantI sAndrakutUhalama siMhalavijayam sudhAbhojanam subhadrA-pariNayam subhadrA-haraNam subAlA-vakratuNDam sevaMtikApariNam saugandhikAharaNam saumyasomam snuSA-vijayam -TippaNI svapnavAsavadattam -vyAkhyA -prabodhinI -vyAkhyA hanumannATakam -dIpikA hanumadvijayam hammIra-madamardanam -kRSNadatta -sudarzanapati -azokakumAra kAliyA - rAmadevavyAsa - mAdhavabhaTTa - zrIrAma kavi - cokkanAtha -vizvanAtha - zrInivAsazAstrI - sundararAja kavi hAsyArNava prahasanam holAmahotsavabhANaH caNDatANDavam vidyotamA akiMcana-kAMcanam gAMdhivijayam gaurIdigambara-prahasanam daridra-durdaivam (prahasanam) dhUrtanartakam dharmasya sUkSmA gatiH nyAyapaMcagavyam zrRMgArazekhara-bhANaH hAsya-cUDAmaNi-prahasanam karNabhUSaNam kali-viDambanam kaumudI-mahotsavaH zrRMgArasarvasva-bhANaH zrRMgArakoza-bhANaH zRMgArataraMgiNI-bhANaH zRMgArasudhArNava-bhANaH hA hanta zArade lAlAvaidyam laMbodara-prahasanam lIlAdarpaNa-bhANaH - jagadIzvara bhaTTAcArya - kRSNArAma vyAsa vaidya - zrIjIva bhaTTAcArya - viSNudatta tripAThI - abhirAja rAjendra mizra - mathurAprasAda dIkSita -zaMkara mizra -jIva nyAyatIrtha -sAmarAja dIkSita - jI.ke.thampI - abhirAja rAjendra mizra - abhinava kAlidAsa - amAtya vatsarAja - sI. Ara. svAminAthan - nIlakaNTha dIkSita -bijjikA - nallA dIkSita -rAmabhadra -zrInivAsAcArya - prA. rAmacaMdra - skaMda zaMkara khota -bhAsa - puruSottamazarmA - anaMtarAma zAstrI vetAla -jayapAla - hanumanta - mohana mizra - suMdararAjAcArya - jayasiMha sUri - veMkaTezvara - padmanAbha 552 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTa (tha) - subhASita granthAH anyoktitaraMgiNI - mathurAprasAda dIkSita -svopajJavyAkhyA anyoktimuktAvalI (kAvyamAlA) anyoktizatakam sUktimuktAvalI AryAnyoktizatakam - abhirAja rAjeMdra mizra karNAmRta-prapA - bhaTTa somezvara mahAsubhASitasaMgraha - (luDavika sTarnabAkha AMglaanu. vaidyakIya subhASitasAhityam - DaoN. bhAskara goviMda ghANekara (sAhityika subhASita vaidyakam) vyAjoktiratnAvalI . - mahAliMga zAstrI vyAsasubhASita saMgraha - saMpA. luDavika sTernabAka saMskRtasUktiratnAkara -saMpA. rAmajI upAdhyAya saMskRtasUktisAgaraH - saMpA. nArAyaNasvAmI samayocita padyamAlikA - hanumAna prasAda pANDeya subhASitanIvI - vedAntadezika sabhASitaratnabhANDAgAram - nArAyaNarAma AcArya subhASitasaMgraha subhASitasaptazatI -saMpA. DaoN. maMgaladeva zAstrI subhASitAvalI -saMpA. vallabhadeva subhASitAvalI -saMpA. rAmacandra mAlavIya sUktimaMjarI - saMpA. baladeva upAdhyAya sUktimuktAvalI - bhImarAju satyanArAyaNa sUktimuktAvalI - gokulanAthopAdhyAya - harihara sUktiratnAvalI sUktizatakam -saMgrA. harihara jhA sUktisaMgraha -rAkSasa kavi -prAjJa vinodinI vyAkhyA - sUktimuktAvalI -jalhANa sUktiratnahAraH -kaliMgarAya uktivizeSa -saMgrA. amarendra gADagILa sUktisundara - sundaradeva anyoktisAhasrI - saMgrA. badrInAtha jhA kavIndravacanasamuccayaH padyaveNI - saMgrA. veNIdata padyAmRtataraMgiNI - saMgrA. haribhAskara pratApakaNThAbharaNam - saMgrA. pratApasiMha budhabhUSaNam - zambhunRpa (saMbhAjIrAjA) -TippaNI - dAmodarasUnu hari bRhacchAgadhara paddhatiH rasikajIvanam - gadAdhara bhaTTa lokoktiratnamAlA - saMgrA. gaurIzaMkara zAstrI vAkyamuktAvalI - saMgrA. cArudeva zAstrI vidyAkarasahasrakam -vidyAkara mizra vyAjoktiratnAvalI - ya. mahAliMga zAstrI saduktikarNAmRtam - zrIdharadAsa sabhyAlaMkaraNam - govindajit samayocita-padyamAlikA -saMgrA. gaMgAdharakRSNa draviDa subhASitakaustubhaH -veMkaTacArya yajvA subhASitaratnakoSaH - saMgrA. vidyAkara mizra subhASitaratnasandohaH - amitagaNi subhASitaratnAkara - saMgrA. kRSNazAstrI bhATavaDekara subhASitasudhAratna bhANDAgAra - saMgrA. zivadatta kaviratna sUktimuktAvalI sUktiratnahAraH - saMgrA. ke. sAmbazivazAstrI sUktisAgaraH . - saMgrA. ramAzaMkara gupta sUktisudhAkaraH strIprazaMsA (bRhatsaMhitAntargatA) - bhaTTotpala anyoktimuktAvalI -rAmazAstrI bhAgavatAcArya vyAsa-prazastayaH -saMgrA. vI. rAghavan zrInivAsa sUktitrizatI - zrInivAsazAstrI hitoktiH -kAzirAja prabhunArAyaNasiMha pratApa-kaNThAbharaNam - pratApasiMha paratattva -digdarzanam -mAdhavAcArya zAstrI sUktimuktAvalI -jlhnn| prastAvaratnAkaraH - hridaas| subhASitahArAvalI - hari kvi| padyAvalI -ruupgosvaamii| padyAvalI - mukunda kvi| padyAvalI - vidyaabhuussnn| padyamuktAvalI - ghaashiiraam| padyamuktAvalI - govindabhaTTa subhASita-muktAvalI - purussottm| subhASita-muktAvalI -mathurAnAtha saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 553 For Private and Personal Use Only
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sabhASitaratnAkaraH subhASitaratnAkaraH subhASitAni subhASitaraMgasAraH sabhyabhUSaNamaMjarI padyataraMgiNI subhASitaratnabhANDAgAram suzlokalAghavam prastAvacintAmaNiH prastAvataraMgiNI prastAva-muktAvalI prastAvasArasaMgrahaH prastAvasAraH padyAmRtataraMgiNI padyAmRtasarovaraH padyasaMgrahaH subhASitakaustubha subhASitAvalI subhASitaratnakoSaH subhASitaratnAvalI sArasaMgrahaH sArasaMgrahasudhArNavaH subhASitaratnakozaH subhASitanIviH subhASitapadAvalI subhASitamaMjarI subhASitasarvasvam subhASitasudhAnidhiH sUktivAridhiH sUktimuktAvaliH sUktAvaliH subhASitasuradrumaH subhASitaratnAkaraH -cNdrcuudd| - shriipaal| - kezavabhaTTa - raamshrmaa| - lauhityasena - hribhaaskr| -ajJAta / - kvibhtttt| . -veNkttaadhvri| - sklkiirti| - bhttttkRssnn| - umAmahezvara bhtttt| - shmbhudaas| - bhaTTa govindjit| - bhttttshriikRssnn| -veNkttnaath| - zrInivAsAcArya - cakrI veMkaTAcArya -gopInAtha - saaynnaacaary| - pedubhtttt| -vishvnaath| -lkssmnn| -khaNDerAya basavaMyatIndra - munivedaacaary| kAvyakusumagucchaH mandormimAlA vyAjoktiratnAvalI zramagItA saMghagItA samatvagItamsUktiratnAvaliH gAndhIsUktimuktAvaliH abhaMgarasavAhinI -kRssnn| - umApatiH - hrihr| - jgnnaath| - gautm| -vrjnaath| - saMpAdaka kAzInAtha pAMDuraMgaparaba / (vAsudeva lakSmaNa paNazIkara dvArA sudhArita) - kavi viThobA aNNA (viThThalapanta) dptrdaar| - le. ga. go.joshii| -DaoN. zrI. bhA. varNekara - mahAliMgazAstrI - DaoN. zrI. bhA. varNekara - DaoN. zrI. bhA. vrnnekr| -DaoN. kurtakoTi zaMkarAcArya - prabhAkara dAmodhara pnnddit| -ciM. dvA. deshmukh| - anuvAda kartA ma.pA.oka, santa tukArAma ke abhaMgoM kA saMskRta anuvaad| __ - anuvAdakartA mahAliMga shaastrii| drAviDAryAsubhASitasaptatiH 554 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTa (da) koSagraMtha - amarasiMha - kSIrasvAmI -(bhAnujI) rAmAzrama - sarvAnanda - gopendratippa bhUpAla - rAmamukuTa -liMgayyasUri -mallInAtha -bommagaNTI appayyAcArya zAzvatakoSa amarakoSa -vyAkhyA -amara koSodghATana -rAmAzramI -trikANDacintAmaNi -TIkAsarvasva -kAmadhenu -padacandrikA -nAmacandrikA -amarapadavivRti -amarapada pArijAta -vivaraNa -mAhezvarI -vyAkhyA trikANDazeSa -zAstrArthacandrikA anekArthatilaka anekArthadhvanimaMjarI / anekArthamaMjarI dvirUpakoza dvirUpakoza ekAkSara kopa anekArthasaMgraha abhidhAna-cintAmaNi -svopajJa vyAkhyA ekArthanAmamAlA ekAkSara-nAmakozasaMgraha ekAkSara-nAmamAlA ekAkSarI nAmamAlikA ekAkSarI nAmamAlA (ekAkSarIkoSa) koSakalpataru kAzmIra zabdAmRta kalpadruma koSa nAnArthArNavasaMkSepa -kRSNamitra -puruSottama - zIlaskanda mahAnAyaka - mahIpa - mahAkSapaNaka kavi - pANini kozAvataMma -gadhava kavi nAnArthasaMgraha -ajaya pAla nAnArthamaMjarI - rAghava nAnArtharatnamAlA -daNDAdhinAtha nAmamAlikA - bhoja nAmamAlA -dhanaMjaya -bhASya - amarakIrti medinIkoSa - medinIkara vaijayantIkoza - yAdava prakAzAcArya vizvaprakAza - mahezvara vizeSAmRtam - tryambaka mizra zabdabhedaprakAza * mahezvara zabdaratnapradIpa -saMpA. haridatta zAstrI zabdaratnasamanvaya -zAhajI zabdaratnAkara - vAmana bhaTTabANa zabdaratnAkara - sAdhu sundaragaNi zabdasaMgraha zAradIyA nAmamAlA - harSakIrti zabdaratnAvalI - mathareza zivakoSa -zivadatta vAGmayArNava - rAmAvatAra zarmA saMskRta-pArasika padaprakAza -karNapUra siddhazabdArNava - sahajakIrti zabdArtha-cintAmaNi - sUkhananda nAtha hArAvalI - puruSottama deva halAyudha koza - halAyuddha bhaTTa raghukoza - raghunAtha dattabandhu maMkhakoza -maMkha / saMpA. thiyoDora jakAriyA pArasika prakAzaH - bihArI kRSNadAsa pAThyaratnakoza - medapATezvara kumbhakarNa paryAyazabdaratna sundara prakAzazabdArNava - padmasuMdara abhidharmakoSa - vasubandhu -bhASya abhidhAnamaMjarI -bhiSagArya -harSa - puruSottama deva -hemacandra -saubhari - sampA. muniramaNIka vijaya - sudhAkalaza - vizvazaMbhu - amara -vizvanAtha - Izvarakondhi - kezava -kezavasvAmI saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 555 For Private and Personal Use Only
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra abhidhAnaratramAlA vAcaspatyam zabdastoma mahAnidhi siddhahemazabdAnuzAsana zabdakalpadruma nRtyaratnakoSa bIjakoSa rAzikoSa saMkhyAkoSa vasturanakoSa AkhyAtacandrikA (kriyAkoza) avyayakova uddhArakoSa kalpadruma nAmasaMgrahamAlA saMskRtapArasikaprakAzaH saMskRta-iMgliza DikzanarI saMskRta a~Da iMgliza DikzanarI praikTikala saMskRta DikzanarI saMskRta-iMgliza DikzanarI saMskRta-iMgliza DikzanarI sarasvatIkoza sTuDanTas iMgliza-saMskRta DikzanarI - halAyudha - tArAnAtha vAcaspati - tArAnAtha tarkavAgIza - hemacandra DikzanarI Aph beMgAlI eNDa grebja hAgrUna, saMskRta - laMdana 1893 saMskRta-hindI koza praikTikala saMskRta DikzanarI 556 / saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa - saMpA. rAdhAkAntadeva - medaTezvara kumbhakarNa - saMpA. priyAbAlA zAha - bhaTTamalla - zrIvatsAMkAcArya - dakSiNAmUrti - kezava daivajJa, 17 vIM zatI / - appayya dIkSita, 17 vIM zatI - krnnpur| anyabhASIya paryAya denevAlA prathama zabdakoza / - benaphe, laMdana, 1866 1 rAmajasana, laMdana, 1870 - * AnandarAma baruA www.kobatirth.org kalakattA, 1877 - kepalara, TrAnsabarga, 1891 -moniara vilyamsa, oNksaphorDa, 1899 | sudhArita AvRtti 1956 meM dillI meM tathA 1957 meM lakhanaU meM prakAzita - jIvarAma upAdhyAya, murAdAbAda 1912 | vAmana zivarAma ApaTe, muMbaI 1924 sudhArita AvRtti kA kAma 1959 meM prasAda prakAzana puNe dvArA pUrNa / - vizvambharanAtha zarmA, murAdAbAda, 19241 - maikDonela, laMdana 1924 1 padmacandrakoza - gaNeza datta zAstrI, lAhora 1925 I saMskRta-iMgliza DikzanarI - vidyAdhara vAmana bhiDe puNe, 1926 sArthavedAGganighaNTu (vaidika paM. zivarAma zAstrI marAThI koza) zintra, muNbii| Adhunika saMskRta-hindI koza - RSIzvara bhaTTa, AgarA, saMskRtazabdArthakaustubha Adarza hindI-saMskRta koza saMskRta marAThI koza zabdaratnAkara - saMskRta marAThI saMskRta-marAThI koza saMskRta-marAThI zabdakoza (laghu saMskaraNa) gIrvANalaghukoza vyavahArakoza arthazAsra zabdakoza AGglabhAratIya pakSinAmAvalI Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 1955 I dvArikAprasAda zarmA aura tAriNIza jhA, prayAga, 1957 ! -rAmasvarUpa zAstrI, vArANasI, 1936 - anantazAstrI taLekara, 1853 / isame amarakoza ke zabda, varNAnukrama se saMgrahIta hai| - mAdhava candrobA, 1870 meM prkaashit| pR.saM. 700, vanaspati, vaidyaka tathA anya jAnakArI hai| -nAro appAjI goDabole aura gopALa jivAjI keLakara isameM prAcIna marAThI zabdoM ke paryAya bhI sammaviSTa hai| le. vAsudeva govinda ApaTe / - janArdana vinAyaka oka, pUrva prayatnoM ke doSa nirAkaraNa kA prayAsa, prathama AvRtti 1818, dUsarI 1955 meM aura tIsarI 1960 meN| - sadAziva nArAyaNa kuLakarNI, nAgapura, samAja ke nitya upayoga ke zabdoM kA vargIkaraNa, prathama bhAga meM hindI-saMskRta-marAThI-aMgrejI paryAya zabda saMkalita, dUsare bhAga meM aMgrejI zabdoM ke saMskRta paryAya, aparicita dhAtuoM se navIna zabdaracanA isameM kI hai| - DaoN. raghuvIra / DaoN. raghuvIra
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra -DaoN. raghuvIra AGglabhAratIya prazAsana zabdakoza khanija abhijJAna -DaoN. raghuvIra tarkazAskhapAribhASika zabdAvalI DaoN. raghuvIra - DaoN. raghuvIra vANijyazabdakoza sAMkhyikIzabdakoza -DaoN. raghuvIra dhAturUpacandrikA - vhI. vhI. upAdhyAya / ajJAta / dhAturatnAkara (ATha bhAgoM meM) aSTAdhyAyI zabdAnukramaNikA ma.ma. zrIdharazAstrI pAThaka / - ma.ma. zrIdharazAstrI pAThaka - kR. bhA. vIrakara / - kR. bhA. vIrakara - ajJAta - saM. bhImAcArya jhaLakIkara / - cAra bhAga, le. kevalAnanda sarasvatI / - paM. madhusUdana vidyAvAcaspati / - paM. zrI. dA. sAtavalekara mahAbhASyazabdAnukramaNikA saMskRtadhAturUpakozaH saMskRtazabdarUpakoza: tiGntArNavataraNikAkozaH nyAyakozaH mImAMsAkozaH nighaNTumaNimAlA (vaidika kozaH ) gojJAnakoza: ( goviSayaka vaidika mantroM kA koza) aitareya brAhmaNa AraNyakakoza kauSItakI brAhmaNaAraNyakakoza vaidikakoza sAmavedapadanAma dharmakoza dharmakoza smRtitattvasaMgraha smRtInAM samuccayaH bRhat stotraratnAkara jainastotraratnAkara purANaviSayAnukramaNikA www.kobatirth.org - saM. kevalAnanda sarasvatI / - brAhmaNavAkyoM kA saMgraha, le. haMsarAja / - akArAdivarNAnukramaNikA saM. svAmI vizvezvarAnanda tathA svAmI nityAnaMda | ( vyavahArakANDas) 3 bhAga, saM. tarkatIrtha lakSmaNazAstrI jozI (upaniSatkANDam) 4 bhAga, saM tarkatIrtha lakSmaNazAstrI jozI - 28 smRtiyoM kA saMgraha, saM. raghunandana bhaTTAcArya / - 27 smRtiyoM kA saMgraha le. ajJAta / - 500 stotroM kA saMgraha, lekhaka- ajJAta / - ajJAta / yazapAla TaNDana ! pugaNazabdAnukramaNikA mahAbhAratAnukramaNikA gaNitIyakoza bharatakoSa bhAratIya rAjanItikoza vaidikapadAnukramakAMza sarvatandAsiddhAntapadArthalakSaNasaMgraha vaidikazabdArthapArijAta kauTilIya arthazAstrapadasUcI kahAvataratnAkara purAtana - jainavAkyasUcI bRhata zabdakoza graMthasaMgrahasUcI ( prathama ) grantha sUcI iMDiyana insTiTyUTa (AksaphorDa) saMgraha sUcI hastalikhita sUcI Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only - 3 bhAga, DI. Ara. dIkSita / - le. ajJAta ! - DA. brajamohana / (nATyasaMgIta pAribhASikazabdakoza le ajJAta / - (kAlidAsa khaNDa) veMkaTezazAstrI jozI - sAta bhAga, le- vizvabandhu shaastrii| - ajnyaat| - ajJAta / - 3 bhAga, le- ajJAta / - saMskRta- hindI- aMgrejI kahAvate, le. ajJAta / candrasena gupta, 9 khaNDa | bADaliyana granthAlaya saMgraha sUcI - viMTaraniTjha tathA DaoN. kItha I. 1905 1 - DaoN. kItha, DaoN. sTIna ke insTiTyU kA saMgraha, AksaphorDa klairenDana presa meM mudrita I. 1903 / - barlina ke rAjakIya granthAlaya saMskRta vAGmaya koza graMtha khaNDa / 557 - ajJAta / - nirmitikArya 1942 se Dekkana kAleja puNe meM prAraMbha, DA. su.maM. katre kA mArgadarzana 20 bhAga / pratyeka kI pR.saM. 1200 I.pU. 14 vIM zatI se I. 18 vIM zatI taka ke lagabhaga do hajAra granthoM ke 5 lAkha se adhika zabda samAviSTa hoNge| pratyeka zabdakA vyutpatti, artha, badala Adi pUrA vivaraNa, koza meM hogaa| -saM. sara viliyama tathA leDI jonsa, I. 1807 isa meM prakAzita - I. 1817 se 1845, kolabruka kI adhyakSatA meM paM. hariprasAda zAstrI, cintAharaNa cakravartI tathA
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir granthAsUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI meM surakSita hastalikhitoM kI sUcI / DA. vebara (I. 1825 se 1901) evaM DaoN. bUlahara dvArA barlina pustakAlaya meM prApta 500 jaina hastalikhita graMthoM kA abhyAsa tathA jaina sAhityapara prakAzA granthasUci -TriniTI kaoNleja kembrija ke saMgraha kI suuci| saM. AphrekTa, i. 18691 kolambo meM prakAzita -saM. jemsa DI. alIja, bhAratIya saMskRta grantha sUcI 1870 ii.| iNDiyA Aphisa saMgraha sUcI - laMdana ke iNDiyA Aphisa kI saMgraha sUcI, saMpAdana va prakAzana ena.sI. barnela dvArA sana- 18701 granthasUcI -laMdana meM prakAzi i. 18871 saM. jyUliyasa egliNg| granthasUcI - laMdana meM prakAzita, 18961 saM. jyuliyasa egliNg| granthasUcI -saMpA. kItha aura thaoNmasa, I. 1935 1 lNdn| granthasUcI - saMpA. AlDenabarga, laMdana, I. 19421 granthasUcI - kembrija vi.vi. grnthsuuci| saMskRta aura pAlI grnth| I. 1883 meM prakAzita, saM. josila benDAla aura rAisa ddevhidds| granthasUcI - madhyabhArata kI granthasUcisaM. eph. kIlahaoNrna, I. 18741 granthasUcI prkaashit| - mahArAjA alvara ke saMgraha kI sUci, i. 1892, saM. piittrsn| -DA. rAmakRSNa gopAla bhANDArakara, orieNTala lAibrerI, puNe kA saMgraha, i. 1916 se 1939 taka hastalikhitoM ke sAta sUcI khaMDa prkaashit| - raoNyala eziyATika sosAyaTI mumbaI zAkhA ke saMgraha kI sUcI, saM.ha.dA. velaNakara, i. 1926, 28 tathA 30 meM prkaashit| - sarasvatI mahala, taMjaura ke hastalikhitoM kI suucii| 19 khaNDoM meM prkaashit| saM.pI.pI.esa. shaastrii| - dakSiNa bhArata ke vaiyaktika saMgraha / saMkalaka gustAva oparTa, 2 khaNDa prakAzita, i. 1880 aura 18851 - maisUra tathA kurga kA sNgrh| saM. lebIja raais| i. 1884 meM baMgalora se prkaashit| - madrAsa zAsana kI orieNTala mainyuskriTa lAibrerI kA saMgraha / saM. zeSagiri zAstrI, zaMkaran Adi / i. 1893 meM prathama sUcI prakAzita / 29 khaNDa aajtk| -thiyAsophikala sosAyaTI (jAgatika kendra aDyAra) kA bRhat saMgraha-e kaeNTalaoNga Aphai saMskRta mainyUskriTsa kA prathama khaNDa 1926 meM prakAzita / 1928 meM dusarA khaMDa-saM.DaoN.sI. kunhana rAjA evaM ke. mAdhva kRSNa zarmA dvArA 1942 meM vaidika bhAga tathA paM. vhI. kRSNammAcArya dvArA vyAkaraNa granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI - zAsana ne kharIde hastalikhitoM kI sUci, i. 1877-78, saM. kiilhoNrn| - kAzInAtha kunTe, mumbaI rAjya ke hastalikhitoM kI pracaNDa sUcI, kIlahAna dvArA prakAzita sana 18811 -saM. pITarasana, i. 1883 se 1898 taka 6 khaNDa granthasUcI 558 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI bhAga kI sUci 1947 meM taiyAra / mArgadarzaka DaoN.sI. kunhana raajaa| - saM. halDana, dakSiNa bhArata ke hastalikhita graMthoM kI sUcI prakAzita, i. 1896 aura 1905 / saMpA. hlddj| - saMskRta lAibrerI, kalakattA ke likhita graMtha saM.paM. hazIkeza zAstrI tathA zivacandra gii| i. 1895 se 19061 -kalakattA vizvavidyAlaya dvArA prakAzita / i. 1930 meM asAmIj mainyuskries do khaNDa isa meM saMskRta graMthoM kA adhika ullekha hai| - madhyapradeza tathA barAra ke hastalikhita graMthoM kI sUcI- saMpA. rAyabahAdura hIrAlAla shaastrii| 1926 meM nAgapura meM prkaashit| - sarasvatI bhavana pustakAlaya vaaraannsii| lagabhaga savvA lAkha graMthoM kA saMgraha, 1600 granthoM kI sUcI ATha khaNDoM meM 1953 se 58 taka prkaashit| - raghunAtha mandira granthAlaya (jammU kAzmIra) hasta likhita graMtha sUcIsaMpA. DaoN. sTIna, 1844 meM mumbaI meM prkaashit| rAjataraMgiNI kI prAcInatama prati kI khoja meM DaoN. sTIna dvArA kucha mahattvapUrNa saMskRta granthoM kA saMgraha huA, vaha iNDiyana insTiTyUTa oNksaphorDa meM sarakSita hai| - jammU kAzmIra nareza kA grantha saMgraha / sUcikAra paM. harabhaTTa zAstrI aura paM. rAmacandra kaak| 1927 meM puNe meM prkaashit| -madhyabhArata tathA rAjasthAna ke granthoM kI sUci / saM.zrI. rA. bhANDArakara, mumbaI meM prakAzita 19071 -sindhiyA bhavana ArA kA saMgraha 1919 meM prkaashit| - senTrala lAibrerI baDaudA kA saMgraha, saM.jI.ke. goDe aura ke.es. rAmasvAmI shaastrii| gAyakavADa orieNTala sirIja meM prakAzita 19251 -mithilA ke hastalikhitasaMgraha, saMpA. DA. kAzIprasAda jAyasvAla tathA e. bainrjii| cAra khaNDa, 1927 se 1940 | bihAra orisA risarca sosAyaTI se prkaashit| - orieNTala mainyuskrie lAibrerI se 1936 aura 41 meM do sUciyAM prkaashit| - pATana ke jaina tADapatroM kI sUcI / saMpA. sI.DI. dalAla aura ela.bI. gAndhI, 1937 meM baDodA se prkaashit| - orieNTala insTiTyUTa baDaudA se eka sUci 1942 meM prakAzita / - bIkAnera saMskRta lAibrerI kI saMgrahasUci 1947 meM prkaashit| - jesalamera saMsthAna ke saMgraha kI sUci- gAyakavADa orieNTala sirIja meM prkaashit| -trivendrama ke zAsakIya pustakAlaya kI suucii| ATha bhAgoM meM prkaashit| -saMpAdaka DA. AphekTa, bhinna bhinna sUciyoM kA vyavasthita ekIkaraNa / yaha granthasUcI tADapatrasUcI - granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI granthasUcI kaiTelAgas kaiTelAgoras saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa / 559 For Private and Personal Use Only
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bRhat sUcI sarvaMkaSa banAne hetu athaka parizrama ho rahe hai| tIna khaNDa, prakAzita 1891, 1896, 19031 -AphrekTa kI bRhat sUci kI sudhArita aavRtti| madrAsa vi.vi. ke saMskRta sirIja dvArA saMcAlita, 1935 se prAraMbha, 1949 meM prathama khaNDa prakAzita (kevala akArAdi nAmoM ke hastalikhitoM kA samAveza) nyU kaiTelAgasa kaiTelAgoras 560 / saMskRta vAGmaya koza - graMtha khaNDa For Private and Personal Use Only
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMskRta vAGmaya praznottarI prAstAvika saMskRta vAGmaya koza ke antargata praviSTiyoM meM vividha prakAra kI jAnakArI grathita huI hai| isa jAnakArI kA bhAratIya saMskRti viSayaka sAmAnya jJAna kI dRSTi se vizeSa mahattva hai| saMskRta ke adhyetAoM ko isa prakAra kI jAnakArI honA vastutaH apekSita hai| kintu saMskRta ke Adhunika adhyetA kevala upAdhiniSTha hote hai| apanI parIkSA ke adhyayanakrama se bAhara kA saMskRta vAGmaya viSayaka jJAna prApta karane kI tIvra jijJAsA unameM nahIM hotii| ataH saMskRta vAGmayaviSayaka sarvakaSa jAnakArI ve nahIM rkhte| aneka mahattvapUrNa graMthakAroM, graMthoM ke saMbaMdha meM bahiraMga paricaya bhI unheM nahIM hotaa| saMskRta vAGmaya ke itihAsa kA parAmarza lenevAle prAyaH sabhI graMthoM meM graMthakAra kA samaya, sthAna, ityAdi kI pradIrgha carcA aura rocaka avataraNoM kA vivecana atyAdhika hone se Avazyaka jAnakArI kA cayana karanA jijJAsu ke lie kaThina ho jAtA hai| ina saba bAtoM ko dhyAna meM lete hue samagra saMskRta vAGmaya viSayaka (kevala kAvya nATaka viSayaka hI nahIM) sAmAnya jJAna jijJAsuoM meM sahajatA se prasRta ho isa dRSTi se prastuta "praznottarI" kA cayana hamane kiyA hai| isa praznottarI meM 1200 se adhika praviSTiyoM kA cayana huA hai| Ajakala prazrottarI kI spardhAtmaka krIDA dUradarzana dvArA chAtroM ke sAmAnya jJAna kI abhivRddhi ke lie hotI hai| dUradarzana kI praznottarI krIDA chAtravarga meM paryApta mAtrA meM priya dikhAI detI hai| prastuta praznottarI bhI usI prakAra saMskRta vAGmaya ke jijJAsu varga meM pracalita aura lokapriya hone kI saMbhAvanA hai| prazna vAkya meM (?) (praznArthaka) cihna rakhA hai| isa cihna ke sthAna para uttara vAkya kA nizcita aMza praviSTa karane para eka pUrA vAkya bana jAtA hai jo saMskRta vAGmaya viSayaka kucha vizeSa jAnakArI jijJAsu ko detA hai| jaise - (1) praznavAkya - paMcataMtra (?) zAstra viSayaka graMtha hai| uttaravAkya- taMtra/maMtra/yoga/nIti uttara vAkya ke cAra uttaroM meM se nizcita uttara moTe akSaroM meM diyA hai| prazrottarI spardhA kA saMcAlaka (apane samaya ke anusAra) 20-25 praznottara chAtroM ko paDhakara sunAye aura bAda meM 5 minaTa ke bAda spardhA kA prAraMbha kreN| dUradarzana kI spardhA ke samAna chAtroM ke do guTa rahe aura unheM uttaroM ke anusAra guNa diye jaay| isa prakAra kI praznottarI krIDA yA spardhA vidyAlayoM, mahAvidyAlayoM, sAMskRtika saMsthAoM, saMskRta pracAraka saMsthAoM dvArA kiMbahunA suvidya parivAroM meM bhI calAI jA sakatI hai| Aja saMskRta vAGmaya tathA bhAratIya saMskRti ke saMbaMdha meM sarvatra sAmAnya jJAna kA abhAva navazikSita samAja meM phailA huA dikhAI detA hai| isa zocanIya ajJAna ko haTAnA sabhI saMskRtiniSTha evaM saMskRta premI cAhate hai| hameM dRDha AzA hai ki prastuta "saMskRta vAGmaya prazrottarI"- kI krIDA yA spardhA se saMskRta-saMskRti viSayaka jAnakArI kA pracAra baDha skegaa| AvazyakatA hai saMyojakoM kii| * vizeSatA * dUradarzana kI praznottarI se hamArI isa praznottarI meM kucha vizeSatA hai| unakI prazrottarI spardhA meM kevala prazna pUche jAte hai kintu unake saMbhAvya uttara nahIM die jaate| agara hama usI prakAra saMskRta vAGmaya viSayaka kevala praznoM kA hI cayana karate, to unake uttara saMskRta ke vidyamAna prAdhyApakoM se bhI milanA asaMbhava hai| yaha hamArA saprayoga anubhava bhI hai| ataH isa praznottarI meM pratyeka prazna ke sAtha sAtha usake saMbhAvya uttara bhI die hai; jinakI saMkhyA sarvatra cAra hai| ina cAra uttaroM se bAhara kA uttara yahAM apekSita nahI hai| sUcanA : prastuta saMskRta vAGmaya koza hindI bhASA meM hone ke kAraNa ye praznottarI hindI bhASA meM dI gayI hai| isa kA pramukha uddezya saMskRta vAGmaya viSayaka sAmAnya jJAna kA pracAra yahI hone se, AvazyakatA ke anusAra prazrottarI krIDA yA spardhA ke saMyojaka apanI apanI bhASA meM anuvAda karate hue prazna pUche aura saMbhAvya uttara btaaye| zrI. bhA. varNekara lekhaka saMskRta vAGmaya praznottarI saMskRta vAGmaya praznottarI / / For Private and Personal Use Only
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir TippaNI gavadagItA ke vakA - arjuna, zrIkRSNa, saMjaya, dhRtraassttr| 1) prastuta "saMskRta vAGmaya praznottarI" meM jina graMthakAroM evaM 7 bhagavadagItA mahAbhArata ke - vana, bhISma, droNa, graMthoM ke saMbaMdha meM prazna pUche gaye hai ve sabhI saMskRta vAGmaya (?) parva meM haiN| anushaasn| ke kSetra meM mahatvapUrNa hai| unameM se kucha vizeSa khyAtiprApta 8 dazopanipaToM meM (?) - bRhadAraNyaka, zvetAzvatara, nahIM hai tathApi unakI zreSThatA cirasmaraNIya hai| nahIM hai| chAMdogya, mANDavya / 2) graMtha aura graMthakAra ke saMbaMdha meM pUche gaye praznoM ke uttaroM 9 cAra vaToM meM (?) nahIM hai - yajurveda aayurved/saamved| meM jina cAroM kA ullekha huA hai unameM eka (sthUlAkSaroM meM Rgvd| nirdiSTa) to nizcita uttara hai kintu usake atirikta anya nAma 10 18 purANoM meM (?) - gaDa/ varAha karma/nIlamata / nahIM hai| usI kSetra se saMbaMdhita hai| 11 pANinikata zreSTha graMtha. aSTAdhyAyI/siddhAntakaumudI 3) praznAnarI meM kucha aise prazna hai jina se anya do tIna kA nAma (?) hai| prkriyaakaumudii/sNgrh| praznoM kA nirmANa kiyA jA sakatA hai| praznotarI krIDA ke 12 kumArilabhaTTa (?) zAmba - mImAMsA/rAjanIti/taMtra vizeSajJa cAlaka se prazna svayaM kreN| ke vidvAna the| 4) praznottarI spardhA ke cAlaka ne prazna pUchane para, sAtha meM 13 vyAkaraNa ke trimuni . kAtyAyana/zAkaTAyana/ nirdiSTa cAra saMbhAvya uttaroM kI punarAvRtti mudrita krama se hI meM (?) nahIM hai| paannini/ptNjli| nahIM karanI caahie| cAra uttaroM kA krama yatheccha badala kara 14 mRcchakaTikam (?) hai| - nATaka prakaraNa/samavakAra) unakA nirdeza karane para spardhAlaoM ke Uha yA tarka ko saMdeha iihaamg| ke kAraNa cAlanA mila sakatI hai evaM ve mahattvaparNa nAma 15 saMgItaratnAkara ke lekhaka - ratnAkara/viThThala-paNDarIka/ unakI smRti meM sthira ho sakate hai| shaaiigdev/bhgnaacaary| 5) prastuta praznottarI meM, kisI bhI prakAra kI krama saMgati nahIM 16 mRcchakaTikam kI nAyikA- priyavaMdA/vasantasenA/ maaltii/maalvikaa| rakhI hai| jahAM krama saMgati adhika mAtrA meM dikhegI vahAM spardhA 17 cANakya kA prasiddha graMtha - arthazAstra/kAmaMdakIya/ ke samaya praznoM kA krama badalanA ThIka rhegaa| (?) hai nItizataka/cANakyasUtra / 6) kacha praznoM ke nirdiSTa uttaroM ke saMbaMdha meM matabheda hAna18 pANDavoM kA ajJAtavAsa . vana virATa/udyoga/mosala kI saMbhAvanA hai| tathApi usa prazna-uttara dvArA chAtroM kI jAnakArI (?) parva meM varNita hai meM vRddhi avazya hogii| 19 kAlidAsa kA dUtakAvya - meghadUta/haMsadUta/hanumadadUta/ 7) isa praznottarI meM bahutAMza prazna vAGmaya ke bahiraMga ke gruddduut| saMbaMdha meM hI hai| antaraMga viSayaka praznoM kA pramANa alpamAtra hai| 20 jarmana kavi ne (?) - uttararAmacarita/veNIsaMhAra nATaka mastakapara utthaayaa| shaakuntl/mcchkttik| 21 paMcataMtra (?) zAstra - taMtra/maMtra/yoga/nIti / saMskRta vAGmaya praznottarI viSayaka graMtha hai 22 veNIsaMhAra kA pramukha rasa - zrRMgAra/vIra/bhayAnaka/ 1 amarasiMha kRta koza kA - dvirUpa koza, ekAkSara koza, biibhts| nAma (?) hai| nAmaliMgAnuzAsana, 23 uttararAmacarita kA pramukha - bhakti/zAnta/karuNa/ hArAvalI kosh| rasa (?) hai shrRNgaar| 2 Rgveda kA vibhAjana - 18 pauM/7 kANDoM/ 24 rAmAyaNa ke rAma (?) - dhIrodatta/dhIroddhata/ (?) meM huA hai| 10 maNDaloM/100 sUktoM / nAyaka hai dhiirllit/dhiirshaant| 3 saMmkata kA AdikAvya - raghuvaMza, mahAbhArata, rAmAyaNa bhaagvt| dhIralalita/dhIrazAnta / 4 ziva-mahimnaH stotra ke - zaMkarAcArya, puSpadaMta, 26 bhImasena kA caritra . dhIrodAtta dhIroddhata/ racayitA (?) hai| budhakauzika, shukaacaary| dhiirllit/dhiirshaant| 5 viSNusahasranAma stotra - rAmAyaNa, bhAgavata, 27 ajJAtavAsa meM draupadI kA - sairandhrI/purandhrI/trijaTA/ (?) ke aMtargata hai| viSNaparANa, mahAbhArata / nAma (?) thA kaamNdkii| 2 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 28 jainAgamoM kI bhASA ( ? ) hai 29 vaidika meM (?) aMtarbhUta nahIM hai 30 paMcadazI ke lekhaka (?) hai 31 nAsadIyamukta (?) veda ke antargata hai 32 (?) vaidika chaMda nahIM hai 33 yudhAMzika kRta stotra (7) 34 (2) zaMkarAcArya kA prasiddha grantha hai 35 carpaTapaMjarI stotra ke racayitA ( ? ) hai 36 saMgItazAstra meM ( ? ) zrutiyAM mAnI hai 37 gAMdharvaveda (?) veda kA upaveda hai 38 gAyatrI maMtra ke draSTA (?) the 39 mImAMsA ke gurumata ke (2) 40 jaina lekhoM meM lekhaka (?) hai 41 vaizeSika darzana kA zreSTha graMtha (?) hai 42 nirukta (?) kA eka aMga hai 43 bhakti ko (?) ne svataMtra rasa mAnA hai| 44 sUtra kA govindabhASya (2) matAnusArI hai 45 saMgIta lekhaka bAlarAma zarmA (2) ke adhipati the 46 adbhutasAgara (?) zAstra viSayaka vizAlakAya graMtha hai 47 bANabhaTTa ke AzrayadAtA (?) the 48 zivAjI caritra viSayaka - - = saMskRta/pAlI/ardhamAgadhI mahArASTrI zrautasUtra / gRhyasUtra / dharmasUtra / kAmasUtra / vidyAraNya / padmapAdAcArya/ surerAcArya/toTakAcArya Rgveda yajarveda sAmaveda/ atha gAyatrI / anuSTupa / jagatI/ indravajrA / rAmarakSA / bhaktAmara / kalyANamaMdira / sauMdaryalaharI / zArIraka bhASya / zrI bhASya / aNubhASya / bhAmatIbhASya / rAmAnuja / zaMkara / ballabha / utpaladevAcArya 12/22/7/8 Rk /yajuma/sAma / 'arthava vizvAmitra / vasiSTha / bhAradvAja / gRtsamada / prabhAkara mizra/kumArila bhaTTa/ maMDana mizra / jaimini / aghoSa hemacandra sUri/ paMcazikha / zrIharSa / padArthasaMgraha / prazasta zikha/ pAdabhASya / saptapadArthI/ tarkasaMgraha / veda / vyAkaraNa/ mImAMsA/ dharmazAstra | mammaTa / Anandavardhana / rUpa gosvAmI/ bhAmaha advaita dvaita vaiSNava zaiva / maisUra kocIna trivendram/ kUrga / jyotiSa / dharmazAstra/ vega/ sAhitya | www.kobatirth.org candragupta / harSavardhana / jayacanda / pratApAditya chatrapatisAmrAjyam/ mahAkAvya ( ? ) hai 49 (?) RSi bhagavAn vyAsa ke pitA the 50 bhAskarAcArya (?) zAstra ke vizeSajJa the 51 ajitasiMhacarita mahAkAvya ke nAyaka (?) ke adhipati the 52 RSi vedamaMtroM ke (?) mAne jAte haiN| 53 kRSNakarNAmRta ke racayitA ( ? ) the 54 vikramAMkadeva carita ke lekhaka (?) thebuddhacaritam ke cariyatA (?) the 56 zAnta rasa ko sarvazreSTha (?) mAnate hai 57 abhinavaguptAcArya ( ? ) ke nivAsI the 58 abhinavabhAratI (?) kI TIkA hai 59 rasazAstra meM sAdhAraNI karaNa siddhAnta ke (2) pratipAdaka the 60 zabda kA mukhya artha (?) hotA hai 61 vyaktiviveka graMtha kA viSaya (?) zAstra hai 62 bhaTTanArAyaNa kI zreSTha racanA (?) hai 63 bhaTTanArAyaNa (?) ke nivAsI the 64 vedoM ke zreSTha bhASyakAra (?) mAne jAte haiM 65 veda pATha meM (?) svara nahIM mAnA jAtA 66 rAjasthAna ke sarvazreSTha Adhunika saMskRta kavi (2) hai 67 bhaTlollaTa rasaviSayaka For Private and Personal Use Only - - - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zivavaibhavam zivAya / zivarAjyodayam / vasiSTha / parAzara / pulastya / kazyapa / mImAMsA / nyAya / taMtra jyotiSa / mAravADa / mAlavA / mahArASTra / saurASTra | kartA/ pravaktA / draSTA / udgAtA caitanya / rUpagosvAmI/ vallabhAcArya/ liilaashuk| kalhaNa / bilhaNa / DalhaNa / rudraTa | buddhaghoSa / buddhadeva/ aghoSa pAlita bharata / bhavabhUti/ bhaTTatota/ abhinavagupta kerala / kAzmIra/ gujarAta / baMgAla / dhvanyAloka / kAvyaprakAza/ nATyazAstra / rasagaMgAdhara / bhaTTanAyaka/ bhaTTatauta/ dhanaMjaya / abhinavagupta / vAcyArtha lakSyArtha/ vyaMgyArtha / tAtparyArtha / vyAkaraNa / nyAya / sAhitya/ mImAMsA / rUpAvatAra / veNIsaMhAra / dazakumAracarita / pANDavacarita utkala / bihAra/ Andhra / baMgAla | kapAlIzAstrI / sAyaNAcArya bhaTTa bhAskarAcArya/ udgIthAcArya udAtta / anudAtta / pragRhya / svarita / bhaTTa mathurAnAtha / madhusUdanajI ojhA/ nArAyaNa zAstrI kAMkara / candrazekhara zAstrI / utpattivAda anumitivAda saMskRta vAGmaya praznottarI / 3
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (?) vAda ke pravartaka thai bhuktivAda/ vyaktivAda / 68 saMskRta meM zAstraparaka - bhaTTi/ kRSNamizra/ dhanaMjaya/ kAvyalekhana ke pravartaka jagannAtha pNddit| (?) the69 bhaTTikAvya kA apara - rAvaNavadha/ zizupAla vadha/ nAma (?) hai kaMsavadha/ duryodhnvdh| 70 prauDhamanoramA (?) kI - aSTAdhyAyI/siddhAntakaumudI TIkA hai cAMdravyAkaraNa/RkprAtizAkhya 71 (?) siddhAnta kaumudI - prauDhamanoramA/ bAlamanoramA/ kI TIkA nahIM hai zabdakaustubha/ tttvbodhinii| 72 prauDhamanoramA-kucamardinI - jJAnendrasarasvatI/ jagannAtha TIkA ke lekhaka (?) hai paMDita/ haridIkSita/ bopadeva/ 73 bhaTTotpala (?) zAstra - sAhitya/ vyAkaraNa/jyotiSa/ ke lekhaka the tNtr| 74 bhAratIya lalita kalAoM - bharatamuni/ abhinavaguptapAda ke Adya AcArya (?) hai kohalAcArya/ mtNg| 75 zatapatha brAhmaNa (?) veda - Rgveda/zuklayajurveda/ se saMbaMdhita hai - kRSNayajurveda, sAmaveda / 76 gopani paraka gosUna - Rgveda/ zuklayajurveda/ baMda ke aMtargata hai sAmaveda/ Ayurveda / 27 zaMkagAya ke pUrvavartI . rAmAnuja/ bhartRprapaMca baMTAnAcArya the vallabha/ madhusUdana srsvtii| 8 rAjatargapaNA . baMgAla/ gujarAtha/ kerala/ Dera kA itihAsa varNita kAzmIra / 87 padavAkyapramANajJa - zaMkarAcArya/ bhavabhUti/ upAdhidhArI (?) the- vizAkhadatta/ bhAguri / 88 bhavabhUti kA mUlanAma - zrIkaNTha/ nIlakaNTha/ (?) thA zitikaNTha/ uNbek| 89 SaNmata-pratiSThApanAcArya - ballabhAcArya/ shNkraacaary| (?) kI upAdhi hai- vAcaspati mizra/ nAgezabhaTTa / 90 caturapaNDita nAma se (?) - kallInAtha/ bhAtakhaMDe/ prasiddha the zAGgadhara/puNDarIka viThThala / 91 sAhitya kSetra meM alaMkAra - bhAmaha/ bharata/ daNDI/ saMpradAya ke pravartaka? the rAjazekhara / 92 sAhitya zAstra meM rIti - vAmana/ daNDI/ rudraTa/ saMpradAya ke pratipAdaka mmmtt| 93 'vAkyaM rasAtmakaM kAvyam' - bhAnumitra/ jagannAtha/ yaha vyAkhyA (?) ne kI vizvanAtha/ mallinAtha / 94 pANini kA vyAkaraNa - mAhezvara sUtra/ brahmasUtra/ (?) sUtroM para AdhArita zrauta sUtra/ zubba sUtra / . - janakatrI kA - bhakti/ nIti/ zrRMgAra/ 1.? nahIM hai.. vairaagy| SodIya ke lekhaka - vAspatirAja/ bhartRhari/ kumArilabhaTTa/vAgbhaTa / hAvaTa kahate hai - maMtra-brAhmaNa/ brAhmaNa AraNyaka/ AraNyakaupaniSad/ mNddl-suukt| 95 kirAtArjunIya ke kavi - bhaTTi/ bhAravi/ bhoja/ (?) the bhvbhuuti| 96 paMca kAvyoM meM (?) nahIM - rAjataraMgiNI/ kumArasaMbhava ginA jAtA raghuvaMza/ kirAtArjunIya / 97 bANabhaTTa kI kAdambarI - kathA/ AkhyAyikA/ campU/ sNghaankaavy| 98 harSacarita ke lekhaka (?) - zrIharSa/ harSavardhana/bANa/ dnnddii| 99 anUpasaMgItaratnAkara ke - anUpasiMha/ zAGgadhara/ lekhaka (?) hai bhAvabhaTTa/ bhaatkhNdde| 100 agnimitra (?) kI - bhAsa/ saumillaka/kaviputra/ upAdhi hai vizAkhadatta 101 bhAsanATakacakra kI - DaoN. rAghavan/TI.gaNapati pAMDulipi prathama? ko zAstrI/ DaoN. katre/ prApta huii| DaoN. bhaaNddaarkr| 102 rAmaTeka ko meghadUta kA - DaoN.pusAlakara/ DaoN.mirAzI/ rAmagiri (?) ne siddha DaoN. baladeva upAdhyAya/ kiyA hai- DaoN. rghuviir| 103 paraMparA ke anusAra ? ko - vikramAMkadeva/ vikramAditya kAlidAsa ke AzrayadAtA rudradAmA/ samudragupta / mAnate hai104 bhAsa-nATakacakra kA mUla - brAhmI/ kharoSTrI/ devanAgarI/ hastalikhita (?) lipi mlyaalm| meM thA105 bhAsa-nATakacakra meM - 12/13/14/151 82 tanirIya saMhitA (?) - zukla yajurveda/ ko kahate hai kRSNa yajurveda/ Rgveda/ athrvved| 83 vAjasaneyIsaMhitA (?) - zukla yajurveda/ kRSNa ko kahate hai yajurveda/ dhanurveda/ Ayurveda / 84 bhavabhUti (?) pradeza ke - videha/ vidarbha/ niSadha/ nivAsI the maalv| 85 mahAvIracarita nATaka meM - hanumAna/ tIrthaMkara mahAvIra/ (?) kI kathA hai- prabhu rAmacaMdra/ arjuna / 86 adhyAyasamApti sUcaka - puSpikA/ puSpitAgrA/ vAkya ko (?) kahate hai- guSpagaNDikA/ phkkikaa| 4 / saMskRta vAGmaya prazrottarI For Private and Personal Use Only
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nATakoM kI kula saMkhyA jyotiSa 106 agniparIkSA meM (?) - zAkuntala/ svapnavAsavadatta/ nATaka nahIM dagdha huaa| macchakaTika/veNIsaMhAra / 107 bhAsa ke nATakoM meM - rAmAyaNa/ mahAbhArata/ adhikatama nATaka (?) udayana/kalpita / kathA para AdhArita hai108 kAlidAsa ne apane - zUdraka/ bhAsa/ pANini/ nATaka meM (?) kA azvaghoSa / nAmanirdeza kiyA hai 109 saubhAgyabhAskara (?) - viSNu/ ziva/ sahasranAma kI vyAkhyA hai lalitA/ gaNeza / 110 siddhAnta-ziromaNi graMtha - vedAnta/ nyAya/ kA viSaya (?) hai jyotirgaNita/ bIjagaNita 111 AzcaryacUDAmaNi nATaka ke- zIlabhadra/ mahendravikrama/ racayitA (?) the bhAsa/ kaviputra / 112 madhusUdana sarasvatI kA - advaitasiddhi/ bhaktirasAyana/ sarvazreSTha graMtha (?) mAnA Ananda-maMdAkinI/ jAtA hai siddhaantbindu| 113 bhaktirasAyana ke lekhaka - rUpagosvAmI/ jIvagosvAmI/ (?) the madhusUdana sarasvatI/ caitanya mahAprabhu 114 madhvAcArya kA aparanAma - pUrNaprajJa/ acyutaprekSa/ (?) thA trivikrama/ nArAyaNa pNdditaacaary| 115 (?) ke graMthoM ko - AnaMdatIrtha/ zaMkarAcArya 'sarvamUla' kahate madhusUdanajI ojhA/ gulAbarAva mahArAja 123 jagat ko zAzvata (?) - bauddha/ jaina/ miimaaNsk| mAnate hai vedAntI 124 mImAMsaka matAnusAra mukti - jJAna/bhakti/rAjayoga/karma ? se milatI hai 125 matsyendranAtha gorakhanAtha - ziSya/gurubhAI/ guru/ ke (?) the virodhk| 126 aNubhASya ke lekhaka - kaNAda/ vallabhAcArya (?) the pataMjali/ prshstpaadaacaary| 127 raghunAtha-ziromaNi (?) - nyAya/ vaizeSika/ vedAnta zAstra ke prasiddha jyotiss| vidvAna the 128 gAMdhivijaya nATaka ke - mathurAprasAda dIkSita/ lekhaka (?) hai svAmI bhagavadAcArya/kSamAdevI rAva/ tADapatrIkara 129 madanavinoda graMtha kA - Ayurveda/ kAmazAstra/ viSaya (?) hai saahity/vnsptishaastr| 130 nirNayasAgara graMthamAlA kA- dillI/ madrAsa/ kalakattA prakAzana (?) nagara meM muNbii| haA 131 caukhambA saMskRta - prayAga/vArANasI/ graMthamAlA kA pramukha dillI/ pttnaa| kendra (?) nagara meM hai 132 madhucchaMdA (?) RSi ke vasiSTha/ vizvAmitra/ putra the cyavana/ kaashyp| 133 telugu rAmAyaNa kA - raghunAtha nAyaka/madharavANI/ saMskRta anuvAda (?) ne zilAbhaTTArikA/ vijyaaNkaa| kiyA 134 madhusUdanajI ojhA (?) bihAra/ uttarapradeza/ pradeza ke sarvazreSTha rAjasthAna/ madhyapradeza lekhaka the 135 vizva ke sarvazreSTha - varAhamihira/ bhaaskraacaary| gaNitazAstrajJa (?) the- brahmagupta/ kezavadaivajJa / 136 bhikSu AMgarisa (?) the - vaidika RSi/ bauddha/ jaina/ shaiv| 137 bhiSag AtharvaNa (?) the - AyurvedAcArya/ mAMtrika/ vaidika RSi/ bauddhapaMDita / 138 uttarapurANa (?) saMpradAya - jaina/ zaiva/ vaiSNava, bauddha / kA graMtha hai 139 vedoM ke anusAra agni - atri/bhRgu/cyavana/ aMgirA kA prathama AviSkAra (?) ne kiyA 140 sarasvatI-kaNThAbharaNa - madhusUdana sarasvatI/ (?) kA prasiddha graMtha hai vAsudevAnanda sarasvatI/ bhojarAja/ aanndvrdhn| 116 madhvAcArya ke dIkSAguru - acyutaprekSa/ vyAsarAya/ kA nAma (?) thA- AnaMdatIrtha/ goviMda bhgvtpaad| 117 vajra (?) devatA kA zastra- indra/ viSNu/rudra/ tvaSTA / 118 rAjAnaka upAdhi (?) - mammaTa/ jagannAtha/ vizvanAtha/ kI thI raajshekhr| 119 vAgdevatAvatAvara upAdhi - bANabhaTTa/ mammaTa/ (?) kI thI trivikramabhaTTa/ kAlidAsa 120 sAhityazAstra kA prasiddha - dhvanyAloka/ kAvyaprakAza/ AkaragraMtha (?) hai kAvyamImAMsA/ rasagaMgAdhara / 121 zilpazAstravidhAna ke - maya/ bhoja/jakaNa/ lekhaka ? the- shilaadity| 122 sUryazataka ke praNetA - bANabhaTTa/ mayUra/ bhartRhari/ (?) the tejobhaanu| saMskRta vAGmaya praznottarI / 5 For Private and Personal Use Only
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 141 samarAMgaNa-sUtradhAra kA - daNDanIti/ vAstuzAstra/ viSaya (?) hai dhanurveda, vaidyakazAstra / 142 rAjamArtaNDa (?) kI . yogasUtra/ sAMkhyasUtra/ TIkA hai nyAyasUtra/ kaamsuutr| 143 bhojaprabandha ke lekhaka - bhojarAja/ ballAla sena/ (?) the bharatamallika/ bhrtRmenntth| 144 bhAratI (?) kI patnI kA - kumArilabhaTTa/ maMDana mizra/ jaimini/ shNkraacaary| 145 maMDanamizra kA saMnyAsa - padmapAdAcArya/ surezvarAcArya Azrama meM (?) nAma thA- toTakAcArya/ vidyAraNya / 160 sarvadezavRtAntasaMgraha ke - maheza Thakkara/raghunandana dAsa lekhaka (?) hai- mahIdhara/ madanapAla / 161 mahAkAvyoM kI bRhattrayI - zizupAlavadha/ raghuvaMza/ meM (?) kAvya aMtarbhUta kirAtArjunIyam/ naissdhcrit| nahIM hai 162 mAgha (?) pradeza ke - vidarbha/ saurASTa/ nivAsI mahAkavi the rAjasthAna/ maalv| 163 aSTAdhyAyI kI - jinendrabuddhi/somadeva/ kAzikAvRtti para nyAsa mAgha/ dttk| kI racanA (?) ne kI hai 164 parIkSAmukha (?) nyAya- - jaina/ bauddha/navya/prAcIna / zAstra kA Adya sUtragraMtha hai 165 prabhAcandra kA prameya . sUtra/ kArikA/TIkA/ kamalamArtaNDa (?) rUpa kAvya / graMtha hai 166 zAkuntala ke zreSTha - mallinAtha/ rAghavabhaTTa/ TIkAkAra (?) hai- mahezvara nyAyAlaMkAra/ rANA kuNbh| 167 stotra kAvya ke pravartaka - mAtRceTa/ zaMkarAcArya/ (?) mAne jAte hai- hemacandra sUri/ puSpadatta / 168 adhyardhazataka (?) paraka- buddha/mahAbIra/ kRSNa stotra hai 169 rogavinizcaya (?) kA - caraka/ suzruta/ mAdhava/ prasiddha graMtha hai loliNvraaj| 170 mAdhavabhaTTa ke kAvya - rAghavapANDavIya/ pANDavakA (?) nAma hai- rAghavIya/rAghava-pANDava naiSadhIya/ dvisndhaankaavy| 171 mAdhyandini vaiyAkaraNa/ mImAMsaka pANinipUrvakAlIna (?) vedAcArya/jainAcArya / zalAI 146 vAcaspatimizra kI patnI - kSamAdevI/ madhuravANI/ kA (?) nAma thA bhaamtii/liilaavtii| 147 'nAbhUlaM likhyate kiMcid - mallinAtha/ jagannAtha/ nAmapekSitamucyate' yaha vizvanAtha/ vidyAnAtha / pratijJA (?) kI hai 148 suprasiddha TIkAkAra - aruNAcalapradeza/uttarapradeza/ mallinAtha (?) pradeza madhyapradeza/ Andhrapradeza / ke nivAsI the 149 rAmAnuja kA (?) mata hai - viziSTAdvaita/ madhurAdvaita/ zuddhAdvaita/ dvaitaadvait| 150 suprasiddha saMskRta lekhaka - haidrAbAda/ madrAsa/ mahAliMga zAstrI (?) maisUra/ kocIna / nagara meM vakIla the 151 gaNitasAra-saMgraha ke - mahAvIrAcArya/bhAskarAcArya/ lekhaka (?) the malayagiri/ madhusUdana ojhaa| 152 dhvanisiddhAnta kA (?) - mahimabhaTTa/ ruyyaka/kuMtaka ne prathama khaMDana kiyA hai jagannAtha paMDita / 153 vyaktiviveka (?) kA - ruyyaka/rudraTa/ graMtha hai mahimabhaTTa/ bhaamh| 154 jyotiSa-ratnAkara kA - phalita-jyotiSa/ grahagaNita mukhya viSaya (?) hai jyotirgaNita/ vedAMga-jyotiSa 155 mAdhyaMdina saMhitA (?) - zukla yajusa/ kRSNa yajus veda kI hai sAma/ athrv| 156 mahimabhaTTa ne dhvani kA - lakSaNA/ anumAna/ antarbhAva (?) meM taatpryaarth/vkrokti| kiyA hai 157 vedadIpabhASya ke racayitA - ubvaTa/ sAyaNa/mahIdhara/ (?) the kpaaliishaastrii| 158 yaMtrarAja graMtha kA viSaya - grahagaNita/bIjagaNita/ (?) hai pATIgaNita/ shilpshaastr| 159 maheza Thakkura (?) ke - akabara/ jahAMgIra/ Azrita the raghunandana dAsa/ phirojazAha tuglk| ziva 172 madanamahArNava kA - kAmazAstra/ krmvipaak| viSaya (?) hai- zrRMgArarasa/ shbdkosh| 173 suprasiddha bhaktAmarastotra - mAnatuMga/ vizvabhUSaNa/ kI racanA (?) ne kI hai merutuMga/ rAyamalla / 174 bhaktAmarastotra (?) - mahAvIra/ buddha/rAma/ paraka hai veNktteshvr| 175 mitramizra kA prasiddha graMtha - vIramitrodaya/saMkalpa saryodaya/prabodhacaMdrodaya/ aanNdkNdcmp| 176 netracikitsA ke lekhaka - gaNanAtha sena/ DaoN. muMje/ baidya hilekara/ DaoN. mhskr| 177 mukulabhaTTa (?) nAmaka - abhidhA/ lakSaNa/ vyaMjanA/ zabdazakti ko hI tAtparya mAnate hai 6 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 178 zabdavyApAravicAra graMtha (?) graMtha para AdhArita 179 eka sau se adhika graMthoM ke praNetA (2) hai 180 muhammada tugalaka dvArA (?) sammAnita the 181 vallabhAcArya ke saMpradAya kA (?) nAma hai 182 anardharAghava (?) kI nATakaracanA hai 183 saMta tulasIdAsa ke ( ? ) snehI the 184 naya- viveka graMtha ke (?) praNetA the 185 maikaDonela kA janma (?) nagara meM huA thA 186 saptasandhAna kAvya kI racanA (2) ne kI hai 187 saptasandhAna kAvya meM (?) kI kathA nahIM hai| 188 zeksapIyara kI nATyakathAoM ke (?) anuvAdaka hai 189 dayAnandalaharI ke (2) racayitA the 191 'sekreDa buksa oNpha di IsTa' graMthamAlA meM (?) khaMDa prakAzita hai - 192 bauddha vijJAnavAda ke - 190 meksamUlara dvArA prakAzitaRgveda kA saMskaraNa ( ? ) khaMDoM meM hai - 194 chatrapati sAmrAjyam nATaka ke lekhaka (?) saMsthApaka (?) the193 maitreyI (?) kI patnI thI abhidhAvRttimAtRkA kAvyaprakAza / kAvyAlaMkArasArasaMgraha / kAvyasUtravRtti / mathurAprasAda dIkSita / muTuMbI veMkaTarAma narasiMhAcArya/ mAdhavAcArya / medhAvratazAstrI / murAri/ munIzvara / munibhadrasUri madhusUdana sarasvatI / puSTimArga/ bhaktimArga/ viSNubhaktimArga/ nItimArga | maMkha / murAri / rAjazekhara / ratnAkara / madhusUdana sarasvatI/ vAsudevAnanda sarasvatI dayAnanda sarasvatI / bAlasrasvatI / murAri mizra / bhavanAtha / gaMgeza upAdhyAya / bardhamAna upAdhyAya AksaphorDa lipajhiMga / mujaphpharanagara / goTiMgTana | kamalavijaya / siddhivijaya/ kRpAvijaya / meghavijaya / buddha / mahAvIra / rAma / kRSNa / meDapallI veMkaTaramaNAcArya mahAliMgazAstrI / kSamAdevI/ varendra caTTopAdhyAya / dvijendranAtha zAstrI / meghAvrata zAstrI / svAmI zraddhAnanda / satyavrata zAstrI / 3/4/5/61 40/44/ 48/ 50 1 maitreya rakSita maitreyanAtha Arya asaMga / buddhaghoSa yAjJavalkya / maitreya / vasiSTha / agastya / zrI. bhi. velaNakara / zrI. bhA. www.kobatirth.org mUlazaMkara 195 suprasiddha AladAra stotra ke (?) racayitA the 196 nirukta nAmaka vedAMga ke (?) prasiddha AcArya hai197 kAlidAsa kA prakhyAta nATaka ( ? ) hai 198 kAlidAsa kI suprasiddha upAdhi (?) hai 199 zaMkarAcArya (?) the 200 mRcchakaTika ke lekhaka (?) - 201 nATyazAstra ke anusAra rasoM kI saMkhyA (?) hai202 haravijayakAra ratnAkAra (?) ke nivAsI the203 javAharalAla neharU vijaya nATaka ke praNetA (2) hai 205 'ratnakheTa' upAdhi ke dhanI (?) the 206 kAlidAsa kI suprasiddha "dIpazikhA" kI upamA (?) kAvya meM hai| 207 rAsapaMcAdhyAyI (?) ke aMtargata hai / 208 mahAbhArata ke mUla saMskaraNa kA (?) nAma thaa| 209 prasiddha sAhityika rAjavarma kulazekhara (?) ke nareza the| 210 rAjazekhara kI viduSI patnI kA nAma (?) thaa| 211 kAvyamImAMsA kI racanA - For Private and Personal Use Only - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - yAjJika / ga. bA. paLasule / nAthamuni yAmunAcArya/ rAmamitra/ puNDarIkAkSa yAska / gAlava / durgAcArya/ vararuci / mAlavikAgnimitra/ 204 ravikIrti ke zilAlekha meM harSavardhana / satyAzraya (?) kA varNana hai pulakezI / zAlivAhana / caMdragupta zrInivAsa dIkSita/ nIlakaMTha dIkSita/ vikramorvazIya / zAkuntala/ priyadarzikA | kavitArkika / kavikulaguru kaviratna / kavirAja / sUtrakAra/ bhASyakAra / vArtikakAra / TIkAkAra / bhAsa zUdraka/ bhavabhUti vizAkhadatta / chaha / ATha/nau/ ds| kAzI/ kAMcI/ kAzmIra / kAmarUpa / ramAkAnta mizra / zrIdhara varNekara/ zrIrAma velaNakara/ satyavrata zAstrI / rAjacUDAmaNi dIkSita/ rAghavendra kavi / raghuvaMza / kumArasaMbhava/ meghadUta / RtusaMhAra / viSNupurANa bhAgavata purANa matsya purANa / padmapurANa / jaya / bhArata / zatasAhasrI/ saMhitA / pANDavacarita / taMjaura maisUra/ trivAMkura / vaaraannsii| avaMtisuMdarI / tripurasuMdarI / malayasuMdarI /krpuurmNjrii| kulazekhara / rAjazekhara / saMskRta vAGmaya praznottarI / 7
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir avaMtisuMdarI/ bhaTTa mthuraanaath| 212 bhAratI mAsikI patrikA - nAgapura jayapura/maisUra/ (?) se prakAzita hotI ahmdngr| 213 nAgapura se (?) kA - devavANI/ zAradA/ saMskRta prakAzana hotA hai| bhavitavyam/ guMjArava / 214 saMsAra ke agragaNya - zAkalya/vyADi/pANini/ vaiyAkaraNa (?) hai| shaakttaayn| 215 zaMkarAcArya kA janmasthAna - kAzI/ kAlaDI/ kAMcI (?) thaa| knyaakumaarii| 216 zaMkarAcArya ke cAra pIThoM - jagannAthapurI/ dvArakA/ ke antargata (?) pITha bdriinaaraaynn/kaaNcii| nahIM hai| 217 zrIkaMThacarita ke lekhaka - maMkhaka/ ruyyaka/ (?) the| saumillaka/ raghunAtha nAyaka/ 218 rAjAnaka ruyyaka kA - nATakamImAMsA/ alaMkAra(?) graMtha anupalabdha sarvasva/ kAvyaprakAzasaMketa/ alNkaarmNjrii| 219 ruyyaka ke paravartI zobhAkara mitra/ rudraTa/ sAhityAcArya (?) mahimabhaTTa/ udbhaTa/ mahAkAvya kI kavayitrI trAvaNakora / (?) kI mahArAnI thii| 228 kerala ke adhipatiyoM - mArtaNDavarmA/ rAmavarmA/ meM sarvazreSTha ravivarmA tAmpurAn/ sAhityika (?) the| devnaaraaynn| 229 keralIya nareza rAmavarmA - rukmiNI-pariNaya/ kI sarvazreSTha saMskRta zrRMgArasudhAkara/ kArtavIryakRti (?) hai| vijaya/ dshaavtaardnnddk| 230 prasiddha tamila kAvya - mahAliMga zAstrI/ nAlathiram ke saMskRta kurukApuravAsI rAmAnuja anuvAdaka (?) hai| DA. rAghavan / muMDuvI nrsiNhaacaary| 231 rAmAnujAcArya kI - 100/110/120/125 Ayu aMtakAla meM (?) varSoM kI thii| 232 dasoM prakAra ke rUpakoM - vhI. rAmAnujAcArya/ kI racanA (?) ne kI hai| zrI.bhI. velaNakara/ vIrendra bhaTTAcArya/vhI. rAghavan / 233 svaramelakAlanidhi ke - zAGgadhara/kallInAtha, lekhaka (?) the| rAmAmAtya /caturapaMDita / 234 paramArthadarzana ke praNetA - madhusUdanajI ojhA/gulAbarAva (?) hai| mahArAja/ rAmAvatAra zarmA vellaMkoNDa raamraay| 220 zabdakalpadruma koza ke - rAdhAkAnta deva/ halAyudha/ racayitA (?) hai| ApaTe/ kAzInAthazAstrI abhyNkr| 221 rAdhAvallabha (?) graMtha - brahmasUtra/bhAgavata/ kA bhASya hai| bhagavadgItA/ hrivNsh| 222 bhAgavata ko zrIdharI - bhAvArtha dIpikA/ gaDhArtha TIkA kA (?) nAma hai| dIpikA/ saMjIvanI/ diipikaadiipn| 223 sAhitya akAdamI kI - saMskRtapratibhA saMskRta patrikA (?) divyajyoti/ bhAratI srvgndhaa| 224 rAsapaMcAdhyAyI kI rAmanArAyaNa mizra/ TIkA bhAva-bhAva- kRSNacaitanya/ rUpagosvAmI/ vibhAvikA ke lekhaka / sanAtana gosvaamii| 235 rAmAzrama kRta siddhAnta - sArasvata / kAtantra / candrikA (?) vyAkaraNa pANinIya / mAhezvara / se saMbaMdhita hai236 saMskRtacandrikA ke prathama - AppAzAstrI rAzivaDekara / saMpAdaka (?) the| jayacandra siddhaantbhuussnn| hRzIkeza bhaTTAcArya/ paMDharI nAthAcArya glglii| 237 sUnRtavAdinI patrikA kA - lAhora / klkttaa| prakAzana (?) se hotA kolhApUra / madrAsa / thaa| 238 AppAzAstrI rAzivaDekara - 38/40/42/45 kA dehAnta (?) veM varSa meM huaa| 239 rudrakavi ke rASTroDhavaMza - rASTrakUTa / bAgula |bhosl / mahAkAvya meM (?) vaMzIya hoysl| rAjAoM ke caritra hai| 240 kAvyAlaMkAra ke lekhaka - rudrabhaTTa / rudraTa / rudradhara (?) the| upaadhyaay| bhaamh| 241 rUpagosvAmI kA sAhitya-- vidagdhamAdhava / zAstrIya graMtha (?) hai| lalitamAdhava / ujjvala 225 mahAkavi rAmapANivAda - trAvaNakora/maisUra/rAmanADA/ (?) nareza ke Azrita taMjaura / the| 226 pataMjalicarita kI racanA - rAmabhadra siddhAnta-vAgIza/ (?) ne kii| rAmabhadra dIkSita/ rAmabhadra sArvabhauma/paM. tejobhaanu| 227 raghunAthAbhyudayam - maisUra/ taMjaura/ kAzmIra/ 8 saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 256 maMdasaura-zilAlekha kA - bhaTTi / vatsabhaTTi / bNdhuvrmaa| kAvya (?) dvArA racita ravikIrti / 257 kirAtArjunIya-vyAyoga - raajaa| maMtrI / senApati / ke lekhaka vatsarAja pu rohita / (?) the| 258 vedAntasiddhAntasaMgraha - zAMkara / vAllabha / mAdhva / ke lekhaka vanamAlI rAmAnuja mizra (?) saMpradAyI the| 259 aSTAdhyAyI para likhe - pAMca/chaha/sAta/ATha vArtikoM kI saMkhyA (?) hajAra se adhika hai| 260 vararuci ke prAkRtaprakAza - paizAcI/zaurasenI / maagdhii| meM (?) prAkRta bhASA paalii| kA vivaraNa nahIM hai| 261 vikramAditya ke navaratnoM - kSapaNaka / amrsiNh| meM ullikhita jyotiSI varAhamihira / kA (?) nAma hai| vetaalbhtttt| nIlamaNi / utklikaa| mNjrii| 242 vikhyAtavijaya nATaka ke - noAkhalI / taMjaura / racayitA lakSmaNamANikya jayapura / kAzmIra / (?) ke nareza the| 243 jArja-zataka ke lekhaka - lakSmaNazAstrI / lakSmaNa (?) the| sUri / lakSmaNa bhtttt| rAmakRSNa kaadmb| 244 saMtAnagopAla kAvya kI . malabAra / Andhra / bNgaal| lekhikA lakSmI (?) vidrbh| kI nivAsI thiiN| 245 vedAMga jyotiSa ke nirmAtA - lgdhaacaary| bhAskarAcArya / (?) the| brahmagupta / vraahmihir| 246 allAuddIna khilajI . sakalakIrti / dvArA sammAnita jaina lalitakIrti / anntviiry| paMDita (?) the| smntbhdr| 247 khANDavahana mahAkAvya ke - jatIndravimala caudhrii| (?) racayitA hai| lalitamohana bhaTTAcArya lokanAtha bhaTTa / revAprasAda dvivedii| 248 vizvaguNAdarzacampU ke - trivikrama bhaTTa / somezvara lekhaka (?) hai| sUri / veNkttaadhvrii| loliNbraaj| 249 vaidyajIvana ke lekhaka - Andhra / karNATaka / saurASTra / lolibaMrAja (?) ke mhaaraassttr| nivAsI the| 250 laugAkSI bhAskara ke - arthazAstra / mImAMsA / arthasaMgraha kA viSaya vaizeSika / nyAya / (?) hai| 251 vaMgezvara ne mAhiSazataka meM - vyNkojii| shhaajii| (?) rAjA kA bhaise se tukojI / zaraphojI / sAmya varNana kiyA hai| 252 bhAgavata kI bhAvArtha - zrIdharI / vNshiidhrii| dIpikA- prakAza-TIkA bhaaskrii| shaaNkrii| kA aparanAma (?) hai| 253 zrImadbhAgavata kI - 15/18/20/25 zlokasaMkhyA (?) hajAra 262 bRhatsaMhitA kA viSaya - taMtrazAstra/jyotiSa/ (?) hai| Ayurveda/saMgIta/ 263 paMcasiddhAntikA graMtha ke - pitAmaha/ vasiSTha/ lekhaka (?) the| varAhamihira/ puliza/ 264 bRhajjAtaka kA viSaya - buddhakathA / bhaviSyakathana / vedAMga-jyotiSa / jyotirgnnit| 265 puSTimArgI vaiSNava (?) - advaita / zuddhAdvaita / vAda ko mAnate hai| dvaita / trait| 266 siMkadara lodI ne dillI - vallabha / madhva / rAmAnuja / darabAra meM (?) AcArya saaynn| kA citra sthApita kiyA thaa| 267 vallabhAcArya kA - kRssnndevraay| "kanakAbhiSeka" (?) radhunAtha nAyaka / mArtaNDavarmA / kI rAjasabhA meM huA thaa| zivAjI mhaaraaj| 268 vallabhAcArya ne (?) - mathurA / kaashii| karavIra / kSetra meM jalasamAdhi lii| haridvAra / 269 vallabhAcArya ke Aja - 84/51/40/31 upalabdha graMthoM kI saMkhyA - 25/30/35/45 254 zrImadbhAgavata kI adhyAyasaMkhyA tInasau (?) hai| 255 Rgveda meM ullikhita tiriMdara (?) deza kA rAjA mAnA jAtA hai| - parza (IrAna)/ gAMdhAra) siMdhu/ paMcanada / 270 basavarAjIya graMtha kA - jyotiHzAstra / Ayurveda / viSaya (?) hai| maMtrazAstra / viirshaivdrshn| 271 Rgveda ke saptama maNDala - vizvAmitra vasiSTha / ke draSTA (?) hai| vAmadeva / gRtsmd| saMskRta vAGmaya praznonarI For Private and Personal Use Only
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hue| 272 purANoM ke anusAra (?) - vatrI Atreya / vaza-azva / vasiSTha ke bhAI the| agastya / zakti / 273 "dvitIya buddha" saMjJA - asaMga / vasubandhu / (?) ko prApta huI thii| kumArajIva / buddhaghoSa / 274 vasubandhu kA - yogAcAra / maadhymik| abhidharmakoza (?) vaibhASika / shuunyvaad| mata kA pramANa graMtha hai| 275 sAMkhya-saptati ke praNetA - IzvarakRSNa / aasuri| (?) hai| vindhyavAsI / harerAmazAstrI shukl| 276 "laghubhojarAja' upAdhi - vastupAla / baalcNdr| ke dhanI (?) the| vIradhavala / narendrapriya suuri| 277 naranArAyaNAnanda ke - somezvara / vstupaal| racayitA mahAkavi (?) harihara / yazovIra / the| 278 aSTAMgasaMgraha ke - saurASTra / siMdhu / mAlava / racayitA vAgbhaTa kA janma Andhra / (?) deza meM huaa| 279 Ayurveda ke graMthoM meM - carakasaMhitA / aSTAMgasaMgraha sarvAdhika TIkA (?) assttaaNgsNgrh| graMtha para hai| shaagdhrpddhti| 280 Ayurveda ko videza meM - vAgbhaTa / dhanvantari / pratiSThA dene kA kArya zAIgadhara / jiivk| (?) ne kiyaa| 281 kAvyAnuzAsana evaM - vAgbhaTa / hemcndr| chandonuzAsana ke lekhaka vizvanAbha / vidyaadhrshaastrii| (?) the282 neminAtha (?) the| - tIrthaMkara / naathpNthii| bauddhapaMDita / vIravaiSNavA 283 vAcaspati mizra ne (?) - nyAya / vaishessik| darzana chor3akara anya sabhI yoga / saaNkhy| darzanoM para TIkAeM likhI hai| 284 bhAmatIprasthAna ke racayitA - vAcaspati mishr| (?) the| mnnddnmishr| zobhAkara mizra udynaacaary| 285 tAtparyAcArya evaM - vAcaspati mizra / nAgezabhaTTa SaDdarzanIvallabha vizvezvara bhaTTa / hemacaMdra suri upAdhiyoM ke dhanI (?) the| 286 abhinava-vAcaspati mizra - vivaadciNtaamnni| AcArakA pramukha graMtha (?) hai| ciMtAmaNi / nIticiMtAmaNi / dvaitciNtaamnni| 287 kAmasUtrakAra vAtsyAyana - brahmacArI / gRhsth| (?) the| saMnyAsI / bauddhabhikSu 288 vAtsyAyana kA kAmasUtra - 5/7/10/12 (?) adhikaraNoM meM vibhakta hai| 289 vAtsyAyanabhASya (?) - kAmasUtra / arthazAstra / para likhA hai| nyAyazAstra / cANakyasUtra 290 jJAnasUryodaya vAdicaMdra kA - dUtakAvya / naattk| jainapurANagraMtha / mhaakaavy| 291 vAdirAjatIrtha kA . tiirthprbNdh| suprasiddha graMtha (?) hai| tttvprkaashikaa| srsbhaartii-vilaas| prmey-sNgrh| 292 "syAdvAdavidyApati" - aklNkdev| upAdhi se (?) vaadiraajsuuri| vibhUSita the| matisAgaramuni / vaadiibhsiNh| 293 vAdirAjasUri (?) ke - ekIbhAvastotra / paThana se kuSTharoga se mukta bhaktAbharastotra / paarshvnaathcrit| adhyaatmaassttk| 294 nyAyavinizcaya ke vaadiibhsiNh| lekhaka (?) hai| aklNkdev| vaadiraajsuuri| dhrmkiirti| 295 kAvyAlaMkAra sUtra ke - maMtrI / rAjadUta / senApati / racayitA vAmana kAzmIra purohita nareza jayApIDa ke(?) the 296 rIti saMpradAya ke pravartaka - udbhaTa / vAmana / (?) the bhAmaha / mammaTa 297 kAzikAvRtti kI racanA - jayAditya / udbhaTa / vAmana ne (?) ke jayApIDa / mmmtt| sahayoga se kI 298 (?) vemabhUpAla ke - bhaTTAtri / vAmanabhaTTa / rAjakavi the vAsudeva / vidyaanaath| 299 vemabhUpAlacarita (?) - gadya / padya / cmpuu| graMtha hai khNddkaavy| 300 yazodharacarita viSayaka - vAsavasena / prbhNjn| prAcInatama graMtha ke puSpadanta / gndhrvkvi| (?) lekhaka hai 301 vAsudeva dIkSita kI - siddhaantkaumudii| bAlamanoramA TIkA (?) mdhykaumudii| laghukaumudI prkriyaakaumudii| 302 sAhitya ke saMgItazAstra - kavicintAmaNi / kI carcA (?) graMtha gItagovinda / lakSyasaMgIta / 10 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir miimaaNsaa/vyaakrnn| bhASA-pariccheda (?) darzana kA lokapriya graMtha meM kI hai cturdnnddiprkaashikaa| 303 navadvIpa meM nyAyazAstra kA - pakSadhara mizra / vAsudeva vidyApITha (?) ne prathama sArvabhauma / raghunAtha sthApita kiyA- ziromaNi / rghunNdn| 304 dattasampradAyI saMskRta - vAsudevAnaMda srsvtii| graMthoM ke (?) lekhaka the gulAbarAva mahArAja / narasiMha sarasvatI / zrIpAda vllbh| 305 (?) ke pati azikSita - vijakA / vikttnitNbaa| the morikA / gaargii| 306 mAdhvamata ke mukhya - AnaMdatIrtha / vijayatIrtha / vyAkhyAkAra (?) the- mahendratIrtha vijayadhvajatIrtha 307 (?) vijJAnabhikSu kI - saaNkhy-prvcnbhaassy| racanA nahIM hai sAMkhya tttvkaumudii| yogavArtika / vijJAnAmRta bhASya 308 mitAkSarA (?) smRti kI - manu / yAjJavalkya / TIkA hai parAzara / vasiSTha 309 gujarAtha meM puSTi saMpradAya - vallabhAcArya/ gopInAtha/ kA pracAra karane kA zreya puruSottamAcArya / viThThalanAtha (?) ko hai310 paMcadazIkAra vidhAraNya - sAyaNAcArya / mAdhavAcArya / svAmI kA mUlanAma vidyAnAtha / vidyaavaagiish| (?) thA311 vidyAraNya (?) pITha ke - zRMgerI / purI / dvArakA / AcArya the jyotirmaTha 312 jinasahasranAma kI racanA - vinyvijygnni| (?) ne kI hai- vinycndr| siddhsen| vidyaanndii| 319 saMskRta subhASita-kozoM - subhASitasaMgraha/ meM (?) sarvazreSTha graMtha hai- subhASitaratnabhANDAgAra/ subhASita-ratnAkara/ subhaassitrtnkosh| 320 vaidika RSiyoM meM (?) - cyavana/ vizvAmitra/ kA caritra vaividhyapUrNa hai vivrI kAzyapa/ vasiSTha / 321 zaMkarasvAmI kRta hetu - jApAnI/cInI/ vidyAnyAyaprevaza nAmaka siMhalI/bhoTa / bauddha nyAyagraMtha kA (?) bhASA meM huA hai322 gujarAtha ke sAhityika - dvArakA/moravI/jAmanagara mULazaMkara yAjJika (?) vaDodarA ke mahAvidyAlaya meM prAcArya the 323 vizvamitra ne (?) ko - zunaHzepa/zunaHpuccha/ apanA putra mAnA- harizcadra/ sudaas| 324 vizvAmitra RSikA - vizvaratha/ vizvavAdI/ mUlanAma (?) thA- kauzika/gAdhija 325 vizvAmitra ne (?) se - zakti/ parAzara/ vasiSTha/ satata virodha kiyA- hrishcndr| 313 colavilAsacampU meM - AMdhra/karNATaka/ varNita cola rAjavaMza tAmilanADu/ kerala (?) pradeza kA thA314 jyotiHzAstra-viSayaka - vizvanAtha/ gaNezadaivajJa/ 18 TIkAgraMthoM ke kezavadaivajJa/ nRsiMha baapuudev| lekhaka (?) the315 kozakalpataru ke - mevADa/ jayapura/ indaura/ racayitA vizvanAtha (?) vaDodarA / ke nivAsI the316 sAhityadarpaNakAra - alaMkAra/ rIti/ rasa/ vizvanAtha (?) vAdI the- dhvni| 317 vizvanAtha cakravartI kI - rAmAyaNa/ bhAgavata/ sArArthadarzinI (?) kI alaMkArakaustubha/ ujjvala prasiddha TIkA hai- niilmnni| 318 vizvanAtha paMcAnana kA - nyAya/vaizeSika/ 326 paMca mahApAtakoM meM (?) - brahmahatyA/ surApAna/ nahIM ginA jAtA- asatyabhASaNa/ corI 327 (?) ne zAMkaramata ko - vizvAsabhikSu/ vijJAnabhikSu pAkhaMDa kahA hai- bhikSukAzyapa/ dhrmkiirti| 328 raNavIrajJAnakoza ke - vizvezvara paMDita/rAmAvatAra racayitA (?) the- zarmA/ yAdavaprakAza/ dkssinnaamuurti| 329 sarvajJasUkta ke racayitA - AnaMdabodha/ viSNusvAmI/ (?) the udgIthAcArya/ SaDguruziSya / 330 rudrasaMpradAya ke pravartaka - viSNusvAmI/ zivasvAmI/ (?) the vallabhAcArya/ shriidhrsvaamii| 331 caMdraprabhacarita ke nAyaka - 5/6/7/8 (?) ve tIrthaMkara the 332 bhAgavatacaMdra-candrikA - viziSTAdvaita/ advaita/ (?) mata kI aMtima mAdhva/ vllbh| bhAgavataTIkA hai333 RgarthadIpikA (vedabhASya)- veMkaTamAdhava/ sAyaNa mAdhava ke lekhaka (?) the- dyA dviveda/zaunaka / 334 uttararAmacaritacampU ke - bhavabhUti/veMkaTAdhvarI/ raciyatA (?) the- zarabhojI mhaaraaj/bhojraaj| saMskRta vAGmaya praznottarI / 11 For Private and Personal Use Only
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 352 zaMkarAcArya ke stotro meM - dakSiNAmUrti-stotra/ (?) tAMtrika hai- AnaMdalaharI/ sauMdaryalaharI/ carpaTapaMjarI 353 zAstrokta bhedaprakAroM meM - svagata/ sajAtIya/ vijAtIya (?) bheda nahIM mAnA jAtA prAMtIya 354 gauDapAdAcArya, zaMkarAcArya - guru/ dAdAguru/ ziSya/ ke (?) the virodhk| 355 "jIvo brahmaiva nAparaH" - bhASyakAra/ bhAmatIkAra/ yaha vacana (?) kA hai- paMcadazIkAra/ tttvcintaamnnikaar| 356 vidyAraNya ke guru bhaattttdiipikaa-ttiikaakaar| zaMkarAnaMda (?) the-- apohasiddhikAra/ AtmapurANakAra/ sundarI mhodykaar| 357 phidsUtroM ke kartA - zaMkuka/ zaMtanu/ zaMku/ jainendr| 358 brAhmaNasarvasva ke lekhaka - uvaTAcArya/ guNaviSNa/ (?) the halAyudha/ shtrughnmishr| 335 veMkaTeza kavi ke - 20/25/30/40 rAmacaMdrodaya kAvya kI sargasaMkhyA (?) hai336 pradhAna veMkpyA kA (?) - kuzalava-vijayacampR/ kAvya vyAkaraNaniSTha hai - jagannAthavijaya/ AMjaneyazataka/ suuryshtk| 337 jaya graMtha ko "bhArata" - paila/ vaizampAyana/ graMtha kA rUpa dene kA zreya jaimini/ sumantu (?) ko hai338 kRSNa yajurveda kI zAkhA - zAkala/ maitrAyaNI/ (?) nahIM hai- kaTha/ kpisstthl| 339 khristadharmakaumudI- - vRndAvanacaMdra-tarkAlaMkAra/ samAlocanA ke lekhaka brajalAla mukhopAdhyAya/ dayAnaMda sarasvatI/veNIdatta trkvaagiish| 340 vyAsatIrthakRta dvaitavAda - tarkatANDava/nyAyAmRta/ kA pratipAdaka sarvazreSTha tAtparyacandrikA/mandAramaMjarI / graMtha (?) hai341 dvaitavAdI muniyatra meM - madhva/ jayatIrtha/vyAsarAya/ (?) nahIM mAne jAte- kRSNAvadhUta / 342 kRSNadevarAya ke gurU - zrIpAdarAja/ vyAsarAya/ (?) the jayatIrtha/ aanNdtiirth| 343 "navyavedAnta" ke pravartaka- rAmAnuja/ vallabha/ (?) the vidyAraNya/ vyAsatIrtha / 344 vyAsarAya ke zreSTha sUradAsa/ puraMdaradAsa/ ziSya (?) the- rAmadAsa/ tulasIdAsa 345 mahAbhArata kI racanA kA - badarIkSetra/ haridvAra/ sthAna (?) mAnA jAtA hai kAzI/ kurukSetra 346 zaMkarAcArya ne (?) ve - 16/18/20/22 varSa kI Ayu meM bhASyagraMtha likhe347 kumArilabhaTTa ne apane - viSabhakSaNa/ tuSAgnidahana/ gurudroha kA prAyazcita- jalasamAdhi/ anazana (?) dvArA liyA348 zaMkarAcArya ke cAra ziSyoM - sanandana/ maMDanamizra/ meM (?) nahIM the- pRthvIdhara/ dharmapAla 349 (?) pITha cAra zAMkara - kAmakoTI/ zAradA/ pIThoM meM nahIM hai- govardhana/ shRNgerii| 350 sauMdaryalaharIstotra ke - padmapAdAcArya/ surezvarAcArya/ racayitA (?) the- hastAmalakAcArya/ zaMkarAcArya 351 zaMkarAcArya ke prakaraNa - upadezasAhasrI/ vivekagraMthoM meM (?) lokapriya hai cUDAmaNi/ advaitapaMcaratna/ dhnyaassttk| 359 mImAMsAsUtroM ke pahale - Apadeva/ zabara/ khaMDadeva bhASyakAra (?) the- kumArilabhaTTa / 360 durghaTavRtti zaraNadeva ne - pANini/ jaimini/ cANakya/ (?) ke sUtroM para likhI vyAsa 361 kAtaMtra vyAkaraNa ke kartA - gujarAtha/ mahArASTra/ bihAra/ zarvavamA (?) pradeza ke baMgAla / nivAsI the| 362 mahAyAna saMpradAya ke - saurASTa/ kAzmIra/ nAlaMdA/ dArzanika zAMtideva kA tibbt| janma (?) ke rAjaparivAra meM huA thaa| 363 (?)zAMtideva kI racanA - zikSAsamuccaya/sUtrasamuccaya/ nahIM hai| bodhicaryAvatAra/ tttvsNgrh| 364 tibbata meM bauddhadharma kA - shaaNtidev/shaaNtirkssit| pracAra (?) ne kiyaa| zAMtisUri/zaraNadeva / 365 "vAdivetAla' upAdhi - zAMtisAgara/ shaaNtisuuri| ke pAtra (?) the| vetAlabhaTTa/ dhnpaal| 366 "AdizAbdika" upAdhi - zAkalya/zAkaTAyana/ (?) ko dI gaI hai| bhAguri/ vyaaddi| 367 pratyeka saMskRta zabda - paannini/shaakttaayn| "dhAtUja' mAnanevAle yAska/ kAtyAyana / prathama vidvAna (?) the| 368 sthItara zAkapUNi (?) - bhASyakAra/ niruktakAra/ 12. saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra darzana kA samanvaya dshpdaarthii/srvsNgrh| zivAditya ke (?) graMtha meM hai| 384 bhaktiyoga aura vedAnta - adhyAtma-rAmAyaNa/ kA utkRSTa samanvaya (?) bhAgavata/yogavasiSTha/ meM dikhAI detA hai| harivaMza puraann| 385 zukadevakRta siddhAnta - dvaitAdvaita/zuddhAdvaita/ pradIpa nAmaka bhAgavata viziSTAdvaita/dvaita / vyAkhyA (?) vaadii| 386 saMgItadAmodara ke kartA - maNipura/baMgAla/utkala zubhaMkara (?) ke nivAsI asama / the| 387 mRcchakaTikakAra zUdraka - yuddha/viSabhakSaNa/ kI mRtyu (?) kAraNa agnipraveza/hastiprahAra / the| nahIM the| nighaNTukAra/ suutrkaar| 369 Rgveda ke padapATha kAra - zAkalya/ yAska/ udgItha/ (?) the| skndsvaamii| 370 zAradAtanaya kA dharmazAstra/ nATyazAstra bhAvaprakAzana (?) saMgIta/ bhktiyog| viSayakA graMtha hai| 371 niHzaMka zAGgadeva kA - kAzmIra/karnATaka/mahArASTra/ nivAsa (?) meM thaa| asama 372 niHzaka zAgadhara kA - saMgItaratnAkara/ rAgavibodha kA graMtha (?) hai| subhASitazAGgadhara zAgadharasaMhitA 373 dhAtuoM ke bhasmIkaraNa - carakasaMhitA/ kI prakriyA prathama (?) zAgadharasaMhitA/ graMtha meM likhI gii| mAdhavanidAna/ dhAturatnamAlA 374 jAtibheda ko na mAnanevAle- zAlikanAtha mizra/ zreSTha mImAMsaka (?) pArthasArathi mizra/ vAcaspati mizra/prabhAkara mizra 375 a.bhA. saMskRta kavi - zAligrAma zAstrI/ sammelana meM padyAtmaka bhaTTa mathurAnAtha/ gulAbarAva adhyakSIya bhASaNa (?) mahArAja/ ciMtAmaNarAva ne diyA thaa| dezamukha 376 zAlihotra graMtha kA - 12vIM/13vIM/14vIM/15vIM anuvAda arabI bhASA (?) zatI meM huaa| 377 zAlihotra graMtha kA viSaya - azvAyurveda/gajAyurveda strIroga/nADIparIkSA 378 paMcabhASAvilAsa - zivAjI/vyaMkojI/ nAmaka yakSagAna ke saMbhAjI/zaraphojI racayitA zahAjI ke putra (?) the| 379 ziMgabhUpAla kRta saMgIta - saMgItaratnAkara sudhAkara (?) kA TIkA caturdaNDiprakAzikA/ graMtha hai| raagaavibodh/giitgovind| 380 ziMgabhUpAla (?) ke - karNATaka/ Andhra/koMkaNa/ adhipati the| kerala 381 eDavarDa-rAjAbhiSeka - zivarAma pAMDe/ darabAram aura urvIdatta zAstrI/ mahAliMga jArjarAjyAbhiSeka darabAram /zAstrI/ ke raciyitA (?) the shivraamshaastrii| 382 zivasvAmIkRta avadAna kathA/jAtaka kaphiNAbhyudaya kathA/nItikathA/ mahAkAvya (?) para atthtthkthaa| AdhArita hai| 383 vaizeSika aura nyAya - tarkasaMgraha/saptapadArthI/ 388 "sAhase zrIH prativasati" - mudrArAkSasa/mRcchakaTika/ yaha subhASita (?) mahAvIracarita/ nATaka meM hai| vivekaanndvijy| 389 kosalabhosalIya kI - zeSakRSNa/zeSAcalapati/ racanA ke prItyartha, ekojI zeSagiri/zeSanArAyaNa ne (?) kiyA thaa| 390 "AndhrapANini' upAdhi - zeSaviSNu zeSAcalapati/ se (?) prasiddha the| shessaacaary/shesskRssnn| 391 zobhAkara mitra ne 39 - alaMkAra-maNihAra/ nae alaMkAroM kA vivecana kuvalayAnaMda/ (?) graMtha meM kiyA alaMkAraratnAkara alNkaar-muktaavlii| 392 (?) graMtha zaunaka kRta - bRhaddevatA/ caraNavyUha/ nahIM hai| RprAtizAkhya/ Rgrthdiipikaa| 393 "zraddhAsUkta" Rgveda - 7/8/9/10 ke (?) maNDala meM hai| 394 zraddhAsUkta (?) - nAmakaraNa/medhAjanana/ vidhi meM kahA jAtA hai vivAha/ shraaddh| 395 dUtakAvyoM kI adhikatama - kliNg/vNg/aandhr/kerl| racanAe (?) pradeza 396 dUtakAvya kI paddhati ke - daNDI/bhAmaha/appayya prati (?) ne aruci dIkSita/ vizvanAtha / vyakta kI hai| 397 saduktikarNAmRta ke - asama/vaMga/utkala/mahArASTra racayitA zrIdharadAsa (?) ke nivAsI the| 398 zrIzvara vidyAlaMkAra ne - saptamaeDavarDa/ saMskRta vAGmaya praznottarI / 13 For Private and Personal Use Only
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 412 svayaMbhUstotra ke racayitA (?) the| - samaMtabhadra/sakalakIrti utpldev/budhkaushik| (?) viSayaka kAvya vhikToriyA/ likhA hai| paMcamajArja/mahAtmA gaaNdhii| 399 nAnArthakoSa kI paraMparA - vizvalocana/ halAyudha/ meM zrIdhara senakRta (?) medinI/amara / agragaNya koza hai| 400 bhAgavata-vyAkhyAkAra- - zrIkRSNa/zrIrAma/nRsiMha/ zrIdhara svAmI (?) ke hayagrIva / upAsaka the| 401 gaNitasAra ke lekhaka - baMgAla/karNATaka/mahArASTra! zrIdharAcArya (?) ke kaashii| nivAsI the 402 AnaMdaraMga-vijayacaMpU- - Duple/klAIvha/hesTiMgja/ kAra zrInivAsa kavi mekoNle| (?) ke bhASaNa-sahAyaka 403 "ratnakheTa" aura - zrInivAsa bhaTTa "SaDbhASAcatura" zrInivAsa dIkSita upAdhiyoM se(?) zrInivAsa dAsa/ zrInivAsa vibhUSita the| shaastrii| 404 yogi-bhogi-saMvAda - zrInivAsa sUri/zrInivAsa zataka ke lekhaka (?) raMgArya/zrInivAsa zAstrI/ the| zrInivAsa dIkSita 405 AmaraNa saMskRta padyabhASI - madurai/kumbhakoNaM/ zrInivAsArya (?) meM maisUra/ tripuNithurai saMskRta ke prAdhyApaka 413 saraphojI bhosale dvArA - tIrthayAtrAcaMpU/ racita (?) campU hai| kumArasaMbhavacampU/ AnaMdakaMdacaMpa/nIlakaMTha vijayacampU 414 saraphojI bhosale dvArA - sarasvatI mahAla/ sthApita graMthAlaya kA zAradApITha/bhAratIbhavana/ (?) nAma hai| tNjuur| 415 cAyagItA kI racanA - kSamA rAva/ramA caudhurI/ (?) ne kI hai| sahastrabuddhe krmrkrshaastrii| 416 caitanya saMpradAya ke - rUpagosvAmI/sanAtana/ karmakANDa kI paddhati caitanyaprabhu/ svAmI (?) ne pravartita kii| naaraaynn| 417 sAgaranandI ke nATaka- - nepAla/kAzmIra/zrIlaMkA/ lakSaNa-ratnakoza kI tibbata / pANDulipi silvA levI ko (?) meM prApta huii| 418 cAroM vedoM kI daivata - dayAnaMda sarasvatI/ saMhitAoM kA saMpAdana vedamUrti saatvlekr| (?) ne kiyaa| satyavrata sAmazramI/AcArya vizvabandhu 419 mahArASTrIya vivAhavidhi meM - maMdAkrAntA/ maMgalASTaka (?) vRtta meM zArdUlavikrIDita/ gAyA jAtA hai| bhujaMgaprayAta/vasaMtatilakA 420 (?) sAyaNAcArya kA - yaMtrasudhAnidhi/puruSArthagraMtha nahIM hai sudhAnidhi/AyurvedasudhAnidhi/ subhaassitrtnaakr| 421 sAyaNAcArya (?) ke maMtrI- kaMpaNa/saMgama/bukkarAya/ nahIM the kRssnndevraay| 422 sAyaNAcArya ne aMtima . taittirIyabrAhmaNa/ bhASya (?) para aitareyabrAhmaNa/ likhaa| zatapathabrAhmaNa/kRSNa yjurved| 423 uttarabhArata kI adhikatama - siMdhukSit/savya AMgirasa/ nadiyoM kA varNana hiraNyastUpa/ saMvarta AMgirasa / Rgveda meM (?) RSi ke sUktoM meM hai| 424 jaina nyAyazAstra ke praNetA - siddhasena divAkara/ (?) mAne jAte hai| bRddhavAdisUri/sakalakIrti kuNdkuNdaacaary| the| 406 jyotiSazAstra kI pratyeka - aandhr/mhaaraassttr/sauraassttr| zAkhA para graMtha lekhana- rAjasthAna / karanevAle zrIpati bhaTTa (?) ke nivAsI the| 407 Tekalai aura vaDakalai maTha - vallabha/rAmAnuja/niMbArka/ (?) saMpradAya ke hai| maadhv| 408 haribhaktirasAyana-TIkA - dazama-pUrvArdha/dazama bhAgavata ke (?) skandha uttarArdha/ ekAdaza/ para hai| dvaadsh| 409 (?) kAvya ko - mAgha/naiSadha/kapphiNAbhyudaya/ "zAstrakAvya" kahate hai| kaadNbrii| 410 SaDguruziSya kI - vedArthadIpikA/sukhapradA/ sarvAnukramaNI-vRtti kA mokssprdaa/veddiip| (?) nAma hai| 411 sanAtana gosvAmI kI - haribhaktivilAsa/ racanA (?) nahIM hai| bhAgavatavyaMjana/ haribhakti-rasAmRtasindhu/ bhaagvtaamRt| 14 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 431 425 suprasiddha kalyANamaMdira - siddhasena divAkara/ stotra ke racayitA jagaddharabhaTTa/zaMkarAcArya (?) the| samarapuMgava diikssit| 426 (?) nATaka utkala kI - siMhalavijaya/pAdukAvijaya/ aitihAsika ghaTanA para hai| satyacarita/sabhApativijaya 427 rAmAnujAcArya ke dArzanika- sudarzana sUri/varadAcArya graMthoM ke vyAkhyAkAra yAmunAcArya/ (?) the| vedaantaacaary| 428 zukla yajurveda kA aMtima - Iza/kena/kaTha/prazna / adhyAya (?) upaniSada hai| 429 gadanigraha ke racayitA - gujarAtha/kAzmIra/ soDala (?) ke paMjAba/karnATaka nivAsI the| 430 kAlidAsa kA kAvya - vaidarbhI/gauDI/lATI/ (?) rIti meM likhA paaNcaalii| gayA hai| somadeva kA - bRhatkathA/avatisuMdarIkathA kathAsaritasAgara guNADhya jAtakakathA/zrRMgAramaMjarIkathA kI (?) kathA para AdhArita hai 432 somadeva kRta graMtha (?) hai- yazastilakacampU/ jIvaMdhara campU/ gadyacintAmaNi/ pdypuraann| 433 kalyANa-maMdira-stotra - bauddha/jaina/ (?) saMpradAya meM caitny/maadhv| lokapriya hai434 basavapurANa ke lekhaka - somanAtha/ somadeva/ somazekhara/somakIrti / 435 mAdhavarAva pezavA ne - somazekhara/ somezvara/ bhAgavatacampUkAra (?) somasena/somAnaMda / kavi kA sammAna kiyA436 pratyabhijJAdarzana kA - zivasUtra/ zivadRSTi/ AdhArabhUta graMtha hai spandakArikA/ IzvarapratyabhijJA somAnaMdakRta (?)437 pratyabhijJAdarzana kA udaya - kerala/kAzmIra/ kAmarUpa/ (?) meM huA- karNATaka 438 bhArata graMtha kA mahAbhArata - lomaharSaNa/sautI/ (?) ne kiyA- janamejaya/zukAcArya 439 Rgveda ke prAcInatama - sAyaNa/ skandasvAmI/ bhASyakAra (?) hai- devarAja/ AtmAnanda / 440 RgbhASyakAra skandamahezvara - mahArASTra/ saurASTra (?) ke nivAsI the kAzmIra/ tmilnaaddu| 441 mAdhyamikakArikA ke - nAgArjuna/ sthavirabuddhapAlita lekhaka (2) hai- zAMtarakSita/ vasubandhu / 442 svAminArAyaNa saMpradAya - zikSApatrI/ kezavIzikSA/ kA pramukha graMtha (?) hai- nAradIya zikSA/mANDavyazikSA 443 basubaMdhu ke pramukha ziSya - takSazilA/ nAlaMdA/ sthiramati (?) vidyApITha ujjayinI/ vlbhii| ke AcArya the444 kAzmIra ke sarvazreSTha . gammaTa/ abhinavagupta/ saMskRta lekhaka (?) hai- utpalAcArya/ kalhaNa / 445 bhASAzuddhi kA prathama - zivAjI mahArAja/ prayAsa rAjyavyavahAra koza DaoN. raghuvIra/ vIra sAvarakara/ dvArA (?) ne kiyA- srphojii| 446 kalpasUtroM meM (?) sUtra - zrauta/ gRhya/ dharma/ kAma / antarbhUta nahIM hai447 'padmabhUSaNa' upAdhi se - haridAsasiddhAMta vAgIza/ (?) saMskRta paMDita DaoN. vhI. rAghavana/ bhUSita nahIM the DaoN.vA.vi.mirAzI/ madhusUdanajI ojhaa| 448 'bhArataratna' upAdhi se - DaoN. rA. nA. dAMDekara/ vibhUSita saMskRta paMDita DaoN.pA.vA.kANe/ hariMzAstrI (?) the dAdhIca/ DaoN. rghuviir| 449 SaDdarzana-samuccayakAra - zvetAMbara/ digaMbara/ haribhadrasUri (?) saMpradAya mahAyAna/ hInayAna / ke AcArya the450 dazakumAracarita ko - harivallabha zarmA padyabaddha (?) ne kiyA- harizAstrI dAdhIca/ harizcaMdra bhaTTa mthuraanaath| 451 zatapatha brAhmaNa ke - skandasvAmI/harisvAmI/ bhASyakAra (?) the- svAminArAyaNa/ halAyudha / 452(?) harSavardhana kRta nATaka- ratnAvalI/priyadarzikA/ nahIM hai naagaannd/mukundaanNd| 453 bhArata-nararatnamAlA ke - gvaaliyr/indaur| lekhaka zrIpAdazAstrI ujjayinI/ bddaudaa| hasUrakara (?) ke nivAsI the454 sRSTi kI utpatti viSayaka - 2/6/8/101 'prAjApatya sUkta' Rgveda ke (?) maMDala meM hai 455 yogavAsiSTha kI zloka - 18/24/32/50 saMdhyA (?) hajAra hai 456 yogavAsiSTha kA sAra - gauDa abhinNd| shaaNtaanNd| laghuyogavAsiSTha (?) ne bhaTTa zivarAma / vAmana pNddit| likhA hai457 vedAMta matAnusAra saMsAra - Izvara / kAla / brahma / prakRti / kA AdikAraNa (?) hai| saMskRta vAGmaya prazrottarI / 15 For Private and Personal Use Only
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 458 atharvaveda kA nAma (?) - atharvaveda / bhRgvaMrAiveda / nahIM hai brahmaveda / turIya veda / 459 AkAra meM dvitIya krama kA- Rgveda / yajurveda / sAmaveda / veda (?) hai athrvved| 460 atharvaveda ke kAMDoM kI - 15/20/25/301 saMkhyA (?) hai461 saMpUrNa atharvaveda kA - DaoN. raghuvIra / vhiTane / aMgrejI meM anuvAda (?) rautha / sUryakAnta shaastrii| ne kiyA hai| 462 atharvaveda kI pippalAda - DaoN. raghuvIra / paM.sAtavalekara zAkhA kA saMzodhita AcArya vizvabaMdhu / vhittne| saMskaraNa (?) ne prakAzita kiyA hai463 baudhda vaibhASika darzana kA - abhidhrmkosh| sarvAdhika pramANagraMtha abhidhrmnyaayaanusaar| abhidhrmsmy-diipikaa| dhmmpd| 464 bhAratIya nRtyakalA kA - abhinayadarpaNa / sAhitya utkRSTa graMtha hai darpaNa / bhAvaprakAzana / naMdikezvarakRta (?) naattklkssnnrtnkosh| 465 (?) graMtha vizva kA prathama- abhilaSitArthaciMtAmaNi / jJAnakoza mAnA gayA hai- abhidhAnaciMtAmaNi / vizvaprakAza / vsturtnkosh| 466 abhilaSitArtha-cintAmaNi - kalpadruma / mAnasollAsa / kA aparanAma (?) hai- vizeSAmRta / vAGmayArNava / 467 umarakhayyAma kI rubAiyoM - DaoN. sadAziva ddaaNge| kA prathama saMskRta anuvAda paM. giridhara zarmA / bhaTTa (?) ne kiyaa| mathurAnAtha / kSamAdevI raav| 468 amaruzataka ke prathama - vemabhUpAla / caturbhuja mizra / TIkAkAra (?) the- arjunavarmadeva / rAmarudra / 469 kAvyaprakAza meM - 51/61/71/811 mammaTAcAryane kula (?) alaMkAroMkA vivecana kiyA hai470 chaha vedAMgoM meM (?) - zikSA / kalpa / vyaakrnn| antarbhUta nahIM hai| yogshaastr| 471 chaha vedAMgo meM (?) - nirukta / chaMda / jyotiss| antarbhUta nahIM hai- miimaaNsaa| 472 paraMparA ke anusAra - rAma ke bhrAtA / zakuntalAke hiMdusthAna kA bhArata nAma putra / RSabhadeva ke putra / (?) ke kAraNa huA- nATyazAstra ke nirmAtA / 473 bhArata kA prAcInatama - AryAvarta / ajanAbhavarSa / nAma (?) thA- brahmAvarta / karmabhUmi / 474 bhASAvijJAna kI dRSTi se - DaoN. raghuvIra / bholAzaMkara saMskRta kA adhyayana vyAsa / sunItikumAra caeNTarjI karanevAle (?) zreSTha rAhula-sAMkRtyAyana / Adhunika vidvAna hai475 bhAratakI kala boliyA - 1650/1750/ (?) se adhika mAnI - 1850/19501 gaI hai| 476 bhArata ke drAviDa bhASA - 160/170/180/1901 kula meM (?) se adhika bhASAe~ hai| 477 arthAlaMkAroM kA vibhAjana - 3/4/5/61 sarvaprathama ruyyaka ne (?) vargoM meM kiyA hai| 478 rAjAnakaruyyaka ke graMtha - alaMkArazekhara / alaMkArakA nAma (?) thA- saMgraha / alNkaarsrvsv| alNkaarsuutr| 479 ruyyaka-kata arthAlaMkAra - jayaratha / rAjAnaka alk| sarvasva ke TIkAkAra vidyAdhara cakravartI / kezava (?) nahIM hai mishr| 480 ruyyakakRta arthAlaMkAra ke- sAdRzya varga / virodha vrg| vargoM meM (?) varga nyAyamUlavarga / naanaarthvrg| nahIM hai| 481 dakSiNabhArata meM vizeSa - sAyaNAcAryakRta alaMkAra pracalita sAhityazAstrIya sudhAnidhi / sudhIndra kRta graMtha (?) hai| alaMkArasAra / amRtAnaMda yogIkRta alNkaarsNgrh| yajJanArAyaNa dIkSita kRta alNkaar-rtnaakr| 482 kSemendra kI avadAna - zrIlaMkA / nepAla / tibbata / kalpalatA (?) meM vizeSa jApAna / pracalita hai| 483 (?) kI racanA putra ne - bANakRta kAdambarI / kSemendra pUrNa nahIM kI kRta avdaanklpltaa| kAlidAsa-kRta-kumArasaMbhava / vallabhAcAryakRta annubhaassy| 484 hInayAna paMtha kA divyAvadAna / kalpadrumAvadAna prAcInatama avadAna graMtha avdaanshtk| (?) hai| vicitrkrnnikaavdaan| 485 avadAnazataka kA prathama - siMhalI / cInI / jaapaanii| anuvAda (?) bhASA meM bhoTa / huaa| 486 avadhUtagItA (?) - liMgAyata / nAtha / dt| saMpradAya meM pramANa mAnI digambara / jAtI hai nahIM hai 16 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 487 bhAsakRta avimAraka (?) kathApara AdhArita - rAmAyaNa / bhArata / kRSNacaritra kalpita / 488 jaimini-azvamedha graMtha kA - yajJazAstra/ bhAratakathA/ viSaya (?) hai- mImAMsAzAstra/ deshvrnnn| 489 aSTa-mahAzrIcaityastotra - harSavardhana / ashok| ke racayitA (?) the| kaniSka / nAgArjuna / 490 aSTamahAcaityastotra tibbatI- silvA~ levI / pArjiTara / pratilekha ke AdhArapara hrisa DeviDas |pii.vhii.baaptt / (?) dvArA-saMskRta meM anUdita huaa| 491 vAgbhaTa ke aSTAMgahRdaya - 6/8/34/1201 graMtha kI adhyAya saMkhyA 492 varNasamAmnAya ke pratyAhAra - 10/12/14/16 / sUtroM kI saMkhyA (?) hai493 pANinikRta aSTAdhyAyI - 1/2/3/4 / kI sUtrasaMkhyA 3980 se (?) adhika hai| 494 aSTAdhyAyI ke pratyeka - 2/3/4/6 / adhyAya meM (?) pAda hai| 495 aSTAdhyAyI ke anya nAmoM- zabdAnuzAsana / vRttisUtra / meM (?) nAma ullikhita aSTaka / sarvavedapariSadanahIM hai shaastr| 496 aSTAdhyAyI kA (?) pATha- prAcya / pAzcAtya / dakSiNAtya / audiicy| 497 utkalake rAjA kAmadeva - gItagoviMda / gItarAghava / (?) kAvya kA zravaNa gItagaMgAdhara / saptazatIstotra / kie binA annagrahaNa nahIM karate the graMthoM ke (?) pravartaka the siddhAnta kaumudIkAra bhaTTojI dIkSita / vAkyapadIyakArabhartRhari / prakriyAkaumudIkAra raamcNdr| 502 saMdhAnakAvya ke pravartaka - naighaMTuka dhanaMjaya (?) the (rAghavapANDavIyakAra)/ daivajJa sUryakavi (rAmakRSNa vilomakAvyakAra) haradattasUri (raaghvnaissdhiiykaar)| cidambara kavi (paMcakalyANa cmpuukaar)| 503 pAkazAstra viSayaka - puNe/ taMjaura/ maisUra/ nAgapura bhojanakutUhala nAmaka ekamAtra saMskRta graMtha ke lekhaka navahasta raghunAtha gaNeza (?) ke nivAsI the504 kannaDabhASA kA saMskRta - 11/12/13/14 / vyAkaraNa (karnATakabhASAbhUSaNa)ke lekhaka nAgavarma dvitIya (?) zatI meM hue:505 nAgArjuna ke bahusaMkhya - cInI / tibbtii| siNhlii| graMtha (?) anuvAda rUpameM kavi / milate hai506 sabhI zAstroMpara lekhana - 25/30/35/401 karane vAle nAgojI bhaTTa ke graMthoM kI kula saMkhyA 498 "tarkapuMgava" upAdhike - diGnAgAcArya / samarapuMgava dhanI (?) the- dIkSita / bhAvasena vidy| vAcaspati mishr| 499 akabara ko jaina dharma kA - devvimlgnni| upadeza (?) ne kiyaa| devavijayagaNi / jayazekhara sUri / haribhadra suuri| 500 (?) ne svopajJa TIkA - rasamaMjarIkAra bhAnudatta / nahIM likhI pramANanayatattvAlokAlaMkAralekhaka devsuuri| gopAlacaMpUkAra jiivraaj| kaustubha cintAmaNikAra gajapati prtaaprudrdev|| 501 prakriyAnusArI vyAkaraNa - rUpAvatArakAra-dharmakIrti / 507 madhurAdvaita saMpradAya ke - 30/50/75/1301 pravartaka prajJAcakSu gulAba rAva mahArAja ke saMskRta graMthoM kI saMkhyA (?) hai 508 bAlasarasvatI - 10/21/91/122 | nArAyaNazAstrI ke nATakoM kI kula saMkhyA (?) hai509 niMbArkAcArya-viSNu- - zAGga/ sudarzana/ bhagavAn ke (?) zastra ke kaumodakI / nNdk| avatAra mAne jAte hai510 rAjyAbhiSekakalpatarU ke - gAgAbhaTTa kAzIkara / lekhaka (?) the- nizcalapurI / nAgojI bhaTTa kRSNazAstrI ghule| 511 kavi kI samakAlIna - kaashmiirsNdhaansmudym| ghaTanA para AdhArita haidarAbAdavijaya / bAMgalAdeza saMskRta vAGmaya praznottarI / 17 For Private and Personal Use Only
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (?) nATaka nahIM hai- vijaya / shivraajaabhissek| 512 143 graMthoM ke lekhaka - AMdhra / karNATaka / kerala / vellaMkoNDa rAmarAya (?) tamilanADu / ke nivAsI the513 kiMvadantI ke anusAra - nIlakaNTha dIkSita / bhaTTojI (?) maraNottara brahmarAkSasa dIkSita / bhaTTanArAyaNa / bhttttaatri| 514 114 graMthoM ke lekhaka - 20/19/18/11 muTuMbI veMkaTarAma narasiMhAcArya (?) zatIke vidvAna hai515 rAghavAcArya kRta vaikuNTha- . paurANika kathA/ aitihAsika vijayacampUkA viSaya ghaTanA/ tIrthamaMdiravarNana / (?) hai bhktcritr| 516 vAcaspati mizra kI patnI - lIlAvatI / bhaamtii| kA nAma (?) thA- srsvtii| avaMtisuMdara / 517 bhAskarAcArya kI viduSI - sarasvatI / liilaavtii| kanyA (?) thI- rAmabhadrAmbA / vijyaaNkaa| 518 akalaMkadeva kI aSTazatI- saptazatI / assttsaahstrii| para vidyAnandI kRta TIkA dazazatI / pNcdshii| kA nAma (?) hai| 519 kriyAgopana-rAmAyaNa- - 12/14/16/181 campU kI racanA zeSakRSNane __(?) vIM zatAbdI meM kI520 hemacaMdrasUri (?) upAdhi - kalikAlasarvajJa |srvjnybhuup se vibhUSita the- kvitaarkikknntthiirv| ghttikaashtsudrshn| 521 aSTAdhyAyI kI pUrti ke - dhAtupATha / gnnpaatth| lie pANini ne (?) nahIM phiTasUtra / uNAdisUtra / likhaa| 522 aSTAdhyAyI kI pUrti ke - 2/3/4/5 / lie kAtyAyana dvArA racita vArtikoM kI saMkhyA (?) sahastra hai523 mahArAnI ahalyAdevI ke - karamarakara shaastrii| jIvanapara mahAkAvya (?) sakhArAmazAstrI bhAgavata / ne likhA hai zrIpAdazAstrI hsuurkr| DaoN. pra. na. kvtthekr| 524 pAMcarAtra sAhitya ke - ahirbudhnya / shaakl| antargata nirmita 215 taittirIya / kauthuma saMhitAoM meM pramukhatama (?) saMhitA hai525 ahirbudhnya saMhitA kI - kAzmIra / paMcanada / videha / racanA (?) meM huI- sindhudesh| 526 vaiSNavoM ke pAMcarAtra - AgamaprAmANya / Agama sidhdAnta kA avaidikatva tattvavilAsa |aagmcndrikaa / yAmunAcAryane (?) aagmklpvllii| graMthadvArA khaMDita kiyA527 vaidika aura tAMtrika mArgoM - Agamotpatti-nirNaya / ke vibheda kI carcA kAlIbhakti-rasAyana / kAzInAtha bhaTTa ne apane purazcaraNadIpikA / padArthAdarza / (?) graMtha meM kI hai528 suprasiddha tAMtrika lekhaka - kAzmIra / vaaraannsii| kAzInAtha bhaTTa (?) pratiSThAna / krviir| ke nivAsI the529 taittirIya saMhitA ke - Atreya / gautm| padapAThakAra (?) RSi govindasvAmI / Apastamba / mAne jAte hai530 (?) upapurANa hai- - brahmANDa / vissnnudhrmottr| brahmavaivarta / grudd| 531 viSNudharmottara purANa (?) - 805/806/807/ 808 / adhyAyoM meM vibhakta hai532 upapurANoMkA viziSTa - DaoN. hAjarA / DaoN. priyabAlA adhyayana (?) ne nahIM - zAha / DaoN. sTelA krAmarizca / kiyA maiksmuulr| 533 vAlmIki ko viSNu kA - gaNeza / nrsiNh| avatAra (?) upapurANa viSNudharmottara / saur| meM mAnA hai534 purANa ke paMcalakSaNAM meM - sarga / pratisarga / gAthA / (?) nahIM mAnA jAtA- manvantara / 535 purANoM meM (?) dazalakSaNI- zrImadbhAgavata / padma / purANa mAnA gayA hai- agni / skanda / 536 mahApurANoM evaM upapurANoM - kUrmapurANa / bhvissypuraann| meM (?) antabhUrta nahIM hai- mahAbhArata / kAlikApurANa / 537 mahApurANoM meM (?) purANa - agni / vAyu / padma / matsya / prAcInatama mAnA jAtA hai538 kRSNapriyA rAdhA kA - zrImadbhAgavata / viSNudharmottara ullekha (?) purANa brahmavaivarta liNg| meM hI hai539 viSNudharmottara purANa - 2/3/4/51 (?) khaMDoM meM vibhAjita 540 zrImadbhAgavata purANa (?) saMvAdadvArA nivedita hai541 haMsagItA (?) ke aMtargata hai - zuka-parIkSita / kRSNa udhdava / maitrey-vidur| naard-vsudev| adhyaatmraamaaynn| yogavAsiSTha / viSNudharmottara purANa / shriimdbhaagvt| 18 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kuNthunaath| 559 viSNu ke 24 nAmoM meM - pradyumna / aniruddha / (?) antarbhUta nahIM hai- puNDarIkAkSa / adhokssj| 560 sAhityazAstrokta - prasAda / mAdhurya |arthgaurv| kAvyaguNoM meM (?) nahIM oja mAnA jAtA561 kAmasUtrakAra vAtsyAyana - mallanAga / dttkaacaary| kA nijI nAma (?) thA- kucumAra / ghottkmukh| 562 cheka, vRtti, zruti aura - yamaka / anuprAsa / upamA / antya (?) alaMkAra ke zleSa prakAra hai563 campUkAvyoM meM sabase baDA - aanndvRndaavncNpuu| (?) hai vizvaguNAdarza / aanndltikaa-cmpuu| AnandaraMga vijycmpuu| 564 AnandavRndAvanacampU ke - beMkaTAdhvari / kavikarNapUra / lekhaka (?) hai- trivikramabhaTTa / zrInivAsakavi 565 AnandavRndAvanacampU - 1/2/3/41 nAmaka granthoM kI saMkhyA 542 vizvAmitra ne rAmalakSmaNa - aparAjitA/ saMjIvanI/ ko (?) vidyA dI- blaatibl| mdhuvidyaa| 543 kaca ne zukrAcArya se - parA / aparA / sNjiivnii| (?) vidyA prApta kI- bhuumvidyaa| 544 caMdra eka nakSatra se dusare - 55/60/65/701 nakSatra meM (?) ghaTikAoM meM praveza karatA hai545 sUrya eka nakSatra se dUsare - 10/11/12/13 | nakSatra meM (?) dinoM meM praveza karatA hai546 rAzicakra meM (?) nakSatroM - 25/26/27/28 | kA antarbhAva hotA hai547 saMpUrNa candra kI kalAe~ - 12/14/15/16/ (?) mAnI jAtI hai548 zrImadbhAgavata meM 24 - 10 (pUrvArdha)/10 (uttarArdha guruoM kA varNana (?) 11/12 / skandha meM hai549 kauTilya ke matAnusAra - kRSi / pazupAlana / vANijya / (?) vaizyakarma nahIM hai- kusIda (sAhukArI) 550 dharmazAstra meM (?) prakAra - savarNa / anuloma / pratiloma ke vivAha kA vicAra vidhrmiiy| nahIM hai551 dharmazAstra ke anusAra - brAhmaNa / kSatriya / vaizya / rAjAprAsAda ke parisara meM shuudr| (?) varNa ke loga alpasaMkhyA meM ho552 zrIkRSNa kA rukmiNI se - braahm| gAMdharva / prAjApatya / vivAha (?) vidhi se rAkSasa / huA thaa| 553 (?) kA vivAha svayaMvara - nl-dmyNtii| satyavAnpaddhati se nahI huA thA- sAvitrI / raam-siitaa| aj-indumtii| 554 paurANika vaiSNava - pAMcarAtra / sAtvata / ekaantii| saMpradAyoM meM (?) aMtarbhUta kaarunnik| nahIM hai555 citrakalA evaM pAkakalA - viSNu/viSNudharmottara/ viSayaka vivaraNa kevala zivadharmottara/ yugapurANa / (?) purANa meM hai556 caubIsa jaina purANoM meM - AdipurANa / harivaMzapurANa (?) sarvAdhika prasiddha hai padmapurANa / uttarapurANa / 557 AdipurANa ke racayitA - jinasena / guNabhadra / raviSeNa (?) hai- puSpadanta / 558 jaina AdipurANa meM (?) - RSabhadeva |shaantnaath / tIrthaMkara kI kathA varNita vardhamAna / mallinAtha / 566 AnandalaharIstotra para - 15/20/25/35 / (?)se adhika TIkAe~ hai 567 ApastaMba-kalpasUtra ke - 24 ve/ 27 ve/ 28-29 ve/ (?) praznabhAga ko zulba 30 ve| sUtra kahate hai568 ApastaMba kalpasUtra ke - 21-22 1 23-24 1 26-27 / (?) do prazna bhAga 28-291 dharmasUtra kahalAte hai569 ApastaMba kalpasUtra ke - 1 se 24/25-26/27/ kula 30 praznoM meM (?) 28-291 praznabhAga zrautasUtra kahalAtA hai570 ApastaMba kalpasUtra - vAjasaneyI / taittiriiy| (?) vedazAkhA se zAkala / baasskl| saMbaMdhita hai571 yajJavidhi ke lie - 2/4/6/81 (?) RtvijoM kI AvazyakatA hotI hai572 Rgveda se saMbaMdhita - hotaa| adhvaryu / udgaataa| Rtvik ko (?) kahate hai- brhmaa| 573 vaidika brAhmaNa graMthoM meM - nirukta / AraNyaka / (?) kA antarbhAva nahIM - upaniSad / sNhitaa| hotA574 'sarvajJAnamayo hi saH'- - manu / sAyaNa / dayAnaMda / saMskRta vAGmaya praznottarI / 10 For Private and Personal Use Only
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yaha veda kI prazaMsA yaajnyvlky| (?) ne kI hai575 arebiyan nAiTas kA - jagabaMdhu / vizvabaMdhu / saMskRta anuvAda (Arajya kRSNazAstrI ciplnnkr| yAminI) (?) ne guMDerAva hrkaare| kiyA hai576 jyotiSazAstra ke vizva- - aarybhttttprkaash| vikhyAta graMtha AryabhaTIya aarysiddhaant| kA aparanAma (?) thA AryasadbhAva / grahalAghava / 577 hAlakavikRta prAkRta - govardhanAcArya / vizvezvara 'sattasaI' kAvya kA prathama pANDeya / rAma vAriyara / saMskRta rUpAMtara (AryA anantazarmA / saptazatI) (?) ne kiyA 578 ArSeya brAhmaNa (?) - RkU / yjus| saam| veda se saMbaMdhita hai- athrvaaNgirs| 579 Rgveda kI (?) zAkhA - AzvalAyana / zAkhAyana / kI saMhitA upalabdha hai- mANDUkeya / shaakl| 580 indudUta kAvya meM (?) - zRMgArika / naitika |praakRtik viSaya kI pradhAnatA hai- taattvik| batAyA hai589 ujjvalanIlakamaNikAra - putra / bhAtRputra / shissy| rUpa gosvAmI ke jIva mitra / gosvAmI (?) the590 nATyazAstra ke - dakSiNa / shtth| anukuul| anusAra (?) nAyaka kA khl| prakAra nahIM hai591 nATyazAstra ke anusAra - svIyA / prkiiyaa| (?) nAyikA kA prakAra saadhaarnnii| khnndditaa| nahIM hai 581 indumatIpariNaya nAmaka - kolhApUra / sAtArA / taMjaura / yakSagAnAtmaka nATaka ke rAyagaDa / racayitA zivAjI (?) ke nareza the582 indumatIpariNaya ke - 16/17/18/19 / lekhaka zivAjI mahArAja (?) zatI meM hue 583 Astika darzanoM ke praNetA - gautama / kaNAda / kpil| oM me (?) mAne nahIM shNkraacaary| jAte 584 Astika darzanoM ke - pANini / IzvarakRSNa / praNetAoM meM (?) mAne jaimini / AtmArAma / jAte hai585 zukla yajurveda kI - Iza taittirIya/chAndogya/ vAjasaneyI saMhitA kA aitareya / 40 vA adhyAya (?) upaniSad hai586 IzAvAsyopaniSad kI - 16/18/20/24 / kula maMtrasaMkhyA (?) hai587 kAzmIrI zaiva saMpradAya kA- IzvarasaMhitA / iishvrsvruupm| suprasiddha grantha (?) hai- IzvarapratyabhijJA |iishvrdrshnm 588 zaivAgama ke anusAra 60 - ugraratha / bhImaratha / dazaratha / varSoM kI Ayu pUrNa hone suratha / para (?) zAntividhi 592 sarpasatra karanevAle - abhimanyu / uttara / parIkSita janamejaya mahArAja (?) aastik| ke putra the593 jaina mAnyatA ke anusAra - mhaayogii| mhaaraajaa| pratyeka tIrthaMkara pUrvajanma mahApaMDita / mahAvIra / meM (?) the594 jaina matAnusAra zrIkRSNa - mitra / bandhu / ziSya / ko, tIrthaMkara neminAtha pratispardhI / kA (?) mAnA jAtA hai595 jaina saMpradAya ke 24 - jinasena / guNabhadra / purANoM meM jJAnakoSa mAnA sakalakIrti / raviSeNa gayA uttara purANa (?) dvArA likhA gayA596 samudraparyaTana ke kAraNa - udhdArakoza / udhdAracandrikA paradharma meM pravezita hiMduoM devalasmRti / satyavratasmRti kA svadharma meM praveza (?) graMtha meM pratipAdita hai597 uddhAracandrikA ke lekhaka - kAzIcandra / dakSiNAmUrti / devala / shNkh| 598 sAmaveda kI kauthuma - yAska / pANini / zAkhA ke, RktaMtra zAkaTAyana / zAkalya nAmaka prAtizAkhya ke lekhaka (?) hai599 Rgveda ke ATha aSTakoM - 48/56/64/72 / meM kula adhyAyoM kI saMkhyA (?) hai600 aSTaka vyavasthA ke - 5/6/7/8/ anusAra Rgveda ke 64 adhyAyoM meM, kula vargasaMkhyA do sahasrase (?) adhika hai601 Rgveda ke nauve maNDala - uSA / soma / varuNa / agni / ke sAre sUktoMmeM (?) 20 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekamAtra devatA kI stuti 602 maNDala vyavasthA ke - 14/15/16/17 / anusAra Rgveda meM 1 sahasra se (?) adhika sUkta hai603 Rgveda kI kula zabda - 25/26/26/28 | saMkhyA 1 lakSa, 53 hajAra, AThasau se (?) adhika 615 kaThopaniSada (?) veda se - Rk / shuklyjus| saMbaMdhita hai kRssnnyjus|athrvaagirs| 616 kaThopaniSad kRSNayajurveda - Apastamba / hirnnykeshii| kI (?) zAkhA se kaatthk| kpisstthl-ktth| saMbaMdhita hai617 kaThopaniSad ke ratharUpaka - ghoDe / ratha / sArathi / rthii| meM buddhi (?) hai618 kathAsaritsAgara ke - kAzmIra / kaamruup| lekhaka somadeva (?) ke karNATaka / kerl| nivAsI the619 kathAsaritsAgara meM (?)- 114/124/134/1441 taraMga hai 604 Rgveda kI kula - 30/31/32/33 | akSarasaMkhyA 4 lakSa se (?) adhika hajAra hai605 Rgveda ke sUkta, RcAe~, - kAtyAyana / sAyaNa / zabdoM evaM akSaroM kI vedavyAsa / pail| gaNanA (?) ne kI606 Rgveda ke dArzanika sUktoM - nAsadIya / puruSa / hiraNyagarbha meM (?) sUkta kA - ussaa| antarbhAva nahIM hotA607 nAgArjunakRta ekAloka - tibbatI / cInI / jaapaanii| zAstra (?) anuvAda se siNhilii| saMskRta meM punaH anuvAdita huA608 aitareya AraNyaka ke - mahidAsa / AzvalAyana / saMkalakoM meM (?) nahIM hai zaunaka / shaakl| 609 aitareya AraNyaka kA - maiksamUlara / kItha / aMgrejI anuvAda (?) mekDonela / rAjendralAla dvArA AksaphorDa meM mitr| prakAzita huA610 aitareya AraNyaka (?) - Rk / yjus| sAma / atharva . veda se saMbadhita hai611 'prajJAnaM brahma' (?) - muNDa / mANDukya / taitirIya / upaniSad kA mahAvAkya hai aitareya / / 612 cAralu bhASyakAra kRta - 5/7/64/128 / kaMkaNabandharAmAyaNa ke eka mAtra zloka se (?) artha nikalate hai613 kaMkAlamAlinItaMtra kA - pUrva / pazcima / dkssinn| taMtrazAstra ke (?) uttr| AmnAya meM antarbhAva hotA 620 Rgveda ke kathAsUktoM meM - matsya / kUrma / vaamn| (?) viSNu-avatAra kI narasiMha / kathA AyI hai621 kapilagItA ke vaktA - pitA / mAtA / putra / mitra / kapila ne (?) ko upadeza diyA622 kapilagItA (?) graMtha ke- rAmAyaNa / bhAgavata / antargata hai mahAbhArata / hrivNsh| 623 svAtaMtryavIra sAvarakara ke - g.baa.plsule| suprasiddha kamalAkAvya zrI.bhi.velaNakara / zrI.bhA. kA anuvAda (?) varNekara / v.tryN.shevdde| kiyA hai624 tilakayazorNava ke - paMjAba / bihAra / madhyapradeza lekhaka lokanAyakabApUjI uttrprdesh| aNe (?) prAMta ke rAjyapAla the625 gAdhI sUktimuktAvalI ke - zikSA / gRha / artha / saMrakSaNa lekhaka zrI. ciMtAmaNarAva dezamukha kendrazAsana meM (?) vibhAga ke maMtrI the626 cintAmaNarAva dezamukha ne - saMskRta / aNgrejii| hiNdii| amarakoza kI vyAkhyA mraatthii| (?) bhASA meM likhI hai627 saMskRta bhASA ke saMghaTita - bApUjI aNe / kAkAsAheba pracAra kA prayAsa gADagILa / kanhaiyAlAla karanevAle rAjyapAla (?) munshii| the pttttaabhisiitaaraamyyaa| 628 aMgrejI zAsana kAlameM - AryasamAja / rAmakRSNa saMskRta pracAra kA Azrama / rASTrIya svayaMsevaka sarvAdhika kArya (?) saMgha / araviMda aashrm| saMsthAne kiyA629 amarakoza ke anusAra - 12/16/18/20 / 614 yamarAja dvArA naciketa - Iza/kena/ kaTha/ prazna / ko brahmavidyA kA nirUpaNa (?) upaniSada meM hai saMskRta vAGmaya praznottarI / 21 For Private and Personal Use Only
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra harizabda ke (?) artha hote hai 630 amarakoza ke anusAra 'yoga' zabda ke (?) artha hote hai 631 amarakoza ke anusAra gozabda (?) artho meM prayukta hotA hai 632 paMcAga pustakoM meM saMvatsaraphala jisa 'kalpalatA' graMtha se uddhRta kiyA jAtA hai, usake racayitA (?) hai633 kRSNa yajurveda kI kAThaka saMhitA kA prathama prakAzana (?) ne kiyA 635 kAtaMtra vyAkaraNa ke lekhaka (2) mAte hai - 640 kavicandra kRta kumAraharaNa (?) prakAra kA nATaka hai 641 jayazaMkara prasAdakRta suprasiddha kAmAyanI mahAkAvya ke anuvAdaka (?) 642 taMtrazAstra ke lekhaka (?) nahIM hai 634 cAlakasaMhitA meM kulamaMtra - 15/17/18/19 ! saMkhyA (?) hajAra hai 643 kAlIkulArNavataMtra meM bhairava ko (?) kahA hai 22 / saMskRta vAGmaya praznottarI - 2/4/5/71 636 guptakAlIna baudhda samAja - kAtaMtra / paanniniiy| cAndra / sArasvata / meM (?) vyAkaraNa kA adhika pracAra thA 637 kAtyAyana zrautasUtra (?) veda se saMbaMdhita hai638 zrIzaMkarAcAryakA tattvajJAna (?) vAda para adhiSThita hai - 10/11/12/13 1 - zaMkara mizra / somadaivajJa / rAmadeva / nRsiMhazAstrI / paM. saatvlekr| zroDara / maiksamUlara epha. DablyU. thaoNmasa 639 haridAsa sidhdAntavAgIzane 15 16 17 18 | kaMsavadha nATaka likhA taba unakI Ayu (?) varSa thI 1/2/3/41 www.kobatirth.org Rk / zukla yajus / kRSNa yajus / sAma / pariNAmavAda / vivartavAda / vikAravAda | AraMbhavAda / kUDiyaTTam / aaNkiyaanaatt| kIrtaniyA / ATabhAgavatam bhgvddtt| revAprasAda dvivedI pAMDuraMgarAva rasikabihArI jozI / abhinavaguptapAda vimalabodhapAda / premanidhi panta / gAgAbhaTTa kAzIkara / vizvanAtha | vIranAtha 1 kSetrapAla / kAlarudra | 644 taMtrazAstra meM nirdiSTa (?) bhAva nahIM hai 645 bhagavadgItA ke (2) adhyAya ko ekAdhyAyI gItA kahate hai 646 samasyApUrtikAhI prakAzana karanevAlI mAsikapatrikA kAvyakAdambinI (?) se prakAzita hotI thI647 bhaGgatIta abhinava guptAcArya ke (?) the648 bhaTTatauta (?) rasa ko sarvazreSTha mAnate the649 aucityavicAra carcA ke lekhaka (?) the 650 vAmanAcArya jhaLakIkara ne apanI kAvyaprakAzaTIkA bAlabodhinI meM (?) TIkAkAroM ke sandarbha uta kie hai 651 kAvyaprakAzapara (2) se adhika TIkAe~ likhI gayI 652 kAvyaprakAzakI sarvaprathama TIkA saMketa ke lekhaka (?) the 657 mImAMsA zAstra ke 'adhikaraNa' meM (?) aMga hote hai658 kAvyamImAMsA graMtha ke lekhaka rAjazekhara (?) ke nivAsI the659 kAvyamImAMsA graMtha ke (?) adhyAya Aja upalabdha hai 660 vidyAsthAnoM ke antargata (?) kI gaNanA nahIM hotI For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - viirbhaav| divyabhAva / pazubhAva / vyabhicArIbhAva 2/12/15/18 1 baDodA / indaur| gvAliyara / jodhpur| ziSya guru shvshur| maamaa| 1 bhkti| zAMta karuNa / adbhuta / hemacandra / kSemendra | mANikyacaMdra / devanAtha tarkapaMcAnana / 45/46/47/ 48 1 75/80/ 85/100! mANikyacaMdra somezvara / sarasvatItIrtha / zrIvatsalAMchana 3/4/5/61 vatsagulma / pratiSThAna / aclpur| kusstthinpur| 15/18/20/25 1 661 cAra vidyAoM meM (?) kI aanviikssikii| vArtA / gaNanA nahIM hotI 662 yajJa ke paMca agni meM (?) nahIM mAnA jAtA 4 ved| 7 vedAMga 18 purANa 2 mImAMsA / daNDanIti | sAhityavidyA / dakSiNAgni / gArhapatya / aahvniiy| vaDavAgni /
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vibhAjana (?) padoM meM hotA hai676 vyAkaraNazAstra meM - vAmana / jyaadity| 'nyAsakAra' upAdhi se jinendrabuddhi / kAtyAyana / (?) prasiddha hai677 bhAratIya zilpazAstra kI - 16/18/20/22 / (?) saMhitAe~ vidita hai678 kAzyapazilpam nAmaka - AnaMdAzrama saMskRta prathama zilpasaMhitA kA grNthaavlii| nirNayasAgara prakAzana (?) ne kiyA- prakAzana / bhANDArakara prAcyavidyA zodha sNsthaan| hiNdudhrmsNskRtimNdir| 679 AgamazAstra ke antargata - 14/16/18/20 rudrAgamoM kI saMkhyA (?) 663 zAstrokta tIna RNoM meM - devaRNa / RssiRnn| (?) RNa nahI mAnA pitRRNa / smaajRnn| jAtA664 rAjazekhara ne kavi kA - zAstrakavi / kAvyakavi / (?) nAmaka prakAra nahIM ubhayakavi / mahAkavi mAnA 665 rAjazekhara kI kAvya- - revAprasAda dvivedii| mImAMsA para Adhunika nArAyaNazAstrI khiste| kAlameM (?) ne TIkA rAmacandra aatthvle| likhI hai badarInAtha shukl| 666 daNDIke kAvyAdarzakA - bothaliMka / vebara / jarmana anuvAda (?) ne yAkobI / viMTaraniTajh kiyA667 vAgbhaTakata kAvyAna - 161141201301 zAsana meM (?) prakAra ke kAvyadoSa varNita hai668 kAvyazAstra kA svataMtrarUpa- rudraTa / bhAmaha |dnnddii| se vicAra karanevAlA vAgbhaTa / prathama graMthakAra (?) hai669 kAvyAlaMkAra ke lekhaka - mahAkAvya / mhaakthaa| rudraTa ke anusAra prabaMdha- AkhyAyikA / cmpuu| kAvya ke antargata (?) nahIM AtA670 kAvyAlaMkArasArasaMgrahakAra- lalitApIDa / jayApIDa / udbhaTa (?) kAzmIra- avaMtivarmA / pravarasena nareza ke Azrita the671 sAhityazAstra kA sUtrabaddha - kAvyasUtrasaMhitA / kAvyendu prathama graMtha hai vAmanakRta prakAza / kAvyAlaMkAra (?) sUtravRtti / kAvyAlaMkAra sNgrh| 672 sAhityazAstrameM rIti - vaidrbhii| gauDI / laattii| saMpradAya ke pravartaka vAmana paaNcaalii| ne (?) rIti nahIM mAnI673 arvAcIna paddhatise kAvya - brahmAnaMda zarmakRta kAvyatattvA zAstra kI AlocanA(?) loka / revAprasAda dvivedIkRta graMtha meM nahIM hai kaavyaalNkaarkaarikaa| gulAbarAva mahArAjakRta kAvyasUtra sNhitaa| mAnavallI gaMgAdharazAstrikRta kaavyaatmsNshodhn| 674 saMskRta vyAkaraNa meM - 3/7/9/10 / dhAtuoM kA vibhAjana (?) gaNoM meM huA hai675 saMskRta dhAtuoM kA - 2/3/4/5 / 680 udayanAcArya kRta - vaizeSika / nyAya / mImAMsA / kiraNAvalI (?) zAstra vedAnta / kA prasiddha graMtha hai681 kirAtArjunIya mahAkAvya 81181 19168 kI sargasaMkhyA (?) hai682 "lakSmIpadAMka" (?) raghuvaMza / kiraataarjuniiy| mahAkAvya ko kahate hai- zizupAlavadha / naiSadhacarita 683 mallinAtha ne (?) - kAlidAsa / bhAravi / mahAkavi kI vANI ko mAgha / zrIharSa nArikelaphala kI upamA dI hai 684 kirAtArjunIyam para likhI - 35/40/45/50 gaI TIkAoM kI saMkhyA (?) se adhika hai685 kuTTanImata ke lekhaka - pradhAnamaMtrI / senApati / dAmodara gupta kAzmIra purohita / mitra nareza jayApIDa ke (?) 686 kumArasaMbhava ke 17 sargo - 7/8/10/12/ meM kAlidAsa racita soM kI saMkhyA (?) mAnI jAtI hai687 kumArasaMbhava ke 36 - mallinAtha / kllinaath| TIkAkAroM meM (?) nahIM hai bharata mllik| arunngirinaath| 688 zivapArvatI ke vivAha kA - 5/6/7/8 suMdara varNana kumArasaMbhava ke (?) sarga meM hai saMskRta vAGmaya praznottarI / 23 For Private and Personal Use Only
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 689 bhArata ke (?) prAdezika - malayAlam / mraatthii| bhASA ke kAvya kA prathama tamiLa / avdhii| saMskRta anuvAda huA690 appayya dIkSita ke - 120/123/125/127 kuvalayAnaMda meM kula (?) alaMkAroM kA vivecana hai691 jayadevakRta caMdrAloka se - kuvalayAnaMda / rasagaMgAdhara / prabhAvita alaMkArazAstra kaavydrpnn| alaMkArasaMgraha kA (?) graMtha hai692 lakSyasaMgIta ke anusAra - bilAvala / kAphI / bhairava / saba se adhika rAga (?) kalyANa / mela meM hai693 velAvalI mela ke aMtargata- 15/32/18/43 (?) rAga hai694 mallAra rAga ke (?) - 8/10/5/7 prakAra hai695 bhAtakhaMDejI ke matAnusAra - 10/12/15/72 kula mela (ThATha) 703 kUrmapurANa kI prasiddha 4 - brAhmI / bhAgavatI / saurii| saMhitAoM meM se (?) vaissnnvii| saMhitA upalabdha hai704 vyAsagItA (?) purANa ke- agni / nArada / padma / aMtargata hai kuurm| 705 kRtyakalpatarU ke lekhaka - raajaa| saciva / lakSmIdhara kannauja rAjya nyAyAdhIza / purohita meM (?) the706 caudaha kANDoM ke kRtya- - 71 121 14121 / kalpatarU meM rAjadharmakANDa kI adhyAyasaMkhyA 696 saMgIta zabda ke antargata - gIta / vAdya / abhinaya / (?) kalA kA aMtarbhAva nRty| nahIM mAnA gayA hai697 hiMdusthAnI paddhati ke - vAdI / vivaadii| sNvaadii| rAga meM (?) prakAra ke prtivaadii| svara nahIM hote698 zudhda svaroM ke saptaka ko - tAra / madhyama / mNdr| (?) saptaka kahate hai- bilaavl| 699 saMgIta ke saptaka meM - 5/7/8/12 rAgopayogI svaroM kI kula saMkhyA (?) mAnI hai700 rAga kI mukhya jAti - 3/9/72/484 (?) prakAra kI hotI hai701 uttarI saMgIta meM sabase - SADava-SADava/ auDuva adhika rAga (?) SADava/ auDuva-auDuva/ jAti ke hote hai- saMpUrNa-auDuva 707 rAjanIti zAstra ke 3/6/7/8 anusAra rAjya ke (?) aMga hote hai708 rAjA kI tIna zaktiyoM meM - prabhu. / mantra. / utsAha. / (?) zakti nahIM mAnI yantra. / 709 kRSiparAzara graMtha (?) - 6/7/8/9 zatAbdI kA mAnA gayA hai 710 saMgItaratnAkara meM gAyaka - 22 1 23 1 24 125 1 ke doSa (?) batAe hai711 abhinava rAgamaMjarIkAra ne - 72, 100, 125/2001 (?) rAgoM kA paricaya diyA hai712 prAcIna zruti-svara vyavasthA- chandovatI |rktikaa / krodhI/ ke anusAra SaDjasvara maarjnii| (?) zruti para sthita hotAhai 713 Adhunika zrutisvara - ugrA/ madatI/ kSiti/ vyavasthA ke anusAra vajrikA paMcamasvara (?) zrutipara sthita hotA hai714 saMgItaratnAkara meM - 25/28/30/ 32 | vAggeyakAra ke (?) guNa batAe hai715 kRSNa yajurveda ke prathama - paila/ sumantu/jaimini/ AcArya (?) hai- vaizampAyana / 716 pAMtajala mahAbhASya ke - 86/96/100/101 / anusAra yajurvedakI (?) zAkhAe~ thI717 kRSNa yajurveda kI lupta - zvetAzvatara/ kauNDiNya/ zAkhAoMmeM (?) zAkhA kAThaka/ agnivesh| nahIM hai718 nArAyaNatIrthakRta kRSNa- - 12/24/36/48 / lIlA taraMgiNI meM (?) 701 kalyANarakSita ke Izvara - kusumaaNjli|kirnnaavlii| bhaMgakArikA kA khaMDana nyaaymNjrii| udayanAcArya ne (?) graMtha tAtparyaparizuddhi / dvArA kiyA702 kUrmapurANa kI vidyamAna - 17/18/617 saMhitA meM? zlokasaMkhyA (?) sahasra hai 24 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dAkSiNAtya rAgoM kA nirdeza hai719 umA haimavatI kA AkhyAna- Iza / ken| ktth| munndd| (?) upaniSad meM AtA hai 720 kokilasaMdeza ke racayitA- kAzmIranareza jayApIDa/ uddaNDakavi (?) ke kAlikatanareza jAmorIna sabhApaMDita the- taMjauranareza saraphojI/ chatrapati zivAjI mhaaraaj| 721 kosalabhosalIyam saMdhAna - ekojI/zAhajI/ zivAjI/ kAvya meM rAmacaritra ke srphojii| sAtha bhosalavaMzIya (?) rAjA kA caritra varNita hai 722 kauTilIya arthazAstra - 17/18/19/20/ zatAbdI ke prAraMbha meM prApta huA723 kauTilyane apane pUrva- - 17/18/19/20 / kAlIna AcAryoM kA ullekha kiyA hai724 kauTilIya arthazAstra - 14/15/16/171 (?) adhikaraNoM meM vibhakta hai725 kauTilIya arthazAstra - 100/125/150/1751 (?) adhyAyoMmeM vibhAjita hai726 cANakyasUtroM kI kula - 180/660/571/ saMkhyA (?) hai- 60001 727 'bhikSugItA' - 7ve/9ve/11 ve/12 ve| zrImadbhAgavata ke (?) skandha meM hai728 sAmaveda kI zAkhA - kauthuma/rANAyanIya/ (?) nahIM hai jaiminIya/ taittirIya/ 729 sAmaveda kI kauthuma - kerala/ mahArASTra! zAkhA kA pracAra gujarAtha/ krnnaattk| (?) meM hai730 (?) upaniSad sAmaveda - chAMdogya/ kena/ se saMbadhita nahIM hai- talavakAra/ zvetAzvatara 731 AgamoM kI kula saMkhyA - 16/32/48/64/ graMthoM kI saMkhyA (?) mAnI jAtI hai735 garuDapurANa meM pUrva-uttara - 229/35/200/ 2641 khaNDoM kI kula adhyAya saMkhyA (?) hai736 hAla kavikRta gAthA - bhaTTamathurAnAtha shaastrii| saptazatI kA saMskRta varakara kRSNamenana / anuvAda (?) kiyA? zivadatta caturvedI DaoN. rAmacaMdraDu 737 trailokyamohana guha ke - rAjapUtoM kI zauryagAthA / gItabhAratam kA viSaya marAThAsAmrAjya kA vistAra / AMglasAmrAjya/ dezabhaktoM kA yazogAna / 738 tamiLabhASIya ramaNagItA - kapAlI zAstrI / vAsiSTha ke saMskRta anuvAdaka gaNapati muni / mahAliMga (?) the zAstra / DaoN. raaghvn| 739 bhagavadgItA kA (?) - 8/10/12/14! adhyAya 'vibhUtiyoga nAmase prasiddha hai - 740 bhagavadgItA ke (?) - 2/3/4/5/ adhyAya kA nAma karmayoga hai741 bhagavadgItA ke 15 ve - vizvarUpadarzana/ bhaktiyoga/ adhyAya kA nAma (?) hai guNatrayavibhAgayoga/ purussottmyog| 742 bauddhoMke vajrayAna guhyakAtaMtra/ guhyasamAjataMtra/ saMpradAya kA pramANabhUta gurutaMtra/ guhyArthAdarza / tAMtrika graMtha (?) hai743 gUDhAvatAra graMtha meM bhagavAn - caitanyaprabhu/ zaMkaradeva/ viSNu kA (?) rUpameM jJAnezvara/ naankdev| avataraNa varNita hai744 atharvaveda kA eka mAtra - aitareya/ gopatha/ zatapatha/ vidyamAna brAhmaNagraMtha SaDviMza / 732 zabdAnuzAsana ke 4 aMgoM - dhAtupATha/ gaNapATha/ uNAdi meM (?) antarbhUta nahIM hai- pATha/ phiTsUtra 733 (?) pATha vyAkaraNazAstra - jaTA/mAlA/ zikhA/ khila se saMbaMdhita hai734 bhagavadgItA ke anusAra - 15/16/17/18 / likhita, prAcIna gItA 745 gopatha brAhmaNa kA adhika- karNATaka/ mahArASTra/ gujarAtha mAtrA meM pracAra (?) hai- rAjasthAna / 746 madana kavi ke kRSNalIlA- meghadUta/ ghaTakarpara/ nemidUta/ kAvya meM (?) kAvya kI kRSNadUta / paMktiyoM kI samasyApUrti hai 747 bhAsakRta pratimA nATaka - rAmAyaNa, mahAbhArata/ (?) kathA para Azrita hai bhAgavata/ laukika / 748 vAlmIkIya rAmAyaNa aura - vArANasI/ shRNgverpur| adhyAtmarAmAyaNa ke triveMdrama/ maisUra / TIkAkAra rAmavarmA (?) saMskRta vAGmaya praznottarI / 25 For Private and Personal Use Only
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ke rAjA the749 vAlmIkirAmAyaNa kI sarvAdhika lokapriya TIkA (?) hai 750 saMskRta vAGmaya ke itihAsa meM (?) zataka pANDitya kA yuga mAnA jAtA hai sAkSAt pazuH pucchaviSANahInaH / / ' yaha (?) vacana hai 752 yUropa meM rAmakathA kA pracAra (?) zatAbdI se 751 'sAhityasaMgItakalAvihInaH / zaMkarAcArya / bhartRhari / kAlidAsa / bhavabhUti // huA753 paraMparA ke anusAra bhAratAkhyAna kI racanA vedavyAsa ne (?) varSo meM kI 754 mahAbhArata meM ullikhita viSNu ke dasa avatAro meM (?) kI gaNanA nahI hotI. rAmakathA (?) adhyAyoM kI hai 760 harivaMza (?) kA pariziSTa graMtha hai761 harivaMza ke tIna parvoM meM - (?) parva kI gaNanA nahIM hotI 26 / saMskRta vAGmaya praznottarI - manoharA / dharmAkRtam / rAmAyaNatilaka / vAlmIki - hRdaya / 4-5/7-8/10-11/ 12-14 - 15/16/17/18 I 755 caMdragupta kI rAjasabhA Aye hue videzI rAjadUta kA nAma (?) thA 756 mahAbhArata ke aMtima parva kA nAma (?) hai757 bhISmapitAmaha dvArA yudhiSThira ko mokSadharma evaM rAjadharma kA upadeza (2) parva meM varNita hai 758 suprasiddha zakuntalopAkhyAna Adi / vana / strI/ azvameva mahAbhArata ke (?) parva meM varNita hai759 vanaparva meM varNita 3/5/8/10 1 haMsa / nRsiMha / vAmana / budhda megAsthenisa yuvAnacvAMga / phAhaina/ selyUkasa nikatara / www.kobatirth.org svargArohaNa / mahAprasthAnika / mausala / anuzAsana | bhISma zAnti / anuzAsana/ vana / 15/18 20/25 | rAmAyaNa / mahAbhArata / bhAgavata / viSNupurANa / harivaMza / khila/ viSNu / bhaviSya / 762 mahAbhArata kI sarvamAnya TIkA kA nAma (?) hai 763 mahAbhArata kI sarvamAnya TIkA ke lekhaka (?) the 764 na pANilAbhAdaparo lAbhaH kazcana vidyate" yaha mahattvapUrNa vacana mahAbhArata ke (?) parva meM hai 765 vedAH pratiSThitAH sarve purANe nAtra saMzayaH "yaha vacana (?) upapurANa kA hai ramante tatra devatAH " yaha zreSTha vacana (?) smRti meM hai 766 'zlokatvamApadyata yasya zoka:'- isa vacanadvArA kAlidAsa ne (?) kA nirdeza kiyA hai767 bhAravi ko (?) vaMzIya rAjA kA Azraya prApta thA 768 paramparA ke anusAra kAlidAsa ko (?) mahArAjA kA Azraya prApta thA 769 "yatra nAryastu pUjyante 771 vyAkaraNazAstrakAra pANini (?) nagara ke nivAsI the 772 raghuvaMza mahAkAvya meM (?) sargo meM rAmacaritra kA varNana hai - 773 raghuvaMza ke aMtima 19 ve sarga meM (?) kA caritra citraNa kiyA hai - 770 rudradAman kA giranAra zilAlekha (2) zatAbdI meM sthApita huA For Private and Personal Use Only - - - - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhAratabhAvadIpa / bhAratopAyaprakAza / durghaTArthaprakAzinI / bhAratArthaprakAza / caturbhuja mizra / nIlakaNTha caturdhara devasvAmI/ nArAyaNasarvajJa / azvamedha / zAnti / udyoga/ anuzAsana / nAradIya/ kApila/ mAhezvara / pArAzara / vasiSTha / vAlmIki / rAma / aja / cola / pANDya / pallava/ kaaktiiy| bhoja/ zakAri vikramAditya samudragupta kuntalezvara manu / yAjJavalkya / parAzara / atri / 1/2/3/41 puruSapura / zAlAtura / ujjayinI / vlbhii| 2/4/6/81 agnimitra / agnivarNa/ pururavA / duSyanta /
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 774 (?) graMtha azvaghoSakRta - vajrasUcI upaniSad/ mAnane meM sandeha hai- buddhacarita/ saundrnnd| shaariputrprkrnn| 775 budhdacarita kI sargasaMkhyA - 14/20/25/28/ cInI tathA tibbatI anuvAdoM ke anusAra (?) hai 776 AryazUra kI jAtakamAlA - 24/34/44/54 meM bhagavAna buddha ke (?) jAtakoM (pUrvajanmoM) varNana hai777 kirAtArjunIyam kA (?) - 15 vA/16 vA/17 vA/ sargacitrakAvyamaya hai- 18 vaa|| 778 kSemendra ne (?) vRtta - upajAti/ vaMzastha/ rAjanItika viSayoM ke bhujaMgaprayAta/ viyoginii| varNana ke liye adhika upayukta mAnA hai779 bhAravi ke kavitva meM - upamA/ arthagaurava/ (?) guNa prazaMsA ke padalAlitya/ udAratva / yogya mAnA gayA hai780 zAstrakaviyoM meM (?) - bhaTTi/ bhaTTa bhIma/ dhanaMjaya/ agragaNya kavi hai- rAjacUDAmaNi diikssit| 781 jAnakIharaNa ke kartA - zrIlaMkA/tibbata/ kerala/ kumAradAsa (?) ke bNgaal| nivAsI the782 kiMvadantI ke anusAra - aMdha/ badhira/ paMgu/ muuk| kavi kumAradAsa janmataH (?) the783 kAlidAsa kA - kAzmIra/ zrIlaMkA/ baMgAla/ samAdhisthAna (?) vidarbha dikhAyA jAtA hai784 siMhalI paramparA ke - mitra/ zatru/ziSya/ anusAra kumAradAsa aashrydaataa| kAlidAsa ke (?) mAne jAte hai785 pravarasena kA setubandha - zaurasenI/mahArASTrI/ mahAkAvya (?) prAkRta paizAcI/mAgadhI bhASA meM racita hai786 zizupAlavadha mahAkAvya - 18/19/20/21 / kI sargasaMkhyA (?) hai787 bhojaprabandha kI kathA ke - bhUtadayA/ audArya/satyaniSThA anusAra mAgha kavi (?) vIratA guNa ke lie prasiddha the 788 mAghakAvya ke prathama - mallinAtha/ vallabhadeva/ TIkAkAra (?) the- ekanAtha/ bharatamallika / 789 soDhDhala ne apanI - vAgIzvara/ arthezvara/ avantisundarI kathA meM rasezvara/ sarvezvara rAmacaritakAra abhinanda kI stuti (?) upAdhi se kI hai790 soDhDhala kI avanti - bANa/ kAlidAsa/ sundarI kathA meM sarvezvara vAkpatirAja/gauDAbhinanda upAdhi se (?) ko gauravAnvita kiyA hai791 yogavAsiSThasAra tathA ___ - zaktisvAmI/ kalyANasvAmI/ kAdambarIkathAsAra ke jayantabhaTTa/abhinanda/ lekhaka (?) the: 792 kSemendra ke matAnusAra - vAlmIki/ amaracandrasari/ anuSTup chanda ke sarvottama zAtAnandi abhinanda/ racayitA (?) the- maMkhaka 793 zAtAnandi abhinanda ke - ayodhyA/ araNya/ 36 sargAtmaka rAmacarita kiSkindhA/ sundara / kA prAraMbha (?) kANDa se hotA hai794 bAlabhArata ke racayitA - zvetAmbara jaina/ digambara jaina amaracandrasUri (?) the- vIrazaiva/ vIravaiSNava / 795 bAlabhAratakAra amaracaMdra - caulukya viisldev| sUri (?) ke sabhAkavi vAkATaka vidhyazakti/ the kAzmIrAdhipati lalitAditya pAlavaMzIya hAravarSa / 796 mAgha tathA amaracaMdra ne - hariNI/mAlinI/ rathodhdatA ekAdaza sargameM prabhAta dodhk| varNana (?) vRtta meM kiyA hai 797 hayagrIvavadha kAvya ke - mAtRgupta/bhartRmeNTha/kalhaNa/ racayitA (?) the- vilhnn| 798 bhartameNTha ke AzrayadAtA - kAzmIra/ ujjayinI/ mAtRgupta (?) ke nepaal/kliNg| alpakAla taka adhipati - bhartRmeNTha/ bhavabhUti/ rAjazekhara/murAri / 799 vAlmIki ke avatAra mAne gaye kaviyoM meM (?) kI gaNanA nahIM hotI 800 haravijayakAra ratnAkara ke AzrayadAtA cippaTa jayApIDa (?) ke - kAzmIra/ rAjasthAna/ vidarbha/ kaamruup| saMskRta vAGmaya praznottarI / 27 For Private and Personal Use Only
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra adhipati the 801 cippaTajayApIDa (?) upAdhi se sammAnita the 802 (?) ratnAkara kavi kI racanA nahIM hai 803 dIpazikhA, chatra, ghaNTA ina upamA ke kAraNa (?) kavi ko upAdhi prApta nahIM huI 804 "kAMsyatAla" kI upamA ke kAraNa (?) kavi ko upAdhi prApta huI805 ratnAkara ke haravijaya kI - cAra sahasra se (?) adhika hai - - 808 pratyabhijJAdarzana (?) pradeza kI dena hai809 pacAsa sargo ke haravijaya meM (?) sarga sAhitya zAstrokta viSayoM ke varNanoM meM bhare hai 810 phaNAbhyudaya kAra zivasvAmI (?) mata ke anuyAyI the 811 kaphiNAbhyudayakAvya ko (?) kahate hai 812 zAradAdeza (?) pradeza kA anyanAma hai813 kSemendra kI sargasaMkhyA (?) hai 806 haravijaya mahAkAvya kA viSaya zivajI dvArA ( ? ) asura kA vadha hai 807 haravijaya kI zlokasaMkhya- 121/ 221/ 321/421 - vAgdevatAvatAra/ bAlabRhaspati sarasvatI kaNThAbharaNa/ vAggeyakAra bodhisatvAvadAna kalpalatA bauddhoM ke (?) paMtha meM Adata hai 814 bhagavAna budhda kI pUrvajanmameM prApta pAramitAoM kI kathAe~ (?) graMtha meM varNita hai 28 / saMskRta vAGmaya praznottarI haravijaya / vakroktipaMcAzikA dhvanigAthApaMjikA/ ardhanArIzvarastotra / kAlidAsa / bhAravi / mAgha / ratnAkara muktAkaNa/ zivasvAmI/ AnaMdavardhana / ratnAkara / 20/36/44/ 50/ aMdhaka / tAraka / tripura/ sindhura kerala / kAmarUpa / kAzmIra / nepAla 5/10/15/201 www.kobatirth.org zaiva / mAdhyamika/ zAkta/ yogAcAra | yaMka/ zivAMka / vIrAMka/ lakSmIpadAMka / saurASTra / kaliMga / kAzmIra / vaMga mahAyAna / hInayAna / yogAcAra / sahajiya / budhdacarita/ jAtakamAlA / bodhisattvAvadAnakalpalatA varunayazataka 815 kSemendraviracita kAvyoM meM (?) nahIM hai 816 saMskRta sAhitya meM hAsya ke sarvazreSTha lekhaka (?) mAne jAte hai 817 maMkhaka ke zrIkaNThacarita kA viSaya zaMkara dvArA (?) kA saMhAra 818 maMkhaka ke gurU (?) the 819 maMkhaka ke AzrayadAtA kAzmIra nareza (?) the 820 25 sargoM ke zrIkaNTha carita meM (2) sarga varNanaparaka hai 821 zrIharSa ke khaNDanakhaNDa khAdya ke khaNDana kA viSaya (?) nahIM hai 822 zrIharSa ke AzrayadAtA jayacaMdra (?) ke adhipati the 823 naiSadhIyacarita ke bAIsa sargoM kI zlokasaMkhyA aThThAisa sau se (?) adhika hai 824 khaNDanakhaNDakAra zrIharSa (?) vAdI dArzanika the825 naiSadhIya carita meM - 827 naranArAyaNAnanda kAvya kA viSaya (?) hai 828 naranArAyaNAnandakAra vastupAla (?) saMpradAyI the 829 naranArAyaNAnandakAra - - For Private and Personal Use Only damayantI svayaMvara kA varNana (?) sargo meM kiyA hai - - - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - rAmAyaNamaMjarI/ bhAratamaMjarI/ bhAgavatavyaMjana/ yuuhkdhaamNjrii| bhAsa / zUdraka / kSemendra/ dAmodaragupta / tripurAsura / dakSa yajJa tArakAsura / aMdhakAsura ruyyaka / rudraTa/ allaTa mammaTa jayasiMha / jayAditya / lalitAditya / avAntivarmA 9/10/11/12 826 naranArAyaNAnanda mahAkAvya- jAmAta/ mantrI/ senApati/ zvazura / ke racayitA vastupAla caulukyavaMzI rAjA vIradhavala ke (?) the nyAyakusumAMjali/ tAtparyaparizuddhi / baudhdadhikAra tantrAloka kAnyakubdha/ sthANvIzvara / pATalIputra / jayapura 20/25/30/40 1 dvaita/ advaita/ dvaitAdvaita/ bhedAbheda / 2/3/4/5 arjuna subhadrAvivAha/ kRSNa-arjuna maitrI bhAratakathA / bhAgavata kathA vaiSNava va jaina bauddha bAgadevatAsuta/
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (?) ve tIrthaMkara the| . 844 vAgbhaTa (prathama) viracita- pitRvya/ pitRzvasA/ neminirvANa kAvya ke mAtula/ maatRshvsaa| nAyaka nemikumAra, bhagavAn kRSNa ke (?) ke putra the845 amaracandrakRta padyAnaMda - prathama/ dvitIya/ tRtIya/ mahAkAvya ke nAyaka caturtha / RSabhadeva (?) tIrthaMkara the846 jinaprabhasUri ke zreNika - zAkaTAyana/ jinendra/ carita meM (?) vyAkaraNa kAtaMtra/ mAhezvara / ke prayoga pradarzita hai vastupAla kI upAdhi vAgdevatAvatAra/ sarasvatI(?) nahIM hai kaNThAbharaNa/ vasantapAla 830 vedAntadezika upAdhi - zrIbhASyakAra rAmAnujAcArya/ ke dhanI (?) the- yAdavAbhyudayakAra veMkaTanAtha/ paMcadazIkAra vidyAraNya/ naiSadhakAra zrIharSa 831 jaina vidvAnoM meM agragaNya - samantabhadra/ vIranandI/ saMskRta kavi (?) mAne jaTAsiMhanandI/ jinasena jAte hai832 caritrAtmaka kAvya lekhana - 2/5/7/9 kI paraMparA jaina saMskRta sAhitya kSetra meM (?) zatAbdI se prAraMbha huI833 jaina mahAkAvyoM ke AdhAra - AdipurANa/ uttarapurANa/ graMthoM meM (?) nahIM hai- harivaMza/ bhAgavata / 834 jainoM ke triSaSTizalAkA - balabhadra/ vAsudeva/ puruSoM meM bAraha (?) hai- prativAsudeva/cakravartI/ 835 31 sargI varAMgacarita ke - magadha/ karNATaka/ lekhaka jaTAsiMhanandI saurASTra/ vidarbha / (?) pradeza ke nivAsI the 836 jainadharma ke zalAkApuruSoM - 12/24/26/63 / kI kula saMkhyA (?) hai837 zAntinAthacarita evaM - vAdirAja/ asaMga/ vIranaMdI/ vardhamAnacarita kI racanA jttil| (?) kI hai838 aTharAha sargoM ke vardhamAna - 4/8/12/16 / carita meM (?) sargoM meM unake pUrvajanmoM kI kathAe~ hai839 jaina saMpradAya ke 23 ve - neminAtha/ zAntinAtha/ tIrthakara (?) the- pArzvanAtha/ mallinAtha / 840 pArzvanAtha kA caritra - SaTtarkaSaNmukha/ syAdvAda saMskRta meM prathama grathita vidyApati/jagadeka mallavAdI karanevAle vAdirAja kI vAdIbhasiMha / (?) upAdhi nahIM841 triSaSTizalAkApuruSa - devacandra/hemacandra) carita kI racanA (?) ne maannikycndr/mhaasenkvi| kI hai842 16 ve tIrthaMkara zAntinAtha - hemacandra/ asaMga/ kA prathama saMskRtacaritra - muni devasUri/muni bhadrasUri / (?) ne likhA843 jIvandharacampUkAra - 12/13/14/15 / harizcandrake dharmazarmAbhyudaya kAvya ke nAyaka dharmanAtha 847 'durgavRttivyAzraya'- - jambUsvAmicarita/ nAmase (?) jaina kAvya abhayakumAracarita/ prasiddha hai zreNikacarita/ jagaDUcarita 848 hemavijayagaNi kRta vijaya- akabara/ jahAMgira/ prazastikAvya ke nAyaka zahAjahAM/ auraMgajeba / hIravijayasUrine (?) bAdazAha ko jainadharma kA upadeza kiyA thA849 sarvAnanda kavi ne - trivarSIya durbhikSya/ jagaDUcarita kAvyadvArA sarvasAdhakamaNi kA lAbha/ (?) aitihAsika tathya videzoM se vyApAra/ kA varNana kiyA- vizAla durga kA nirmaann| 850 vAdIbhasiMha upAdhise - kSatracUDAmaNikAra (?) prasiddha the- oDayadeva/sudarzanacaritrakAra sakalakIrti/ jaina-kumArasaMbhavakAra jayazekharasUri zatrujayamAhAtmyakAra dhanezvara sUri/ 851 amitagatikRta subhASita - 21/32/43/54 / ratnasandoha meM (?) naitika viSayoMpara zlokaracanA hai852 saMskRta kA prathama padmaguptakRta navasAhasAMka aitihAsika mahAkAvya carita/ bilhaNakRta vikramAMkadevacarita/ kalhaNakRta rAjataraMgiNI/ jayAnakakRta pRthvIrAjavijaya 853 navasAhasAMkacarita ke - rAjA muMja/ nAyaka (?) the- muMja ke anuja siMdhurAja/ muMja ke zatru dvitIya tailapa/ saMskRta vAGmaya praznottarI / 29 For Private and Personal Use Only
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vRttAnta varNita hai siMdhurAja kA zatru cAmuNDarAya solNkii| 854 "parimala' upAdhi ke - padmagupta/ vilhaNa/ dhanI (?) the kalhaNa/ jycndrsuuri| 855 (?) bilhaNa kI racanA - vikramAkadevacarita/ nahIM hai karNasundarI (nATikA) caurapaMcAzikA (gItikAvya) vetaalpNcviNshti| 856 bilhaNakRta mahAkAvya ke- kAzmIra/ coladeza/ cAlukyavaMzI nAyaka karnATaka/ gurjara / (?) ke adhipati the857 kalhaNa kI rAjataraMgiNI - 4/5/6/7 meM kAzmIra kA (?) sadiyoM kA itihAsa varNita hai858 rAjataraMgiNI meM prathama - 9/10/11/12 varNita aitihAsika ghaTanA (?) zatAbdI kI hai859 rAjataraMgiNI kA pramukha - vIra/ zRMgAra/ zAnta/ rasa (?) hai krunn| 860 kalhaNa kI rAjataraMgiNI - jonarAja/ zrIdhara/ praajybhtttt| ke agrima saMskaraNakartA- maMkhaka / oM meM (?) nahIM hai861 rAjataraMgiNI kA prathama - akabara/jaina ul AbidIna phArazI anuvAda (?) ne jahAMgIra/ al bdaauunii| karavAyA862 hemacandrasUrikRta - haimanAmamAlA/ anekArthasaMgraha kozagranthoM meM (?) nighaNTukoza/ bhuvanakoza / koza nahIM hai863 'kalikAlasarvajJa' - 5/7/9/101 hemacaMdrasUri ko (?) ve varSa kI Ayu meM jainadIkSA dI gaI864 hemacaMdrakRta kumArapAlacarita- bhaTTikAvya/ rAjataraMgiNI/ pradhAnatayA (?) ke vikramAMkadevacarita/ samakakSa mAnA jAtA hai- hammIramahAkAvya / 865 kumArapAlacarita meM - solaMkI/caulukya/ gujarAta ke (?) vaMzIya paramAra/ vAghelA / rAjAoM kA itihAsa varNita hai866 nayacandra sUrikRta - 30/35/38/401 hammIra mahAkAvya meM cauhAna vaMza kI (?) pIDhiyoM kA aitihAsika 867 hammIramahAkAvya ke nAyaka- prabala zatrusenA/vizvAsaghAta kA allAuddIna khilajI anna kA abhAva/ senApati dvArA parAbhava (?) kAraNa kA vdh| huA868 (?) rAjasthAna ke - surajanacarita/hammIramahAkAvya itihAsa se saMbaMdhita navasAhasAMkacarita/ mahAkAvya nahIM hai- pRthviiraajvijy| 869 gauDavaho (gauDavadha) - pravarasena/ vAkpatirAja/ nAmaka prAkRta mahAkAvya hAla/guNADhya / ke racayitA (?) the870 vAkpatirAja ke - kannauja/ kAzmIra/ magadha/ AzrayadAtA yazovarmA mndsor| (?) ke adhipati the871 vikhyAta kavayitrI - mammaTa/ mukulabhaTTa/ dhanika/ vijjakA ke zloka kA jagannAtha/ udAharaNa (?) ne nahIM diyA872 jinake lagabhaga Der3hasau - 80/70/50/401 padya upalabdha hae hai, aisI prAcIna saMskRta kavayitriyoM kI saMkhyA lagabhaga (?) hai873 (?) dakSiNabhArata kI - rAmabhadrAMbA/ tirumalAMbA/ kavayitrI nahIM hai- vijayA/ zIlAbhaTTArikA 874 (?) uttarabhArata kI . bikaTanitaMbA/ devakumArikA/ kavayitrI nahIM hai- madhuravANI/nalinI zuklA / 875 rAmabhadrAMbA ke raghunAthA- - taMjaura/ varaMgaLa/ bhyudaya mahAkAvya ke vijayanagara/ mdurai| nAyaka (?) ke adhipati 876 videzIya mahApuruSoM meM - lenina/ IsA masIha/ (?) saMskRta kAvya kA maeNksamUlara/ mahaMmada paigaMbara viSaya nahIM hue877 kavayitrI (?) - rAmabhadrAmbA/ tirumalAMbA/ vijayanagara sAmrAjya gaMgAdevI/devakumArikA / kI mahArAnI thI 878 gaMgAdevI kRta vIra- - 5/8/12/131 kamparAyacaritra ke (?) sarga upalabdha hai879 jaina kAvyoM kA pramukha - rasoddIpana/ tattvabodha/ aMga (?) thA prakRticitraNa/ vyaktidarzana / 880 DaoN. luDavika sTarnabAkha ne - nItikAvya/ anyoktikAvya 30 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra mukhataH (?) viSaya kA anuzIlana kiyA 881 cANakya rAjanItizAstra kA saMpUrNa anuvAda sarvaprathama (?) bhASA meM ekasahastra se adhika (?) hai 883 kuhanImatakAra dAmodara gupta kAzmIra nareza jayAditya ke (?) the 884 saMskRta kAvya jagat meM vaiziSTyapUrNa kAvyapravRtti ke pravartaka mAnane yogya yogya (?) kavi hai885 samAjajIvana kI sadoSatA hI apane kavitva kA viSaya karanevAle agragaNya kavi (?) hai886 kSemendra ke ATha kAvyoM meM sabase baDA (?) kAvya hai huA 1882 dAmodaragupta ke kuTTanImata 49/59/69/79/ meM AryAoM kI saMkhyA 887 kaliviDambana kAvya ke racayitA ( ? ) the888 vezyAviSayaka kAvyoM kI racanA (?) kaviyoM ne adhika mAtrA meM kI hai889 zAntizataka ke racayitA (?) the890 anyoktimuktamAlA ke racayitA zambhukavi (?) ke sabhAkavi the 891 pANinIya dhAtupATha meM dhAtuoM kI kulasaMkhyA unnIsa sau se (?) adhika hai 892 (?) kI zAstrakAvya meM gaNanA nahIM hotI - 893 rAvaNArjunIya kAvya ke racayitA (?) hai - - - - zAstrakAvya / aitihAsika kAvya tibbatI maMgola/ siMhalI/ barmI / - kalAvilAsa / cArucaryA / dezopadeza / caturvargasaMgraha / - pradhAna amAtya / senApati / narmasaciva guru kSemendra dAmodaragupta / gumAni / govardhanAcArya | bhartRhari nIlakaMTha dIkSita/ kSemendra / jalhaNa / www.kobatirth.org appayya dIkSita/ nIlakaNTha dIkSita / kusumadeva/ zilhaNa vaMgIya / kAzmIrIya/ keralIya/ kAmarUpIya/ zilhaNa / bilhaNa / jalhaNa / kalhaNa jayapUra nareza bhAvasiMha / kAzmIranareza harSadeva / taMjauranareza raghunAtha nAyaka / varaMgalanareza pratAparudra / 24/34/44/ 541 rAvaNArjunIya / rAghavapANDavIya vAsudeva vijaya kumArapAlacarita/ bhaTTi bhaGgabhIma / nArAyaNa kavi / hemacaMdra / 894 zivalIlArNavakAra nIlakaNThadIkSita ke AzrayadAtA tirumala nAyaka (?) ke adhipati the 895 zivalIlArNava ke 22 sargo meM varNita 64 zivalIlAe~ (?) purANa ke antargata hai 896 nIlakaNTha dIkSita kI racanAoM meM (?) nahIM hai 897 utprekSAvallabha upAdhi se (?) prasiddha the 898 nIlakaMTha dIkSita kI chaha racanAoM meM (?) racanAe~ zivaviSaya hai 899 mallinAthakRta raghuvIra carita kA prakAzana (?) dvArA huA 900 kRSNAnandakRta sahRdayAnaMda kAvya kA viSaya (?) hai 901 sahRdayAnandakAra kRSNAnanda (?) rAjya meM sAndhivigrahika the 904 vAsudevakRta yudhiSThira vijaya (?) meM antarbhUta Bing 905 yudhiSThiravijayakAra 906 rAmacarita nAmaka - disandhAna kAvya ke praNetA (?) the 1 For Private and Personal Use Only - - 902 nalAbhyudayakAra vAmanabhaTTa- 14/15/16/17 | ke AzrayadAtA vemabhUpAla (?) zatAbdI meM tailaMga deza ke adhipati - 903 somezvarakRta suratholAva kA kathAnaka (?) para AdhArita hai Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir taMjaura / madure kalyANI/ maisUra / liMga / skaMnda / brahma / brahmANDa bhikSATana kAliviDambana sabhAraMjana / anyApadezazataka / bhikSATanakAra gokulanAtha nIlakaNThavijayacampUkAra nIlakaMTha dIkSita/ haracaritacintAmaNikAra jayadratha / harivilAsakAra lolambirAja / 5/4/3/2 anantazayana graMthAvalI/ aDyAra lAibrerI / kAvyamAlA / gAyakavADa saMskRtasIrIja / nalakathA / pANDavacarita/ rAmakathA / kRSNalIlA | utkala / Andhra / bihAra/ vaMga vAsudeva (?) nivAsI the kAvyakubja / durgAsaptazatI / devIbhAgavata kAlikApurANa / mahAbhArata / yamakakAvya / rUpakasAhitya campUkAvya / mahAkAvya / kAzmIra / kerala / karNATaka/ pinAkanandI / prajApatinandI saMdhyAkaranandI/ rAmapAla saMskRta vAGmaya praznottarI / 31
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (?) dvArA huA hai 907 rAmacarita kAvya meM (?) - baMgAla/ bihAra/ utkala/ kA itihAsa varNita hai- nepAla / 908 rAghavapANDavIya kAvya ke - lakSmI/ ziva/ dhanaMjaya/ vIra - pratyeka sarga ke anta meM (?) kA nAma aGkita 921 saMskRta sAhitya kA prAcInatama sUktisaMgraha 922 subhASitaratnakoSa kA aparanAma (?) hai hArvarDa prAcya graMthamAlA/ vANI vilAsa/ bhAratIya vidyAbhavana - subhASitaratnakoSa/ saduktikarNAmRta/ suktimuktAvalI/ shaanggdhrpddhti| - sUktimuktAvalI/ subhASita ratnasandoha/ sUktiratnAkara/ kviindrvcnsmuccy| - subhASitasudhAnidhi/ subhaassit-rtnbhaaNddaagaar| subhASita-ratnasandoha/ pdyaamRttrNginnii| 923 subhASitoM kA mahattama saMgrahagraMtha (?) hai 909 rAghavapANDavIyakAra - pAla/ kAdamba/nAyaka/ kavirAjasUri ke kaaktiiy| AzrayadAtA kAmadeva (?) vaMzIya nRpati the910 prasiddha TIkAlekhaka - Andhra/ tamiLanADU/ kerala/ kolAcala mallinAtha karNATaka (?) pradeza ke (?) nivAsI the911 pArvatI-rukmiNIyam ke - Ahavamalla/somadeva/ lekhaka vidyAmAdhava vikramAMkadeva/ jayasiMha / cAlukyavaMzIya (?) rAjA ke sabhApaMDita the912 cAlukyavaMzIya somadeva - 10/11/12/13 / kA samaya (?) vIM zatAbdI thA913 cidambarakavi ke - ziva/ viSNu/ subrahmaNya/ paMcakalyANa campU meM nala/ (?) vivAha kI kathA guMphita nahIM hai914 rAmakRSNa vilomakAvya - veMkaTAdharI/ daivjnysuury| ke lekhaka (?) the- cidambarakavi/ hrdttsuuri| 915 saptasandhAna mahAkAvya ke - meghavijaya/ cidaMbara/ lekhaka (?) the- haradattasUri/ kavirAjasUri / 924 subhASitaratnabhANDAgAra kI - 10/6/4/31 zlokasaMdhyA (?) hajAra se adhika hai925 sUktimuktAvalI ke - karivAhinIpati/ saMpAdaka bhAnukavi ke azvavAhinIpati/ AzrayadAtA jalhaNa, sAMdhivigrahika devagirI ke yAdavaMzI pradhAnAmAtya kRSNarAja ke (?) the926 meghadUta aura mAghakAvya - kaashmiir/sauraassttr| ke TIkAkAra vallabhadeva mahArASTra/ bNgaal| (?) ke nivAsI the927 zAgadharapaddhati kA - DaoN. piittrsn| prakAzana (?) ne kiyA- DaoN. luDavika sTarnabAkha/ eDagarTana/ DaoN. TaoNnI/ 928 sAyaNAcArya ke puruSArtha - vAlmIki/ vedavyAsa/ sudhAnidhi meM (?) paMcamahAkAvya/ vedatrayI/ ke subhASitoM kA saMkalana 916 meghavijaya kavine apane - mAgha/ kirAta/ naiSadha/ devAnanda kAvya meM (?) meghadUta / kAvya ke zlokoM kI aMtima paMkti kI samasyA pUrti kI hai917 meghavijayagaNI (?) - akabara/ jahAMgira/ yavanarAja dvArA sammAnita AdilazAha/ allAuddIna 929 nArojI paMDitakRta - 38/48/58/68 sUktimAlikA meM kevala dazAvatAra viSayaka subhASita do sau se (?) adhika hai the 918 zRMgArazataka ke lekhakoM - bhartRhari/ narahari/ janArdanabhaTTa meM (?) nahIM hai- utprekSAvallabha / 919 bilhaNakAvya kI nAyikA - rAjasthAna/gujarAta/ candralekhA ke pitA kAzmIra/ mAlavA / vIrasiMha (?) ke rAjA the 920 khaDgazataka kA prakAzana - kAvyamAlA/ 929 kevala zRMgAra viSayaka - rAma yAjJikakRta eka sahasra se adhika zRMgArAlApa/ rudrabhaTTakRta subhASitoM kA saMgraha zRMgAratilaka/ sAmarAja dIkSitakRta zRMgArAmRtalaharI kAmarAjadIkSitakRta shRNgaarklikaa| 32 / saMskRta vAGmaya prazrottarI For Private and Personal Use Only
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 946 saMskRta sAhitya ke - bhAsa/ kAlidAsa/ zUdraka/ itihAsa meM (?) kA bANabhaTTa/ . samaya nirvivAda hai947 suprasiddha mukuMdamAlAstotra - maisUra/ taMjaura/ vijayanagara/ ke racayitA kulazekhara trivAMkura/ (?) ke rAjA mAne jAte 930 saMskRta kAvyasRSTi meM - mahAkAvya/gItikAvya/ bhAvAbhivyakti kI dRSTise gdykaavy/cmpuukaavy| sarvottama kAvyaprakAra (?) hai931 meghadUta kI samasyApUrti - pArvAbhyudaya/ nemidUta/ (?) kAvya meM nahIM hai- zIladUta/ haMsadUta 932 (?) jainatera dUta kAvya hai- candradUta/ cetodUta/ sidhdadUta/ pavanadUta / 933 meghadUtasamasyApUrtiparaka - pArvAbhyudaya/ nemidUta/ kAvyoM meM (?) agragaNya zIladUta/ meghadUta samasyAlekha 934 pAzrvAbhyudaya ke lekhaka - rASTakUTavaMzI amoghavarSa/ jinasena (dvitIya) yAdavazI rAjA kRSNa/ cauhAna (?) rAjA ke samakAlIna vaMzI hammIra/ kAdambavaMzI kAmadeva 935 muktaka kAvyoM ke lekhakoM - bhrtRhri/amruk| meM (?) kI prazaMsA bhallaTa/ govardhanAcArya / AnandavardhanAcArya ne kI hai937 amarukazataka kA viSaya - nIti/ vairAgya/zRMgAra/ bhkti| 938 bhallaTazataka ke udAharaNa- mammaTa/ kSemendra/ (?) ne udhdRta kie hai- AnaMdavardhana/ abhinavagupta / 939 sAhityazAstra ke AkAra - kAvyAdarza/ dhvanyAloka/ graMthoM meM (?) kI gaNanA kAvyaprakAza/rasaMgagAdhara nahIM hotI940 prAkRtabhASIya kaviyoM kA - anuSTupa/ gAthA/ priya chaMda (?) hai- upajAti/ maNibandha/ 941 gAthAsaprazatI ke saMgrAhaka- pratiSThAnapura/ karavIra/ hAla (?) ke adhipati nAndIkaTa/ gomaMtaka 948 vaiSNava stotroM meM (?) - yAmunAcAryakRta 'strotraratna' upAdhi se AlavaMdAra stotra/ prasiddha hai lIlAzukakRta kRSNakarNAmRta somezvarakRta rAmazataka/ madhusUdana sarasvatIkRta aanNd-mNdaakinii| 949 vedAntadezikakRta (?) - acyutazataka/ varadarAjastotra prAkRta gAthAtmaka hai paMcAzat/ pAdukAsahasra/ ytiraajsptti| 950 stotrakAvya ke racayitAoM- dakSiNabhArata/ pUrvAMcala/ meM bahusaMkhya kavi (?) uttarapradeza/ mahArASTra / 942 AryAsaptazatIkAra - vaMganareza lakSmaNasena) govardhanAcArya aura utkalanareza gajapati/ gItagoviMdakAra jayadeva kAmarUpanareza bhAgyacaMdra/ (?) ke Azrita the- maisUra nareza cikka devarAya / 943 puSpadantakRta ziva mahimnaH - maMdAkrAntA/zikhAriNI/ stotra (?) vRtta meM hai- vasantatilakA/sragdharA / 944 mayUrabhaTTa kA sUryazataka - zArdUlavikrIDita/ aura bANabhaTTa kA stragdharA/ azvadhATI/ caNDIzataka (?) vRtta meM hrinniiplutaa| racita hai945 (?) zrI zaMkarAcArya ke - bANabhaTTa/ harSavardhana/ samakAlIna sAhityika hemacaMdra/bhaTTisvAmI/ nahIM mAne jAte hai 951 (?) stotra ke gAyana se - sUryazataka/ caNDIzataka/ nArAyaNa bhaTTAtri vAtaroga gaMgAlaharI/ nArAyaNIyam se mukta hue952 dakSiNa bhArata kA - nArAyaNIyam/rAmASTaprAsa/ sarvAdhika lokapriya stotra lakSmIsahasra/ paadukaashsr| (?) mAnA jAtA hai953 sahasra zlokAtmaka - padmanAma/guruvAyUra/ nArAyaNIyam stotra kA ayyappana/ kaalddii| gAyana kavine kerala ke (?) maMdira meM kiyA954 nArAyaNIya-stotrakAra ke - dhAtukAvya/prakriyAsarvasva, dvArA racita 18 graMthoM meM mAnameyodaya/ pusspodbhed| vyAkaraNa zAstra viSayaka (?) graMtha hai955 saMskRta sAhityameM ahaMkAra- bANabhaTTa/ bhavabhUti/ pUrNa garvoktiyoM ke lie jagannAtha paMDita/ jydev| (?) prasaddhi hai956 zaunakakRta bRhaddevatA meM - vAk/ zradhdA/ medhA/ gaargii| ullikhita 27 RSikAoM meM (?) kI gaNanA nahIM hotI957 bRhadevatA meM nirdiSTa - lopAmudrA/ aruMdhatI/ RSikAoM kI nAmAvalI anasUyA/ maitreyii| meM (?) kA nAmanirdeza hai 958 zrItaMtra meM nirdiSTa pAMca - raajckr/devckr| daza hai saMskRta vAGmaya praznottarI / 33 For Private and Personal Use Only
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mdurai| cakroM meM (?) antabhUta vIracakra/dharmacakra/ nahIM hai959 dakSiNabhArata meM saMgIta - veMkaTamakhIkRta caturdaNDi viSayaka atyaMta prasiddha prakAzikA/ appAtulasI graMtha (?) hai kRta rAgakalpadruma/ somanAthakRta rAgavibodha/ahobala kRta sNgiitpaarijaat| 960 caturbhANI graMtha meM - ubhayAbhisArikA/padmaprAbhUtaka (?) kA antarbhAva nahIM dhUrtaviTasaMvAda/mukundAnanda hotA961 mAtRceTakRta catuHzatakam - TAmasan/ kItha/ nAmaka baudhdastotra kA maiksamUlara/ DaoN. rAdhAkRSNan aMgrejI anuvAda (?) ne kiyA hai962 zaunakakRta caraNavyUha meM - veda/ upaveda/purANa/ (?) ke viSaya meM bharapUra upapurANa / sAmAnya jAnakArI dI hai963 cAndravyAkaraNa meM (?) - kRdanta/ tadhdita/ samAsa/ __kA vivecana nahIM hai- vaidikI svrprkriyaa| 964 -citsukhAcArya ke (?) - tattvapradIpikA/ graMtha koM 'citsukhI' kahate bhAvaprakAzikA/ abhiprAya prakAzikA/ bhAvatattva prakAzikA 965 bilhaNa kI corapaMcAzikA - gaNapatizarmA/ rAmopAdhyAya/ para (?) kI TIkA nahIM basavezvara/ mllinaath| nATaka ke racayitA kRSNadeva rAya (?) ke adhipati the972 paMcamajArja viSayaka - lAlamaNizarmA/ kAvyoM ke lekhakoM meM mahAliMgazAstrI/ zivarAma (?) nahIM hai pAMDe/ jaggU bkulbhuussnn| 973 pratIka nATakoM meM (?) - jIvanmuktikalyANam/ prathama viracita hai- prabodhacandrodaya/saMkalpa sUryodaya/ anumiti-prinny| 974 mahAliMgazAstrIkRta - haimaleTa/ maikabetha/ jIvayAtrA, zeksapIyara ke marcaTa Apha vhenisa/ (?) nATaka kA anuvAda hai- kiMga liyara / 975 AnaMdArAyamakhI ke - bhaktiyoga/ advaita vedAnta/ jIvAnandanam-nAmaka Ayurveda/ tarkazAstra / pratIka nATaka kA viSaya 976 sAmavedIya jaiminizAkhA - tamiLanADu/ sauraassttr| kA vizeSapracAra (?) hai- karNATaka/ vidrbh| 976 jaumaravyAkaraNa kA vizeSa - pazcimabaMgAla/ dakSiNaAndhra pracAra (?) pradeza meM hai- pUrvI uttarapradeza/ uttarabhArata / se huA 966 'sarvaM khalvidaM brahma'- yaha - chAndogya/ aitareya/ mahAvAkya (?) upaniSad - bRhadAraNyaka/mANDUkya / meM hai967 satyakAma jAbAli kI - dvitIya/tRtIya/ caturtha/ suprasiddha kathA chAndogya pNcm| upaniSad ke (?) adhyAya meM hai968 amRtalaharI kAvya meM - gaMgA/ yamunA/ lakSmI/ paMDitarAja jagannAtha ne vissnnu| (?) kI stuti kI hai969 saMskRta kA prathama dainika - lAhora/ kalakattA/ maisUra patra jayantI (?) se trivendrm| prakAzita hotA thA970 tAMtrikoM ke pAMcarAtra - 115/215/315/4151 sAhitya ke antargata saMhitAoM kI saMkhyA 977 vyAkaraNazAstra meM - pAlyakIrtikRta jaina prakriyAnusArI graMthoM kI zAkaTAyana vyAkaraNa/ racanA kA sUtrapAta (?) devanandIkRta jainendra vyAkaraNa/ bopadevakRta mugdhabodha/ anubhUtisvarUpAcAryakRta sArasvata vyaakrnn| 978 nAgapura meM prakAzita - DaoN. mirAzI/ DaoN. raghuvIra/ jaiminIya brAhmaNa kA DaoN. karaMbeLakara/ sarasvatI saMpAdana (?) ne kiyA- prasAda caturvedI/ 979 vidyAnandanAtha devakRta . vAmakezvara/ saMmohana/ bhairava/ jJAnadIpavimarzinI (?) yogArNava/ taMtrapara AdhArita hai980 vividha tAMtrika saMhitA ke - 20/60/64/100/ anusAra taMtroM kI saMkhyA 981 sammohanataMtra ke anusAra - 32/75/50/30/ vaiSNavataMtroM kI saMkhyA 982 saMmohana taMtra meM pratipAdita - zaiva/ vaiSNava/gANapatya/ cAra taMtraprakAroM meM (?) baudhda/ nahIM hai983 mahAbhArata vanaparvameM - 62/72/82/92 / yakSapraznoM kI saMkhyA (?) haiN| 971 jAmbavatIkalyANam - varaMgaLa/ maisUra/ vijayanagara For Private and Personal Use Only
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 997 yogazAstra meM kathita - bhrU/ kaMTha/ hRdaya/ nAbhi/ AjJAcakra zarIra ke (?) sthAna meM hai998 SaDdarzanoM ke praNetAoM meM - pANini/ zaMkarAcArya/ (?) kI gaNanA hotI hai- pataMjali/ abhinavaguptAcArya 999 saMgItaratnAkara ke - vasaMta/ bhairava/ meghamalhAra/ anusAra chaha puruSa rAgoM meM mAruva/ (?) kI gaNanA nahIM hotI 1000 chaha nAstika darzanoM meM - vaizeSika/ sautrAMtika/ (?) nahIM mAnA jAtA- vaibhASika/ maadhymik| 984 vAtsyAyana kAmasUtrameM - samasyApUrti/ anekabhASAjJAna/ kathita 64 kalAoM ke gUDhakAvyajJAna/ abhinaya/ antargata dasa vAGmaya kalAoM meM (?) nahIM mAnI jAtI985 ekAkSara koza ke anusAra- 16/26/36/46 / prAcIna zabdakoSoM kI saMkhyA (?) hai986 taittirIya brAhmaNa ke - mRga/ ArdrA/ punarvasu/svAtI anusAra nau parjanya nakSatroM meM (?) kI gaNanA nahIM hotI987 taittirIya brAhmaNa ke - azvinI/ bharaNI/ kRttikA/ anusAra 14 devanakSatroM mUla meM (?) gaNanA nahIM hotI988 zaMkarAcAryakRta manuSyatva/ kavitva/ vivekacUDAmaNi me mumukSutva/ mahApurUSasaMzraya kathita tIna durlabha viSayoM meM (?) antarbhUta nahIM hai989 vIrazaivapradIpikA meM - guruyAtrA/ devayAtrA/ kathita tIna yAtrAoMmeM tIrthayAtrA/ antyayAtrA/ (?) nahIM mAnI gayI990 cAra vAdoM meM (?) vAda - AraMbhavAda/ pariNAmavAda/ sAMkhya darzana meM - vivartavAda/ satkAryavAda/ pratipAdita hai991 rAghavapANDavIya graMtha meM - subaMdhu/ bANabhaTTa/ kavirAja/ kathita vakroktimArga- kuNtk| nipuNa kaviyoM meM (?) kI gaNanA nahIM hotI992 Ayurvedika tridoSoMmeM - kapha/ vAta/ pitta/ rakta/ (?) antarbhAva nahIM hotA 993 nATyazAstrokta caturvIroMmeM - yuddhavIra/ dAnavIra/ dayAvIra/ (?) kI gaNanA nahIM hotI vidyaaviir| 994 'catuHzlokI bhAgavata' - 7/8/9/10 zrImadbhAgavata ke dvitIya skandha ke (?) adhyAya meM hai995 zaMkarasaMhitA ke anusAra - godAna/ bhUdAna/ cAra zreSTha dAnoM meM (?) saMpattidAna/ vidyAdAna / nahIM mAnA gayA996 taittirIya upaniSadmeM - agni/ sUrya/ caMdra/ kathita devatApaMcaka meM AkAza/ (?) kI gaNanA nahIM hotI 1001 jainasiddhAnta sarva prathama - umAsvAtikRta tattvArthasUtra/ (?) graMthadvArA sUtrabaddha amRtacandrasUrikRta tattvArthasAra haribhadrasUrikRta lokatattvanirNaya/ vAdIbhasiMhakRta syaadvaadsidhdi| 1002 taMtroMkI vedamUkalatA kA - kAzInAthabhaTTa kRta pratipAdana (?) meM kiyA taMtrabhUSA/ kAzIzvarakRta taMtramaNi/ zrIkRSNa vAgIzakRta taMtraratna/ zrIrAmezvarakRta taMtrapramoda - 3 saMpUrNa tAMtrika vAGmaya meM - taMtrAloka/ taMtrAdhikAra/ (?) atyaMta mahattvapUrNa taMtrasidhdAntakaumudI/ mAnA gayA hai taaNtrikmuktaavlii| 4 taMtrAloka ke lekhaka - madhvAcArya/ bhaTTojI dIkSita/ abhinavagupta/ premanidhipaMta 5 mAdhvasaMpradAya ke 14 ve gautama-kaNAdamata/zAMkaramata guru vyAsarAya ne apane baudhdamata/ jainamata / tarkatANDava meM (?) khaMDana kiyA6 paramArthadvArA (?) nyAya - vasubaMdhukRta tarkazAstra/ graMtha kA cInI bhASA meM annaMbhaTTakRta tarkasaMgraha/ anuvAda huA hai- kezavamizrakRta tarkabhASA/ jagadIzabhaTTAcAryakRta trkaamRt| 7 vasubandhu ke baudhda nyAya - paMcAvayava vAkya/ jAti/ viSayaka graMtha meM (?) kA nigrahasthAna/ hetvAbhAsa / vivaraNa nahIM hai8 jaiminIya (talavakAra) - e.bI.kItha/e.sI.barnela/ brAhmaNa kA prathama saMpAdana sara vilyama jonsa/ (?) ne kiyA DaoN. bhAMDArakara 9 tANDya mahAbrAhmaNa kA - DaoN.kaileNDa/ ha.dA.velaNakara aMgrejI anuvAda (?) ne DaoN. bhANDArakara/ DaoN. raghuvIra maMskRta vAGmaya praznottarI / 35 For Private and Personal Use Only
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kiyA1010 navya upaniSadoM meM - turIyAtItopaniSad/ pradIrghatama upaniSad (?) tejobiMdUpaniSad/ tulasI upaniSad/ trizikhabrAhyaNopaSid 11 yajJopavIta kA nirdeza - chAndogya upaniSad/ taitirIya sarvaprathama (?) graMtha meM AraNyaka/ zatapatha brAhmaNa huA bRhdaarnnyk| 12 satyaM vada / dharma cr|"- - aiteraya/ taittirIya/ kaTha/ yaha Adeza (?) chaandogy| upaniSad meM hai13 gaMgAdhara bhaTTakRta durjana - brahmANDa/ brahmavaivarta/ mukhacapeTikA graMtha meM zrImadbhAgavata/ (?) purANa kI devIbhAgavata mahApurANatA sthApita karane kA prayAsa huA hai14 devatAdhyAya brAhmaNa - Rgveda/zukla yajurveda/ (?) veda se saMbaMdhita hai- kRSNa yjurved/saamved| 15 devatAdhyAya brAhmaNa kA - barnela/ jIvAnanda vidyAsAgara sarvaprathama saMpAdana (?) tirupati kendrIya saMskRta ne kiyA vidyApITha/ gaMgAnAtha jhA zodha sNsthaan| 16 zAkta sampradAya meM mAnyatA- 5/6/7/81 prApta vidyamAna devIpurANa kI racanA (?) vIM zatI meM mAnI jAtI hai17 devIpurANa ke vaktA (?) - vasiSTha/ vizvAmitra/ RSi hai jamadagni/ kAzyapa/ 18 'devIgItA'- devIbhAgavata - 7/8/9/10 ke (?) veM skanda meM antarbhUta hai19 devIgItA kI adhyAya - 7/8/9/10 saMkhyA (?) hai1020 devI upAsakoM kA pramukha - devIbhAgavata/mArkaNDeya/ graMtha durgAsaptazatI skanda/ agni| (?) purANa ke antargata suratharAjA/sumedhA RSi / 24 jagamohanakRta - 36/46/56/66 / dezAvalivivRtti graMtha meM 17 vIM zatI ke (?) rAjAoMkA varNana hai 25 vidyAnivAsakRta - vArANasI/jagannAthapurI/ dvAdazayAtrAprayoga meM dvArakA/badarInArAyaNa / (?) kI 12 yAtrAoM kA nirdeza hai26 dhanurveda viSayaka vasiSTha - jayadevazarmA vidyAlaMkAra/ aura auzanasa saMhitAoM vizvezvarAnanda/ karapAtrI svAmI kA prakAzana (?) ne DaoN. raghuvIra / kiyA hai27 dharmasiMdhu nAmaka prakhyAta - puNe/ paMDharapura/ kolhApUra graMtha ke lekhaka kAzInAtha amarAvatI upAdhyAya (pAdhye) (?) ke nivAsI the28 kAzInAtha pAdhyekRta - paMDharapura/ karavIra/ prayAga/ dharmasiMdhu kI zobhAyAtrA kAzI/ (?) kSetra meM nikAlI thI 29 dhAtupAThaviSayaka sAyaNA-- dhAtuvRttisudhAnidhi/ cArya kRta graMtha kA nAma dhAtuvivaraNa/ dhAtumAlA/ dhaatuprdiip| 1030 dhvanyAloka kA jarmana - DaoN. kRSNamUrti/ jekobI/ anuvAda (?) ne kiyA hai zopenAhora/ viMTaraniTjha 31 "haricaraNasarojAMka"- - nalacampU/ rAmAyaNacampU/ nAma se (?) kAvya bhAratacampU/ gopAlacampU / prasiddha hai32 nalacampU ke lekhaka - somadevasUri/ bhojarAja/ (?) the anantabhaTTa/ trivikramabhaTTa 33 (?) devatA ke maMtroM ko - tripurasundarI/guhyakAlI/ 'nAbhividyA' kahate hai- ucchiSTacANDAlI/mAtaMgI 34 suprasiddha nAsadIya sUkta - 7/8/9/10/ Rgveda ke (?) maMDala meM hai35 yAskAcArya kRta nighaNTu - suMdarakANDa/ ghaNTuka kANDa ke tIna kANDoM meM (?) naigamakANDa/ daivatakANDa / nahIM ginA jAtA36 yAskAcAryane apane - pRthvI/ aMtarikSa/ svarga/ nirukta meM (?) sthAnIya pAtAla devatA nahIM mAne hai37 nirukta kI TIkAoM meM - mahezvara/ devarAjayajvA/ sarvazreSTha TIkA (?) durgAcArya/ skandasvAmI / kI hai 21 durgAsaptazatI kI -467/567/667/7001 zlokasaMkhyA (?) hai22 durgAsaptazatI ke - devImahimnaHstotra/ antargata (?) nahIM hai- paurANika rAtrisUkta/ devIsUkta naaraaynniistuti| 23 durgAsaptazatI ke pravaktA - durvAsA/samAdhivaizya/ 36 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 38 kamalAkarabhaTTa kRta dharmazAstraviSayaka nirNaya sindhu kI racanA (?) zatAbdI meM huI38 vedamaMjarI (nItimaMjarI ) ve lekhaka dyA (vidyA) dviveda (?) ke nivAsI the 39 dharmazAstraviSayaka jJAnakoza ke sadRza nRsiMhaprasAda maMtha ke lekhaka dalapatirAja (?) ke nivAsI the 1040 nyAyakula meM udayanAcAryane baudhdamata ke (?) graMtha kA khaMDana kiyA hai 41 IzvarabhaMgakArikA ke lekhaka (?) hai42 bhAsarvajJa ne apane 47 vyAkaraNazAstra ke pAMca pAThoM ke antargata (?) pramukha hai - 45 navyavedAnta kA udaya (?) graMtha ke kAraNa huA 48 taMtrazAstrokta cakroM meM (?) nahIM mAnA jAtA49 paMcataMtra meM kula milAkara (?) kathAe~ hai - 1050 viSNuzarmA ke paMcataMtra kA viSaya (?) hai51 paMcataMtra kA sarvaprathama nyAyasAra meM (?) pramANa nahIM mAnA 43 akSapAdagautama kRta nyAya sUtra ke (?) adhyAya hai 44 nyAyasUtra meM (?) padArthoM 7/10/16/ 251 ke tattvajJAna se niHzreyasa kI prApti mAnI hai saMpAdana (?) ne kiyA 52 vidyAraNya aura bhAratItIrtha - - - 15/16/17/18 - gujarAta / rAjasthAna / mAlavapradeza/ vArANasI / saurASTra / mahArASTra karnATaka / rAjasthAna / IzvarabhaMgakArikA / vajrasUcI upaniSad / apohasiddhi / jJAtaprasthAnazAstra zAntarakSita/ kalyANarakSita vasubandhu / ratnakIrti / pratyakSa / anumAna / upamAna / Agama/ 5/6/7/81 www.kobatirth.org vyAsarAyakRta nyAyAmRta/ siddhasena divAkarakRta nyAyAvatAra / jayatIrthakRta nyAyasudhA/ madhvAcAryakRta nyAyavivaraNa / sUtrapATha / dhAtupATha / gaNapATha uNAdipATha / rAjacakra / devacakra/ vIracakra / dharmacakra 97/87/ 77/ 67 1 taMtrazAstra arthazAstra/ rAjanIti / dharmazAstra / haTela/ maiksamUlara/ sTarnacAkha/ nArmana brAUna / zuddhAdvaita viziSTAdvaita / dvArA racita suprasiddha paMcadazI kA viSaya (?) hai 53 Adhunika cikitsA zAstraviSayaka gaMgAdhara kavirAja ke graMtha kA nAma (?) hai54 padArtha dharmasaMgraha kI racanA (?) ne kI hai 55 vaizoSikadarzana ke 58 dvAdazavidyApati upAdhi ke dhanI (?) jainAcArya the - prazastapAda bhASya para (?) bhASya nahIM hai 56 pAMcarAtra tattvajJAna viSayaka 115 / 130/315/415 kula saMhitAoM kI saMkh (?) hai 59 chandaH zAstra meM ATha gaNoM kI paddhati (?) ne pravartita kI 1060 bIsa kANDoM kI pippalAda saMhitA (?) veda se saMbaMdhita hai 61 vhena tsAMga dvArA cInI 57 nAgezabhaTTa ke paribhASendu- 120/130/140/1501 zekhara meM (?) paribhASAoM kI carcA huI Yu 58 tAMtrikoM ke rudrAgamoM kI saMkhyA (2) hai 63 saMskRta sAhitya meM lAkSaNika nATakoMkI paraMparA (?) nATaka se prAraMbha huI64 diGnAgakRta pramANa bhASA meM anuvAdita prakaraNa AryavAcA nAmaka baudhda graMtha ke mUla lekhaka (?) the 62 mahAyAna saMpradAya kA sarvAdhika prAcIna sUtragraMtha (?) hai For Private and Personal Use Only dvaitAdvaita/ dvaita / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paMcanidAnam / paMcaskandhaprakaraNam/ paMcapAdikA / paMcagraMthI prazastapAdAcArya/ vyomazikhAcArya/ udayanAcArya zrIdharAcArya vyomavatI/ bhAmatI/ kiraNAvalI nyAyakandalI/ 18/ 28/38/ 48 1 khAdirAjasUri/ zubhacandra padmasuMdara / sakalakIrti / bharata/ janAzraya / piMgala / kAlidAsa zuklayajus / kRSNayajus / sAma / atharva / Arya asaMga / nAgArjuna/ vasubaMdhu / dharmakIrti / prajJApAramitAsUtra / pratItyasamutpAdagAthAsUtra / gaNDavyUhasUtra / arthavinizcayasUtra / saMkalpasUryodaya/ prabodhacandrodaya anumitipariNaya paraMjanacarita cInI/ tibbatI/ siMhalI / saMskRta vAGmaya praznottarI / 37
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir samuccaya kA anuvAda kvi| (?) bhASA meM upalabdha hai 65 azokastambhoM ke pAlI - DaoN.pI.vhI.bApaTa/ DaoN.vA.vi. lekhoMkA saMskRta saMskaraNa mirAzI/ rAmAvatAra zarmA/ (priyadarziprazastayaH (?) rAhula sAMkRtyAyana / ne kiyA hai66 guNADhya ke paizAcI - bRhakathAzlokasaMgraha/ bhASIya baDDakahA ke tIna bRhatkathAmaMjarI/ saMskRta rUpAMtaroM meM (?) bRhatkathAsaritsAgara/ nahIM hai bRhatkathAkoza/ 67 hariSeNAcArya ke bRhatkathA - 157/257/357/457 koza meM (?) kathAe~ hai 79 brahmANDapurANa kI adhyAya- 107/108/109/1101 saMkhyA (?) hai1080 brAhmaNa granthoM ke pratipAdya - 8/10/12/14 / viSaya (?) hai81 samprati upalabdha brAhmaNa - 8/18/28/381 graMthoM kI saMkhyA (?) hai82 saMprati upalabdha vedasaMhitA- 10/11/12/13 | -oM kI saMkhyA (?) hai83 kAzmIrI lekhakoM meM - abhinavagupta/ bilhaNa/ (?) sarvazreSTha mAne jAte mmmtt/kssemendr| taittiriiy| 68 guNADhya (?) rAjA ke - zAlivAhana/ vikramAditya/ Azrita kavi the yazodharmA/ samudragupta 69 phalitajyotiSa kA - bRhatsaMhitA/ bRhatpArAzara. sarvamAnya graMtha (?) hai horA/ bRhajjAtaka/ phlitmaartnndd| 1070 sabhI upaniSadoM meM baDA chAMdogya/bRhadAraNyaka/kaTha (?) upaniSad hai71 bRhadAraNyaka upaniSad meM - madhukANDa/ munikANDa/ (?) nahIM hai sundarakANDa/khilakANDa 72 ahaM brahmAsmi aura - chAMdogya/ aitareya/ taittirIya/ ayamAtmA brahma ye bRhadAraNyaka/ mahAvAkya (?) upaniSad ke hai73 bRhadAraNyaka upaniSad meM - yAjJavalkya/ gArgI/ maitreyI/ pradhAna tattvajJa (?) hai- janaka/ 74 saMskRta vAGmaya kI - DaoN. rAghavan/ DaoN. dANDekara/ bRhatsUcI ke saMpAdaka oNphrekhTa/ rAjendralAla mizra 84 pAMcarAtra Agama kA udaya - kAzmIra/ karnATaka/ gujarAtha (?) huA baMgAla 85 bhagavadgItA ke kAzmIrI - 715/725/735/745 / pAThakI zlokasaMkhyA (?) hai86 kAvyaprakAza meM kula - 122/132/142/152 / (?) kArikAe~ hai- . 87 rAmacaMdra kavibhAratIkRta - rAma/kRSNa/budhda/ zaMkara / bhaktizatakam kA viSaya (?) kI bhakti hai88 bhaTTikAvyapara kula (?) - 12/13/14/15 TIkAe~ likhI gayI hai.89 bhaviSyapurANa (?) - 3/4/516 paryoM meM vibhAjita hai1090 kezava kAzmIrI kI - vedastuti/ bhramaragIta/ bhAgavata TIkA (?) para rAsapaMcAdhyAyI/ekAdazaskaMdha hI hai91 vartamAna zrImadbhAgavata ke - 315/ 325/335/345 adhyAyoM kI saMkhyA 92 zrImadbhAgavata para (?) - vallabhAcArya/ madhvAcArya/ kI vyAkhyA nahIM hai- rAmAnujAcArya vIrarAghavAcArya 75 bhArata meM saMskRta vAGmaya - gAyakavADa orieMTala sIrIja kA prakAzana (?) dvArA caukhaMbhA pustakAlaya/ adhika pramANa meM huA- AnaMdAzrama/kAzI saMskRta siiriij| 76 chaha vedAMgoM ke atirikta - bRhadevatA/bRhatsarvA vedaviSayaka jAnakArI nukramaNI/ caraNavyUha/ denevAlA zreSTha graMtha ArSAnukramaNI 77 zrIrAmacaMdra kI rAsalIlA - AnaMdarAmAyaNa/ . kA varNana (?) meM hai- bhuzuMDIrAmAyaNa/ adbhuta rAmAyaNa/ agnivezarAmAyaNa 78 viSNupurANa ke anusAra - brahma/ brahmavaivarta/ brahmANDa/ (?) purANa aMtima hai grudd| 91 rAmopAsaka rasika - maiMndarAmAyaNa/ maMjula rAmAyaNa sampradAya kA (?) bhuzuNDirAmAyaNa/ upajIvya graMtha hai- sauryarAmAyaNa 92 bhuzuNDirAmAyaNa kA - vAlmIkirAmAyaNa/ adhyAtmaAdarza upajIvya graMtha rAmAyaNa/zrImadbhAgavata/ sauhaardraamaaynn| 93 bhuzuNDi rAmAyaNa kI - 6/16/26/36/ zlokasaMkhyA (?) hajAra 38 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 94 vAmana purANa ke matAnusAra matsya/ kUrma / varAha/ bhAgavata (?) purANa sarvazreSTha hai 95 mahAnArAyaNIyopaniSad (?) AraNyaka ke antargata hai 96 pAtaMjala mahAbhASya ke kula ar3ikoM kI saMkhyA (?) hai 97 pANinikRta aSTAdhyAyI sUtroM kI saMkhyA 39 sau se (?) adhika hai98 pAtaMjala mahAbhASya meM 16 sau se adhika (2) sUtroMpara bhASya likhA huA hai 99 vyAkaraNa mahAbhASya kI khaMDita adhyayana paraMparA punarujjIvita karane kA kArya sarvaprathama (?) ne kiyA 1100 zukla yajurveda kI madhyaMdina zAkhA ke maMtroM kI kula saMkhyA 19 sau se adhika (2) hai 101 zUnyavAda viSayaka - 104 jaiminikRta mImAMsA sUtroMkI kula saMkhyA 26 sau se adhika (?) hai105 dvAdazalakSaNI nAmase (?) graMtha ke prAraMbhika 12 adhyAya prasiddha hai106 mugdhabodha vyAkaraNa ke lekhaka (?) hai107 muNDakopaniSad atharvaveda - taittirIya bRhada aitareya zAMkhAyana / - 65/75/ 85/95 61/71/81/95 69/ 79/89/99 mAdhyamika kArikA ke lekhaka (?) hai 102 mAdhyamikakArikA graMtha meM 300/350/400/450/ kArikAoM kI saMkhyA (?) hai 103 daza zivAgama / aSTAdaza rudrAgama aura catuHSaSTi (64) bhairavAgoM ke sArabhUta zAstra ko (?) kahate hai caMdragomI kSIrasvAmI/ dayAnanda sarasvatI / bhartRhari / 65/75/ 85/95 candrakIrti/ buddhapAlita/ bhAvaviveka nAgArjuna/ taMtrazAstra / maMtrazAstra / trika zAstra / chaMdaH zAstra 24/34/44/ 54 brahmasUtra / mImAMsAsUtra / kAmasUtra yogasUtra / bopadeva / bhartRhari / devanaMdI/ zarvavarmA/ paippalAda zaunakIya/ www.kobatirth.org kI (?) zAkhA se saMbaMdhita hai 108 atharvaveda kI kula zAkhAe~ (?) hai 109 suvarNa banAne kI prakriyA kA varNana (?) taMtra meM hai1110 pAtaMjala mahAbhASya ke anusAra yajurveda kI (?) zAkhAe~ kahI gayI hai 111 yajurveda saMbaMdhita Rtvija ko (?) kahate 112 zukla yajurveda meM (?) adhyAya hai 113 zukla yajurveda kA 40 vA adhyAya hI (?) upaniSada hai 114 dvAdazavidyAdhipati upAdhi sebhUSita (?) the 116 yAjJavalkya smRti ke prathama vyAkhyAkAra ( ? ) hai 117 yogavAsiSTha ke apara 118 yogavAsiSTha kI zloka (?) hajAra - 121 raghuvaMza mahAkAvya meM (?) rAjAoM ke AkhyAna varNita hai122 rasagaMgAdhara meM kAvya ke - 119 laghuyogavAsiSTha ke lekhaka gauDa abhinanda kA samaya (?) zatI hai120 taMjauranareza raghunAthanAyaka viSayaka raghunAthAbhyudaya mahAkAvya (?) ne likhA hai For Private and Personal Use Only prakAra (?) mAne hai 123 rasagaMgAdharakAra ne (?) alaMkAroMkI carcA kI hai - devadarza/ cAraNavaidya / 7/8/9/10 ArSarAmAyaNa / vasiSTha nAmoM meM (?) nAma nahIM hai mahArAmAyaNa / mokSopAyasaMhitA rAmAzvamegha / 12/22/32/42 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mRDAnItaMtra / mRtyujayataMtra/ merutaMtra / kulArNavataMtra | 86/ 100/ 107/ 109 hotA/ adhvaryu/ brahmA/ chandoga / 40/50/60/70/ Iza / kena / kaTha / prazna vAdirAjasUri/ zrutasAgarasUri somadevasUri/ sakalakIrti/ vijJAnezvara / vizvarUpa/ dharmezvara / aparArka/ 8/9/10/11 yajJanArAyaNa / rAjacUDAmaNi/ rAmabhadrAmbA / kRSNakavi / 21/31/41/51 2/3/4/5 51/61/71/ 81 saMskRta vAGmaya praznottarI / 39
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 124 kuvalayAnaMdakAra appayya - 114/124/134/144 dIkSita ne (?) alaMkAroM kI carcA kI hai125 bhAratIya rasAyanazAstra kA - rasacaMdrikA/rasajalanidhi/ vivecana (?) graMtha meM hai- rasapradIpa/ rsmNjrii| 126 rasajalanidhike lekhaka - vizvezvara pAMDeya/ (?) the bhUdeva mukhopAdhyAya prabhAkarabhaTTa/ bhaanudtt| 127 AyurvedIya rasavidyA kA - rasaratnAkara prAcInatama graMtha (?) hai- (yA rasendramaMmala) rasajalanidhi/rasaratnasamuccaya rasamaMjarI 128 nAgArjuna ke rasavidyA . rasendramaMgala/ rasajalanidhi/ viSayaka graMtha kA nAma rasaratnasamuccaya/rasamaMjarI/ kAvya likhane kI paramparA bANabhaTTa/ vizAkhadatta / ke pravartaka (?) hai139 bhaTTikAvya kA vAstava - rAvaNavadhama/rAmodayam/ nAma (?) hai rAmAyaNakAvyam/ rAvaNArjunIyam 1140 bhaTTikAvya ke 22 sargo meM - 24/25/34/35 kula zlokasaMkhyA 36 sau se (?) adhika hai141 rudrAdhyAya ke 'namaka' aura- 10/11/12/13 | 'camaka' nAma ke do bhAgoM meM pratyekazaH (?) anuvAka hai142 laMkAvatArasUtra meM - rAvaNa/ bibhISaNa/ indrajit/ vijJAnavAda kA siddhAnta kumbhakarNa/ bhagavAn tathAgata ne (?) ko batAyA hai143 liMgapurANa meM adhyAyoMkI- 2/3/4/5 saMkhyA 160 se (?) adhika hai144 liMgapurANa meM bhagavAn, - 8/10/24/28 ziva ke (?) avatAra varNita hai145 bhAskarAcAryakRta siddhAnta - aMkagaNita/ bIjagaNita/ ziromaNi ke lIlAvatI grahagaNita/ bhUmiti/ nAmaka khaMDa kA viSaya 129 ziMgabhUpAla viracita - rasArNavasudhAkara/dazarUpaka nATyazAstra viSayaka sAhityadarpaNa/ bhAvaprakAzana zreSTha graMtha kA nAma (?) hai 1130 rAghava-pANDavIya ke - kAmadeva/ jayacandra/bhaMjadeva racayitA kavirAja (?) raghurAjasiMha ke Azrita the131 suprasiddha rAjataraMgiNI meM - goviMda/durlabhavardhana/ varNita prathama rAjA kA anaMgapIDa/ ucchala / nAma (?) hai132 rAmacaritamAnasam kA - tiruveMkaTAcArya/ ramA saMskRta rUpAMtara (?) ne caudhurI/ nalinI parADakara/ kiyA hai vizvanAthasiMha mahArAja/ 133 zrIrAmarakSAstotra kI kula - 30/35/40/45 zlokasaMkhyA (?) hai134 "caturviMzAtisAhastrI - vAlmIki-rAmAyaNa/ saMhitA"- isa nAmase adbhutarAmAyaNa/AnaMda(?) graMtha pahacAnA jAtA rAmAyaNa/ adhyAtmarAmAyaNa 146) suprasiddha lIlAvatI - 10/15/20/ graMthapara (?) TIkAe~ likhI gaI hai147 lIlAvatI kA phArasI - abula phaijI/ abula anuvAda (?) ne kiyA phajala/ hArUM alarazIda/ alberuunii| 148 lokezvarazatakam stotra meM - ziva/ viSNu/buddha/ (?) stuti hai- mahAvIra 149 kuntakakRta vakrokti- - 160/165/170/1751 jIvita meM kArikAoM kI kulasaMkhyA (?) hai1150 kuntaka ke matAnusAra - 4/6/8/10 vakrokti ke mukhya bheda 135 saptakANDAtmaka vAlmIkI- 445/545/645/745 rAmAyaNa kI kula sarga saMkhyA (?) hai136 vAlivadha kA AkhyAna - araNya/kiSkiMdhA/ suMdara/ rAmAyaNa ke (?) kANDa yuddha meM hai137 samprati ulapabdha vAlmIki- kAzmIra/ baMgAla/ uttarI rAmAyaNa ke tIna saMskaraNoM bhArata/ dakSiNa bhArata/ meM (?) kA saMskaraNa nahIM mAnA jAtA138 saMskRta sAhitya meM zAstra - bhaTi/ trivikrama bhaTTa/ - 3/4/5/61 151 vedAntavAdAvalI le lekhaka jayatIrtha, mAdhvaguru paraMparA meM (?) ve gurU the 40 / saMskRta vAGmaya praznottarI For Private and Personal Use Only
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 152 vedAntavAdAvalI (yA . dvaita/ advaita/ bauddha/ jaina/ vAdAvalI) meM (?) mata kA khaMDana pramukhatA se kiyA hai153 DaoN. rolANDa ne (?) kA - vArAha gRhyasUtra/ pAraskara phreMca bhASA meM anuvAda gRhyasUtra/ zAMkhAyana gRhyasUtra/ kiyA hai bodhAyana gRhyasUtra / 154 siMhAsana dvAtriMzikA kA - kSemaMkara/ haribhadra/ jaina saMskaraNa (?) ne guNaratna/ yshovijy| kiyA hai155 siMhAsana-dvAtriMzikA meM - bhoja/ vikramAditya/ (?) kI kathAe~ varNita hai bhartRhari/ udayana / 156 vikramAMkadevacarita - bUlhara/ eDagarTana/ mahAkAvya kA sarvaprathama harTala/ yaakobii| prakAzana (?) dvArA huA 157 vikramAMkadevacarita meM - cAlukya/ cola/ pANDya/ (?) vaMzIya vikramAditya kAkatIya / SaSTha kA parAkrama varNita hai 158 vikramAMkadevacaritam ke - kAzmIrI/ karnATakI/ mahAkavi bilhaNa (?) mahArASTrIya/ rAjasthAnI/ the 159 kAlidAsakRta - nATaka/ troTaka/ prakaraNa/ vikramorvazIyam (?) hai- prahasana / 1160 vidagdhamAdhava nATaka ke - caitanyamahAprabhu/rUpagosvAmI racayitA (?) the- sanAtana gosvAmI/ gosvAmI viThThaladAsa/ 161 vizvaguNAdarzacampU meM - vizvAvasu/kRzAnu/ hAhA/ samAja ke kevala doSoM kA hUhU/ varNana (?) gaMdharva ne kiyA hai162 rAmAnuja saMpradAya meM (?) - viSNudharmottara/ purANa ko paramazreSTha mAnA viSNu/ zrImadbhAgavata deviibhaagvt| 163 viSNupurANa kA aMgrejI - eca.eca.vilsana/ anuvAda (?) ne kiyA hai vAsudevazaraNa agravAla/ pArjiTara/ DaoN. haajraa| 164 vIramitrodaya (?) - mahAkAvya/ nATaka/ viSayakA graMtha hai- dhrmshaastr/saahityshaastr| 165 vIramitrodayakAra mitramizra - mithilA/orachA/ jayapura/ (?) nareza ke Azrita the bghelkhNdd| 166 dazakumAracarita ke (?) - caturtha/ paMcama/ SaSTha/ saptama/ ucchavAsa kI racanA niroSThyavarNAtmaka hai167 vedAntadIpa nAmaka brahmasUtra- dharmarAjAdhvarIndra/ kI vistRta vyAkhyA ke rAmAnujAcArya/ niMbArkAcArya lekhaka (?) hai- yAmunAcArya 168 niMbArkAcAryakRta - vedAntaratnamaMjUSA/ dazazlokI para puruSottama vedAntapArijAta saurabha/ kRta bRhadbhASya kA nAma vedAntakalpalatikA/ (?) hai vedaantkaustubh| 169 kaNAdakRta vaizeSika - 50/60/70/801 sUtroMkI saMkhyA do sau se (?) adhika hai1170 kaNAda ke vaizeSika sUtroM - 8/10/12/14 / - kA vibhAjana (?) adhyAyoM meM hai171 vaizeSikasUtrANi- graMtha ke - tRtIya/caturtha/ paMcama/ (?) adhyAyama SaSTha/ paramANuvAda kA pratipAdana hai172 jIvagosvAmI kRta - 9/10/11/12 vaiSNavatoSiNI vyAkhyA . bhAgavata ke (?) ve skaMdha mAtra para hai173 zrImadbhAgavata kI (?) - vaiSNavAnandinI/ vaiSNava vyAkhyA meM mAyAvAda kA toSiNI/bRhattoSiNI/ khaMDana AvezapUrvaka bhAvArthadIpikA/ kiyA hai174 vaiSNavAnandinI (bhAgavata - zrIdhara/jIvagosvAmI/ vyAkhyA) ke lekhaka sanAtana gosvAmI/baladeva (?) the vidyAbhUSaNa/ 175 Anandavardhana ke dhvanitattva- mahimabhaTTa/ vAmana/ bhAmaha/ kA antarbhAva (?) ne rudraTa anumAna meM kiyA hai176 bRhadAraNyaka (?) brAhmaNa- zatapatha/ kauSItakI/ graMtha kA aMtima kANDa hai- taittirIya/ aitareya/ 177 upalabdha brAhmaNa graMthoM meM - aitareya/ taittirIya/ (?) prAcInatama hai- zatapatha/ kauSItakI/ 178 cakrapANidattakRta zabda - vyAkaraNa/vaidyaka/nyAya/ candrikA (?) zAstrIya miimaaNsaa| zabdakoza hai179 vyAkaraNa viSayaka - paMDharInAthAcArya galagalI/ prabandhapara sAhitya vhI. subrhmnnym| akAdamI kA puraskAra DaoN. zrI. bhA. varNekara/ (?) ko milA- vasaMta tryaMbaka zevaDe 1180 surezvarakRta Ayurvediya - zabdapradIpa/ zabdaprakAza/ vanaspatikoza kA nAma zabdataraMgiNI/ zabdakaustubha/ saMskRta vAGmaya prazrottarI / 41 For Private and Personal Use Only
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 181 zabdAnuzAsana ke racayitA - jaina/ baudhda / zaiva / vaiSNava / candragomI (?) vaiyAkaraNa - 182 prabhAcandrakRta jainendra vyAkaraNa kA nAma (?) 183 Rgveda meM sarvAdhika maMtra (2) devatAviSayaka hai 184 Rgveda kA sarvaprathama aMgrejI anuvAda (?) ne kiyA 185 azvaghoSa kRta zArIputra prakaraNa kA prathama prakAzana lyUDarsa dvArA (2) meM huA 186 saMskRta sAhitya kA prathama pratIkanATaka (?) hai 187 zAntidevakRta zikSA 187 suprasiddha zivamahisraH samuccaya meM (?) paMtha kA AcAradharma pratipAdita hai stotra kA mUla nAma (?) hai 188 (?) mahAkAvya ko 'ka' upAdhi dI gayI hai - - 1190 zuklayajurveda kA aparanAma (?) saMhitA hai 191 sabase baDA evaM prAcIna zulbasUtra (?) hai192 zulbasUtra (?) sUtra me antarbhUta hai 193 kalpasUtroM meM (7) sUtra kA antarbhAva nahIM hotA194 bodhAyana zulbasUtra meM pAMcasau se adhika (?) sUtra hai 195 zUnyatAsaptati ke 42 / saMskRta vAGmaya praznottarI - 189 meghadUta kI paMktiyoM kI samasyApUrti dvArA tattvopadeza (?) kAvya meM kiyA hai - - zabdAmbhojabhAskara / zabdArNava / zabdArthacintAmaNi www.kobatirth.org zabdAvatAranyAsa | indra / agni / varuNa / rudra / vhiTane maiksamUlara maikDonala/ kolabuka paeNrIsa / barlina / oNksaphorDa / aeNmsaTaraDaeNma / zArIputraprakaraNa / prabodhacaMdrodaya/ saMkalpasUryodaya/ anumitipariNaya/ mahAyAna / hInayAna / digaMbara / laMbara/ dhUrjaTistotra/ zivabhaktAnandam/ ziva puSpAMjali/zivabhaktirasAvanam naiSadhIyacarita/ zizupAlavadha kirAtArjunIya kumArasambhava zIladUta/ haMsadUta/ viprasaMdeza / mAnasasaMdeza / vAjasaneyI/ pippalAda / taittirIya/ jaiminIya / bodhAyana / ApastaMba / satyASADha / kAtyAyana / nyAya / kAma / kalpa/ brahma / dharma / zrauta / gRhya / kAma / 20/25/30/35 nAgArjuna/ IzvarakRSNa / racayitA ( ? ) the 196 atharvaveda kI zaunaka saMhitA meM (?) koDa hai 197 (?) veda se saMbaMdhita upaniSadoM kI saMkhyA sarvAdhika hai 198 zrIkaNThacarita ke 199 suprasiddha zrIsUkta meM RcAe~ (?) hai 201 jIva gosvAmI kRta kAzmIra / paMjAba/ mahAkavi maMkhaka (?) ke hariyANA / rAjasthAna nivAsI the| 202 rudrayAmala kI zlokasaMkhyA (?) lakSa se adhika hai203 sadhdarmapuNDarIka - bauddhoM ke (?) mata kA pramukha graMtha hai 205 dazanAmI saMnyAsiyoM kI upAdhiyoM meM (?) upAdhi nahIM hai - SaTsaMdarbha meM ( ? ) viSayaka chaha nibaMdhoM kA samuccaya hai - do sau se adhika (?) rAgoM kA ullekha hai209 tIrthasvAmI dvArA saMkalita sahasranAmoM kI saMkhyA (2) 8 1210 saMgIta viSayaka agragaNya graMtha (?) hai 1200 kRSNayajurveda ke zvetAzvatara - 3/6/9/12 upaniSada meM (?) adhyAya hai 211 saMgIta ratnAkara ke racayitA (2) hai212 saMskRtacaMdrikA (patrikA) * For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vasubandhu / kalyANarakSita / 10/15/20/ 251 - Rgveda yajurveda / sAmaveda / atharvaveda / 20/25/ 30/35 upaniSad / rAmAyaNa / bhAgavata / mahAbhArata / pAUna / eka/ savvA/ DeDha 206 saptasandhAna mahAkAvya ke meghavijayagaNI / haribhadrasUri lekhaka (?) thevAdasiMha somezvara 207 bhojakRta samarAMgaNa sUtradhAra graMtha kA viSaya (?) hai 208 saMgIta ratnAkara graMtha meM mahAyAna / hInayAna / yogAcAra/ sahajayAna tIrtha / araNya / sarasvatI/ Ananda / yuddhazAstra / nATyazAstra / vAstuzAstra / rAjanIti / 50/55/60/ 65 1 10/ 20/30/40/ saMgItaratnAkara/ saMgItamakaranda/ saMgItapArijAta/ saMgItacUDAmaNi zAIgadeva / jagadekamalta/ ahobila / naMjarAja / AppAzAstrI rAzivaDekara /
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir the 227 ke prathama saMpAdaka (?) jayacaMdra bhaTTAcArya/ annadAcaraNa tarkacUDAmaNi/ kAlIpada trkaacaary| 213 Rgveda ke saMvAdasUktoM - 10/15/20/25 / kI saMkhyA (?) hai214 saMhitoniSad brAhmaNa (?) - Rgveda/ yajurveda/sAmaveda/ veda se saMbaMdhita hai- atharvaveda 215 saMhitopaniSad brAhmaNa kA - barnela/ zroDara/viMTaraniTjha/ prathama saMpAdana (?) ne hrttl| kiyA216 sAMkhyakArikA kI sarvazreSTha- sAMkhyatattvakaumudI/ vyAkhyA (?) mAnI jayamaMgalA mATharavRtti/ jAtI hai gauddpaadbhaassy| 217 sAmaveda kI kauthumI - 4/6/8/10 zAkhA ke brAhmaNa graMtha (?) baudhda graMtha kI gaNDavyUhasUtra/ arthavinizcayapratiSThApanA ke liye sUtra/ sadhdarmapuNDarIkasUtra suvarNamaMdira banavAyA mahAyAna saMpradAya ke - 4/5/6/71 suvarNaprabhAsUtra kA prathama cInI anuvAda (?) zatAbdI meM huA228 nAgArjuna ke suhallekha - tibbatI/cInI/ jApAnI/ nAmaka lokapriya nIti- siMhalI kAvya kA kevala anuvAda (?) bhASA meM upalabdha hai 229 suprasiddha sUryodaya - goviMda vaijApurakara/ mAsikA patrikA ke vindhyezvarIprasAda zAstrI/ sampAdaka (?) nahIM the- zazibhUSaNa bhaTTAcArya/ rAjezvarazAstrI drvidd| 1230 zaMkarAcAryakRta sauMdarya - AnandalaharI/pIyUSalaharI/ laharI stotra kA aparanAma lakSmIlaharI/ maatRbhuulhrii| 218 sAmaveda kI jaiminIya - talavalakAra/ ArSeya/ zAkhA kA brAhmaNa (?) sAmavidhAna/ chAMdogya / nAma se prasiddha hai219 prAkRtabhASA ke sarvaprathama - siddhahemazabdAnuzAsana/ vyAkaraNa kA nAma (?) kAtaMtra vyAkaraNa/supadma vyAkaraNa/ zAkaTAyana vyAkaraNa 1220 19 vIM zatI meM niMbArka - zukadeva/ kezava kAzmIrI/ matAnusAra, zrImadbhAgavata zrIdhara/ muralIdhara / kI siddhAntapradIpa vyAkhyA (?) ne likhI 221 samrATa harSavardhanakRta - suprabhAtastotram/ buddhastotra/ 24 zlokoM ke buddhastotra tathAgatastuti/ sugtstv| kA nAma (?) hai222 bharata mallikakRta sAta - subodhA/subodhinI/ pradIpa/ TIkAoMkA ekamAtra nAma pradIpikA/ 231 aThArahapurANoM meM AkAra - matsya/ kUrma/ varAha/ skanda/ meM sabase baDA (?) purANa hai232 skandhapurANa (?) khaNDoM - 7/8/9/10 / meM vibhAjita hai233 skandhapurANa kI utpatti - kAzI/revA/ tApI/prabhAsa evaM paramparA kI jAnakArI (?) khaMDa meM dI hai234 yAmunAcArya (eka - stotraratna/ siddhitraya/ AlavAra saMta) ke cAra AgamaprAmANya/ gItArthasaMgraha graMthoM meM (?) atyaMta lokapriya hai235 kAzmIrIya spaMdazAstra - zaiva/vaiSNava/ bauddha/ zAkta/ (?) mata kA pratipAdana karatA hai236 svAtmArAma kRta haThayoga - 136/146/156/1661 pradIpikA meM yogaviSayaka (?) viSayoM kI carcA huI 223 vallabhAcAryakRta bhAgavata - subodhinI/ muktAphala/ kI TIkA kA nAma (?) harilIlAmRta/ anvitaarthprkaashikaa| 224 zrImadbhAgavata ko - vallabhAcArya/ rAmAnujAcArya "caturtha prasthAna" (?) ne madhvAcArya/ niNbaarkaacaary| ___ mAnA hai225 suprasiddha subhASita - 8/10/12/141 ratnabhANDAgAram kI (?) AvRttiyA~ abhI taka prasiddha ho cukI hai226 jApAna ke adhipatine - suvarNaprabhAsUtra/ 237 mahAbhArata ke khilaparva kA- harivaMza/ harivaMzapurANa/ apara nAma (?) hai- harivaMzavilAsa hribhktivilaas| 238 harivaMza ke 318 adhyAyoM - 20/22/23/25 / kI zlokasaMkhyA (?) hajAra se adhika mAnI jAtI hai saMskRta vAGmaya praznottarI / 43 For Private and Personal Use Only
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 241 hitopadeza ke racayitA - baMgAlanareza dhavalacaMdra/ nArAyaNapaMDita (?) ke kAzmIranareza-avaMtivarmA/ Azrita the mAlavanareza bhoja/ taMjauranareza shhaajii| 239 haMsagItA mahAbhArata ke - bhISma/ zAMti/ AzramavAsI/ (?) parva kA aMza hai- khila/ 1240 bhAgavatokta haMsagItA - 11/12/13/14/ ekAdazaskandha ke (?) adhyAyakA aMza hai .44 / saMskRta vAGmaya prazronarI For Private and Personal Use Only
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra baMgAla kalakattA 33 jaisora kalakattA "3 " "1 " dhulajoDA (pharIdapura) kalakattA "" " utkala : gaMjAma rAurakelA jagannAthapurI AMdhra : vijayApaTanam tirupati " haidarAbAda guNTuru haidarAbAda rAjamaheMdrI cittUra tamilanADU paTTAmbi nAMdukAverI madrAsa "" www.kobatirth.org patra-patrikAeM AryavidyAsudhAnidhi zrutaprakAzikA dvaibhASikA uSA aruNodaya mAnavadharmaprakAza AryAvarta tattvavAridhi cikitsAsopAna AryaprabhA saMskRta sAhitya pariSatpatrikA saMskRta padyagoSThI devavANI saMskRtapadyavANI maMjUSA saMskRtasAptAhika patrikA praNavapArijAta sanAtanadharmazAstram saMskRtasamAjaH manoramA utkalodaya digdarzinI smaraNikA sakalavidyAbhivardhinI udyAnapatrikA nRsiMhapriyA kaumudI bhASA ArAdhanA raMgiNI saMskRtavANI gairvANI vijJAnacintAmaNi avidyA lokAnaMdadIpikA sahadayA For Private and Personal Use Only prAraMbha varSa 1878 1876 1887 1889 1890 1891 1895 1898 1909 1918 1926 1934 1934 1935 1934 1958 1965 1967 1949 1892 1926 1942 1944 1955 1956 1958 1958 1962 1883 1885 1887 1895 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMdarbha grantha sUcI / 45
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAMcI madrAsa cidambaram 1896 1899 1901 1901 1902 1902 1902 peruTumbUra koTiliMgapura zrIraMgam tricanApallI madrAsa zrIveMkaTezvara-patrikA zAstramuktAvalI graMthapradarzinI bhAratadharma brahmavidyA vicakSaNA rasikaraMjinI viziSTAdvaitinI sahRdayA vizvajita vIrazaiva prabhAkara vidyAvalI manoraMjinI vidvanmanoraMjinI SaGdarzinI hiMdujanahitakAriNI vyAkaraNagraMthAvalI kAmadhenu brahmavidyA AnaMdakalpataru kAMcIvaram zrIraMgam madrAsa taMjaura madrAsa 1905 1906 1906 1906 1906 1907 1907 1907 1912 1914 1924 1936 1956 koimbatUra kerala: kaTTara malabAra triveMdrama kocIna triveMdrama tripuNithurai karnATaka : dhAravADa beMgalora vidyArthacintAmaNi keralagraMthamAlA jayantI amarabhAratI zrIcitrA zrIravivarma granthAvalI 1900 1906 1907 1910 1942 1953 naraguMda 1893 1893 1897 1910 1916 1923 maisUra kAvyanATakAdarza kAvyAmbudhi kAvyakalpadruma puruSArtha jinamatapatrikA AnaMdacaMdrikA dvaitaduMdubhi zrImanmahArAja kAleja patrikA madhuravANI zaMkaragurukulam amRtavANI vaijayantI 1923 1925 beMgalora vijApura maisUra belagAva zrIraMgam beMgalora bAgalakoTa belagAMva uDupi gadaga 1935 vidyA gItA 1936 1941 1953 1956 1958 1958 1970 madhuravANI maisUra sudharmA 46 / saMdarbha grantha sUcI For Private and Personal Use Only
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir beMgalora prajJAlokaH 1976 mahArASTra puNe puNe muMbaI kolhApUra 1875 1878 1899 1893 1893 1895 muMbaI muMbaI puNe muMbaI 1895 kolhApUra SaDdarzanacintanikA kAvyotihAsasaMgraha grantharatnamAlA saMskRtacaMdrikA zrIpuSTimArgaprakAza saMskRtaTIcara kavi kAvyamAlA kathAkalpadruma samasyApUrti sUnRtavAdinI vIrazaivamataprakAza bahuzruta bhAratasudhA gIrvANasudhA mImAMsAprakAza bhAratIvidyA surabhAratI vardhA puNe muMbaI 1897 1899 1900 1906 1906 1914 1930 1980 1936 1937 1945 1976 1937 1949 1951 saMvid nAgapura puNe bhAratIvidyA bAlasaMskRtam 'saMskRtabhavitavyam bhAratavANI zAradA guMjArava saMskRti 1958 1959 ahamadanagara 1966 1961 gujarAta ahamadAbAda 1906 1916 nADiyAda baDaudA bhAratadivAkara gIrvANabhAratI pIyUSapatrikA sarasvatIsaurabha surabhAratI amRtalatA Rtambharam sAmaMjasyam zAradApIThapatrikA 1931 1960 1962 1964 1965 pAraDI ahamadAbAda dvArakA rAjasthAna: jayapura bharatapura jayapura saMskRtaratnAkara vidyAvinoda bhAratI kalyANI 1904 1906 1950 1964 saMdarbha grantha sUcI / 47 For Private and Personal Use Only
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1970 udayapura ajamera madhumatI vedasavitA saMskRtakalpataru vidyodaya Arya udyota uSA vizvasaMskRtam 1871 1882 1928 1934 1963 divyajyotiH 1956 1933 vaiSNavI 1953 saMskRtasaMdeza jayatu saMskRtam 1960 1866 1867 1867 1875 1875 paMjAba lAhaura lAhaura lAhaura lAhaura hoziyArapura himAcalapradeza zimalA kAzmIra zrInagara jammU nepAla :kAThamANDU kAThamANDU uttarapradeza :vArANasI vArANasI AgarA AgarA prayAga vArANasI barelI mathurA ilAhAbAda prayAga pharukhAbAda prayAga meraTha haridvAra vArANasI vArANasI vRndAvana vArANasI vArANasI mathurA vArANasI vArANasI vArANasI dillI haridvAra 1879 1883 1887 1887 1888 1890 1895 kAzIvidyAsudhAnidhi pratyagranandinI dharmaprakAza saddharmAmRtavarSiNI prayAgadharmaprakAza kAmadhenu dharmapradeza AyurvedodhdAraka AryasiddhAnta vidyAmArtaNDa pIyUSavarSiNI prayAgapatrikA bhAratopadezaka devagoSThI zrIkAzIpatrikA sUktisudhA vaiSNavasaMdarbha mitragoSThI vidvadgoSThI saddharma sAhityasarovara vidyAratnAkara mithilAmoda AyurvedapatrikA uSA 1897 1900 1901 1903 1903 1904 1905 1906 1910 1910 1905 1913 1913 48 / saMdarbha grantha sUcI For Private and Personal Use Only
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ilAhAbAda ayodhyA vArANasI ayodhyA vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI haridvAra AgarA vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI vArANasI phatehagaDha dillI mathurA vArANasI vArANasI lakhanaU vArANasI rAmanagara (vArANasI) haridvAra 1913 1920 1920 1920 1923 1924 1926 1926 1928 1934 1935 1936 1936 1938 1939 1940 1940 1941 1942 1943 1948 1950 zAradA saMskRtasAketa sarasvatIbhavana graMthamAlA saMskRtam suprabhAtam suryodaya surabhAratI sahasrAMza brAhmaNamahAsaMmelanam amarabhAratI vallarI divAkara kAlindI zAradA jyotiSmatI saMskRtasaMdeza bhAratazrI ucchRkhalam sArasvatIsuSamA amarabhAratI vedavANI bhAratIvidyA saMskRtapracArakam vidyAlayapatrikA pratibhA paMDitapatrikA jJAnavardhinI surabhAratI purANam gurukulapatrikA saMskRtaprabhA saMgamanI gANDIvama saMskRtastrotasvinI Rtam zikSAjyotiH prAcI vimarzaH paramArthasudhA ajastrA vedAntasandeza paryAlocanam saMskRtapracArakam sarvagandhA meraTha 1950 1951 1951 1953 1959 1959 1959 1960 1960 1964 1964 1965 1966 1970 1970 1973 prayAga vArANasI AgarA lakhanaU dillI vArANasI dillI vArANasI lakhanaU kAnapura iTAvA dillI lakhAnaU 1977 saMdarbha grantha sUcI / 49 For Private and Personal Use Only
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir madhyapradeza :gvAliyara gvAliyara gvAliyara maMdasaura kAvyakAdambinI vidkalA gvAliyarasaMskRtagraMthamAlA mAlavamayUra rAyapura medhA 1896 1900 1937 1946 1961 1962 1962 1964 1964 1965 sAgarikA madhyabhAratI hitakAriNI RtambharA mAlavikA sAgara jabalapura jabalapura jabalapura bhopAla bihAra :paTanA paTanA paTanA paTanA muMgera darabhaMgA vidyArthI dharmanItitatva mitram 1878 1880 1918 1940 1960 1963 1964 1964 1966 1967 saMskRtasaMjIvana devavANI kAmezvarasiMhasaMskRta vidyAlaya patrikA saMskRtasaMmelanam devavANI pATalazrI mAgadham paTanA muMgera paTanA ArA For Private and Personal Use Only
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMgItazAstra viSayaka mahattvapUrNa graMtha graMthakAra vizeSa 38 adhyAya umApatizivArya (11 vIM shtii)| madanapAla, kanauja ke adhipati (12 vIM shtii)| jysenaapti| pArzvadeva (jaina pNddit)| lkssmnnbhaaskr| sudhAkalaza (jaina pNddit)| aSTAvadhAnI somanAtha (14 vIM shtii)| 13 vIM zatI 3 adhyAya paurANika zailI meM likhita 9 adhikaraNa 14vIM zatI 14 vIM zatI 7 adhyAya aumApatam AnaMdasaMjIvana nRtyaratnAvalI rAmasAgara saMgItasamayasAra matagabharata saMgItopaniSada svararAgasudhArasa (aparanAma nATyacUDAmaNi) bharatasaMgraha saMgItanArAyaNa saMgItasAra saMgItarAja (saMgItamImAMsA) saMgItasarvasva saMgItamuktAvalI svaramelakalAnidhi rAgamAlA 16 hajAra zloka cikkadevarAya (maisUra nivaasii)| naaraaynndev| vidyaarnnysvaamii| kuMbhakarNa (15 vIM shtii)| (satI mIrAbAI ke pti)| jagaddhara (15 vIM shtii)| devaNAcArya (15 vIM shtii)| rAmAmAtya (16 vIM shtii)| kssemkrnn| jiivraaj| viTThala puNddriik| mAlatImAdhava ke prasiddha ttiikaakaar)| 5 adhyAya 16 vIM zatI 16 vIM shtii| nartananirNaya rAgamaMjarI sadAgacaMdrodaya rAganArAyaNa saMgItadAmodara saMgItasUryodaya rAgatAlapArijAtaprakAza bharatazAstragraMtha rAgavibodha saMgItadarpaNa saMgItasaMpradAya-pradarzinI caturdaNDiprakAzikA saMgIta sArasaMgraha saMgIta pArijAta zubhaMkara (16 vIM shtii)| lakSmInArAyaNa goviNd| lkssmiidhr| somnaath| cturdaamodr| veMkaTeza (athavA vNkttmkhii)| (16 vIM zatI) (17 vIM zatI) (lakSaNagIta saMgraha) 6 adhyAya jagajyotirmalla (17 vIM shtii)| ahobila (17 vIM shtii)| phArasI bhASA meM anuvAda huA bhavabhaTTa (17 vIM shtii)| bikAnera ke rAjA anapUpasiMha ke Azrita anUpasaMgItavilAsa anUpasaMgItaratnAkara anUpasaMgItAMkuza saMdarbha grantha sUcI / 51 For Private and Personal Use Only
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 vIM zatI nRtyaviSayaka graMtha 18 vIM zatI balarAmabharata balarAmavarmA (trivaaNkur-nresh)| saMgIta sArAmRta tukojI bhosale (tulajArAja 18 vIM shtii)| nATyavedAgama rAgamAlikA (athavA kalAMkura nibaMdha) puruSottama (kaviratna) saMgItanArAyaNa gajapati vIrazrI nArAyaNa saMgItasAgara prApasiMha deva, jayapuraneza (18 vIM zatI) melarAgamAlikA mahAvidyAnAtha ziva lakSyasaMgIta viSNu nArAyaNa bhAtakhaMDe (19-20 vIM zatI) abhinava-rAgamaMjarI abhinava-tAlamaMjarI rAgakalpadruma kRSNAnaMda vyAsa saMgIta viSayaka jJAnakoza 52 / saMdarbha grantha sUcI For Private and Personal Use Only
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra graMtha kavizikSA vRttaratnAkara abhinavavRttaratnAkara zrutabodha chandomaMjarI prastAracintAmaNi vRttadarpaNa jaganmohana vRtazataka vRtta vRttakalpadruma vRtta vRttakaumudI vRtta vRttadIpikA vRttapratyaya kRtapradIpa vRttapradIpa vRttamAlA vRttavArtika vRttavinoda vRttavivecana vRttasudhodaya vRttarAmAspada vRttasAra vRtasiddhAMtamaMjarI vRttAbhirAma vRttarAmAyaNa kRSNavRtta nRsiMhavRtta vRtakArikA vRttamaNimAlikA kRtamani karNAnaMda graMthakAra jayamaMgalAcArya (12 vIM zatI) kedAra bhaTa ( 15 vIM zatI) jagadguru rAmacaraNa bhAskara kAlidAsa gaMgAdAsa vaidya (baMgAlI) (15 vIM zatI) cintAmaNi jyotirvida (17 vIM zatI) sItArAma vAsudeva brahmapaMDita nRsiMha bhAgavata jayagoviMda vizvanAtha kRSNa zaMkara dayAlu janArdana badarInAtha virUpAkSa yajvA ubhApati vidyAnAtha phatehagari durgAsahAya chandaH zAstraviSayaka mahattvapUrNa uttarakAlIna graMthoM kI sUcI : mathurAnAtha zukla vANIvilAsa khemakaraNa mizra bhAradvAja raghunAtha rAmacaMdra rAmasvAmI zAstrI nArAyaNa purohita www.kobatirth.org zrInivAsa yazavanta gaMgAdhara kRSNadAsa adhyAya saMkhyA 6 isa graMthapara aneka nidvAnoM ne TIkAeM likhI haiN| TIkAlekhaka zrInivAsa chandaH zAstra viSayaka lokapriya graMtha isa para aneka TIkAeM upalabdha haiN| chaMdoM ke udAharaNa svalikhita zlokoM meM die haiN| adhyAya saMkhyA 3 For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMdarbha grantha sUcI / 53
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir karNasaMtoSa kAvyajIvana samaktasAra vRttamaNikoza vANIbhUSaNa vRttamuktAvalI chandaprakAza chandaHsudhAkara chandaHkalpakatA chandaHkoza chandazcUDAmaNi chandaHpIyUSa chandomuktAvalI chandonuzAsana chandaHsundara chandomAlA chandaHkaustubha chandovyAkhyAsAra vRttaciMtAratna vRttadarpaNa mudgala prItikara nIlakaNThAcArya zrInivAsa dAmodara kRSNArAma mallAri durgAdatta gaMgAdAsa vyAsamitra (16 vIM zatI) zeSacintAmaNi kRSNarAma mathurAnAtha ratnazekhara hemacaMdra jagannAtha zambhurAma jinezvara narahari zArgaMdhara rAdhAdAmodara kRSNabhaT zAMtArAma paNDita bhISmacandra 54 / saMdarbha grantha sUcI For Private and Personal Use Only
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nuzIlana saMskRta vAGmaya koza- saMdarbhagraMtha sUcI 1) amarakoza kA kozazAstrIyaH kailAzacaMdra tripAThI 25) jaina sAhitya kA itihAsa : le.nAthurAma premI tathA bhASA zAstrIya 26) jaina sAhitya kA bRhada : paM. becaradAsa doshii| adhyayana itihAsa (bhAga-1) (pArzvanAtha vidyAzrama 2) arvAcIna saMskRta sAhitya : DaoN. zrI. bhA.varNekara zodhasaMsthAna, vArANasI-5) (marAThI) 27) jaina sAhitya kA bRhada DaoN. jagadIzacaMdra jaina va 3) alaMkAra zAstra kA itihAsa : kRSNakumAra itihAsa (bhAga-2) DaoN.mohanalAla mehatA. 4) aSTAdaza purANa darpaNa :le.paM. jvAlAprasAda mizra (pArzvanAtha vidyAzrama 5) aSTAdaza purANa paricaya : DaoN.zrIkRSNamaNi tripAThI zodhasaMsthAna vArANasI-5) 6) AcArya pANini ke samaya : paM.yudhiSThira mImAMsaka 28) jaina sAhitya kA bRhad : DaoN. mohanalAla mehatA. vidyamAna saMskRta vAGa:maya itihAsa (bhAga-3) pArzvanAtha vidyAzrama 7) Adhunika saMskRta/nATaka : DaoN. rAmajI upAdhyAya zodhasaMsthAna vArANasI-5 (2 bhAga) 29) jaina sAhitya kA bRhada : DaoN. mohanalAla mehatA 8) Adhunika saMskRta sAhitya : DaoN. hIrAlAla zukla itihAsa (bhAga-5) va pro. hirAlAla kApaDiyA racanA- prakAzana, ilAhAbAda (pArzvanAtha vidyAzrama 9) Adhunika saMskRta sAhityA- : DaoN. rAmajI upAdhyAya zodhasaMsthAna vArANasI-5) 30) jaina sAhitya kA bRhad : paM. aMbAlAla zAha (pA.vi. 10) Ayurveda kA itihAsa : kavirAja vAgIzvara zukla itihAsa (bhAga-5) saM. vArANasI-5) 11) Ayurveda kA bRhad itihAsa : atrideva vidyAlaMkAra 12) itihAsa purANa kA : DaoN. rAmazaMkara mahAcArya 31) jaina sAhitya kA bRhad : (bhAga-6) anuzIlana itihAsa 13) itihAsa purANa sAhitya : DaoN. kuMvaralAla 32) jodhapUra rAjya kA itihAsa : DaoN.mAMgIlAla vyAsa / kA itihAsa (paMcazIla prakAzana, 14) kAlidAsa sAhitya koza : DaoN.hirAlAla zukla, ghoDArAstA, jayapUra) bhopAla vi.vi. 33) tAMtrika sAhitya : paM. gopInAtha kviraaj| 15) gaNita kA itihAsa DaoN.vrajamohana 34) tibbata meM bauddha dharma : paM. rAhula sAMkRtyAyana. 16) gaNita kA itihAsa : sudhAkara dvivedI 35) darzanadigdarzana : rAhula sAMkRtyAyana 17) gaNitIya koza : DaoN.vrajamohana 36) dharmazAstra kA itihAsa : bhArataratna ma.ma. pAMDuraMga vAmana 18) campU kAvya kA : DaoN.chabinAtha tripAThI kaanne| (anu.arjuna caube AlocanAtmaka evaM kAzyapa-6 bhAga) aitihAsika adhyayana 19) bauddha dharma kA itihAsa : (cAU siAMga kuAMga) 37) dharmadruma : rAjeMdra prasAda pAMDeya 20) jayapura kI saMskRta sAhitya : DaoN.prabhAkara zAstrI (dharmazAstra-paricaya-vivecana kI dona (1835-1965) 38) 13 vIM zatI meM racita : DaoN. indu pacaurI 21) jinaratnakoza : jaina AtmAnaMda sabhA, gujarAta ke aitihAsika (indaura vi.vi.) bhAvanagara saMskRta kAvya 22) jainadarzanasAra : viSNuzAstrI bApaTa 39) 13-14 vIM zatI ke jaina : DaoN. zyAmazaMkara dIkSita 23) jaina dharmadarzana : DaoN. mohanalAla mehatA saMskRta mahAkAvya pArzvanAtha vidyAzrama 40) 13 vIM zatI meM racita gujarAta ke aitihAsika zodhasaMsthAna,vArANasI-5 kAvya 24) jaina dharmAcA itihAsa : zrI.laThU 41) nyAyakoza : paM. bhImAcArya jhaLakIkara (marAThI) 42) pANini : vAsudevazaraNa agravAla saMdarbha grantha sUcI / 55 For Private and Personal Use Only
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 43) pAlisAhitya kA itihAsa : bharatasiMha upAdhyAya / (hindI sAhitya sammelana prayAga) 44) purANatattva mImAMsA :zrIkRSNamaNi tripAThI 45) purANavimarza : paM. baladeva upAdhyAya 46) purANaviSayAnukramaNikA : DaoN. rAjabalI pANDeya 47) purANavimarza : paM. baladeva upAdhyAya 48) purANaparizIlana : paM. giridharazarmA caturvedI 49) purANaparyAlocanam : (2 bhAga) DaoN. zrIkRSNamaNi tripAThI 50) paurANika koza : rAjAprasAda zarmA 51) prAcIna hiMdI : le.kR.vi.vjhe| bhArata itihAsa zilpazAstrasAra (marAThI) saMzodhana maMDaLa, puNe 52) pratizAkhyoM meM prayukta DaoN.indra pAribhASika zabdoM kA AlocanAtmaka adhyayana 53) pramukha smRtiyoMkA adhyayana : DaoN. lakSmIdatta ThAkUra 54) baghelakhaMDake saMskRta kAvya : DaoN. rAjIvalocana agnihotrI 55) bauddhadarzana mImAMsA :paM.baladeva upAdhyAya (caukhambhA vidyAbhavana, vArANasI) 56) bauddhadarzana tathA anya bharatasiMha upAdhyAya bhAratIya darzana 57) bauddhadharma : gulAbarAya, (kalakattA 1943) 58) bauddhadharma ke vikAsa kA : goviMdacaMdra pAMDeya, itihAsa (vArANasI, 1963) 59) bauddhadharmadarzana : AcArya narendra deva, (bihAra rASTrabhASA pariSada paTanA, 1971) bauddha saMskRta kAvya mImAMsA : le. DaoN. rAmAyaNaprasAda dvivedI (kAzI hiMdu vi.vi. saMskRta graMthamAlA) 61) bhAratavarSIya caritra koza -siddhezvara zAstrI citrAva, puNe (3 khaMDa) 62) bhAratIya darzana - vAcaspati geraulA 63) bhAratIya darzana - paM. baladeva upAdhyAya 64) bhAratIya darzana -sarvapallI rAdhAkRSNan 65) bhAratIya darzana zAstra kA - haridatta zAstrI itihAsa 66) bhAratIya nATyasAhitya - DaoN. ngendr| 67) bhAratIya nyAyazAstra- -DaoN. brahmamitra avasthI ekaadhyayana 68) bhAratIya jyotiSya kA - DaoN. gorakhaprasAda itihAsa 69) bhAratIya nItizAstra kA - DaoN. bhikhanalAla Atreya itihAsa 70) bhAratIya purA itihAsa -aruNa koza 71) bhAratIya saMgIta kA - bha.za.zarmA itihAsa 72) bhAratIya saMgIta kA - DaoN. zaraccaMdra zrIdhara parAMjape, itihAsa bhopAla 73) bhAratIya saMgIta kA - umeza jozI itihAsa 74) bhAratIya saMskRti koza -saMpAdaka- mahAdeva zAstrI (marAThI) 10 khaMDa jozI, puNe 75) bhAratIya sAhitya kI - DaoN. bholAzaMkara vyAsa rUparekhA 76) bhAratIya sAhitya zAstra - paM. baladeva upAdhyAya, prasAda (do bhAga) pariSada kaashii| 77) bhAratIya vAstukalA -le. gupta, nAgarI pracAriNI sabhA / vaaraannsii| 78) mahAbhArata sAra-prastAvanA - prakAzaka-zaMkararAva saranAIka pusada (mahArASTra) 79) mImAMsAdarzana (mImAMsA - DaoN. maMDanamizra kA itihAsa) 80) madhyakAlIna saMskRtanATaka - DaoN. rAmajI upAdhyAya 81) yazastilaka caMpUkA - DaoN. gokulacaMdra jaina, sAMskRtika adhyayana pArzvanAtha vidyAzrama, zodhasaMsthAna vArANasI-5 82) rAjasthAna ke itihAsa ke - DaoN. gopInAtha zarmA / srota rAjasthAna hiMdI graMtha akAdamI jayapura 83) rAjasthAna sAhityakAra / - rAjasthAna sAhitya akAdamI, paricaya koza udayapura 84) viddajana caritAmRtam - kalAnAtha zAstrI 85) viMzazatAbdika - DaoN. rAmajI upAdhyAya saMskRtanATakam 86) vedamImAMsA - lakSmIdatta dIkSita 87) vedAntadarzana kA itihAsa - udayavIra zAstrI 88) vaidika evaM vedAMga sAhitya - DaoN. rAmezvaraprasAda mizra kI rUparekhA 89) vaidika sAhitya kI - DaoN. jozI-khaNDelavAla rUparekhA 90) vaidika sAhitya aura -vAcaspati garaulA saMskRti 56 / saMdarbha grantha sUcI For Private and Personal Use Only
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 114) saMskRta sAhitya koza - DaoN. rAjavaMzasahAya hiiraa| 115) sAMkhya darzana kA itihAsa - udayavIra shaastrii| 116) saMgIta viSayaka saMskRta - caitanya desAI graMtha (marAThI) 91) vaidika sAhitya aura - paM. baladeva upAdhyAya saMskRti 92) vaidika vAGmaya kA -paM. bhagavaddatta itihAsa (2 bhAga) 93) vaiSNava sampradAyoM kA -paM. baladeva upAdhyAya sAhitya aura siddhAMta 94) vyAkaraNa zAstra kA -DaoN. ramAkAnta mizra saMkSipta itihAsa 95) vyAkaraNazAstretihAsa - DaoN. brahmAnaMda tripAThI 96) hindU gaNitazAstra kA anukRpAzaMkara shukl| itihAsa (le. vibhUtibhUSaNa datta / ) 97) hindU dharmakoza - rAjabalI pANDeya 98) hoLakara rAjavaMza viSayaka - oma prakAza jozI, saMskRta sAhitya (indora vi.vi.) 99) saMketa koza (marAThI) -saMpAdaka zrI haNamaMte 100) saMskRtakavidarzana - DaoN. bholAzaMkara vyAsa (caukhAMcyA vidyAbhavana, vArANasI) 101) saMskRta kAvyazAstra kA - DaoN. pAM. vA. kaanne| itihAsa (2 bhAga) anu. indracaMdra shaastrii| 102) saMskRta ke saMdezakAvya - DaoN. rAmakumAra AcArya 103) saMskRta ke aitihAsika - DaoN. zyAma zarmA nATaka 104) saMskRta patrakAritA kA - DaoN. rAmagopAla mizra itihAsa 105) saMskRta bhANa sAhitya kI - DaoN. zrInivAsa mizra samIkSA 106) saMskRta vAGmaya kA - sUryakAntazAstrI (orieMTala itihAsa lA~gamana na. dillI- 1972) 107) saMskRta vyAkaraNa kA - ramAkAnta mizra / saMkSipta itihAsa 108) saMskRta vyAkaraNa meM -prA. kapiladeva gaNapATha kI paraMparA aura AcArya pANini 109) saMskRta vyAkaraNa zAstra - paM. yudhiSThira mImAMsaka kA itihAsa 110) saMskRta vyAkaraNa kA -satyakAma varmA udbhava aura vikAsa 111) saMskRta zAstroMkA itihAsa-paM. baladeva upAdhyAya 112) saMskRta sAhitya kA - DaoN. rAmajI upAdhyAya AlocanAtmaka itihAsa 113) saMskRta sAhitya kA -paM. baladeva upAdhyAya, itihAsa (zAradA maMdira banArasa 1956 117) Aspects of Buddhism - N.Dutta, and its relation to London-1930. Hinyana 118) Bengal's Contribution - S.K.De, to Sanskrit Litrature and Calcutta-1960 studies in Bengal Vaisnavism 119) Bibliography of plays in-C.C.Mehta, M.S. Indian Languages University Baroda and Bhartiya Natya Sanstha, New Delhi 120) Budhist Sanskrit works-Chintaharan of Bengal Chakravati, Indian Antiquery-1930 121) Bibliography of - by Pt.I.S.Sen, sanskrit works on New Delhi, 1966. Astronomy and Mathematics 122) Bengal's Contribution - Chintaharan to Sanskrit Literature Chakrawarti ABORI XIPt.3,1930, PP-225-258 123) Bengal's Contribution - Md Shahidulla to Sanskrit learning Orintal conference III-Madaras-1925 124) Buddhist India - Rhys Davids, Delhi-1970. 125) Buddhist studies -B.C.Law, Calcutta - 1931 126) Budhisatva Doctrine in - Han Dayal, Buddhist Sanskrit London-1932 Literature 127) BuddhistPhilosophy - A.B.Keith,Oxford 1923 128) Budhist India - Rhys Davids 129) Contribution of - J.B.Chaudhari Wemon to Sanskrit Prachhawani, literature Calcutta. 130) Contribution of -J.B.Chaudhari, Muslims to Sanskrit Prachyawani, literature Calcutta 131) Concepts of Buddhism - B.C.Law. 132) A Catalogue of chinese - B.Nanjio Oxford translation of the 1983 133) Buddhist Tripitaka Distionary of Sanskrit __-K.V.Abhyankar Grammer 134) Early History of the N. Datt spread of Buddhism and Buddhists Schools 135) Glossory of Smriti - Dr.S.C.Banerjee Literature saMdarbha grantha sUcI / 57 For Private and Personal Use Only
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 136) History of Ancient - C.N.Shrinivasa Indian Mathematics Iyangar, World Press, Calcutta 137) History of Hindu - by 'Vibhutibhushan Mathematics Datta and Aras Sing, Lahor, 1938' 138) Hinayana and - R. Kimura Mahayana 139) History of Sanskrit - A.B.Kaith, Oxford Literature Uni press, London. 140) History of Buddhist - E.J.Thomas thought 141) A History of Sanskrit - (V.Vardachari) Literature Allahabad, 1952. 142) A History of Indian - Satish Chandra Logic Vidyabhushan Calcutta Uni-1921. 143) A History of Indian - 2 Vols Winternitz, Literature Calcutta uni, Publication-1927 144) History of Indian - S.N.Dasgupta, Philosophy London. 145) History of Classical - Dasgupta & De. Sanskrit Literature 146) History of Sanskrit - Macdonell. Literature 147) History of Anicient - Max Muller Sanskrit Literature 148) History of Indian - Weber. Literature 149) History of Sanskrit -M. Krishnammachari Literature 150) History of Fine Arts in - by V.A.Smith India and Ccylon 151) Intorduction to - (W.M.Mc. Govern, Mahayana Buddhism - London, 1922) 152) An Introduction to - Dutta and Indian Philosophy Chatterjee. Calcutta Uni-1939 153) India as described in - B.C.Law the early Text of Buddhism and Jainism 154) Indian Philosophy - S.Radha Krishnan, London, 1929 155) Indian Buddhism - H. Kern. 156) Indian Literature in - P.K. Mukerjee China and the Far-East 157) Indian Historical Quarterly 158) Journal of the American Oriental Society. 159) Journal of Bihar and Orisa Research Society. 160) Journal of the Royal Asiatic Society. 161) Literary History of G.K.Nariman, Sanskrit Buddhism Bombay-1920 162) Muslim Contribution to- M. Jatindravimal Sanskrit Literature Choudhari. 163) National Bibliography - Kesav and V.Y. of Indian Literature Kulkarni, 3 Vols. 164) More light on Sanskrit - D.C.Bhattacharya Literature of Bengal 1 HQ. Vol. XX, 1946. 165) Muslim Patranage to - by Chintaharan Sanskrit Learning Chakrawarti, B.C.Law Vol.ll. Calcutta, 1946 166) Muslim Patranage to .J.3.Choudhari Sanskrit Learning Calcutta-1942. 167) Moghal Patranage to by M.M.Patkar, Sanskrit Learning Poona, Orientalist Vol.IlI. 168) Modern Sanskrit - V.Raghavan 1, Sahitya Literature Akademi, N.Delhi 169) Modern Sanskrit - Dr. V. Raghavan Wrilings Brahmavidya 170) Outlines of Buddshism - Rhys Davids-1934 171) Outline of Religious - J.N.Faruhar. Literature of India 172) Paniniam Studies in - D.C.Bhattacharya Bengal Sir, Ashutosh Mukhargee Silver Jubilee Volilll. 173) Aecent Sanskrit - Gourinath Shastri Studies in Bengal Calcutta-1960 174) Sanskrit Literature of - Chintaharam Modern times Chakravarti Bulletin of the Ramknshna Mission Institute of Culture. Vol VII/1956. 175) Sanskrit Literature of Chintaharam the Vaishnavas of Bengal Prachyavani, Calcutta. 176) Some Vaidyaka - Indian Literature Literature of Bengal Vol.IV. 177) Sanskrit Scholorship - M.Z.Siddiki of Akbar's line ABPRI-XIII, Calcutta Review 1937 178) Services of Muslims 1953- PP-215-25 to Sanskrit Literature 179) Sanskrit Literature in - M.M.Chakravarti Bengal during the Sen JASB-1906. 180) Sanskrit Drama - A.B.Kaith 181) Sanskrit Buddhist - R.L.Mitra, 182) Literature of Nepal Calcutta-1882. Secred Literature of the Yakobi Jains 183) Vangeeya Duta - J.B.Chaudhuri, Kavyetihasah Pracyavani Reserach Series Vol.IV. Cal-1953. 184) Vaidyaka Literature of - N.N.Dasgupta, Bengal in the early Indian Culture (Vol. medieval period III-1936 PP 153-60) 185) Vedic Bibliography - Dr.R.N.Dandakar 186) Vedic Index - Macdonald and Keith. 58 / For Private and Personal Use Only
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org kArtika zu. 2 yugAbda - 50871 di. 14-11-1985 nAgapura kSetram zubhAzIrva ca na m / / zrI candramaulIcarAya namaH / / zrI zaGkarabhagavatpAdAcArya paramparA''gatazrI- kAMcI kAmakoTi pIThAdhipati jagadguru zrI zaGkarAcArya-svAminAm zrImaTham saMsthAnam kAMcIpuram yAtrAsthAnam : nAgapurakSetram dinAGka : 14-11-85 bhASAyAM bhAratadezasya anuttamA kIrtiH saMskRta-bhASayaiva bhavatIti sarve jAnanti / saMskRta vedopaveda-jyotiSa-kauTilIya-sAhityAdi - vividha viSayANi zAstrANi vartante / saMskRtabhASAyAm avidyamAnaM kimapi anyabhASAsu naasti| sarvAsAM bhASANAM mUlabhUtA khalu saMskRtabhASA / Adhunike kAle yAvad vijJAnazAstraM pravRddhaM tasyApi mUlabhASA sNskRtbhaassaiv| saMskRtabhASAyAM koTizaH granthAH vartante / mukhya-granthAnAm ullekhaH sUcanA vA hindI- bhASayA DaoN. zrIdhara bhAskara varNekara-mahAzayaiH saMkalitaH iti dRSTvA vayaM pramodAmahe / ayaM kozAtmako granthaH / asya paThanena saMskRtabhASAyAM yAvat-prakArakA granthA vartante, te kasmin kasmin viSaye vartante, kiyatkAlAd AgatA iti etat sarvamapi paricayarUpeNa saMkSepataH atra jJAtuM shkyte| tataH svayaM tattadgranthapaThane abhiruciH bhaviSyati / kalakattIyA bhAratIya-bhASA-pariSad etadgrantha mudrApaNena svanAma sArthakaM karoti / iti zam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only nArAyaNasmRtiH
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only