Book Title: Jainendra Siddhanta kosha Part 2
Author(s): Jinendra Varni
Publisher: Bharatiya Gyanpith
Catalog link: https://jainqq.org/explore/016009/1
JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUrtidevI jaina granthamAlA . saMskRta granthAka - 40 jainendra siddhAnta koza bhAga-2 [ ka na ] kSu. jinendra varNI bhAratIya jJAnapITha chaThA saMskaraNa : 2002 mUlya 150 rupaye
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ ISBN 81-263-0763-3 (Set) 81-263-0764-1(Part-II) bhAratIya jJAnapITha (sthApanA : phAlguna kRSNa 9, vIra ni. sa. 2470; vikrama saM. 2000, 18 pharavarI 1944) puNyazlokA mAtA mUrtidevI kI smRti meM sAhU zAntiprasAda jaina dvArA saMsthApita evaM unakI dharmapatnI zrImatI ramA jaina dvArA sampoSita mUrtidevI jaina granthamAlA isa granthamAlA ke antargata prAkRta, saMskRta, apabhraMza, hindI, kannar3a, tamila Adi prAcIna bhASAoM meM upalabdha Agamika, dArzanika, paurANika, sAhityika, aitihAsika Adi vividha viSayaka jaina sAhitya kA anusandhAnapUrNa sampAdana tathA unake mUla aura yathAsambhava anuvAda Adi ke sAtha prakAzana ho rahA hai| jaina-bhaNDAroM kI granthasUciyA~, zilAlekha-saMgraha, kalA evaM sthApatya para viziSTa vidvAnoM ke adhyayana-grantha aura lokahitakArI jaina sAhitya grantha bhI isa granthamAlA meM prakAzita ho rahe haiN| pradhAna sampAdaka (prathama saskaraNa) DaoN. hIrAlAla jaina eva DaoN A.ne. upAdhye prakAzaka bhAratIya jJAnapITha 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI-110 003 mudraka nAgarI priTarsa, navIna zAhadarA, dillI-110 032 (c) bhAratIya jJAnapITha dvArA sarvAdhikAra surakSita
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ Moortidevi Jam Granthamala Sanskrit Grantha No 40 JAINENDRA SIDDHANTA KOSA [ PART-II) [ - 7] by Kshu. JINENDRA VARNI Face CHES BHARATIYA JNANPITH Sixth Edition : 2002 Price: Rs. 150
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ ISBN 81-263-0763 -3 (Set) 81-263-0764 - 1 (Part-II) BHARATIYA JNANPITH (Founded on Phalguna Krishna 9, Vira N Sam 2470, Vikrama Sam 2000, 18th Feb 1944) MOORTIDEVI JAIN GRANTHAMALA FOUNDED BY Sahu Shanti Prasad Jain In memory of his illustrious mother Smt. Moortidevi and promoted by his benevolent wife Smt. Rama Jain In this Granthamala critically edited Jain agamic, philosophical, puranic, literary, historical and other original texts in Prakrit, Sanskrit, Apabhramsha, Hindi, Kannada, Tamil etc. are being published in the original form with their translations in modern languages. Catalogues of Jain bhandaras, inscriptions, studies on art and architecture by competent scholars and popular Jain literature are also being published General Editors (First Edition) Dr Hiralal Jain and Dr A N Upadhye Published by Bharatiya Jnanpith 18, Institutional Area, Lodi Road, New Delhi-110 003 Printed at Nagri Printers, Naveen Shahdara, Delhi-110 032 (c) All Rights Reserved by Bharatiya Jnanpith
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzakIya prastuti (dvitIya bhAga, dvitIya saMskaraNa) isa dvitIya bhAga ke prathama saMskaraNa kA prakAzana san 1971 meM huA thaa| pA~ca bhAgoM meM niyojita jaina sAhitya kA yaha aisA gaurava-grantha hai jo apanI parikalpanA me, koza-nirmANa kalA kI vaijJAnika paddhati meM, paribhASita zabdoM kI prastuti aura unake pUrvApara AyAmoM ke saMyojana meM aneka prakAra se adbhuta aura advitIya hai| isake racayitA aura prAyojaka pUjya kSullaka jinendra varNI jI Aja hamAre bIca nahI haiN| unake jIvana ko upalabdhiyoM kA carmotkarSa thA unakA samAdhimaraNa jo IsarI meM, tIrtharAja sammedazikhara ke pAdamUla me, AcArya vidyAsAgara mahArAja se dIkSA evaM sallekhanA vrata grahaNa karake zrI 105 kSullaka siddhAntasAgara ke rUpa me, 24 maI 1983 ko sampanna huaa| vaha eka jyotipuja kA tirohaNa thA jisane Aja ke yuga ko Alokita karane ke lie jaina-jIvana aura jinavANI kI prakAza-paramparA ko akSata rakhA / unake prati bArambAra namana hamArI bhAvanAoM kA pariSkaraNa hai| bhAratIya jJAnapITha ke saMsthApaka-dampatI sva. zrI sAha zAnti prasAda jaina aura unakI dharmapatnI sva0 zrImatI ramA jaina ne isa koza ke prakAzana ko apanA aura jJAnapITha kA saubhAgya mAnA thaa| koza kA kRtitva pUjya varNIjI kI 20 varSa kI sAdhanA kA suphala thaa| mUrtidevI granthamAlA ke pradhAna sampAdaka-dvaya sva0 DaoN. hIrAlAla jaina aura sva0 DaoN0 AdinAtha neminAtha upAdhye ne prathama saMskaraNa ke apane pradhAna saMpAdakIya me likhA thA : ....'jainendra siddhAnta koza' prastuta kiyA jA rahA hai jo jJAnapITha mUrtidevI granthamAlA saMskRta sIrIja kA 38vAM grantha hai / yaha kSullaka jinendra varNI dvArA saMkalita va sampAdita hai / yadyapi ve kSINakAya tathA asvastha haiM phira bhI varNI jI ko gambhIra adhyayana se atyanta anurAga hai| isa prakAzana se jJAna ke kSetra meM granthamAlA kA gaurava aura bhI bar3ha gayA hai| granthamAlA ke pradhAna sampAdaka, kSullaka jinendra varNI ke atyanta AbhArI haiM jo unhone apanA yaha vidvattApUrNa grantha isa granthamAlA ko prakAzanArtha upahAra meM diyaa|" ukta pradhAna sampAdakIya ko aura pUjya kSullaka jinendra varNI ke mukhya 'prAstAvika' ko hamane prathama bhAga ke dvitIya saMskaraNa me jyoM-kA-tyoM prakAzita kiyA hai| usa prAstAvika meM varNIjI ne koza kI racanA-prakriyA aura viSaya-niyojana tathA vivecana-paddhati para prakAza DAlA hai / ye donoM lekha mahattvapUrNa aura paThanIya haiN| yaha koza pichale aneka varSoM se anupalabdha thA / yaha nayA saMskaraNa pUjya varNI jI ne svayaM akSaraakSara dekhakara saMzodhita aura vyavasthita kiyA hai| prathama bhAga ke naye saMskaraNa meM varNI jI ne aneka naye zabda jor3e haiM, kaI sthAnoM para tathyAtmaka sazodhana, parivartana, parivarddhana kiye haiN| 'itihAsa' tathA 'pariziSTa' ke antargata digambara mUla sagha, digambara jainAbhAsI saMgha, paTTAvali tathA gurvAvaliyAM, saMvat, guNadhara AmnAya, nandisaMghAdi zIrSakoM se mahattvapUrNa sAmagrI jor3I hai / Agama-sUcI meM 147 nAma jor3akara unakI saMkhyA 651 kara dI hai| isI prakAra AcArya-sUcI meM 360 naye nAma jor3e haiM, ataH AcArya saMkhyA 618 ho gaI hai / pUjya varNIjI ne ina cAroM bhAgoM kA to saMzodhana kiyA hI hai, sarvAdhika mahattvapUrNa bAta yaha hai
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ ki koza kA pAMcavAM bhAga bhI vaha taiyAra kara gaye haiM jo cAro bhAgoM kI anukramaNikA hai, isa kAraNa yaha koza sarvAMgINa ho gayA hai / isakI upayogitA aura tAtkAlika saMdarbha-suvidhA kaI gunA bar3ha gaI hai / isa mahAn koza-grantha ke niyojana aura kriyAnvayana meM bAla-brahmacAriNI kauzala jI ne jo sahayoga diyA hai, usako smaraNa karate hue pUjya varNI jI ne isa kArya kI tatparatA ke rUpa meM 'unakI kaThina tapasyA' kA ullekha kiyA hai / bhAratIya jJAnapITha ise apanA pavitra kartavya mAnatI hai ki vaha brahmacAriNI kauzalajI ke prati kRtajJatA jJApita kare ki unakI niSThA aura sAdhanA ke yogadAna se yaha kArya sampanna huaa| ise svIkAra karate hue varNIjI ne svayaM likhA hai : 'prabhu-pradatta isa anugraha ko prApta kara maiM apane ko dhanya samajhatA huuN|' kisI anya ke lie isase Age likhane ko aura kyA raha jAtA hai ! Arambha ke ina do naye saMskaraNoM kI bhAMti tIsare aura cauthe bhAga ke saMzodhita naye saMskaraNoM kA yathAzIghra prakAzana jJAnapITha ke kAryakrama meM sammilita hai / isI krama meM cAroM bhAgoM kI anukramaNikA se sambaddha pA~cavA~ bhAga bhI prakAzita hogA / koza kA prakAzana itanA vyaya-sAdhya ho gayA hai ki sImita saMkhyA me hI pratiyA~ chApI jA rahI haiM / pA~coM bhAgoM kI saMskaraNa-pratiyoM kI saMkhyA samAna hogii| ataH saMsthAo aura pAThakoM ke lie yaha lAbhadAyaka hogA ki vaha pAMcoM bhAgoM ke lie saMyukta Adeza bheja deN| pAMcoM bhAgo ke saMyukta mUlya ke lie niyamo kI jAnakArI kRpayA jJAnapITha kAryAlaya se mAlUma kara leN| jJAnapITha ke adhyakSa zrI sAhU zreyAMsa prasAda jaina aura mainejiMga TrasTI zrI azoka kumAra jaina kA prayatna hai ki yaha bahumUlya grantha saMsthAo ko vizeSa suvidhA-niyamo ke antargata upalabdha karAyA jaae| koza ke isa saMskaraNa ke sampAdana-prakAzana meM 'TAimsa risarca phAuNDezana, bambaI, ne jo sahayoga diyA hai usake lie bhAratIya jJAnapITha unakA AbhArI hai / mUrtidevI granthamAlA ke vartamAna sampAdaka-dvaya-siddhAntAcArya paM0 kailAzacandrajI, vArANasI, aura vidyAvAridhi DaoN. jyoti prasAda jaina, lakhanaU, kA mArgadarzana jJAnapITha ko sadA upalabdha hai / hama unake kRtajJa hai| ananta caturdazI 17 sitambara 1986 - lakSmIcandra jaina, bhAratIya jJAnapITha
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ a.ga. ...../. ana.dha..../.../... A. anu... A.pa..../.../... Ama pa... /.../.... Apta mI.. . /.../... ka.pA.../.../.../... kurala..../... ki.ka./.../.. ki.ko.... sA/su...... guNa. A.... go.ka./.../.... go.jo. pra.......... go.jo. /......... go. jI. / jo. pra. / ... jJA..../.../... jJA. sA cA.pA./.../.. ja.pa....... je.sA. .../... je. pI... ta. anu... ...///-- ta.khA..../.../... rA.su... /... ti.pa .../... sI..... tri.sA.... da pA./.../... da. sA... i.saM./......... dha. pa. gha....//.../..... na ca. bR..... na.pa./ zruta......... ni.sA./mU.... ni.sA /tA.vR./..... myAdI. 18... /.../... svA. vi./.... svA.vi./mU./.../ + nyA. sU./mU./ / /... kA./.../.. 4.10.13. paMca...... paM.vi./... paM.saM./91..../... paM.saM./saM....... saMketa-sUcI amitagati dhArakAcAra adhikAra saM./ zloka saM.. paM. 2 zadhara zAlApura pra. saM. vi.saM. 1606 anagAradharmAmRta adhikAra saM/ zlAka se / pRSTha saM... khUbacanda zolApura pra. saM. I. 16.9620 AtmAnuzAsana zloka saM. alApa paddhati adhikAra sa / sUtra sa / pRSTha saM, caurAsI mathurA, pra. saM., bI. ni. 2456 AptaparIkSA zloka saM./ prakaraNa saM. / pRSTha saM vIrasevA mandira sarasAvA. pra. sa., vi. saM 2006 AptamImAMsA zloka saM. 1 iSTopadeza/mUla pArTIkA zlo. saM 14 saM. (samAdhizataka ke paudhe paM. AzA dharalIkRta TIkA, vIrasevA mandira dillI kaSAyapAhuDa pustaka saM. bhAga sa / prakaraNa / pRSThasaM./ti saM., digambara janasaMgha, mathurA, pra. saM., vi.saM. 2000 kArtike dhAnuprekSA / mUla yA TokA gAthA saM. rAjacandra granthamAlA, pra. sa. I. 1660 kurala kAvya pariccheda saM/zloka saM. paM. govindarAja jaina zAstrI, pra. saM., bI.ni.saM. 2480 kipAkA mukhyAdhikAra sa prakaraNa saMzloka saM./pRSTha saM., pannAlAla sonI zAkhI AgarA. vi. saM. 1993 kriyAkoza zloka saM, paM. daulatarAma paNasAra/mUla yA TIkA gAthA saM./pRSTha se, jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakatA guNabhadra zrAvakAcAra zloka saM. gommaTasAra karmakANDa / mUla gAthA saM/ pRSTha saM. jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakattA 19 gommaTasAra karmakANDa / jIva tattvapradoSikA TokA gAthA saM / pRSTha saM/paMkti saM., jaina siddhAnta prakA, saMsthA gomahasAra jokara / mUla gAthA sa. / pRSTha sa janasidvAnta prakAzino saMsthA, kalakattA " gomasAra jIkANDa / jIva tattvapradIpikA TIkA gAthA sa / pRSTha saMsiM, jenasiddhAnta prakAzinI saMsthA jJAnArNava adhikAra saM/dohaka saM./98 saM. rAjacandra granthamAlA, pra. saM. I 1300 jJAnasAra zloka saM. cArita pAhuDa / mUla yA TokA gAthA saMpRSTha saM. mANikacandra pranyamAtA, bambaI pra.saM. 0.saM. 1607 cAritrasAra pRSTha saM / paMkti maM mahAvIra jI prasaM. bI.gi 2488 jaMbUdapaNa tisaMgI adhikAra sa./gAthA saM jaina saMskRti saMrakSaNa saMgha solApura bi. saM. 2014 jaina sAhitya itihAsa khaNDa sa / pRSTha saM., gaNezaprasAda varNo granthamAlA, bI.ni. 2481 jaina sAhitya itihAsa / pUrva pIThikA pRSTha saM gaNezasAda varNo granthamAlA va ni. 2481 yAnuzAsanazloka saM. nAgasena sUrikRta vIra sevA mandira dehalI. pra. saM. I. 1962 tattvAvRti adhyAya saM/sUtra saM / pRSTha saM saM bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.saM. 9646 tatrArthasAra adhikAra sa / zloka saM. / pRSTha saM, jaina siddhAnta prakAzino saMsthA kalakattA, prasa..I sa 1926 tatvArtha sUtra adhyAya se sUtra saM. tiloya paNNatta adhikAra saM / gAthA sa e ovarAja granthamAlA, zolApura. pra. sa. vi.saM. 1666 tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA, pRSTha sa. di jena vipariSada, sAgara, I. 1104 trilokasAra gAthA saM., jaina sAhitya bambaI pra. sa. 1618 " " darzana pAhuDa / mUla yA TIkA gAthA saM./ pRSTha sa darzanasAra gAthA sa.. nAthUrAma premI, bambaI dravyasaMgraha yA TokA gAthA meM pRSTha 2. dharma parIkSA zloka saM. mANikacandra granthamAlA, bambaI pra.ma vi.saM. 1600 se.vi. 1674 dehalI pra. saM. 6 1653 dhavalA pustaka sa / khaNDa sa bhAga, sUtra / pRSTha sa / paMkti yA gAthA saM, amarAvatI, pra. saM. * nayacakra vRhada gAthA se praznAcAryakRta, mANikacandra granthamAlA, bambaI pra. saMvi. sa. 1670 navacakrakha bhavana dIpaka adhikAra saM / pRSTha saM siddha sAgara, zolApura ." niyamasAra mUla yA TokA gAthA saM. niyamasAra / tAtparya vRtti gAthA saM/ kalaza saM nyAyadIpikA adhikAra gaM / prakaraNa saM / pRSTha saMta meM vIrasevA mandira dehalI. pra. saM. vi.saM 2003 nyAyabindu mUla yA TIkA zloka saM.. caukhambA saMskRta sIrIja, manArasa nyAyavini/yA TIkA adhikAra sa / s/pRSTha saM./paMkti se jJAnapITha banArasa darzana sUtra vATIkA adhyAya se / Ahi / sUtra saM./ pRSTha sa. mujaphpharanagara, dvi. saM. I. 1614 paMcAlA TIkA gAthA saMpRSTha saM. paragata prabhAvaka maNDala bambaI. pra. saM. vi. 1902 paMcAdhyAyI / pUrvArdha zloka saM. paM. devakInandana. pra. saM., I. paMcAdhyAyI/ uttarArdha zloka saM. devakInandana pra.saM. 9922 1632 padmananda paMcaviMzatikA adhikAra saM / zloka saM jIvarAja granthamAlA. zolApura pra. saM., I 1632 .. paMcasaMgraha / prAkRta adhikAra sa / gAthA se jJAnapITha manArasa pra. saM. I. 1660 pacasaMgraha / saMskRta adhikAra sa. / zloka saM. paM. saM. / prA. kI TippaNI. pra. saM., I. 1660
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa.pu..../... pa.mu..../.../... pa.pra./..../../... pA.pu.../... pu.si .. prasA./mU....... prati.sA..../... mA.a.... bo.pA./....... vR.jai. za... bha A./.../ 1... bhA.pA./.../... ma.pu....... ma...../.../... mUlA.... mo.paM.... mo.pA/mU....... mo.mA.pra. ........... yu.ana.... yo.sA.a..../... yo sA yo.... ra.ka.pA.... ra.sA... rA.vA..../.../.../... rA.vA ...../... la.sA/mU.../... lA.saM..../.../... li.pA./.../... vasudhA.... padmapurANa sarga/zloka saM., bhAratIya jJAnapITha banArasa, pra.saM., vi.sa. 2016 parIkSAmukha pariccheda saM/sUtra saM./pRSTha saM., sthAdvAda mahAvidyAlaya, kAzI, pra.saM. paramAtmaprakAza/mUla yA TokA adhikAra saM./gAthA saM/pRSTha saM., rAjacandra granthamAlA, dvi.saM..vi.saM. 200 pANDavapurANa sarga saM./zloka saM.. jIvarAja granthamAlA, zolApura, pra.saM., I. 1962 puruSAtha siddhyupAya zloka saM. pravacanasAra/mUla yA TokA gAthA sa./pRSTha sa, pratiSThAsAroddhAra adhyAya sa./zloka saM. mArasa ajuvekaravA gAthA saM. bodhapAhur3AmUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM. mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra.saM., vi.saM. 1977 bRhata jaina zabdArNava/dvitIya khaMDa/pRSTha saM., mUlacaMda kizanadAsa kApar3iyA. sUrata, pra.saM..vI.ni. 2460 bhagavatI ArAdhanA/mUla bA TIkA gAthA saM./pRSTha saM./paMkti saM., sakhArAma dozI, solApura, pra.saM., I. 1935 bhAva pAhuDa/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM.,mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra.saM., visaM. 1977 mahApurANa sargasaM./zloka saM., bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra. sa.,I.161 mahAbandha pustaka saM.prakaraNa meM./pRSTha saM., bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.saM.,I. 1951 mulAcAra gAthA saM.. anantakIti granthamAlA, pra. saM., vi. saM. 1976 mokSa paMcAzikA zloka saM. mokSa pAhur3a/mUla yA TIkA gAnA saM./pRSTha saM..mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra. saM..vi.saM. 1977 mokSamArgaprakAzaka adhikAra saM./pRSTha saM./paMkti saM., sastI granthamAlA, dehalI, vi.saM.. vi.saM. 2010 yuktyanuzAsana zloka saM., vIrasevA mandira, sarasAvA. pra. saM.I. 1651 yogasAra amitagati adhikAra saMzloka saM., jainasiddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakattA, I.saM. 1918 yogasAra yogendudheva gAthA saM.. paramAtmaprakAzake pIche chapA ratnakaraNDa prAvakAcAra zloka saM, rayaNasAra gAthA saM, rAjabArtika adhyAya saM./sutra saM /1STha saM./paMkti saM., bhAratIya jJAnapITha, manArasa, pra.sa., vi.sa. 2008 rAjabArtika hindI adhyAya saM./pRSTha saM./paMkti saM. labdhisAra mUla yA TIkA gAthA saM./pRSTha saM., jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakasA, pra.saM. lATI saMhitA adhikAra saMzloka saM./pRSTha sa. liMga pAhar3a/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM., mANikacandra granthamAlA, pra.saM., vi.saM. 1977 basunandi zrAvakAcAra gAthA saM, bhAratIya jJAnapITha banArasa, pra. saM..vi. saM. 2007 vaizeSika darzana/adhyAya sa./AdikAsUtra sa./pRSTha saM . dehalI pustaka bhaNDAra dehalI, prasaM..bi.saM.2017 zola pAhuDAmUla yA TokA gAthA saM./paMkti saM., mANikacandra granthamAlA bambaI, pra.saM..vi.saM. 1977 zlokavArtika pustaka saM./adhyAya saM./sUtra saM./vAtika saM./pRSTha saM., kunthusAgara pranyamAlA zolApura, pra.saM., I. 1646-1956 SaTUbaNDAgama pustaka saM./khaNDa saM., bhAga, sUtra/pRSTha saM. saptabhaGgItaraGginI pRSTha saM/paMkti saM , parama zruta prabhAvaka maNDala, dvi,saM.. vi.saM. 1972 syAdvAdamaJjarI zloka saM./pRSTha saM./paMkti saM.. parama zruta prabhAvaka maNDala, pra. saM. 161 samAdhizataka/mUla yA TokA zloka saM./pRSTha saM., iSTopadeza yukta, vIra sevA mandira, dehalI, pra.saM., 2021 samayasAra/mula yA TokA gAthA sa./pRSTha saM/paMkti saM, ahiMsA mandira prakAzana, dehalI, pra.saM.31.12.1958 samayasAra/AtmakhyAti gAthA saM./kalaza sa. sarvArtha siddhi adhyAya saM./sUtra saM./pRSTha sa', bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.saM. I. 1955 svayambhU stotra zloka saMbIrasekA mandira sarasAvA, pra. saM., I. 1951 sAgAra dharmAmRta adhikAra saM./zloka saM. sAmAyika pATha amitagati zloka saM. sidvAntasAra saMgraha apAra sa./zloka saM., jIvarAja jena granthamAlA, zolApura, pra. saM. I. 1997 siddhi vinizcaya/mUla yA TokA prastAva saM./zloka saM./pRSTha saM./paMkti saMbhAratIya jJAnapITha, pra.saM.I.1611 subhASita ratna sadoha noka saM. (amitagati), jena prakAzinI saMsthA, kalakattA, pra.saM..I. 1917 sUtra pAhaDa/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM.. mANakacandra granthamAlA banbaI, pra.sa,vi.saM. 1977 harivaMza purAma sarga/zloka/ma., bhAratIya jJAnaraTha, banArasa, saM. zI.pA./.../... zlo .vA..../.../.../.../... Sa.vaM...//... sabha.ta..../... sa.ma..../.../... sa.za./mU..../.. sa.sA./mU..../.../.... sa.sA./A..../ka sa.si..../.../... sa. sto... sA.dha..../... sA.pA... si.sA.saM..../... si.vi./mU..../.../.../... su.ra.saM.... sU.pA./mU........ noTa: bhinna-bhinna koSThakoM va rekhAcitroM meM prayukta saMketoM ke artha mase usa usa sthala para hI diye gaye hai|
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza [kSu0 jinendra varNI] bhAvi maraNakI AzaMkAse devakIke cha. putroMko mAra diyA (34/7) / antameM devakIke veM putra kRSNa dvArA mArA gayA (16/45) / 4 zrutAkaMcana-1. saudharmasvargakA havA~ paTala-de0 svarga/532, kaMcana kUTa vatArake anusAra Apa pA~caveM 11 aMgadhArI AcArya the| samaya-vI. va deva Adi-de0 kaaNcn| ni. 436-468 (I0 pU061-56)-de0 itihaas/4/4| kaMjA-bharatakSetra Arya khaNDakI nadI-de0 mnussy/4| kaMsaka varNa-eka graha -de0 graha / kajika vrata-samaya--64 dina / vidhi-kisI bhI mAsakI kaccha-1. bharata kSetra Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / paDavAse prArambha karake 64 dina taka kevala kAMjI AhAra (jala va kaccha parigita-kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsrg/1| bhAta ) lenaa| zakti ho to samayako dugunA tigunA Adi kara lenaa| namaskAra mantrakA trikAla jApa krnaa| (varddhamAna purANa), (vrata kacchavada-pUrva videhastha mandara vakSArakA eka kUTa-de0 loka/5/45 vidhAna saMgraha/pR0 100) / kacchavijaya-mAnyavAn gajadantastha eka kUTa va usakA rakSaka deva kaMTaka dvIpa-lavaNa samudra meM sthita eka antarvIpa-de0 mnussy/4|| -de0 loka/5/46 kaMDarA-audArika zarIrameM kaMDarAoMkA pramANa--de0 audArika/1/7 kacchA -pUrva videhakA eka kSetra-de0 loka/5/2 / kacchAvatI-pUrva videhakA eka kSetra-de0 loka/5/2 kadaka-va. 13/5.3,26/34/10 hasthidharaNaTThamoddidavAribaMdho kaMdao kajjalA-sumeru parvatake nandanAdi vanoM meM sthita vApiyA~ NAma / hariNa-vArAhAdimAraNadumoddidakaMdA vA kaMdao nnaam| -hAthI ke pakar3aneke lie jo vAribandha banAyA jAtA hai use kaMdaka kahate -de0 lok5/6|| haiN| athavA hiraNa aura sUara Adike mAraneke lie jo phadA taiyAra kajjalAbhA-kajjalAvat / -de0 loka/5/6 // kiyA jAtA hai use kandaka kahate hai| kajjalI-eka graha-de0 grh| kaMdamUla-1. bheda-prabheda--de0 vanaspati/1 / 2. bhakSyAbhakSya vicAra kaTaka-dha. 14/5,6,42/40/1 vaMsakaMbIhi aNNoNNajaNaNAe je -de0 bhkssyaabhkssy/4| kijjati gharAvaNAdivAraNaM DhaMkaNahU~ te kaDyA NAma / bA~sakI kamadapa-sa.si./7/32/366/14 rAgodrekAtmahAsamizro'ziSTavAkprayoga' ciyoke dvArA paraspara bunakara ghara aura avana Adike DhA~kaneke lie kndrpH| -rAgabhAvakI tIvratAvaza hAsya mizrita asabhya vacana jo banAyI jAtI haiM, ve kaTaka arthAt caTAI kahalAtI haiN| bolanA kandarpa hai| (rA. vA./7/32/1/556), (bha. aa./vi./180/368/9)| kaTu kaTu saMbhASaNakI kathaMcit iSTatA-aniSTatA-de0 sty/2| kaMdapadeva-mU. A./1133 kaMdappabhAbhijogA devIo cAvi AraNa kaTTha-paMjAba deza (yu. anu./prA.36/50 jugala kizora ) / cudotti.../1133 / -kandarpa jAtike devoMkA gamanAgamana acyutakaNAda-1. vaizeSikasUtrake kartA -de0 vaizeSika / 2. eka ajJAnasvarga paryanta hai| vAdI-de0 ajnyaanvaad| kasa-1. eka graha-de0 graha / 2. tolakA eka pramANa-de. gaNita/- kaNva-eka ajJAnavAdI-de0 ajJAnavAda / I/2/2 3.(ha. pu./parva zlo0) pUrvabhava saM02 meM vaziSTha nAmaka tApasa kathaMcit-dra saM./TI./adhikAra rakI cUlikA/5/6 / parasparasApethA (33/36) / isa bhavameM rAjA ugrasenakA putra huA (33/33) / kSatvaM kathaMcitpariNAmitvazabdasyArthaH / paraspara apekSA sahita honA, majjodaroke ghara palA (16/16) / jarAsaMdhake zatruko jItakara jarA yahI 'kathaMcit pariNAmitva' zabdakA artha hai| saMdhakI kanyA jIvazAko vivAhA ( 33/2-12,14) / pitAke pUrva vyavahArase kruddha ho use jelameM DAla diyA (33/27) / apanI bahana 2. kathaMcit zabdako prayoga-vidhi va mAhAtmya devakI vasudevake sAtha guru dakSiNAke rUpameM pariNAyI ( 33/26) / -de0 syAdvAda/4.
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA kathA (satkathA va vikathA Adi) kathA (nyAya)-nyA. dI./pra.41 kI TippaNI-nAnApravaktRtve sati tadvicAravastuviSayA vAkyasaMpadalabdhikathA / = aneka pravaktAoke vicArakA jo viSaya yA padArtha hai, unake vAkya sandarbhakA nAma kathA hai| yAyasAra pR015 vAdiprativAdinoH pakSapratipakSaparigraha kthaa| bAdI prativAdiyoM ke pakSapratipakSakA grahaNa so kathA hai / 2. kathAke bheda nyA. su./bhASya/1-1/41/41/18 tikha' kathA bhavanti vAdo jalpo vitaNDA ceti| -- kathA tIna prakArakI hotI hai-bAda, jalpa va vitnnddaa| nyAyasAra pR0 15 sA dvividhA-botarAgakathA vijigISukathA ceti / - vaha do prakAra hai--vItarAgakathA aura vijigiissukthaa| 3. vItarAga va vijigISu kathAke lakSaNa nyA.vi/m /2/213/243 pratyanIkavyavacchedaprakAregaikasiddhaye vacana sAdhanAdInAM vAdaM so'yaM jigISito / 213 // --virodhI dharmoM meMse kisI ekako siddha karaneke lie, eka dUsareko jItanekI icchA rakhanevAle vAdI aura prativAdI paraspara meM jo hetu va dUSaNa Adi dete haiM, vaha vAda kahalAtA hai| yA.dI./3/634/76vAdiprativAdino svamatasthApanArthaM jayaparAjayaparyaMta paraspara pravartamAno vAgvyApAro vijigISukathA / guruziSyANAM viziSTaviduSAM vA rAgadveSarahitAnAM tattvanirNayaparyantaM paraspara pravartamAno vAgvyApAro botraagkthaa| tatra vijigISukathA vAda iti cocyate / ... vijigoSuvAravyavahAra eva vaadtvprsiddhH| yathA svAmisamantabhadrAcAyaH sarve sarvathaikAntavAdino vAde jitA iti |vaadii aura prativAdIme apane pakSako sthApita karaneke lie jIta-hAra hone taka jo parasparameM vacana pravRtti yA carcA hotI hai vaha vijigISu-kathA kahalAtI hai aura guru tathA ziSyame athavA rAgadveSa rahita vizeSa vidvAno meM tattvake nirNaya hone taka jo carcA calatI hai vaha vItarAga kathA hai| iname vijigISu kathAko vAda kahate haiN| hAra jItakI carcAko avazya vAda kahA jAtA hai| jaise-svAmI samantabhadrAcAryane sabhI ekAntavAdiyoMko vAdame jIta liyaa| *vijigISu kathA sambandhI vizeSa-de. vAda / kathA (satkathA va vikathA Adi)-ma. pu/1/198 puruSArthopayogitvAtnivargakathana kthaa| =mokSa puruSArtha ke upayogI honese dharma, artha aura kAmakA kathana karanA kathA kahalAtI hai / 2. kathAke bheda ma. pu./1/118-120--(satkathA, vikathA va dharma kathA ) / bha. A./mU /655/852 AkkhevaNI ya vikkhevaNI ya saMvegaNI ya Nive praNI ya khvyss| AkSepiNI, vikSepaNI, saMvejanI aura nirvejanIaise (dharma) kathAke cAra bheda haiN| (dha. 111,1,2/104/6), (go. jI / jI. pra./357/765/18) (ana gh./7/88/716)| 3.dharmakathA va satkathAke lakSaNa dha.6/4,155/263/4 ekkaMgassa egAhiyArovasaMhAro dhmmkhaa| tastha jo uvajogo so vi dhammakahA tti ghettvyo| -eka aMgake eka adhikArake upasaMhArakA nAma dharmakathA hai| usameM jo upayoga hai vaha bhI dharmakathA hai, aisA grahaNa karanA caahie| (dha. 14/5.6.14/6/6 ) / ma. pu./1/120,118 yato'bhyudayani zreyasArtha sNsiddhirnyjsaa| saddharmastanni badA yA sA saddharmakathA smRtA / 120... / tatrApi satkAra dhAmAmananti manISiNaH / 1181 = jisape jIvoM ko svargAdi abhyudaya tathA mokSakI prApti ho jAtI hai, vAstava meM vahI dharma kahalAtA hai| usase sambandha rakhane vAlI jo kathA hai use saddharmakathA kahate hai / 120 // jisameM dharmakA vizeSa nirUpaNa hotA hai use buddhimAn puruSa satkathA kahate haiM / 118 // go ka/jI.pra./88/74/8 anuyogAdi dharmakathA ca bhavati |-prthmaanuyogaadi rUpa zAstra so dharmakathA kahie / 4, AkSepaNI kathAkA lakSaNa bha. A /ma. ba bi./556/853 AkkhevaNI kahA sA vijjAcaraNamuvadissade jattha / . 1656 / AkSepaNI kathA bhnnyte| yasyAM kathAyAM jJAna cAritraM copdishyte| jisameM mati Adi samyagjJAnokA tathA sAmAyikAdi samyagcAritrokA nirUpaNa kiyA jAtA hai vaha AkSepaNI kathA hai| dha. 1/1,1,2/10/1 tathA zlo.75/106 tattha akkhevaNoNAma chaddavvaNavapayatthANa sarUvaM digaMtara-samayAMtara-NirAkaraNaM muddhi karatI psvedi| uktaM ca-AkSepaNI tattvavidhAnabhUtA ...175/-jo nAnA prakArakI ekAnta dRSTiyokA aura dUsare samayoMkA nirAkaraNa pUrvaka zuddhi karake chaha dravya aura nau prakArake padArthokA prarUpaNa karatI hai use AkSepaNI kathA kahate hai / .. kahA bhI hai-tattvoMkA nirUpaNa karanevAlI AkSepaNI kathA hai| go jI /jI pra./357/765/16 tatra prathamAnuyogakaraNAnuyogacaraNAnuyogadravyAnuyogarUpaparamAgamapadArthAnAM tIthaMkarAdivRttAntalokasaMsthAnadezasakalayatidharmapaMcAstikAyAdInAM paramatAkArahitaM kathanamAkSepaNI kathA-tahA~ tIrtha karAdike vRttAntarUpa prathamAnuyoga, lokakA varNanarUpa karaNAnuyoga, zrAvaka munidharmakA kathanarUpa caraNAnuyoga, paMcAstikAyAdikakA kathanarUpa dravyAnuyoga, inakA kathana ara paramatakI zakA dUra karie so AkSepaNI kathA hai| ana. dha /9/88/716 AkSepaNI svamatasaMgrahaNI samekSI,...|-jisake dvArA apane matakA saMgraha arthAt anekAnta siddhAntakA yathAyogya samarthana ho usako AkSepaNI kathA kahate haiM / 5. vikSepaNI kathAkA lakSaNa bha. A / mU.va.vi /656/853 sasamayaparasamayagadA kathA du vikkhevaNI NAma |6561-yaa kathA svasamayaM parasamayaM vAzritya pravRttA sA vijhepaNI bhnnyte| sarvathAnityaM.. ityAdikaM parasamayaM pUrvapakSIkRtya pratyakSAnumAnena Agamena ca virodha pradarzya kathaMcinnityaM...ityAdi svasamayanirUpaNA c-vikssepnnii| jisa kathAmeM jaina matake siddhAntoMkA aura paramatakA nirUpaNa hai usako vikSepaNI kathA kahate haiM / jaise 'vastu sarvathA nitya hI hai' ityAdi anya matoMke ekAnta siddhAntoMko pUrva pakSameM sthApita kara uttara pakSameM ve siddhAnta pratyakSa, anumAna aura Agamase viruddha haiM, aisA siddha karake, vastukA svarUpa kathaMcita nitya ityAdi rUpase jainamatake anekAntako siddha karanA yaha vikSepaNI kathA hai| dha. 1/1,1,2/105/2 tathA zlo. naM. 75/106 vikvevaNI NAma para-samaeNa sa-samayaM dUsaMtI pacchA digaMtarasuddhi kare to sa-samaya thAvaMtI chadava-praNava-payatthe parUvedi |...uktN ca-vikSepaNI tattvadigantarazuddhim / .. 175- jisameM pahale parasamayake dvArA svasamayameM doSa batalAye jAte haiN| anantara parasamayakI AdhArabhUta aneka ekAnta dRSTiyoMkA zodhana karake svasamayakI sthApanA kI jAtI hai aura chahadravya nau padArthoMkA prarUpaNa kiyA jAtA hai use vikSepaNI kathA kahate hai| kahA bhI hai-tattvase dizAntarako prApta huI dRSTiyoMkA zodhana karanevAlI arthAt paramatakI ekAnta dRSTiyoMkA zodhana karake svasamayakI sthApanA karanevAlI vikSepaNI kathA hai| (go.jI./jI.pra./ 357/76/20) (ana. dh./7/88/716)| jainendra siddhAnta koza
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA kathAkoza 6. saMvejanI kathAkA lakSaNa bha, A./bhU. va. vi./657/854 saMveyaNI puNa kahA NANacarittaM tabavIriya igidA /657/...saMvejanI puna' kathA jJAmacAritratapobhAvanAjanitazaktisaMpanirUpaNaparA / - jJAna, cAritra, tapa va vIrya inakA abhyAsa karane se AtmAmeM kaisI-kaisI alaukika zaktiyoM pragaTa hotI haiM inakA khulAsevAra varNana karanevAlI kathAko saMvejanI kathA kahate haiN| dha.1/1,1,2/10/4 tathA zlo. 75/106 saMveyaNI NAma puNya-phala sNkhaa| kANi punny-phlaanni| tisthayara-gaNahara-risicakkavaTTibaladeva-vAsudeva-sura-vijjAharariddhIo...ukta ca-'saMveganI dhrmphlprpshcaa...17|| - puNyake phalakA kathana karanevAlI kathAko saMvedanI kathA kahate haiN| puNyake phala kaunase haiM 1 tIrthakara, gaNadhara, RSi, cakravarti, baladeva, vAsudeva, deva aura vidyAdharoMkI RddhiyA~ puNyake phala haiN| kahA bhI hai-vistArase dharmake phalakA varNana karanevAlI saMveginI kathA hai| (go.jI./jI. pra./357/766/1) (ana, dha/ 7/8/716 ) / 7.nirvajanI kathAkA lakSaNa bha. A.mU.va.vi./657/854 NiveyaNI puNa kahA sarIrabhoge bhavodhe ya / 16571...nirvajanI punaH kathA saa| zarIrebhoge, bhavasaMtatau ca parA mukhatAkAriNI zarIrANyazucIni...anityakAyasvabhAvAH prANaprabhRtaH iti zarIratattvAzrayaNAt / tathA bhogA durlabhA'.. labdhA api kathaM cinna tRpti janayanti / alAbhe teSAM, labdhAyAM vA vinAze zoko mahAnudeti / devamanujabhavAvapi durlabhau, duHkhabahulau alpamukhau iti nirUpaNAta |-shriir. bhoga aura janma paramparAmeM virakti utpanna karanevAlI kathAkA nirvejano kathA aisA nAma hai| isakA khulAsAzarIra apavitra hai, zarIrake Azrayase AtmAkI anityatA prApta hotI hai| bhoga padArtha durlabha haiN| inakI prApti honepara AtmA tRpta hotA nhiiN| inakA lAbha nahIM honese athavA lAbha hokara vinaSTa ho jAnese mahAt duHkha utpanna hotA hai| deva va manuSya janmakI prApti honA durlabha hai| ye bahuta dukhoMse bhare haiM tathA alpa mAtra sukha denevAle haiN| isa prakArakA varNana jisameM kiyA jAtA hai vaha kathA nirvejanI kathA kahalAtI hai ( ana. dha./9/88/716) / gha. 1/1,1,2/105/5 tathA zloka 7/106 NibveyaNI NAma pAvaphala sNkhaa| kANi pAvaphalANi / Niraya-tiraya-kumANusa-joNIsu jaaijraa-mrnn-baahi-veynnaa-daaliddaadiinni| saMsAra-sarIra-bhogesu veramguppAiNI NinveyaNI nnaam| uktaM ca-nirve ginI cAha kathA virAgAm ||71-paapke phalakA varNana karanevAlI kathAko nirvedanI kathA kahate haiN| pApake phala kaunase haiM 1 naraka, tithaMca aura kumAnuSakI yoniyoM meM janma, jarA, maraNa, vyAdhi, vedanA aura dAridra AdikI prApti pApake phala haiN| -athavA saMsAra, zarIra aura bhogoMmeM vairAgyako utpanna karanevAlI kathAko nirvedanI kathA kahate haiN| kahA bhI haivairAgya utpanna karanevAlI nirveginI kathA hai| (go.jI./jI.pra./357/ 766/1) / 8. vikathAke bheda ni. sA./mU./67 thIrAjacorabhattakahAdivayaNassa pAvahe ussa |...|-paap ke hetubhUta aise strIkathA, rAjakathA. corakathA, bhaktakathA ityAdirUpa vacanoMkA tyAga karanA vacanagupti hai| mU. A./mU./855-856 itthikahA atthakahA bhattakahA kheDakabaDANaM ca / rAyakahA corakahA jnnvdnnyraayrkhaao|85 NaDabhaDamallakahAo mAyAkarajallamuTThiyANaM c| ajaulalaM ghiyANa kahAsu Na virajjae dhIrAH 856-strIkathA, dhanakathA, bhojanakathA, nadI parvatase ghire hue sthAnakI kathA, kevala parvatase ghire hue sthAnakI kathA, rAjakathA, corakathA, deza-nagarakathA, khAni sambandhI kthaa185|| naTakathA, bhATakathA, mallakathA, kapadajIvI vyAdha va jvArIkI kathA, hisakoMkI kathA, ye saba laukikI kathA (vikathA) haiN| inameM vairAgI munirAja rAgabhAva nahIM krte|856| go. jI./jI pra./44/84/17 tadyathA-strIkathA artha kathA bhojanakathA rAjakathA corakathA vairakathA parapArakhaNDakathA dezakathA bhASAkathA guNabandhakathA devIkathA niSThurakathA parapaizunyakathA kandarpakathA dezakAlAnucitakathA bhaMDakathA mUrkhakathA AtmaprazaMsAkathA paraparivAda kathA parajugupsAkathA parapIDAkathA kalahakathA parigrahakathA kRSyAdyArambhakathA sagItavAdyakathA ceti vikathA paJcaviMzati--strIkathA. artha (dhana) kathA, bhojanakathA, rAjakathA, corakathA, vairakathA, parapAkhaMDakathA, dezakathA. bhASA kathA ( kahAnI ityAdi ), guNapratibandhakathA, devIkathA. niSThurakathA, parapaizunya (cugalI) kathA, kandarpa (kAma) kathA, dezakAlake anucita kathA, bhaMDa (nirlajja ) kathA, mUrkhakathA, AtmaprazaMsA kathA, paraparivAda (paranindA) kathA, para jugupsA (ghRNA) kathA, parapIr3AkathA, kalahakathA, parigrahakathA, kRSi Adi Arambha kathA, saMgIta vAditrAdi kathA-aise vikathA 25 bheda saMyukta haiN| 9. strI kathA Adi cAra vikathAoMke lakSaNa ni. sA./tA. vR./67 atipravRddhakAmai kAmukajanaiH strINAM saMyogavipra lambhajanitavividhavacanaracanA karttavyA zrotavyA ca saiva striikthaa| rAjJA yuddhahetUpanyAso raajkthaaprpnycH| caurANAM cauraprayogakathanaM caurakathAvidhAnam / atipravRddhabhojanaprItyA vicitramaNDakAvalIkhaNDadadhikhaNDasitAzanapAnaprazaMsA bhktkthaa|-jinhoke kAma ati vRddhiko prApta huA ho aise kAmI janoM dvArA kI jAnevAlI aura sunI jAnevAlI aisI jo striyoMkI saMyoga viyogajanita vividhavacana racanA, vahI strIkathA hai| rAjAoMkA yuddhahetuka kathana rAjakathA prapaMca hai| corokA cora prayoga kathana corakathAvidhAna hai| ati vRddhiko prApta bhojanakI prIti dvArA maidAkI pUrI aura zakara, dahIzakkara, misarI ityAdi aneka prakArake azana-pAnakI prazaMsA bhakta kathA yA bhojana kathA hai| 10.artha va kAma kathAoMmeM dharmakathA va vikathApanA ma pu/1/116 tatphalAbhyudayAGgatvAdarthakAmakathA / anyathA vikathaivAsAvapuNyAkhavakAraNam / 116 / dharmake phalasvarUpa jina abhyudayokI prApti hotI hai, unameM artha aura kAma bhI mukhya haiM, ata' dharmakA phala dikhAneke lie artha aura kAmakA varNana karanA bhI kathA (dharma kathA ) kahalAtI hai| yadi yahI artha aura kAmakI kathA dharmakathAse rahita ho to vikathA hI kahalAvegI aura mAtra pApAsavakA hI kAraNa hogI / 116 // * kisako kaba kauna kathAkA upadeza denA cAhiede0 upadeza 3 kathAkoza-1.A. hariSeNa (I: 631)kRta 'bRhada kathA koza' nAmakA mUla saMskRta grantha hai| isameM vibhinna157kathAe~ nibaddha haiN| 2. A. prabhA- candra (I. 150-1020) kI bhI 'gadya kathAkoza' nAmakI aisI hI eka racanA hai / 3.A. kSemandhara (I. 1000) dvArA saMskRta chandoMmeM racI 'bRhad kathAmaJjarI' bhI eka hai| 4, A. somadeva (I. 1061-1081) kRta 'bRhatkathAsaritsAgara' hai / 5. A. brahmadeva (I0 za016madhya ) ne eka 'kathA koza' racA thaa| 6. A. zrutasAgara (I. 1487.1466) kRta do kathA koza prApta hai-vata kathA koza aura bRhad kathA koza / 7.naM.1 vAle kathA kozake AdhAra para ba. nemidatta (I. 1518) ne 'ArAdhanA kathA koza' kI racanA kI thii| isameM 144 kathAe~ nibaddha haiN| 8 A. devendrakIti (I. 1583-1605) kRta kthaakoss| apabhraMza kavi muni zrIcanda (I02019 uttarArdha) kRta 53 kathAoM vAlA kathAkoSa / (tI04/135) / jainendra siddhAnta koza
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadaMba karaNa kadaMba-gandhava nAmA vyantara devoMkA eka bheda-de0 gdhrv| kadaba vaza-karNATakake uttarIya bhAgameM, jisakA nAma pahile banavAsa thA, kadamba vaza rAjya karatA thA, jisako cAlukyavaMzI rAjA kIrtivarmane za-500 (I.578 ) meM naSTa-bhraSTa kara diyaa| samaya lagabhaga-(I 450-578 ) (gha. 1/pra.32/ H-L. Jain ) kadalIghAta-de0 mrnn/4| kanaka-dakSiNa kSaudravara dvIpa tathA ghRtavara samudrake rakSaka vyantara / deva-de0 vyntr/4| kanakakaTa-rucaka parvata, kuNDala parvata, saumanasa parvata, tathA mAnuSottara parvatapara sthita kUTa-de0 loka 5/13,12,4,10) kanakacitrA-rucaka parvatake nityAloka kUTakI nivAsinI vidyu skumArI devI-de0 loka /1/13 / kanakadhvaja-(pA.pu/17/ zloka) duryodhana dvArA ghoSita Adhe rAjyake lAlacase isane kRtyA nAmaka vidyAko siddha karake ( 150152) usake dvArA pANDavoMko mAranekA prayatna kiyA, parantu usI vidyAse svayaM mArA gayA (206-16) / kanakanandi-1. Apa indranandi sidvAnta cakravartIke ziSya tathA nemicandra siddhAnta cakravartIke sahadharmA the|kRti-50 gAthA pramANa satva sthAna tribhaMgI nAmaka grantha / samaya- indra nandi ke anusAra lagabhaga vi066 (I. 136) de0 indranandi (go.ka. 366) (tI./2/450) (jai/1/183, 442) 2. nandi maMdhake dezIya gaNake anusAra Apa mAghanandi kollApurIyake ziSya the| inhone baudra cArvAka va momAMsakoM ko anekoM bAdoMmeM parAsta kiyaa| samaya-I. 1133-1163|-de0 itihAsa /7/5 / (pa. kha. 2/mA 4/ H. L. Jan). kanakaprabha-kuNDala parvatakA eka kUTa- de0 loka/7/12 // kanakasena-Apa A baladevake guru the| unake anusAra ApakA samaya lagabhaga vi0682 ( I.626) AtA hai / (zravaNabelagolAke zilAlekha naM 015 ke AdhArapara, bha. A./pra.16/premI jo ). kanakA-rucaka parvata nivAsinI eka dinakumArI-de0 loka/13 / kanakAbha-uttara kSaudravara dvIpa tathA ghRtavara samudrake rakSaka vyantara deva-de0 vyntr/4| kanakAvalA-1.(ha. pu/34/74-71) samaya 522 dina; upavAsa434, pAraNA-88 / yaMtra-1,2, 6 bAra 3./1, vRddhikramase 1 se lekara 16 taka, 34 bAra 3. eka hAnikramase 15se lekara 1taka, havAra3,2.1 / vidhi-uparokta yaMtrake anusAra eka-eka bAra meM itane-itane upamAsa kre| pratyeka antarAla meM eka pAraNA kre| namaskAra maMtrakA trikAla jApya kare / yaha bRhad vidhi hai| (bata vidhAna sNgrh/pR.78)| 2. samaya eka varSa / upavAsa 72 / vivi-eka varSa taka barAbara pratimAsakI zu01,5.10 tathA kR02,6,12 ina 6 tithiyoM meM upavAsa kre| namaskAra maMtrakA trikAla jApya re| (vrata-vidhAna saMgraha/.78) (kizana siNh/kriyaakosh)| kanakojjatrala-ma.pU/74/220-226). mahAvIra bhagavAnkA pUrvakA navamA bhava / eka vidyAdhara thaa| kaniSka-itihAsakAroke anusAra kuzAna vaMza (bhRtya vaMza) kA tRtIya rAjA thA / bar3A parAkramI thaa| isane zakoko jItakara bhAratameM ekacchatra gaNatantra rAjya sthApita kiyA thaa| samaya vI. ni/64668 (I. 120-162)-(de0 itihaas/3/4)| kannAja-kurukSetra dezakA eka nagara / pUrva meM isakA nAma kAnyakubja thaa| (ma.pu./pra.46/paM. pannAlAla ) / kapATasamudghAta-de0 kevalI/7 / kapitthamuSTi--kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsarga/1 / kApala--1. ( pa. pu./35/zloka) eka brAhmaNa thA, jisane banavAsI rAmako apane gharame AyA dekhakara atyanta krodha kiyA thA (8-13) / pIche jaGgalameM rAmakA atizaya dekhakara apane pUrva kRtyake lie rAmase kSamA mAMgI ( 84,145,177 ) / antameM dIkSA dhAra lI (190-162) / 2. sAMkhya darzanake guru-de0 saarkhy| kapizA-vartamAna 'kosiyA' nAmaka nadI (ma. pu./46/50 pnnaalaal)| kapIvatI-pUrvI madhya AryakhaNDakI nadI-de0 manuSya/4! kapha-zarIrameM kapha nAmaka dhAtukA nirdeza-de0 audArika/1 / kamaTha--(ma.pU./73/zloka ) bharatakSetrameM podanapura nivAsI vizvabhUti brAhmaNakA putra thA / (7-6) / apane choTe bhAI marubhUtiko mArakara usakI strIke sAtha vyabhicAra kiyA (11) / tatpazcAta-prathama bhavameM kukkuTa sarpa huA (23) / dvitIya bhavame dhUmaprabhA narakame gayA (26) tIsare bhavameM ajagara huA (30) cauthe bhavameM chaThe narakame gayA (33) pA~cave bhavameM kuraMga nAmaka bhIla huA (37) chaThe bhavameM saptama narakakA nArakI huA (67) sAtaveM bhavameM siMha huA (67) AThaveM bhavameM mahIpAla nAmaka rAjA huA (17.115) aura naveM bhavame zambara nAmaka jyotiSa deva huA, jisane bhagavAn pArzvanAtha para ghora upasarga kiyaa| ( ina nau bhavoMkA yugapata kathana-ma.pu./72/170) / kamala-~1. lokakI racanAmeM pratyeka bAvaDImeM anekoM kamalAkAra dvIpa sthita hai, jinheM kamala kahA gayA hai| inapara deviyA~ va unake parivArake deva nivAsa karate haiN| inakA avasthAna va vistAra Adi-denokA/ ye kamala banaspatikAyake nahIM balki pRthivI kAyake haiM-de0 vRkSa / 2 kAla kA eka pramANa-de0 gaNita /I/1/4 // kamalabhava--I. 1235 ke eka kavi the, jinhone zAntIzvara parANako racanA kI thii| ( varAMga caritra/pra.22/paM. khuzAlacanda ) (tI./4/399) kamalAMga--kAlakA eka pramANa-de0 gaNita /I/1/4 / kamekura--madhya AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / karakaMDa caritra--1. muni kana kAma (I0 165-1051) kRta apabhraMza kAvya (tii04/161|2.aa.shubhcndr (I0 1554)kI eka racanA tI0 3/366) / karaNa--1. aMtarakaraNa va upazamakaraNa Adi-de0 vaha vaha nAma / 2. avadhijJAnake karaNa cihna-de0 avdhijnyaan/| 3. kAraNake artha meM krnn-de0nimitt/1| 4. pramAke karaNako pramANa kahane sambandhIde0 pramANa / 5. mithyAtvakA tridhA karaNa-de0 upshm/2| 6.adhaH karaNa Adi trikaraNa va dazakaraNa-de0 Age karaNa karaNa-jIvake zubha-azubha Adi pariNAmoMkI karaNa saMjJA hai| samyaktva va cAritrakI prAptimeM sarvatra uttarottara taratamatA liye tIna prakArake pariNAma darzAye gaye haiM-adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa / ina tInoMmeM uttarottara vizuddhikI vRddhike kAraNa karmoke mandhameM hAni tathA pUrva sattAmeM sthita karmoMkI nirjarA AdimeM bhI vizeSatA hono svAbhAvika hai| inake atirikta karma siddhAntameM bandha udayasatva Adi jo dasa mUla adhikAra haiM unako bhI dazakaraNa kahate haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 2. dazakaraNa nirdeza karaNa sAmAnya nirdeza karaNakA artha indriya va pariNAma / 2 indriya va pariNAmoko karaNa karane hetu| dazakaraNa nirdeza dazakaraNoM ke nAma nirdesh| kama prakRtiyoMmeM yathAsambhava 10 karaNa adhikAra nidesh| guNasthAnoM meM 10 karaNa sAmAnya va vizeSakA adhikAra nirdeza / | apUrvakaraNa va ayaHpravRttakaraNameM kathacit samAnatA |va asmaantaa| 6 / anivRttikaraNa nirdeza anivRttikaraNakA lakSaNa / anivRttikaraNakA kAla / anivRtti karaNameM pratisamaya eka hI pariNAma mambhava hai| pariNAmoMkI vizuddhatAmeM vRddhikrama / nAnA jIvoM meM yogoMkI sadRzatAkA niyama nahIM hai| nAnA jIvoM meM kANDaka ghAta Adi to samAna hote hai, para pradezabandha asamAna / / anivRttikaraNa ke cAra aavshyk| anivRttikaraNa va apUrvakaraNameM antara / pariNAmoMkI mamAnatAkA niyama samAna samayavartI jIvoM meM hI hai / yaha kaise jAnA / guNazreNI Adi aneka kAryoMkA kAraNa hote hue bhI pariNAmoM meM anekatA kyoM nhii| trikaraNa nirdeza trikaraNa nAma nirdesh| samyaktva va cAritra prApti vidhimeM tInoM karaNa avazya hote hai| mohanIyake upazama kSaya va kSayopazama vidhi meM trikaraNoMkA sthAna -de0 vaha vaha nAma anantAnubandhIkI risayojanAmeM trikaraNoM kA sthAna -de0 visaMyojanA trikaraNakA maahaatmy| 4 tInoM karaNoMke kAlameM paraspara trtmtaa| tInoM karaNoM kI pariNAmavizudviyoM meM trtmtaa| tInoM karaNoM kA kArya bhinna-bhinna kaise hai| adhaHpravRttakaraNa nirdeza adhaHpravRttakaraNakA lakSaNa / adhAravRttakaraNakA kAla / prati samaya sambhava pariNAmoM kI saMkhyA sadRSTi va ytr|| pariNAma saMkhyA meM aMkuza va lAMgala rcnaa| pariNAmoMkI vizuddhatAke bhavibhAga praticcheda, sadRSTi va yNtr| pariNAmoMkI vizuddhatAkA alpavadutva va usakI sarpavat cAla adha:pravRttakaraNake cAra Avazyaka / samyaktva prAptime pahale bhI sabhI jIvoMke pariNAma adhaHkaraNa rUpa hI hote hai| 1. karaNasAmAnya nirdeza 1. karaNakA lakSaNa pariNAma va indriyarA. vA/6/12/1/523/26 karaNaM cakSurAdi / cakSu Adi indri proko karaNa kahate hai| dha, 1/1.1.16/180/1 karaNA pariNAmA' / = karaNa zabdakA atha pariNAma hai| 2. indriyoM va pariNAmoMko karaNa saMjJA dene meM hetudha. 6/1,1-8/3/21/5 kacaM pariNAmANaM karaNaM snnnnaa| Na esa doso, asi-vAmINaM va sahAyatamabhAvavivakravAe pariNAmANaM krnntblNbhaado|- prazna-pariNAmoMkI 'karaNa' yaha saMjJA kaise huI 1 uttarayaha koI doSa nahIM; kyoMki, asi ( talavAra ) aura vAsi ( vasUlA) ke samAna sAdhakatama bhAvakI vivakSAmeM pariNAmoke karaNapanA pAyA jAtA hai| bha. A./vi./20/71/4 kriyante rUpAdigocarA vijJaptaya ebhiriti karaNAni indriyANyucyante kacitkaraNazabdena / =kyoMki inake dvArA rUpAdi padArthoMko grahaNa karanevAle jJAna kiye jAte hai isalie indriyoko karaNa kahate haiN| apUrvakaraNa nirdeza apUrvakaraNakA lakSaNa / apUrvakaraNakA kAla pratisamaya sambhava pariNAmoMkI sakhyA / pariNAmoMkI vizuddhatAmeM vRddhikama apUrvakaraNake pariNAmoM kI sadRSTi va yatra / | apUrvakaraNake cAra pAvazyaka / 2. dazakaraNa nirdeza 1. dazakaraNoM ke nAma nirdeza go.ka./mU /437/561 baMdhukkaTTaNakaraNaM sakamamokaTa TudIraNA sattaM / udayuvasAmaNidhattI NikAcaNA hodi pddipyddii|4371-bndh, utkarSaNa, saMkramaNa, apakarSaNa, udIraNA. sattva, udaya, upazama, nidhatti aura ni kAcanA ye daza karaNa prakRti prakRti prati saMbhave haiN| 2. karmaprakRtiyoMmeM yathAsambhava daza karaNa adhikAra nirdeza go ka./ma./441,444/563,565 saMkamaNAkarANA NavakaraNA hoti saba AUNaM / sesANaM dasakaraNA apavyakaraNokti dasakaraNA // 44 // baMdhu jainendra siddhAnta koza
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 3. trikaraNa nirdeza guNasthAna karma prakRti sambhavakaraNa / 1-11 uparokta 11 kSayadeza paryanta apakarSaNa kSapaka kaTTaNakaraNaM sagasagabaMdhotti hodi nniymenn| saMkamaNaM karaNaM puNa sagasagajAdINa baMdhotti / 444 / cyAra Ayu tinikai saMkramaNa karaNa binA nava karaNa pAie haiM jAta cAkhau Ayu paraspara pariNameM naahii| avazeSa sarva prakRtinikai daza karaNa pAiye haiN|441| bandha karaNa ara utkarSaNa karaNa ye to doU jisa jisa prakRtinikI jahA~ bandha vyucchitti bhaI tisa tisa prakRtikA tahA~ hI paryanta jAnane niymkri| bahuri jisa jisa prakRtike je je svajAti haiM jaise jJAnAvaraNakI pA~coM prakRti svajAti haiM aise svajAti prakRtinikI bandhakI vyucchitti jahA~ bhaI tahA~ paryanta tini prakRtinike saMkramaNa karaNa jAnanA / 444 (vizeSa dekho usa usa karaNakA nAma) 3. guNasthAnoMmeM 1. karaNa sAmAnya va vizeSakA adhikAra nirdeza ( go. ka /441-450/563-666) 1. sAmAnya prarUpaNA uparokta 20 sva sva kSayadeza paryanta apa karSaNa 11 upaza0 sa0 mithyAtva va mishrmoh| | upazama, nitti va niH kAMcita binA 7 | 11kSA.sa. uparokta rake binA zeSa 146 saMkramaNa rahita uparokta-6 12 5 jJAnA0, 5 antarAya, 4 sva sva kSayadeza paryanta apadarzanA0nidrA va pracalA-16 karSaNa ayogIkI sattvavAlI 65 apakarSaNa jisa prakRtikI jahA~ vyucchitti vahA~ paryanta bandha aura utkarSaNa sva jAti prakRtikI bandha vyu0 paryanta saMkramaNa 1-13 guNasthAna ___karaNa vyucchitti sambhava karaNa x dazo karaNa upazama, nidhatta, niHkAMcita zeSa 7 saMkramaNa saMkramaNarahita 6+ mithyAtva va mizra prakRtikA saMkramaNa bhI-7 | saMkramaNa rahita-6 bandha, utkarSaNa, apakarSaNa udIraNA X udaya va sattva-2 3. trikaraNa nirdeza ..trikaraNa nAma nirdeza dha.6/1, 6-8,4/214/5 etya paDhamasammataM paDibajjaMtassa adhApavattakaraNa apuvakaraNa-aNiyaTTIkaraNabhedena tivihAo visohIo hoti| - yahaoNpara prathamopazama samyaktvako prApta honevAle jIvake adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNake bhedase tIna prakArakI vizuddhiyA~ hotI haiM / (la sA./mU./33/66).(go. jI./mU /47/66) ( go. ka./mU./866/1076 ) / go. ka./jI.pra/8/817/1076/4 karaNAni trINyadhaHpravRttApramivRttikaraNAni / karaNa tIna haiM-adhaHpravRtta, apUrva aura anivRttikaraNa / 2. samyaktva va cAritra prApti vidhimeM tInoM karaNa avazya 2.vizeSa prarUpaNA guNasthAna karma prakRti sambhavakaraNa sAtizaya / mithyAtva mi0 eka samayAdhika AvalItaka udIraNA sattva, udaya, udIraNA-3 narakAyu 1-1 tiyaMcAyu | anantAnubandhI catuSka sva sva visaMyojanA taka utkarSaNa udIraNA apakarSaNa go. jI./jI. pa./651/1100/6 karaNalabdhistu bhavya eva syAt tathApi samyaktvagrahaNe cAritragrahaNe c| -karaNalabdhi bhavyakai hI ho hai| so bhI samyaktva aura cAritrakA grahaNa viSa hI ho hai| 3. trikaraNakA mAhAtmya la. sA./jI pra/33/66 krameNAdhaHpravRttakaraNamapUrvakaraNamanivRttikaraNaM ca viziSTanirjarAsAdhanaM vizuddhapariNAmaM / kramaza adhaHpravRttakaraNa apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ye tInoM viziSTa nirjarAke sAdhanabhUta vizuddha pariNAma hai ( tinheM karatA hai)| 4. tInoM karaNoM ke kAla meM paraspara taratamatA la. sA/mU va. jI. pra./34/70 aMtomuttakAlA tiNNivi karaNA havaMti patteyaM / uvarIdo guNiyakamA kmeNa saMkhejjarUveNa // 34 // ete trayo'pi karaNapariNAmA' pratyekamantarmuhUrtakAlA bhavanti / tathApi uparita anivRttikaraNakAlArakrameNApUrva karaNAdhaHkaraNakAlau saMkhyeyarUpeNa guNitakramau bhavati / tatra sarvata stokAntarmuhUrtaH anivRttikaraNakAla, tataH saMkhyeyaguNa' apUrvakaraNakAla', tata' saMkhyeyaguNaH adhHprvRttkrnnkaalH| mAtInoM hI karaNa pratyeka antarmuhUrta kAlamAtrasthitiyukta haiM tathApi Upara Uparatai saMkhyAtaguNA krama liye hai| anivRttikaraNakA kAla stoka hai| tAtai apUrvakaraNakA saMkhyAta guNA hai| tAteM adhaHpravRttakaraNakA saMkhyAtaguNA hai| (tInaukA milakara bhI antarmuhUrta pramANa sUkSmalobha devAyu (sAmAnya) upazAmaka naraka dvi. tirya dvi: 4 jAti:styAna trika, Atapa, udyota, sUkSma, sAdhAraNa, sthAvara, darzanamohatrika-16 apakarSaNa apratyA0 va pratyA. catu saMjSa krodha, mAna, mAyA; sva sva upazama paryanta apanokaSAya-20 karSaNa jainendra siddhAnta koza
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 4. adha.pravRttakaraNa nirdeza hai| so adhakaraNa mADai koI jIvako stoka kAla bhayA. koI jIvako bahuta kAla bhyaa| tinike pariNAma isa karaNaviSai saMkhyA va vizuddhatAkari (arthAta donoM hI prakArase) samAna bhI ho hai aisA jaannaa| kyoMki ihA~ nicale samayavartI koI jIvake pariNAma Uparale samayavartI koI jIvake pariNAmake sadRza ho haiM tAteM yAkA nAma adhaHpravRttakaraNa hai| ( yadyapi vahA~ pariNAma asamAna bhI hote haiM, parantu 'adha pravRtta karaNa' isa saMjJA meM kAraNa nIcale va Uparale pariNAmoM kI samAnatA hI hai asamAnatA nhiiN)| (go, jii./muu./48|| 100), (go. ka./ma./818/1076 ) / aura bhI de0 adha pravRttikaraNa 5. tInoM karaNoMkI pariNAma vizuddhiyoM meM taratamatA dh.6/1,6-8,5/223|4 adhApavattakaraNapaDhamasamayadidibaMdhAdo carimasamayadidibaMdho sNkhejjgunnhiino| ettheva paDhamasammattasaMjamAsaMjamAbhimuhassa didibaMdho saMkhejjaguNahINo, par3hamasammattasaMjamAbhimuhassa adhApavattakaraNa carimasamayaTThidibaMdho sNkhejjgunnhiinno| * evamadhApavattakaraNassa kajjaparUpaNaM kdN| dha.6/1,6-8,14/266/5 tatthataNa aNiyaTTIkaraNaTTidighAdAdo vi etthataNaapuvyakaraNaTThidipAdassa bahuvayarattAdo baa| Na cedamapuvakaraNaM paDhamasammattAbhimuhamicchAiTiapuvakaraNeNa tumlaM, sammatta-saMjamasaMjamAsaMjamaphalANaM tullttvirohaa| Na cApuvakaraNANi sabvaaNiyaTTI karaNe hito aNataguNahINANi tti navottuM juttaM tduppaaynnmuttaabhaavaa| -1 adha pravRttikaraNake prathama samaya sambandhI sthiti-bandhase usIkA antima samaya sambandhI sthitibandha saMkhyAta guNAhIna hotA hai| yahA~para hI arthAta avaHpravRttakaraNake carama samayameM hI prathamasamyaktvake abhimukha jIvake jo sthitibandha hotA hai, usase prathama samyaktva sahita saMyamAsaMyamake abhimukha jIvakA sthitibandha saMkhyAtaguNA hona hotA hai / isase prathama samyaktva sahita sakalasaMyamake abhimukha jIvakA adha pravRttakaraNake antima samaya sambandhI sthitibandha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai| .. isa prakAra adha pravRttakaraNake kAryoM kA nirUpaNa kiyaa| 2. vahA~ke arthAta prathamopazamasamyaktvake abhimukha mithyAdRSTike, anivRttikaraNase honevAle sthitighAtakI apekSA yahA~ke arthAt saMyamAsaMyamake abhimukha mithyAdRSTike, apUrvakaraNase honevAlA sthitidhAta bahuta adhika hotA hai / tathA, yaha apUrvakaraNa, prathamopazama samyaktvake abhimukha mithyAdRSTike apUrvakaraNa ke sAtha samAna nahI hai kyoMki samyaktva, saMyama aura saMyamAsaMyamarUpa phalavAle vibhinna pariNAmoM ke samAnatA honekA virodha hai| tathA, sarva apUrvakaraNa pariNAma sabhI anivRttikaraNa pariNAmose ananta guNahIna hote hai, aisA kahanA bhI yukta nahI hai; kyoMki, isa yAtakA pratipAdana karanevAle sUtrakA abhAva hai| bhAvArtha -( yadyapi samyaktva, saMyama yA saMyamAsaMyama Adi rUpa kisI eka hI sthAnameM prApta tInoM pariNAmoM kI vizuddhi uttarottara anantaguNA adhika hotI hai, parantu vibhinna sthAnoMmeM prApta pariNAmoM meM yaha niyama nahIM hai| vahA~ to nicale sthAnake anivRttikaraNakI apekSA bhI Uparale sthAnakA adhaHpravRtta karaNa anantaguNA adhika hotA hai|) 6. tInoM karaNoMkA kArya minna kaise hai dha. 6/1,6-8.14/286/2 kathaM tANi ceva tiNNi karaNANi pudha-pudha kajjuppAyaNANi / Na esa doso, lakravaNasamANatteNa eyattamAvaNNANaM bhiNNakAmavirohitaNega bhedamuvagayANaM jovapariNAmANaM pudha pRdha kajjuvapAyaNe virohAbhAvA |-prshn-ve ho tona karaNa pRthaka-pRthaka kAryoMke (samyaktva, saMyama, saMyamAsaMyama Adike) utpAdaka kaise ho sakate haiN| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, lakSaNakI samAnatAse ekatvako prApta, parantu bhinna karmoMke virodhI honese bhedako bhI prApta hue jova pariNAmoke pRthak-pRthak kAryake utpAdanameM koI virodha 2. adhaHpravRttakaraNakA kAla go. jI //46/102 aMtomuhutta metto tatkAlo hodi tattha prinnaamaa| go. jii./jo.pr./46|102/5 stokAntarmuhUrtamAtrAta anivRttikaraNakAlAta saMkhyAtaguNa' apUrvakaraNakAla'; ataH saMkhyAtaguNaH adhaHpravRttakaraNakAlaH so'pyantarmuhUrta mAtra ev| tInoM karaNaniviSai stoka antarmuhUrta pramANa anivRttikaraNakA kAna hai| yAteM saMkhyAtaguNA apUrvakaraNakA kAla hai| yAta saMkhyAtaguNA isa adha pravRttakaraNakA kAla hai| so bhI antarmuharta mAtra hI hai| jAta antarmuhUrtake bheda bahuta hai| (go. ka./m./888/1076 ) / 3. prati samaya sambhava pariNAmoMkI saMkhyA saMdRSTi va yantra go. jo./jI. pra./46/102-106/6 tasminnadha pravRttakaraNakAle trikAlagocaranAnAjIvasaMbandhino vizuddhapariNAmAH sarve'pi asaMkhyAtalokamAtrAH santi / 2 / teSu prathamasamayasaMbandhino yAvanta santi dvitIyAdisamayeSu uparyupari caramasamayaparyantaM sadRzavRddhayA vardhitAH santi te ca tAvadasaMdRSTa yA pradaryate-tatra pariNAmA' vAsaptatyuttaratrisahastrI 3072|adh pravRttakaraNakAla SoDazasamayA / 16 / pratisamayapariNAmavRddhipramANaM catvAraH |4|...eksmin pracaye 4 vardhite sati dvitIyatRtIyAdisamayavartipariNAmAnA saMkhyA bhavati / tAH imA'-166,170,174, 178,12,186,160,164,168,202,206.210,214,218,222 / etAnyuktadhanAni adha pravRttakaraNaprathamasamayAJcaramasamayaparyantamuparyupari sthApayitavyAni / athAnukRSTiracanocyate-tatra anukRSTi ma adhastanasamayapariNAmakhaNDAnA uparitanasamayapariNAmakhaNDaiH sAdRzyaM bhavati (1006) aba sarvajadhanyakhaNDapariNAmAnAM 36 sarvotkRSTakhaNDapariNAmAnAM 57 ca kairapi sAdRzyaM nAsti zeSANAmevoparyadhastanasamayavartipariNAmapuJjAnAM yathAsaMbhavaM tathAsaMbhavAt / .. atha arthasaMdRSTyA vinyAso dRzyate-tadyathA-trikAlagocaranAnAjIvasaMbandhinaH adhaHpravRttakaraNakAlasamastasamayasaMbhavina' sarvapariNAmA asaMkhyAtalokamAtrAH santi / |adhHprvRttkrnnkaalo gaccha: (103/4) / athAdha:pravRttakaraNakAlasya prathamAdisamayapariNAmAnAM madhye trikAlagocaranAnAjIvasaMbandhiprathamasamayajaghanyamadhyamotkRSTapariNAmasamUhasyAdha pravRtta / karaNakAlasaMkhyAtakabhAgamAtranirvargaNakANDakasamayasamAnAni 222 rakhaNDAni kriyante tAni cayAdhikAni bhavanti / ava'racanAcaye anukRSTipadena bhakte lagdhamanukRSTi cayapramANaM bhavati / (104/13) / punaH dvitIyasamayapariNAmaprathamakhaNDaprathamasamayaprathamaravaNDAdvizeSAdhikam / (105/14) / dvitIyasamayaprathamavaMDaprathamasamayadvitIyaravaNDaM ca dve sahaze tathA dvitIyasamayadvitIyAdirakhaNDAni prathamasamayatRtIyAdikhaNDaiH saha sahazAni kiMtu dvitoyasamayacaramakhaNDaprathamasamayakhaNDeSu kenApi saha sadazaM naasti| ato'...adhaHpravRttakaraNakAlacaramasamayaparyantaM netavyAni(206/11) - "tohi adhaHpravRtta karaNake kAlavirSa atIta anAgata vartamAna trikAlavartI nAnAjIva sambandhI vizuddhatArUpa isa karaNake sarva pariNAma asaMkhyAta loka pramANa haiN|...bhuri tini pariNAmanivirSe 4. adhaHpravRttakaraNa nirdeza 1. adhaHpravRttakaraNakA lakSaNa la. sA./ma. va. jI. pra./35/70 jahmA heTThimabhAvA uvarimabhAvehiM sarisagA hoti / tasA paDhamaM karaNaM adhApattotti NihiTuM / 35 // saMkhyayA vizuvayA ca sadRzA bhavanti tasmAtkAraNAtprathama' karaNapariNAmaH adha:pravRtta itpanvarthato nirdiSTaH / karaNanikA nAma nAnA jIva apekSA jainendra siddhAnta koza
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 4. adhaHpravRttakaraNa nirdeza tesa adha pravRttakaraNakAlakA prathamasamayasambandhI jete pariNAma haiM aneka jIvanikai je pariNAma sambhavai tinike samUhako dvitIya samayatenita lagAya dvitIyAdi samayanivira Upara-Upara anta samaya pariNAmapuMja kahiye / aise kramata aMtasamaya paryaMta jaannaa| paryanta samAna vRddhi ( caya) kara varddhamAna hai ( pR0 120) / aMka tahA~ prathamAdi samaya sambandhI pariNAma puMjakA pramANa zreDhI saMdRSTikari kalpanA rUpa parimANa lIeM dRSTAnta mAtra kathana karie hai / gaNita vyavahArakA vidhAna kari pahile judA judA kahyA hai| so sarva sarva adhakaraNa pariNAmaniko saMkhyArUpa sarvadhana 3072 / bahuri adha:- sambandhI pujaniko jor3e asaMkhyAta lokamAtra (3072 ) pramANa hoI karaNake kAlake samayanikA pramANarUpa gaccha 16 / bahuri samaya samaya hai / bahuri isa adhaHpravRttakaraNakAlakA prathamAdi samaya sambandhI paripariNAmanikI vRddhikA pramANarUpa caya 4 / (pR0 122) / tahAM (16 NAmanike viSa trikAlavartI nAnAjIva sambandhI prathama samayake jaghanya samayanivirSe) kramateM eka-eka caya badhatI pariNAmanikI saMkhyA ho madhyama utkRSTa bheda liye jo pariNAma puja kahyA (36,40...57 taka), hai-162, 166, 170, 174, 178, 12, 186, 110. 164, 168, tAke adha pravRttakaraNakAlake jete samaya tiniko saMkhyAtakara bhAga diye 202, 206, 210, 214, 218, 222 (sabakA jor3a-3072) / jetA pramANa Ave titanA khaNDa kriye| te khaNDa nirvargaNA kANDakake ye ukta rAziyeM adha pravRttakaraNake prathama samayase lagAkara usake carama jete samaya titane ho hai (4) / vargaNA kahiye samayanikI samAnatA samaya paryanta Upara-Upara sthApana karane caahie| (pR0 124) / tohiM kari rahita je upari Upari samayavartI pariNAma khaNDa tinikA Age anukRSTi kahiye hai| tahA~ nIceke samaya sambandhI pari- jo kANDaka kahie sarvapramANa so nirvargaNA kANDaka hai| (citrameM NAmanike je khaNDa te paraspara samAna jaise hoi taise eka samayake cAra samayoM ke 16 pariNAma khaNDokA eka nirvagaNA kANDaka hai)| pariNAmani virSa khaNDa karanA tisakA nAma anukRSTi jAnanA / e khaNDa tini nirvargaNA kANDakake samayanikA jo pramANa so adha pravRttakaraNaeka samayaviSe yugapada (arthAt eka samayavarto trikAlagocara ) aneka rUpa jo Urdhva gaccha (antarmuhurta athavA 16) tAke saMkhyAtaveM bhAga jIvanike pAiyai tAtai iniko barobara sthApana kie hai (dekho Age mAtra hai (16/4 =4 ) / so yaha pramANa anukRSTi gacchakA ( 36 se 42 saMdRSTikA yantra) / (prathama samayake kula pariNAmoMko saMkhyA 162 kaha taka-4) jaannaa| isa anukRSTi gaccha pramANa eka ekasamaya sambandhI Ae haiN| usake cAra khaNDa karane para anukRSTi racanAmeM kramase 36,40, pariNAmani viSa khaNDa ho hai (citra meM pradarzita pratyeka samaya sambandhI 49.42 ho hai . inakA joDa 162 ho hai| itane itane aMka barobara pariNAma puja jo 4 hai so yathArtha meM saMkhyAta AvalI pramANa hai, kyoMki sthApana kiye| isI prakAra dvitIya samayake cAra khaNDa 40,41, 42, antarmuhUrta-makhyAta-saMkhyAta AvalI) te krama jaannaa| pR0 128 43 ho hai| inakA jor3a 166 ho hai / aura isI prakAra Age bho khaNDa mahari ihAM dvitIya samayake prathama khaNDa ara prathama samayakA karate-karate solaveM samayake 14, 15,56,57 khaNDa jAnane ) ihA~ sarva dvitoya khaNDa (40) ye doU samAna ho hai| taise ho dvitIya samayajaghanya khaNDa jo prathama samayakA prathama khaNDa 36 tAkai pariNAma nikai kA dvitIyAdi khaNDa ara prathama samapakA tRtIyAdi khaNDa doU samAna ara sarvotkRSTa anta samayakA anta khaNDa '57 tAke pariNAma nikai ho haiN| itanA vizeSa hai ki dvitopa samayakA anta khaNDa so prathama kisI hI khaNDake pariNAmanikari sahaza samAnatA nAhIM hai, jAte samayakA khaNDanivirSe kiso ho kari samAna naahiiN|...aise adhaHavazeSa samasta Uparake va nicale samayasambandhI khaNDanikA pariNAma pravRtta karaNakAlakA antasamaya paryaMta jAnane / (pR0 126 )... paMjanikai yathA sambhava samAnatA sambhava hai| (pR0 125-126 ) / aise tiryagaracanA jo barobara (anukRSTi) racanA tIhi viSai aba yathArtha kathana kariye hai...trikAlavartI nAnA jova sambandhI eka eka samaya sambandhI khaNDanike pariNAmanikA pramANa khyaa| samasta adha pravRttakaraNake pariNAma asaMkhyAta lokamAtra hai, so sarva- -pUrva adhakaraNakA eka eka samaya viSe sambhavatai mAnA jIvanike dhana jAnanA ( sahanAno 3072) bahuri adha pravRttakaraNakA kAla pariNAmanikA pramANa kahyA thaa| ata' tisa viSe jude jude sambhavate antarmahartamAtra / tAke jete samaya hoi so ihA~ gaccha jAnanA (saha- aise eka eka samaya sambandho khaNDani vi pariNAmanikA pramANa ihA~ nAnI 16) / zreNo gaNita dvArA caya va prathamAdi samayoMke pariNAmoM- kahA hai| 1UArike ora noce ke samaya sambandho khaNDani virSe kI saMkhyA tathA anukRSTigata pariNAma puMja nikAle jA sakate haiN|) paraspara samAnatA pAiye hai, tAte anukRSTi aisA nAma ihAM sambhave haiN| (de0 'gnnit'/II/R)| (pR0 127) jitano sakhyA loe Urike samaya vibai koI pariNAma khaNDa ho hai titano saMsthA loe nicale samaya viSa bho pariNAma khaNDa ho haiN| aise 16 15 14 13 92 11 /10 6 5 4 3 2 1 | samaya | nicale sama sambandho pariNAma khaNData Uparike samaya sambandhI pariNAma khaNDa viSai samAnatA jAni isakA nAma aba pravRttakaraNa kahA 94 /135251046/484746 454443 4241 40 36 pra0 khaNDa Polits 54 53 5211046484746 45 4443 424130 dvi.khaNDa 4. pariNAma saMkhyAmeM aMkuza va lAMgala racanA 56 55 54 3 2 19 10 14648 47 464544 43 42 41 tR0 khaNDa go. jo./jo. pra/4/108/6prathamasama pAnukRSTiprathamasarvajaghanyakhaNDasya 36 57 56 55 543 52 11504648474645 | 4443 42 ca0 khaNDa carimasamayapariNAmAnAM caramAnukRSTisarvotkRSTaravaNDasya 57 ca kutrApi222/218214211206/202/198164160186182178974170166162 sarva dhana, sAdRzyaM nAsti zeSoparitanasamayavatirakhaNDAnAmadhastanasamayavartikhaNDaiH, athavA adhastanasamapavatikhaNDAnAM uparitanasamayatirakhaNDaiH saha caturtha / | tRtIya tRtIya | dvitIya | / prathama nirvargaNA yathAsaMbhava sAdRzyamasti / dvitIyasamayA 40 dvicaramasamayaparyantaM 13 kANDaka prathamaprathamakhaNDAni caramasamayaprathamakhaNDAda dvicaramasamayaparyaMtakhaNDAni ca 54/25/56 / svasvoparitanasamayapariNAmaiH saha sAdRzyAbhAvAta vizukha pariNAmaniko saMkhyA trikAlavartI nAnA jovanikai asadRzAni / iyama kuzaracanetyucyate / tathA dvitoyasamayA 43 dviasaMkhyAta lokamAtra hai| tini virSa adhaHpravRtta karaNa mAMDe pahilA caramasamaya 16 paryantaM caramacaramaravaNDAni prathamasamayaprathamakhaNDaM 36 samaya hai aise trikAla sambandhI aneka jIvanikai je pariNAma sambhava vajitazeSarakhaNDAni ca svasvAdhastanasamayapariNAmeH saha sArazyAbhAvAr3a tinike samUhako prathama samaya pariNAmapuMja kahiye hai| bahuri jini visadRzAni iyaM laaglrcnetyucyte| bahuri ihA~ vizeSa hai so jIvaniko adhaHkaraNamADai dUsarA samaya bhayA aise trikAla sambandhI kahiye hai-prathama samaya sambandhI prathama khaNDa (36) sau sarvase jaghanya jainendra siddhAnta koza
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 4. adhaHpravRttakaraNa nirdeza RFA samaya khaNDa hai| mahari anta samaya sambandhI antakA anukRSTi khaNDa (17) so sarvotkRSTa hai| so ina doUnikai kahIM anya khaNDakari samAnatA nAhIM hai| mahari avazeSa Upari samaya sambandhI khaNDanikai nIcale samaya sambandho khaNDani sahita athavA nIcale samaya sambandhI khaNDanikai Upari samaya sambandhI khaNDani sahita yathA sambhava samAnatA hai| tahAM dvitIya samayata lagAya dvicarama samaya paryaMta je samaya (2 se 15 taka ke samaya) tinikA pahilA pahilA khaNDa (40-53); ara aMta (2016) samayake prathama khaNData lagAya dvicarama gvaNDa paryaMta (14-54) apane apane uparike samaya sambandhI vaNDanikari samAna nAhIM hai, tAtai asadRza haiM / so dvitIyAdi carama samaya paryaMta sambandhI khaNDanikI Urdhva racanA kIeM upari anta samayake prathamAdi dvicarama paryaMta vaNDanikI tiryaka racanA koeM aMkuzake AkArakI racanA ho hai| tAtai yAta aMkuza racanA kahiye / bahuri dvitIya samayatai lagAI dvicarama samaya paryaMta sambandhI aMta aMtake khaNDa ara prathama samaya sambandhI prathama khaNDa (36) binA anya sarva khaNDa te apane apane nIcale samaya sambandhI kisI hI khaNDanikari samAna nAhIM tAtai asadRza hai| so ihA~ dvitIyAdi dvicarama paryanta samaya sambandhI aMta aMta khaNDaniko Urdhva racanA koeM ara nIce prathama samayake dvitIyAdi aMta paryata khaNDanikI tiryaka racanA koe, halake AkAra racanA ho hai| tAte yA lAgala citra kahiye / bahuri jaghanya utkRSTa khaNDa ara upari nocai samaya sambandhI khaNDanikI apekSA kahe asadRza |40 41 42 khaNDa tini khaNDani binA avazeSa sarvakhaNDa apane Uparikai aura nIcale samayasambandhI khaNDanikari yathA sambhava samAna hai| (pR0130131) / ( aMkuza racanAke sarva pariNAma yadyapi apanese nIcevAle samayoMke kinhI pariNAma khaNDoMse avazya milate haiM, parantu apanese UparavAle samayoMke kisI bhI pariNAma khaNDake sAtha nahIM milte| isI prakAra lAMgala racanAke sarva pariNAma yadyapi apanese UparavAle samayoMke kinhIM pariNAma khaNDoMse avazya milate haiM, parantu apanese nIcevAle samayoMke kisI bhI pariNAma khaNDake sAtha nahIM milte| inake atirikta bocake sarva pariNAma khaNDa apane Upara athavA nIce donoM hI samapoMke pariNAma khaNDoMke sAtha barAbara milate hI haiN| (dh.6/1,6-8,4/217/1)| sthAnavRddhivardhitAH prathamakhaNDapariNAmA santi / evaM tRtIyasamayAdicaramasamayaparyanta cayAdhikA prathamakhaNDapariNAmA' santi tathA prathamAdisamayeSu dvitIyAdirakhaNDapariNAmA' api cayAdhikAH santi / - aba vizuddhatAke avibhAga praticchedanikI apekSA varNana karie hai| tiniko apekSA gaNanA kari pUrvokta adhaHkaraNa nike khaNDani viSa alpabahutva varNana kara hai-tahAM adha. pravRttakaraNake pariNAmaniviSai prathama samaya sambandhI pariNAma, tinike khaNDanivirSe je prathama khaNDake pariNAma tai sAmAnyapanai asaMkhyAtalokamAtra (39) hai| tathApi pUrvokta vidhAnake anusAra...saMkhyAta pratarAvalIko jAkA bhAga dIjie aisA asaMkhyAtaloka mAtra haiM (arthAt asaM/saM. pratarAvalI-lokake pradeza ) / te e pariNAma avibhAga praticchedanikI apekSA jaghanya madhyama utkRSTa bheda liye hai / kramatai prathama pariNAmatai lagAi itane pariNAma ( dekho eka SaT sthAna patita hAni-vRddhikA rUpa) bhae pIche eka bAra paTsthAna vRddhi pUrNa hote ( arthAta pUrNa hotI hai)| (aisI aisI) asaMkhyAta lokamAtra bAra SaT sthAna patita vRddhi bhae tisa prathama khaNDake saba pariNAmanikI saMkhyA (34) pUrNa hoI haiN| ( jaise saMdRSTi = sarva jaghanya vizuddhi-8; eka SaTsthAna patita vRddhi-6 asaMkhyAta lok-10| to prathama khaNDake kula pariNAma 6x6410-480 / inameM pratyeka pariNAma SaT sthAna patita vRddhi meM batAye anusAra uttarotara eka-eka vRddhigata sthAna rUpa hai) yAta asaMkhyAta lokamAtra SaTsthAna patita vRddhi kari varddha mAna prathama khaNDake pariNAma haiN| pR0 132 / taise hI dvitIya samayake prathama khaNDakA pariNAma (40) anukRSTi cayakari adhika hai| tai jaghanya madhyama utkRSTa bheTa liye haiN| so ye bhI pUrvokta prakAra asaMkhyAta lokamAtra SaTsthAna patita vRddhikari varddhamAna hai| (eka anukRSTi cayameM jitanI SaT sthAnapatita vRdvidha sambhave hai) titanI bAra adhika SaTsthAnapatita vRddhi prathama samayake prathama khaNData dvitIya samayake prathama khaNDameM sambhavai hai| ( arthAta yadi prathama vikalpa meM 6 bAra vRddhi grahNa kI thI to yahA~ 7 bAra grahaNa krnaa)| aise hI tRtIya Adi antaparyanta samayanikai prathama khaNDake pariNAma eka anukRSTi cayakari adhika hai| bahuri te se hI prathamAdi samayanika apane apane prathama khaNData dvitIya Adi khaNDanike pariNAma bhI kamatai eka eka caya adhika hai| tahA~ yathA sambhava SaT sthAna patita vRddhi jetI bAra hoi titanA pramANa ( pratyeka khaNDake prati ) jAnanA / ( pR0 133) / aMkuza racanA sAMgala racanA max M 5. pariNAmoMkI vizuddhatAke avibhAga praticcheda, aMka saMzaSTi va yaMtra go. jI./jo. pra./46/106/1 tatrAdhaHpravRttakaraNapariNAmeSu prathamasamayapariNAmakhaNDAnA madhye prathamaravaNDAriNAmA asaMkhyAtalokamAtrA:...apavatitAstadA saMkhyAtapratarAvalibhaktAsaMkhyAtalokamAtrA bhavanti / amI ca javandhamadhyamotkRSTabhevabhinnAnA... dvitIyasamayaprathamakhaNDapariNAmAzcamAdhikA janyama pramotkRSTavikalpA prArabadasaMkhyAtalokapaTe sva kRta saMdRSTi va yantra-uparokta kathanake tAtparyaparase nimna prakAra saMdRSTi kI jA sakatI hai|-srv jaghanya pariNAmakI vizuddhi8 avibhAga praticcheda; tathA pratyeka anantaguNavRddhi -1 kI vRddhi / yantrameM pratyeka khaNDake jaghanyase utkRSTa paryantake sarva pariNAma darzAnake lie jaghanya va utkRSTavAle do hI aMka darzAye jaayeNge| tahA~ bIcake pariNAmoMkI vizuddhatA kamase eka-eka vRddhi sahita yogya pramANameM jAna lenaa| jainendra siddhAnta koza bhA02-2
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ lGlT l`lmy dvitIya prathama karaNa samaya prathama khaNDa 10m 1 kula pariNAma pariNAma 13 170 41 ja0 se0 u0 vizuddhatA | 16640 1926236 pariNAma dvi0 [0 khaNDa ja0 se0 u0 vizuddhatA tR0 khaNDa pariNAma 1622254 668-751 55 752-806 56 | 807-862 57 | 863-616 115 21853645-667264 668-751 55 752-806 56807 862 1421152212644 23 645-667 24 660-751 25 752006 13 210111 342 32 12 513-64453645-667 54 12 20650 | 462-64151442511 22 263-644 23 60-751 645-600 563-644 111 20246 443-421 50 462 - 541 51 542-562 52 462-541 31 10 16848 365-442 46 6 116447 348-364 48 443- 41150 315-442 146 | 443-411 50 18645 257 - 301 46 (18244 213-256 45 5 17843 | 170-212 44 542-562 462-541 365442 41 443 411 302-347 47 348-364 48 365-442 257-301 46 | 302-347 47 348-314 213-256 45 | 257-301 46 / 302-347 17642118-166 43 100-212 44 293-256 44 87-127 42 237 - 309 128- 16643 | 170-292 44 213-256 128 - 166 43 170-212 87-12742 128-166 47-86 41 87-12742 8-46 40 47- 86 41 202-24040240-344 ja0 se0 u0 vizuddhatA catu0 khaNDa 0 0 0 vizuddhatA yahA~ spaSTa rIti se Upara aura nIce samayoMke pariNAmoM kI vizuddhatA yathAyogya samAnatA dekhI jA sakatI hai / jaise The samayake dvitIya khaNDa ke 45 pariNAmoM se naM0 1 vAsA pariNAma 257 avibhAga praticchedavAlA hai yadi ekako bRddhike hisAba se dekheM to isa hI kA naM0 25vA~ [257 + ( 25-1)] 281 hai / isI prakAra cauthe samayake cauthe khaNDakA pariNAma bhI 289 abhibhAga pratidAtA hai| isalie samAna hai| 10 6. pariNAmoM kI vizuddhatAkA alpabahutva tathA usakI sarpavat cAla go. jI./jI. pra / 46 / 110 /1 teSAM vizuddhayalpama hutvamucyate tadyathA-prathamasamayaprathamakhaNDaanyapariNAmavizuddhiH sarvata stokApi jIvarAzito'nantaguNA avibhAgaprativedasagrahArimakA bhavati 16 atastadutkRSTapariNAma vizuddhiranantaguNA / tato dvitIyakhaNDajaghanyapariNAmavizuddhiranantaguNA satattagurakRSTapariNAma vizudiranantaguNA evaM tRtIyAdiNDenApi janyapariNAmavizuddhayo'nantaguNAnatAramaNDora pariNAma vizudvipayataM vartante puna prathamasamaya makhaNDotkRSTapariNAmavizuddha dvitIyasamayaprathamaNDajadhanyapari nAmavizuddhiranantaguNA / tatastadutkRSTapariNAma vinitA / 4. adhaH pravRttakaraNa nirdeza 1 1 tato dvitIyakhaNDanyapariNAmavizuddhiramantaguNA utastaduSTapariNAmavizuddhiranantaguNA / evaM tRtIyAdikhaNDeSvapi jaghanyotkRSTapariNAmavizuddhayo'nantaguNitakrameNa dvitIyasamayacaramapaNDotkRSTapariNAmavizuddhiparyantaM gacchan anena mArgeNa tRtIyAdisamavaiSyapi nirvaNakANDakaDicaramamaparyanta janyotkRSTapariNAma vizuddhayo'nantaguNatakrameNa netavyA / prathamanirvargaNakANDakacaramasamayaprathamakhaNDajaghanyaparigAmavizuddhitaH prathamasamayacaramakhaNDotkRSTa prinnaamvishuddhirnntgunnaa| tato dvitIyanirvargaNakANDakaprathamasamayaprathamakhaNDajaghanyapariNAmavizudviranantaguNA tatastatprathama nirvaNakaNDakadvitIyasamayacarama khaNDoraTapariNAmavizuddhiranantaguNA tato dvitIyanirvaNakaNDakadvitIyasama |yaprathamakhaNDajadhanyapariNAmavizuddhiranantaguNA / tataH prathamanirvaNakA NDakatRtIyasamayacaramakhaNDotkRSTa pariNAmavizuddhiranantaguNA evamahigayA jaghanyAdutkRSTaM utkRSTajaghanyamiyyanantaguNitameNa pariNAmavi zuddhirnotvA caramanirvargaNakANDaka carama samayaprathamakhaNDajaghanyapariNAmavizuddhiranantAnantaguNA / kut'| pUrvapUrva vizuddhito'nantAnantaguNA siddhatvAt / tatazcaramanirvagaNakANDakaprathamasamayacara makhaNDotkRSTapariNAmavizuddhiranantaguNA / tatastadupari caramanirvargapakANDacaramasamayaparamalaNDotkRSTapariNAmavizuddhiparyantA utkRSTakhaNDotkRSTapariNAmavizuddhayo'nantaguNitakrameNa gacchanti / tanmadhye yA jaghanyotkRSTapariNAmavizuddhayo'nantAnanyaguNitAH santi tAna vivakSitA iti jJAtavyam / -aba tini nikai vizuddhatAkA abhibhAga praticchedanikI apekSA alpabahutva kahie hai - prathama samaya sambandhI prathama khaNDakA jaghanya pariNAmakI vizuddhatA anya sarva te svoka hai tathApi jIna rAzikA jo pramANa tA banaguNA avibhAga prativedanakai samUhako dhA hai / bahuri yAtai tisahI prathama samayakA prathama khaNDakA utkRSTa parinAmakI vizuddhatA anantaguNI hai| tAve dvitIya khaNDakI jaghanya pariNAma vizuddhatA anantaguNI hai| tAte tisa hI kA pariNAmakI vizuddhatA anantaguNI hai| aise hI kramate tRtIyAdi khaNDaniviSai bhI jaghanya utkRSTa pariNAmanikI vizuddhatA anantaguNI anantaguNI antakA khaNDako utkRSTa pariNAma vizuddhi paryaMta pravartte hai / ( pR0 133) / bahari prathama samayasambandhI prathama khaNDako pariNAma vizuddhatA dvitIya samayake prathama khaNDakI jaghanya pariNAma vizuddhatA ( prathama samayake dvitIya khaNDavat / ananta guNI hai / tAte tisa hI kI utkRSTa vizuddhatA anantaguNI hai tAte tisa hI ke dvitIya khaNDakI jaba pariNAma vizuddhatA anantaguNI hai tAte tisa hI ko utkRSTa pariNAma vizuddhatA anantaguNI hai| aise tRtIyAdi khaNDaniviSai bhI jayagya utkRSTa pariNAma vizuddhatA anantaguNI anukramakari, dvitIya samayakA anta khaNDako utkRSTa vizuddhatA paryanta prApta ho hai (50 133) bahuri isa hI mArgakari tRtIyAdi samayAmaNDana bhI pUrvokta lakSaNayukta jo nirvargaNA kANDaka tAkA dvicarama samaya paryanta jaghanya utkRSTa pariNAma vizuddhatA ananta guNAnukramakari kyAvanI / bahuri prathama nirvaNA kANDakakA anta samaya sambandhI prathamakhaNDaka jaghanya vizuddhatA prathama samayakA anta khaNDakI utkRSTa pariNAma ananta hai| tAte dUsare nirvargeNA kANDakA prathama samaya sambandhI prathama khaNDakI jayamya pariNAma vizuddhatA anantaguNI hai / tAte tisa prathama nirvargaNA kANDakakA dvitIya samaya sambandhI anta khaNDakI utkRSTa pariNAma vizuddhatA anantaguNI hai / tAte dvitIya nirvarmaNA kANDakakA dvitIya samaya sambandhI prathama khaNDakI jaghanya pariNAma vizuddhatA anantaguNI hai / tAtai prathama nirvargaNA kANDakakA tRtIya samaya sambandhI anta khaNDakI utkRSTa vizuddhatA ananta guNI hai yA prakAra jaise sarpako pAta idhara udhara aura udhara idhara palaTana rUpa ho hai taise jaghanyate utkRSTa aura utkRSTate jayamya aise palahani viSe anantaguNo anukramakaritA prApta karie / 1 jainendra siddhAnta koza
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 1. apUrvakaraNa nirdeza u. 7 " u.. u. B na pa 41 ja - ja ja. % 3ja. pIche antakA nirvargaNA kANDakakA anta samaya sambandhI prathama rakhaNDakI jaghanya pariNAma vizuddhatA anantAnantuguNI hai / kAhai tai / yAtai pUrva pUrva vizuddhatAtai anantAnantaguNApanau siddha hai| bahuri tAtai antakA nirvargaNA kANDakakA prathama samaya sambandhI anta khaNDakI utkRSTa pariNAma vizuddhatA anantaguNI hai| tAkai Upari antakA nirvargaNA kANDakakA anta samaya sambandhI antakhaNDakI utkRSTa pariNAma vizuddhatA paryanta anantaguNA anukramakari prApta ho hai| tini viSa je ( Uparika ) jaghanyatai ( nIceke ) utkRSTa pariNAmanikI vizuddhatA anantAnantaguNI hai te ihA~ vivakSA rUpa nAhIM hai, aise jaannaa| (dha.6/1.6-8,4/218-216) / (Upara Upara ke samayoM ke prathama khaNDoM kI jaghanya pariNAma vizuddhise eka nirvargaNA kANDaka nIceke antima samayasambandhI antima khaNDako utkRSTa pariNAma vizuddhi anantaguNI kahI gayI hai|) usakI saMdRSTi-(dha.6/1,6-8,4/219) (go.jI.jI.pra va bhASA/ 46/120) / sthitibandhakA kAla antarmuhUrta mAtra hai| eka eka sthiti bandhakAla ke pUrNa honepara patyopamake saMkhyAtaveM bhAgase hIna anya sthitiko bAndhatA hai (de0 apakarSaNa/3 ) / isa prakAra saMkhyAta sahasra bAra sthiti bandhApasaraNoM ke karanepara adha pravRttakaraNakA kAla samApta hotA hai| ____ adhaHpravRtta karaNake prathamasamaya sambandhI sthitibandhase usIkA antima samaya sambandhI sthitibandha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai| yahA~ para hI arthAta adhaHpravRttakaraNake carama samayameM, prathamasamyaktvake abhimukha jIvake jo sthitibandha hotA hai. usase prathama samyavasva sahita saMyamAsaMyamake abhimukha jIvakA sthitibandha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai| isase prathamasamyaktva sahita sakalasaMyamake abhimukha jIvakA adhaHpravRttakaraNake antima samaya sambandhI sthitibandha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai| (isa prakAra isa karaNameM cAra Avazyaka jAnane-1. pratisamaya anantaguNI vizuddhi; 2. aprazasta prakRtiyoMkA kevala dvisthAnIya bandha aura usameM bhI anantaguNI hAniH 3. prazasta prakRtiyoM ke catu'sthAnIya anubhAgabandhameM pratisamaya anantaguNI vRddhiH 4. sthitibandhApasaraNa) (la. sA./na./37-36/72), (kSa.sA./mU./363/485)/(go.jI./jI. pra./46/110/14)/(go. ka./jo.pra /550/743/6) / 8. samyaktva prAptise pahale mI sarva jIvoMke pariNAma adhaHkaraNa rUpa hI hote haiN| dha. 6/1,6-8,4/217/7 micchAdiTThIAdoNaM dvidibaMdhAdipariNAmA vi heTThimA uvarimesu, uvarimA hechimesu aNuharaM ti, tesiM adhAvattasaNNA kiNNa kadA / Na, iThThattAdo / kathaM eda Navvade / aNtdiivyadhaapvttnnaamaado|-prshn-mithyaadRsstti Adi jIvoMke adhastanasthitibandhAdi pariNAma uparima pariNAmoM meM aura uparima sthitibandhAdi pariNAma adhastana pariNAmoM meM anukaraNa karate hai, arthAta paraspara samAnatAko prApta hote haiN| isalie inake pariNAmoMkI 'adhaH pravRtta' yaha saMjJA kyoM nahIM kI 1 uttara-nahIM, kyoMki yaha bAta iSTa hai| prazna-yaha kaise jAnA jAtA hai ! uttara-kyoMki 'adhaH pravRtta' yaha nAma antadIpaka hai| isalie prathamopazamasamyaktva honese pUrva taka mithyAdRSTi Adike pUrvottara samayavartI pariNAmoM meM jo sadRzatA pAyI jAtI hai, usakI adhaH pravRtta saMjJAkA sUcaka hai| ja.ja.ja. ja.ja.ja.ja.ja.ja.ja.ja.ja.ja.ja. ja.ja. 7. adhaHpravRttakaraNake cAra Avazyaka 6/9-6-8,5/222/6 aApatratta karaNe tAva ThidikhaMDago vA aNubhAgakhaMDago kA guNaseDI bA guNasaMkamo vA nntthi| kudo| edesi pariNAmANaM puvvuttacaubihakajjuppAyaNasattIe abhaavaado| kevalamaNaMtaguNAe visohIe paDisamayaM visujjhato appasatthANaM kammANaM beThThANiyamaNubhAgaM samayaM paDi aNaMtaguNahINaM baMdhadi, pasatthANaM kammANamaNubhAgaM caduTThANiyaM samayaM paDi aNaMtaguNaM mNdhdi| etthaDidibaMdhakAlo aNtomuttmetto| puNNe puNNe ThidibaMdhe palidova- massa saMkhejjadibhAgeNUNiyamaNNaM didi baMdhadi / evaM saMkhejasahassavAra dvidibaMdhosaraNesu kadesu adhApavattakaraNaddhA samappadi / adhApattakaraNapatamasamayaTThidibaMdhAdo carimasamayiidabaMdho sNkhejjgunnhiinno| etthetra paDhamasammattasaMjamAsaMjamAbhimuhassa hidibaMdho saMkhajjaguNahoNo, paDhamasammattasaMjamAbhimuhassa adhApavattakaraNacarimasamayiidabaMdho saMkhejjaguNahINo / " adha.pravRttakaraNameM sthittikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta, guNazreNI, aura guNa saMkramaNa nahIM hotA hai| kyoMki ina adha-pravRtta pariNAmoMke pUrvokta caturvidha kAryoke utpAdana karanekI zaktikA abhAva hai|-1. kevala anantaguNI vizuddhike dvArA pratisamaya vizuddhiko prApta hotA huA yaha jIva-2 aprazasta karmoke dvisthAnIya arthAta niba aura kAjIrarUpa anubhAgako samaya samayake prati anantaguNita hIna bAndhatA hai;-3. aura prazasta koMke gur3a khANDa Adi catuHsthAnIya anubhAgako pratisamaya anantaguNita bAndhatA hai| 4, yahA~ arthAta adhaHpravRttakaraNa kAlameM, 5. apUrvakaraNa nirdeza 1. apUrvakaraNakA lakSaNadha. 1/1,1,17/gA. 116-117/183. bhiNNa-samaya-TThiehi du jIvehi Na hoi sambadA sirso| karaNehi ekasamayaTThiehi sariso visariso ya / 116 / edamhi guNaTThANe visarisa-samaya-TThiehi jIvehi / puvamapattA jamhA hoMti apuvvA hu pariNAmA / 117 / / dha.1/1,1,16/180/1 karaNAH pariNAmA' na pUrvAH apUrvA / nAnA jIvApekSayA pratisamayamAditaH kramapravRddhAsaMkhyeyalokapariNAmasyAsya guNasyAntarvivakSitasamayavatiprANino vyatiricyAnyasamayavartiprANibhiraprApyA apUrvA atratanapariNAmairasamAnA iti yAvat / apUrvAzca te krnnaashcaapuurvkrnnaaH|"-- 1. apUrvakaraNa guNasthAnameM bhinna samayavartI jIvoM ke pariNAmoM kI apekSA kabhI bhI sadRzatA nahIM pAyI jAtI hai, kintu eka samayavartI jIvoMke pariNAmoM kI apekSA sadRzatA aura visadRzatA donoM hI pAyI jAtI hai / 116 / (go. jI./mU /12/140) isa guNasthAnameM visadRza arthAta bhinna-bhinna samayameM rahanevAle jIva, jo pUrva meM kabhI bhI prApta nahI hue the, aise apUrva pariNAmoMko hI dhAraNa karate haiN| isalie isa guNasthAnakA nAma apUrvakaraNa hai / 1174 jainendra siddhAnta koza
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa (go.jI. / mU. 51 / 136) / 2. karaNa zabdakA artha pariNAma hai, aura ort pUrva arthAt pahile nahIM hue unheM apUrva kahate haiN| isakA tAtparya yaha hai ki nAnA jIvoMkI apekSA Adise lekara pratyeka samaya meM krama se maDhate hue savAtaloka pramANa pariNAmavAle isa guNasthAnake antargata vivakSita samayavartI jImoko chor3a kara anya samayavartI jIvoMke dvArA aprApya pariNAma apUrva kahalAte haiM arthAt vivakSita samayama jIvoMke pariNAmoMse bhinna samayI jIvoM ke pariNAma asamAna arthAta vilakSaNa hote haiN| isa taraha pratyeka samaya meM honevAle apUrva pariNAmoMko pUrvakaraNa kahate hai (yahA~ apUrvakaraNa nAmaka guNasthAna kI apekSA kathana kiyA gayA hai, parantu sarvatra hI apUrvakaraNakA aisA kSaNa jAnanA) (rA. vA./6/1/121586/4 ) ( la. sA. mU./51/83) / aura bhI 0 apUrvakaraNa 2. apUrvakaraNakA kAla dha. 6/106 8.4/220/1 aputrakaraNaddhA aMtomuhuttamettA hoditi / apUrva kAla antarmuhUrta mAtra hotA hai| (mo.jI. 23/141) (gI. ka /mU./110/2014 4 3. apUrvakaraNameM pratisamaya sambhava pariNAmoMkI saMkhyA dha. 6/1-1-84/220/1 apuvyakaraNaDhA aMtImuttamettA hodi si aMtamuttame samayAnaM paDhamaM racaNA kAyayA / tattha paJcamasamayapAovisa hI pamANamasaMlejA logaa| vidiyasamayapAoggavisohINa pamANamasaMkhejjA logA / evaM NeyavvaM jAva carimasamao tti = pUrvakaraNakA kAla antarmuhUrta mAtra hotA hai, isalie antarmuhUrtapramANa samayoMkI pahale racanA karanA caahie| usameM prathama samayake yogya vizuddhiyoMkA pramANa asaMkhyAta loka hai, dUsare samayake yogya vizuddhiyoMkA pramANa asaMkhyAta loka hai| isa prakAra yaha krama apUrvakaraNake antima samaya taka le jAnA caahie| (yahA~ anukRSTi racanA nahIM hai ) / go.jI./mU./53/149 aMtomuhuttame se paDiyasamayamasaMkhaloga pariNAmA / kamauDa hA pudhvaguNe anukara ThIdhi jisame // 53 antarmuhUrta mAtra jo pUrvakaraNakA kAla tIhiviSe samaya-samaya prati kramateM eka-eka baMdhA asaMkhyAta lokamAtra pariNAma hai| tahA~ niyamakari pUrvApara samaya sambandhI pariNAmanikI samAnatAkA abhAva anukRSTi vidhAna nAhI hai| - ihA~ bhI aMka saMdRSTi kari dRSTAMta mAtra pramANa kalpanAkari racanAkA anukrama dikhAye hai- apUrva karaNa ke pariNAma 4066; apUrvakaraNakA kAla - samaya; saMkhyAtakA pramANa 4: caya 16. / isa prakAra prathama samayase antima AThaveM samaya taka kramase eka eka (16) mate- 436402408,04,20536.549 aura 568 pariNAma ho hai / sarvakA jor3a - 4066 (go.ka./mU./10/2014 ) / 4. pariNAmoM kI vizuddhatA meM vRddhikrama gha. 6/1.1-8/4/220/4 sohi vidivasamayasI visesohiyAo / evaM vedavtraM jAva carimasamaotti / biseso puNa aMtomuttapaDibhAgio / edesi karaNArNa tibva-maMdadAe appAtrahugaM uccade / taM jadhA - apuvyakaraNasya paDhamasamayajahaNa visohI thovA / tatva usAho ataguNA vidiyamA baso anaMtaguNA / tatthena uddhassiyA vikhohare aguNA tadiyasamayajahaNiyA visohI guthekasiyA visohI anaMtaguNA evaM NepavvaM jAva aputrakaraNacarimasamao tti - prathama samayako vizuddhiyose dUsare samayakI vizuddhiyoM vizeSa adhika hotI haiN| isa prakAra yaha krama apUrva karaNa ke antima samaya taka le jAnA caahie| yahA~para vizeSa pratibhAgI hai| ina karalokI, arthAt pUrvakaraNa kAlake vibhinna samayavartI pariNAmako tIna 12 5. apUrvakaraNa nirdeza mandatAkA anya kahate hai vaha isa prakAra hai-apUrvakaraNakI prathama samayasambandhI jaghanya vizuddhi sabase kama hai / vahA~ para hI utkRSTa vizuddhi anantaguNita hai / prathama samayakI utkRSTa vizuddhise dvitIya samayakI jaghanya vizuddhi anantaguNita hai| para hI utkRSTa vizuddhi anantaguNita hai tRtIya mI jaya vizuddha dvitIya samayako utkRSTa vizuddhi anantaguNI hai| vahA~ para hI utkRSTa vizuddhi anantaguNita hai / ... isa prakAra yaha krama pUrvakaraNa ke antima samaya taka le jAnA cAhie (ta.sA./mU./ 5204) (go. jI. jI. 2/53/142) (go.ka.sU.ba.jI.pra. 1910/9064) (raa.vaa./1/1/12/286/2)| 5. apUrvakaraNa ke pariNAmoM kI saMdRSTi va yantra kozakAra - apUrvakaraNake pariNAmoMkI saMkhyA va vizuddhiyoMko darzAne lie nimna prakAra saMdRSTi kI jA sakatI hai 68 552 536 520 504 3 488 2 472 1 456 4016 7 pratisamaya vartI kula pariNAma 5 4 ja. se. u, vizuddhiyA~ 4446-5016 3867-4448 jainendra siddhAnta koza 3361-3816 241-3360 2337-2840 1041-2136 Pre-paye 121-1376 sarva pariNAma kula pariNAma - 4066, ananta guNI vRddhi - 1 caya sarva jaghanya pariNAma = adhakaraNake utkRSTa pariNAma 116 se Age anantaguNA- 121 // yahA~ eka hI samaya jIvoMke pariNAmoM meM yadyapi samAnatA bhI pAyI jAtI hai, kyoMki eka hI prakArakI trizuddhivAle aneka jIva hone sambhava hai / aura visTazatA bhI pAyI jAtI hai, kyoMki eka samayayata pariNAma vizuddhiyoMkI saMkhyA asaMkhyAta loka pramANa hai / parantu bhinna samayavartI jovoke pariNAmoMmeM to sarvathA asamAnatA hI hai, samAnatA nahIM; kyoMki yahA~ adhaHkaraNavat anukRSTi racanAkA abhAva hai / 6. apUrvakaraNake cAra Avazyaka sa.sA./mU./13-54/04 guNameDhIguNasaM kamaThidirasA apuna krnnaado| guNasaMkameNa sammA missAna puraNoti have // 530 Thidi baMbotsaraNaM ga athAvattAvaraNoti have ThidibaMdhadikkIraNakAlA samA hoti // 54 // apUrva karaNake prathama samaya lagAya yAvat samyakkhamohanI mizramohanIkA pUraNakAla, jo jisa kAla viguNakari ferent samyakyamohanI mizramohanI rUpa pariNamA hai, tisa kAlakA anta samaya paryanta 1. guNazreNI, 2. guNasaMkramaNa, 3. sthiti khaNDana aura 4, anubhAga khaNDana e cyAra Avazyaka ho haiM / 53 // bahuri sthiti baMdhApasaraNa hai so adha pravRtta karaNakA prathama samayateM lagAya tisa guNasaMkramaNa pUraNa honekA kAla paryaMta ho hai / yadyapi prAyogya sandhiteM hI sthitibaMdhAsaraNa ho hai. tathApi prAyogya labdhike samyaktva honekA anavasthitapanA hai| niyama nAhIM hai / tAteM grahaNa na kIyA / bahuri sthiti baMdhA saraNa kAla ara sthitikAMDakotkaraNakAla e do samAna antarmuhUrta mAtra hai (vizeSa dekho apakarSaNa / 3, 4 ) ( yadyapi prathamasamyaktvakA Azraya karake kathana kiyA gayA hai para sarvatra ye cAra Avazyaka yathAsambhava jAnanA / ) (dha. 6/1, 6-8 5/224/1 tathA 227/7 ) (kSa. sA./mU./367/487), go. jI./jI 54/947) /
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 7. apUrvakaraNa va adhaH pravRttakaraNa meM kathaMcit samAnatA asamAnatA pa. 2/9.9.10/100/4 etenApUrva vizeSeNa atra pravRta pariNAmamyudAsaH kRta iti vyatatratanaMpariNAmAnAma puurvtvaabhaavaad| isameM diye gaye apUrva vizeSaNase adhaHpravRta pariNAmoM kA nirAkaraNa kiyA gayA hai; aisA samajhanA cAhie; kyoMki, jahA~ para uparitanasamayavartI jovoke pariNAma adhastanasamayavartI jIvo ke pariNAmoMke sAtha sadRza bhI hote haiM aura visadRza bhI hote hai aise adhaHpravRtta meM honevAle pariNAmo meM apUrvatA nahI pAyI jAtI (Upara Upara samayo meM niyamase anantaguNa vizuddha visadRza hI pariNAma apUrva kahalA sakate hai ) / sa.sA./sU./52084 nidiyakaraNAdisamapAdatimasamaoti avrvrddh| himadiyA sabe hoti aroNa guNiyakamA 52 dUsare karaNakA prathama samayatai lagAya anta samayaparyanta apane jaghanyate apanA utkRSTa ara pUrva samayake utkRSTatai uttara samayakA jaghanya pariNAma kramateM anantaguNI vizuddhatA tI sarvakI cAla jAnane / ( vizeSa dekho karaNa 15/4 tathA karaNa |4/6 ) / 6. anivRttikaraNa nirdeza 1. anivRttikaraNakA lakSaNa 1 = dha. 1/1.1.10/111-120 / 186 ekkammikAlasamae saMThANAdIhi jaha Nivati / Na Nitrati taha ciya pariNAmehi miho je hu // 116 // hoti abhiyahigote paMDisamaya je simekapariNAmA vimalayara jhANavaha sihAhi nikammA 1200 antarmuhUrta mAtra ani vRttikaraNa ke kAla meM se kisI eka samayameM rahanevAle aneka jIva jisa prakAra zarIra ke AkAra, varga Adi nAhyarUpase aura jJAnopayogAdi antaraMga rUpase paraspara bhedako prApta hote haiM, usa prakAra jina parinAmoMke dvArA unameM bheda nahIM pAyA jAtA hai unako anivRtikaraNa pariNAmavAle kahate hai aura unake pratyeka samayameM uttarottara ananta guNI vizuddhise bar3hate hue ekase hI ( samAna vizuddhiko liye hue hI pariNAma pAye jAte hai / tathA ve atyanta nirmala dhyAnarUpa agnikI zikhAoMse karmavanako bhasma karanevAle hote haiM / 111-120 / (go. jI./mU./56-57/146) ( go ./mU./199-692/1060). (la. sA. / jI. pra./36/01 1 ba. 2/1.1.10/103019 samAnasamayAvasthitajIyapariNAmAnAM nirbhedena vRttiH nivRtti / athavA nivRttirvyAvRtti na vidyate nivRttiryeSAM te'nivRttayaH / = samAna samayavartI jIvoMke pariNAmoM kI bheda rahita vRddhiko nivRtti kahate haiM athavA nivRtti zabdakA artha vyAvRtti bhI / ataeva jina pariNAmoMkI nivRtti arthAt vyAvRtti nahIM hotI ( arthAt jo chUTate nahIM ) unhe hI anivRtti kahate haiM / aura bhI he0 anivRdhikaraNa 2. anivRttikaraNakA kAla gha. 6/9.14/221/- abhipaTTIkaraNA aMtosameta hodi ci tisse adrAe samayA racevtrA / - anivRttikaraNakA kAla antamuhUrtamAtra hotA hai| isalie usake kAlake samayoMkI racanA karanA caahie| 3. abhivRttikaraNa meM prati samaya eka hI pariNAma sambhava hai gha. 6/ 19.1-8/229/1 ra samarpa pachi ekkeko eka simarajapukkassapariNAmabhedAbhAvA anivRttikaraNameM, eka eka samaya ke prati eka-eka hI pariNAma hotA pariNAma hodi yahA~ para arthAt 13 6. anivRttikaraNa nirdeza hai; kyoMki yahA~ eka samaya jaghanya aura utkRSTa pariNAmoMke bhedakA abhAva hai| (rA.sA./mU./83918 tathA jI. pra. 26/09 ) / 4. anivRttikaraNake pariNAmoMkI vizuddhatA vRddhikrama gha. 6/1,68,4/222/11 edAsi ( aniyaTTIkaraNassa) visohI tithya-maMdadAe appAbAhurga upapade par3hamasamaya visohI dhonA / vidiyasamayavisohI aNa taguNA / tatto tadiyasamaya visohI ajahaNNukassA anaMtaguNA evaM yavvaM jAna aNiyaTTIkaraNadvAra parimasamao ti aba anivRttikaraNa sambandhI vizuddhiyA~ko tInatA mandatAkA alpabahutva kahate haiM - prathama samaya sambandhI vizuddhi sabase kama hai| usase dvitIya samayakI vizuddhi anantaguNita hai| usase tRtIya samayakI zuddha ajayagyotkRSTa anantagupita hai| isa prakAra yaha krama anivRttikaraNakAla antima samaya taka le jAnA caahie| / 5 nAnA jIvoM meM yogoMkI sadRzatAkA niyama nahIM hai| dha. 1/1,1,27/220/5 Na ca tesi savvesi jogassa sarisattaNe niyamo asthi logapuraNahiyikevalINaM va tahA pahimAlaya mustAbhAvAdo = anivRttikaraNa ke eka samayavartI sampUrNa jIvoM ke yogakI sadRzatAkA koI niyama nahIM pAyA jaataa| jisa prakAra lokapUraNa samudvAtameM sthita kevaliyoM ke yogakI samAnatAkA pratipAdaka paramAgama hai usa prakAra anivRttikaraNameM yogakI samAnatAkA pratipAdaka paramAgamakA abhAva hai / 6. nAnA jIvoMmeM kANDaka ghAta AdikI samAnatA aura pradeza bandhakI asamAnatA gha. 1/1,1.20/220/ pa abhiyahi padesabaMdha evaM samayanhi - mANasavvajIvANaM sariso tassa jogakAraNattAdo / - tado sarisaparigAmattAdo sambesimaNipaTTIgaM samAnasamayasaMThiyA di bhAgavAdatta - baMdhosaraNa guNa seDhi - NijjarAsaMkamaNaM sarisattaNaM siddhaM / parantu isa kathana se anivRttikaraNa ke eka samaya meM sthita sampUrNa jIvoke pradezabandha sadRza hotA hai, aisA nahIM samajha lenA cAhie; kyoMki, pradezamandha yogake nimittase hotA hai aura vahA~ yogoM ke sadRza honekA niyama nahIM hai (dekho pahale naM0 5 vAlA zIrSaka ) / ...isalie samAna samaya meM sthita sampUrNa anivRtikaraNa guNasthAnavAle jIvoMke sadRza pariNAma honeke kAraNa sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta, bandhApasaraNa, guNazreNI nirjarA aura saMkramaNa meM bhI samAnatA siddha ho jAtI hai / kSa. sA. / . /412493/466 bAharapaDa me paDhamaM ThidikhaMDavisarisaM tu vidiyAdi / ThidikhaMDayaM samANaM savvassa samANakAlamhi |412 | pallassa saMkhabhAgaM avaraM tu varaM tu saMkhabhAgahiyaM / ghAdAdimaThidikhaMDo so sambasa sarisA hu // 413| = anivRttikaraNakA prathama samaya viSai pahilA sthiti khaNDa hai so to visadRza hai, nAnA jIvanikaiM samAna nAhIM hai| bahuri dvitIyAdi sthitikhaNDa haiM te samAnakAla vi sarvajIvanike samAna haiN| anivRtikaraNamA jinako samAna kAla bhayA tinakaiM paraspara dvitIyAdi sthitikANDaka AyAmakA samAna pramANa jAnanA / 412 / so prathama sthiti khaNDa jadhanya to patyakA asaMkhyAtavA~ bhAga mAtra hai| utkRSTa tAkA saMkhyAtavA~ bhAga kari adhika hai| bahuri avazeSa dvitIyAdikhaNDa sarva jIvanike samAna ho haiN| apUrvakaraNakA prathama samaya se lagAya anivRttikaraNa yAda prathama khaNDakA ghAta na hoi tAvat aise hI saMbhave (arthAta kisIke sthiti khaNDa jaghanya hoi aura kisIke utkRSTa ) bahuri tisa prathama - kANDakakA ghAta bhae pIche samAna samayaniviSai prApta sarva jIvanikai sthiti satvako samAnatA ho hai, tAtai dvitIyAdi kANDaka AyAmakI bhI samAnatA jAnanI 1413 | jainendra siddhAnta koza
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa karuNA 7. anivRttikaraNake cAra Avazyaka dha. 6/1,6-8,5/226/8 tAdhe ceba aNNo ThidikhaMDao aNNo aNubhAga khaMDao, aNNo TThidibaMdhI ca aaddhtto| pubokaDi DadapadesaggAdo asaMkhejjaguNaM padesamokaDDidUNa apratrakaraNo vya galidasesaM guNase di kredi| ...evaM TThidibaMdha-ThidikhaMDaya-aNubhAgavaMDayasahassesu gadesu aNiyaTTIadhAe carimasamayaM paavdi| usI ( anivRttikaraNako prArambha karaneke ) samayameM hI1, anya sthitikhaNDa, 2. anya anubhAga khaNDa aura 3. anya sthiti bandha (apasaraNa) ko Arambha karatA hai| pUrvameM apakarSita pradezAgrase asaMkhyAta guNita pradezakA apakarSaNa kara apUrvakaraNake samAna galitAvazeSa guNazreNIko karatA hai| ...isa prakAra sahasroM sthitibandha, sthitikANDakaghAta, aura anubhAgakANDakaghAtoMke vyatIta honepara anivRtti karaNake kAlakA antima samaya prApta hotA hai| (la. sA./ /83-84/118), (kSa. sA./m /411-431465) / 8. anivRttikaraNa va apUrvakaraNameM antara 5 1/1.1.171184/1 apUrvakaraNAzca tAdRkSA' kecitsantIti teSAmadhyayaM vyapadeza' prApnotIti cenna, teSAM niyamAbhAvAcA prazna-apUrvakaraNa guNasthAname bhI kitane hI pariNAma isa prakArake hote haiM (arthAt samAna samayavartI joboke samAna hote haiM aura asamAna samayavartIka bhI paraspara samAna nahIM hote) ataeva una pariNAmoko bhI anivRtti saMjJA prApta honI caahie| uttara-nahIM, kyoMki, unake nivRtti rahita ( arthAta samAna ) honekA koI niyama nahIM hai| la. sA./jo. pra./36/71/16 anivRttikaraNo'pi tathaiva pUrvottarasamayeSu saMkhyAvizuddhisAdRzyAbhAvAda bhinnapariNAma eva / ayaM tu vizeSa'pratisamayamekapariNAmaH jaghanyamadhyamotkRSTapariNAmabhedAbhAvAt / yathAdha pravRttApUrvakaraNapariNAmAH pratisamayaM jaghanyamadhyamotkRSTabhedAdasaMkhyAtalokamAtra vikalpAH SaTsthAnavRddhyA varddhamAmA' santi na nathAnivRttikaraNapariNAmAH teSAmekasmin samaye kAlatraye'pi vizuddhisAdRzyAdai kyamupacaryate / yadyapi apUrvakaraNakI bhaoNti anivRttikaraNameM bhI pUrvottara samayome honevAle pariNAmoMkI saMkhyA va vizuddhi sadRza na hone ke kAraNa bhinna pariNAma hote haiM, parantu yahA~ yaha vizeSa hai ki pratisamaya eka hI pariNAma hotA hai, kyoMki yahA~ jaghanya madhyama aura utkRSTa pariNAmarUpa bhedakA abhAva hai| arthAta jisa prakAra adha.pravRtta karaNa aura apUrvakaraNake pariNAma pratisamaya javanya madhyama aura utkRSTake bhedase asakhyAta lokamAtra vikalpasahita SaTsthAna vRddhise baddhaM mAna hote hai, usa prakAra anivRtikaraNake pariNAma nahIM hote; kyoMki, tInoM kAlomeM eka samayavartI una pariNAmomeM vizuddhikI sadRzatA honeke kAraNa ekatA kahI gayI hai| 10. guNazreNI Adi aneka kAryokA kAraNa hote hue bhI isake pariNAmoM meM anekatA kyoM nahIM khte| dha. 1/1,1,27/211/2 kajja-NANattAdo kAraNaNANattamaNumANijjadi idi edamaviNa ghaDade, eyAdo moggarAdo bahakoDikavAlovalaM bhaa| tattha vi hodu NAma moggaro eo, Na tassa sattINameyattaM, tado eyakvapparuppatti-ppasaMgAdo idi ce to kvahi ettha vi bhavadu NAma dvidikaMDayaghAda-aNubhAgakaMDayadhAda - TThidibaMdhosaraNa - guNasaMkama-guNaseDhI-dvidiaNubhAgamaMdha-pariNAmANaM NANattaM to vi ega-samayasaMThiyaNANAjIvANaM sarisA ceva, aNNahA anniyttttivisesnnaannuvvttiido| jai evaM, to samvesimaNiyaTTI-Nameya-samayamhi vaTTamANANAM chidi-aNubhAgadhAdANa sarisattaM pAvedi tice Na doso, ittttttaado| paDhama-TThidiaNubhAga-khaMDadANa-sarisatta Niyamo Natthi, tado NedaM ghaDadi tti ce Na doso, hada sesa-dvidi aNubhAgANaM eya-pamANa-NiyamadaMsaNAdo |-prshn-anek prakArakA kArya honese unake sAdhanabhUta aneka prakArake kAraNoMkA anumAna kiyA jAtA hai| arthAta anivRttikaraNa guNasthAnameM pratisamaya asaMkhyAtaguNI karmanirjarA, sthitikANDakaghAta Adi aneka kArya dekhe jAte haiM, isalie unake sAdhanabhUta pariNAma bhI aneka prakArake hone cAhie ! uttarayaha kahanA bhI nahI banatA hai, kyoMki, eka mudgarase aneka prakArake kapAlarUpa kAryakI upalabdhi hotI hai| prazna-vahaoNpara mudgara eka bhale hI rahA Ave, parantu usakI zaktiyoM meM ekapanA nahIM bana sakatA hai| yadi mudgarakI zaktiyoM meM bhI ekapanA mAna liyA jAve to usase eka kapAlarUpa kAryakI hI utpatti hogii| uttara yadi aisA hai to yahaoNpara bhI sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta, sthitibandhApasaraNa, guNasaMkramaNa, guNazreNInirjarA, zubha prakRtiyoke sthitibandha aura anubhAgabandhake kAraNabhUta pariNAmomeM nAnApanA rahA Ave, to bhI eka samayameM sthita nAnA jIvoke pariNAma sadRza hI hote hai, anyathA una pariNAmoke 'anivRtti' yaha vizeSaNa nahIM bana sakatA hai| prazna-yadi aisA hai to eka samayame sthita sampUrNa anivRttikaraNa guNasthAnavAloke sthitikANDakadhAta aura anubhAgakANDakayAtakI samAnatA prApta ho jaayegii| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yaha bAta to hameM iSTa hI hai-de0 karaNa/4/6 / prazna-prathama sthitikANDaka aura prathama anubhAgakANDakakI samAnatAkA niyama to nahIM pAyA jAtA hai, isalie ukta kathana ghaTita nahIM hotA hai| uttara--yaha bhI koI doSa nahIM hai, kyoMki, prathama sthitike avaziSTa rahe hue khaNDakA aura usake anubhAga khaNDakA anivRttikaraNa guNasthAnavAle prathama samayame hI ghAta kara dete haiM, ataeva unake dvitIyAdi samayome sthitikANDakoMkA aura anubhAgakANDakokA eka pramANa niyama dekhA jAtA hai| karaNa labdhi-de0labdhi/4 / karaNAnuyoga-de0 anuyog| karabhavedinI-bharata Arya khaNDako eka nadI-de0 manuSya/4 / karIrI-bharata AryakhaNDakI eka nado-de0 manuSya/4 / karuNAsa, si./11/346/8 dInAnugrahabhAva' kAruNyam / =dInoM para dayAbhAva rakhanA kAruNya hai| (rA vA./7/11/3/538/16) (jJA /27/8-10) bha. A /vi /1666/1566/13 zArIraM, mAnasaM, svAbhAvikaM ca dukhamasahyApnubato dRSTvA hA barAkA mithyAdarzanenAviracyA kaSAyeNAzubhena yogena ca samupArjitAzubhakarmaparyAyapudgalaskandhatadupodbhavA vipado vivazA' prApnuvanti iti karuNA anukampA / = zArIrika, mAnasika, 9. yahA~ jIvoMke pariNAmoMkI samAnatAkA niyama samAna samayabAloMke lie hI hai, yaha kaise kahate ho ? dha. 1/1.1.17/181/2 samAnasamayasthitajovapariNAmAnAmiti kathamadhigamyata iti cenna, 'apUrvakaraNa' ityanuvartanAdeva dvitIyAdisamayavartijIva saha pariNAmApekSayA bhedasiddha / - prazna-isa guNasthAname jo jIvauke pariNAmoMkI bhedarahita vRtti batalAyI hai, vaha samAna samayavartI jIvoM ke pariNAmoMkI hI vivakSita hai yaha kaise jAnA" uttara--'apUrvakaraNa' pada kI anavRttise hI yaha siddha hotA hai ki isa guNasthAnameM prathamAdi samayavartI jIvokA dvitIyAdi samayavartI jovoke sAtha pariNAmokI apekSA bheda hai| janendra siddhAnta koza
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ karuNA aura svAbhAvika aisI asahya dukharAzi prAyoko satA rahI hai, yaha dekhakara "aha ina dona prANiyo midhyAdarzana, avirati kaSAya aura azubhayogase jo utpanna kiyA thA; vaha karma udayameM Akara ina jIvako duHkha de rahA hai| ye karmavaza hokara duHkha bhoga rahe haiN| inake dukhase dukhita honA karuNA hai| bha. A /vi [1836/1650 / 3 dayA srvpraannivissyaa| =sarva prANiyoke Upara unakA duHkha dekhakara anta karaNa ArdrA honA dayAkA lakSaNa hai / anukampAke bheda va lakSaNa de0] anukampA / 2. karuNA jIvakA svabhAva hai graha dha. 12/2-248/069/14 karuNAra kAraNa kamme karuNeti ki Na karuNAe jIvasahAvassa kammajaNidattavirohAdo / akaruNAe kAraNa kammaM vasavvaM / Na esa doso, saMjamaghAdikammANaM phalabhAveNa tisse agbhuvagamAdo / prazna- karuNAkA kAraNabhUta karma karuNA karma hai. kyo nahIM kahA ? uttara - nahIM, kyoMki, karuNA jIvakA svabhAva hai, ataeva use karmajanita mAnanemeM virodha AtA hai| prazna- to phira akaruNAkA kAraNa karma kahanA cAhie ! uttara - yaha koI doSa nahI hai, kyoMki, use saMyamapAtI kamaka phalarUpase svIkAra kiyA gayA hai| 2. karuNA dharmakA mUla kula 24/2mIkSyena dayAM cittena pAlayet sarve dharmA hi bhASante dayA mokSasya sAdhanam |2| ThIka paddhatise soca-vicArakara hRdayameM dayA dhAraNa karo, aura yadi tuma sarva dharmose isa mAremeM pUchakara dekhoge to tumheM mAlUma hogA ki dayA hI ekamAtra muktikA sAdhana hai| paM. /i6/30 me jinopadezena kAruNyAmRtapUrite cite jIvarA nAsti teSAM dharmaH kuto bhavet / 3a mUlaM dharma tarorAyA batAnAM dhAma saMpadAm / guNAnAM nidhirityaGgidayA kAryA vivekibhiH // 38 // - jina bhagavAnake upadeza dayAlutarUpa amRta se paripUrNa jina zrAvakoM hRdayameM prANidayA AvirbhUta nahIM hotI hai unake dharma kahA~se ho sakatA hai |30|] prANiyA dharmarUpI pakSI hai to mukhya hai. sampattiyoMkA sthAna hai aura guNoMkA bhaNDAra hai| isalie use vivekI janako avazya karanA cAhie |38| 4. karuNA samyaktvakA cihna hai| kA.a./412/paM. jayacanda "daza lakSaNa dharma dayA pradhAna hai aura dayA samyaktvakA cihna hai / ( aura bhI dekho samyagdarzana / I / 2 / prazama saMvega Adi cihna) / 5. parantu nizcayase karuNA mohakA cihna hai| pra.sA./mU./85 aTThe ajadhAgahaNa karuNAbhAvazca tiryamanujeSu / viSayeSu ca prasaGgo mohasyaitAni liGgAni // 85 = padArtha kA ayathArtha aura tiryaca manuSyoM ke prati karuNAbhAva tathA viSayoMprahaNa kI saMgati (iSTa viSayoMmeM prIti aura aniSTa viSayoMmeM apIti ) ye saba mohake cihna hai / pra.sA.// manuSyeSu prekSArhaSvapi kAruNyamuvAca moha... kati tribhUmiko'pi mohI nihantavyaH tiryagmanuSya prekSAyogya honepara bhI unake prati karuNAbuddhise mohako jAnakara, tatkAla utpanna hote bho tInoM prakArakA moha ( de0 Upara mUlagAthA ) naSTa kara dene yogya hai / 15 kartA pra sA./tA.vR./85 zuddhAtmopalakSaNaparamo pekSA mamAdviparIta karuNAbhAvo dayApariNAmazca athavA vyavahAreNa karuNAyA abhAva / keSu viSayeSu / tiryagmanujeSu iti darzanamohacihna / = zuddhAtmAkI upalabdhi hai lakSaNa jisakA aise parama upekSA saMyamase viparIta karuNAbhAva yA dayApariNAma athavA vyavahArase karuNAkA abhAva, kinameMtica manuSyo me darzanamohaka citra hai| -- 6. nizcayase vairAgya hI karuNA / - sa.ma./10/108/13 kAruNikatvaM ca vairAgyAd na bhidyate / tato yuktamuktam aho virakta iti stutikAraNopahAsavacanam karuNA aura vairAgya ama alaga nahIM haiN| isalie stutikArane (de0 sa zloka naM 0 10 ) 'aho virakta" aisA kahakara jo upahAsa kiyA hai so ThIka hai / takiyA va iti kriyAmeM paraspara virodha - de0 cetanA / 3 / karoti karkarAja gurjara narendra rAjA jagatuike choTe bhAI indrarAja putra thaa| isakI sahAyatAse hI za. saM. 757 (I. 35 ) me amoghavarSa prathama rASTrakUToMko jItakara unake rASTra dezapara adhikAra kiyA thaa| amoghavarSa ke anusAra inakA samaya I0 894-878 AtA hai| - de0 itihAsa /3/4 karkoTaka kaMTaka dvIpameM sthita eka parvata manuSya 4 karNaindriya-0/1 karNagobhi - Iza. 7-8 ke eka bauddha naiyAyika the| inane dharmakIrti kRta 'pramANavArtika' kI svavRtti nAmakI TIkA likhI hai| (si./10/ mahendrakumAra ) karNa ( rAjA ) - ( pA. pu / sarga / zlo0) - pANDukA putra thA / ku~vArI kuntIse utpanna huA thaa| ( 7/237-67) / campA nagarIke rAjA bhAnuke yahA~ pattA (72) mahAbhArata yuddha meM kaurava ke pakSa laDA ( 16 / 71 ) / antameM ajuna dvArA mArA gayA / (20 / 263) / karNavidhi - Diagonal method (ja. (pra.101) / karNa suvarNA vartamAna banasogA nAmakA grAma jo pahale baMga ( baMgAla ) dezako rAjadhAnI thii| ( ma pu / pra.46 / paM. pannAlAla ) / kartavya kA kartavya kartavya0dharma kartA- "yadyapi lokameM 'maiM ghaTa, paTa AdikA kartA hU~ aisA hI vyava hAra pratita hai parantu paramArtha meM pratyeka padArtha pariNamana svabhAvI hone tathA pratikSaNa pariNamana karate rahane ke kAraNa vaha apanI paryAyakA hI kartA hai| isa prakArakA uparokta bheda kartA karma bhAva vizvAtmaka hone ke kAraNa paramArtha me sarvatra niSiddha hai| abheda kartA karma bhAvakA vicAra hI jJAtA draSTAbhAva meM grAhya hai| jainendra siddhAnta koza
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 1. kartAkarma sAmAnya nirdeza 1 nizcaya kartAkArakakA lakSaNa va nirdeza | 2 niya karmakArakakA 3 kriyA sAmAnyakA " 99 4 karmakAraka prApya vikArya Adi tIna bhedoMkA worm * 4 5 2. nizcaya kartA karma bhAva nirdeza 1 nizvapase kartA karma va adhikara hameM ameda hai| 6 lakSaNa va nirdeza 1 AcAryakA kartA gunn| 5 8 93 " nizcayase kartAva karane meda -de0prakursI / nizvapase kartA karma va karavAne meda hai| nizcayase vastukA pariNAmI pariNAma sambandha hI usakA kartA karma bhAva hai / eka ho vastu kartA aura karma donoM bAteM kaise ho sakatI haiM? vyavahAra se bhinna vastuoM meM bhI kartA karma vyapadeza kiyA jAtA hai| SaT- dravyoMmeM paraspara upakArya upakAraka bhAva / 1 vAstabaneM vyApyavyApakarUpa hI kartA karma bhAva adhyAtmameM raha hai| nivase pratyeka padArtha apane hI pariNAmakA kartA hai dUsarekA nahIM / eka dUsareke pariNAmakA kartA nahIM ho sakatA nimitta na dUsareko apane rUpa paricamana karA sakatA hai, na svaya dUsare rUpase pariyamana kara sakatA hai, na kisI meM anahonI zakti utpanna kara sakatA hai balki nimitta sadbhAvameM upAdAnasya pariyamana karatA hai / -de0 kAraNa II /1 1 eka dravya dUsareko nimitta ho sakatA hai para kartA nhiiN| - de0 kAraNa / III 1 - de0 dravya /31 SaT dravyoM meM kartA kartA vibhAga / mizraya vyavahAra kartAkarmabhAvakI kathaMcit satyArthatA asatyArthatA / nimittanaimicika bhAga hI kartAkarma bhAga hai -30 kAraNa /11/9/4 nimitta bhI dramyarUpale kartA hai do nahIM, paryAya rUpase ho to ho / nimitta kisIke pariNAmoMke utpAdaka nahIM hote| svayaM pariNAmane vAle dravyako nimitta becArA kyA pariNamAve | ekako dUsarekA kartA kahanA upacAra vA vyavahAra hai paramArtha nahIM 16 1. kartA va karma sAmAnya nirdeza 10 pakako dUsarekA kartA kahanA lokaprasiddha rUr3hi hai / vAstavameM ekako dUsarekA kartA kahanA asatya hai / 11 ekako dUsarekA kartA mAnanemeM aneka doSa bhAte haiN| 12 2kako dUsarekA kartA mAne so mahAnI hai| 13 ekako dUsarekA kartA mAne so mithyAdRSTi hai / ekako dUsarekA kartA mAne so anyamatI hai| ekako dUsarekA kartA mAne to sarva ke mata se bAhara hai / 14 15. 8. nizcaya vyavahAra kartA karmabhAvakA samanvaya 1 vyavahArase hI nimittako kartA kahA jAtA hai nizcaya se nahIM / 2 3 4 5 6 19 * vyavahArase hI kartA va karma bhinna dikhate haiM, nizcayase donoM abhinna haiM / nizcayase apane pariNAmoMkA kartA hai para nimittakI apekSA para padArthoMkA bhI kahA jAtA hai| bhinna kartA karmabhAva niSedhakA kAraNa / bhinna kakarmamA niSedhakA pryojn| bhinna kartA karma vyapadezakA kAraNa / bhinna kartA karma vyapadezakA prayojana / kartA karmabhAva nirdezakA nayA va matArtha / jIva jJAna va karma cetanA ke kAraNa hI akartA yA kartA hotA hai| -30 cetnaa/3| 1. kartA va karma sAmAnya nirdeza = jo pariNamana karatA hai, 1. mAya kartA kAraka nirdeza sa.sA./A./86/ka.51 ya. pariNamati sa kartA / vahI apane pariNamanakA kartA hotA hai| pra.sA.pra./184 svatantraH kuryAstasya kartA'vazyaM svAda / = vaha ( AtmA ) usako ( svabhAvako ) svatantratayA karatA huA usakA kartA avazya hai / pra.sA./tA.vR./16 abhikArakacidAnandasvabhAvena svatantravAda bhavati / - abhinnakAraka bhAvako prApta cidAnanda rUpa caitanya svasvabhAvake dvArA svataMtra honese apane AnandakA kartA hotA hai| 2. nizcaya karmakAraka nirdeza sa.si./6/1/318/4 karma kriyA ityanarthAntaram / karma aura kriyA ye ekArthavAcI nAma haiN| rA.mA./6/9/4/04/26 kartuH kriyayA alyumitamaM karmakartAko kriyA dvArA jo prApta karane yogya iSTa hotA hai use karma kahate haiM / (sa. sA./1ri/zakti naM. 49) / bha A./vi./20/09/2 kartu kriyAyA vyApyatvena vivakSitamapi karma yathA karmaNi dvitIyeti tathA kriyA vacano'pi asti kiM karma karoSi / at kriyAmityarthaH / iha kriyAvAcI gRhIta kartAkI honevAlI kriyA ke dvArA jo vyApta hotA hai, usako karmakAraka kahate hai| karma kI vyAkaraNa zAstra meM dvitIyA (vibhakti) hotI hai / jaise 1 jainendra siddhAnta koza 1
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 'karmaNi dvitIyA' yaha sUtra hai| karma zabdakA 'kriyA' aisA bhI artha' hai / yahA~ karma zabda kriyAvAcI samajhanA / sa. sA./A /86/ka. 51 ya pariNAmo bhavettu tatkarma / (pariNamita hone vAle kartA rUpa dravyakA) jo pariNAma hai so usakA karma hai| pra. sA./ta.pra / 16 zuddhAnantazaktijJAnavipariNamanasvabhAvena prApyatvAt karmaphala- zuddha anayukta hAmarUpase parimita hone ke svabhAvake kAraNa svayaM hI prApya honese ( AtmA ) karmatvakA anubhava karatA hai / pra. sA./ta.pra. 117 kriyA khatvAtmanA prApyatvAtkarma / = kriyA vAstava meM AtmA ke dvArA prApta honese karma hai / ( pra sA./ta.pra./184 ). pra. sA./tA.vR./16 nityAnandaM kasvabhAvena svayaM prApyatvAt karmakArakaM bhavati / = nityAnandarUpa eka svabhAvake dvArA svayaM prApya honese ( AtmA hI ) karma kAraka hotA hai| 3. kriyA sAmAnya nirdeza sa.si./6/9/318/4 karma kriyA ityanarthAntaram / karma aura kriyA ekArtha vAco nAma hai / sa. sA. / A / 86 / ka. 51 yA pariNatikriyA / ( pariNamita honevAle kartA rUpa dravya kI ) jo pariNati hai so usakI kriyA hai / pra. sA./ta. pra / 122 yazca tasya tathAvidhapariNAma sA jovamayyeva kriyA sarvadravyANAM pariNAmalakSaNaM kriyAyA AtmamayatvAbhyupagamAt / jo usa ( AtmA ) kA tathAvidha pariNAma hai vaha jovamayI ho kriyA hai, kyoMki sarva dravyokI pariNAma lakSaNa kriyA AtmamayatAse svIkAra kI gayI hai / pra. sA. 1962 kriyA hi tAvaccetanasva pUrvotaradazAniziSTacaitanyapariNAmArikA AmAko kiyA caitanako pUrvotara dazAse viziSTa caitanya pariNAma svarUpa hotI hai / 4. karma kAraka ke prApya vikArya Adi tIna bhedakA nirdeza rA. vA /6/9/2/201 / 17 nirvasya vikArya prApyaM ceti tava tritayamapi karturanyat |yh karma kAraka nirvartya, vikArya aura prApya tIna prakArakA hotA hai| ye tInoM karma kartAse bhinna hote haiM / sasA / A / 76 yato yaM prApyaM vikAryaM nirvartya ca vyApyalakSaNaM pudgalapariNAmaM karma svayamanyapikena vAdimadhyAnteSu vyApya taM gRhNatA tathA pariNamatA tathotpadyamAnena ca kriyamANaM... ... / prApya, vikArya aura nirvartya aisA, vyApyalakSaNavAlA pudgalakA pariNAma svarUpa karma (kartAkA kArya ) usameM pudgala dravya svayaM antarvyApaka hokara, Adi madhya aura antame vyApta hokara use grahaNa karatA huA, usa rUpa pariNamana karatA huA, aura usa rUpa utpanna hotA huA, usa pudgala pariNAmako karatA hai| bhAvArtha paM0 jayacandra - sAmAnyatayA kartAkA karma tIna prakArakA kahA gayA hai-nirvartya, vikArya aura prApya kartAke dvArA jo pahile na ho aisA navIna kucha utpanna kiyA jAye so kAna karma hai jaise paTa banAnA) kasake dvArA padArtha meM vikAra - (parivartana ) karake jo kucha kiyA jAye vaha kartAkA vikArya kArya hai (jaise dUdha se dahI banAnA) kartA jo nayA utpanna nahIM karatA, tathA vikAra karake bhI nahIM karatA, mAtra jise prApta karatA hai ( arthAt svayaM usakI paryAya ) vaha kartAkA prApya karma hai| TippaNI- anya prakAra se bhI ina tInoMkA artha bhAsita hotA haidravyakI paryAya do prakArakI hotI hai- svAbhAvika va vibhAvika / vibhAvaka bhI do prakArakI hotI hai- pradezAtma dravyaparyAya tathA bhAvAtmaka guNaparyAya svAbhAvika eka ho prakArakI hotI hai-paT guNa hAnivRddhirUpA tahA~ pradezAtma vibhAvadravya paryAya dravprakA na karma hai, kyoMki nirvartanakA vyavahAra padArtha ke bhA0 2-3 N 17 2. nizcaya va vyavahAra kartA karma bhAva nirdeza saMsthAna Adi banAneme hotA hai jaise ghaTa bnaanaa| vibhAva guNa paryAya dravyakA vikArya karma hai, kyoMki anya dravyake sAtha sayoga honepara guNa jo apane svabhAvase cyuta ho jAte hai use hI vikAra kahA gayA hai - jaise dUdha se dahI banAnA / aura svabhAva paryAyako prApya karma kahate hai. kyoMki pratikSaNa ve svata' dravyako prApta hotI rahatI haiN| na unameM kucha pradezAtmaka parispandanakI AvazyakatA hotI hai aura na anya dravyoMke saMyogakI apekSA hotI hai| 2. nizcaya va vyavahAra kartA karma bhAva nirdeza 1. nizcaya kartA karma va adhikaraNameM abheda sasA / A /85 iha khalu kriyA hi tAvadakhilApi pariNAmalakSaNatayA na pariNAmato'sti bhijJA pariNAmo'pi pariNAmapariNAminorabhinnavastutvAtpariNAmino na bhinnastato yA kAcana kriyA kila sakalApi sA kriyAvato na bhinneti jagatme jo kriyA hai so saba hI pariNAma svarUpa honese vAstava meM pariNAmase bhinna nahI hai / pariNAma bhI pariNAmose bhinna nahIM hai, kyoMki pariNAma aura pariNAmo abhinna vastu haiM, isalie jo kucha kriyA hai vaha saba hI kriyAvAnase bhinna nahIM hai / pra. sA / pra / 16 yathA hi dravyeNa vA kSetreNa vA kAlena vA kArtasvarAt pRthaganupalabhyamAne kartRkaraNAdhikaraNarUpeNa pItatAdiguNAnAM kuNDalAdiparyAyANAM ca svarUpamupAdAya pravartamAnapravRttiyuktasya yadastitvaM kArtasvarasya sa svabhAvaH tathA hi dravyeNa vA kSetraNa vA kAlena vA bhAvena vA dravyAtpRthaganupalabhyamAne kartR karaNAdhikaraNarUpeNa guNAnA paryAyAca svarUpamupAdAya prartamAnapravRttiyuktasyasti dravyasya sa svabhAva : jaise dravya kSetra kAla yA bhAvase svarNase jo pRthak dikhAI nahIM dete. kartA-karaNa adhikaraNa rUpase pItavAdi guNoMke aura kuNDalAdi paryAyoMke svarUpako dhAraNa karake pravartamAna suvarNakA jo astitva hai vaha usakA svabhAva hai; isI prakAra dravyase, kSetra se, kAlase yA bhAvase jo dravya se pRthak dikhAI nahI dete, kartAkaraNa adhikaraNa rUpase guNoke aura paryAyoMke svarUpako dhAraNa karake pravartamAna jo dravyakA astitva hai / vaha svabhAva hai| pra. sA /ta.pra / 113 tata pariNAmAnyatvena nizcIyate paryAyasvarUpakartRkaraNAdhikaraNabhRtatvena paryAyebhyo'pRthagbhUtasya dravyasyAsadutpAda. | = isalie paryAyoMkI ( vyatirekI rUpa ) anyatAke dvArA dravyakAjo ki paryAyoMke svarUpakA kartA, karaNa aura adhikaraNa honese apRthaka hai, asat utpAda nizcita hotA hai / 2. nizcaya kartA karma va karaNa meM abheda pra.sA /mU / 126 kattA karaNaM kammaM phalaM ca appa tti Nicchido samaNo / pariNamadi va aNNaM jadi appANaM lahadi suddha / 126 / yadi bhramaNa kartA, karma, karaNa aura phala AtmA hai' aisA nizcaya vAlA hotA huA, anya rUpa pariNamita nahIM hI ho to vaha zuddha AtmAko upa labdha karatA hai / - pra. sA.// 15 samastajJeyAntarva vijJAnasvabhAvamAtmAnamAramA payogaprasAdAdevAsAdayati / samasta jJeyoke bhItara pravezako prApta jJAna jisakA svabhAva hai, aise AtmAko AtmA zuddhopayogake hI ( AtmA ke hI ) prasAdase prApta karatA hai| pra. sA./ta.pra./30 saMvedanamapyAtmano'bhinnatvAt karjanAtmatAmApana karaNakSitAnAmApanna karAnAmadhana kAryA samastayAkArAnabhivyApya vartamAna kAryakAraNatvenopacayaM jJAnamamibhivartata ityamAnaM saMvedana (zuddhopayoga ) AkAra va bhI AmA abhinna hone kA aMza amatAko prApta hotA huA jainendra siddhAnta koza
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 2. nizcaya va vyavahAra kartA karma bhAva nirdeza jJAnarUpa karaNa aMzake dvArA kAraNabhUta padArthoke kAryabhUta samasta jJeyAkArome vyApta huA vatatA hai, isalie kAryame kAraNakA (jJayAkAro me padArthokA ) upacAra karake yaha kahname virodha nahIM AtA ki jJAna padArthoMme vyApta hokara vartatA hai| sa. sA/A/264 AramabandhayodvidhAkaraNe kArya kartarAtmana' karaNamImAsAryA nizcayata svato bhinna karaNAsaMbhavAta bhagavatI prajJeva chedanAtmaka karaNaM / AtmA aura bandhake dvidhA karanerUpa kAryame kartA jo AtmA usakI karaNa sambandhI mImAsA karanepara, nizcayata. apanese bhinna karaNakA abhAva honese bhagavatI prajJA hI chedanAtmaka karaNa hai| pariNamanameva katR tvaM sarvatra jnyaatvymiti| pudgalAdInA paJcadravyANAM ca svakIyasvakIyapariNAmena pariNamanameva katRtvaM / vastuvRttyA puna' puNyapApAdirUpeNAkatR svameva / -azuddha nizcaya nayase zubhAzubha pariNAmokA pariNamana hI kartApanA hai| sarvatra aisA hI jAnanA cAhie / pulAdi pA~ca dravyoke bhI apane-apane pariNAmoMke dvArA pariNamana karanA hI kartRtva hai| vastuvRttise arthAt zuddha nizcaya nayase to puNyapApakA akartApanA hI hai| (dra.saM/adhikAra 2 kI cuulikaa/78/9)| pa.dha./u /152 tadyathA nava tattvAni kevalaM jiivpudglau| svadravyAdyairananyatvAdvastutaH katR karmaNo' |1521-ye nava tatva kevala jIva va pudgala rUpa hai, kyoki vAstavame apane dravya kSetrAdike dvArA kartA tathA karmame ananyatva hotA hai| 3. nizcayase kartA va karaNameM abheda rA.vA./1/1/5/4/26 kartR karaNayoranyatvAdanyatvamAtmajJAnAdInAM parazvAdivaditi ceta; na; tatpariNAmAdagnivat / -prazna-kartA va karaNa to devadatta va parazukI bhA~ti anya hote haiN| isI prakAra AtmA va jJAna Adime anyatva siddha hotA hai| uttara-nahIM, jaise agnise usakA pariNAma abhinna hai usI prakAra AtmAse usakA pariNAma jo jJAnAdi ve bhI abhinna hai| pra.sA/ta.pra /35 apRthagbhUtakartR karaNatvazaktipAramaizvaryayogitvAdAtmano ya eva svayameva jAnAti sa eva jJAnamantarlInasAdhakalayoSNatvazakte svatantrasya jAtavedaso dahana kriyAprasiddha ruSNavyapadezavat / - AtmA apRthagbhUta kartRtva aura karaNatvakI zaktirUpa pAramaizvaryavAna hai, isalie jo svayameva jAnatA hai (jJAyaka hai ) vahI jJAna hai| jaisejisameM sAdhakatama (karaNarUpa) uSNatva zakti antarlIna hai aisI svatantra agnike dahana kriyAkI prasiddhi honese uSNatA kahI jAtI hai| 1. nizcayase vastukA pariNAmI pariNAma sambandha hI usakA kartA karma bhAva hai| rA. vA./2/7/13/112/3 katRtvamapi sAdhAraNaM kriyAniSpattau sarveSAM svAtantryAta / nanu ca jIvapudgalAnAM kriyApariNAmayuktAnAM katR evaM yuktam, dharmAdInAM katham / teSAmapi astyAdi kriyAviSayamasti kartRtvam / == kartRtva nAmakA dharma bhI sAdhAraNa hai kyoMki kriyAkI niSpattime sabhI dravya svatantra haiN| prazna-kriyA pariNAma yukta hone ke kAraNa jIva va pudgalameM kartRtva dharma kahanA yukta hai, parantu dharmAdi dravyoM meM vaha kaise ghaTita hotA hai| uttara-unameM bhI asti Adi kriyAoMkA ( arthAt SaT guNa hAni vRddhi rUpa utpAda vyaya kA) astittva hai hii| sa.sA./A./86/ka 51 yaH pariNamati sa kartA yaH pariNAmo bhavettu tatkarma / yA pariNatiH kriyA sA trayamapi bhinnaM na vastutayA 1511 jo pariNamita hotA hai so kartA hai, ( pariNamita honevAlekA) jo pariNAma hai so karma hai aura jo pariNati hai so kriyA hai| ye tInoM vasturUpase bhinna nahIM haiN| sa.sA./A.311 sarvavyANAM strapariNAmai. saha tAdAtmyAta kaDakaNAdipariNAmai kAJcanavat / sarvadravyANAM dravyAntareNa sahotpAdyotpAdakabhAvAbhAvAt katR karmaNorananyApekSasiddhatvAt jIvasyAjIvakata tvaM na sidhyati / jese suvarNa kA kaMkaNa Adi paryAyoke sAtha tAdAtmya hai usI prakAra sarva dravyoM kA apane pariNAmoke sAtha tAdAtmya hai| kyoki sarva dravyoMkA anya dravyake sAtha utpAdya-utpAdaka bhAvakA abhAva hai, isalie kartA karmakI anya nirapekSatA siddha honese jIvake ajokkA katRtva siddha nahI hotA hai| sa.sA./A/341-355 tataH pariNAmapariNAmibhAvena tatraiva kata karmabhoktRbhogyatva nishcyH| = isalie pariNAma-pariNAmIbhAvase vahI (eka hI dravyameM) kartA karmapanakA aura bhoktRbhogyapanakA nizcaya hai| paM.kA./tA.vR /27/cuulikaa/57|17 azuddhanizcayena...zubhAzubhapariNAmAnAM 5. eka hI vastumeM kartA va karma donoM bAteM kaise ho sakatI haiM sa si /1/1/6/2 nanvevaM sa eva kartA sa eva karaNamityAyAtam / tacca viruddham / satyaM svapariNAmapariNAmino davivakSAyA tathAbhidhAnAt / yathAgnirdahatIndhana dAhapariNAmaina / = prazna-darzana Adi zabdoMkI isa prakAra vyutpatti karanepara kartA aura karaNa eka ho jAtA hai| kintu yaha bAta viruddha hai ? = uttara-yadyapi yaha kahanA sahI hai, tathApi svapariNAma aura pariNAmIme bhedakI vivakSA honepara ukta prakArase kathana kiyA gayA hai| jaise 'agni dAha pariNAmake dvArA IMdhanako jalAtI hai| yaha kathana bheda-vivakSAke hone para banatA hai| rA vA./1/26/2/88/30 dravyasya paryAyANAM ca kathaMcidbhade sati uktaH katR'karmavyapadeza. siddhayati / = eka hI dravya svayaM kartA bhI hotA hai aura karma bhI, kyoMki usakA apanI paryAyoke sAtha kathaMcita bheda hai| zlo. vA 2/1/6/28-26/378/3 nanu yadevArthasya jJAnakriyAyAM jJAnaM karaNaM saiva jJAnakriyA, tatra kathaM kriyAkaraNavyavahAraH prAtI tika' syAdvirodhAditi cenna, kathaMcidbhadAt / pramAturAtmano hi vastuparicchittau sAdhakatamatvena vyApRtaM rUpaM karaNamA nirvyApAra tu kriyocyate, svAtantryeNa punApriyamANaH kartAtmeti nirNItaprAyam / tena jJAnAtmaka evAtmA jJAnAtmanArthaM jAnAtoti kartR karaNakriyAvikalpa pratItisiddha eva / tadvattatra karmavyavahAro'pi jJAnAtmAtmAnamAtmanA jAnItIti ghaTate / sarvathA katR karaNakarma kriyAnAmabhedAnamyupagamAta, tAsAM kartRtvAdizaktinimittatvAta kthNcidbhedsiddh| = prazna-jo hI arthakI jJAna kriyA karane meM karaNa hai vahI to jJAna kriyA hai| phira usameM kriyApane aura karaNapanekA vyavahAra kaise pratIta ho sakatA hai| isame to virodha dIkha rahA hai| uttaranahIM, ina donoMme kathaMcit bheda hai| pramitiko karanevAle AtmAke vastukI ipti karaneme sAdhakatamarUpase vyApatako karaNa jJAna kahate haiN| aura vyApAra rahita zuddha jJAnarUpa dhAtvarthako jJapti kriyA kahate hai| svatantratA se vyApAra karane meM lagA huA AtmA kartA hai| isa prakAra jJAnAtmaka hI AtmA apane jJAnasvabhAva karake artha ko jJAnasvarUpapane jAnatA hai| isa prakAra kartA karma aura kriyAke AkAroM kA vikalpa karanA pratItiyose siddha hI hai| tina hI ke samAna usa jJAnameM karma panekA vyavahAra bhI pratItisiddha samajha lenA caahie| sarvathA kartA karaNa karma aura kriyApanakA abheda hama svIkAra nahIM karate haiM, kyoMki unakA nyArI-nyArI kartRtvAdi zaktiyo ke nimittase kisI apekSA bheda bhI siddha ho rahA hai| dha. 13/6,3.6/1 kadhamekkamhi kamma kattArabhAvo jujade / Na sujjedurakhajjoa-jalaNa-maNi-NakhatAdisu ubhayabhAbuvalaM bhaado|=prshn-ek hI sparza zabdameM karmatva va kartRtva dono kaise bana sakate haiM / uttara jainendra siddhAnta koza
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 3. nizcaya vyavahAra kartA karma bhAvakI kathaMcita... nahIM, kyoMki, lokame sUrya, candra, khadyota, agni, maNi aura nakSatra Adi aise aneka padArtha hai jiname ubhaya bhAva dekhA jAtA hai| usI prakAra prakRta meM jAnanA caahie|" 6. vyavahArase bhinna vastuoMmeM bhI kartA kama vyapadeza kiyA jAtA hai sa.sA./mU /88 vabahAreNa du AdA karedi ghaDapaDarathANi davyANi / kara NANi ya kammANi ya NokammAgIhi vivihANi / 68 =vyavahArase arthAta lokame AtmA ghaTa, paTa, ratha ityAdi vastuoko, indriyoMko, aneka prakArake krodhAdi dravya karmoko aura zarIrAdi nokarmIko karatA hai / (dra.saM./mU /8) / ma.ca.bR /124-125 dehajudo so bhuttA bhuttA so ceva hoi iha kttaa| kattA puNa kammajudo jIo saMsArio bhaNio / 124 / kammaM duvihaviyappaM bhAvasahAvaM ca dbsmbhaavN| bhAve so NicchAyado kattA vavahArado dave / 123 // - dehadhArI jIva bhoktA hotA hai aura jo bhoktA hotA hai vahI kartA bhI hotA hai| jo kartA hotA hai vaha karma saMyukta hotA hai / aise jIvako saMsArI kahA jAtA hai / 124 / vaha karma do prakArakA hai-bhAva-karma aura dravya-karma / nizcayase vaha bhAvakarmakA kartA hai aura vyavahArase dravya karmakA /125/ (dra.sa/ma./- ) (aura bhI dekho kaarnn/III/5)| pra.sA./ta.pra/30 saMvedanamapi kAraNabhUtAnAmarthAnAM kAryabhUtAna samasta jJayAkArAnabhivyApya vartamAna kAryakAraNatvenopacarya jJAnamarthAnabhibhUya vartata ityucyamAnaM na viprtissidhyte| = saMvedana (jJAna) bhI kAraNabhUta padArthoke kAryabhUta samasta jJa yAkAroM meM vyApta huA vartatA hai, isalie kAryame kAraNakA upacAra karake yaha kahanemeM virodha nahIM AtA ki jJAna padArthoM meM vyApta hokara vartatA hai| paM.kA./ta.pra./27/58 vyavahAreNAtmapariNAmanimittapaudgalikakarmaNAM katatvAtkartA / vyavahArase jIva AtmapariNAmoke nimittase honevAle karmoko karanese kartA hai| AtmapariNAmAtmakasya bhaavkrmnn| isalie (arthAt apane pariNAmoM rUpa karmase abhinna honeke kAraNa ) AtmA paramArthataH apane pariNAmasvarUpa bhAvakarmakA hI kartA hai, kintu pudgalapariNAmAtmaka dravya karmakA nhiiN| isI prakAra paramArtha se pudgala apane pariNAmasvarUpa dravyakarmakA hI kartA hai kintu AtmAke pariNAmasvarUpa bhAvakarmakA nhiiN| sa.sA./A /86 yathA kila kulAla. kalazasaMbhavAnukUlamAtmavyApArapariNAmamAtmano'vyatiriktam - kriyamANaM kurvANa. pratibhAti, na punaH kalazakaraNAhaMkAranirbharo'pi...kalaza-pariNAmaM mRttikAyAH avyatiriktaM . kriyamANaM kurvANa' pratibhAti; tathAramApi pudgalakarmapariNAmAnukUlamajJAnAdAramapariNAmamAtmano'vyatiriktam - kriyamANaM kurvANaH pratibhAtu, mA puna pudgalapariNAmakaraNAhaMkAranirbharo'pi svapariNAmAnurUpaM pudgalasya pariNAma pudgalAdavyatirikta kriyamANaM kurvANa: pratibhAtu = jaise kumhAra ghar3ekI utpattimeM anukUla apane vyApAra pariNAmako jo ki apanese abhinna hai, karatA huA pratibhAsita hotA hai, parantu ghaDA banAneke ahaMkArase bharA huA hone para bhI apane vyApArake anurUpa miTTIse abhinna miTTIke ghaTa pariNAmako karatA huA pratibhAsita nahI hotA; usI prakAra AtmA bhI ajJAnake kAraNa pudgala karmarUpa pariNAmake anukUla, apanese abhinna, apane pariNAmako karatA huA pratibhAsita ho, parantu pudgalake pariNAmako karaneke ahaMkArase bharA huA hote hue bhI, apane pariNAmake anurUpa pudgalake pariNAmako jo ki pudgalase abhinna hai, karatA huA pratibhAsita na ho| ( sa.sA /A/82) sa.sA. A./86/ka 53-54 nobhau pariNAmataH khalu pariNAmo nobhayo. prajAyeta / ubhayona pariNati syAdyadanekamanekameva sadA / 53 / naikasya hi kartArau dvau sto dve karmaNI na caiksy| naikasya ca kriye dve ekamanekaM yato na syAt 54=jo do vastue~ haiM ve sarvathA bhinna hI hai, pradeza bheda vAlI hI hai| dono eka hokara pariNamita nahI hotI, eka pariNAmako utpanna nahIM karatI aura unakI eka kriyA nahIM hotI. aisA niyama hai| yadi do dravya eka hokara pariNamita hoM to sarva dravyoMkA lopa ho jAye / 53 / eka dravyake do kartA nahIM hote aura eka dravyake do karma nahIM hote, tathA eka dravyakI do kriyAe~ nahIM hotI, kyoMki eka dravya aneka dravyarUpa nahIM hotA // 54 // 3. nizcaya vyavahAra kartA karma bhAvakI kathaMcit satyArthatA asatyArthatA 1. vAstavameM vyApyavyApakarUpa hI kartA karma bhAva adhyAtmameM iSTa hai sa.sA/A/75/ka 76 vyApyavyApakabhAvasaMbhavamRte kA kartR karma sthiti'|== vyApyavyApaka bhAvake abhAvame kartA karmakI sthiti kaisI / pra.sA./ta pra./185 yo hi yasya pariNAmayitA dRSTa' sa na tadupAdAnahAna zUnyo dRSTaH, yathAgniraya piNDasya 1 =jo jisakA pariNamana karanevAlA dekhA jAtA hai, vaha usake grahaga tyAgase rahita nahIM dekhA jAtA hai / jaise-agni loheke gole meM grahaNa tyAga rahita hotI hai| (aura bhI de0 kartA /2/4) 2. nizcayase pratyeka padArtha apane hI pariNAmakA kartA hai dUsare kA nahIMpra.sA/mU /184 kutraM sabhAvapAdA hadi kittA sagassa bhAvassa / poggala dabvamayANaM Na du kattA savvabhAvANa 1184 / apane bhAvako karatA huA damA vAratavame apane bhAbakA kartA hai, parantu pudgaladravyamaya sarva bhAvoMkA kartA nahIM hai| pra.sA./na./pra /122 tatastasya paramArthAdAtmA AtmapariNAmAtmakasya bhAva karmaNa eva kartA, na tu pudgalapariNAmAtmakasya drvykrmnn| paramArthAta pudgalAtmA AtmapariNAmAtmakasya dravyakarmaNa eva kartA na tu 3. eka dravya dUsareke pariNAmoMkA kartA nahIM ho sakatAsa sA./5 /103 jo jamhi guNe dave so aNNamhi du Na saMkamadi dave / so aNNamasaMketo kaha taM pariNAmae davvaM / 103 / jo vastu jisa dravyameM aura guName vartatI hai vaha anya dravyame tathA guNameM saMkramaNako prApta nahIM hotI ( adalakara usame nahIM mila jaatii)| aura anya rUpase saMkramaNako prApta na hotI huI vaha anya vastuko kaise pariNamana karA sakatI hai / 10 / ( sa.sA/A/104 ) ka pA/1/1283/318/4 tihaM saddaNayANaM.. kAraNassa hodi ; sagasarUvAdo uppaNNassa aNNe hito utpttivirohaado| tIno zabda nayokI apekSA kaSAyarUpa kArya kAraNa kA nahIM hotA, arthAt kAryarUpa bhAvakaSAyake svAmI usake kAraNa jIvadravya aura karmadravya kahe jA sakate hai, so bhI bAta nahIM hai, kyoki koI bhI kArya apane svarUpase utpanna hotA hai| isalie usakI anyase utpatti mAnaneme virodha AtA hai| yo sA/a/2/18 padArthAnAM nimagnAnAM svarUpa prmaarthtH| karoti ko'pi, kasyApi na kiMcana kadAcana // 18 // yo sA/a./3/16 nAnyadravyapariNAmamanyadravyaM prapadyale / svAnyadravyavyavastheya parasya ghaTate katham |16|-sNsaarmeN samasta padArtha apaneapane svarUpame magna hai| nizcayanayase koI bhI kabhI kucha bhI unake jainendra siddhAnta koza
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 3. nizcaya vyavahAra kartA karma bhAvakI kathaMcit " pariNAmake phalako nahIM jAnate hue bhI pudgala dravyakA jIvake sAtha kartAkarmabhAva nahIM hai / 71 / sa.sA./A./323/ka 200 nAsti sarvo'pi saMbandha' paradravyAtmatattvayo / kata karmatvasabandhAbhAve tatkatRtA kuta' 1200 / paradravya aura AtmavyakA ( koI bhI) sambandha nahIM hai| isa prakAra katR karmatvake sambandhakA abhAva honese AtmAke paradravyakA katRtva kahA~se ho sakatA hai| paM/kA./ta pra./62 karma khalu...svayameva SaTkArakIrUpeNa vyavatiSThamAnaM na kaarkaantrmpeksste| evaM jIvo'pi...svayameva SaTakArakIrUpeNa vyavatiSThamAno na kaarkaantrmpeksste| ataH karmaNa' karturnAsti jIvaH kartA, jIvasya karturnAsti karmakartR nizcayeneti |-krm vAstavameM SaT kArakI rUpase vartatA huA anya kArakako apekSA nahIM rkhtaa| usI prakAra jIva bhI svayameva SaTkAraka rUpase bartatA huA anya kArakako apekSA nahIM rkhtaa| isalie nizcayase karmarUpa kartAko jIvakartA nahIM hai aura jIvarUpa kartAko karmakartA nahIM hai| svarUpako navIna nahIM banA sakatA / 18 / jo pariNAma eka dravyakA hai vaha dUsare dravyakA pariNAma nahIM ho sktaa| anyathA saMkara doSa A jAnese nijadavya aura anya dravyakI vyavasthA hI na bana skegii|16| sa sA./A./104 yathA kalazakAra', 'dravyAntarasaMkramamantareNAnyasya vastuna' pariNamayitumazakyatvAt tadubhayaM tu tasminnanAdadhAno na tattvatastasya kartA pratibhAti tathA pudgalamayajJAnAvaraNAdau karmaNi... vAtmA na khalbAdhatte-dravyAntarasaMkramamantareNAnyasya vastunaH pariNamayitumazakyatvAdubhayaM tu tasminnanAdadhAna kathaM nu tattvatastasya kartA pratibhAyAt / tata. sthita khalvAtmA pudglkrmnnaamkrtaa| jaise kumhAra dravyAntara rUpameM saMkramaNa prApta kiye binA anya vastuko pariNamana karanA azakya honese apane dravya aura guNa donoMko usa ghaTarUpI karmame na DAlatA huA paramArtha se usakA kartA pratibhAsita nahIM hotaa| isI prakAra pudgalamayI jJAnAvaraNAdi karmoMkA, dravyAntararUpameM saMkramaNa kiye binA anya vastuko pariNamita karanA azakya honese apane dravya aura guNa dono ko una jJAnAvaraNAdi karmoM meM na DAlatA huA vaha AtmA paramArtha se usakA kartA kaise ho sakatA hai| isalie AtmA pudgala karmoMkA akartA siddha huA ( sa.sA/A./75,83) sa.sA./A /372 evaM ca sati mRttikAyA. svasvabhAvAnatikramAnna kumbhakAra' kumbhasyotpAdaka eva; mRttikaiva kumbhakArasvabhAvamaspRzantI svasvabhAvena kumbhabhAvenotpadyate / evaM ca sati sarvadravyANAM na nimittabhUtavAntarANi svapariNAmasyotpAdakAnyevaH sarvadravyANyeva nimitabhUtadravyAntarasvabhAvamaspRzanti svasvabhAvena svapariNAmabhAvenotpadyante / ato na paradravyaM jIvasya rAgAdInAmutpAdakamutpazyAmo yasmai kupyAma |-mittttii apane svabhAvako ullaMghana nahI karatI isalie kumhAra ghaDe kA utpAdaka hai hI nahIM; miTTI hI kumhArake svabhAvako sparza na karatI huI apane svabhAvase kumbhabhAvase utpanna huii| isI prakAra sarva poke nimittabhUta anya dravya apane pariNAmoke ( arthAt una sarva dravyoMke pariNAmoM ke ) utpAdaka hai hI nahIM; sarva dravya ho nimittabhUta anyadravyake svabhAvako sparza na karate hue apane svabhAvase apane pariNAmabhAvase utpanna hote haiN| isalie hama jIvake rAgAdikA utpAdaka paradavyako nahI dekhate, ki jisa para kopa kre| sa,sA /A./262 ya eva hinasmItyaha kArarasanirbharo hiMsAyAmadhyavasAya' sa eva nizcayatastasya bandhahetu , nizcayena parabhAvasya prANavyaparopasya pareNa kartumazakya tvAt |="mai mAratA hU~" aisA ahaMkAra rasase bharA huA hisAkA adhyavasAya hI nizcayase usake bandhakA kAraNa hai, kyoMki nizcayase parakA bhAva jo prANoMkA vyaparopa vaha dUsarese kiyA jAnA azakya hai| 4. eka dravya dUsareko nimitta ho sakatA hai para kartA nahIM paM kA./mU./60 bhAvo kammaNi mitto kamma puNa bhAvakAraNaM bhavadi / Na du tesiM khalu kattANa viNA bhUdA du kattAra 60 jIvabhAvakA karma nimitta hai aura karmakA jIva bhAva nimitta hai| parantu vAstava meM eka dUsareke kartA nahIM haiN| kartA ke binA hote hoM aisA bhI nahIM hai| (kyoMki AtmA svayaM apane bhAvakA kartA hai aura pudgala karma svayaM apane bhAvakA 61-62) go. jI./ma./570/1015/1 Na ya pariNamadi sayaM so Na yA pariNAmei aNNamaNNehi / vivihapariNAmiyANaM havadi hu kAlo sayaM hedU / 570 / kAla dravya svayaM anya dravya rUpa pariNamana karatA nahIM, na hI anya dravyako apane rUpa pariNamAtA hai| nAnA prakAra pariNAmoM rUpa se dravya jaba svayaM pariNamana karate hai, tinako hetu hotA hai arthAta udAsInarUpase nimitta mAtra hotA hai| sa. sA/A/82 jIvapudgalayo' paraspara vyApyavyApakabhAvAbhAvAjjIvasya pudgalapariNAmAnAM pudgalakarmaNApi jIvapariNAmAnAM kta karmatvAsiddhau nimittanaimittikabhAvamAtrasyApratiSiddhatvAditaretaranimittamAtrIbhAvenaiva dvayorapi pariNAma / - jIva aura pudgalameM paraspara vyApya vyApakabhAvakA abhAva honese jIvako pradagala pariNAmoke sAtha aura pudgala karmako jIva pariNAmoM ke sAtha, kartAkarmapanekI asiddhi honese, mAtra nimitta naimittikabhAvakA niSedha na honese, paraspara nimittamAtra honese hI donoke pariNAma ( hotA hai)| paM.dha./pU/576 idamatra samAdhAnaM kartA yaH ko'pi saH svabhAvasya / para bhAvasya na kartA bhoktA vA tannimittamAtre'pi / -jo koI bhI kartA hai vaha apane svabhAvakA hI kartA hai kintu parabhAvame nimitta honepara bhI, parabhAvakA na kartA hai aura na bhoktaa| sa.sA/A /355/ka 213 vastu caikamiha nAnyavastuno, yena tena khalu vastu vastu tat / nizcayo'yamaparo parasya kA, ki karoti hi bahircaunnapi / 2131- isa lokame eka vastu anya vastukI nahIM hai, isalie vAstavame bastu vastu hI hai-yaha nizcaya hai| aisA honese koI anya vastu anya vastuke bAhara loTatI huI bhI usakA kyA kara sakatI hai / sa sA /A./78-76 prApya vikArya nirvayaM ca vyApyalakSaNaM paradravyapariNAma karmAkurvANasya surakhadu khAdirUpaM pudgalakarmaphalaM jAnato'pi jJAninaH pudagalena saha na katR karmabhAva. 1781. jIvapariNAma svapariNAmaM svapariNAmaphalaM cAjAnata. pudgaladavyasya jIvena sahana kartRkarmabhAva. 1981 prApya vikArya aura nirvarNya aisA jo vyApya lakSaNabAlA paradravyapariNAmasvarUpa karma hai, use na karanevAle usa jJAnIkA, pudgalakamake phala ko jAnate hue bhI kartAdharmabhAva nahIM hai / 78 / (aura isI prakAra ) apane pariNAmako, jodhake pariNAmako tathA apane paM. gha./u./1072-1073 antardRSTayA kaSAyANAM karmaNAM ca parasparam / nimittane mittiko bhAva' syAnna syAjovakarmaNo / 1072 / yatastatra svayaM jIve nimitte sati karmaNAm / nityA syAtkatA ceti nyAyAnmokSo na kasyacita / 1073 / antaSThise kaSAyokA aura karmoMkA parasparameM nimittanaimittikabhAva hai kintu jIva (dravya ) tathA karmakA nahI hai / 1072 / kyoMki unamese jIvako karmokA nimitta mAnanepara jIvame sadaiva hI ktRtvakA prasaMga AvegA aura phira aisA honepara kabhI bhI kisI jIvako mokSa nahI hogA / 1073 / jainendra siddhAnta koza
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 5. nimitta bhI dravyarUpase to kartA hai hI nahIM paryAya rUpase ho to ho sa sA./A./100 yatkila ghaTAdi krodhAdi vA paradravyAtmakaM karma tadayamAtmA tanmayatvAnuSaGgAd vyApyavyApakabhAvena tAvanna karoti, nityakartRtvAnuSaGgAnnimittanaimittikabhAvenApi na tatkuryAt / anityo yogayAgAveva tatra nimittatvena kartAro / vAstavame jo ghaTAdika tathA krodhAdika paradravya svarUpa karma hai unhe AtmA (dravya ) vyApyavyApakabhAvase nahI karatA, kyoMki yadi aisA kare to tanmayatAkA prasaMga A jAve, tathA vaha nimitta naimittika bhAvase bhI (unako) nahI karatA, kyoMki, yadi aisA kare to sarva avasthAoM meM katu tva honekA) prasaMga A jaayegaa| anitya ( jo sarva avasthAome vyApta nahI hote aise ) yoga aura upayoga ho nimitta rUpa se usake (paradravyasvarUpa karma ke) kartA hai| (paM. dha /u. / 2073) 21 pra. sA /ta pra / 162 na cApi tasya kAraNadvAreNa katR ' dvAreNa kartR prayojakadvAreNa kartratumantRvAreNa yA zarIrasya kartAhamasmi mama aneka paramANu piNDapariNAmAtmakazarIrakatu svasya sarvadhA virodhAta usa zarIra ke kAraNa dvArA yA kartA dvArA yA kartA ke prayojaka dvArA yA kartA anumodaka dvArA zarIrakA kartA mai nahIM hU~ kyoMki mere aneka paramANu dravyoke eka piNDa paryAyarUpa pariNAmAtmaka zarIrakA kartA hone meM sarvathA virodha hai / 6. nimitta kisIke pariNAmoM ke utpAdaka nahIM haiM rA.vA./1/2/11/2015 spAveta-svaparanimitta utpAdo dRSTo kiM kAraNam / upakaraNamAtratvAt / upakaraNamAtraM hi bAhyasAdhanam / = prazna- utpattistra va para nimittose hotI dekhI jAtI hai, jaise ki miTTI va daNDAdise paDekI utpatti uttara-nahIM, kyoMki nimitta to upakaraNa mAtra hote haiM arthAt kevala bAhya sAdhana hote hai / ( ata. samyagdarzanakI utpattine Atmaparigamana hI mukhya hai nimitta nahIM ) sa.sA./a./302 evaM ca sati sarvathA na nimitAntarANi svapariNAmasyotpAdakAnyeva / aisA honepara, saba dravyoMke, nimittabhUta anyadravya apane ( arthAta una sarvadravyoke) pariNAmoke utpAdaka haiN| hI nhiiN| = 1 pra.sA./ta pra. / 185 yo hi yasya pariNamayitA dRSTa sa na tadutpAdahAnazUnyo dRSTa, yathAgniraya piNDasya / tato na sa pudgalAnAM karmabhAvena pariNamayitA syAt / jo jisakA pariNamana karAnevAlA dekhA jAtA hai vaha usake pratyAgase rahita nahIM dekhA jAtA; jaise agni loke gole grahaNa tyAga rahita hai isalie vaha (AtmA) lokA karmabhAvase parimita karanevAlA nahIM hai| paM.pa./254-255 ardhA sparzAdiya svaraM jJAnamutpAdayanti caiva ghaTAdI jJAnazUnye ca tatki notpAdayanti te / 354 | atha ceccetane dravye jJAnasyotpAdakA' kacit / cetanatvAtsvayaM tasya ki tatrotpAdayanti vA 3551 = yadi raparzAdika viSaya svatantra binA AtmAke jJAna utpanna karate hate to ve jJAnazUnya ghaTAdiko meM bhI vaha jJAna kyoM utpanna nahI karate hai | 354 | aura yadi yaha kahA jAya ki cetana dravya meM kahIM para ye jJAnako utpanna karate hai, to usa AtmAke, svayaM cetana honeke kAraNa, vahA~ ve navIna kyA usanna karege / 7. svayaM pariNamanevAle ibhyako nimitta becArA kyA pariNamAve sa.sA./116] vipariNamamAnaM pariNamamA pAgaladravyaM karmabhAvena pariNAmayet / na tAvanatyamapariNamamAnaM pareNa pariNamavita pArme na hi shktipaate| 2.nizcaya vyavahAra kartA karma bhAvakI kathaMcit""" svayaM pariNamamAnaM tu na para pariNamayitAramapekSeta na hi vastuzaktayaH paramapekSate / tata pudgaladravya pariNAmasvabhAva svayamevAstu | = kyA jIva svayaM na pariNamate hue pudgaladravyako karmabhAvarUpase pariNAmAtA hai yA svayaM pariNamate hue ko svayaM apariNamate hueko dUsare dvArA nahIM pariNamAyA jA sakatA, kyoMki jo zakti ( vastume ) svayaM na ho use anya koI nahI utpanna kara sakatA / aura svayaM pariNamate hueko anya pariNamAnevAlekI apekSA nahIM hotI, kyoMki vastukI zaktiyoM parakI apekSA nahI rkhtii| ata pudgala dravya pariNamanasvabhAvAlA svayaM ho (paM.dha../62) ( (syA.ma /5/30/11) F 1/1.1.1.163/403/1) pra.sA./ta.pra./67 evamasyAtmana' saMsAre muktau vA svayameva sukhatayA pariNamamAnasya mukhasAdhanadhiyA anudhairmupAdhyAsyamAnA api viSayA ki hi nAma kuryuH / yadyapi ajJAnI jana 'viSaya sukha ke sAdhana hai' aisI buddhike dvArA vyartha hI viSayoMkA adhyAsa Azraya karate haiM, tathApi saMsAra meM yA muktimeM svayameva sukharUpa pariNamita isa AtmAkA viSaya kyA kara sakate hai| (paM. dha. /u / 353) pakA /ta.pra / 62 svayameva SaTkArakIrUpeNa vyavatiSThamAno na kArakAtaramapekSate / svayameva SaTkArako rUpa vartatA huA yA ( jova ) anya kArakakI apekSA nahIM rkhtaa| = paM. dha. / pU. / 571 atha cedavazyametannimittanaimittikatvamasti mithaH / na yataH svato svayaM vA pariNamamAnasya ki nimittatayA / yadi kadAcida yaha kahA jAye ki ina donoM ( AtmA va zarIrame ) paraspara nimittanaimittikapanA avazya hai to isa prakArakA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki svayaM athavA svataH pariNamamAna vastuke nimittakAraNase kyA prayojana hai / 8. ekako dUsarekA kartA kahanA vyavahAra va upacAra paramArtha nahIM sa.sA./mU./105-107 jIvamhi hedubhUde baMdhassa du passidUNa pariNAmaM / jIvega ka ka] yadi uvayAramaNa | 103 ju rAeNa kardati jaMpade logo / vavahAreNa taha kada NANAvaraNAdi jIveNa | 106 / uppAdedi karedi ya baMdhadi pariNAmaedi giNhadi ya / AdA puggaladavvaM vavahAraNayassa vattavya // 107 // = jIva nimittabhUta honepara karmabandhakA pariNAma hotA huA dekhakara 'jIvane karma kiyA' isa prakAra upacAramAtrase kahA jAtA hai / 108 / yoddhAoke dvArA yuddha kiye jAnepara rAjAne yuddha kiyA isa prakAra loka vyavahArase) kahate hai| usI prakAra 'jJAnAvaraNAdi karma jIvane kiyA aisA vyavahArase kahA jAtA hai / 106 / "AtmA puigala dravya ko utpanna karatA hai, bA~dhatA hai, pariNamana karAtA hai aura grahaNa karatA hai - yaha vyavahAra nayakA kathana hai / sA.A./105 paugalikarmaNaH svabhAvAdanimittabhUte'pyAtmanAderajJAnAtanimittabhUtenAhAnabhAvena pariNamamIbhUte sati saMpadyamanasvAt paugalika kamaramA kRtamiti nirvikalpavijJAnaghanabhraSTAnAM vikalpaparAyaNAnAM pareSAmasti vikalpa / sa tUpacAra eva na tu paramArtha / isa lokame vAstava meM AtmA svabhAva se paugalika karmakA nimittabhUta na honepara bhI, anAdi ajJAnake kAraNa paugalika karmako nimittarUpa hote hue ajJAnamAcame pariNamatA honese nimita honepara posika dharma utpanna hotA hai. isalie 'pausika dharma AramAne kiyA aisA nirvikalpa vijJAnaghante bhraSTa vikalpaparAyaNa ajJAniyokA vikalpa hai: vaha vikalpa upacAra hI hai. paramArtha nahIM / jainendra siddhAnta koza
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 3. nizcaya vyavahAra kI karma bhAvakI kathaMcit"" mAnatA hai vahI mArate hai, sa sA /A/355 tato nimittane mittikabhAvamAtreNeva tetra katR karma bhoktRbhogyavyavahAra / * malA isalie nimittane mittika bhAvamAtrase hI bahA~ katR kama aura bhoktRbhogyakA vyavahAra hai| pra.sA./ta.pra./121 tayAramA cAtmapariNAma katRtvAd davyakarmakartApyupa caaraav| AtmA bhI apane pariNAma kA kartA honese dravyakarma kA kartA bhI upacArase hai| pra.sA./118/pa, jayacanda "karma jIvake svabhAvakA parAbhava karatA hai aisA kahanA so to upacAra kathana hai / 5. ekako dUsarekA kA kahanA lokaprasiddha rUr3hi hai sa.si //22/261/7 yadya va kAlasya kriyAvatvaM praapnoti| yathA ziSyo'dhIte, upAdhyAyo'dhyApayatIti / naiSa doSaH, nimittamAtre'pi hetukatR vyapadezo dRSTa / yathA kArISo'gniradhyApayati / evaM kAlasya hetuktR'taa| prazna-yadi aisA hai (arthAda dravyokI paryAya badalanevAlA hai) to kAla kriyAvAna dravya prApta hotA hai| jaise ziSya paDhatA hai aura upAdhyAya paDhAtA hai. yahA~ upAdhyAya kriyAvAna dravya hai / uttara-yaha koI dASa nahIM hai, kyoki nimittamAtrame bhI hetukArUpa vyapadeza dekhA jAtA hai jaise kaNDeko agni paDhAtI hai| yahA~ kaNDekI agni nimittamAtra hai| usI prakAra kAla bho hetukartA hai| rA. vA./1/6/11/46/32 loke hi karaNatvena prasiddharayAse, tatpazasAparAyAmabhidhAnapravRtau samIkSitAya tekSyagaurabakAThinyAhitavizeSo'yameva chinatti' iti katR dharmAdhyAropa. kriyte| -karaNarUpase prasiddha talavAra Adiko tozNatA Adi gugoko prazasAme 'talabArane cheda diyA' isa prakArakA katR svadharma kA adhyAropaNa karake katR sAdhana prayoga hotA hai| sa.sA /A./84 kulAla. kalazaM karotyanubhavati ceti lokAnAmanAdi rUDhA'sti ta bayavahAraH" kumhAra dhaDe kA kartA hai aura bhAktA hai aisA logoMkA anAdise rUr3ha vyavahAra hai| 10. vAstanameM ekako dUsarekA kartA kahanA asatya hai sa.sA./mU./116 vaha sayameva hi pariNamadi kammabhAveNa puggala davyaM / jovA pariNAmabhade kamma kAmattamidi micchA / 11 / - athavA yadi pudgala dravya apane Apa hI karmabhAbase pariNamana karatA hai aisA mAnA jAye to 'jova karmako arthAt pudgaladravyako karmarUpa pariNamana karAtA hai, yaha kathana mithyA siddha hotA hai| pra.sA./16/pa, jayacanda kyo ki vAstavame koI dravya kiso dravyakA kartA va hartA nahIM hai, isalie vyavahArakAraka asatya hai, agneko Apa hI kartA hai isalie nizcayakAraka satya hai| 11. ekako dUsarekA kartA mAnaneme aneka doSa Ate haiM yo.sA./a./2/30 evaM sapadyate doSa sarvathApi durunara' / cetanAcetanadravyavizeSAbhAvalavaNa. (30 = yadi karmako cetanakA aura cetanako karmakA kartA mAnA jAye to dono eka dUsare ke upAdAna bana jAneke kAraNa (27-26), kauna cetana aura kauna acetana yaha bAta ho siddha na ho skegii|30 sa.sA./A/32 yo hi nAma phanadAnasamarthatayA prAdurbhuya bhAvakatvena bhavantamapi dUrata eva tadanuvRttarAtmano bhAvyasya vyAvata nena haThAnmAha nyakRtyoparata samastabhAvyabhAvakasakaradopatvena TotkIrNa AtmAna saMcetayate sa khalu jitamoho / mahakarma phala denekI sAmarthya se pragaTa udayarUpa hokara bhAvakapanese pragA hAtA hai, tathApi tadanusAra jipako pravRtti hai aisA jA AtA AramA-bhAvya, usako bhedajJAnake bala dvArA dUrase hI alaga karanese isa prakAra balapUrvaka mohakA tirarakAra karake, samasta bhAvyabhAvaka sa karadoSa dUra ho jAnese ekatva me TaMkotkIrNa apane AtmAko jo anubhava karate haiM ve nizcayase jitamoha hai| paM.kA./tA.vR/24/51/5 anyadravyasya guNo'nyadravyasya katu nAyAti saMkara vyatikaradoSaprApte / -anya dravyake guNa anya dravyake kartA nahI ho sakate, kyoki aisA mAnanese saMkara vyatikara doSokI prApti hotI hai| paM.dha/pU /573 574 nAbhAsatvamasiddha syAdapasiddhAnto nayasyAsya / sadanekarabe sati kila guNasaMkrAnti kuta pramANAdvA 1273 guNasaMkrAntimRte yadi kartA spA karmaNazca bhoktaatmaa| sarvasya sarvasa karadASa syAt sarvazUnyadoSazca 12741 =apasiddhAnta honese isa nayako (karma , nokarmakA vyabahArase jIva kartA va bhoktA hai) nayAbhAsapanA asiddha nahIM hai kyoki satko anekatva honepara aura jIva ora karmaki bhinna-bhinna honepara nizcayase kisa pramANase guNa saMkramaNa hogA / 573 / aura yadi guNasakramaNake binA hI jIva karmAkA kartA tathA bhAktA hogA to sama padArthomeM sarvasakaradoSa aura sarvazUnyadoSa ho jAyegA / 574 / 12. ekako dUsarekA kartA mAne so ajJAnI haisa.sA./mU./247,253 jo maNNadi hisAmi ya hisijjAmi ya parehi sattehi / so mUDho aNNANI NANI eto du vivarIdo / 247 / jo appaNA du maNNadi duzvidamuhide karemi satte ti| so mUDho aNNANI NANI eto du vivarIdo / 253 / =jo yaha mAnatA hai meM para jIvoko mAratA hU~ aura para jIva mujhe mArate hai, vaha mUDha hai, ajJAnI hai| aura isase viparIta jJAnI hai / 2471 jo yaha mAnatA hai ki apane dvArA mai jIvoMko dukhI sukho karatA hU~, vaha mUDha hai, ajJAnI hai| aura isase viparota hai vaha jJAnI hai / 253 / / sa sA /A/71/ka 50 ajJAnArakata karmabhramamatiranayorbhAti tAvanna yAvat / vijJAnAcizca kati krakacatradayaM bhedamutpAdya sadya. 150 'jIva pudagalake kartAkarma bhAva hai' aisI bhramabuddhi ajJAnake kAraNa yahA~ taka bhAsita hoto hai ki jahA~ taka vijJAnajyoti karavatakI bhaoNti nirdayatAse jIva pudgalakA tatkAla bheda utpanna karake prakAzita nahI hotii| sa.sA./A/17/ka 62 AramA jJAnaM svayaM jJAnaM jJAnAdanyatkaroti kim / parabhASasya kartAtmA moho'yaM vyavahAriNAma 162 - AtmA jJAna svarUpa hai, svayaM jJAna hI hai; vaha jJAnake atirikta anya kyA kare / AtmA kartA, aisA mAnanA so vyavahArI jIvoMkA moha hai| sa.sA./A./320/ka 166se tu karimAramAna pazyanti tamasA tatAH / sAmAnyajanabatteSAM na mokSo'pi mumukSatAm / 166 / ma jo ajJAnAMdhakArame AcchAdita hote hue AtmAko kartA mAnate hai ve bhale hI mokSake icchuka ho tabhApi sAmAnya janokI bhA~ti unakI bhI mukti nahIM hai to 16 sa sA /A/111 athA taka ----pudgalamapramithyAtvAdIn vedayamAno jIva svayameva mithyASTibhUyA pudgalakarma karoti / sa kilAvivekA yato na khalvAramA bhApabhAtra kabhAvAt pudgaladravyamayamithyAtvAdivedakospi kayaM puna pudgalakamaMga kartA nAma / prazna-pudgalamaya mithyAtvAdi karmoko bhAgatA huA jIva svayaM hI mithyAdRSTi hokara pudgala kama ko karatA hai 1 -- uttara-yaha tarka vAstavame aviveka hai, kyoki bhAvabhAvakabhAvakA abhAva honese A mA nizcayase pudgaladravyamaya mithvAtyAdikA bhoktA bhI nahIM hai, taba phira pudgala karmakA kartA kaise ho sakatA hai ? rAta jJAnI jainendra siddhAnta koza
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 4. nizcaya vyavahAra kartA-karma bhAvakA samanvaya kabhAvase usIko bhoge, to vaha jIva apanI va parakI ekatrita huI do kriyAose abhinnatAkA prasaMga Anepara mithyASTitAke kAraNa sarvajJake matase bAhara hai| 13. ekako dUsarekA kartA mAne so mithyAdRSTi haiyo.sA /a/4/13 ko'pi kasyApi kartAsti nopkaaraapkaaryoH| upa kurve'pakurve'I mithyeti kriyate matiH / 13 / - isa sasArameM koI jIva kisI anya jIvakA upakAra yA apakAra nahIM kara sktaa| isalie 'mai dUsare kA upakAra yA apakAra karatA hU~' yaha buddhi mithyA hai| sa/sA /A./321,327 ye tvAtmAnaM kartArameva pazyanti te lokottarikA api na laukikatAmativartante; laukikAnAM paramAtmA viSNu. suranArakAdikAryANi karoti, teSAM tu svAtmA karototyapasiddhAntasya samatvAt / 3211 yo'yaM paradravye kartR vyavasAya' sa teSAM samyagdarzanarahitatvAdeva bhavati iti sunizcitaM jAnIyAt / 327 =jo AtmAko kartA hI dekhate haiM ve lokottara ho to bhI laukikatAko atikramaNa nahIM karate, kyoki, laukika janoMke matameM paramAtmA, viSNu, deva, nArakAdi kArya karatA hai aura unake matame apanA AtmA vaha kArya karatA hai| isa prakAra ( donoMmeM ) apasiddhAnta kI samAnatA hai / 321 // loka aura zramaNa dono me jo yaha paradravyabhe katRtvakA vyavasAya hai vaha unakI samyagdarzana rahitatAke kAraNa hI hai / (sa.sA /mUla bho) paMdha/pU./580-581 apare bahirAtmano mithyAvAda vadanti durmataya. / yadabaddha 'pi parasmin kartA bhoktA paro'pi bhavati ythaa|580| sadvedyodayabhAvAt gRhadhanadhAnyaM kalatraputrAMzca / svamiha karoti jovo bhunakti vA sa eva jIvazca / 5813 - koI khoTI buddhi vAle mithyAdRSTi jIva isa prakAra mithyAkathanakA pratipAdana karate haiM, jo bandhako prApta nahIM honevAle para padArtha ke viSaya meM bhI anya padArtha kartA aura bhoktA hotA hai / 580 / jaise ki sAtA vedanIyake udayase prApta honevAle ghara, dhana, dhAnya aura strI-putra vagairahako jIva svayaM karatA hai tathA vahI jIva hI unakA bhoga karatA hai / 581 / 14. ekako dUsarekA kartA kahanevAlA anyamatI hai sa sA./m /85,116-117 jadi puggalakammamiNaM kumvadi taM ceva vedayadi aadaa| do kiriyAvidiritto pasajadi so jiNAvamadaM / 8 / jIve Na sayaM badra Na sayaM pariNamadi kammabhAveNa / jai puggala davamiNa appariNAmI tadA hodi / 116 / kammaiyavaggaNAsu ya apariNamaMtIsa kammabhAveNa / sasArassa abhAvo pasajjade saMkhasamao vA 1117 // = yadi AtmA isa pudgalakarmako kare aura usoko bhoge to vaha AtmA do kriyAose abhinna Thahare aisA prasaMga AtA hai. jo ki jinadevako sammata nahIM haiN|8| yaha pudagala dravya jIvameM svayaM nahIM bandhA aura karmabhAvase bhI svayaM nahIM pariNamatA', yadi aisA mAnA jAye to vaha apariNAmI siddha hotA hai; aura isa prakAra kArmaNavargaNAe~ karmabhAvase nahIM pariNamatI honese saMsArakA abhAva ( sadA zivabAda ) siddha hotA hai athavA sArakhyamatakA prasaMga AtA hai 1116-117) 15. ekako dUsarekA kartA kahanevAle sarvajJake matase bAhara haiM sa.sA /A./85 vastusthityA pratapatyAM yathA vyApyavyApakabhAvena svapariNAmaM karoti bhAvyabhAvakabhAvena tamevAnubhavati ca jIvastathAvyApyavyApakabhAvena pudgalakarmApi yadi kuryAta bhAvyabhAvakabhAvena tadevAnubhavecca tato'yaM svaparasamavetakriyAdvayAvyatiriktatAyo prasajantyAM mithyAdRSTitayA sarvajJAvamata' syAt / = isa prakAra vastu sthitise hI, (kriyA aura kartAko abhinnatA) sadA pragaTa honese, jaise jIva vyApyavyApakabhAvase apane pariNAmako karatA hai aura bhAvyabhAvakabhAvase usIkA anubhava karatA hai| usI prakAra yadi vyApyavyApakabhAvase pudgalakarmako bhI kare aura bhAvyabhAva 4. nizcaya vyavahAra kartA-karma bhAvakA samanvaya 1. vyavahArase hI nimittako kartA kahA jAtA hai nizcayase nahIM sa.sA/A./355 ka 214 yattu vastu kurute'nyavastunaH, kiMcanApi pariNAmina. svayam / vyAvahArikadazaiva tanmataM, nAnyadasti kimapIha nizcayAt / 214 / - eka vastu svayaM pariNamita hoto huI anya vastukA kucha bhI kara sakatI hai aisA jo mAnA jAtA hai, so vyavahAradRSTise hI mAnA jAtA hai| nizcayase isa lokame anyavastuko anyavastu kucha bhI nahIM hai| 2. vyavahArase hI kartA karma bhinna dikhate haiM nizcayase donoM abhinna haiM sa.sA /A./348 ka 210 vyAvahArikadRzaiva kevalaM, kartR karma ca vibhinnmissyte| nizcayena yadi vastu cityate; kartR karma ca sadai kamiSyate 1210 / kevala vyAvahArika dRSTise hI kartA aura karma bhinna mAne jAte hai, yadi nizcayase vastukA vicAra kiyA jAye to kartA aura karma sadA eka mAnA jAtA hai| 3. nizcayase apane pariNAmoMkA kartA hai para nimittako apekSA parapadArthoM kA bhI kahA jAtA hai sa sA./mU./356-365 jaha seDiyA du Na parassa seDiyA seDiyA ya sA hoi| taha jANao duNa parassa jANao jANao so du / 366 / evaM tu NicchayaNayassa bhAsiyaM NANadaMsaNacaritte / suNu vabahAraNayassa ya battabba se samAseNa / 360 / jaha paradava seDayadi ha se DiyA appaNo sahAveNa / taha paradavvaM jANai gAyA vi sayeNa bhAveNa / 3611 evaM babahArassa du viNicchao NANadaMsaNacaritte / bhaNio aNNesu vi pajjaesu emeva NAyavvA |3651-jaise khaDiyA para (dIvAla Adi ) ko nahI hai, khaDiyA to khaDiyA hai, usI prakAra jJAyaka (AtmA) parakA nahI hai, jJAyaka to jJAyaka hI hai / 356 / kyoMki jo jisa kA hotA hai vaha vahI hotA hai, jaise AtmAkA jJAna honese jJAna AtmA hI hai ( A khyAti ttiikaa)| isa prakAra jJAna darzana cAritrameM nizcayakA kathana hai / aba usa sambandhameM saMkSepase vyavahAra nayakA kathana suno / 360 / jaise khaDiyA apane svabhAvase (dIvAla Adi ) paradravyako sapheda karatI hai usI prakAra jJAtA bhI apane svabhAvase paradravyako jAnatA hai / 361 / isa prakAra jJAna darzana cAritrameM vyavahAranayakA nirNaya kahA hai| anya paryAyoM meM bhI isI prakAra jAnanA cAhie / 36 // (yahA~ tAtparya yaha hai ki nizcaya dRSTimeM vastusvabhAvapara hI lakSya honeke kAraNa tahA~ guNaguNI abhedakI bhaoNti kartA karma bhAvame bhI pariNAma pariNAmI rUpase abheda dekhA jAtA hai| aura vyavahAra dRSTi meM bheda va nimitta naimittika sambandhapara lakSya honeke kAraNa tahA~ guNa-guNI bheda kI bhaoNti kartA-karma bhAbameM bhI bheda dekhA jAtA hai| ) (sa.sA./22 ko prakSepaka gAthA) paM.kA./tA.vR./26/54/18 yathA nizcayena pudgalapiNDopAdAnakAraNena samutpanno'pi ghaTaH vyavahAreNa kumbhakAranimittenotpannatvAkumbhakAreNa kRta iti bhaNyate tathA smyaadivyvhaarkaalo...| jisa prakAra nizcayase pudagalapiNDarUpa upAdAnakAraNase utpanna huA bhI ghaTa vyavahArase kumhArake nimittase utpanna honeke kAraNa kumhArake dvArA jainendra siddhAnta koza
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA 24 kanvaya kriyA kiyA gayA kahA jAtA hai, usI prakAra samayAdi vyavahAra kAla bhI anya vastuke sAtha sampUrNa sambandha hI niSedha kiyA gayA hai, isalie ....(paM.kA./ta.pra./68) jahA~ vastubheda hai arthAta bhinna vastueM haiM vahA~ kartAkarma ghaTanA nahIM 4 bhinna kartA-karma bhAvake niSedhakA kAraNa hotii| isa prakAra munijana aura laukika jana tatvako (vastuke yathArtha svarUpako ) aka dekho, (yaha zraddhAme lAo ki koI kisIkA kartA sa.sA./mU.va.A./ yadi so paradavANi ya karija NiyameNa tammao nahIM hai, para dravya parakA akartA hI hai ) // 201 // jo isa vastuhoja / jamhA Na tammao teNa so Na tesi habAda kttaa|| svabhAvase niyamako nahIM jAnate ve becAre, jinakA teja ( puruSArtha yA pariNAmapariNAmibhAvAnyathAnupapatte niyamena tanmaya' syAt / = yadi parAkrama) ajJAname DUba gayA hai aise, karma ko karate haiM; isalie bhAva, AtmA para dravyoMko kare to vaha niyamase tanmaya arthAta paradravyamaya karmakA kartA cetana ho svayaM hotA hai, anya koI nahIM / 202 / ho jAye kintu tanmaya nahIM hai isalie vaha unakA kartA nahIM hai| 6. minna kartAkarma vyapadezakA kAraNa (tanmayatA hetu denekA bhI kAraNa yaha hai ki nizca yase vicAra karate hue pariNAmI kartA hai aura usakA pariNAma usakA karma ) yaha sa sA/mU/312-313 ceyA hu u payaDIaTTha uppajjai viNassai / payaDI vi pariNAmapariNAmIbhAva kyoki anya prakAra bana nahIM sakatA isalie ceyayaTTha upajai viNassai / 312 / evaM baMdho u duha bi aNNoNNause niyamase tanmaya ho jAnA pdd'egaa| ppaJcayA hve| appaNo payaDIe ya saMsAro teNa jaaye| 313 / - sa.sA/A/75 vyApyavyApakabhAvAbhAvAva krtRkrmtvaasiddhau| -( bhinna tata eva ca tayo katRkarmavyabahAra' / A. khyAti. TIkA cetaka dravyomeM) vyApyavyApakabhAvakA abhAva honese kartA karma bhAvakI arthAt AzmA prakRti ke nimittase utpanna hotA hai aura naSTa hotA hai| asiddhi hai| tathA prakRti bhI cetanake nimittase utpanna hotI hai tathA naSTa hotI hai| sA.sA/A/856ha khalu kriyA hi tAvadakhilApi pariNAmalakSaNatayAna nAma isa prakAra paraspara nimittase donoM hI AtmA kA aura prakRtikA bandha pariNAmatA'sti bhinnA, pariNAmo'pi pariNAmapariNAminorabhinna hotA hai| aura isase saMsAra utpanna ho jAtA hai| 312-313 / isa vastutvAva pariNAminona bhinnastato yA kAcana kriyA kila sakalApi lie una donoM ke kartAkarma kA vyavahAra hai| sA kriyAvato na bhinneti kriyAkoravyatiriktatAyA vastusthityA 7. bhinna kartAkama vyapadezakA prayojana pratapatyAM yathA vyApyavyApakabhAvena svapariNAmaM karoti bhAvyabhAvakabhAvena tamevAnubhavati ca jovastathA vyApyavyApakabhAvena pudgala dra.saM /TI /8/22/4 yato hi nityanirajjananiSkriyanijAtmabhAvanAkarmApi yadi kuryAt bhAvaprabhAvakabhAvena tadevAnubhavecca tatA'yaM rahitasya karmAdikartRtvaM vyAkhyAtam, tatastatraiva nijazuddhAtmani svaparasamavetakriyAdvayAvyatiriktatAyAM prasajantyAM svaparayoH paraspara bhAvanA krtgaa| kyoMki nitya niraJjana niSkriya aise apane vibhAgapratyastamanAdanekAtmakamekamAtmAnamanubhavanmithyAdRSTitayA sarva AtmasvarUpakI bhAvanAse rahita jIvake karmAdikA katRtva kahA gayA hai, isalie usa nija zuddhAtmAmeM hI bhAvanA karanI cAhie / jJAvamata' syAt / -( isa rahasyako samajhaneke lie pahale hI yaha buddhigocara karanA cAhie ki yahA~ nizcaya dRSTise momAMsA kI jA 8. kartAkarma bhAva nirdezakA matArtha va nayArtha raho hai vyavahAra dRSTise nhiiN| aura nizcayame abheda tatvakA vicAra sa,sA/tA.va./22 kI prakSepaka gAthA-anupacAritAsabhUtavyahAranayAda karanA iSTa hotA hai bheda tattva yA nimitta nai mittika sambandha kA nhii|) pudgaladravyakarmAdInA kati =anuparita asadbhUta vyavahArase hI jagata meM jA kriyA hai so saba ho pariNAma svarUpa honese vAstavame AtmA pudgaladravyakA yA karma Adi kokA kartA hai| pariNAmase bhinna nahIM hai ( pariNAma ho hai), pariNAma bhA pariNAmI pa. kA/tA bR./27/69/10 zuddhAzuddhapariNAmakartRtvabyAkhyAnaM tu (dravya ) se bhinna nahI hai kyoki pariNAma aura pariNAmI abhinna nityAka ve kAntasArakhyamatAnuyAyiziSyasabodhanArtha, bhoktRtvavastu haiM / isalie ( yaha siddha huA) ki jo kucha kriyA hai vaha saba vyAkhyAna kartA karma phalaM na bhukta iti bauddhamatAnusAriziSyaho kriyAvAtse bhinna nahIM hai| isa prakAra vastusthitise ho kriyA pratibodhanArtham / = zuddha va azuddha pariNAmoM ke kartApanekA aura kartAko abhinnatA sadA ho pragaTita honase, jaise jIva vyApya vyAkhyAna, AtmAko ekAntase nitya akartA mAnanevAle sArakhyavyApakabha vase apane pariNAmako karatA hai aura bhAvyabhAvakabhAvase matAnusArI ziSyake sambodhanArtha kiyA gayA hai, aura bhoktApanekA usIkA anubhava karatA hai-uso prakAra yadi vyApyavyApakabhAvase vyAkhyAna, 'kartA svayaM karma ke phala ko nahIM bhogatA' aisA mAnanevAle pudagalakarmako bho kare aura bhAvyabhAvakabhAvase usAkA bhAgetA vaha bauddha matAnusArI ziSyake pratibodhanArtha hai| jova apanI va parako ekatrita huI do kriyAose abhinnatAkA prasaga kartAvAda-Izvara kartAvAda-de0 prmaatmaa/3| Anepara sva-parakA paraspara vibhAga asta ho jAnese, anekadravyasvarUpa eka AtmAkA anubhava karatA huA mithyASTitAke kAraNa sarvajJake katatvamatase bAhara hai| rA.vA 2/7/13/112/3. katRtvamapi sAdhAraNa kriyAniSpattau sarveSAM svAtanyAt / = kartRtva bhI sAdhAraNa dharma hai kyoMki apanI-apanI 5. bhinna kartAkarmamAvake niSedhakA prayojana kriyAkI niSpattime saba dravyokI svataMtratA hai| sa sA/A/321/ka 200-202 nAsti sarvo'pi saMbandha' paradravyAtma- sa.sA /A/pari./zakti naM042 bhavattArUpasiharUpabhAvabhAvakatvamayI tattvayoH / katR kamatvasaMbandhAbhAve tatkata tA kut'| 200 / ekasya kartR shkti| 42 / prApta hone rUpatA jo siddharUpa bhAva hai, usake vastuno hyanyatareNa sAdhaM, saMbandha eva savalo'pi yato niSiddha / bhAvakatvamayI katRtvazakti hai| tatkartR karmaghaTanAsti na vastubhede, pazyantvakata munayazca janAzca paM.kA./ta.pra./28 samastavastvasAdhAraNaM svarUpanirvartanamAtraM kartRtva / - tattvam / 201 / ye tu svabhAvaniyama kalayanti nemamajJAnamagnamahaso samasta vastuoMse asAdhAraNa aise svarUpakI niSpattimAtrarUpa bata te barAkAH / kurvanti karma tata eva hi bhAvakarma, kartA svayaM bhavati katRtva hotA hai| cetana eva nAnya' / 2021 = paradravya aura AtmAkA koI bhI sambandha kata naya-de0 nagha/I/5 1 nahIM hai taba phira unameM kartAkarma sambandha kaise ho sakatA hai| isa isa kata samavAyinI kriyA-de0 kriyA/1 / prakAra jahA~ kartAkarma sambandha nahIM hai, vahA~ AtmAke paradravyakA / katR tva kaise ho sakatA hai 1200 // kyoki isa lokameM eka vastukA kanvaya kriyA---de. sNskaar/2| jainendra siddhAnta koza
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ karnATaka karma dravya bhAva yA ajIva jIva karmoM ke lakSaNa / nokarmakA lkssnn| guNikSapita karmAzika -de0ksspit| karmaphalakA artha -vizeSa de0 udy| 3 dravyamAva karma nirdeza karnATaka-Andhra dezameM arthAt godAvarI va kRSNA nadIke madhyavartI kSetrake dakSiNa-pazcimakA 'vanavAsa' nAmakA vaha bhAga jisake antargata maisura bhI A jAtA hai| isako rAjadhAniyA~ maisUra va raMgapattana thiiN| (ma. pu./pra0/50 paM0 pannAlAla), (dha/3/pra.4/H.L Jain) / jahA~-jahA~ kanaDI bhASA bolI jAtI hai vaha saba karnATaka deza hai arthAt maisUrase lekara dvArasamudra taka (dra.saM./pra.5/paM. javAhara laal)| kabUka-bharata kSetra pazcima Arya khaNDakA eka deza-de0manuSya/4 / karma-'karma' zabdake aneka artha haiM yathA-karma kAraka, kriyA tathA jIbake sAtha bandhanevAle vizeSa jAtike pudagala skandha / karma kAraka jagat prasiddha hai, kriyAe~ samavadAna va adha'karma Adike bhedase aneka prakAra haiM jinakA kathana isa adhikAra meM kiyA jaayegaa| parantu tIsare prakArakA karma aprasiddha hai| kevala jainasiddhAnta hI usakA vizeSa prakArase nirUpaNa karatA hai| vAstavameM karmakA maulika artha to kriyA hI hai| jIva-mana-vacana kAyake dvArA kucha na kucha karatA hai, vaha saba usakI kriyA yA karma hai aura mana, vacana va kAya ye tIna usake dvAra haiN| ise jova karma yA bhAva karma kahate haiN| yahA~ taka to sabako svIkAra hai| parantu isa bhAva karma se prabhAvita hokara kucha sUkSma jar3a pudgala skandha jobake pradezome praveza pAte haiM aura usake sAtha baMdhate haiM yaha bAta kevala jainAgama hI batAtA hai| ye sUkSma skandha ajIva karma yA dravya karma kahalAte haiM aura rUpa rasAdi dhAraka mUrtIka hote haiN| jaisejaise karma jIva karatA hai vaise hI svabhAvako lekara ye dravya karma usake sAtha ba~dhate hai aura kucha kAla pazcAta paripakva dazAko prApta hokara udayameM Ate haiN| usa samaya inake prabhAvase jIvake jJAnAdi guNa tirobhUta ho jAte haiN| yahI unakA phaladAna kahA jAtA hai| sUkSmatAke kAraNa ve dRSTa nahIM haiN| samavadAna Adi karma nirdeza karma sAmAnyakA lkssnn| kamake samavadAna Adi aneka bhed| samavadAna karmakA lakSaNa / adhaHkarma, IryApatha karma, kRtikarma, tapaHkarma aura sAvadhakarma -de0 vaha vaha nAma / AjIvikA sambandhI asi masi Adi karma prayogakarmakA lakSaNa / -de0 saavy| 5 | citikarma Adi kokA nirdeza va lakSaNa / jIvako hI prayoga karma kaise kahate ho| samavadAna Adi kamoM meM sthita jIvoM meM dravyArthatA va pradezArthatA kA nirdeza karma va nokarma pAgama dravya nikSepa -de0 nikSepa/5 / samavadAna Adi karmoM kI satsaMkhyA Adi ATha prarUpaNAe~ -de0 vaha vaha nAma / dravya bhAvakama va nokarmarUpa bheda va lakSaNakarma sAmAnyakA lkssnn| karmake bheda-prameda (dravyabhAva va nokarma ) / karmoM ke zAnA baraNAdi bhedava unakA kArya -de0 prkRtibndh/1| kama jagatkA sraSTA hai| karma sAmAnyake astitvakI siddhi / karma va nokarmameM antr| karma nokarma dravya nikSepa va saMsAra -de0nikSepa/5va saMsAra/2/2 chahoM hI dravyoMmeM kathaMcit dravyakarmapanA dekhA bA sakatA hai| jIva va pudgala donoMmeM kathaMcit bhAva kamapanA dekhA jA sakatA hai| zapti parivartanarUpa karma bhI saMsArakA kAraNa hai| zarIrako utpatti karmAdhona hai| karmoMkA mUrtatva va rasatva Adi usameM hetu -de0 mUrta / amUrta jIvase mUrtakarma kaise ba~dhe -de0 bandha/2 / dravyakarmako nojAva bhI kahate haiM -de0 jIva/1 / karma sUkSma skandha haiM sthUla nahI -de0 skandha/ dravyakarmako avadhi manaHparyaya jJAna pratyakSa jAnate haiM -de0bandha/2 va svaadhyaay/1| dravyakarmako yA jIvako hI krodha Adi saMzA kaise prApta hotI hai -de0 kssaay/2| karma siddhAntako jAnanekA prayojana / | anya sambandhita viSaya *karmoM ke bandha udaya sattvako prarUpaNAe~ -de0 vaha vaha nAma / karma prakRtiyoMmeM 10 karaNoMkA adhikAra -de0krnn/2| kamoMke kSaya upazama zrAdi va zuddhAbhimukha pariNAmameM kevala bhASAkA bheda hai -de0 paddhati / jova karma nimitta naimittika bhAva -de0 kaarnn/III/3,5|| | bhAva kamakA sahetuka ahetukapanA-de0 vibhAva/3-5 / akRtrima karmoMkA nAza kaise ho -de0 mokSa/6 / udIrNa karma -de0 udiirnnaa/1| ATha karmoM ke pATha udAharaNa -de0 prkRtibndh/3|| jIva pradezoMke sAtha kama skandha bhI calate haiM -de0jiiv/4| kiryA ke artha meM karma -de0 yog| karma kathaMcita cetana hai aura kathaMcita acetana -20 mana.12 / jainendra siddhAnta koza bhA02-4
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma 1. samavadAna Adi karma-nirdeza 1. samavadAna Adi karma-nirdeza 1. karma sAmAnyakA lakSaNa vaize. da./1-1/17/31 ekadravyamaguNaM saMyogavibhAgeSvanapekSakAraNamiti __ karmalakSaNam // 17 // vaize. da./5-1/1/150 AtmasaMyogaprayatnAbhyA haste karma -1. eka dravyake thAzraya rahanevAlA tathA apanemeM anya guNa na rakhanevAlA binA kisI dUsarekI apekSAke saMyoga aura vibhAgameM kAraNa honevAlA karma hai / guNa va karmameM yaha bheda hai ki guNa to saMyoga vibhAgakA kAraNa nahIM hai aura karma unakA kAraNa hai / 17 / 2. AtmAke saMyoga aura prayatnase hAthameM karma hotA hai / / noTa-jaina vADmayame yahI lakSaNa paryAya va kriyAke haiM -de0 vaha vaha nAma / antara itanA hI hai ki vaizeSika jana pariNamanarUpa bhAvAsmaka paryAyako karma na kahakara kevala parispandana rUpa kriyAtmaka paryAyako hI kahatA hai, jabaki jainadarzana donoM prakArako paryAyoM ko| yathArA. vA./6/1/3/104/11 karmazabdo'nekArtha:-kvacitkarturIpsitatame vartate-yathA ghaTa karotIti / kvacitpuNyApuNyavacana' - yathA "kuzalAkuzala karma" [ Apta mI.8] iti| kacicca kriyAvacanaH -yathA utkSepaNamavakSepaNamAkuJcanaM prasAraNaM gamanamiti karmANi [vaize./1/1/7] iti / tatreha kriyAvAcino grahaNam / =karma zabdake aneka artha haiM-'ghaTaM karoti' meM karmakAraka karmazabdakA artha hai / 'kuzala akuzala karma' meM puNya pApa artha hai / utkSepaNa avakSepaNa AdimeM karmakA kriyA artha vivakSita hai| yahA~ Amravake prakaraNameM kriyA artha vivakSita hai anya nahIM ( kyoMki vahI jar3a koka pravezakA dvAra hai)| 2. karmake samavadAna bhAdi aneka bheda (Sa.vaM. 13/5,4/sU.4.28/38-88), pramANa = sUtra/pRSTha saMjama-joga-kasAehi aTThakammasarUveNa sattakammasarUveNa chakammasarUpeNa vA bhedo samudANada tti buttaM hodi / -[samavadAna zabdameM 'sam' aura 'aba' upasarga pUrvaka 'dAp labane' dhAtu hai| jisakA vyutpattilabhya artha hai-] jo yathAvidhi vibhAjita kiyA jAtA hai vaha samavadAna kahalAtA hai| aura samavadAna hI samavadAnatA kahalAtI hai| kArmaNa pudagalokA mithyAtva, asaMyama, yoga aura kaSAyake nimittase ATha karmarUpa, sAta karmarUpa aura chaha karmarUpa bheda karanA samavadAnatA hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| 4. prayoga karmakA lakSaNa pa.saM. 13/5,4/sU. 16-17/44 te tivihaM-maNapayoakammaM vacipao akamma kaaypoakmm|16| taM saMsArAvasthANa vA jIvANaM sajogikevalINaM vA / 17) -vaha tIna prakArakA hai--manaHprayogakarma, vacanaprayogarma aura kAyaprayogakarma / 16 / vaha saMsAra avasthAmeM sthita jIvoMke aura sayogakevaliyoMke hotA hai / 17 (anyatra isa prayoga karmako hI 'yoga' kahA gayA hai|) 5. citikarma Adi kamaukA nirdeza va lakSaNa mU.A./428/576 appAsueNa missaM pAsugadavvaM tu pUdikama taM / cullI ukkhali davvI bhAyaNagaMdhatti paMcavihaM / 428 / kidiyakammaM cidiyakammaM pUyAkammaM ca viNayakammaM ca / kAdavvaM keNa kassa va kathaM va kahiM va kadikhutto / 576 / = prAsuka AhArAdi vastu sacittAdi vastuse mizrita hoM vaha pUti doSa hai-de0 AhAra/II/4 ! prAmuka dravya bhI pUtikarma se milA pUtikarma kahalAtA hai| usake pA~ca bheda haiM-cUlI, okhalI, kar3achI, pakAneke bAsana, gandhayukta dravya / ina pA~coMmeM saMkalpa karanA ki cUli AdimeM pakA huA bhojana jaba taka sAdhuko na de deM tabataka kisIko nahIM deNge| ye hI pA~ca Arambha doSa hai|4281 jisase ATha prakArake karmoMkA cheda ho vaha kRtikarma hai, jisase puNya karmakA saMcaya ho vaha citkarma hai, jisase pUjA kI jAtI hai vaha mAlA candana Adi pUjA karma hai, zuzrUSAkA karanA vinayakarma hai| 6. jIvako hI prayogakarma kaise kahate ho dha. 13/5,4,17/4/2 kadhaM jIvANaM poakmmvveso| Na, paoaM karedi tti paoakammasaddaNippattIe kattArakArae kIramANAe jIvANaM pi poakmmttsiddhiido| -prazna-jIvoMko prayoga saMjJA kaise prApta hotI hai| uttara-nahIM, kyoMki prayogako karatA hai' isa vyutpattike AdhArase prayogakarma zabdakI siddhi kartA kArakameM karanepara jIvoMke bhI prayogakarma saMjJA bana jAtI hai| 7. samavadAna Adi karmoM meM sthita jIvoM meM dravyArthatA va pradezArthatAkA nirdeza dha. 13/5,4,31/13/1davvapamANANugame bhaNNamANe tAva davyadvada-padesaTTadANaM atyaparUvaNaM kassAmo / ta jahA-paoakamma-tavokammakiriyAkammesu jIvANaM davbadvadA tti saNNA / jIvapadesANaM padesadvadA tti vveso| samodANakamma-iriyAvathakammesu jIvANaM dabaTThadA tti vveso| tesu ceva jIvesu hidakammaparamANUNa...padesaThThadA tti saNNA / AdhAkammammi.. orAliyasarIraNokammakravaMdhANaM davyaTThadA ti saNNA / tesu ceva orAliyasarIraNokammarabaMdhesa hidaparamANUNaM...padesaTThadA tti saNNA / dravya pramANAnugamakakA kathana karate samaya sarva prathama dravyArthatAke arthakA kathana karate haiN| yathA-- prayogakarma, tapaHkarma aura kriyAkarma meM jIvoMkI dravyArthatA saMjJA hai, aura jIvapradezoMkI pradezArthatA saMjJA hai| samavadhAna aura IryApatha karma eka nAma sthApanA dravya prayoga saMmata-aMdha IyA-tapa kiyA bhAta dAna / / pathA L 180 noAgamaka r.diheel 327 Hirite nAnA 2017 upadrAvaNa-AtmAdhInatA nAnAa- akSa varATaka ityAdi pradakSiNakya ekajI vidrAvaNaeka " kRtitraya ekajInAnAa. paritApana- avanatitraya mAnAjI eka zirInaticatuH nAnAjI. Arambha -AvartadvAdaza nAnAa.192/89 citra bhiti bheDa ityAdi ityAdi 3. samavadAna kamakA lakSaNa Sa.vaM.13/5,4/sU.20/45 ta' aTThavihassa vA sattavihassa pA chabvihassa vA kammassa samudANadAe gahaNaM payattadi te savvaM samudANakamma NAma / 20 / -yatasAta prakArake, ATha prakArake aura chaha prakArake karmakA bhedarUpase grahaNa hotA hai ata. vaha saba samavadAna karma hai| dha. 13/5,4,20/45/6 samayAvirodhena samavadIyate khaNDyata iti samavadAnam, samavadAnameva smvdaantaa| kammaiyapoggalaNaM micchattA jainendra siddhAnta koza
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma karmameM jIvoMkI prArthatA saMjJA hai, aura unhIM jIvoMmeM sthita... karma paramANuoMkI pradezArthatA saMjJA hai / adhaH karma meM audArika zarIrake nokarmaskandhoM kI pratyArthatA saMjJA hai aura unhIM zarIroMmeM sthita paramANuoMkI pradezArthatA saMjJA hai| 27 2. dravya bhAva va nokarma rUpa bheda va lakSaNa 1. karma sAmAnyakA lakSaNa rA.vA./6/1/7/504/26 karmazabdasya kartrAdiSu sAdhaneSu saMbhavatsu icchAto vizeSo'vyayaH / bhIryAntarAyajJAnAvaraNakSamakSayopazamApekSeNa AtmanAtmapariNAmaH pudgalena ca svapariNAmaH vyatyayena ca nizcayavyavahArayApekSayA kriyata iti karmakaraNamA vivakSAyAM - dharmAdhyArope sati sa pariNAmaH kuzalamakuzalaM mA dravyabhAvarUpaM karoMtIti karma AtmanaH prAdhAnyavivakSAyAM tu sati pariNAmasya karaNaravopapatte' bahutApekSayA kriyate'nena karmetyapi bhavati / sAdhyAdhana bhAvAnabhidhitsAyAM svarUpAvasthitatattvakathanAt kRti: karmetyapi bhavati / evaM zeSakArakopapattizca yojyA / - karma zabda kartA karma aura bhAva tInoM sAdhanoMne niSpanna hotA hai aura vivakSAnusAra tInoM yahA~ (karmA ke prakaraNane ) parigRhIta haiN| 1. vIryAntarAya aura jJAnAvaraNa ke kSayopazamakI apekSA rakhanevAle AramAke dvArA nizcaya namase AtmapariNAma aura pudagalake dvArA Dugala pariNAma tathA vyavahAranayase AtmA dvArA matapariNAma aura pudagalake dvArA AtmapariNAma bhI jo kiye jAyeM vaha karma haiN| 2 kAraNabhUta pari NAmoM kI prazaMsAkI vivakSAmeM kartR dharma Aropa karanepara vahI pariNAma svayaM dravya aura bhAvarUpa kuzala akuzala karmoMko karatA hai ataH vahI karma hai| 9 AmAkI pradhAnatA meM vaha kartA hotA hai aura pariNAma karaNa taba 'jinake dvArA kiyA jAye vaha karma' yaha vigraha bhI hotA hai| 4. sAdhyasAdhana bhAvako vivakSA na honepara svarUpamAtra kathana karanese kRtiko bhI karma kahate hai| isI taraha anya kAraka bhI lagA lene cAhie / AThapa./TI./113/6266 jIvaM paratantrIkurvanti sa parasantrI kriyate vA yasyAni karmANi jIvana yA mithyAdarzanAdipariNAmaH kriyante ii karmANi / 1 jIvako paratantra karate hai athavA jIva jinake dvArA paratantra kiyA jAtA hai unhe karma kahate haiM / 2 athavA jIvake dvArA mithyAdarzanAdi pariNAmoMse jo kiye jAte haiM-pati hote hai ve karma haiN| (bha.A./vi./20/71/8 ) kevala lakSaNa naM. 2 / 2. karmake bheda-prabheda sa.sA./mU./micchataM pRpa duhiM jIvanajIva saheba aNNA abhiradi jogo moho kohAdIyA ime bhAvA | 7| = mithyAtva ajJAna, avirati, yoga, moha tathA krodhAdi kaSAya ye bhAva jIva aura ajIva ke bheda do-do prakAra ke haiN| = Apa./mU./113 karmANi dvividhAnyatra inybhaavviklptH| karma do prakAra ke hai-karma aura bhAvakarma gha. 14/5,6,71/52/5 davtravaggaNA duvihA -- kamma vaggaNA, NokammavaggaNA ceti dravya vargagA do prakArakI hai karmavagaMgA aura nokamargaNA / go.ka./mU./6/6 kammattaNeNa ekkaM davvaM bhAvonti hodi duvihaM tu / = karma sAmAnya bhAvarUpa karmatvakari eka prakArakA hai| bahuri soI karma dravya va bhAvake bheda se do prakArakA hai| 2. dravya bhAva va nokarma rUpa bheda va lakSaNa 3. dravya bhAva yA jIva ajIva karmoMke lakSaNa sa.sA.// pugalakammaM micche jogo aviradi aNNApamajIvaM / uvaogo aNNANaM aviraha micchaM ca jIvo du / 88/5 jo mithyAtva yoga anirati aura ajJAna ajIma hai so to karma haiM aura jo mithyAtva avirati aura ajJAna jIva hai vaha upayoga hai / ( pudgala yA dravya bhAye gaye karma arthAt una phArmana skandhaukI avasthA ajIva karma hai aura jIvake dvArA bhAye gaye arthAt upayogasvarUpa rAga-dveSAdika jIva karma - ( sa.sA./A./80), (pra.sA./ta.pra / 117, 124 ) / sa.si./2/23/102/8 sarvazarIravarohaNamajataM kArmaNa zarIraM karNerayucyate rAba zarIroMkI utpatti mUlakAraNa kArmaNa zarIrako karma (dravyadharma) kahate hai (rA.vA./2/22/2/130/6) (rA.mA./5/24/ 6/488/20) | / Apta.pa./ /193-194 pravyakarmANi jIvasya ttAtmAnyanekadhA / 1130 bhAvakarmANi caitanyavivarttAtmani bhAnti nuH / krodhAdIni svavedyAni kathaMcidabhedataH / 114 // jIvake jo dravyakarma haiM ve paugalika haiN| aura unake aneka bheda haiM / 113 // tathA jo bhAvakarma haiM ve AtmA caitanya pariNAmAtmaka hai, kyoMki AtmAse kaniya abhinna rUpase svavedya pratIta hote haiM aura ve krodhAdi rUpa haiM / 114 | ( paM. dha. /u. /1058 - 1060) 6. 14/5.6,79/52/5 tatha kammaramgaNA NAma addukNmmdhvivrnn| - unameM se ATha prakArake karmaskandhoMke bheda karma vargaNA ( dravya karmavargaNA ) hai / (ni.sA /tA.vR./107) aura bhI (de0 karma /3/5) 4. nokarmakA lakSaNa .14/5.6/09/26 sesa ekoNavIsavaggagAo lokmmvggnnaao| kArmaga vargaNAko choDakara zeSa unIsa prakArako vargaNAe~ mokarma vargaNAe~ haiM (arthAta kula 23 prakArakI vargaNAo meM se kArmANa, bhASA, manova se jasa ina cArako chor3akara zeSa 16 vargagAe~ nokarma vargagAe~ haiM / / go.jI./mU./244/500 orAliyavegubbiya aahaaryaamkmmudye| caNakammasarIrA kamme ya hodi kamma audArika, vaiki bika, AhAraka aura tejasa nAmakarmake udayase cAra prakAra ke zarIra hote haiN| ve nokarma zarIra haiM pA~coM jo kArmaNa zarIra so karma rUpa hI hai| ni.sA./tA.vR./107 audArikavai kivikAhArakarI jasakArmaNAni zarIrANi hi nokarmANi / audArika, vaikriyika, AhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIra (1) ve nokarma hai| go.jI./jI.pra./244/508/2 nozabdasya viparyaye ISadarthe ca vRtteH / teSAM / 1 zarIrANAM karmavadAtmaguNaghAtitvagatyAdipAratantryahetutvAbhAvena karma - viparyayavAda karma sahakAritvena ItharakarmasyAzca nokarmazarIratvasaMbhavAt noindriymt| -no zabdakA doSa artha hai- eka to niSedharUpa aura eka ISada arthAt stokruup| so ihA~ kArmANako jyoM se cAra zarIra AmAke guNoMko pAThe nAhIM vA tpAdika rUpa parAdhIna na kara sakeM tAteM karmate viparIta lakSaNa dharanekari inako armazarIra kahie / athavA karmazarIrake e sahakArI haiM tAteM ISat karmazarIra kahie / aise iniko nokarma zarIra kase manako gondra kahie hai| 5. karmaphalakA artha - pra.sA./ta.pra./ 124 tasya karmaNo yajJiyAya sudu tatkarma phalam / usa karma se utpanna kiyA jAnevAlA sukha-dukha karmaphala hai (vizeSa dekho 'udaya' ) jainendra siddhAnta koza
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma 3. dravyabhAva karma nirdeza svatantrIkaraNe mUlakAraNam / tadudayApAditaH pudgalapariNAma AtmanaH sukhaduHkhamalAdhAnahetuH audArika zarIrAdiH ISatkarma nokrmetyucyte| ki ca sthitibhedAbhedaH / prazna-karma aura nokarma meM kyA vizeSa hai| uttara--Atmake yogapariNAmoM ke dvArA jo kiyA jAtA hai use karma kahate haiN| yaha AtmAko parataMtra banAnekA mUlakAraNa hai / karmake udayase honevAlA vaha audArika zarIra AdirUpa pudgalapariNAma jo AtmAke sukha-duHkha meM sahAyaka hotA hai; nokarma kahalAtA hai| sthitike bhedase bhI karma aura nokarma meM bheda hai|-de0 sthiti / 4. chahoM hI dravyoMmeM kathaMcit dravya kamapanA dekhA jA sakatA hai 3. dravyabhAva karma nirdeza 1. karma jagatkA sraSTA hai pa.pu./4/37 vidhi sraSTA vidhAtA ca daivaM karma puraakRtm| Izvarazceti paryAyA vijJeyAH karmavedhasaH // 37 // --vidhi, sraSTA, vidhAtA, daiva, purAkRta karma aura Izvara ye saba karma rUpI Izvarake paryAya vAcaka zabda hai / arthAt inake sivAya anya koI lokakA banAnevAlA nhiiN| 2. karma sAmAnyake astitvakI siddhi ka.pA 1/1,1/637-38/56/4 edassa pamANassa baDhihANi-tara-tamabhAvo Na tAva NikAraNo; vaDhi hANi hi viNA egsruvegaavtttthaannppsNgaado| Na ca evaM thaannuvlNbhaado| tamhA sakAraNAhi tAhi hodavyaM / jaMtaM hANi-tara-tamabhAvakAraNaM tamAvaraNamidi siddha' / 37 / ...kammaM pi saheu tayiNAsaNNAhANuyavattIdo nnvvde| Na ca kmmaviNAso asiddho| -jJAnapramANakA vRdbihvAsake dvArA jo taratama bhAva hotA hai vaha niSkAraNa to ho nahIM sakatA hai, kyoki aisA mAnanepara usa vRddhi hAnikA hI abhAva ho jAyegA aura usake na honese jJAnake ekarUpase rahanekA prasaMga prApta hotA hai| parantu aisA hai nahIM, kyoMki ekarUpase avasthita jJAnakI upalabdhi nahIM hotii| isalie vaha sakAraNa honA cAhie / ataH usameM jo hAnike taratamabhAvakA kAraNa hai vaha AvaraNa karma hai yaha siddha ho jAtA hai|371 tathA karma bhI ahetuka nahIM hai, kyoMki unako ahetuka mAnA jAyegA to unakA vinAza bana nahIM sakatA hai| karma kA vinAza asiddha nahIM hai| -de0 mokSa,-de0 rAga/5/1 / pra.sA./ta.pra./117 kriyA khalvAtmanA prApyatvAtkama, tannimittaprAptapariNAmaH pudgalo'pi karma, tatkAryabhUtA manuSyAdiparyAyA jovasya kriyAyA mUlakAraNabhUtAyAH pravRttatvAta kriyAphalameva syuH / kriyAbhAve pudgalAnA karmatvAbhAvAttatkAryabhUtAnAM teSAmabhAvAt / atha kathaM te karmaNaH kAryabhAvamAyAnti, karmasvabhAvena jIvasvabhAvamabhibhUya kriyamANatvAt pradIpayata / tathAhi-yathA jyoti svabhAvena tailasvabhAvamabhibhUya kriyamANaH pradIpo jyoti kArya tathA karmasvabhAvena jIvasvabhAvamabhibhUya kriyamANA manuSyAdiparyAyAH karma kAryam / =kriyA vAstavameM AtmAke dvArA prApta honese karma hai| usake nimittase pariNamanako prApta hotA huA pudgala bhI karma hai| usakI kAryabhUta manuSyAdi paryAyeM mUlakAraNabhUta jIvakI kriyAse pravartamAna honese kriyAphala hI haiM, kyoMki kriyAke abhAvameM pudgaloMko karmatvakA abhAva honese usakI kAryabhUta manuSyAdi paryAyoMkA abhAva hotA hai| prazna-manuSyAdi paryAyeM karma ke kArya kaise haiM, uttara-ve karma svabhAvake dvArA jIvake svabhAvakA parAbhava karake hI kI jAtI haiN| yathA-jyotiH (lo) ke svabhAvake dvArA telake svabhAvakA parAbhava karake kiyA jAnevAlA dIpaka jyotikA kArya hai, usI prakAra karmasvabhAvake dvArA jIvake svabhAvakA parAbhava karake kI jAnevAlI manuSyAdi paryAya karma ke kArya haiN| go.ka./jI.pra./2/3/6 tayorastitvaM kutaH siddh| svataH siddha / ahaMpratyamavedyatvena aAtmanaH daridrazrImadAdivicitrapariNAmAt karmaNazca sarisaddheH / - prazna-jIva aura karma ina donoMkA astitva kAhe te siddha hai| uttara-svataH siddha hai| jAtai 'ahaM' ityAdika mAnanA jIva binA nAhIM sambhavai hai| daridrI lakSmIvAna ityAdika vicipratA karma binA nAhoM sambhavai hai / (paM.dha./u./50) 3. karma va nokarmameM antara rA, vA./5/24/4/488/20 atrAha-karmanokarmaNaH kaH prativizeSa iti / ucyate-AtmabhAvena yogabhAvalakSaNena kriyate iti krm| tadAtmano' gha.vaM.13/5,4/sUtra 14/43 jANi dabvANi sambhAvakiriyANipphaNNANi taM savvaM dabakammaM NAma 114 // gha. 13/5,4,14/43/7 jIvadavvassa NANadaMsaNehi pariNAmo sabbhAvakiriyA, poggaladavyassa baNNa-gaMdha-rasa-phAsa-visesehi pariNAmo sambhAvakiriyA |...evmaadiihi kiriyAhi jANi NippaNNANi sahAbado ceva davvANi taM sambaM dabakarma nnaam| - 1. jo dravya sadbhAvakriyAniSpanna haiM vaha saba dravyakarma haiN|14| 2. jIvadravyakA jJAnadarzana AdirUpase honevAlA pariNAma usakI sadbhAva kriyA hai / pudgala dravyakA varNa, gandha, rasa aura sparza vizeSa rUpase honevAlA pariNAma usakI sadbhAva-kriyA hai| (dharma va adharma dravyakA jIva va pudagaloMkI gati va sthitimeM heturUpa honA tathA kAla va AkAzame sabhI dravyoko pariNamana va avagAhameM nimitta rUpa honevAlA pariNAma una-una kI sadbhAva kriyA hai ) ityAdi kriyAoM ke dvArA jo dravya-svabhAvase hI niSpanna hai vaha saba dravya karma hai| vizeSArtha-mUla dravya chaha hai aura ve svabhAvase hI pariNamanazIla hai| apane-apane svabhAvake anurUpa unameM pratisamaya pariNamana kriyA hotI rahatI hai aura kriyA karmakA paryAyavAcI hai| yahI kAraNa hai ki yahA~ 'dravyakarma' zabdase mUlabhUta chaha dravyoMkA grahaNa kiyA hai| 5. jIva va pudgala donoMmeM kathaMcit bhAvakarmapanA dekhA jA sakatA hai go, kam./6/6 kammattaNeNa ekkaM davvaM bhAvotti hodi duvihaM tu / poggalapiMDo davvaM tassattI bhAvakammaM tu / 6 / / go.ka./jI.pra./6/6/6 kArye kAraNopacArAttu zaktijamitAjJAnAdirvA bhAvakarma bhavati / karma sAmAnyabhAvarUpa karmatva kari eka prakArakA hai| bahuri soI karma dravya aura bhAvake bhedase doya prakAra hai| tahA~ jJAnAvaraNAdi pudgaladravyakA piNDa so dravyakarma hai, bahuri tisa piNDa viSai phala denekI zakti hai so bhAbakarma hai / athavA kArya viSai kAraNake upacArata tisa zakti utpanna bhae ajJAnAdika va krodhAdika, so bhI bhAva karma khie| sa.sA./tA.vR./160-1962 meM prakSepaka gAthAke pazcAvakI TIkAbhAvakarma dvividhA bhvti| jIvagataM pudgalakarmagata c| tathAhibhAvakrodhAdivyaktirUpaM jIvabhAvagataM bhnnyte| pudgalapiNDazaktirUpaM pudgaladravyagataM / tathA coktaM-(uparokta gAthA) // atra dRSTAnto yathA-madhurakaTukAdidravyasya bhakSaNakAle jIvasya madhurakaTukasvAdavyaktivikalparUpaM jIvabhAvagataM, tadvayaktikAraNabhUtaM madhurakaTukadravyagataM zaktirUpaM pudgaladravyagataM / evaM bhAvakarmasvarUpaM jIvagata pudgalagataM ca dvidheti bhAvakarma vyAkhyAnakAle sarvatra jJAtavyam / =bhAvakarma do prakArakA hotA hai-jIvagata va pudgala gata / bhAva krodhAdikI jainendra siddhAnta koza
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma kAraka vyaktirUpa jIvagata bhAvakarma hai aura pudgalapiMDakI zaktirUpa pudgala avyaya bhAvakarma hai| kahA bhI hai- yahA~ uparokta gAthA hI uddhRta kI gayI hai| yahA~ rAta dekara samajhAte hai jaise ki mIThe yA khaTTeko khAneke samaya jIvako jo mIThe khAdI vyakti kA vikalpa utpanna hotA hai vaha jIvagata bhAva hai; aura usa vyaktike kAraNa mIThe kI jo zakti hai, so gadravyagata bhAva hai| isa prakAra jIvagata va pudgalagatake bhedase do prakAra bhAvakarmaka svarUpa bhAvakarmakA kathana karate samaya sarvatra jAnanA cAhie / 6. jJapti parivartanarUpa karma bhI saMsArakA kAraNa hai | pra. sA./ta. pra. / 233 na ca parAtmajJAnazUnyasya paramAtmajJAnazUnyasya vA mohAdidravyabhAvakarmaNA parivartanarUpakarmaNA nA kSapaNaM spAya tathAhi...moharAgadveSAdibhAve sAmAyo madhyAvibhAgA bhAvAnmohAdidravyabhAvakarmaNaM na siddha tathA ca zeyaniSThatathA prativastu pAtotpAtapariNatatvena jJapterAsaMsArAtparivartamAnAyAH paramAtmanityamantareNAnivAryaparivartatayA imaparivartarUpakarmaNI kSapaNamapi na siddhayet / = Agamake binA parAtmajJAna va paramAtmajJAna nahIM hotA aura una donoMse zunyake mohAdi dravyabhAva kamakA yA jJapti parivartana rUpa karmoM kA kSaya nahIM hotaa| vaha isa prakAra hai kimoharAgadveSAdi bhAvoM ke sAtha ekatAkA anubhava karanese adhyacAtaka ke vibhAgakA abhAva honese mohAdi dravya va bhAva karmoMkA kSaya siddha nahIM hotA / tathA jJeyaniSThatA se pratyeka vastuke utpAda vinAzarUpa pariNamita honeke kAraNa anAdi saMsArase parivartanako pAnevAlI jo zati, usakA parivartana paramAtmanitA ke atirikta anivArya honese parivartanarUpa rUmakA kSaya bhI siddha nahIM hotaa| 0 zarIrako utpatti karmAdhIna hai| nyA yA su./mU va TI./3-2/63/291 pUrvakRtaphalAnubandhAttadutpatiH / 63 / pUrvazarIre yA pravRttirvA buddhizarIrArambhalakSaNA pUrvakarmo N tasya phalaM tajjanitI dharmAdharmI tatphalasyAnubandha AtmasamavetasyAva sthAnaM tena prayuktebhyo bhUtebhyastasyotpattiH zarIrasya na svatantrebhya iti pUrvakRta phalake anubandhase usakI utpatti hotI hai / 63 / pUrva zarIrome kiye mana, vacana, kAyakI pravRttirUpa karmoke phalAnubandha se dehakI utpatti hotI hai, arthAt dharmAdharmarUpa adRSTase prerita paMcabhUtoMse zarIrakI utpatti hotI hai bhUtoMse nahIM (rA.vA./ 5/26/1/488/21) | / 8. karmasiddhAnta jAnanekA prayojana sama 126 / yadi bhramaNa pra.sA./mU./126 karaNaM ka pha ca anta pariNamadina adi aparNa di 'kartA, karaNa, karma aura karmaphala AtmA hai aisA nizcayavAtA hotA huA anyarUpa pariNamita nahI hI ho to vaha zuddha AtmAko upalabdha karatA hai / paM.kA/tA.vR./55/205/17 atra yadetra zuddhanizcayanayena mUlottara prakRtirahitaM vItarAgaparamAhlAdai karUpacaitanya prakAzasahitaM zuddhajIvAstikAyasvarUpaM tadeyopAdeyamiti bhAvArthaH yahA~ ( manuSyAdi nAmaprakRtiyukta jIvo ke utpAda minAzake prakaraNa) jo zukhanidhayanayase hotiyo se rahita aura vItarAga paramAhlAda rUpa eka caitanyaprakAza sahita zuddha jIvAstikAyakA svarUpa hai vaha hI upAdeya hai. aisA bhAvArtha hai / karma kAraka - de0 kartA / 29 karma prAbhRta TIkA karmakSaya vRta vrata vidhAna saMgraha / 121 kula samaya - 266 dina kula upavAsa 148 kula pAraNA - 148 // vidhi-sAta prakRtiyoke nAzArthaM caturthiyoM ke 7 upavAsa; tIna prakRtiyoMke nAzArtha 3 saptamiyoMke 3 upavAsa; battIsa prakRtiyoMke nAzArtha 26 navamiyoMko 36 upavAsa eka prakRtike nAzArtha 1 dazamIkA upavAsa 16 prakRtiyoMke nAzArtha 16 dvA ziyo 16 upavAsa aura 85 prakRtiyoMke nAzArtha 85 caturdaziyoM ke 85 upavAsa / isaprakAra kula 148 upavAsa pUre kare "OM hrIM Namo siddhANaM" isa maMtra kA trikAla jApya kare / pu. / 34 / 129 266 dina taka lagAtAra 1 upavAsa va 1 pAraNAke krama se 148 upavAsa va 140 hI pAraNA kare "sarvakarmarahitAya siddhAya namaH " isa mantrakA trikAla jApya kare / I karma cUra vrata - kula samaya 2varSa mAsa arthAt 12 mAsakI 6464 dina vidhi naM. 1-1 prathama ATha ahamiyoMke ATha upavAsa; 2. dUsarI ATha aSTamiyoMke ATha kAMjika AhAra; ( bhAta va jala ) 3. tIsarI bATha aSTamiyoMko kevala taMdulAhA 4. cautho ATha aSTamiyoMko eka grAsAhAra; 50 pA~cavIM ATha aSTamiyoMko eka kurahI mAtra bAhAra 6. chaThI ATha aSThamiyoMko eka rasa va eka annakA AhAra 7. sAtavIM ATha aSTamiyoMko ekalaThAne; 8. AThavIM ATha aSTamiyoMko rUkSa annakA AhAra / "oM hrIM Namo siddhANaM siddhaparameSThine nama isa mantrakA trikAla vidhAnasaMgraha / pR. 48 ), ( varddhamAna purANa ) / naM 2 - uparokta kramameM hI - naM. 1 vAle sthAnameM upavAsa, naM. 2 vAle meM ekalaTAnA, naM. 3 vAlemeM eka grAsa; naM. 4 bAlemeM nIrasa bhojana naM. 5 vAle eka hI prakArake phaloMkA AhAra naM. 6 mAlemeM kevala cAvala; naM. 7 vAlemeM lADU; naM. 8 vAlemeM kAMjI AhAra ( bhAta va jala ) ( vrata vidhAna saMgraha / pR 15 ) ( kizanasiha kriyA koza ) / karma cetanA - de0 cetanA / karmasva 8/12/12 karma bhAvAda karma122 pratyeka karmameM rahanevAlA sAmAnya va nitya dharma karma hai| karma nirjarA vrata vidhi- 1. darzana nizuddhike artha ASADha zu. 14; 2. samyagjJAnakI bhAvanAke artha zrAvaNa zu. 14. 3. samyakcAritrakI bhAvanA ke artha bhAdrapada zu. 14 aura 4. samya tapakI bhAvanA ke artha Asoja (kAra) zu. 14 / ina cAra tithiyoMke cAra upavAsa / jAya mantra --- naM. 1 ke lie 'OM hrIM darzavizuddhaye namaH ; naM. 2 ke lie 'OM hrIM samyagjJAnAya namaH naM. 3 ke lie OM hrIM samyacAritrAya namaH' aura naM 4 ke lie 'OM hrIM samyaktapAya nmH'| usa usa dina usa usa mantrakA trikAla jApya karanA / ( vrata - vidhAna saMgraha / pU. 15) (kizana siMha kiyA koTA ) | * karma prakRti kA bheda 0 prakRti jJAna kA eka a -10 pariziSTa 1 de0 karma prakRti cUNi- 30 pariziSTa 1 karma prakRti rahasya- A. abhayamandi ( I0 130-150) pRta jainendra siddhAnta koza eka raMcanA / karma prakRti vidhAna banArasIdAsa (I. 1696-1667) dvArA racita karma siddhAnta viSayaka bhASA grantha / karma pravAda- zrutajJAnakA 7vA~ pUrva- de0 zrutajJAna / III karma prAbhUta TIkA-Asamantabhadra (I. za. 2) kRta karmasiddhAnta viSayaka eka saMskRta bhASA baddha grantha / - de0 samantabhadra |
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma phala 30 kalkI karma phala-de0 krm/2| karma phala detanA-de0 cetanA / karma bhUmi-de0 bhuumi/3| karma zakti-sa.sA A /zakti naM. 41 prApyamANasiddharUpabhAvamayo krmshktiH| =prApta kiyA jAtA jo siddha rUpa bhAva hai usamayI karma zakti hai| vizeSa de0 krtaa/1/2| karmasamavAyinI kriyA-de0 kriyA/1 / karmastava-eka prasiddha grantha / -de0 pariziSTa 1 // karmasparza-de0 sprsh/1| karmAhAra-de0 AhAra/I/11 karmopAdhi-sApekSa va nirapekSa naya -de0 ny/v/2|| kavaMTa-dha.13/5,5,63/33518 parvatAvaruddha' kavvarDa NAma / = parvatoM se ruke hue nagarakA nAma karvaTa hai| ma. pu./16/175 zatAnyaSTau ca catvAri dve ca syumisNkhyyaa| rAjadhAnyastathA droNamukhakarvaTayoH kramAt / 17 // - eka karvaTameM 200 grAma hote haiN| kaladhautanandinandisagha dezIyagaNa / samaya I0 sh010| -de0itihAsa 7/ kalaha-dhi.12/4,2,8,10/201/4)-krodhAdivazAda sidaNDAsabhyavacanAdibhiH parasaMtApajananaM klhH| -krodhAdike vaza hokara talabAra, lAThI aura asabhya vacanAdike dvArA dUsaroMko santApa utpanna karanA kalaha kahalAtA hai| kalA-1. Art (dh./pr.pr./27)| 2. kAlakA eka pramANa vizeSa / / de0 gnnit/I/1/4| kolaga-1. bharata kSetra dakSiNa Aya khaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| 2. madrAsa prAntakA uttara bhAga aura ur3IsAkA dakSiNa bhaag| rAjadhAnI rAjamahendrI hai / (ma.Y /pra.44/paM. pannAlAla) kali oja-de0 oja / kali caturdazI vrata vidhi-ASADha, zrAvaNa, bhAdrapada, Azvina, ina cAra mahInoM kI zukla caturdaziyoMko barAbara 4 varSa taka upavAsa karanA / namaskAra maMtrakA trikAla jApya / (bata-vidhAna saMgraha/pR.103) (kthaakosh)| kaluSatA-de0 kaalussy| kalevara-eka graha-de0 'grh'| kalkI -jainAgamameM kalkI nAmake rAjAkA ullekha jainayatiyoMpara atyAcAra karaneke lie bahuta prasiddha hai| isake va isake pitAke vibhinna nAma AgamameM upalabdha hote haiM aura isI prakAra inake samayakA bhii| phira bhI vaha lagabhaga gupta vaMzake pazcAta prApta hotA hai| itihAsakAroMse pUchanepara patA calatA hai ki bhAratameM gupta sAmrAjyake pazcAt eka barbara jaMgalI jAtikA rAjya huA thA, jisakA nAma 'hUna' thaa| I0 435-546 ke 125 varSa ke rAjyameM ekake pIche eka cAra rAjA hue| sabhI atyanta atyAcArI the| isa prakAra Agama va itihAsakA milAna karanese pratIta hotA hai ki kalkI nAmakA koI rAjA na thaa| batika uparokta cAroM rAjA hI apane atyAcAroMke kAraNa kalkI nAmase prasiddha hue| isa prakAra unake vibhinna nAmoM va samayoMkA sammela baiTha jAtA hai / -de0 itihAsa /2 1. AgamakI apekSA kalkI nirdeza ti pa/4/1509-1510 tatto vakkI jAdo iMdasuto tassa caumuho nnaamo| sattari varisA AU viguNiyaigivIsa rajjato // 1506 / AcArarAMgadharAdo paNahattarijutta dusayavAsesaM / volINesa baddho paTTo kakkissa NaravaiNo / 1510 // = isa gupta rAjya (vI. ni.658) ke pazcAta indrakA suta kalkI utpanna huaa| isakA nAma caturmukha, Ayu 70 varSa aura rAjyakAla 12 varSa pramANa thA / 1504 / AcArAMgadharoM (vI. ni. 683) ke 275 varSa pazcAta (vI. ni. 658 meM ) kalkIko narapatikA paTTa bA~dhA gayA / 1510 // ha.pu./60/461-412 bhadrabANasya tadrAjyaM guptAnAM ca zatadvayam / ekavizazca varSANi kAlavidbhirudAhRtam / 461 / dvicatvAriMzadevAtaH kalkirAjasya rAjatA / ... 462 = phira 242 varSa taka bANabhaTTa (zaka vaMza ) kA, phira 221 taka guptoMkA aura isake bAda (vI. ni. 658 meM ) 42 varSa taka karika rAjAkA rAjya hogaa| ma pR/76/367-400 duSSamAyAM sahasrAbdavyatItau dharmahAnita' / 367) pure pATaliputrAkhye shishupaalmhiipteH| pApI tanUjaH pRthivIsundaryA dRrjanAdima' 1368 caturmukhAdayaH kalkirAjo vejitabhUtala / utpatsyate mAghasaMvatsarayogasamAgame / 366 / samAnAM saptatistasya paramAyuH prakIrtitam / catvAriMzatsamA rAjya sthitizcAkramakAriNaH / 400 / =duSamAkAla (vI.ni.3) ke 1000 varSa bItanepara (vI.ni. 1003 meM) dharmakI hAni honese pATaliputra nAmaka nagarameM rAjA zizupAlakI rAnI pRthivIsundarIke caturmukha nAmakA eka aisA pApI putra hogA, jo kalika nAmase prasiddha hogaa| yaha kalkI maghA nAmake saMvatsara me hogaa| isakI utkRSTa Ayu 70 varSa aura rAjyakAla 40 varSa taka rhegaa| tri.sA./850-851 paNachassayavassaM paNamAsajudaM gamiya viirnnidhvuido| sagarAjo to kakkI caduNavatiyamahiya sagamAsaM 1850 so ummaggAhiMmuho sdrivaasprmaauu| cAlIsarajjao jidabhUmI pucchaisamaMtigaNaM / 851 =bIra bhagavAnkI muktike 605 varSa va mahIne jAnepara zaka rAjA ho hai| usake Upara 364 varSa 7 mahIne jAne para (vI. ni. 1000 meM) kalkI ho hai|850| vaha unmArgake sammukha hai| usakA nAma caturmukha tathA Ayu 70 varSa hai| 40 varSa pramANa rAjya kara hai|851|| 2. itihAsakI apekSA huna vaMza yaha eka barbara jaMgalI jAti thI, jisake saradAroMne I0 432 meM gupta rAjAoMpara AkramaNa karanA prArambha kara diyA thaa| yadyapi skanda - guptane unheM parAsta karake pIche bhagA diyA parantu ye barAbara apanI zakti baDhAte rahe, yahA~ taka ki I0 500 me unake saradAra toramANane gupta rAjyako kamajora pAkara samasta paMjAba va mAlavA prAntapara apanA adhikAra jamA liyaa| phira I0 507meM usake putra mihirakulane bhAnuguptako parAsta karake gupta vaMzako naSTa-bhraSTa kara diyaa| isane prajApara baDe atyAcAra kiye jisase taMga Akara eka hindU saradAra viSNudharmane viravarI huI hindU zaktiko saMgaThita karake I0528 me mihirakulako parAsta karake bhagA diyaa| usane kAzmIrameM jAkara zaraNa lI aura vahA~ hI I0 540 meM usakI mRtyu ho gyii| ( ka. pA./pu. 1 pra.54/50 mahendra) yaha viSNu yazodharma kaTTara vaiSNava thaa| isane hindU dharmakA to baDA upakAra kiyA parantu jaina sAdhuoM va jaina mandiroMpara baDA atyAcAra kiyA, isalie jainiyoM meM vaha kalkI nAmUse prasiddha huA aura hindU dharmame use antima avatAra mAnA gyaa| (nyAyAvatAra/pra.2 satIzacanda vidyAbhUSaNa ) / jainendra siddhAnta koza
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalkI 31 kalyANaka 3, Agama va itihAsake nirdezoMkA samanvaya Agamake uparokta uddharaNoMmeM kalkIkA nAma caturmukha batAyA gayA hai para usake pitAkA nAma eka sthAnapara indra aura dUsare sthAnapara zizupAla kahA gayA hai| ho sakatA hai ki zizupAla hI indra nAmase vikhyAta ho / idhara itihAsame toramANakA putra mihirakula kahA gayA hai| pratIta hotA hai ki toramANa hI indra yA zizupAla hai aura mihirakula hI vaha caturmukha hai| samayako apekSA bhI AgamakArokA kucha matabheda hai| tilloya paNNati va harivaMzapurANakI apekSA usakA kAla vI0 ni0 658-1000 (I0 431-473) aura mahApurANa va trilokasArakI apekSA vaha vI0ni0 1030-1070 (I0503-533) hai| ina donoM mAnyatAomeM vizeSa antara nahIM hai / pahilImeM kalkIkA rAjyakAla milAkara bhagavAn ke nirvANake pazcAt 1000 varSa kI gaNanA karake dikhAI hai arthAta nirvAName 1000 varSa pazcAt dharma va saMdhakA lopa darzAyA hai aura dUsarI mAnyatAmeM vI0ni01000 meM kalkIkA janma batAkara 30 varSa pazcAt use rAjyArUDha karAyA gayA hai| donoM hI mAnyatAomeM usakA rAjyakAla 40 varSa batAyA gayA hai| itihAsase milAna karanepara dUsarI mAnyatA ThIka UMcatI hai, kyoMki mihirakulakA kAla I0507-528 batAyA gayA hai / 4. kalkIke atyAcAra ti. pa./4/1511 aha sahiyANa kakko Niyajogge jaNapade payatteNa / sukkaM jAcadi luddho piMDaragaM jAva tAva samaNAo / 1511 / tadanantara vaha kakkI prayatna pUrvaka apane yogya janapadoMko siddha karake lobhako prApta hotA huA muniyoMke AhArameM-se bhI prathama grAsako zulkake rUpameM mA~gane lagA / 1511 / (ti. 5/1523-1526) (ma. pu./76/410) (tri. sA./853, 856) / migavIsa kakkI uvakakI tettiyA ya ghammAe / jammati dhammadohA jalaNi hiuvamANaAujudo / 1534 / vAsatae aimAse pakkhe galidammi pavisade tatto / so adidussamaNAmo chaTTo kAlo mhaavismo| 11531 - isa prakAra 1000 varSoke pazcAta pRthak-pRthak eka-eka kakkI tathA 500 varSoMke pazcAt eka-eka upakalkI hotA hai / 1516 / isa prakAra 21 kalkI aura itane hI upakalkI dharma ke drohase eka sAgaropama Ayuse yukta hokara dharmA pRthivI (prathama naraka) meM janma lete haiM / 1534 / isake pazcAt 3 varSa 8 mAsa aura eka pakSake bItanepara mahA viSama vaha atiduSamAnAmakA chaThA kAla praviSTa hotA hai / 1535 // (ma. pu./76/431-441) (tri. sA./857-856) / 8. kalkIke samaya catuHsaMghakI sthiti ti. pa./4/1521,1530 vIrAMgajAbhidhANo takkAle muNivaro bhave ekko| savvasirI taha viradI sAvayajugamaggidattapaMgusirI 115212 tAhe cattAri jaNA cauvihaAhArasagapahUdINaM / jAvajIvaM chaMDiya saNNAsaM te kara ti ya / 1530 / - usa samaya vIrAMgaja nAmaka eka muni, sarvazrI nAmaka AyikA tathA agnidatta (agnila aura paMguzrI nAma zrASaka yugala ( zrAvaka-zrAvikA ) hote hai / 1521 / taba ve cArauM jana cAra prakArake AhAra aura parigrahako janma paryanta chor3akara saMnyAsa ( samAdhimaraNa ) ko grahaNa karate haiM / 1530 / (ma. pu/76/432-436) (tri. saa./858-856)| 9. pratyeka kalkIke kAla meM eka avadhijJAnI muni ti. pa./4/1517 kakkI paDi ekkevakaM dussamasAhussa ohiNANaM pi| saMghA ya cAduvaNNA thovA jAyaMti takkAle / 1517 / pratyeka kalakIke prati eka-eka duSSamAkAlavartI sAdhuko avadhijJAna prApta hotA hai aura usake samayameM cAturvarNya saMgha bhI alpa ho jAtA hai / 1517 // " kalpa-1. sAdhu caryAke 10 kalpoMkA nirdeza 1.-de0 sAdhu / 2 / 2. ina dasoM kalpoMke lakSaNa-de0 vaha vaha nAma / 3. jinakalpa-de0 jina klp| 4. mahAkalpa-zrutajJAnakA 11vA~ aMgabAhya hai-de0 zrutajJAna | IIHI 5 svarga vibhAga -de0 svarga 1/2 / kalpa kAla-de0 kAla /4 / kalpapura-bharatakSetrakA eka nagara-de0 manuSya/4 / kalpabhUmi-samavazaraNakI chaThI bhUmi-de0 samavazaraNa / kalpavAsI deva-de0 svarga 1/3 / kalpavRkSa-1. kalpavRkSa nirdeza-de0 vRkSa/1; / 2, kalpavRkSa pUjA de0 puujaa/1| kalpa vyavahAra-zrutajJAnakA havA~ aMga bAhya-de0 zrutajJAna | III kalpazAstra-de0 zAstra / kalpa svarga-de0 svrg| kalpAkalpa-zrutajJAnakA havA~ aMgabAhya-de0 zrutajJAna / III kalpAtIta-svarga vibhAga -de0 svarga 1/3 / kalyANa-zrutajJAna jJAnakA 10 vA~ pUrva-de0 zrutajJAna | III kalyANaka-jainAgamameM pratyeka tIrthakarake jIvanakAlake pA~ca prasiddha ghaTanAsthaloMkA ullekha milatA hai| unheM paMca kalyANakake nAmase kahA jAtA hai, kyoMki ve avasara jagatke lie atyanta kalyANa va maMgalakArI hote haiM / jo janmase hI tIrthakara prakRti lekara utpanna hue haiM unake to 5 hI kalyANaka hote haiM, parantu jisane antima bhavameM hI tIrthakara prakRtikA bandha kiyA hai usako yathA sambhava cAra va tIna va do bhI hote haiM, kyoMki tIrthakara prakRtike binA sAdhAraNa sAdhakoMko 5. kalkIkI mRtyu ti. pa.//1512-1513 dAdUNaM piMDaggaM samaNA kAlo ya aMtarANaM pi| gacchati AhiNANaM appajai tesu ekkammi 11512 // aha ko vi asuradevo ohIdo muNigaNANa uvasaggaM / NAdUNaM taM kakiM mAredi hu dhammadohi tti / 1513 / taba zramaNa agrapiNDako zulkake rUpameM dekara aura 'yaha antarAyoMkA kAla hai| aisA samajhakara (nirAhAra ) cale jAte haiN| usa samaya unameM se kisI ekako avadhijJAna utpanna ho jAtA hai / 1512 / isake pazcAt koI asuradeva avadhijJAnase munigaNake upasargako jAnakara aura dharmakA drohI mAnakara usa kalkIko mAra DAlatA hai|1513| (ti. pa./4/1526-1533) (ma.pU./76/415-414) (tri. saa./854)| 6. kalkIke pazcAt punaH dharmakI sthApanA ti. pa./4/1514-1515 kakkisudo ajidaMjaya NAmo rakSatti Nama di taccaraNe / taM rakkhadi asuradeo dhamme rajjaM kareja tti / 1514 / tatto dove vAsA sammaddhammo payaTTadi jaNANaM / kamaso divase divase kAlamahappeNa hAede / 1515 / taba ajitaMjaya nAmakA usa kalkIkA putra 'rakSA karo' isa prakAra kahakara usa devake caraNoMmeM namaskAra karatA hai| taba vaha deva 'dharma pUrvaka rAjya karo' isa prakAra kahakara usakI rakSA karatA hai / 1514 / isake pazcAt do varSa taka logoMmeM samIcIna dharmapravRtti rahatI hai, phira kramazaH kAlake mAhAtmyase vaha pratidina hIna hotI jAtI hai / 1515 / (ma. pu /76/428-430) (tri. sA./855-856)/7. paMcama kAlameM kalkiyoM va upakalkiyoMkA pramANa ti, pa./4/1516, 1534,1535 evaM vassasahasse puha puha kakI havA ekkeko / paMcasayavaccharayasaM ekkeko taha ya uvakakI / 1516 / eva jainendra siddhAnta koza
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalyANaka kalyANaka ve nahIM hote haiN| navanirmita jina bimbakI zuddhi karaneke lie jo paMca kalyANaka pratiSThA pATha kiye jAte hai vaha usI pradhAna paMca kalyANakakI kalpanA hai jisake Aropa dvArA pratimAmeM asalI tIrthaMkarakI sthApanA hotI hai| 1. paMca kalyANakoM kA nAma nirdeza ja. pa./13/63 gambhAvayArakAle jammaNakAle taheva NikkhamaNe / kevalaNANuppaNNe pariNivvANammi samayammi 63 jo jinadeva garbhAbatArakAla, janmakAla, niSkramaNakAla, kebalajJAnotpattikAla aura nirvANasamaya, ina pA~ca sthAnoM (kAloM )meM pA~ca mahA-kalyANakoMko prApta hokara mahARddhiyukta surendra indroMse pUjita haiM / 13-64 / 2. paMca kalyANaka mahotsavakA saMkSipta paricaya 1. garbhakalyANaka-bhagavAnke garbha meM Anese chaha mAsa pUrvase lekara janma paryanta 15 mAsa taka unake janma sthAnameM kubera dvArA pratidina tIna bAra 33 karoDa ratnoMkI varSA hotI rahatI hai| dikkumArI deviyA~ mAtAko paricaryA va garbha zodhana karatI haiN| garbhavAle dinase pUrva rAtriko mAtAko 16 uttama svapna dIkhate haiM, jinapara bhagavAnkA avataraNa nizcaya kara mAtA pitA prasanna hote haiN| (pa. pu./3/112157) (ha. pu. 30/1-47) (ma. pu./12/84-165) 2. janma kalyANaka-bhagavAnakA janma honepara devabhavanoM va svargoM AdimeM svayaM ghaNTe Adi bajane lagate haiM aura indroke Asana kampAyamAna ho jAte haiM jisase unheM bhagavAnake janmakA nizcaya ho jAtA hai| sabhI indra va deva bhagavAnkA janmotsava manAneko bar3I dhUmadhAmase pRthivIpara Ate haiN| ahamindrajana apane-apane sthAnapara hI sAta paga Age jAkara bhagavAnako parokSa namaskAra karate haiN| dikkumArI deviyA~ bhagavAnke jAtakarma karatI haiN| kubera nagarako adabhuta zobhA karatA hai| indrakI AjJAse indrANI prasUtigRhameM jAtI hai, mAtAko mAyA nidrAse sulAkara usake pAsa eka mAyAmayI putalA liTA detI hai aura bAlaka bhagavAnko lAkara indrakI godameM de detI hai, jo unakA saundarya dekhaneke lie 1000 netra banAkara bhI santuSTa nahIM hotaa| airAvata hAthIpara bhagavAnko lekara indra sumeruparvatakI ora calatA hai| vahA~ pahu~cakara pANDDaka zilApara, bhagavAnakA kSIrasAgarase devoM dvArA lAye gaye jalake 1008 kalazoM dvArA, abhiSeka karatA hai / tadanantara bAlakako vastrAbhUSaNase alaMkRta kara nagarameM devoM sahita mahAna utsabake sAtha praveza karatA hai| bAlakake aMgUThemeM amRta bharatA hai, aura tANDava nRtya Adi anekoM mAyAmayI AzcaryakArI lIlAe~ pragaTa kara devalokako lauTa jAtA hai| dikkumArI deviyA~ bhI apane-apane sthAnoMpara calI jAtI haiN| (pa. pu./3/158-214) (ha.pu/38/54 tathA 31/15 vRttAnta) (ma. pu./13/4-216) (ja. p./4/152-261)| 3. tapakalyANaka-kucha kAlataka rAjya vibhUtikA bhoga kara leneke pazcAt kisI eka dina koI kAraNa pAkara bhagavAnako vairAgya utpanna hotA hai| usa samaya brahma svargase laukAntika deva bhI Akara unako vairAgya barddhaka upadeza dete haiN| indra unakA abhiSeka karake unheM vastrAbhUSaNase alaMkRta karatA hai| kubera dvArA nirmita pAlakImeM bhagavAn svayaM baiTha jAte haiN| isa pAlakIko pahale to manuSya kandhoMpara lekara kucha dUra pRthivIpara calate haiM aura deva loga lekara AkAza mArga se calate haiN| tapovana meM pahu~cakara bhagavAna vastrAlaMkArakA tyAgakara kezoMkA lucana kara dete haiM aura digambara mudrA dhAraNa kara lete haiM / anya bhI anekoM rAjA unake sAtha dIkSA dhAraNa karate haiN| indra una kezoMko eka maNimaya piTAremeM rakhakara kSIrasAgarameM kSepaNa karatA hai| dIkSA sthAna tIrtha sthAna bana jAtA hai| bhagavAn belA telA Adike niyamapUrvaka 'OM namaH siddhebhyaH' kahakara svayaM dIkSA le lete haiM kyoMki ve svayaM jagad guru haiN| niyama pUrA honepara AhArArtha nagarameM jAte haiM aura yathAvidhi AhAra grahaNa karate haiN| dAtArake ghara paMcAzcarya pragaTa hote haiN| (pa. pu /3/263-283 tathA 4/1-20) (ha. pu./55/100-126 ) (ma. pu/17/46-253)| 4. jJAna kalyANaka-yathA krama dhyAnakI zreNiyoMpara ArUDha hote hue cAra dhAtiyA karmoM kA nAza ho jAnepara bhagavAnako kevalajJAna Adi anantacatuSTaya lakSmI prApta hotI hai| taba puSpa vRSTi, dundubhI zabda, azoka vRkSa, camara, bhAmaNDala, chatratraya, svarNa siMhAsana aura divya dhvani ye ATha prAtihArya pragaTa hote hai| indrakI AjJAse kubera samavazaraNa racatA hai jisakI vicitra racanA se jagata cakita hotA hai| 12 sabhAoMmeM yathA sthAna deva manuSya tiryaMca muni AryikA zrAvaka zrAvikA Adi sabhI baiThakara bhagavAnake upadezAmRtakA pAna kara jIvana saphala karate haiN| bhagavAnkA vihAra bar3I dhUmadhAmase hotA hai / yAcakoMko kimicchaka dAna diyA jAtA hai / bhagavAnke caraNoM ke nIce deva loga sahasradala svarNa kamaloMkI racanA karate hai aura bhagavAn inako bhI na sparza karake adhara AkAzame hI calate hai| Age-Age dharmacakra calatA hai| bAje nagADe bajate haiN| pRthivI Iti bhIti rahita ho jAtI hai| indra rAjAoke sAtha Age-Age jaya-jayakAra karate calate haiN| mArgameM sundara krIDA sthAna banAye jAte hai| mArga aSTamaMgala dravyoMse zobhita rahatA hai| bhAmaNDala, chatra, camara svataH sAtha-sAtha calate haiN| RSigaNa pIche-pIche calate haiM / indra pratihAra banatA hai| anekoM nidhiyoM sAtha-sAtha calatI haiN| virodhI jIva vaira virodha bhUla jAte haiN| andhe baharoM ko bhI dikhane sunane laga jAtA hai| (pa. pu./1|21-52) (ha. pu./56/112-118, 57/1, 56/1-124 ) (ma. pu. sarga 22 va 23 pUrNa ) / 5. nirvANa kalyANaka-antima samaya Anepara bhagavAna yoga nirodha dvArA dhyAnameM nizcalatA kara cAra adhAtiyA karmoMkA bhI nAza kara dete haiM aura nirvANa dhAmako prApta hote haiM // deva loga nirvANa kalyANakakI pUjA karate hai| bhagavAnkA zarIra kAphUrakI bhA~ti ur3a jAtA hai / indra usa sthAna para bhagavAnke lakSaNose yukta siddhazilAkA nirmANa karatA hai / ( ha. pu./6511-17 ); (ma. pu/47/343-354)| 3. paMca kalyANakoMmeM 16 svargAke deva va indra svayaM Ate haiM ha. pu./8/131 svAmyAdeze kRte tena celuH saudharmavAsinaH / devaizcAcyutaparyantAH svayaMbuddhA surezvarA // 1310, =senApatike dvArA svAmIkA Adeza sunAye jAte hI saudharma svarga meM rahanevAle samasta deva cala pdd'e| tathA acyuta svargatakake sarva indra svayaM hI isa samAcArako jAna devoMke sAtha bAhara nikale / (ja.pa/4/273-274) / 4. paMca kalyANakoM meM devoMke vaikriyaka zarIra Ate haiM deva svayaM nahIM Ate ti. pa./4/165 gambhAvayArapahudisu uttaradehA surANa gacchati / jammaNaThANesu suhaM mUlasarIrANi ceTThati // 56 // =garbha aura janmAdi kalyANako meM devoM ke uttara zarIra jAte hai| unake mUla zarIra sukhapUrvaka janmasthAnoM meM sthita rahate haiN| 5. ratnoMkI vRSTimeM tIrthaMkaroMkA puNya hI kAraNa hai ma. pu/48/18-20 tIrtha kRnnAmapuNyataH ||18tsy zakrAjJayA gehe SaNmAsAt pratyahaM muhuH / ratnAnyailavilastitra koTIH sAdhaM nyapI patat / 20 / - usa mahAbhAgake svargase pRthivIpara avatAra leneke chaha mAha pUrva se jainendra siddhAnta koza
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya kalyANaka vrata hI pratidina tIrthakara nAmaka puNya prakRtike prabhAvase, jitazatruke dharameM indrakI AjJAse kuberane sADhe tIna karoDa ratnoMkI vRSTi kii| 8. una ratnoMko yAcaka loga be-rokaToka le jAte the| ha.pu/37/3 tayA patantyA vasudhArayArdhabhAtrikoTisaMkhyAparimANayA jagata / pratapitaM pratyahamarthi sarvata' ka pAtrabhedo'sti dhnprvrssinnaam|3| -vaha dhanakI dhArA pratidina tIna bAra sADhe tIna karoDakI saMkhyAkA parimANa liye hue par3atI thI aura usane saba ora yAcaka jagatako santuSTa kara diyA thaa| so ThIka hI hai| kyoMki, dhanakI varSA karanevAloko pAtra bheda kahA~ hotA hai / * hInAdika kalyANakavAle tIrthakara-de. tIrthaMkara kalyANaka vrata 1. kalyANaka vrata-pahale dina dopaharako ekalaThAnA (kalyANaka tithi upavAsa tathA usase agale dina AcAmla bhojana (imalI va bhAta) khaaye| isa prakAra paMcakalyANakakI 120 tithiyoM ke 120 upavAsa 360 dinameM pUre kre| ( ha. pu./34/111-112) / 2. candra kalyANaka vrata-kramaza' 5 upavAsa, 5 kAMjika (bhAta va jala );1. ekalaThAnA ( eka bAra purasA); rUsAhAra; muni vRttise bhojana (antarAya TAlakara mauna sahita bhojana), isa prakAra 25 dinataka lagAtAra kre| (barddhamAna purANa) (bata vidhAna saMgraha) pR069) 3. nirvANa kalyANaka vrata-caubIsa tIrthaMkaroMke 24 nirvANa tithiyome unase agale dinoM sahita do-do upavAsa kre| tithiyoMke lie dekho tIrthaMkara 5 / (vata vidhAna sNgrh| pR0124) (kizana siha kriyA kosh)| 4. paMca kalyANaka vrata-prathama varSa meM 24 tIrthakaroMkI garbha tithiyoke 24 upavAsa, dvitIya varSa meM janma tithiyoMke 24 upavAsa: tRtIya varSa meM tapa kalyANakakI tithiyoMke 24 upavAsa, caturtha varSa meM jJAna klyANakakI tithiyoke 24 upavAsa aura paMcama varSa meM nirvANa kalyANakakI tithiyoM ke 24 upavAsa-isa prakAra pA~ca varSa meM 120 upavAsa kre| "OM hrIM vRSabhAdivIrAntebhyo namaH" isa mantrakA trikAla jApya kre| -yaha bRhad vidhi hai| eka hI varSa meM uparokta sarva tithiyoke 120 upavAsa pUre karanA laghu vidhi hai| "OM hrIM vRSabhAdicatuvizatitIrthakarAya namaH" isa mantrakA trikAla jApya kre| (paMca kalyANakakI tithimeM-de0 tIrthakara 5) / (vrata vidhAna saMgraha / pR0 126 ) (kizana siMha kathA koza) 5. paraspara kalyANaka vrata-1. bRhad vidhi--paMca kalyANaka, 8 prAtihArya, 34 atizaya-saba milakara pratyeka tIrthaMkara sambandhI 47 upavAsa hote haiN| 24 tIrthaMkaroM sambandhI 1128 upavAsa ekAMtarA rUpase lagAtAra 2256 dinameM pUre kre| (ha. pu./34/125) 2. madhyama vidhi-kramazaH 1 upavAsa, 4 dina ekalaThAnA (eka bArakA parosA); 3 dina kAMjI (bhAta va jala );2 dina lakSAhAra; 2 dina antarAya TAlakara muni vRttise bhojana aura 1dina upavAsa isa prakAra lagAtAra 13 dina taka kre| namaskAra mantrakA trikAla jApya de| (barddha mAna purANa ) ( vrata vidhAna saMgraha | pR070) 3. laghu vidhi-kramazaH 1 upavAsa, 1 dina kAMjI (bhAta va jala); 1dina ekalaThAnA ( eka bAra purasA ); 1 dina rUjhAhAraH 1 dina antarAya TAlakara munivRttise AhAra, isa prakAra lagAtAra pA~ca dina kre| namaskAra mantrakA trikAla jApya / (vartamAna purANa) (vrata vidhAna saMgraha/pR061) 6. zola kalyANaka vrata-manuSyaNI, tiryacinI, devAMganA va acetana kho ina cAra prakArakI striyoMmeM pA~coM indriyoM va mana vacana kAya tathA kRta kArita anumodanAse guNA karanepara 180 bhaMga hote hai| 360 dinameM ekAntarA kramase 180 upavAsa pUrA kre| namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (ha.pu/34/113) (vata vidhAna saMgraha/pR068) (kizana siMha kriyAkoza) 7. dhruti kalyANaka vrata-kramazaH5 dina upavAsa, dina kAMjI (bhAta va jala ); 5dina ekalaThAnA ( eka bAra purasA) 5 dina rUkSAhAra, 5 dina muni bRttise antarAya TAlakara mauna sahita bhojana, isa prakAra lagAtAra 25 dina taka kre| namaskAra mantrakA trikAla jApya / (vata-vidhAna saMgraha/pR066).(kizana siMha kriyAkoza) kalyANamandira stotra-zvetAmbarAcArya siddhasena divAkara (I0508) kRta 44 zloka pramANa pArzvanAtha stotra / (tI0 2/215) / kalyANamAlA-(pa. pu./34/zlo. naM0 ) bAlyakhilyakI putrI thii| apane pitAkI anupasthitimeM puruSavezameM rAjyakArya karatI thii| 40-48 / rAma lakSmaNa dvArA apane pitAko mlecchokI mandIse mukta huA jAna (76-17) usane lakSmaNako vara liyA (80-110) / kallI -bharata kSetra pazcima Arya khaNDakA eka deza -manuSya/4 ) kavayava-eka graha-de0 grh| kavala-de0 grAsa / kavalacandrAyaNa vrata-kisI bhI mAsakI kR015 ko upavAsa isase Age paDimAko eka grAsa, Age pratidina eka-eka grAsakI vRddhise caturdazIko 14 grAsa / pUrNamAko punaH upavAsa / isase Age ulaTA krama arthAta kR0 1 ko 14 grAsa, phira eka-eka grAsakI prati dina hAnise kR0 14 ko 1 grAsa aura amAvasyAko upvaas| isa prakAra pUre 1mahIne taka lagAtAra kare / namaskAra mantrakA trikAla jApya / (ha. pu./34/11) (bata-vidhAna saMgraha/pR018) (kizanacandra kriyaakosh)| kavalAhAra-1 kayalAhAra nirdeza-de0 AhAra /1/1 / 2. kevalIko kavalAhArakA niSedha-de0 kevalI/4 / kavATaka- bharatakSetra AryakhaNDameM malayagiri parvatake nikaTa sthita eka parvata-de0 mnussy/4| kaSAya-AtmAke bhItarI kaluSa pariNAmako kaSAya kahate haiN| yadyapi krodha mAna mAyA lobha ye cAra hI kaSAya prasiddha haiM para inake atirikta bhI anekoM prakArakI kaSAyoMkA nirdeza AgamameM milatA hai| hAsya rati arati zoka bhaya glAni va maithuna bhAva ye nokaSAya kahI jAtI haiM, kyoMki kaSAyavata vyakta nahIM hotii| ina sabako hI rAga va dveSa meM garbhita kiyA jA sakatA hai| AtmAke svarUpakA ghAta karaneke kAraNa kaSAya hI hiMsA hai| mithyAtva sabase bar3I kaSAya hai| eka dUsarI dRSTise bhI kaSAyauMkA nirdeza milatA hai| vaha cAra prakAra hai-anantAnubandhI, apratyAkhyAna, pratyArakhyAna va saMjvalanaye bheda viSayoMke prati Asaktiko apekSA kiye gaye haiM aura kyoMki vaha Asakti bhI krodhAdi dvArA hI vyakta hotI hai isalie ina cAroMke krodhAdike bhedase cAra-cAra bheda karake kula 16 bheda kara diye hai| tahA~ krodhAdikI tIvratA mandatAse inakA sambandha nahIM hai balki AsaktikI tIvratA mandatAse hai| ho sakatA hai ki kisI vyakti meM kodhAdikI to mandatA ho aura AsaktikI tiivrtaa| yA krodhAdikI tIvratA ho aura AsaktikI mndtaa| ataH krodhAdikI tIvratA mandatAko lezyA dvArA nirdiSTa kiyA jAtA hai aura AsaktikI tIvatA mandatAko anantAnubandhI Adi dvaaraa| kaSAyoMkI zakti acintya hai| kabhI-kabhI tIna kaSAyavaza AtmAke pradeza zarIrase nikalakara apane bairIkA ghAta taka kara Ate haiM, ise kaSAya samuddhAta kahate haiM / jainendra siddhAnta koza bhA02-5
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya 1. 1 2 3 4 5 dda 7 8 * 3 4 5 2. 1 kaSAyoM meM paraspara sambandha / 2 6 8 * ha kaSAyake bheda va lakSaNa kaSAya sAmAnyakA lakSaNa / kamAyake bheda prameda | nikSepakI apekSA kaSAyake bheda | kamAya mAgaMNAke bheda / nokaSAya yA prakaSAyakA lakSaNa / kaSAya mArgaNAkA lakSaNa / tIvra va manda kaSAyake lakSaNa va udAharaNa / Adeza va pratyaya Adi bAyo / kroSAdiva anantAnubandhyAdike lakSaNa / 3 kaSAya nirdeza va zaMkA samAdhAna - de0 vaha vaha nAma / kamAya va nokapAyameM vishesstaa| kaSAya nokaSAya va akaSAya vedanIya va unake bandha yogya pariNAma | -30 mohanIya || kaSAya avirati va pramAdAdi pratyayoM meM bhedAbheda / - de0 pratyaya / 1 / indriya kapAya va kriyArUpa bhAvameM antara / -30 kiyaa| kaSAya jIvakA guNa nahIM vikAra hai / kAyakA kathaMcit svabhAva va vibhAvapanA tathA sahetuka ahetukapanA | kRpAya bhovika bhAva hai| kaSAya vAstava meM hiMsA hai / mithyAtva sabase bar3I kAya hai| -de0 vibhAva / -30 udaya hai| - de0 hiMsA / 2 0 mdhyaadrshn| vyaktAvyakta kaSAya / -de0 rAga / 3 / jIva yA dravya karmako krodhAdi saMjJAe~ kaise prApta haiM / nimittabhUta bhinna dravyoMko samutpattika kaSAya kaise kahate ho / kaSAyale ajIva dravyoM ko kaSAya kaise kahate ho / pratyaya va samutpatika kaSAyameM antara pradeza kaSAya va sthApanA kaSAyameM antara / kaSAya nigrahakA upAya / - de0 saMyama / 2 | cAroM gatiyoMmeM kaSAya vizeSoM kI pradhAnatAkA niym| 3. 1 kapAyoMkI zaktiyoMke dRSTAnta meM unakA phala | 2 uparoka vRSTAnta sthitikI apekSA hai anubhAgakI apekSA nahI / uparokta dRSTAntokA prayojana / krodhAdi kazayoMkA udayakAla / kapAyoM kI zaktiyA~, unakA kArya va sthiti 34 5 8. 1 2 3 5 5. 1 2 3 * jainendra siddhAnta koza anantAnubandhI bhAdikA vAsanAkAla / - de0 vaha vaha nAma / kapAyoM kI tIvratA mandatAkA sambandha lekhyAoMse hai anantAnubandhyAdi avasthAoMse nhiiN| anantAnuvandhI bhAdi kaSAyeM - de0 maha naha nAma kaSAya va lezyA meM sambandha | -02 / kaSAyokI tIvra manda zaktiyoMmeM sambhava lezyAe~ / - 30/3/19 kaisI kapAyase kaise karmakA bandha hotA hai| - de0 vaha vaha karmakA nAma kauna-sI kaSAyase marakara kahA~ utpanna ho / - kaSAya - de0 janma /5 kaSAyokI bandha udaya satva prarUpaNAe~ / kaSAya va sthiti bandhAdhyavasAya sthAna | - de0 vaha vaha nAma kaSAyakA rAgadveSAdimeM antarbhAva rAga-dveSa sambandhI viSaya / nayoMkI apekSA antarbhAva nirdeza naigama va saMgrahanayakI apekSA yukti / vyavahAranayakI apekSA yukti / juna kI apekSA meM yukti / zandanayakI apekSAmeM yukti / saMjJA prarUpaNAkA kAya mArgaNAne antarbhAva / -de0 adhyavasAya - de0 rAga -60 mArgamA kapAya mArgaNA ganiyoM kI apekSA kapAyoMkI pradhAnatA / guNasthAnoMmeM kaSAyoM kI sambhAvanA sAbuko kadAcit kaSAya AtI hai para vaha saMyamase cyuta nahI hotaa| -de0 saMyata / 3 apramatta guNasthAnoMmeM kaSAyoMkA astitva kaise siddha ho / upazAntakapAya guNasthAna kaSAya rahita kaise hai| kaSAya mArgaNA meM bhAva mAgaMvAkI iSTatA aura vahA~ zrAyake anusAra hI vyayakA niyama 30 mArgaNA kaSAyoM meM pA~ca bhAvoM sambandhI zodha zrAdeza prarUpaNAe~ / - de0 bhAva kAya viSaya sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, - de0 vaha vaha nAma - bhAva va alpabahutva prarUpaNAe~ / kapAya viSayaka guNasthAna, mAgaMNA, jIvasamAsa AAdi 20 prarUpaNAe~ / kaSAyamAgaMNA meM bamdha udaya satva prarUpaNAe~ / -de0 sa -- de0 vaha vaha nAma
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya 1. kaSAya ke bheda va lakSaNa 2. kaSAyake bheda prabheda kaSAya kaSAya nokaSAya krodha mAna mAyA lobha kaSAya samudghAta | kaSAya samudghAtakA lakSaNa / yaha zarIrase tigune vistAravAlA hotA hai| -de0 Upara lakSaNa yaha saMkhyAta samaya sthitivAlA hai| -de0 samudghAta isakA gamana va phailAva sarva dizAoM meM hotA hai| -de0 samuddhAta yaha baddhAyuSka va avaddhAyuSka donoMko hotA hai| -de0 maraNa//7 kaSAya va mAraNAntika samudghAtameM antara / -de0 maraNa/5 kaSAya samudghAtakA svAmitva / -de0 kSetra/3 hAsya rati arati zoka bhaya anantAnubandhI apratyAkhyAna pratyAkhyAna saMjvalana (krodhAdi cAroMmeM se pratyekakI ye anantAnubandhI Adi cAra-cAra avasthAe~ haiN| 1. kaSAyake bheda va lakSaNa 1. kaSAya sAmAnyakA lakSaNa pa.saM./prA./1/101 muhadukkha bahusassaM kammakrivattaM kasei jIvassa / saMsAragadI meraM teNa kasAo tti NaM viti / 106 =jo krodhAdika jIvake sukha-duHkharUpa bahuta prakArake dhAnyako utpanna karanevAle karmarUpa khetako karSaNa karate haiM arthAt jotate haiM, aura jinake lie saMsArakI cAroM gatiyA~ maryAdA yA meMDha rUpa haiM, isa lie unheM kaSAya kahate haiM / (dha. 1/1,1,4/141/5) (dha. 6/1,6-1,23/41/3) (dha, 72,1.3/ 7/1) (cA. saa./8/1)| pramANa:1. kaSAya va nokaSAya-(ka. pA. 1/1,13-14/6287/322/1) 2. kaSAyake krodhAdi 4 bheda-(Sa. khaM. 1/1,1/su. 119/348) (vA, a./46) (rA. vA./8/9/11/604/7) (dha. 6/1,6-2,23/41/3) (dra. sN./ttii/30/81/7)| 3. nokaSAyake nau bheda-(ta sU./8/8) (sa.si./8/4/385/12) (rA. vA./8/6/4/574/16) (pN.dh/u./1077)| 4. krodhAdi ke anantAnubandhI Adi 16 bheda-(sa.si./8/6/386/ 4 ) (sa. si./8/2/374/8) (rA. vA. 8/6/5/574/27) (na.ca. vR./308) 5. kaSAyake kula 25 bheda-(sa. si./8/9/375/11) (rA. vA.//9/ 26/564/26) (dha.8/3,6/21/4) (ka. pA./1/1.13-14/6287/322/ 1) (dra. saM./TI/13/38/1) (dra. sN./ttii./30/6/7)| sa. si./6/4/320/8 kaSAya iva kssaayaaH| ka. upamArthaH / yathA kaSAyo nayagrodhAdiH zleSahetustathA krodhAdirapyAtmanaH karmazleSahetutvAta kaSAya iva kaSAya ityucyate / kaSAya arthAt 'krodhAdi' kaSAyake samAna honese kaSAya kahalAte haiN| upamArUpa artha kyA hai| jisa prakAra nai yagrodha Adi kaSAya zleSakA kAraNa hai usI prakAra AtmAkA krodhAdirUpa kaSAya bhI karmoM ke zleSakA kAraNa hai| isalie kaSAyake samAna yaha kaSAya hai aisA kahate haiN| 3. nikSepakI apekSA kaSAyake bheda (ka. pA.1/1,13-14/6235-276/283-263) / kaSAya pR.283 nAma sthApana dravya pratyaya samutpattika Adeza rasa bhAva | |284 ___|302-303 rA. vA./2/4/2/108/28 kaSAyavedanIyasyodayAdAtmanaH kAluSyaM krodhAdirUpamutpadyamAnaM 'kaSatyAtmAnaM hinasti' iti kaSAya ityucyte| kaSAyajedanIya ( karma ) ke udayase honevAlI krodhAdirUpa kaluSatA kAya kahalAtI hai; kyoMki yaha AtmAke svAbhAvika rUpako kaSa detI hai arthAt usakI hiMsA karatI hai| (yo. sA. a./8/40) (pN.dh./3/1935)| rA. vA./6/4/2/08/8 krodhAdipariNAmaH kaSati hinastyAtmAnaM kugati- prApaNAditi kssaayH| -krodhAdi pariNAma AramAko gatimeM le jAneke kAraNa karate hai| AramAke svarUpakI hiMsA karate haiM, ataH ye kaSAya hai| Upara bhI rA. vA./2/6/2/108) (bha. A./ vi./27/ 107/16) (mo.ka/jI. praa./33/26/1)| bAhya abhyantara citra kASTha karma karma tadvayatirikta noAgama dravya __ 285 / sarja sirISa ityAdi | / / / / / / / / eka aneka eka aneka ekajIva eka jIva aneka aneka jIva jIva jIva ajIva ajIva eka ajIva aneka jIva eka aneka ajIva ajIva ajIva krodhAdi pati hinA ye kAraNa kevate 4. kaSAya mAgaNAke bheda rA. bA./8/9/11/604/6 cAritrapariNAmakaSaNAta kaSAyaH / - cAritra pariNAmako kaSaneke kAraNa yA ghAtaneke kAraNa kaSAya hai| (pA.sA./886) pa. baM. 1/1,1/sU. 111/348 "kasAyANuvAdeNa atthi krodhakasAI mANakasAI mAyakasAI lobhakasAI akasAI cedi|"= kaSAya mArgaNAke anuvAdase krodhakaSAyI, mAnakaSAyI, mAyAkaSAyI, lobhakaSAyI aura kaSAyarahita jIva hote hai| jainendra sidAnta koza
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya 36 2. kaSAya nirdeza va zaMkA samAdhAna 5. nokaSAya yA akaSAyakA lakSaNa citrameM aMkita aisA ruSTa huA jIva AdezakaSAyakI apekSA krodha hai / sa. si./8/6/386/11 ISadarthe natra' prayogAdISatkaSAyo'kaSAya iti / (isI prakAra citralikhita akaDA huA puruSa mAna, ThagatA huA manuSya =yahA~ ISat arthAt kicida artha meM 'na' kA prayoga honese kicita mAyA tathA lampaTatAke bhAva yukta puruSa lobha hai)| isa prakAra kASTha kaSAyako akaSAya (yA nokaSAya ) kahate hai / (rA vA /8/8/3/574/ karmame yA potakarma meM likhe gaye (yA ukere gaye ) krodha, mAna, mAyA aura lobha Adeza kaSAya hai / (1263-268 ke cUrNa sUtra pR. 301-303) 10) (dha. 6/1,6-1,24/46/1) (dha. 13/5,5,64/359/6). (go. k/jii.pr./33/28/7)| 6. akaSAya mAgaNAkA lakSaNa 2. kaSAya nirdeza va zaMkA samAdhAna paM. saM / prA./1/116 appaparobhayabAhaNabaMdhAsajamaNimittakohAI / jesi1. kaSAyoMkA paraspara sambandha Natthi kasAyA amalA akasAi No jIvA / 116 / jinake apane dha.12/4,2,7,86/52/6 mAyAe lobhpurNgmttuvlNbhaado| Apako, parako aura ubhayako bAdhA dene, bandha karane aura asaMyamake dha.12/4,2,7,88/52/11 kodhpurNgmttdsnnaado| AcaraNameM nimittabhUta krodhAdi kaSAya nahIM hai, tathA jo bAhya aura dha.12/4,2,7,100/57/2 aradIe viNA sogANuppattIe / mAyA, lobhaabhyantara malase rahita hai aise jIvoko akaSAya jAnanA caahie| pUrvaka upalabdha hai| vaha (mAna) krodhapUrvaka dekhA jAtA hai| aratike (dha. 1/1,1,111/ 178/351 ) (go.jI /mU./284/617 / / binA zoka nahIM utpanna hotaa| 7. tIvra va manda kaSAyake lakSaNa va udAharaNa 2. kaSAya va nokaSAyameM vizeSatA pA. a./mU/11-12 savvattha vi piya vayaNaM ducayaNe dujjaNe vi khama dha. 6/1,6-1,24/45/5 ettha gosaddo desapaDiseho ghettavbo, aNNahA karaNaM / savvesiM guNagahaNaM maMdakasAyANa ditttthtaa|61| appapasaMsaNa edesimksaayttppsNgaado| hodu ce Na, akAsAyANaM cArittAbaraNakaraNa pujjesu vi dosagahaNasIlattaM / veradharaNaM ca suira tivva kasAyANa virohaa| ISatakaSAyo nokaSAya iti siddham / ...kasAehito NokaliMgANi / 12 / sabhIse priya vacana bolanA, khATe vacana bolanepara sAyANaM kadhaM thovattaM / dvidIhito aNubhAgado udayado ya / udayadurjanako bhIkSamA karanA aura sabhIke guNoko grahaNa karanA, ye manda kAlo NokasAyANaM kasAehito bahuo uvala bhadi tti NokasAehito kaSAyI jIvoMke udAharaNa haiM / 6 / apanI prazaMsA karanA, pUjya puruSome kasAyANaM thovattaM kinnnnecchde| Na, udayakAlamahallattaNeNa cArittabhI doSa nikAlanekA svabhAva honA aura bahuta kAlataka vairakA dhAraNa viNAsikasAe hito tammalaphalakammANaM mhllttaannuvvttiido| nokakaranA, ye tIna kaSAyI jIvoMke cinha haiM / / SAya zabdameM prayukta no zabda, ekadezakA pratiSedha karanevAlA grahaNa karanA cAhie. anyathA ina strIvedAdi navoM kaSAyoMke akaSAyatAkA 8. Adeza va pratyaya Adi kaSAyoMke lakSaNa prasaMga prApta hotA hai| prazna hone do, kyA hAni hai ? uttara-mahIM; ka. pA. 1/1,13-14/prakaraNa / pRSTha/paMkti "sarjo nAma vRkSavizeSaH, tasya kyoMki, akaSAyoMke cAritrako AvaraNa karanekA virodha hai| kaSAyaH sarjakaSAya, / zirISasya kaSAya zirISakaSAyaH / / 242/285/ isa prakAra ISat kaSAyako nokaSAya kahate haiM, yaha 6/ paJcayakasAyo NAma kohaveyaNIyassa kammassa udaeNa jIvo koho siddha huA / prazna kaSAyose nokaSAyoke alpapanA kaise hai / hodi tamhA taM kamma paccayakasAraNa koho / (cUrNasutra pR. 287)/ samu- uttara-sthitiyokI, anubhAgakI aura udayakI apekSA kaSAyoMse tpattiyakasAyo NAma, koho siyA jIvo siyA Nojobo evamaTThabhaMgA/ nokaSAyoke alpatA pAyI jAtI hai| prazna-nokaSAyoMkA udayakAla (cUrNa sUtra pR. 263 )/ maNusassapaDucca koho samuppaNNo so maNusso kaSAyoMkA apekSA bahuta pAyA jAtA hai, isalie nokaSAyoMkI apekSA koho / (cUrNa sUtra pR. 265)/ kaTTha vA leDDuvA paDacca koho samuppaNNo kaSAyoke alpapanA kyoM nahIM mAna lete haiN| uttara-nahIM, kyoMki, taM kaTTha' vA leDu vA koho / ( cUrNasUtra pR. 268) evaM mANamAyA- udayakAlakI adhikatA honese, cAritra vinAzaka kaSAyoMkI apekSA lobhANaM (pR. 300) / AdesakasAraNa jahA cittakamme lihido koho cAritrame malako utpanna karanerUpa phalavAle karmokI mahattA nahIM bana rusido tivalidaNiDAlo bhiuDi kaauunn| (cUrNa sUtra/pR 301) / sktii| (dha 13/5,5,64/356/6) evamede kaTTakamme vA pottakamme vA esa AdesakasAyo NAma / (cUrNasUtra/pR0 303) - sarja sAla nAmake vRkSavizeSako kahate haiN| usake 3. kaSAya jIvakA guNa nahIM hai, vikAra hai kasaile rasako sarjakaSAya kahate haiN| sirISa nAmake vRkSake kasaile dha.5/1,7,44/223/5 kasAo NAma jIvaguNo, Na tassa viNAso asthi rasako sirISakaSAya kahate haiM ( 6 242 ) / aba pratyayakaSAyakA svarUpa NANadaM saNANamiva / viNAso vA jIvassa viNAseNa hodavyaM; NANakahate haiM-krodha vedanIya karmake udayase jIva krodha rUpa hotA hai, isa- dasaNaviNAseNeva / tadoNa akasAyattaM ghddde| idi| hodu NANalie pratyayakarmakI apekSA vaha krodhakarma krodha kahalAtA hai (243 kA daMsaNANaM viNAsamhi jIva viNAso, tesi tallakakhaNattAdo / Na kasAo cUrNasUtra pR. 287) / ( isI prakAra mAna mAyA va lobhakA bhI kathana jIvassa lakravaNa, kammajaNidassa lakravaNatta virohaa| Na kasAyANa karanA cAhie ) ( 247 ke cUrNa sUtra pR. 286) / samutpattiko apekSA kammaNidattamasiddha', kasAyabaDDhIe jIvalakravaNaNANahANiaNNakahIMpara jIva krodharUpa hai kahIMpara ajIva krodharUpa hai isa prakAra ATha hANuvavattIdo tassa kammajaNidatta siddhiido| Na ca guNo guNaMtaravirohe bhaMga karane caahie| jisa manuSyake nimittase krodha utpanna hotA hai aNNattha tahANuvalaMbhA |prshn-kssaay nAma jIvake guNakA hai, isavaha manuSya samutpattika kaSAyakI apekSA krodha hai| jisa lakaDI lie usakA vinAza nahIM ho sakatA, jisa prakAra ki jJAna aura athavA ITa Adike Tukar3eke nimittase krodha utpanna hotA hai samu- darzana, ina dono jIvake guNoMkA vinAza nahIM hotaa| yadi jIvake tpattika kaSAyako apekSA va lakar3I yA iMTa AdikA TukaDA krodha guNokA vinAza mAnA jAye, to jJAna aura darzanake vinAzake samAna hai / ( isI prakAra mAna, mAyA, lobha kA bhI kathana karanA jIvakA bhI vinAza ho jAnA caahie| isalie sUtrameM kahI gayI caahie)| (6252-262 ke cUrNa sUtra pR. 263-300) / bhauha akaSAyatA ghaTita nahIM hotii| uttara-jJAna aura darzanake vinAza car3hAneke kAraNa jisake lalATameM tIna balI paDa gayI hai honepara jIvakA vinAza bhale hI ho jAve; kyoMki, ve jIvake lakSaNa pAyoMke cAIbata kabhASAmAke kI apekSA kudayakAla jainendra siddhAnta koza
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya 37 2. kaSAya nirdeza va zaMkA samAdhAna haiN| kintu kaSAya to jIvakA lakSaNa nahIM hai, kyoki karma janita kaSAyako jIvakA lakSaNa mAnaneme virodha AtA hai| aura na kaSAyokA karmase utpanna honA asiddha hai, kyoki, kaSAyokI vRddhi honepara jIvake lakSaNabhUta jJAnakI hAni anyathA bana nahIM sakatI hai| isalie kaSAyakA karmase utpanna honA siddha hai| tathA guNa guNAntarakA virodhI nahIM hotA, kyoki, anyatra vaisA dekhA nahIM jaataa| hai jIvako yA dravyakarma donoMko hI krodhAdi saMjJAe~ kaise prApta ho sakatI haiM - prazna-tADana mAraNa Adi vyApArase rahita ajIva (kASTha DhelA Adi / krodhako utpanna nahIM karate haiM (phira ve krodha kaise kahalA sakate haiN)| uttara-aisI AzaMkA karanA ThIka nahIM hai| kyoMki, jo kaoNTA pairako bIMdha detA hai usake Upara bhI krodha utpanna hotA huA dekhA jAtA hai| tathA bandarake zarIrameM jo patthara Adi laga jAtA hai, roSake kAraNa vaha use cabAtA huA dekhA jAtA hai| isase pratIta hotA hai ki ajIva bhI krodhako utpanna karatA hai| ka.pA.1/1,13-14/ 262/300/11 "kadhaM NojIve mANassa smusspttii| Na; appaNo rUvajovyaNagavveNa vatthAlaM kArAdisu samuvvahamANa mANasthI purisANamubalaM bhaado|"prshn-ajiivke nimittase mAnakI utpatti kaise hotI hai| uttara-aisI AzaMkA karanA ThIka nahIM hai, kyoMki apane rUpa athavA yauvanake garva se vastra aura alaMkAra AdimeM mAnako dhAraNa karanevAle strI aura puruSa pAye jAte hai| isalie samutpattika kaSAyakI apekSA ve vastra aura alaMkAra bhI mAna kahe jAte haiN| ka.pA.2/1,1,13-11/6243-244/287-288/76243 'jIvo koho hodi' tti Na ghaDade; dadhvasta jIvassa pajjayasarUbakohabhASAvatti virohAdo; Na; pajjaehito pudhabhUdajIvadavyANuvalaM bhAdo / teNa 'jIvo koho hodi' tti ghaDade / 244. davbakammassa kohaNimittassa kathaM kohabhAvo / Na; kAraNe kajjuvayAreNa tassa kohabhAvasiddhIdo / prazna'jIva krodharUpa hotA hai' yaha kahanA saMgata nahIM hai, kyoMki jIva dravya hai aura krodha paryAya hai| ata. jIvadravyako krodha paryAyarUpa mAnaneme virodha AtA hai| uttara-nahIM, kyoki jIva dravya apanI krodhAdi paryAyoMse sarvathA bhinna nahIM pAyA jaataa|--de0 dravya/4 / ata. jIva krodharUpa hotA hai yaha kathana bhI bana jAtA hai| praznadravyakarma krodhakA nimitta hai ata vaha krodharUpa kaise ho sakatA hai ? uttara--nahIM, kyoMki, kAraNarUpa dravyameM kAryarUpa krodha bhAvakA upacAra kara lenese dravyakarmame bhI krodhabhAvako siddhi ho jAtI hai, arthAt dravyakarmako bhI krodha kaha sakate haiN| ka.pA.1/1.13-14/1250/262/6 Na ca ettha davvakammassa uvayAreNa kasAyattaM; ujusude uvyaaraabhaavaado| kathaM puNa tassa kasAyattaM / uccade dababhAvakammANi jeNa jIvAdo apudhabhUdANi teNa davya kasAyattaM jujjde| = yadi kahA jAya ki udaya dravyakarmakA hI hotA hai ata' RjusUtranaya upacArase dravya karma ko bhI pratyayakaSAya mAna legA, so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoki RjusUtranayame upacAra nahIM hotaa| prazna-yadi aisA hai to dravyakarmako kaSAyapanA kaise prApta ho sakatA hai ! uttara-cUMki dravyakarma aura bhAvakarma donoM jIvase abhinna haiM isalie dravyakarma meM dravyakaSAyapanA bana jAtA hai| 6. kaSAyale ajIva dravyoMko kaSAya kaise kahA jA sakatA hai ka.pA.1/1.13-14/6270/306/2davyassa kathaM kasAyavavaeso;Na: kasAyavadi rittadavyANulaM bhaado| akasAyaM pi davvamatthi tti ce; hodu NAma; kitu "appiyadavvaM Na kasAyAdo pudhabhUdamasthi' tti bhnnaamo| teNa 'kasAyarasaM davvaM davvANi vA siyA kasAo' tti siddha / -prazna-dravyako (sirISa Adiko) kaSAya kaise kahA jA sakatA hai| uttara- kyoMki kaSAya rasase bhinna dravya nahIM pAyA jAtA hai, isalie dravyako kaSAya kahane meM koI Apatti nahIM AtI hai| prazna-kaSAya rasase rahita bhI dravya pAyA jAtA hai aisI avasthAmeM dravyako kaSAya kaise kahA jA sakatA hai| uttara-kaSAyarasase rahita dravya pAyA jAo, isameM koI Apatti nahIM hai, kintu yahA~ jisa dravyake vicArakI mukhyatA hai vaha kaSAyarasase bhinna nahIM hai, aisA hamArA kahanA hai| isalie jisakA yA jinakA rasa kasailA hai usa dravyako yA una dravyoMko kathaMcit kaSAya kahate haiM yaha siddha huA / 5. nimittabhUta bhinna dravyoMko samutpattika kaSAya kaise kaha sakate ho ka pA.1/1,13-14/257/267/1 je maNussaM paDucca koho samuppaNo so natto pudhabhUdo saMto kartha koho / hota eso doso jadi saMgahAdiNayA avalaM bidA, kitu NaigamaNao jayivasahAirieNa jeNAvalaM vido teNa esa doso| tattha kathaM Na doso| kAraNammi NilINakajjabbhuvagamAdo / prazna-jisa manuSyake nimittase krodha utpanna huA hai, vaha manuSya usa krodhase alaga hotA huA bhI krodha kaise kahalA sakatA hai| uttara-yadi yahA~para saMgraha Adi nayoMkA avalaMbana liyA hotA, to aisA hotA, kintu yativRSabhAcArya ne yahA~para naigamanayakA atralambana liyA hai, isalie yaha koI doSa nahIM hai| prazna-gamanayakA avalambana lenepara doSa kaise nahIM hai| uttara-kyoMki nai gamanayakI apekSA kAraNameM kAryakA sadbhAva svIkAra kiyA gayA hai (arthAt kAraNameM kArya nilIna rahate hai aisA mAnA gayA hai)| ka. pA.1/1,13-15/6256/268/6 vAvAravirahio gojIvo kohaM Na upAdedi tti NAsa kaNijjaM viddhapAyakaMTae vi samuppajjamANakohubalaMbhAdo, saMgagalaggale DuakhaMDaM roseNa dasatamakaDavalaMbhAdo ca / 7. pratyaya va samutpattika kaSAyameM antara ka.pA.1/1,13-14/1246/286/6 eso paccayakasAo samuppattiyakasAyAdo abhiNNo tti pudha Na vttvyo| Na; jIvAdo abhiNNo hoguNa jo kasAe samuppAdedi so paJcao NAma bhiNNo hodUNa jo samuppAdedi so samuppattio tti doNhaM bhedvlNbhaado| prazna-yaha pratyayakaSAya samutpattikakaSAyase abhinna hai arthAta ye dono kaSAya eka haiM (kyoMki donoM hI kaSAyake nimittabhUta anya padArthoko upacArase kaSAya kahate hai) isalie isakA (pratyaya kaSAyakA) pRthak kathana nahIM karanA cAhie / uttara--nahIM, kyoMki, jo jIvase abhinna hokara kaSAyako utpanna karatA hai vaha pratyaya kaSAya hai aura jo jIvase bhinna hokara kaSAyako utpanna karatA hai vaha samutpattika kaSAya hai| arthAta krodhAdi karma pratyaya kaSAya hai aura unake (bAhya) sahakArI kAraNa ( manuSya DhelA Adi ) samutpattikakaSAya haiM isa prakAra ina donoM meM bheda pAyA jAtA hai, isalie samutpattika kaSAyakA pratyayakaSAyase bhinna kathana kiyA hai| 8. AdezakaSAya va sthApanAkaSAyameM antara ka.pA.1/1,13-14/6264/301/6 AdesakasAya-DhavaNakasAyANaM ko bheo| atthi bheo, sambhAvaTThavaNA kaSAyaparUvaNA kasAyabuddhI ca AdesakasAo, kasAyavisayasambhAvAsabhASaTThavaNA ThavaNakasAo, tamhANa puNaruttadoso tti / prazna--(yadi citra meM likhita yA kASThava dimeM jainendra siddhAnta koza
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya ukerita krodhAdi Adeza kaSAya hai) to AdezakaSAya aura sthApanAkaSAyameM kyA bheda hai| uttara-AdezakaSAya aura sthApanAkaSAya meM bheda hai, kyoMki sadbhAva sthApanA kaSAyakA prarUpaNa karanA aura 'yaha kaSAya hai isa prakArakI buddhi honA, yaha bAdezarUpAya hai tathA kaSAyaDI sadbhAva aura asadbhAvarUpa sthApanA karanA sthApanAkaSAya hai| tathA isalie AdezakaSAya aura sthApanAkaSAyakA alaga-alaga kathana karanese punarukta doSa nahIM AtA hai| 9. cAroM gatiyoM meM kaSAya vizeSakI pradhAnatAkA niyama pI.jI././200/616 NAramatirikkhagarasuragaIsu upaNapAlanhi / koho mAyA mANo loniyA mo.jI./jI.pra./2016/5 nArakatiryagnarasuratyutpannajIvasya tadbha prathamakAle prathamasamaye yathAsaMkhvaM komAyAmAlokavAvANAmudaya syAditi niyamavacanaM kaSAyamAbhRtadvitIyasiddhAntavyAkhyAyaMti vRSabhAcAryasya abhiprAyamAzritaM mA athavA mahAkarmaprakRtiprAbhRtaprathama siddhAnta bhUtabalyAcAryasya abhiprAyeNA niyamo jJAtavya prAstaniyamaM binA yathAsaMbhavaM kaSAyodayo'stItyartha / naraka, tiyaMca, manuSya va devaviSai utpanna hue joTake prathama samayavikramase krodha, mAyA, mAna va lobhakA udaya hI hai| so aisA niyama kaSAyaprAbhRta dUsarA siddhAntake kartA yatiSAcArya abhimApase jAnanA bahuri mahAkarma prakRti prAbhUta prathamasiddhAntake kartA bhUtabali nAmA AcArya tAke abhiprAyakari pUrvokta niyama nahIM hai| jisa tisa kisI eka kaSAyakA bhI udaya ho sakatA hai| gha.4/1.2.250/446/5 piramagahIe-upaNajImA paThanaM kovaramalabhA / ... magusagadIe...mANodaya ... tirikkhanadIe... mAyodaya... devagadIe Dohodao hodi ci AhariyaparaM parAduvadesA narakagatimeM utpanna jIvoMDe prathamasamaya meM krodhakA udaya, manuSyagati meM mAnakA, tiyaMcagati mAyAkA aura devagatimeM lobhake udayakA niyama hai / aisA AcArya paramparAgata upadeza hai / * 3. kaSAyoM kI zaktiyA~, unakA kArya va sthiti 1. kaSAyoMkI zaktiyoMke dRSTAnta va unakA phala paM. saM. 1111114 sitabhepuDhamevA dhUlIrAI ya udayarAhasamA / nira-tiri-para-devataM paviti jIvA kohavA 111 selasamo usako dArusamo taha ya jAga vetasamo pira-tiri-paradevataM viti jIvA hu mANasA / 121 | vaMsImUlaM mesassa siMgagomuttirya khorUpaM ri-tiri-para-deva uti jIvA mAsA 1130 fofmarAyacakka malakaddamo ya taha ceya jANa hArida N / Nira-tiri-Naradesa' paviti jIvA lohanA 114 hu zaktiyoMke dRSTAnta kaSAyakI avasthA krodha mAna asthi anantAnu0 zilA rekhA apratyA0 pRthivI rekhA pratyAkhyAna dhUli rekhA dAru yA kASTha saMjvalana0 jala rekhA vetra (veta) dona mAyA veNu mUla meSa zRMga gomUtra khurapA phala lobha kiramajIkA | raMga yA dAga naraka cakra mala tiyaMca kIcaDa "manuSya haldI deva 11 (5.1/1.1,111/104-100/350), (rA.nA./9/6/5/204/21), (go.jo. / yU./2-4-280/610-614), (paM.saM./ /1/208-211) 38 3. kaSAyoM kI zaktiyoM, unakA kArya va sthiti 2. uparokta dRSTAnta sthitikI apekSA hai anubhAgakI apekSA nahIM go.jI./jI. pra / 284-287 /610-615 yathA zilAdibhedAnAM cirataracirazImazI matarakAle vinA saMdhAnaM na ghaTate thotkRSTAdizaktiyuktakoSapariNato jIvo'pi tathAvidhakAle vinA kSamAlakSaNasaMghAnAhoM na syAta mRtyupamAnopameyayoH sAhasyaM saMbhavatIti tAtparyArthaH // 284 // yathA hi ciratarAdikAle vinA dosAsthikA nAmayitu' na zakyante tathokuSTAdizaktimAnapariNatI jIvo'pi tathAvidhakArI binA mAnaM parihRtya vinayapanamanaM kartuM na zaknotIti sArasyasaMbhavo'tra zAtayyaH // 25 // yathAdayaH ciratarAdikAle binA svastha pari hRtya RjutvaM na prApnuvanti tathA jIvo'pi utkRSTAdizaktiyuktaHereSAyapariNataH tathAvidhakAlairvinA svasvavakratAM parihRtya RjupariNAmo na syAt iti sAdRzyaM yuktam / 286 | jaise zilAdi para ukerI yA khaMcI gayI rekhAe~ adhika derase derase, jaldI va bahuta jaldI kAla bIte binA milatI nahIM hai, usI prakAra utkRSTAdi zaktiyukta krodhase pariNata jIva bhI usane usane kAla bhI binA anusaMdhAna yA kSamAko nahIM hotA hai isalie yahA~ upamAna aura upameyako sadRzatA sambhava hai | 24| jaise ciratara Adi kAla bIte binA zaila, asthi, kASTha aura beta namAye jAne zakya nahIM haiM vaise hI utkRSTAdi zaktiyukta mAnase pariNata jIva bhI utanA utanA kAla bIte binA mAnako chor3akara vinaya rUpa namanA yA pravartanA zakya nahIM hai, ataH yahA~ bhI upamAna va upameyameM sadRzatA hai / 285 // jaise veNumUla Adi ciratara Adi kAla bIte binA apanI-apanI vakratAko chor3akara R nahIM prApta karate haiM, vaise hI utkRSTAdi zaktiyukta mAyAse pariNata jIva bhI utanA utanA kAla bIte binA apanIapanI vakratAko chor3akara Rju yA sarala pariNAmako prApta nahIM hote. ata yahA~ bhI upamAna va upameya meM sadRzatA hai / ( jaise kramirAga Adike raMga ciztara Adi kA bIte bhimA chUTate nahIM haiM, jaise hI utkRSTAdi zaktiyukta lobhase pariNata jIva bhI utanA utanA kAla zrI binA lobha pariNAmako chor3akara santoSako prApta nahIM hotA hai, isalie yahA~ bhI upamAna va upameyameM sadRzatA hai| bahuri ihA~ zisAbhedAdi upamAna aura utkRSTa zaktiyukta Adi krodhAdika upa meya tAkA samAnapanA atighanA kAlAdi gaye binA milanA na honekI apekSA jAnanA (pR. 619) / 3. uparokta dRSTAntoM kA prayojana gojI/jI. 21/96/1 prati zilAbhedAdisphuTaM vyavahArAma dhAraNena bhavanti / paramAgamavyavahAribhirAcAryai' avyutpannamandaprajJaziSyapratibodhanArthaM vyavahartavyAni bhavanti / dRSTAntapradarzanabalenaiva hindaH ziSyA pratibodhayitu zakyanteodazanAmAnyeva zilAbhedAdizaktInAM nAmAnIti rUhAni e zilAdike bhedarUpa dRSTAnta pragaTa vyavahArakA avadhAraNakAra haiM, aura paramAgamakA vyavahArI AcAryanikara buddhi ziSyako adhi vyavahAra rUpa kI hai jAyeM raTAnsake malakari hI mandabuddhi sama haiM. tATAkI mukhyatAkari jedantike nAma prasiddha kIe haiN| 4. krodhAdi kaSAyoM kA udayakAla dha.4/1,5,254/447/3 kasAyANAmudayassa antomuhuttAdo uvari NiccaeNa viNAso hodi ti guruvadesA / = kaSAyoM ke udayakA, antase Upara nizrayase vinAza hotA hai, isa prakAra gurukA upadeza hai| (aura bhI dekho kAla / 6) jainendra siddhAnta koza
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya 4. kaSAyoM ke rAgadveSAdimeM antarbhAva 5. kaSAyoMkI tIvratA mandatAkA sambandha lezyAoMse hai| anantAnubandhI Adi avasthAoMse nahIM dha./1/1, 1, 136/388 / 3 SaD vidhaH kssaayodyH| tadyathA tIvatamaH, tIvataraH, tIvaH, manda', mandataraH, mandatama iti / etebhyaH SaDmyaH kaSAyodayebhyaH paripATyA SaT lezyA bhavanti / kaSAyakA udaya chaha prakArakA hotA hai| vaha isa prakAra hai-tIvratama, tIvratara, tIva, manda, mandatara aura mndtm| ina chaha prakArake kaSAyake udayase utpanna huI paripATIkramase lezyA bhI chaha ho jAtI haiN| yo. mA. pra./2/57/20 anAdi saMsAra-avasthAvidhai ini cyAra hI kaSAyanikA nirantara udaya pAiye hai / paramakRSNalezyArUpa tIvra kaSAya hoya tahA~ bhI ara parama zuklalezyArUpa mandakaSAya hoya tahA~ bhI nirantara cyAracauM hokA udaya rahai hai| jAtai tIva mandakI apekSA anantAnubandhI Adi bheda nahIM hai, samyaktvAdi ghAtanekI apekSA ye bheda haiM / inihI (krodhAdika ) prakRtinikA tIvra anubhAga udaya hote tIva krodhAdika ho hai aura manda anubhAga udaya hota manda krodhAdika ho hai| doSa hai, mAyA paijja hai aura lobha peja hai| (sUtra) krodha doSa hai; kyoMki krodhake karane se zarIrameM santApa hotA hai, zarIra kA~pane lagatA hai..... Adi..... mAtA-pitA takako mAra DAlatA hai aura krodha sakala anarthoMkA kAraNa hai| mAna doSa hai; kyoMki vaha krodhake anantara utpanna hotA hai aura krodhake viSayameM kahe gaye samasta doSoMkA kAraNa hai| mAyA pejja hai; kyoMki, usakA Alambana priya vastu hai, tathA apanI niSpattike anantara santoSa utpanna karatI hai| lobha peja hai; kyoMki vaha prasannatAkA kAraNa hai| prazna--krodha, mAna, mAyA aura lobha .ye cAroM doSa haiM, kyoMki ve svayaM Asrava rUpa haiM yA Asabake kAraNa haiN| uttara-yaha kahanA ThIka hai, kintu yahA~ para, kauna kaSAya AnandakI kAraNa hai aura kauna AnandakI kAraNa nahIM hai itane mAtrakI vivakSA hai, isalie yaha koI doSa nahIM hai| athavA premameM doSapanA pAyA hI jAtA hai ata' mAyA aura lobha prema arthAt peja hai| arati, zoka, bhaya aura jugupsA doSa rUpa haiM; kyoMki ye saba krodhake samAna azubhake kAraNa haiN| hAsya, rati, khauveda, puruSaveda aura napusakaveda pejarUpa haiM, kyoMki ye saba lobhake samAna rAgake kAraNa haiN| 3. vyavahAranayakI apekSAmeM yukti 4. kaSAyoMkA rAgadveSAdimeM antarbhAva 1. nayoMkI apekSA antarbhAva nirdeza ka. pA./2/1, 21/cUrNa sUtra va TokA/8335-341 / 365-366-- zabda dveSa naya kaSAya naigama saMgraha vyavahAra Rju sU krodha mAna mAyA lobha rAga kathaM cirAga hAsya-rati arati-zoka bhaya-jugupsA strI-pu.veda | rAga napuMsaka veda (dha. 12/4, 2,8,8/283/8) (sa sA./tA. vR. 281/361) (paM.kA./tA.vR./148/214) (dra.saM./TI./48/20/8) ka. pA./1/cUrNasUtra va To/1-21/337-338/367 vavahAraNayassa koho doso, mANo doso, mAyA doso, loho pejja (sU.) krodha-mAnau doSa iti nyAyya tatra loke doSavyavahAradarzanAva, na mAyA tatra tadvayavahArAnupalambhAditi; na; mAyAyAmapi aprtyyhetutv-lokghittvyoruplmbhaav| na ca lokaninditaM priyaM bhavati; sarvadA nindAto dukhotpatte. (338) / loho peja lobhena rakSitadravyasya sukhena jIvanopalambhAt / itthipurisaveyA pejja sesaNokasAyA doso; tahA loe sNvvhaardsnnaado| -vyavahAranayakI apekSA krodha doSa hai, mAna doSa hai, mAyA doSa hai aura lobha paija hai / (suutr)| prazna-krodha aura mAna dveSa haiM yaha kahanA to yukta hai, kyoMki lokameM krodha aura mAnameM doSakA vyavahAra dekhA jAtA hai| parantu mAyAko doSa kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki mAyAmeM doSakA vyavahAra nahIM dekhA jAtA ! uttara-nahIM, kyoMki, mAyAmeM bhI avizvAsakA kAraNapanA aura lokaninditapanA dekhA jAtA hai aura jo vastu lokanindita hotI hai vaha priya nahIM ho sakatI hai; kyoMki, nindAse hamezA dukha utpanna hotA hai| lobha peja hai, kyoMki lobhake dvArA bacAye hue dravyase jIvana sukhapUrvaka vyatIta hotA huA pAyA jAtA hai| strIveda aura puruSaveda pejja haiM aura zeSa nokaSAya doSa haiM kyoMki lokameM inake bAremeM isI prakArakA vyavahAra dekhA jAtA hai / rAga 1. naigama va saMgraha noMkI apekSAmeM yukti ka. pA./1/cUrNasUtra va TI /1-26/6335-336/365 NegamasaMgahANaM koho doso, mANo doso, mAyA pejjaM, loho pejjaM / (cUrNasUtra ) / ...... koho doso; agasantApakampa......pitRmAtrAdiprANimAraNahetutvAt, sakalAnartha nibndhntvaat| mANo doso krodhapRSThabhAvitvAt, krodhotAzeSadoSanibandhanatvAt / mAyA pejja preyovastvAlambanatvAda, sva. niSpattyuttarakAle manasa' santoSotpAdakatvAt / loho pejjaM AjAdanahetutvAt ( $335) / krodha-mAna-mAyA-lobhA' doSaH AsravatvAditi ceda: satyametata; kintvatra AhlAdanAnAhAdanahetumAtraM vivakSita tena nAyaM doSaH / preyasi praviSTadoSatvAdvA bhAyA-lobhau preyaansau| arai-soya-bhaya-duguchAo. doso; kohovva asuhkaarnnttaado| hassa-raha-isthi-purisa-Navu'sayaseyA pejjaM loho bva rAyakAraNattAdo (1336) / -naigama aura saMgrahanayako apekSA krodha doSa hai, mAna 4. RjusUtranayakI apekSAmeM yukti ka. pA. 1/1-21/cUrNa sUtra va TI./8 336-240/368 ujusudassa koho doso, mANo Nodoso Nopejja, mAyA Nodoso Nopejja, loho pejja (cUrNa sUtra ) / koho doso tti NaDabade; sylaanntthheuttaado| loho pejjaM tti evaM pi sugama, tatto......kiMtu mANa-mAyAo Nodoso Nopejja tti evaM Na Navvade peja-dosavajjiyassa kasAyassa aNuvalaMbhAdo tti (331) / ettha parihAro uccade, mANamAyA Nodoso; aMgasaMtAbAINamakAraNa do| tatto samuppajjamANaaMgasaMtAvAdao dIsaMti ti Na paccavaTThAdu' jutta; mANaNibaMdhaNakohAdo mAyANibaMdhaNalohAdo ca samuppajjamANANaM tesimuvlNbhaado|......nn ca be vi pejjaM; tatto smuppjjmaannaahvaadaannuvlNbhaado| tamhA mANa-mAyA be vi Nodoso Nopejjati jujjade jainendra siddhAnta koza
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6. kapAya samudghATa (340) / - RjusUtranayako apekSA krodha doSa hai; mAna na doSa hai aura na pejja hai; mAyA na doSa hai aura na pejja hai; tathA lobha peja hai| ( suutr)| prazna-krodha doSa hai yaha to samajhameM AtA hai, kyoMki vaha samasta anarthoMkA kAraNa hai| lobha pejja hai yaha bhI sarala hai|......kintu mAna aura mAyA na doSa haiM aura na pejja haiM, yaha kahanA nahIM banatA, kyoMki pejja aura doSase bhinna kaSAya nahIM pAyI jAtI hai| uttara--RjusUtrako apekSA mAna aura mAyA doSa nahIM haiM, kyoMki ye donoM aMga saMtApAdike kAraNa nahIM haiM ( arthAt inakI abheda pravRtti nahIM hai)| yadi kahA jAya ki mAna aura mAyAse aMga saMtApa Adi utpanna hote hue dekhe jAte haiM; so aisA kahanA bhI yukta nahIM hai, kyoMki vahA~ jo aMga saMtApa Adi dekhe jAte haiM, ve mAna aura mAyAse na hokara mAnase honevAle krodhase aura mAyAse honevAle lobhase hI sIdhe utpanna hote hue pAye jAte haiN|..... usI prakAra mAna aura mAyA ye donoM pejja bhI nahIM hai, kyoMki unase AnandakI utpatti hotI huI nahIM pAyI jAtI hai| isalie mAna aura mAyA ye donoM na doSa hai aura na peja haiM, yaha kathana bana jAtA hai| 5. zabdanayakI apekSAmeM yukti ka. pA. 1/1-21/cUrNasUtra va TI / 341-342/366 sahassa koho doso, mANo doso, mAyA doso, loho doso| koho mANo mAyA Nopejja, loho siyA peja (cUrNa sUtra ) / koha-mANa-mAyA-lohA-cattAri vi doso; aTThakammasavattAdo, ihaparaloyavisesadosakAraNattAdo (8 341) / koho mANo-mAyA Nopeja; edehito jIvassa sNtos-prmaannNdaannmbhaavaado| loho siyA pejjaM, tirayaNasAhaNavisayalohAdo sggaapvggaannmuppttidNsnnaado| avasesavatthubisayaloho NopejjaM; tatto paavuppttidsnnaado| Na ca dhammo Na pejjaM, sayalasuha-dukravakAraNANaM dhammAdhammANaM pejjadosattAbhAve tesiM doNhaM pi abhAvappasaMgAdo / zabda nayakI apekSA krodha doSa hai, mAna doSa hai, mAyA doSa hai aura lobha doSa hai / krodha, mAna aura mAyA peja nahIM haiM kintu lobha kathacit pejja hai| (suutr)| krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAroM doSa haiM kyoMki, ye AThoM karmoM ke Asravake kAraNa haiM, tathA isa loka aura para lokameM vizeSa doSake kAraNa hai| krodha, mAna aura mAyA ye tInoM pejja nahIM haiM; kyoM ki, inase jovako santoSa aura paramAnandakI prApti nahIM hotI hai / lobha kathaMcita pejja hai; kyoMki ratnatrayake sAdhana viSayaka lobhase svarga aura mokSakI prApti dekhI jAtI hai| tathA zeSa padArtha viSayaka lobha pejja nahIM haiM; kyoMki, usase pApakI utpatti dekhI jAtI hai| yadi kahA jAye ki dharma bhI pejja nahIM hai, so bhI kahanA ThIka nahI hai, kyoki sukha aura dukhake kAraNabhUta dharma aura adharmako pejja aura doSarUpa nahIM mAnanepara dharma aura adharmake bhI abhAvakA prasaMga prApta hotA hai| hai| aise tiyaMcake mAyAkA, manuSyake mAnakA aura devake lobhakA udaya jAnanA / so aisA niyama kaSAya prAbhRta dvitIya siddhAntakA kartA yativRSabhAcArya tAke abhiprAya kari jAnanA / bahuri mahAkarmaprakRti prAbhRta prathama siddhAntakA kartA bhUtabali mAmA AcArya tAke abhiprAyakari pUrvokta niyama naahii| jisa-tisa koI eka kaSAyakA udaya ho hai| 2. guNasthAnoM meM kaSAyoMkI sambhAvanA Sa. vaM./1/1, 1/sU. 112-114/351-312 kodhakasAI mANakasAI mAyakasAI eiMdiyappahuDi jAva aNiyahi tti / 112 / lobhakasAI eiMdiyappahuDi jAva suhuma-sAMparAiya suddhi saMjadA tti / 113 / akasAI cadusuTThANesu asthi ubasaMtakasAya-bIyarAya-chadumatthA khINakasAyavIyarAya-chadumatthA, sajogikevalI ajogikevali tti / 114|ekendriyse lekara ( arthAta mithyAdRSTi guNasthAnase lekara ) anivRttikaraNa guNasthAna taka krodhakaSAyI, mAnakaSAyI, aura mAyAkaSAyI jIva hote haiM / 112 // lobha kaSAyase yukta jIva ekendriyoM se lekara sUkSma sAmparAyazuddhisaMyata guNasthAna taka hote haiM / 113 / kapAya rahita jIva upazAntakaSAya-vItarAgachadmastha, kSINa kaSAya-vItarAgachadmastha, sayogikevalI aura ayogikevalI ina cAra guNasthAnoMme hote haiN|114| 3. apramatta guNasthAnoM meM kaSAyoMkA astitva kaise siddha ho dha. 1/1,1,112/351/7 yatInAmapUrva karaNAdInAM kathaM kaSAyAstitvamiti cet, avyaktakaSAyApekSayA tathopadezAt / prazna-apUrvakaraNa Adi guNasthAna vAle sAdhuoke kaSAyakA astitva kaise pAyA jAtA hai ! uttara-nahIM, kyoMki avyakta kaSAyakI apekSA vahA~para kaSAyoMke astitvakA upadeza diyA hai| 4. upazAntakaSAya guNasthAnavartIko akaSAya kaise-kaise kaha sakate ho? gha. 1/1,1.114/352/haupazAntakaSAyasya kathamakaSAyatvamiti ceva, kathaM ca na bhavati / dravyakaSAyasyAnantasya sattvAt / na, kaSAyodayAbhAvApekSayA tasyAkaSAyatvopapatte |-prshn-upshaantkssaay guNasthAnako kaSAyarahita kaise kahAprazna-vaha kaSAyarahita kyoM nahIM ho sakatA hai| pratiprazna-vahA~ ananta dravya kapAyakA sadbhAva honese use kaSAyarahita nahIM kaha sakate haiN| uttara--nahIM; kyoMki, kaSAyake udayake abhAvakI apekSA usameM kaSAyose rahitapanA bana jAtA hai| 6. kaSAya samudghAta 5. kaSAya mArgaNA 1. gatiyoMkI apekSA kaSAyoMkI pradhAnatA go. jI./mU./288/616 NArayatirikkhaNarasuragaIma uppaNNapar3hamakAlamhi / kohI mAyA mANo lohedao aNiyamo vApi // 288 // go, jI,/jI. pra./288/616/6 niyamavacana...yativRSabhAcAryasya abhiprAyamAzrityoktaM / ..bhUtabalyAcAryasya abhiprAyeNA'niyamo jJAtavyaH / - naraka, tiryaMca, manuSya va deva vi utpanna bhayA jIvakai pahilA samaya viSa kramatai krodha, mAyA, mAna va lobhakA udaya ho hai| nArakI upajai tahA~ upajate ho pahile samaya krodha kaSAyakA udaya ho 1. kaSAya samudghAtakA lakSaNa rA. vA./1/20/12/77/14 dvitayapratyayaprakarSotpAditakrodhAdikRtaH kaSAyasamudghAta / bAhya aura Abhyantara donoM nimittoke prakarSa se utpAdita jo krodhAdi kaSAyeM. unake dvArA kiyA gayA kaSAya samudghAta hai| dha. 4/1,3,2/26/8 "kasAyasamugghAdo NAma kodhabhayAdohi sarIratiguNavipphujjaNaM / " = krodha bhaya Adike dvArA jIvoMke pradezoMkA utkRSTataH zarIrase tiguNe pramANa visarpaNakA nAma kaSAya samudghAta hai| dha.7/2,6,1/266/8 kasAyativvadAe sarIrAdo jIvapadesANaM tiguNavipuMjaNaM kasAya samugdhAdo NAma = kaSAyakI tIvratAse jIvapradezo kA apane zarIrase tigune pramANa phailaneko kaSAya samuddhAta kahate hai| jainendra siddhAnta koza
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya pAhuDa kAMDaka kA. a./TI./176/115/16 tIvakaSAyodayAnmUlazarIramatyaktvA parasya ghAtArthamAtmapradezAnA bahinirgamanaM saMgrAme subhaTAnA raktalocanAdibhi' pratyakSadRzyamAnamiti kaSAyasamudghAtaH / =tIva kaSAyake udayase mUlazarIrako na chor3akara parasparameM eka dUsarekA ghAta karaneke lie AtmapradezoMke bAhara nikalaneko kaSAya-samuddhAta kahate haiN| saMgrAmameM yoddhA loga krodhameM Akara lAla lAla A~kheM karake apane zatruko tAkate hai' yaha pratyakSa dekhA jAtA hai / yahI kaSAyasamuighAtakA rUpa hai| kaSAya pAhaDa-yaha grantha mUla siddhAnta grantha hai jise A0 guNadhara (vi0pU001) ne jJAna vicchedake bhayase pahale kevala 180 gAthAoM meM nibaddha kiyA thaa| AcArya paramparAse usake jJAnako prApta karake AcArya AryamaMca va nAgahastine I013-162 meM pIche ise 215 gAthA pramANa kara diyaa| unake sAnnidhya meM hI jJAna prApta karake yativRSabhAcAryane I0 150-180 meM isako 15 adhikAroMmeM vibhAjita karake isapara 6000 cUrNa sUtroM kI racanA kii| inhIM cUrNasUtroM ke AdhArasara uccAraNAcArya ne vistRta uccAraNA likhii| isI uccAraNAke AdhArapara A0 bappadevane I0 2055 meM eka aura bhI sakSipta uccAraNA likhii| inhIM AcArya bappadevase siddhAntajJAna prApta karake pIche I I0 816 meM A0 vIrasena svAmIne isapara 20,000 zloka pramANa jayadhavalA nAmakI adhUrI TIkA likhI, jise unake pazcAta unake ziSya zrI jinasenAcArya ne I0 837 meM 10,000 zloka pramANa aura bhI racanA karake pUrI kii| isa granthapara uparokta prakAra anekoM TIkAe~ likhI gyiiN| AcArya nAgahastI dvArA racI gayI 35 gAthAoMke sambandhameM AcAryoMkAkucha matabheda hai yathA 2.35 gAthAoMke racayitA sambandhI dRSTi bheda ka. pA. 1/1,13/147-148/183/2 saMkamammi vRttapaNatIsavitti- gAhAo baMdhagatthAyiArapaDibaddhAlo tti asIdisadagAhAsu pavesiya kiNNa paijjA kadA / vuccade, edAo paNatIsagAhAo tIhi gAhAhi parUvidapaMcasu atthAhiyAresu tattha baMdhagotthi atthAhiyAre paDi mddhaao| ahavA atthAvattilabhAo tti Na tattha edAo pavesiya buttaao| asIdi-sadagAhAo mottUNa avasesasaMbaMdhaddhAparimANaNidesa-saMkamaNagAhAo jeNa NAgahatthi AiriyakayAo teNa 'gAhAsade asIde' tti bhaNidUNa NAgahatthi AirieNa paijjA kadA idi ke vi vakravANAiriyA bhaNaM ti; taNNa dhaDade; saMbaMdhagAhAhi addhAparimANaNi sagAhAhi saMkamagAhAhi ya viNA asIdisadagAhAo ceva bhaNaM tassa guNaharabhaDArayassa ayaannttppsNgaado| tamhA puThavuttho caiva ghettavyo / prazna-saMkramaNa meM kahI gayIM paiMtIsa vRttigAthAe~ bandhaka nAmaka adhikArase pratibaddha haiM, isalie inheM 180 gAthAoM meM sammilita karake pratijJA kyoM nahIM kI ! adi 180 ke sthAnapara 215 gAthAoMkI pratijJA kyoM nahIM kii| uttara-ye paiMtIsa gAthAe~ tIna gAthAoke dvArA prarUpita kiye gaye pA~ca arthAdhikAroM meM se bandhaka nAmake hI arthAdhikAra meM pratibaddha haiM, isalie ina 34 gAthAoM ko 180 gAthAomeM sammilita nahIM kiyA, kyoMki tIna gAthAoMke dvArA prarUpita arthAdhikAroMmeM se eka arthAdhikArameM hI ve 35 gAbhAe~ pratibaddha haiN| athavA yaha bAta arthApattise jJAta ho jAtI hai ki ye 35 gAthAe~ bandhaka adhikArameM pratibaddha haiN| ___ 'cUM ki 180 gAthAoMko choDakara sambandha addhAparimANa aura saMkramaNako nirdeza karanevAlI zeSa gAthAe~ nAgahasti AcAryane racI haiN| isalie gAhAsade asIde' aisA kahakara nAgahasti AcAryane 180 gAthAoMkI pratijJA ko hai, aisA kucha vyAkhyAnAcArya kahate haiM, parantu unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki sambandha gAthAoM, addhAparimANakA nirdeza karanevAlI gAthAoM aura saMkrama gAthAoke binA 180 gAthAe~ hI guNadhara bhaTTArakane kahI haiN| yadi aisA mAnA jAya to guNadhara bhaTTArakako ajJapanekA prasaMga prApta hotA hai| isalie pUrvokta artha hI grahaNa karanA caahie| (vizeSa de0 pariziSTa 2) kaSAyapAhuDa cUrNi-de0 prishisstt/1|| kahANa chappaya-A. vinayacandra (I0 za0 13) kI eka prAkRta chandabaddha rcnaa| kAMkSA-de0 nikaakssit| kAMcanakUTa-1.rucaka parvatakA eka kUTa-de0 loka5/132.meru parvata ke saumanasa banameM sthita eka kUTa-de0 loka/4 3. zikharI parvatakA eka kUTa-de0 loka/514 kAMcana giri-videhake uttarakuru va devakurumeM sItA va sItodA nadIke donoM taToMpara pacAsa-pacAsa athavA nadIke bhItara sthita dasadasa drahoMke donoM ora pA~ca-pA~ca karake, kaMcana varNavAle kuTAkAra sau-sau parvata haiN| arthAta devakuru va uttarakurumeM pRthak-pRthak sau-sau hai|-de0 lok/3/8| kAMcana deva-zikharI parvatake kAMcanakUTakA rakSaka deva / de0 loka//Y kAMcana dvIpa--madhyalokake antameM navamadvIpa-de0 lok/1/1| kAMcanapura-1. vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| 2. kaliMga dezakA eka nagara-de0 mnussy/4| kAMcana sAgara-madhya lokakA navama sAgara-de0 lokaa| kAMcIpura-vartamAna kAMjIvaram (yu. anu0/pra. 36/paM. jugala kishor)| kAMjI-AhAra-kevala bhAta va jala milAkara pInA, athavA kevala cAvaloMkI mAMr3a piinaa| (vrata vidhAna saMgraha/pR. 26 ) / kAMjI bArasa vrata-prativarSa bhAdrapada zu. 12 ko upavAsa karanA / namaskAra mantrakA trikAla jApya / kAMDaka-1. kANDaka kANDakAyAma va phAlike lakSaNa ka. pA.5/4,22/1571/334/4 "kiM kaDayaM nnaam| saciaMgUlassa asaMkhe0 bhaago| tassa ko paDibhAgo / tppaaoggasNkhruuvaanni|" -prazna-kANDaka kise kahate haiN| uttara-sacyaMgulake asaMkhyAtaveM bhAgako kANDaka kahate hai| prazna-usakA pratibhAga kyA hai ? uttarausake yogya asaMkhyAta usakA pratibhAga hai| (tAtparya yaha ki anubhAga vRddhiyoMmeM ananta bhAga vRddhike itane sthAna Upara jAkara asaMkhyAta bhAga vRddhi hone laga jAtI hai|) la sA./bhASA/89/116/16 ihA~ ( anubhAga kANDakaghAtake prakaraNameM ) samaya samaya prati jo dravya grahyA tAkA to nAma phAli hai / aise antamahartakari jo kArya kIyA tAkA nAma kANDaka hai| tisa kANDaka kari jina spardhakanikA abhAva kIyA so kANDakAyAma hai / ( arthAta antarmuharta paryaMta jitanI phAliyoMkA ghAta kiyA unakA samUha eka kANDaka kahalAtA hai| isI prakAra dUsare antarmuhUrta meM jitanI phAliyoMkA dhAta kIyA unakA samUha dvitIya kANDaka kahalAtA hai| isa prakAra Age bhI, ghAta kramake anta paryanta tIsarA Adi kANDaka jaanne|) la sA /bhASA/133/183/8 sthitikANDakAyAma mAtra niSekanikA jo dravya tAkau kANDaka dravya kahiye, tAkauM ihA~ adha,pravRtta (saMkramaNake bhAgAhAra ) kA bhAga diye jo pramANa AyA tAkA nAma phAli hai (vizeSa dekhI apakarSaNa/4/1) jainendra siddhAnta koza bhA0 2-6
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAMboja kAma tattva 2. kANDakotkaraNa kAla la. sA./jI.pra./06/114 ekasthitikhaNDotkaraNa sthitibandhApasaraNakAlasya saMkhyAtakabhAgamAtro'nubhAgavaNDotkaraNakAla ityarthaH / anenaanubhaagkaannddkotkrnnkaalprmaannmuktm|-jaakri eka bAra sthiti ghaTAiye so sthiti kANDakotkaraNakAla ara jAkari eka bAra sthiti bandha ghaTAhaye so sthiti bandhApasaraNa kAla e doU samAna haiM, antarmuhUrta mAtra haiN| bahuri tisa eka vidheM jAkari anubhAga sattva ghaTAiye aisA anubhAga khaNDotkaraNa kAla saMkhyAta hajAra ho hai, jAta tisakAlai anubhAga khaNDorakaraNakA yahu kAla saMkhyAtaveM bhAgamAtra hai| kAnyakubja-kurukSetra deza meM sthita vartamAna kannauja-(ma.pu./pra.44 paM. pannAlAla) kApiSTha-AThavA~ kalpasvarga-de0 svrg/12| kApota-azubhalezyA-de0 leshyaa| kAma-1. kAma va kAma tattvake lakSaNa nyA.da./4-1/3 meM nyAyavArtikase uddhRta/pR.230 kAmaH strIgato'bhi lASaH / = strI-puruSake paraspara saMyogakI abhilASA kAma hai| jJA./21/16/227/15 kSobhaNAdimudrAvizeSazAlI sakalajagadvazIkaraNasamarthaH-iti cintyate tadAyamAtmaiva kAmoktiviSayatAmanubhavatIti kAmatattvam / =kSobhaNa kahie cittake calane Adi mudrAvizeSomeM zAlI kahie catura hai, arthAta samasta jagatake cittako calAyamAna karanevAle AkAroM ko pragaTa karanevAlA hai| isa prakAra samasta jagatko vazIbhUta karanevAle kAmakI kalpanA karake anyamatI jo dhyAna karate haiM, so yaha AtmA hI kAmakI ukti kahiye nAma va saMjJAko dhAraNa karanevAlA hai / (dhyAnake prakaraNameM yaha kAmatattvakA varNana hai)| sa sA./tA.vR/4 kAmazabdena sparzarasanendriyadvayaM / = kAma zabdase sparzana va rasanA ina do indriyoMke viSaya jAnanA / 2. kAma va bhogameM antara mU.A./mU./1138 kAmA duve taU bhoga IdayasthA vidrahi pnnnnttaa| kAmo raso ya phAso sesA bhogeti AhIyA 1138 =do indriyoke viSaya kAma haiM, tIna indriyoM ke viSaya bhoga haiM, aisA vidvAnoM ne kahA hai| rasa aura sparza to kAma haiM aura gandha, rUpa va zabda ye tIna bhoga hai, aisA kahA hai / ( sa. sA./tA. vR./1138) 3. anya sambandhita viSaya * nirvargaNA kANDaka-de0 karaNa/4 / * AbAdhA kANDaka-de0 aabaadhaa| * sthiti va anumAga kANDaka-de0 apkrssnn/4| 4. krodha, mAna Adike kANDaka kSa. sA./bhASA/474/558/16 krodhadvika avazeSa kahie krodhake spardha kanikA pramANako mAnake spardhakanikA pramANaviSa ghaTAe~ jo avazeSa rahai tAkA bhAga krodhakai spardhakanikA pramANako dIe jo pramANa Avai tAkA nAma krodha kANDaka hai| bahuri mAnatrika viSai eka eka adhika hai| so krodha kANDakatai eka adhikakA nAma mAna kANDaka hai / yAtai eka adhikakA nAma mAyA kANDaka hai| yAta eka adhikakA nAma lobha kANDaka hai| aMkasaM dRSTikari jaise krodhake spardhaka 18, te mAnake 21 spardhakani viSai ghaTAe~ avazeSa 3, tAkA bhAga krodhake 18 spardhakaniko dIe~ krodha kAMDakakA pramANa chaha / yAta eka eka adhika mAna, mAyA, lobhake kANDakanikA pramANa kramate 7, 8, 9 rUpa jAnane / kAMboja-1, bharata kSetra uttara Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/ 4 / 2. vartamAna balocistAna (ma. pu./pra.50/paM. pannAlAla) kAkatAlIya nyAyadra.saM./TI./3/144/1 paraM paraM durlabheSu kathaMcitkAkatAlIyanyAyena labdheSvapi...paramasamAdhidurlabhaH / - ekendriyAdise lekara adhika adhika durlabha bAtoMko kAkatAlI nyAyase arthAt binA puruSArtha ke svata. hI prApta kara bhI le to bhI parama samAdhi atyanta durlabha hai| mo.mA.pra./3/80/15 bahuri kAkatAnIya nyAyakari bhavitavya aisA hI hoya aura tAtai kAryakI siddhi bhI ho jaay|| kAkAvalokana-kAyotsargakA aticAra-de0 vyutsrg/1| kAkiNI-cakravartIke caudaha ratnoM meM se eka -de0 zalAkA puruss/2| kAstha cAritra-A. vAdirAja (I. 1000-1040) dvArA racita saMskRta chandabaddha grantha / kAkSI-bharatakSetra pazcima Arya khaNDakA eka deza -de0 mnussy/4| kAgaMdhunI-bharatakSetra AryarakhaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / kANoviddha-eka kriyaavaadii| kAha-mahAyAna sampradAyakA eka gUDhavAdI baudra samaya-DaoN. zAhI dullAke anusAra I. 700; aura DaoN0 esa. ke. caTarjI ke anusAra I. za. 12 kA anta / (pa.pra./pra.103/A.N.up.) kAnanA-rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI devI -de0 loka/9/13 / 3. kAmake dasa vikAra bha.A./mU./863-865 paDhame soyadi vege daTataM icchade vidiyvege| Nissadi tadiyavege Arohadi jaro cautthammi / 3 / ujjhadi paMcamavege aMga chaThe Na rocade bhattaM / mucchijjadi sattamae ummatto hoi aTThamae 1864 / Navame Na kiMci jANadi dasame pANehi muccadi mdNdho| saMkappaba seNa puNo vegga tivvA va maMdA vA 1 = kAmake uddIpta honepara prathama cintA hotI hai; 2. tatpazcAt khIko dekhanekI icchA; aura isI prakAra kramase 3. dIrgha ni.zvAsa, 4, jvara,.. zarIrakA dagdha hone laganA; 6. bhojana na rucanA; 7. mahAmUcchI; 8, unmattavata ceSTA; 6 prANoM meM sandeha; 10. antameM maraNa / isa prakAra kAmake ye daza vega hote haiN| inase vyApta huA jIva yathArtha tattvako nahIM dekhatA / (jJA./11/26-31), (bhA.pA /TI./68/246/para udhRta), (ana.dha/4/66/363 para uddhR ta), (lA.saM./2/114-127) kAma tattvajJA./21/16 sakalajagaccamatkArikArmukAspadanivezitamaNDalIkRtarasekSukANDasvarasahitakusumasAyakavidhilakSyIkRta.. sphuranmakarake tuH| kamanIyasakalalalanAvRndavanditasaundaryaratikelikalApadurlalitacetAzcaturazceSTitabhrUbhaGgamAtravazIkRtajagattrayastraiNasAdhane .. strIpuruSabheda bhinnasamastasattvaparasparamana sNghttnsuutrdhaarH| ...saMgItakapriyeNa.. svrgaapvrgdvaarsNvighttnvjraargl'|...kssobhnnaadimudraavishessshaalii| sakalajagadvazIkaraNasamartha' iti...kAmatattvam / =sakala jagat camatkArI, khIMcakara kuNDalAkAra kiye hue ikSukANDake dhanuSa va unmAdana, mohana, saMtApana, zoSaNa aura mAraNarUpa pA~ca bANose nizAnA bA~dha rakhA hai jisane, sphurAyamAna makarakI dhvajAvAlA, kamanIya striyoM ke samUha dvArA bandita hai sundaratA jisakI aisI rati nAmA svIke sAtha keli karatA huA, caturoMkI ceSTArUpa bhUbhaMgamAtrase vazIkRta kyiA striyoM jainendra siddhAnta koza
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAmadeva 43 kAya kA samUha hI hai sAdhana senA jisake, strI-puruSake bhedase bhinna samasta prANiyoM ke mana milAneke lie sUtradhAra, saMgIta hai priya jisako, svarga va mokSake dvArameM vajramayI argaleke samAna, cittako calAneke lie mudrAvizeSa banAnemeM catura, aisA samasta jagatako vazIbhUta karanemeM samartha kAmatattva hai| -de. dhyAna/4/5 yaha kAma-tattva vAstava meM AtmA hI hai| kAmadeva-de0 zalAkA puruSa/1,8 / kAmanA-de0 abhilaassaa| kAmapuruSArtha-de0 puruSArtha / / kAmapuSpa-vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / kAmarAja jayakumAra purANake kartA eka brhmcaarii| samaya I.1468 vi. 1555 (ma.pu.20/paM. pannAlAla) kAmarUpitva Rddhi-de. Rddhi/3 / kAmarUpya-bharata kSetra AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / kAmya matra-de0 maMtra/146 kAya-kAyakA prasiddha artha zarIra hai| zarIravava hI bahuta pradezoke samUha rUpa honeke kAraNa kAlAtirikta jIvAdi pA~ca dravya bhI kAyavAn kahalAte hai| jo paMcAstikAya karake prasiddha hai| yadyapi jIva aneka bheda rUpa ho sakate haiM para una sabake zarIra yA kAya chaha hI jAti kI haiM--pRthivI, apa, teja, vAyu, vanaspati va trasa arthAva mAMsanirmita shriir| yaha ho SaT kAyajIvake nAmase prasiddha haiN| yaha zarIra bhI audArika Adike bhedase pA~ca prakAra haiN| usa usa zarIrake nimitta se honevAlI AtmapradezoMkI caMcalatA usa nAmavAlA kAyayoga kahalAtA hai| paryApta avasthAme kAyayoga hote haiM aura aparyAptAvasthAmeM mizra yoga kyoMki tahA~ kArmaNa yogake AdhIna rahatA huA hI vaha vaha yoga pragaTa hotA hai| kAyamArgaNAmeM guNasthAnoMkA svAmitva / kAya mArgaNA viSayaka sat saMkhyA kSetra sparzana kAla / antara bhAva va alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ -de0 vaha vaha nAma kAya mArgaNA viSayaka guNasthAna mArgaNAsthAna / jIvasamAsake svAmitvakI 20 prruupnnaaeN|-de0 sat kAya mArgaNAmeM sambhava karmoM kA bandha udaya satva / -de0 vaha vaha nAma kauna kAyase marakara kahA~ upajai aura kauna guNava pada taka utpanna kara ske| -de0 janma/6 kAya mArgaNAmeM bhAva mArgaNAkI iSTatA tathA tahA~ prAyake anusAra vyaya honekA niym| -de0 mArgaNA tejasa Adi kAyikoMkA lokameM avasthAna va tadgata zaMkA smaadhaan| usa sthAvara Adi jIvoMkA lokameM avasthAna / -de0 tiryaca/3 kAya sthiti va bhava sthitimeM antara / -de0 sthiti/2 pNcaastikaay| -de0 astikAya | kAyayoga nirdeza va zaMkA samAdhAna 1. kAya sAmAnyakA lakSaNa va zaMkA samAdhAna bahupradezIke artha meM kAyakA lakSaNa / zarIrake arthameM kAyakA lakSaNa / audArika zarIra va unake lakSaNa-de0 vaha vaha nAma / kArmaNa kAyayogiyoMmeM kAyakA yaha lakSaNa kaise ghaTita hogaa| 2. SaTkAya jIva va mArgaNA nirdeza va zaMkAe~ paTakAya jIva va mArgamAke bheda-prabheda / pRthivo Adike kAyikAdi cAra-cAra bheda -de0 pRthivI / jIvake ekendriyAdi meda va basa sthAvara kAyameM antr| -de0 sthAvara sUkSma bAdara kAya va trasa sthAvara kAya / -de0 vaha vaha nAma pratiSThita va apratiSThita pratyeka va sAdhAraNa / -de0 vanaspati | akAya mAgaNAkA lakSaNa / 3 / bahupradezI bhI siddha jIva akAya kaise haiN| kAyayogakA lkssnn| kAya yogake bhed| audArikAdi kAyayogoMke lakSaNAdi / -de0 vaha vaha nAma zubha azubha kAyayogake lakSaNa / / zubha azubha kAyayogameM ananta vikalpa kaise sambhava hai| -de. yoga/2 jIva yA zarIrake calaneko kAyayoga kyoM nahI kahate / kAyayoga viSayaka guNasthAna, mArgaNAsthAna, jIvasamAsake svAmitvakI 20 prruupnnaaeN| -de0 sat paryAptAvasthAmeM kArmaNakAyayogake sadbhAvameM bhI mizrayoga kyoM nahIM khte| apramattAdi guNasthAnoM meM kAyayoga kaise sambhava hai| -de0 yoga/4 *mizra va kArmaNa yogameM cakSudarzana nahIM hotaa| -de0 darzana/ kAyayoga viSayaka sat , saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva prruupnnaaeN| --de0 vaha vaha nAma kAyayogameM sambhava kokA bandha. udaya va sttv| --de0 vaha vaha nAma maraNa va vyAghAta ho jAnepara eka kAyayoga hI zeSa rahatA hai| --de0 manoyoga/6 jainendra siddhAnta koza
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAya 2. SaTakAya jIva va mArgaNA nirdeza va zaMkAe~ 1. kAya sAmAnyakA lakSaNa va zaMkAe~ 4. kArmANa kAyayogiyoMmeM yaha lakSaNa kaise ghaTita hogA 1. bahupradezIke artha meM kAyakA lakSaNa dha. 1/1,1,4/135/3. kArmaNazarIrasthAnI jIvAnAM pRthivyAdikarma bhizcitanokarmapudgalAbhAvAdakAyatvaM syAditi cenna, taccayanahetukarmaNani. sA./mU./ 34 kAyA hu bahupadesattaM / bahupradezIpanA hI kAyatva hai| statrApi satvatastadvayapadezasya nyAyyatvAta / athavA AtmapravRttyu(pra. sA/ta. pra. va tA. vR/135 ).. pacitapudagala piNDa. kaay.| atrApi sa doSo na nirvAyata iti cenna, sa. si /1/1/265/5 'kAya'zabda' zarIre vyutpAdita' ihopacArAdadhyA- AtmapravRttyupacitapudgala piNDasya tatra stvaat| AramapravRttyupacitaropyate / kutaH upacAra' / yathA zarIraM pudgaladravyapracayAtmaka tathA nokarma pudgalapiNDasya tatrAsattvAnna tasya kAyavyapadeza iti cenna, dharmAdiSvapi pradezapracayApekSayA kAyA iva kAyA iti / vyutpattise taJcayanahetukamaNastatrAstitvatastasya tdvypdeshsiddheH| -praznakAya zabda kA artha zarIra hai to bhI yahA~ upacArase usakA Aropa kArmaNakAyayogameM sthita jIvake pRthivI Adike dvArA saMcita hue kiyA hai| prazna-upacArakA kyA kAraNa hai ! uttara-jisa prakAra nokarma pudgalakA abhAva honese akAyarava prApta ho jAyegA ! uttarazarIra pudgala vyake pracaya rUpa hotA hai, usI prakAra dharmAdika dravya aisA nahIM samajhanA cAhie, kyoMki, nokarmarUpa pudgaloMke saMcayakA bhI pradeza praSayakI apekSA kAyake samAna honese kAya kahe gaye haiN| kAraNa pRthivI Adi karmasahakRta audArikAdi nAmakarmakA sattva (rA vA./5/1/7-8/432/26 ) (ni. sA/tA. 3/34 ) (dra saM/TI./ kArmaNakAyayoga avasthAmeM bhI pAyA jAtA hai, isalie usa avasthAmeM 24/70/1) / bhI kAyapanekA vyavahAra bana jAtA hai| 2. athavA yogarUpa AramAkI syA. ma./26/326/20 'teSAM saMdhe vAcUrve' iti cinotebhi Adezazca pravRttise saMcita hue audArikAdirUpa pudagalapiNDako kAya kahate haiN| katve kAyaH samUha jIvakAyaH pRthivyaadi| yahA~ 'saMdhe vAnUdhai' sUtra prazna-kAyakA isa prakArakA lakSaNa karanepara bhI pahale jo doSa de se 'ci' dhAtu se 'gha' pratyaya honepara 'ca' ke sthAna meM 'ka' ho jAnese Aye haiM vaha dUra nahIM hotA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki, yoga'kAya' zabda banatA hai| ataH jIvoMke samUhako jIvakAya kahate haiN| rUpa AtmAko pravRttise saMcita hue karmarUpa pudgagalapiNDakA kArmaNa kAyayoga avasthAmeM sadabhAva pAyA jAtA hai| arthAta jisa samaya 2. zarIrake arthameM kAyakA lakSaNa AtmA kArmaNakAyayogakI avasthAmeM hotA hai, usa samaya usake paM.saM /prA./1/75. appappabuttisaMciyapuggala piMDa viyANa kAo tti| jJAnAvaraNAdi AThoM kA~kA sadbhAva rahatA hI hai, isalie isa so jiNamayahi bhaNio puDhavA kAyAiyo chaddhA / / -yogarUpa apekSAse usake kAyapanA bana jAtA hai| prazna-kArmaNakAya yogarUpa AramAkI pravRttise saMcayako prApta hue audArikAdirUpa pudgala piMDa avasthAmeM yogarUpa AtmAkI pravRttise saMcayako prApta hue ( karmarUpa pudgalapiNDa bhale hI raho parantu) nokarmarUpa pudagalapiNDakA asattva ko kAya jAnanA caahie| (dha. 1/1,1,4/ 86/136) (paM. saM./ honeke kAraNa kArmaNa kAyayogameM sthita jIvake 'kAya' yaha vyapadeza saM./1/153 ) / nahIM bana sakatA / uttara-nokarma pudgalapiNDake saMcayake kAraNabhUta gha. 7/2,1,2/6/8 "AtmapravRttyupacitapudgalapiNDa' kAyA, pRthivI- karmakA kArmaNakAyayogarUpa avasthAmeM bhI sadbhAva honese kArmaNakAyakAyAdinAmakarmajanitapariNAmo vA kArya kAraNopacAreNa kAyaH, yogameM sthita jIvake 'kAya' yaha saMjJA bana jAtI hai / cIyantai asmin jIvA iti vyutpattervA kAyaH / " - AramAkI pravRtti dvArA upacita kiye gaye pudagalapiMDako kAya kahate haiN| athavA 2. SaTkAya jIva va mArgaNA nirdeza va zaMkAe~ pRthivIkAya Adi nAmakarmoM ke dvArA utpanna pariNAmako kAryame kAraNake upacArase kAya kahA hai| athavA, jisameM jIvoMkA saMcaya 1. SaTkAya jIva va mArgaNAke bheda-prabheda kiyA jAya' aisI vyutpattise kAya (zabda) banA hai| (rA. vA./8/7 11/603/30 lakSaNa saM.1) (dha. 1/1,1,4/138/1 tathA 1,1.35/366 Sa. vaM. 1/1,1/ sUtra 36-42/264-202" (ti. pa./5/278-280) 2 meM lakSaNa naM.1 va 2) / (pa - paryApta; apa = aparyApta ) kAya 3. uparokta lakSaNakI ITa pattharoM ke sAtha ativyApti pRthivI apa teja vAyu banaspati trasa akAya / nahIM hai| dha.111.1,4/138/1 "cIyata iti kaayH| neSTakAdicayena vyabhicAraH bAdara sUkSma bAdara sUkSma | pratyeka sAdhAraNa pa. apa. pRthivyAdikarmabhiriti vishessnnaav| audArikAdikarmabhiH pudgala- / / / / / / / pa.apa. pa. apa pa. apa. pa. apa.pa. apa. vipAkibhizcIyata iti cenna, pRthivyAdikarmaNAM sahakAriNAmabhAve ttshcynaanupptteH| -prazna-jo saMcita kiyA jAtA hai use kAya mAdara sUkSma bAdara sUkSma bAdara sUkSma kahate haiM, aisI vyApti banA lenepara, kAyako choDakara IMTa Adike saMcayarUpa vipakSameM bhI yaha vyApti ghaTita ho jAtI hai, ataH vyabhicAra pa. apa. pa apa pa. apa. pa. apa. pa. apa. pa. apa. doSa AtA hai| uttara-nahIM AtA hai; kyoMki, pRthivI Adi karmoMke udayase itanA vizeSaNa jor3a kara hI, 'jo saMcita kiyA jAtA hai' rA. vA./8/7/11/603/31 tatsaMbandhijIvaH SaDvidha'-pRthivIkAyika' use kAya kahate haiM aisI vyAkhyA kI gayI hai| prazna-'pudgalavipAkI apkAyika' tejaskAyika kAyukAyikA. vanaspatikAyikaH trasa audArika Adi karmoM ke udayase jo saMcita kiyA jAtA hai use kAya kAyikazceti / - kAya sambandhI jIva chaha prakArake hai-pRthivIkahate haiM, aisI vyAkhyA kyoM nahIM kI gayI / uttara-aisA nahIM hai, kAyika, apkAyika, teja kAyika, bAsu kAyika, banaspati kAyika kyoMki, sahakArIrUpa pRthivI Adi nAmakarma ke abhAva rahanepara kevala aura trasakAyika / ( yahA~ 'akAya' kA grahaNa nahIM kiyA hai, yahI audArika Adi nAmakarma ke udayase nokarma vargaNAoMkA saMcaya nahIM UparavAlese isameM vizeSatA hai| isakA bhI kAraNa yaha hai ki Uparaho sktaa| kAya mArgaNAke bheda haiM aura yahA~ SaTkAya jiivoke|) (mU. A./204 71 jainendra siddhAnta koza
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAya 205) (paM.saM./ prA./1/75), (dha. 1/1,1,4/86/136), (go. jI./mU./181/414), (dra. sN./ttii./13/37/6)| 2. akAya mAgaNAkA lakSaNa 4.saM./prA./1/87 jaha kaMcaNamaggiyaM muccai k?iNa kaliyArAya / taha kAyabaMdhamukA akATTayA mANajoeNa 1871 - jisa prakAra agnimeM diyA gayA suvarNa kiTTikA ( bahiraMgamala ) aura kAlimA ( antaraga mala) ina donoM prakArake malose rahita ho jAtA hai usI prakAra dhyAnake yogase zuddha hue aura kAyake bandhanase mukta hue jIva akAyika jAnanA caahie| (dha. 1/1,1,36/ 144/266); (go, jii./5/203/446)| 3. bahapradezI bhI siddha jIva akAya kaise haiM gha./1/1,1.46/277/6 jIvapradezapracayAtmakaravArisaddhA api sakAyA iti cenna, teSAmanAdibandhanabaddhajIvapradezAtmakatvAt / anAdipracayo'pi kAya' kinna syAditi cenna, mUrtAnAM pudgalAnAM karmanokarmaparyAyapariNatAnAM sAdisAntapracayasya kAyasvAbhyupagamAda / -prazna-jIva pradezoMke pracayarUpa honeke kAraNa siddha jIva bhI sakAya hai, phira unheM akAya kyoM kahA ! uttara-nahIM, kyoMki siddha jIva anAdikAlIna svAbhAvika bandhanase baddha jIva pradezasvarUpa haiM, isalie usakI apekSA yahA~ kAyapanA nahIM liyA gayA hai| prazna- anAdi kAlIna AtmapradezoM ke pracayako kAya kyoM nahIM khaa| uttara-nahIM, kyoki, yahA~para karma aura nokarma rUpa paryAyase pariNata mUrta pudgaloke sAdi aura sAnta pradeza pracayako hI kAyarUpase svIkAra kiyA gayA hai| (kisI apekSA unako kAyapanA hai bhii| yathA-) pra. saM./TI./24/70/1 kAyatvaM kathyate-bahupradezapracayaM dRSTvA yathA zaroraM kAyo bhaNyate tathAnantajJAnAdiguNAdhArabhUtAnI lokAkAzapramitAsaMkhyeyazuddhapradezAnAM pracayaM samUha saMghAta melApakaM dRSTvA muktAtmani kAyatvaM bhnnyte| --aba ina (muktAtmAoM )meM kAyapanA kahate haiM-bahutase pradezo meM vyApta hokara rahaneko dekhakara jaise zarIrako kAya kahate haiM, arthAt jaise zarIrameM adhika pradeza honeke kAraNa zarIra ko kAya kahate haiM usI prakAra anantajJAnAdi guNoM ke AdhArabhUta jo lokAkAzake barAbara asaMkhyAta zuddha pradeza hai unake samUha, saMghAta athavA melako dekhakara mukta jIvameM bhI kAyasva kahA jAtA hai| 2. SaTkAya jIva va mArgaNA nirdeza va zaMkAe~ saMkSipaJcendriyatrasakAyaparyApta eva / asaMyate ubhayaH, saMdezayate paryApta eva / pramatte paryAptaH / saahaarkdhistubhyH| apramattAdikSINakaSAyAnteSu paryApta eva / sayoge paryAptaH / samuddhAte tuubhyH| ayoge paryApta eva / - "Nahi sAsaNo..." isa vacanatai pRthivI apa pratyeka vanaspati virSe hI sAsAdana mara upajai hai ( ataH tahA~ aparyAptAvasthA viSai do guNasthAna saMbhavai mithyAdRSTi va sAsAdana) tahA~ mithyAdRSTiviSai tau chaho (kAyavAle ) paryApta vA aparyApta haiN| sAsAdanavirSa bAdara pRthivI, apa va vanaspati e-sthAvara ara usa viSa bedI teMdrI caudrI asainI paMceMdrI e to aparyApta hI haiM aura sainI trasakAya paryApta aparyApta doU haiN| AgeM saMjJI paMceMdI trasakAya hI hai| tahA~ mizra viSa paryApta hI hai| avirata viSai doU hai| deza saMyata virSe paryApta hI hai| pramatta viSai paryApta hai| AhAraka ( samudgaghAta) sahita doU haiM / apramattAdi kSINakaSAya paryanta paryApta hI hai| sayogI viSai paryApta haiN| samuddhAta sahita doU haiN| ayogI viSa paryApta hI hai| (go. jI./mU.va.jI. pra./678 ) (vizeSa de0 janma/4) 5. taijasa Adi kAyikoMkA lokameM avasthAna va tadgata zaMkA samAdhAna gha.7/2,7,71/401/3 kammabhUmipaDibhAgasayaMbhUramaNadIvaddhe caiva kira teukAiyA hoMti, Na aNNatthetti ke vi AiriyA bhaNaM ti |...annnne ke vi AiriyA savvesu dIvasamudde su teukAjhyavAdarapajjattA saMbhavaMti tti bhaNaM ti| kudo| sayaMbhUramaNadIvasamuhappaNNANa bhAdarate upajjattANaM vAraNa hirijjamANANaM kIDaNasIladevaparatatANaM vA savvadIvasamusa saviubvaNANaM gmnnsNbhvaado| keimAiriyA tiriyalogAdo saMkhejjaguNo phAsido tti bhaNaM ti| kudo| savyapuDhavIsu bAdarateupajjattANaM sNbhvaado| tisa vi uvadesesu ko ettha gejjho| taijjo ghettavyo juttIe annugghittaado| Na ca suttaM ttiNhamevakassa vi mukkakaMTha hoUNa parUvayamasthi / pahillI ucaeso bakkhANe iriyehi ya saMmado tti ettha so ceva nnihittttho| -1. karmabhUmike pratibhAgarUpa ardha svayambhUramaNa dvIpameM hI taijasa kAyika jIva hote haiM, anyatra nahIM aisA kitane hI AcArya kahate haiN| 2. anya kitane hI AcArya 'sarva dvIpasamudroMmeM tejasakAyika mAdara paryApta jIva saMbhava haiN| aisA kahate haiM, kyoMki svayambhUramaNadvIpa va samudra meM utpanna bhAdara tejaskAyika paryApta jIvoMkA vAyuse le jAye jAneke kAraNa athavA krIDanazIla devoMke paratantra honese sarva dvIpa samudroM meM vikriyA yukta hokara gamana sambhava hai| 3. kitane AcAryoMkA kahanA hai ki ukta jIvoMke dvArA vaikriyakasamuddhAtakI apekSA tiryaglokase saMkhyAtaguNA kSetra spRSTa hai, kyoMki ( usa prakAra ) saba dvIpa samudroMmeM bAdara tejasakAyika paryApta jIvoMkI sambhAvanA hai| uparyukta tInoM upadezoMmeM-se tIsarA upadeza yahA~ grahaNa karane yogya hai kyoMki vaha yuktise anugRhIta hai| dUsarI bAta yaha hai ki sUtra ina tIna upadezoM meM se ekakA bhI muktakaNTha hokara prarUpaka nahIM hai| pahilA upadeza vyAkhyAnoM aura vyAkhyAnAcAryoMse saMmata hai| isalie yahA~ usIkA nirdeza kiyA gayA hai| dha./7/2,6,35/332/6 teu-Au-rukravANaM kadhaM tattha saMbhavo / Na iMdiehi agejmANaM suTThusaNhANaM puDhavijogiyANamasthittassa virohaabhaavaado| dha./7/2,7,78/405/5 "tahaM jalatA NirayapuDhavIsu aggiNo mahaMtIo NaIo ca Naritha tti jadi abhAvo buccade, taMpi // ghaDade--'SaSTha ___ saptamayoH zItaM zItoSNaM paJcame smRtam / caturvayuSNamuddiSTastA sAmeva mahIguNAH / / idi tattha vi Au teUNaM sNbhvaado| kathaM puDhavINaM hevA patteyasarIrANa sNbhvo| Na, sIeNa vi smmucchijjmaannpgnn-kuhunnaadiinnmuvlNbhaado| kadhamuNhamhi saMbhavo / Na, accuNhe vi smuppjjmaannjvaaspaaiinnmuvlNbhaado|" -(paryApta va aparyApta 4. kAya mArgaNAmeM guNasthAnoMkA svAmitva pa. kha./1/1,1/43-46 puDhavikAjhyA AukAiyA teukAiyA bAukAiyA vaNapphaikAiyA ekkammi ceya micchaiTThiTThANe 43 / tasakAiyA boiMdiya-ppahuDi jAva ajogikevali tti 44 / bAdarakAiyA bAdare diyappahuDi jAva ajogikevali tti / 45 // teNa paramakAiyA cedi / 46 =pRthivIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika aura vanaspattikAyika jIva mithyAdRSTi nAmaka prathama guNasthAnameM hI hote haiM / 43 / dvIndriyase lekara ayogikevalotaka trasa jIva hote haiM / 44 / bAdara ekendriya jIvoMse lekara ayogikevalI paryanta jIva mAdarakAyika hote haiM / 45 / sthAvara aura bAdarakAyase pare kAyarahita akAyika jIva hote haiM / 46 (vizeSa -de0 jnm/4)| gI. ka./jI.pra./306/438/8 gunnsthaandvy| kutH| "Nahi sAsaNo apuNNe saahaarnnsuhmgeyteuduge|' iti pArizeSyAta pRthvyapapratyekabanaspatiSu saasaadnsyotptteH|" go. jI./jI. pra./703/14 te mithyAdRSTau paryAptAparyAptAzca / sAsAdane mAdarapRthvyabvanaspatisthAvarakAyAH dvitricaturindriyAsaMjJitrasakAyAyAparyAptAH saMjJitrasakAyaH ubhayazceti SaDjIva nikaayH| mizre jainendra siddhAnta koza
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAya bAdara ) prazna- jasakAvika janakAyika, aura vanaspatikAyika jIvoMkI vahA~ (bhavanavAsiyoM ke vibhAgoM va adholokakI AThapRthiviyoMmeM sambhAvanA kaise hai para nahIM, kyoMki, indriyoMse agrAhya va atizaya sUkSma pRthivI sambaddha una jIvoMke astitvakA koI virodha nahIM hai| prazna-naraka pRthiviyoMmeM jalatI huI agniyoM aura bahatI huI nadiyA~ nahIM haiM ? uttara- isa kAraNa yadi unakA abhAva kahate ho, to vaha bhI ghaTita nahIM hotA, kyoMki chaThI aura sAtavIM pRthivImeM zota, tathA pA~cavIM meM zIta va uSNa donoM mAne gaye haiN| zeSa cAra pRthiviyoMmeM atyanta uSNatA hai| ye unake hI pRthivI guNa haiM // 1 // isa prakAra una naraka pRthiviyoMmeM apkAyika va tejasakAyika jIvoMkI sambhAvanA hai| prazna- pRthiviyoMke nIce pratyeka zarIra jIvoMkI sambhAvanA kaise hai ? uttara - nahIM; kyoMki zItase bhI utpanna honevAle pagaNa aura kuDuNa Adi vanaspati vizeSa pAye jAte haiN| prazna-uSNatA pratyeka zarIra jIvoMkA utpanna honA kaise sambhava hai ? uttara--nahIM, kyoMki, atyanta uSNatA meM bhI utpanna honevAle javAsapa Adi banaspati vizeSa pAye jAte haiN| vizeSa dekho janma / 4 -- ( sAsAdana sambandhI dRSTi bheda ) 3. kAya yoga nirdeza va zaMkA samAdhAna 1. kAya yogakA lakSaNa sa.si./6/1/616/0 vIryAntarAyakSayopazamasadbhAve sati odArikAdividhavANAnyatamAsambanApekSa AtmapradezaparispandaH kAya yogaH / vIryAntarAya karmake kSayopazamake honepara audArikAdi saptaprakArakI kAyavargAne se kisI eka prakArakI vargaNAoMke Asamanase honevAlA Aramapradeza parispanda kAyayoga kahalAtA hai (rA. mA./6/1/10/606/10) 1 6. 1/1.1.65/308/6 saptAno kAyAno sAmAnya kAya tena janitena moryeNa jIrapradezaparispandana yogaH kAyayoga sAta prakArake kAryoM meM jo anvayarUpase rahatA hai use sAmAnya kAya kahate haiM / usa kAyase utpanna hue Atmapradezaparispanda lakSaNa vIryake dvArA jo yoga hotA hai use kAyayoga kahate haiN| gha.7/2.1.33/06/1 caDhavhisarIrANi avalaM miya jIvapadesArNa saMkocavikoco so kAyajogo NAma / jo caturvidha zarIroMke avalambanase jIvapradezakA saMkoca vikoSa hotA hai, vaha kAyayoga hai| gha. 10/4,2,4,175/437/11 vAtapitta saMbhAdIhi jaNidaparissameNa jAva jIvapariSkaMdo kAyajogo NAma / vAta, pitta va kapha Adike dvArA utpanna parizramale jo jIna pradezoMkA parispanda hotA hai vaha kAyayoga kahA jAtA hai / 46 - 2. kAyayogake bheda ba. saM. 1/1,19 / sU. 56/286 kAyajogo sattaviho orAliyakAyajogo orAtiyamissAjogI uvyiyakAyajogo veDavniyamivAyajogI AhArakAyajogo AhAra missakAyajogo kammayakA jogo cedi 156 | kAya yoga sAta prakArakA hai- audArikakAyayoga, audArikamizra kAyayoga, vaikriyikakAyayoga, vai kriyikamizrakApayoga, AhArakakAyayoga, AhArakamizrakAyayoga aura kArmaNakAyayoga / ( rA. vA/1/7/14/36/22) (dha.8/3,6/21/7 ) (dra.saM./TI./13/37/8) 2. zubha-azubha kAyayoga ke lakSaNa mA.a./13,24 ghaNachedaNamAraNakiriyA sA amuhakAyeti // 53 // jinadevAdi pUjA kAti ma have paiTThA // 52 // bandhane chedane aura kAyakleza mAranekI kriyAoMko azubhakA kahate haiM // 53 // jinadeva, jinaguru, tathA jinazAstroMkI pUjArUpa kAyakI ceSTAko zubhakAya kahate haiM / rA. vA/6/3/1-2/506-507 prANAtipAtAdattAdAnamaithuna prayogAdirazubhaH kAyayogaH |2| tato'nanta vikalpAdanyaH zubhaH | 3 | .. tadyathA ahiMsAsvamacaryAdiH zubhaH kAyayogaH hiMsA, corI aura maithunaprayo gAdi ananta vikalparUpa azubhakAya yoga hai |2| tathA usase anya jo ahiMsA, asteya brahmacaryAdi ananta vikalpa ve zubha kAyayoga haiN| (sa.si./6/3/31/10) 1 = 4. jIva vA zarIrake calaneko kAyayoga kyoM nahIM kahate dha.5/1,7,48/226/2 Na sarIraNAmakammodayajaNido vi, poggalavivAhayA jIvapariphaddaNahe uttavirohA / yoga zarIranAmakarmodaya-janita bhI nahIM hai, kyoMki, pudgalavipAko prakRtiyoMke jIyaparispandanakA kAraNa hone meM virodha hai| 1 2.0/2.1.31/07/3 na jIve calate jIvapadezArNa saMkocavikocayimo, simaMtapadamasamae to sonaM gacmma jIvapadesANaM saMkocavikIcAvataMbhA -calate samaya jIvapradezoM ke saMkoca nikocakA niyama nahIM hai, kyoMki, siddha honeke prathama samayameM jaba jIva yahA~se arthAt madhyalokase, lokake agrabhAgako jAtA hai, taba usake pradezoM meM saMkoca vikoca nahIM pAyA jaataa| 5. paryAptAvasthAmai kArmANakAyake sadbhAvameM bhI mizrayoga kyoM nahIM kahate dha.1/1.1,06/316/4 paryAptAvasthAyAM kArmaNazarIrasya samAsatrApyubhayanibandhanAtmapradezaparispanda iti audArikamiprakAyayogaH kimu na svAditi cenna tatra tasya saMto'pi jImapradezaparispandasyAhetulA / na pAramparyakRta tajJadhetutvaM tasyopacArikatvAt na tadadhyavivakSita tvAt / prazna- paryApta avasthAmeM kArmaNazarIrakA sadbhAva honeke kAraNa vahA~para bhI kArmaNa aura audArikazarIra ke skandhoMke nimittase AtmA ke pradezoM meM parispanda hotA hai, isalie vahA~para bhI jIdArikamizrakAyayoga kyoM nahIM kahA jAtA ? uttara--nahIM, kyoMki, paryApta avasthA meM yadyapi kArmaNa zarIra vidyamAna hai phira bhI vaha jIva pradezoM ke parispandanakA kAraNa nahIM hai| yadi paryApta avasthAmeM kArmaNazarIra paramparA se jIna pradezoMke parispandakA kAraNa kahA jAye, so bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, kArmaNazarIrako paramparAse nimitta mAnanA upacAra hai| yadi kaheM ki upacArakA bhI yahA~ para grahaNa kara liyA jAve, so bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, upacArase paramparArUpa nimittake grahaNa karanekI yahA~ vivakSA nahIM hai| kAyakleza-zarIrako wagent kaThina tapasyAkI agnimeM jhoMkanA kAyakleza kahalAtA hai| yaha sarvathA nirarthaka nahIM hai| samyagdarzana sahita kiyA gayA yaha tapa antaraMga malakI vRddhi, karmoMkI anantI nirjarA va mokSakA sAkSAt kAraNa hai / 1. kAyakleza tapakA lakSaNa ghU.A./mU./156 ThANarAyaNAsaha ya vivihehi nahiM mahurohi 'aviciparitAoM kAyakileso havadi eso khar3A rahanA, eka pArzva mRtakI taraha sonA, vIrAsanAdise baiThanA ityAdi aneka tarahake kAraNoMge zAkhake anusAra AtApana Adi yogoMkari zarIrako kleza denA vaha kAyakleza rApa hai| sa.si./1/12/430/11 tasthAnaM vRkSamUlanivAsI nirAvaraNa mana bahuvidhapratimAsthAnamityevamAdiH kAyapale. AtApanayoga, vRkSagulame nivAsa, nirAvaraNa zayana aura nAnAprakArake pratimAsthAna jainendra siddhAnta koza
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAyakleza kAyakleza ityAdi karanA kAyakleza hai| (rA.vA/8/16/13/613/15), (dha.13/14 4,26/58/4), (cA.sA./136/2), (ta.sA.7/13) kA.a./mU./450 dussaha-uvasaggajaI AtAvaNa-sIya-vAya-khiNNo vi| jo Navi khedaM gacchAdi kAyakileso tavo tss| -duHsaha upasargako jItanevAlA jo muni AtApana, zIta, vAta vagairahase pIr3ita honepara bhI khedako prApta nahIM hotA, usa munike kAyakleza nAmakA tapa hotA hai| vasu.zrA./351 AyaMbila NibiyaDI eyaThANaM chtttthmaaikhvnnehi| jaM kIraha taNutAvaM kAyakileso muNeyambo 351-AcAmla, nirvikRti, ekasthAna, caturbhakta, (upavAsa), SaSTha bhakta (belA), aSTama bhakta (telA), Adike dvArA jo zarIrako kRza kiyA jAtA hai use kAyakleza jAnanA caahie| bha.A./vi./6/32/18 kAyasukhAbhilASatyajanaM kaaykleshH| -zarIrako sukha mile aisI bhAvanAko tyAganA kAyakleza hai| para mila jAyeM vaha samaparyakAsana hai; usase ulaTA asamaparvakAsana hai; goko duhanekI bhA~ti baiThanA godohana hai; Uparako saMkucita hokara baiThanA utkarikAsana hai; makaramukhavas donoM pairoMko karake baiThanA makaramukhAsana hai; hAthIkI suMDakI taraha hAtha yA pA~vako phailAkara naiThanA hastidaMDAsana hai; gauke baiThanekI bhA~ti baiThanA gozayyAsana hai; ardhaparyakAsana, donoM jaMghAoMko dUravartI rakhakara baiThanA bIrAsana hai| daNDeke samAna sIdhA baiThanA daNDAsana hai| isa prakAra Asanake aneka bheda haiN| zayana--zarIrako saMkucita karake sonA lagaDazayyA hai: Uparako mukha karake sonA uttAnazayyA hai; nIceko mukha karake sonA avAkzayyA hai| zavakI taraha nizceSTa sonA zavazayyA hai; kisI eka karavaTase sonA ekapArzvazayyA hai; bAhara khule AkAzameM sonA abhrAvakAzazayyA hai| isa prakAra zayanake bhI aneka bheda haiM / avagraha-aneka prakArako mAdhAoMko jItanA avagraha hai| thUkane, khA~sane kI bAdhA; chIMka va jaMbhAIko rokamA; khAja honepara na khujAnA; kA~TA Adi laga jAnepara khinna na honA; phor3A, phusI Adi hone para duHkhI na honA; patthara Adi laga jAnepara yA UMcI-nIcI dharatI A jAnepara kheda na mAnanA; yathA samaya kezalauca karanA; rAtriko bhI na sonA; kabhI snAna na karanA; kabhI dA~toMko na mA~janA; ityAdi avagrahake aneka bheda haiN| yoga-grISma RtumeM parvatake zikhara para sUryake sammukha khar3A honA AtApana hai; varSA RtumeM vRkSake nIce baiThanA vRkSamUla yoga hai; zItakAlameM caurAhe para nadI kinAre dhyAna lagAnA zIta yoga hai| ityAdi aneka prakAra yoga hotA hai| (ana. dha./7/32/683 meM uddhRta) 2. kAyaklezake bheda ana. dha./7/32/683 UrvArkAdyayanaiH zavAdizayanaiIrAsanAdyAsanaiH, sthAna rekapadAgragAmibhiraniSThIvAgramAvagrahaiH / yogaizcAtapanAdibhiH prazaminA saMtApanaM yattanoH, kAyaklezamidaM tapo'yupamatau saddhyAnasiddhyai bhajet // 321 - yaha zarIrake kadartha narUpa tapa, aneka upAyoM dvArA siddha hotA hai| yahA~ cha. upAyauMkA nirdeza kiyA hai-ayana (sUryAdikI gati); zayana, Asana, sthAna, avagraha aura yoga / inake bhI aneka uttara bheda hote haiM (dekho Age ina bhedoMke lkssnn)| 4. kAyakleza tapake aticAra 3. ayanAdi kAyakkezoMke bheda va lakSaNa bha.A./mU./222-227 aNusurI paDisUrI pauDDhasUrI ya tiriyasUrI ya / unbhAgameNa ya gamaNaM paDiAgamaNaM ca gaMtUNaM / 222 / sAdhAraNaM savIcAra saNiruddha taheba vosa / samapAdamegapAdaM giddholoNaM ca ThANANi / 223 / samapaliyaMka NisejjA samapadagodo hiyA ya ukkuddiyaa| magaramuha hatyisaMDI goNaNisejjaddhapaliyaMkA / 224 // vIrAsaNa ca daMDA ya uDDhasAI ya lagaDasAI y| uttANo macchiya egapAsasAI ya maDayasAI ya 225 // abhAvagAsasayaNaM aNiraThavaNA akaMDaga ceva / taNaphalayasilAbhUmI sejA taha kesaloce ya 226 / anbhuNaM ca rAdo aNhANamadaMtadhovarNa ceva / kAyakileso eso sIduNhAdAvaNAdI ya / 227 // ayana-kaDI dhUpavAle dina pUrva se pazcimakI ora calanA anusUrya hai-pazcimase pUrva kI ora calanA pratisUrya hai-sUrya jaba mastaka para car3hatA hai aise samayameM gamana karanA Urdhva sUrya hai, sUryako tiryak ( arthAt dAyeM-vAyeM ) karake gamana karanA tiryasUrya hai--svayaM Thahare hue grAmase dUsare gA~vako vizrAnti na lekara gamana karanA aura svasthAnako lauTa AnA yA tIrthAdi sthAnako jAkara lage hAtha lauTa AnA gamanAgamana hai| isa taraha ayanake aneka bheda hote haiM / sthAnakAyotsarga karanA sthAna kahalAtA hai| jisameM stambhAdikA Azraya lenA par3e use sAdhAra; jisameM saMkramaNa pAyA jAye usako savicAra; jo nizcalarUpase dhAraNa kiyA jAya usako sasannirodha, jisameM sampUrNa zarIra DhIlA chor3a diyA jAya usako visRSTAMga; jisameM donoM paira samAna rakhe jAyeM usako samapAda; eka pairase khar3A honA ekapAda, donoM bAhU Upara karake khar3e honA prsaaritmaahuu| isa taraha sthAna ke bhI aneka bheda haiN| Asana--jisameM piMDaliyA~ aura sphika marA bha.A./vi./487/707/11 kAyavalezasyAtApanasyAticAraH uSNaditasya zItaladravyasamAgamecchA, saMtApApAyo mama katha syAditi cintA, pUrvAnubhUtazItaladravyapradezAnAM smaraNaM, kaThorAtapasya dveSaH, zItalAdezAdakRtagAtrapramArjanasya AtapapravezaH / AtapasaMtaptazarIrasya vA apramRSTagAtrasya chAyAnupravezaH ityAdikaH / vRkSasya mUlamugatasyApi hastena, pAdena, zarIreNa vApkAyAnAM piiddaa| kathaM / zarIrAvalagnajalakaNapramArjanaM, hastena pAdena vA zilAphalakAdigatodakApanayana / mRttikAAyAM bhUmau zayanaM / nimnena jalapravAhAgamanadeze vA avasthAnam / avagrAhe varSApAtaH kadA syAditi cintA / varSa ti deve kadAsyoparamaH syAditi vaa| chatrakaTakAdidhAraNaM vrssaanivaarnnaayetyaadikH|-tthaa abhAvakAzasthAticAraH / sacittAyAM bhUmau trasasahitaharitasamutthitAya vivaravatyA zayanaM / akRtabhUmizarIrapramAjanasya hastapAdasaMkocaprasAraNaM pArvAntarasaMcaraNaM, kaNDUyanaM vA / himasamIraNAbhyAM hatasya kadai tadupazamo bhavatIti cintA, vaMzadalAdibhiruparinipatitahimApakarSaNa, avazyAyaghaTTanA vaa| pracuravAtApAtadezo'yamiti saMklezaH / agniprAvaraNAdInAM smaraNamityAdikaH / -AtApana yogake aticAra--USNase pIr3ita honepara ThaMDe padArthoMke saMyogakI icchA karanA, 'yaha merA saMtApa kaise naSTa hogA' aisI cintA karanA, pUrva meM anubhava kiye gaye zItala padArthoMkA smaraNa honA, kaThora dhUpase dveSa karanA, zarIrako binA jhAr3e hI zItalatA se ekadama garmI meM praveza karanA tathA zarIrako picchIse na sparza karake hI dhUpase zarIra saMtApa honepara chAyAmeM praveza karanA ityAdi aticAra AtApana yogake haiN| vRkSamUla yogake aticAra-isa yogako dhAraNa karanepara bhI apane hAtha se, pA~vase aura jainendra siddhAnta koza
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAyakleza kAraka zarIrase jalakAyika jIvoMko dukha denA arthAt zarIrase lage hue jala-kaNa hAthase poMchanA, athavA pAvase zilA yA phalaka para saMcita huA jala alaga karanA, gIlI miTTIkI jamInapara sonA, jahA~ jalapravAha bahatA hai aise sthAnameM athavA khola pradezoMmeM baiThanA, vRSTipratibandha honepara kaba vRSTi hogI' aisI cintA karanA; aura vRSTi honepara usake upazamakI cintA karanA, athavA varSAkA nivAraNa karaneke lie chatra caTAI vagairaha dhAraNa krnaa| abhAvakAza yA zItayogake aticAra-sacitta z2amInapara, prasasahita haritavanaspati jahA~ utpanna huI hai aisI z2amInupara, chidra sahita jamInapara, zayana krnaa| jamIna aura zarIrako picchikAse svaccha kiye binA hAtha aura pA~va saMkucita karake athavA phailA karake sonA; eka karavaTase dUsare karavaTapara sonA arthAt karavaTa badalanA; apanA aMga khujalAnA; havA aura ThaMDIse pIr3ita honepara inakA kaba upazama hogA' aisA manameM saMkalpa karanA; zarIrapara yadi barpha girA hogA to bA~sake Tukar3ese usako haTAnA; athavA jalake tuSAroMko mardana karanA, 'isa pradezameM dhUpa aura havA bahuta hai' aisA vicArakara saMkleza pariNAmase mukta honA, agni aura AcchAdana vastroMkA smaraNa krnaa| ye sama abhrAvakAzake aticAra hai| abhAviyasadinAdhAdiuvavAsAdibAssa mAraNaM tiyaasAdeNa otthassjhaannaannuvttiido| prazna-yaha ( kAya kleza tapa) kisa lie kiyA jAtA hai| uttara-zIta. vAta aura Atapake dvArA; bahuta upavAsoMke dvArA; tRSA kSudhA Adi bAdhAoM dvArA aura visaMsthula AsanoM dvArA dhyAnakA abhyAsa karaneke lie kiyA jAtA hai; kyoMki jisane zItabAdhA Adi aura upavAsa AdikI bAdhAkA abhyAsa nahIM kiyA hai aura jo mAraNAntika asAtAse khinna huA hai, usake dhyAna nahIM bana sktaa| (cA, sA./136/3). (an.dh./7/32/682)| kAyagupti-de0 gupti| kAya bala Rddhi-de0 Rddhi/6 / kAya vinaya-vinaya / kAya zuddhi-de0 zuddhi / kAyikI kriyA-de0 kriyA/3/2 / kAyotsarga-de0 vyutsarga/1 / kAraka-vyAkaraNameM prasiddha tathA nityako bola cAlameM prayoga kiye jAnevAle kartA karma karaNa Adi chaH kAraka haiM / lokameM inakA prayoga bhinna padArthoM meM kiyA jAtA hai, parantu adhyAtmameM kevala vastu svabhAva lakSita honeke kAraNa eka hI dravya tathA usake guNaparyAyoM meM ye chaho lAgU karake vicAre jAte haiN| 1. bhedAbheda SaTakAraka nirdeza va samanvaya 1. SaTakArakoMkA nAma nirdeza pra. sA./ta. pra./16 katR tva...karmatvaM...karaNatvaM......saMpradAnatvaM .. apAdAnatvaM ...adhikrnntvN...| paM. jayacandrakRta bhASA---kartA, karma, karaNa, sampradAna apAdAna aura adhikaraNa nAmaka cha* kAraka haiN| jahA~ parake nimittase kArya kI siddhi kahalAtI hai, vahA~ vyavahAra kAraka hai aura jahA~ apane hI upAdAna kAraNase kArya kI siddhi kahI jAtI hai vahA~ nizcaya kAraka haiM (vyAkaraNameM prasiddha sambandha nAmake sAtave kArakakA yahA~ nirdeza nahIM kiyA gayA hai, kyoMki ina chahoMkA samudita rUpa hI sambandha kAraka hai)| .. kAyakleza tapa gRhasthake lie nahIM hai sA.dha./7/50 zrAvako vIracaryAha. pratimAtApanAdiSu / syAnnAdhikArI siddhAntarahasyAdhyayane'pi ca 11 zrAvakako vIracaryA arthAta svayaM bhrAmarI vRttise bhojana karanA, dinapratimA, AtApana yoga, Adi dhAraNa karanekA tathA siddhAntazAstroMke adhyayanakA adhikAra nahIM hai| 6. kAyakleza va pariSahajaya bhI Avazyaka haiM cA sA./107 para uddhRta-parISoDhavyA nitye darzanacAritrarakSaNe virataiH / saMyamatapovizeSAstadekadezAH parISahAkhyAH syuH| -darzana aura cAritrakI rakSAke lie tatpara rahanevAle muniyoM ko sadA pariSahoMko sahana karanA caahie| kyoMki ye pariSahe saMyama aura tapa donoMkA vizeSa rUpa haiM, tathA unhIM donoMkA ekadeza (aMga) haiN| ana.dha./7/32/682 kAyaklezamidaM tapo'yUpanatau saddhyAnasidhyai bhajet // 32 // --yaha tapa bhI mumukSuoMke lie Avazyaka hai ataeva prazAnta tapasviyoko dhyAnakI siddhike lie isakA nitya hI sevana karanA caahie| 7. kAyakleza va pariSahameM antara sa.si./1/11/436/1 pariSahasyAsya ca ko vishessH| yadRcchayopanipatitaH pariSahaH svayaM kRtaH kaaykleshH| -prazna-pariSaha aura kAya klezameM kyA antara hai ? uttara--apane Apa prApta huA pariSaha aura svayaM kiyA gayA kAyakleza hai| yahI ina donoM meM antara hai| (rA. bA/6/16/15/616/20) 2. SaTkArakI abheda nirdeza pra. sA./ta. pra./16 ayaM khalvAtmA......zuddhAnantazakti-jJAyakasvabhAvena svatantratvAdgRhItakartRtvAdhikAraH ... vipariNamanasvabhAvena prApyatvAt karmatvaM kalayan - vipariNamanasvabhAvena sAdhaktamatvAta karaNatvamanuvibhrANaH ... vipariNamanasvabhAvena karmaNA samAzriyamANatvAt saMpradAnatvaM dadhAna ... vipariNamanasamaye pUrva pravRttavikalajJAnasvabhAvApagame'pi sahajajJAnasvabhAvena dhra vatvAvalambanAdapAdAnatvamupAdadAna:, ... vipariNamanasvabhAvasyAdhArabhUtatvAdadhikaraNatvamAtmasAtkurvANaH svayameva SaTkArakIrUpeNopajAyamAnaH...svayaMbhUriti nirdizyate / -yaha AtmA anantazIla yukta jJAyaka svabhAvake kAraNa svatantra honese jisane katR tvake adhikArako grahaNa kiyA hai, tathA ( usI zaktiyukta jJAnarUpase) pariNamita honeke svabhAvake kAraNa svayaM hI prApya honese karmatvakA anubhava karatA hai| pariNAmana honeke svabhAvase svayaM hI sAdhakatama honese karaNatAko dhAraNa karatA hai| svayaM hI apane (pariNamana svabhAva rUpa) kamake dvArA samAzrita honese sampradAnatAko dhAraNa karatA hai| vipariNamana honeke pUrva samayameM pravartamAna vikala jJAnasvabhAvakA nAza honepara bhI sahaja jJAnasva 8. kAyakleza tapakA prayojana sa.si./6/16/431/1 tatkimartham / dehduHkhtitikssaamukhaanbhissvnggprvcnprbhaavnaadyrthm| prazna--yaha kisa lie kiyA jAtA hai| uttara-yaha dehaduHkhako sahana karaneke lie, sukhaviSayaka Asaktiko kama karaneke lie aura pravacanakI prabhAvanA karaneke lie kiyA jAtA hai / (rA.vA/6/16/14/616/17) (cA.sA./136/4) dha.13/5,4,26/58/5 kimahameso karide / sadi-vAdAdavehi bahudobavAsehi tisA-chuhAdibAhAhi visaMThulAsaNehi ya jmANaparicayarcha, jainendra siddhAnta koza
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraka 2. sambandhakAraka nirdeza hai aise anyapanemeM kAraka vyapadeza hotA hai ( usI prakAra ananyapanemeM bhI hotA hai)| .. abheda kAraka vyapadezakA kAraNa paM.dha /pU./331 atadidamihapratItau kriyAphalaM kArakANi heturiti / tadidaM syAdiha saMvidi hi hetustattvaM hi cemmitha' prema / 331 / - yadi paraspara donoM ( anvaya va vyatirekI aMzo) meM apekSA rahe to 'yaha vaha nahIM hai' isa pratItimeM kriyAphala, kAraka, hetu ye saba bana jAte hai aura ye vahI haiN| isa pratItime bhI nizcayase hetutattva ye saba bana jAte hai| bhAvase svayaM hI dha vatAkA avalambana karanese apAdAnatAko dhAraNa karatA huA, aura svayaM pariNamita honeke svabhAvakA AdhAra honese adhikaraNatAko AtmasAt karatA huA--(isa prakAra ) svayameva chaha kAraka rUpa honese athavA utpatti apekSAse svayameva AvirbhUta honese svayaMbhU kahalAtA hai| (paM. kA./ta, pr./62)| sa.sA./A./267 'tato'hameva mayaiva mahyameva matta eva mayyeva mAmeva gRhnnaami| yatkila gRhAmi saccetanai kakriyatvAdAtmanazcetaya eva, cetayamAne eva cetaye, cetayamAnenaiva cetaye, cetayamAnAyaiva cetaye, cetayamAnAdeva cetaye, cetayamAne eva cetaye, cetayamAnameva cetaye...kitu sarva vizuddhacinmAtro bhAvo'smi / -( anyasarva bhAva kyoki mujhase bhinna haiM) isalie maiM hI, apane dvArA hI, apane liye hI, apanemese hI, apanemeM hI apaneko hI grahaNa karatA huuN| AtmAkI cetanA hI eka kriyA hai isalie 'maiM grahaNa karatA hU~' kA artha 'maiM cetatA hU~' hI hai, cetatA huA hI cetatA hU~. cetate hueke dvArA hI cetatA hU~, cetate hueke lie hI cetatA hU~, cetate huese hI cetatA hU~, cetatemeM hI cetatA hU~, caitateko hI cetatA hU~ ( athavA na to cetatA hU~, na cetatA huA cetatA hU~-- ityAdi chahoM bola) kintu sarva vizuddha cinmAtra bhAva hai| kA./ta. pra./46/62 mRttikA ghaTabhAvaM svaya svena svasyai svasmAt svasmin karototyAtmAtmAnamAtmanAtmane Atmana Atmani jAnAto tynnytve'pi| - 'miTTo svaya ghaTabhAvako (ghaDArUpa pariNAmako ) apane dvArA apane lie apanemeMse apanemeM karatI hai AtmA AtmAko AtmA dvArA AramAke lie AtmAmese AtmAmeM jAnatA hai' aise ananyapane meM bhI kAraka vyapadeza hotA hai| 8. abheda kAraka vyapadezakA prayojana pra.sA /mU./160 NAhaM deho Na maNo Na ceva vANI Na kAraNaM tesi / kattA Na Na kArayidA aNumatA va kattINaM |160-mai na deha hU~, na mana hU~, aura na vANI hU~, unakA kAraNa nahIM hU~, kartA nahIM hU~, karAnevAlA nahIM hU~ ( aura ) kartAkA anumodaka nahIM huuN| (arthAta abheda kAraka para dRSTi Anese para kArakoM sambandhI ahaMkAra Tala jAtA hai) vizeSa de0 kAraka 1/5 / pra.sA./mU./126 kattA karaNaM kammaM phalaM ca appatti Nicchido samaNo / pariNamadi Neva aNNaM jadi appANaM lahadi zuddhaM // 126 / - yadi zramaNa 'kartA, karaNa, karma aura karmaphala AtmA hai' aisA nizcayavAlA hotA huA anya rUpa pariNamita nahIM hI ho to vaha zuddha AramAko upalabdha karatA hai / 126 / pa. pra / TI/2/16 yAvatkAlamAtmA kartA AtmAnaM karmatApanna AramanA karaNabhUtena Atmane nimitta Aramana' sakAzAda Atmani sthitaM na jAnAsi tAvatkAlaM paramAtmAnaM ki lbhse| -jana taka AtmA nAma kartA, karmatApana AtmAko, karaNabhUta AtmAke dvArA, AtmAke lie, AtmAmeM-se, AtmAmeM hI sthita rahakara na jAnegA tabataka paramAtmAko kaise prApta kregaa| 3. nizcayase abheda kAraka hI parama satya hai pra. sA./16. paM. jayacanda-paramArthata ekadravya dUsarekI sahAyatA nahIM kara sakatA aura dravya svayaM hI, apaneko, apanese, apane lie, apanemeMse, apane meM karatA hai, isalie nizcaya chaH kAraka hI paramasatya haiN| * kartA karma karaNa va kriyAmeM bhedAbheda Adi --de0 krtaa| * kAraNa kArya vyapadeza de0 kaarnn| * jJAnake dvArA jJAnako jAnanA-de0 jJAna/I/3/ 1. dravya apane pariNAmoM meM kArakAntarakI apekSA nahIM krtaa| paM. kA./ta. pra./62 svayameva SaTkArakIrUpeNa vyavatiSThamAno na kaarkaantrmpeksste| -svayameva SaTkArakI rUpase vartatA huA (dravya) anya kArakako apekSA nahIM karatA / (pra sA /ta. pra. 16 ) 9. abheda va bhedakAraka vyapadezakA nayArtha ta anu./26 abhinnakatR karmAdiviSayo nizcayo nayaH / vyabahAranayo bhinnakatR karmAdigocaraH // 26 // = abhinna kartA karmAdi kAraka nizcayanayakA viSaya hai aura vyavahAra naya bhinna rtA karmAdiko viSaya karatA hai / ( ana dha/1/102/108) * SaT dravyoM meM upakArya upakAraka bhAva / --de0 kAraNa/III/11 5. paramArthameM para kArakoMkI zodha karanA vRthA hai pra. sA./ta.pra./16 ato na nizcayata. pareNa sahAtmana' kArakatvasaMbandho'- sti, yata' zudvAtmasvabhAvalAbhAya sAmagrImArgaNavyagratayA paratantrabhUyate / ataH yahA~ yaha kahA gayA samajhanA cAhie ki nizcayase parake sAtha AramAkA kArakatAkA sambandha nahIM hai, ki jisase zuddhAtmasvabhAvakI prAptike lie sAmagrI (bAhya sAdhana) TUDhanekI vyagratAse jova ( vyartha hI ) paratantra hote haiN| 2. sambandhakAraka nirdeza 1. bheda va abheda sambandha nirdeza sa. si./1/12/277 nanu ca loke pUrvottarakAlabhAvinAmAdhArAdheyabhAvo dRSTo yathA kuNDe badarAdInAm / na tathAkAzaM pUrva dharmAdInyuttarakAlabhAvIni; ato vyavahAranayApekSayApi AdhArAdheyakavapanAnupapantiriti / naiSa doSaH, yugapadabhAvinAmapi AdhArAdhegrabhAvo dRshyte| ghaTe rUpAdaya' zarIre hastAdaya iti| -prazna-lokameM jo pUrvottara kAlabhAvI hote haiM, unhIMkA AdhAra Adheya bhAva dekhA gayA hai / jaise ki berokA AdhAra kuNDa hotA hai| usa prakAra AkAza pUrvakAlabhAvI ho aura dharmAdika dravya pIchese utpanna hue hoM aisA to hai nahIM; ataH vyavahAranaya kI apekSA bhI AdhAra Adheya kalpanA (ina dravyoM meM ) nahI banatI uttara-yaha koI doSa nahIM hai; kyoMki eka sAtha hone 6. parantu lokameM bheda SaTakArakoMkA hI vyavahAra hotA hai paM. kA/ta. pra./46/62 yathA devadatta phalamaDakuzena dhanadattAya vRkSAdvAri kAyAmavacinotItyanyatve kaarkvypdeshH| -jisa prakAra 'devadatta, phalako, aGkuza dvArA, dhanadattake lie vRkSaparase, bagIcemeM, tor3atA nadI jainendra siddhAnta koza bhA02-7
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraka kAraka vyabhicAra vAle padArthoM meM bhI AdhAra Adheya bhAva dekhA jAtA hai / yathA-eTameM rUpAdikakA aura zarIrameM hAtha aadikkaa| pa.dha./u./291 vyApyavyApakabhAva' sthAdAtmani nAtadAtmani / vyApyavyApakatAbhAvaH svata sarvatra vastuSu / 211 / ma apanemeM hI vyApyavyApakabhAva hotA hai, apanese bhinnameM nahIM hotA hai kyoMki vAstavika rItise dekhA jAye to sarva padArthoM kA apane meM hI vyApyavyApakapanekA honA sambhava hai| anyakA anyameM nhiiN| * dravyaguNa paryAyameM yutasiddha va samavAyasambandhakA niSedha --de0 dravya/5 2. vyavahArase hI minna dravyoMmeM sambandha kahA jAtA hai tatvata: koI kisIkA nahIM sa. sA//27 vavahAraNayo bhAsadi jIvo deho ya vadi khalu ikko| Na duNicchayassa jIvo deho ya kadAvi ekaTTho / 27 / vyavahAranaya to yaha kahatA hai ki jIva aura zarIra eka hI hai; kintu nizcayanayake abhiprAyase jIva aura zarIra kabhI bhI eka padArtha nahIM haiN| yo. sA./a/1/20 zarIramindriyaM dravyaM viSayo vibhavo vibhuH| mameti vyavahAreNa bhaNyate na ca tattvataH / 20 / ='zarIra, indriya. dravya, viSaya, aizvarya aura svAmI mere haiM' yaha bAta vyavahArase kahI jAtI hai, nizcayanayase nahIM / 20 / sa. sA./A/181 na khatvekasya dvitIyamasti dvayobhinnapradezatvenai kasattAnupapatte, sadasattve ca tena sahAdhArAdheyasaMbandho'pi nAstyeva, tataH svarUpapratiSThitvalakSaNa etrAdhArAdheyasaMbandho'vatiSThate / vAstavameM eka vastukI dUsarI vastu nahIM hai ( arthAt eka vastu dUsarIke sAtha koI sambandha nahIM rakhatI) kyoMki donoMke pradeza bhinna haiM, isalie unameM eka sattAkI anupapatti hai ( arthAta donoM sattAe~ bhinna-bhinna hai) aura isa prakAra jabaki eka vastuko dUsarI vastu nahIM hai tama unameM paraspara AdhAra Adheya sambandha bhI hai hI nhiiN| isalie svarUpa pratiSThita vastumeM hI AdhAra Adheya sambandha hai| 4. anya dravyako anyakA kahanA mithyAtva hai sa. sA /mU./325-326 jaha ko viNaro jaMpai amheM gaamvisynnyrrhuuN| Na ya huti tassa tANi u bhaNai ya moheNa so appA / 325 emeva micchadiTThI NANI NIsaMsayaM havai eso| jo paradavvaM mama idi jANato appaNaM kuNai 1326 / -jaise koI manuSya 'hamArA grAma, hamArA deza, hamArA nagara, hamArA rASTra,' isa prakAra kahatA hai, kintu vAstavameM ve usake nahIM haiM; mohase vaha AramA 'mere haiN| isa prakAra kahatA hai| isI prakAra yadi jJAnI bhI 'paradravya merA hai aisA jAnatA huA paradravyako nijarUpa karatA hai vaha ni:sandeha mithyAdRSTi hotA hai| (sa saa./muu./20/22)| yo. sA./a./3/5 mayIdaM kArmaNaM dravyaM kAraNe'tra bhavAmyaham / yAvadeSAmatistAvanmithyAtvaM na nivartate / 3 / 'karmajanita dravya mere haiM aura mai karmajanita dravyoM kA hU~', jaba taka jIvakI yaha bhAvanA banI rahatI hai tabataka usakI mithyAtvase nivRtti nahIM hotii| sa. sA./A/314-315 yAvadayaM cetayitA pratiniyatasvalakSaNami - nAtU prakRtisvabhAvamAtmano andhanimittaM na muJcati, tAvat...svaparayorekatvadarzanena mithyaassttirbhvti| - jabataka yaha AtmA, (sva va parake bhinna-bhinna ) nizcita svalakSaNoMkA jJAna (bhedajJAna) na honese prakRtike svabhAvako, jo ki apaneko bandhakA nimitta hai usako nahI chor3atA, tabataka sva-parake ekatvadarzanase ( ekatvarUpa zraddhAnase ) mithyAdRSTi hai| 5. parake sAtha ekatvakA tAtparya sa. sA/tA. vR./65 nanu dharmAstikAyo'hamityAdi ko'pi na ba.te tatkathaM ghaTata iti / atra parihAra / dharmAstikAyo'yamiti yo'sau paricchittirUpavikalpo manasi vartate so'pyupacAreNa dharmAstikAyo bhaNyate / yathA ghaTAkAravikalpapariNatajJAnaM ghaTa iti / tathA taddharmAstikAyo'yamityAdivikalpaH yadAjJeyatatvavicArakAle karoti jIva tadA zuddhAtmasvarUpa vismarati, tasminvikalpe kRte sati dharmo'hamiti vikalpa upacAreNa ghaTata iti bhAvArthaH / =prazna- "maiM dharmAstikAya hU~" aisA to koI bhI nahIM kahatA hai, phira sUtrameM yaha jo kahA gayA hai vaha kaise ghaTita hotA hai| uttara-"yaha dharmAstikAya hai" aisA jo jJAnakA vikalpa manameM vartatA hai vaha bhI upacArase dharmAstikAya kahA jAtA hai| jaise ki ghaTAkArake vikalparUpase pariNata jJAnako ghaTa kahate haiN| tathA 'yaha dharmAstikAya hai' aisA vikalpa, jaba jIva jJa yatattva ke vicArakAlameM karatA hai usa samaya use zuddhAtmAkA svarUpa bhUla jAtA hai ( kyoMki upayogameM eka samaya eka hI vikalpa raha sakatA hai); isalie usa vikalpake kiye jAnepara "maiM dharmAstikAya hU~' aisA upacArase ghaTita hotA hai| aisA bhAvArtha hai| ( sa. sA./tA. vR./268) 6. minna dravyomeM sambandha niSedhakA prayojana sa sA./mU./16-17 evaM parANi dabvANi appayaM kuNadi mNdbuddhiio| appANaM avi ya para karei aNNANabhAveNa / 16 / edeNa du so kattA AdA NicchayavidUhi prikhido| evaM khalu jo jANadi so muMcadi sabakattittaM / 17) = isa prakAra ajJAnI ajJAnabhAvase paradravyoko apane rUpa karatA hai aura apaneko paradravyoMrUpa karatA hai|6| isalie nizcayake jAnanevAle jJAniyoM ne usa AtmAko kartA kahA hai| aisA nizcayase jo jAnatA hai vaha sarva katRtvako chor3atA hai / 67 / kAraka vyabhicAra-de0 naya/III/6/8 / * jIva zarIra sambandha va usakI mukhyatA gauNatAkA samanvaya--de0bandha/4 / 3. mina dravyoMmeM sambandha mAnanese aneka doSa Ate haiM yo. sA /a./3/16 nAnyadravyapariNAmamanyadravyaM prpdyte| svAnyadravyavyavastheyaM parasya ghaTate katham / 16 / =jo pariNAma eka dravyakA hai vaha dUsare dravyakA pariNAma nahIM ho sktaa| yadi aisA mAna liyA jAye to saMkara hoSa A jAnese yaha nija dravya hai aura vaha anya dravya hai, aisI vyavasthA hI nahIM bana sktii| pa.dha./pU./567-570 astivyavahAra kila lokAnAmayamalabdhabuddhitvAt / yo'yaM manujAdivapurbhavati sajIvastato'pyananyavAda / 5675 so'yaM vyavahAra' syAdavyavahAro yathApasiddhAntAt / apyapasiddhAntatvaM nAsiddhaM syAdanekamitvAt / / 68 / nAzakyaM kAraNa midamekakSetrAvagAhimAtra yat / sarvadravyeSu yatastathAvagAhAdbhavedativyAptiH // 566 / api bhavati bandhyabandhakabhAvo yadi vAnayona shkymiti| tadanekatve niyamAttabandhasya svato'pyasiddhatvAda // 570/ - alabdhabuddhi janokA yaha vyavahAra hai ki manuSyAdikA zarIra hI jIva hai kyoki donoM ananya haiN| unakA yaha vyavahAra apasiddhAnta arthAta siddhAnta viruddha honese avyavahAra hai| kyoki vAstavameM ve anekadharmI haiM / 567-568 / ekakSetrAvagAhIpaneke kAraNa bhI zarIrako jIva kahanese ativyApti ho jAyegI, kyoMki sampUrNa dravyomeM hI ekakSetrAvagAhitva pAyA jAtA hai / 566 / zarIra aura jIvameM bandhyabandhaka bhAvakI AzaMkA bhI yukta nahI hai kyoMki donoM meM anekatva honese unakA bandha hI asiddha hai| jainendra siddhAnta koza
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNa sUcIpatra kAraNa kArya ke prati niyAmaka hetuko kAraNa kahate haiN| vaha do prakArakA hai-antaraMga va bhirNg| antaraMgako upAdAna aura bahiraMgako nimitta kahate haiN| pratyeka kArya ina donoMse avazya anugRhIta hotA hai| sAdhAraNa, asAdhAraNa, udAsIna, preraka Adike bhedase nimitta aneka prakArakA hai| yadyapi zuddha dravyoMkI eka samayasthAyI zuddhaparyAyoM meM kevala kAladravya hI sAdhAraNa nimitta hotA hai, para isakA yaha artha nahIM ki anya nimittoMkA vizva meM koI sthAna hI nahIM hai| sabhI azuddha va saMyogI dravyoMkI cira kAlasthAyI jitanI bhI cidAtmaka yA acidAtmaka paryAya dRSTa ho rahI haiM, ve sabhI saMyogI honeke kAraNa sAdhAraNa nimitta (kAla va dharma dravya ) ke atirikta anya bAhya asAdhAraNa sahakArI yA preraka nimittoMke dvArA bhI yathA yogya rUpameM avazya anugRhIta ho rahI haiN| phira bhI upAdAnakI zakti hI sarvataH pradhAna hotI hai kyoMki usake abhAvameM nimitta kisIke sAtha jabaradastI nahIM kara sktaa| yadyapi kAryakI utpattimai uparokta prakAra nimitta va upAdAna donoM kA hI samAna sthAna hai, para nirvikalpatAke sAdhakako mAtra paramArthakA Azraya honese nimitta itanA gauNa ho jAtA hai, mAno vaha hai hI nhiiN| saMyogI sarva kAryoMpara-se dRSTi haTa jAneke kAraNa aura maulika padArthapara hI lakSya sthira karane meM udyata honeke kAraNa use kevala upAdAna hI dikhAI detA hai nimitta nahIM aura usakA svAbhAvika zuddha pariNamana hI dikhAI detA hai, saMyogI azuddha pariNamana nahIM / aisA nahIM hotA ki kevala upAdAna para dRSTiko sthira karake bhI vaha jagatake vyAvahArika kAryoMko dekhatA yA tatsambandhI vikalpa karatA rahe / yadyapi pUrvamaddha karmoka nimisase jIvake pariNAma aura una pariNAmoMke nimittase navIna kokA bandha, aisI aTUTa zRkhalA anAdise calI A rahI hai, tadapi satya puruSArtha dvArA sAdhaka isa zRkhalAko tor3akara mukti lAbha kara sakatA hai, kyoMki usake prabhAva se sattA sthita koMmeM mahAd antara par3a jAtA hai| | 3. nimitta kAraNa kArya nirdeza bhinna guNoM yA dravyoMmeM bhI kAraNakArya bhAva hotA hai| ucita hI dravyako kAraNa kahA jAtA hai jisa kisIko nhiiN| kAryAnusaraNa nirapekSa bAba vastumAtrako kAraNa nahIM kaha skte| kAryAnusaraNa sApekSa hI bArA vastuko kAraNapanA prApta hai| kAryapara-se kAraNakA anumAna kiyA jAtA hai -de0 anumaan/2|| aneka kAraNoM meM se pradhAnakA hI grahaNa karanA nyAya hai| SaT dravyoMmeM kAraNa akAraNa vibhAga -de0 dravya/3 / kAraNa kArya sambandhI niyama I | kAraNa sAmAnya nirdeza 1. kAraNake bheda va lakSaNa kAraNa sAmAnyakA lakSaNa / kAraNake antaraMga bahiraMga va prAtmabhUta anAtmabhUta rUpa meda / uparokta medoMke lkssnn| sahakArI va preraka Adi nimittoMke lakSaNa __ --de0nimitt/1| karaNakA lakSaNa tathA karaNa va kAraNameM antara / -de krnn/1| upAdAna kAraNa kArya nirdeza kAraNake binA kArya nahIM hotA -de0 kaarnn/IJI/4| kAraNa sadRza hI kArya hotA hai| kAraNabhedase kAryabheda avazya hotA hai -de0 daan/4| kAraNa sadRza hI kArya ho aisA niyama nhii| eka kAraNase sabhI kArya nahI ho sakate / para eka kAraNase aneka kArya avazya ho sakate haiN| eka kAryako anekoM kAraNa caahie| | eka hI prakArakA kArya vibhinna kAraNoMse honA sambhava hai| kAraNa va kArya pUrvottarakAlavartI hote haiN| donoM kathaMcit samakAlavatI bhI hote haiM -de0 kAraNa/IV/2/5 / kAraNa va kArya meM nyApti avazya hotI hai| kAraNa kAryakA utpAdaka ho hI aisA niyama nhiiN| kAraNa kAryakA utpAdaka na hI ho aisA bhI niyama nhii| kAraNakI nivRttise kArya kI bhI nivRtti ho jAye aisA niyama nhii| 12 kadAcit nimittase viparIta bhI kArya honA sambhava kaI nizcayase kAraNa va kArya meM bhameda hai| dravyakA svabhAva kAraNa hai aura paryAya kaary| trikAlI dravya kAraNa hai aura paryAya kaary| pUrvavartI paryAyayukta dravya kAraNa hai aura uttaravartI paryAyayukta dravya kaary| vartamAna paryAya hI kAraNa hai aura vahI kaary| | kAraNa kArya meM kathaMcit medAbheda / II | upAdAna kAraNako mukhyatA gauNatA upAdAnakI kathaMcit svatantratA | upAdAna kAraNa kArya meM kathacit bhedAbheda --de0 kaarnn/I/2| jainendra siddhAnta koza
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNa 1 2 3 4 5 6 da & 1 2 3 anya anyako rUpane rUpa nahIM kara sktaa| anya svayaM anya rUpa nahIM ho sakatA / nimitta kisI anahonI zakti utpanna nahIM kara 1 sakatA / svabhAva dUsarekI apekSA nahIM rakhatA / pariNamana karanA dravyakA svabhAva hai / upAdAna apane pariyamana svatantra hai| pratyeka padArtha apane pariNAmanakA kartA svaya hai| para kaTho dUsarA dravya use nimita ho sakatA hai nahIM / 2. upAdAnakI kathaMcit pradhAnatA 3 sat ahetuka hotA hai / sabhI kArya kathacit nirhetuka hai--de0 naya/ IV/3/6 upAdAnake pariNamanameM nimitta pradhAna nahI hai / pariNamanameM upAdAnakI yogyatA hI pradhAna hai| yadi yogyatA hI kAragA hai to sabhI pudgala yugapat karmarUpase kyoM nahIM pariNama jAte 30 bhan5 / kArya hI kathaMcit svayaM kAraNa hai -- de0 naya / IV / 2 / 6.3/0 / kAla Adi labdhise svayaM kArya hotA hai| -- de0 niyati / nimitta sadbhAvameM bhI pariNamana to svataH hI hotA hai / 3. upAdAnakI kathaMcit parataMtratA -30 kartA / 3 / --de0 sat / upAdAnake abhAva meM kAryakA bhI abhAva / upAdAnase hI kAryakI utpatti hotI hai / antaraMga kAraNa hI balavAn hai| vizvakArI kAraNa bhI antaraMga hI hai| nimita sAdha padArtha apane kAryake prati svayaM samartha nahIM kahA jA sakatA / vyAvahArika kArya karanemeM upAdAna nimitoM ke adhIna hai jaisA jaisA nimitta milatA hai sA-vaisA hI kArya hotA hai / upAdAnako hI svayaM sahakArI nahI mAnA jA sakatA / ||| nimittakI kathacit goNatA mukhyatA 1. nimitta kAraNa ke udAharaNa 1 para kyoMkA paraspara upakArya upakAraka bhAva / 2 dravya kSetra kAla bhavarUpa nimitta / 52 * * 3 4 5 2. nimittakI kathaMcit gauNatA 1 2 3 6 8 10 11] 12 3. 2 4 5 6 --30 dharmAdharma/2/30 barmAstikAyakI pradhAnatA kAlayakI pradhAnatA -de0 kAla / 2 / samyagdarzanakI utpatti meM nimittoM kI pradhAnatA -- de0 samyagdarzana / III/2 / nimittakI preraNA se kArya honA / nimitta naimittika sambandha anya sAmAnya udAharaNa / sUcIpatra sabhI kArya nimittakA anusaraNa nahIM karate / dharmAdika dravya upakAraka hai preraka nhiiN| anya bhI udAsIna kAraNa dharma dravyavat jAnane / vinA upAdAnake nimita kucha na kare / sahakArIko kAraNa kahanA upacAra hai / sahakArIkAraNa kAryake prati pradhAna nahIM hai| sahakArIko kAraNa mAnanA sadoSa hai / sahakArIkAraNa ahetuvat hotA hai / sahakArIkAraNa nimittamAtra hotA hai| paramArthase nimitta akiMcitkara va heya hai / bhinnakAraNa vAstava meM koI kAraNa nahIM / dravyakA pariNamana sabaMdhA nimittAdhIna mAnanA diyA hai| upAdAna apane pariNamanameM svatantra hai - de0 kAraNa /11/9 karma va jIvagata kAraNakAryamAva kI gauNatA jIva bhAvako nimitamAtra karake pudgala svayaM karmarUpa pariNAmatA hai anubhAgodayameM hAni vRddhi rahanepara bhI gyArahave guNasthAnameM jIvake bhAva avasthita rahate hai| jIvake pariNAmoko sarvathA karmAbhIna mAnanA mithyA hai| -30 kAraNa / 111/2/12 / jIva va karmameM badhya ghAtaka virodha nahI hai / karma kucha nahIM karAte jIva svayaM doSI hai 0 vibhAva zAnI karmake manda udayakA tiraskAra karaneko samartha hai| de0 kAraNa/ IT/2/7 vibhAva kathaMcit ahetuka hai / -de0 vibhaag/4| jIva va karmameM kAraNa kArya sambandha mAnanA upacAra hai| jainendra siddhAnta koza jJAniyoMko karma akiMcitkara hai / mokSamArgamai AramapariNAmako vimA pradhAna hai, karmake pariNAmoMkI nahI / kramoMke upazamaya udaya Adi avasthAe~ bhI kathaMcit bhayalasAdhya haiM /
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNa 4. nimittakI kathaMcit pradhAnatA nitiko prabhAnatAkA nirdeza 1 2 3 4 5 1 2 3 -de0 kAraNa / IIT /1 dharma va kAla dravyakI pradhAnatA 4 - 60 kAraNa / 111/10 nimittanaimiti sambandha vastubhUta hai| kAraNa honepara hI kArya hotA hai, usake binA nahIM / ucita nimitta ke sAnnidhya meM hI dravya pariNamana karatA hai| upAdAnako yogyatA sadbhAvameM bhI nimitake binA kArya nahI hotA | dravya kSetrAdikI pradhAnatA / - de0 kAraNa / III/1/2 6. nibhisake binA kAryakI utpatti mAnanA sadoSa hai| sabhI kAraNa dharmadravyavat udAsIna nahIM hote / nimiza anukUla mAtra nahIM hotA / 30 kAraNa/1/2 nimittake binA kevala upAdAna vyAvahArika kArya karane ko samartha nhiiN| upAdAna bhI nimittAdhIna hai| de0 kAraNa/II/3 jaisA jaisA nimitta milatA hai vaisA-paisA kArya hotA hai / -30 kAraNa/11/3 karma va jIvagata kAraNakArya bhAvakI kathaMcit pradhAnatA jIva va karmameM paraspara nimitta naimizika sambandhakA nirdeza jIva va karmako vicitratA paraspara sApekSa hai jIvakI avasthAoM karma mUla hetu hai| vibhAva bhI sahetuka hai| karmakI balavattA ke udAharaNa 5 jIvakI eka avasthAmeM aneka karma nimitta hote haiM / 6 karmake udayame tadanusAra jIvake pariNAma avazya - de0 vibhAva / 3 mohakA anya yadyapi nahI para sAmAnya bandhakA kAraNa avazya hai / prakRtiyandhakA kAraNa - de0 bandha/3 mAya dravyovara bhI karmakA prabhAva par3atA hai| -de0 vedanIya 8 tathA tIrthaMkara /20 53 IV kAraNa kAryabhAva samanvaya 1. 1 2 4 6 2. 1 2 3 5 6 8 sUcIpatra upAdAna nimitta sAmAnya viSayaka kArya na sacA svataH hotA hai, na sarvathA parataH / pratyeka kArya antara va bahiraMga donoM kArayoMke sammelase hotA hai| antaraMga va riga kAraNoMse honeke udAharaNa vyahAra navase nimiza vastubhUta hai aura nizcaya nayase kalpanA mAtra / nirmita svIkAra karanepara bhI vastusvatantratA vAdhita nahIM hotI / kAraNa va kArya paraspara vyApti avazya honI caahie| --de0 kArana /6/4/8 upAdAna upAdeya bhAvakA kAraNa prayojana 1 upAdAnako parataMtra kahanekA kAraNa prayojana | nimizako pradhAna kahanekA kAraNa prayojana / nizcaya vyavahAranaya tathA samyagdarzana cAritra, dharma Adika meM sAdhyasAdhana bhAva / -de0 vaha vaha nAma miyA nimitta yA saMyogavAda / -de0 saMyoga 2. karma va jIvagata kAraNakAryabhAva viSayaka jIva yadi karma na kare to karma bhI use phala kyoM de 1 karma jIva ko kisa prakAra phala dete haiM ? acetana karma cetanake guNoMkA ghAta kaise kara sakate #! -de0 vibhAva /5 vAstavameM karma jIvase yethe nahIM balki saraleza ke kAraNa donoMkA vibhAva pariNamana ho gayA hai / -de0 bandha/4 karma va jIvake nimittanaimilikane hetu / vAstavameM vibhAva va karmanimittanaimittika bhAva hai, jIvana karma nahI / samakAlavartI ina donoMmeM kAraNa kArya bhAva kaise ho sakatA hai ? vibhAvake sahetuka ahetukapanekA samanvaya / -de0 vibhAva /5 nizcayase AtmA apane pariNAmoMkA aura vyavahArase kamakA kartA hai| - de0 kartA/4/3 karma va jIvake parasara nimitta naimittika sambandhase itaretarAzraya doSa bhI nahIM jaataa| karmodayakA anusaratha karate hue bhI jIvako mokSa sambhava hai / jIva karma kI siddhi / - de0 bandha/2 karma va jIvake nimitta naimittikapane meM kAraNa prayojana / jainendra siddhAnta koza
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ I kAraNa (sAmAnya nirdeza) 54 2. upAdAna kAraNakArya nirdeza I. kAraNa sAmAnya nirdeza 1. kAraNake bheda va lakSaNa sa sA./A./65 nizcayata karmakaraNayorabhinnatvAt yadyana kriyate tattadeveti kRtvA, yathA kanakapatraM kanakena kriyamANaM kanakameva na tvanyat / -nizcaya nayase karma aura karaNakI abhinnatA honese jo jisase kiyA jAtA hai (hotA hai) vaha vahI hai. jaise suvarNa patra suvarNa se kiyA jAtA honese suvarNa hI hai anya kucha nahIM hai| 1. kAraNa sAmAnyakA lakSaNa sa.si./1/21/125/7 pratyayaH kAraNaM nimittamityanarthAntaram / pratyaya, kAraNa aura nimitta ye ekArthavAcI nAma haiM / (sa.si./1/20/120/7); (rA.vA./1/20/2/70/30) sa.si./1/7/22/3 saadhnmutpttinimitt'| jisa nimittase bastu utpanna hotI hai vaha sAdhana hai| rA.vA./1/7/.../38/1 sAdhanaM kAraNam / -sAdhana arthAt kAraNa / 2. kAraNake bheda rA, vA/2/8/1/118/12 dvividho heturbAhya Abhyantarazca |...ttr bAhyo hetuvividhaH-AtmabhUto'nAtmabhUtazceti !.. Abhyantarazca dvividhaanAtmabhUta aatmbhuutshceti| - hetu do prakArakA hai--bAhya aura Abhyantara / bAhya hetu bhI do prakArakA hai--anAtmabhUta aura AtmabhUta aura abhyantara hetu bhI do prakArakA hotA hai-AtmabhUta aura anAtmabhUta / (aura bhI de0 nimitta/1) 2. dvabyakA svabhAva kAraNa hai aura paryAya kAya hai zlo bA/2/1/7/12/546/bhASAkAra dvArA uddhRta-yAvanti kAryANi tAvantaH pratyeka vstusvbhaavaa.| = jitane kArya hote haiM utane pratyeka vastuke svabhAva hote haiN| na.ca.va./360-361 kAraNakajjasahAvaM samayaMNAUNa hoi jjhAyavvaM / kajja suddhasarUvaM kAraNabhUdaM tu sAhaNaM tassa // 360 suddho kammakhayAdo kAraNasamao hu jIvasabbhAvo / khaya puNa sahAvajhANe tamhA taM kAraNaM jheyaM / 361) =samaya arthAta AtmAko kAraNa va kAryarUpa jAna kara dhyAnA caahie| kArya to usa AtmAkA pragaTa hone vAlA zuddha svarUpa hai aura kAraNabhUta zuddha svarUpa usakA sAdhana hai|3601 kArya zuddha samaya to karmoMke kSayase pragaTa hotA hai aura kAraNa samaya jIvakA svabhAva hai| karmokA kSaya svabhAvake dhyAnase hotA hai isalie vaha kAraNa samaya dhyeya hai| (aura bhI de0 kAraNa kArya paramAtmA kAraNa kArya samayasAra ) sa.sA /A./pari/ka. 265 ke Age-Atmavastuno hi jJAnamAtratve'pyupAyopeyabhAvo vidyata eva / tasyaikasyApi svayaM sAdhakasiddharUpobhayapariNAmitvAt / tatra yatsAdhakaM rUpaM sa upAya' yatsiddha rUpa sa uphya' / ma Atma vastuko jJAnamAtra honepara bhI use upAyaupeya bhAva hai; kyoMki vaha eka honepara bhI svayaM sAdhaka rUpase aura siddha rUpase donoM prakArase pariNamita hotA hai (arthAta AtmA pariNAmI hai aura sAdhakarava aura siddhatva ye donoM pariNAma hai) jo sAdhaka rUpa hai vaha upAya hai aura jo siddha rUpa hai vaha upeya hai| 3. kAraNake bhedoMke lakSaNa rA.vA/2/8/1/118/14 tatrAtmanA saMbandhamApannaviziSTanAmakarmopAttacakSurAdikaraNagrAma aatmbhuutH| pradIpAdiranAtmabhUta.....tatra manovAkkAyavargaNAlakSaNo dravyayogaH cintAdyAlambanabhUta antarabhiniviSTatvAdAbhyantara iti byapadizyamAna Atmano'nyatvAdanAtmabhUta itybhidhiiyte| tannimitto bhAvayogo vIryAntarAyajJAnadarzanAvaraNakSayopazamanimitta AtmanaH prasAdazcAtmabhUta ityAkhyAmaha ti| (jJAna darzanarUpa upayogake prakaraNameM) AtmAse sambaddha zarIrameM nirmita cakSu Adi indriyA~ AtmabhUta bAhyahetu haiM aura pradIpa Adi anAramabhUta bAhya hetu haiN| manavacanakAyakI vargaNAoMke nimittase honevAlA Atmapradeza parispandana rUpa dravya yoga anta.praviSTa honese Abhyantara anAtmabhUtahetu hai tathA dravyayoganimittaka jJAnAdirUpa bhAvayoga tathA vIryAntarAya tathA jJAnadarzanAvaraNake kSayopazamake nimittase utpanna AramAkI vizuddhi Abhyantara AtmabhUta hetu hai| 3. trikAlI dravya kAraNa hai aura paryAya kArya - rAvA./1/33/1/6/4 aryate gamyate niSpAdyate ityarthakAryam / dravati gacchatIti dravyaM kAraNam / jo niSpAdana yA prApta kiyA jAye aisI paryAya to kArya hai aura jo pariNamana kare aisA dravya kAraNa hai| na. ca vR./365 uppajjaMto kajjaM kAraNamadhpA NiyaM tu jnnyNto| tumhA iha Na viruddha ekassa va kAraNaM kajja 365 // = utpadyamAna kArya hotA hai aura usako utpanna karanevAlA nija AtmA kAraNa hotA hai| isalie eka hI dravyameM kAraNa ba kArya bhAva virodhako prApta nahIM hote 2 sa sarUvasthA sahido caitra / kA.A./mU./232 sa sarUvastho jIvo kajjaM sAhedi baTTamANaM pi| khette ekammi dvido Niya dave saMThido ceva / 232 / -svarUpameM, svakSetrame, svadravyameM aura svakAlameM sthita jIva ho apane paryAyarUpa kAryako karatA hai| 2. upAdAna kAraNakArya nirdeza 1. nizcayase kAraNa va kArya meM abheda hai rA.vA/1/33/1/5/5 na ca kAryakAraNayo kazcidrUpabhedaH tadubhayamekAkArameva parvAGgulidravyavaditi drvyaathik| -kArya va kAraName koI bheda nahIM hai| ve donoM ekAkAra hI haiN| jaise-parva va aMgulI / yaha dravyArthika naya hai| gha.12/4,2,8,3/3 sabassa saccakalApassa kAraNAdo abhedo sattAdI hito tti Nae avalaM bijamANe kAraNAdo kajamabhiNNaM |...kaarnne kAryamastIti vivakSAto vA kAraNAtkAryamabhinnam / = sattA AdikI apekSA sabhI kAryakalApakA kAraNase abheda hai| isa nayakA avalambana karane para kAraNase kArya abhinna hai, tathA kAryase kAraNa bhI abhinna hai / ...athavA 'kAraNameM kArya hai' isa vivakSAse bhI kAraNase kArya abhinna hai| (prakRtameM prANa prANiviyoga aura vacanakalApa cU~ki jJAnAvaraNIya bandhake kAraNabhUta pariNAmase utpanna hote hai ataeva ve usase abhinna haiN| isI kAraNa ve jJAnAvaraNIyabandhake pratyaya bhI siddha hote haiN)| 4. pUrva paryAya viziSTa dravya kAraNa hai aura uttara paryAya usakA kArya hai A. mI./58 kAryotpAda. kSayo hetuniyamAllakSaNAtpRthak / na tau jAtyA dyavasthAnAdanapekSA' khapuSpavata / 58 = hetu kahiye upAdAna kAraNa tAkA kSaya kahie vinAza hai so hI kAryakA utpAda hai| jAte hetuke niyamate kAryakA upajanA hai| te utpAda vinAza bhinna lakSaNatai nyAre nyAre haiM / jAti Adike avasthAnate bhinna nAhIM haiM-kathaMcita abheda rUpa haiN| paraspara apekSA rahita hoya to AkAza puSpavata avastu hoya / (aSTasahasrI/zlo.58) jainendra siddhAnta koza
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNa (sAmAnya nirdeza ) rA.vA/1/6/14/37/25 sarveSAmeva teSAM pUrvottarakAlabhAvyavasthA vizeSArpaNAbhedAdekasya kAryakAraNazaktisamanvayo na virodhasyAspadamityavirodhasiddhiH / = sabhI vAdI pUrvAvasthAko kAraNa aura uttarAvasthAko kArya mAnate hai ataH eka hI padArtha meM amanI pUrva aura uttara paryAyakI dRSTise kAraNa kArya vyavahAra nirvirodha rUpase hotA hI hai / aSTasahasrI / zlo. 10 TIkAkA bhAvArtha (impAdhika upahAra nayase miTTI ghaTakA upAdAna kAraNa hai| sUtra nayase pUrva paryAya ghaTakA upAdAna kAraNa hai| tathA pramANase pUrva paryAya viziSTa miTTI ghaTakA upAdAna kAraNa hai / ) zlo. vA. 2/1/7/12/536/5 tathA sati rUparasayorekArthAtmikayorekadravyasyAsatireva lihA. kAryakAraNabhAvasyAni niyatasya tadabhAve'nupapatte saMtAnAntaravat / - Apa bauddhoke yahA~ mAnya artha kriyAmeM niyata rahanA rUpa kAryakAraNa bhAva bhI eka dravya pratyAsatti nAmaka sambandhake binA nahIM bana sakatA hai| kisI eka dravya meM pUrva samaya ke rasa Adi uttaravartI paryAyoMke upAdAna kAraNa ho Ate haiN| (rajonA 5.2/1/8/10/516) aSTasahaso / pR. 291 kI TippaNI niyatavakSaNavatitvaM kaarnnlkssnnm| niyatorakSaNavatiravaM kAryalakSaNam niyatapUrvakSaNavartI to kAraNa hotA hai aura niyata uttarakSaNavartI kArya hotA hai / ka pA.1/3245/281/3 pAgabhAvo kAraNaM / pAgabhAvassa viNAso vi davvakhetta-kAla- bhavAvekkhAe jAyade | (jisa kAraNa se dravya karma sarvadA viziSTapaneko prApta nahIM hote hai ) vaha kAraNa prAgabhAva hai| prAgabhAva kI vinAza hue binA kAryakI utpatti nahIM ho sakatI hai aura prAgabhAvakA vinAza dravya kSetra kAla aura bhavako apekSA lekara hotA hai. (isalie dravya karma sarvadA apane kAryako utpanna nahIM karate haiM / ) kA. a/mU./222-223 puvtrapariNAmajuta kAraNabhAveNa vaTTade davvaM / uttarapariNAmajuda taM citra havemA | 21 | kAraNakajjavisesA tI vikAsa huMti vatthUNaM / ekkemmi ya samae pRthvuttara- bhAvamAsijja | 223 | = pUrva pariNAma sahita dravya kAraNa rUpa hai aura uttara pariNAma sahita dravya niyamase kArya rUpa hai | 222] vastuke pUrva aura uttara pariNAmoM ko lekara tInoM hI kAloMmeM pratyeka samayameM kAraNakArya bhAva hotA hai | 223 // 1 sA./tA.vR / 116/168/20 muktAtmanAM ya eva... mokSaparyAyeNa bhava utpAda: sa eva nizcayamokSamArgaparyAya milyo vinAzastIca mokSamokSamArgaparyAyI kAryakAraNarUpeNa bhinnau muktAtmAoM kI jo mokSa paryAyakA utpAda hai vaha nizcayamokSamArgaparyAyakA vilaya hai / isa prakAra abhinna hote hue bhI mokSa aura mokSamArgarUpa donoM paryAyoM meM kAryakAraNarUpase bheda pAyA jAtA hai (pra. sA. tA. vR /8/10/11 ) ( aura bhI dekho ) - 'samayasAra' va 'mokSamArga/3/3' 5. eka vartamAnamAtra paryAya svayaM hI kAraNa hai aura svayaM hI kArya hai 55 rA.vA./1/33/1/15/6 paryAya evArtha' kAryamasya na dravyam / atItAnAga yoniSTatvena vyavahArAmAvAda, sa evaikaH kAryakAraNavyapa dezamA paryAyArthika paryAya hI hai artha yA kArya jisakA so paryAyArthika naya hai / usakI apekSA karanepara atIta aura anAgata paryAya vinaSTa va anutpanna honeke kAraNa vyavahAra yogya hI nahIM haiM / eka vartamAna paryAyahI kAraNakAryakA vyapadeza hotA hai| 6. kAraNakArya meM kathaMcit bhedAbheda Ama. mI./58 niyama lakSaNAtpRthak / pUrvottara paryAya viziSTa ve utpAda va vinAzarUpa kAryakAraNa kSetrAdi se eka hote hue bhI apane-apane lakSaNo se pRthaka hai / 3. nimitta kAraNakArya nirdeza Apta. mI./ 1-14 ( kArya ke sarvathA bhAva yA abhAva kA nirAsa ) Apta. mI./24-36 ( sarvathA advaita yA pRthaktvakA nirAkaraNa ) A. mI 10-45 (sarvathA nitA va anityatvakA nirAkaraNa) Apta. mI./57-60 (sAmAnyarUpase utpAda vyayarahita hai, vizeSarUpase vahI utpAda vyayasahita hai ) Apta. mI / 61-72 ( sarvathA eka va aneka pakSakA nirAkaraNa ) zlomA / 2/9/7/12/226/6 na hi kacida pUrve rasAdiparyANA para rasAdiparyAyAmupAdAnaM nAnyatra dravye vartamAnA iti niyamasteSAmekadravyAdaramyavirahe kayaMcidupapa kisI eka davyameM pUrva samayake rasa Adi paryAya uttaravartI samayameM honevAle rasAdiparyAyoMke upAdAna kAraNa ho jAte hai. kintu dUsare jyoMmeM varta rahe pUrvasamaya rasa Adi paryAya isa prata dravyameM honevAle rasAdika upAdAna kAraNa nahIM hai| isa prakAra niyama karanA una-una rUpAdikoM ke eka dravya tAdAtmyake binA kaise bhI nahI ho sakatA / dha. 12/4, 2, 8, 3/280 / 3 savvassa kajjakalAvasta kAraNAdo abhedo sattAdIhito tti gae avalaM bijjamANe kAraNAdo kajjamabhiNNaM, kajjAdo kAraNa pi, asadakaraNAd upAdAnagrahaNAt, sarva saMbhavAbhAvAt, zaktasya zakyakaraNAta, kAraNabhAvAcca / = sattA AdikI apekSA sabhI kAryakalApa kAraNa se abheda hai / isa ( dravyArthika ) nayakA avalambana karanepara kAraNase kArya abhinna hai tathA kAryase kAraNa bhI abhinna hai, kyoMki asat kArya kabhI kiyA nahIM jA sakatA, 2. niyata upAdAnakI apekSA kI jAtI hai, 3. kisI eka kAraNase sabhI kArya utpanna nahI ho sakate, 4 samarthakAraNake dvArA zakya kArya hI kiyA jAtA hai, 5 tathA asat kAryake sAtha kAraNakA sambandha bhI nahIM bana sakatA noTa- ( ina sabhI kA grahaNa uparokta AptamImAMsA uddharaNoM meM tathA usIke AdhArapara (dha. 15/17-31) meM vizada rItise yA gayA hai ) na. ca. vR / 365 uppajjeto kajjaM kAraNamappA NiyaM tu jaNayaMto / tamhA iha Na viruddha ekassa vi kAraNaM kajjaM / 365 / utpadyamAna paryAya to kArya hai aura usako utpanna karanevAlA AtmA kAraNa hai. isalie eka hI dravyameM kAraNakArya bhAvakA bheda viruddha nahIM hai / dra.saM./TI./37/67-68 upAdAnakAraNamapi mRnmayakalazakAryasya mRtpi*sthAko kulopAdAnakAraNavaditi ca kAryAdekadezena bhinna bhavati / yadi punarekAntenopAdAnakAraNasya kAryeSa sahAbhedo bhedo vA bhavati tarhi pUrvorNa mRttikAnta kAryakAraNabhAvo na ghaTate / = upAdAna kAraNa bhI miTTIrUpa ghaTa kArya ke prati miTTIkA piNDa, sthAsa, koza tathA kuzUlarUpa upAdAna kAraNa ke samAna (athavA suvarNakI adhastana va aparitana pAka avasthAoMvat ) kAryase ekadeza bhinna hotA hai| yadi sarvathA upAdAna kAraNakA kAryake sAtha abheda yA bheda ho to uparokta suvarNa aura miTTI ke do dRSTAntoMkI bhA~ti kArya aura kAraNa bhAva siddha nahIM hotA / 3. nimitta kAraNakArya nirdeza 1. mitra guNoM va dravyoM meM bhI kAraNakArya bhAva hotA hai rA.vA./1/20/3-4/00/33 kazcidAha- matipUrva bhUtaM tadapi madhyAtmaka prApnoti kAraNaguNAnuvidhAnaM hi kArya dRSTa yathA mRnnimitto ghaTo mRdAtmaka athAtadAtmakamiSyate tatpUrvakavaM tahi tasya hIyate iti // 3 // na Sa doSa kiM kaarnnm| nimittamAtrA daNDAvinada... mRtpiNDa evamAhmadaNDAdinimittApekSa AmyantarapariNAmasAM nidhyAda ghaTo bhavati na daNDAdayaH iti daNDAdInAM nimittamAtram tathA paryAyaparyAyayo' syAdanyatvAd Atmana svayamanta zrutabhavanapari jainendra siddhAnta koza
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ I kAraNa (sAmAnya nirdeza) 3. nimitta kAraNakArya nirdeza bhAvako baddha kahate haiM aura eka dUsarese nahIM a~dhe hue donoke bhAvako abaddha kahate haiM, kyoMki, jIvameM bandhaka zakti tathA karma meM bandhanekI zaktikI paraspara anukUlatAI se bandha hotA hai, aura donoM ke pratikUla honepara bandha nahIM hotA hai / 102 / arthAta a~dhe hue karma hI udaya Anepara vibhAvameM nimitta hote hai, visrasopacayarUpa abaddha karma nhii| NAmAbhimukhye matijJAnaM nimittamAtraM bhavati.. ato bAhyamatijJAnAdinimittApekSa Atmaiva...zrutabhavanapariNAmAbhimukhyAta zrutIbhavati, na matijJAnasya zrutIbhavanamasti tasya nimittamAtratvAt / prazna-jaise miTTIke piNDase banA huA dhar3A miTTI rUpa hotA hai, usI taraha matipUrvaka zruta bhI matirUpa hI honA cAhie anyathA use matipUrvaka nahIM kaha skte| uttara-matijJAna zrutajJAnameM nimittamAtra hai, upAdAna nhiiN| upAdAna to zruta paryAyase pariNata honevAlA AtmA hai| jaise miTTI hI bAhya daNDAdi nimittoMkI apekSA rakhakara abhyantara pariNAmake sAnnidhyase ghar3A banatI hai, parantu daNDa Adika ghaDA nahIM bana jAte aura isalie daNDa AdikoMko nimittamAtrapanA prApta hotA hai| usI prakAra paryAyI va paryAyameM kathaMcita anyatva honeke kAraNa AtmA svayaM hI jaba apane antaraMga zrutajJAnarUpa pariNAmake abhimukha hotA hai taba matijJAna nimittamAtra hotA hai| isalie bAhya matijJAnAdi nimittoMkI apekSA rakhakara AramA hI zrutajJAnarUpa pariNAmake abhimukha honese zrutarUpa hotA hai, matijJAna nahIM hotaa| isalie usako nimittapanA prApta hotA hai| (sa. si./1/20/120/8) zlo. vA./2/1/7/13/163/16 sahakArikAraNeNa kAryasya kathaM tatsyAdekadravyapratyAsatterabhAvAditi cet kAlapratyAsattivizeSAt tasiddhi yadanantaraM hi yadavazyaM bhavati tattasya sahakArikAraNamanyatkAryamiti pratItam / prazna-sahakArI kAraNoke sAtha pUrvokta kAryakAraNa bhAva kaise ThaharegA, kyoMki tahA~ eka dravyakI paryAya na honeke kAraNa eka dravya nAmake sambandhakA to abhAva hai| uttara-kAla pratyAsatti nAmake vizeSa sambandhase tahA~ kAryakAraNabhAva siddha ho sakatA hai| jisase avyavahita uttarakAlameM niyamase jo avazya utpanna ho jAtA hai, vaha usakA sahakArI kAraNa hai aura zeSa dUsarA kArya hai, isa prakAra kAlika sambandha samako pratIta ho rahA hai| 3. kAryAnusaraNa nirapekSa bAhya vastu mAtrako kAraNa nahIM kaha skte| dha.2/1, 1/444/3 "davve diyANa Nippatti paGgacca ke vi dasa pANe bhaNati / taNNa ghddde| kudo| bhaavidiyaabhaavaado|" -kitane hI AcArya dravyendriyoM kI pUrNatAko (kevalI bhagavAnke) daza prANa kahate haiM, parantu unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki saMyogi jinake bhAvendriya nahIM pAyI jAtI hai| pa. mu./3/61.63 na ca pUrvottaracAriNostAdAtmyaM tadutpattirvA kAlavyavadhAne tadanupalabdhe / 61 // tadvayApArAzritaM hi tadbhAvabhAvitvam / 63 / - pUrvacara va uttaracara hetu sAdhyake kAla meM nahIM rahate isalie unakA tAdAtmya sambandha na honese to ve svabhAva hetu nahIM kahe jA sakate aura tadutpatti sambandha na rahanese kArya hetu bhI nahIM kahe jA sakate 61. kAraNake sadbhAvameM kAryakA honA kAraNake vyApArake AdhIna hai|6| de. mithyASTi/2/6 (kAryakAlameM upasthita hone mAtrase koI padArtha kAraNa nahIM bana jAtA) 2. ucita hI dravyako kAraNa kahA jAtA hai, jisa kisI ko nahIM zlo. vA. 3/1/13/48/221/24 tathA 222/16 smaraNasya hi na anubhava mAtraM kAraNaM sarvasya sarvatra svAnubhUte'rthe smaraNa-prasaMgAt / nApi dRSTasajAtIyadarzanaM sarvasya dRSTasya hetorvybhicaaraad| tadavidyAvAsanAprahANaM tatkAraNamiti cet, saiva yogyatA smaraNAvaraNakSayopazamalakSaNA tasyAM ca satyo sadupayogavizeSA vAsanA prabodha iti nAmamAtraM bhidyte| = padArthoMkA mAtra anubhava kara lenA hI smaraNakA kAraNa nahIM hai, kyoMki isa prakAra sabhI jIvoMko sarvatra sabhI apane anubhUta viSayoMke smaraNa honekA prasaMga hogaa| dekhe hue padArthoMke sajAtIya padArthoMko dekhanese vAsanA udbodha mAno so bhI ThIka nahIM hai; kyoMki, isa prakAra anvaya va vyatireko vyabhicAra AtA hai| yadi usa smaraNIya padArthakI lagI huI avidyAvAsanAkA prakRSTa nAza ho jAnA usa smaraNakA kAraNa mAnate ho taba to usIkA nAma yogyatA hamAre yahA~ kahA gayA hai| vaha yogyatA smaraNAvaraNa karmakA kSayopazama svarUpa iSTa kI gayI hai, aura usa yogyatAke hote saMta zreSTha upayoga vizeSarUpa vAsanA ( landhi ) ko prabodha kahA jAtA hai| taba to hamAre aura tumhAre yahA~ kevala nAmakA hI bheda hai| paM. dha /u./86,102 vaibhAvikasya bhAvasya hetuH syaatsNnikrsstH| tatrastho'pyaparo heturna syAtkivA vateti cetAbaddha' syAdabaddhayorbhAva: syAdabaddho'jyabaddhayoH / sAnukUlatayA bandho na andhaH pratikUlayoH 102 / -prazna- yadi ekakSetrAvagAharUpa honese vaha mRta dravya jIvake vaibhAvika bhAvameM kAraNa ho jAtA hai to kheda hai ki vahIM para rahanevAlA visrasopacaya rUpa anya dravya samudAya bhI vibhAva pariNamanakA kAraNa kyoM nahIM ho jAtA ? uttara-eka dUsarese baMdhe hue donoMke 4. kAryAnusaraNa sApekSa hI bAhya vastu kAraNa kaha lAtI hai Apta. mI./42 yadyasatsarvathA kArya tanmA jani khapuSpavat / mopAdAnaniyAmo bhUnmAzvAsa' kAryajanmani / 42 / kAryako sarvathA asat mAnanepara 'yahI isakA kAraNa hai anya nahIM' yaha bhI ghaTita nahIM hotA, kyoMki isakA koI niyAmaka nahIM hai| aura yadi koI niyAmaka ho to vaha kAraNameM kAryake astitvako chor3akara dUsarA bhalA kauna sA ho sakatA hai| (dha. 12/4, 2,8,3/280/5) (dha 13/521) rA. vA /9/9/11/46/8 dRSTo hi loke chetturdevadattAda arthAntarabhUtasya parazoH kAThinyAdivizeSalakSaNopetasya sata' karaNabhAva' / na ca tathA jJAnasya svarUpaM pRthagupalabhAmahe |...dRsstto hi parazoH devadattAdhiSThitodyamAnanipAtanApekSasya karaNabhAvaH, na ca tathA jJAnena kicivakata sAdhyaM kriyAntaramapekSyamasti / kiMca tatpariNAmAbhAvAt / hodanakriyApariNatena hi devadattena tarikrayAyAH sAcivye niyujyamAnaH parazu' 'karaNam' ityetadayuktam, na ca tathA AtmA jJAnakriyApariNataH / -jisa prakAra chedanevAle devadattase karaNabhUta pharasA kaThora tIkSNa Adi rUpase apanA pRthak astitva rakhatA hai, usa prakAra ( Apa bauddhoMke yahA~) jJAnakA pRthak siddha koI svarUpa upalabdha nahIM hotA jisase ki use karaNa banAyA jaaye| pharasA bhI tama karaNa banatA hai jaba vaha devadattakRta Upara uThane aura nIce girakara lakar3Ike bhItara ghusane rUpa vyApArakI apekSA rakhatA hai, kintu ( Apake yahA~) jJAnameM kartAka dvArA kI jAnevAlI koI kriyA dikhAI nahIM detI, jisakI apekSA rakhaneke kAraNa use karaNa kahA jA sake / svayaM chedana kiyAmeM pariNata devadatta apanI sahAyatAke lie pharaseko letA hai aura isIlie pharasA karaNa kahalAtA hai| para ( Apake yahA~) AtmA svayaM jJAna kriyA rUpase pariNati hI nahIM karatA (kyoMki ve donoM bhinna svIkAra kiye gaye haiN)| jainendra siddhAnta koza
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ I kAraNa (sAmAnya nirdeza) 57 4. kAraNa kArya sambandhI niyama 2. kAraNa sadRza hI kArya ho aisA koI niyama nahIM zlo. vA. 2/1/7/13/563/2 yadanantara hi yadavazyaM bhavati tattasya sahakArikAraNamitaratkAryamiti prtiitm| -jisase avyavahita uttarakAlameM niyamase jo avazya utpanna hotA hai, vaha usakA sahakArI kAraNa hai aura dUsarA kArya hai| sa. sA./A./84 bahivyApyavyApakabhAvena kalazasaMbhavAnukUlaM vyApAra kurvANa: kalazakRtatoyopayogajAM tRpti bhAvyabhAvakabhAvanAnubhavaMzca kulAlaH kalazaM karotyanubhavati ceti lokAnAmanAdirUDho'sti taavdvyvhaarH| bAhyame vyApyavyApaka bhAvase ghar3ekI utpattime anukUla aise vyApArako karatA huA tathA ghaDeke dvArA kiye gaye pAnAke upayogase utpanna tRptiko bhAvyabhAvaka bhAvake dvArA anubhava karatA huA, kumhAra ghar3ekA kartA hai aura bhoktA hai, aisA logoMkA anAdise rUDha vyavahAra hai| paM. kA./tA. vR./160/230/13 nijazudvAtmatattvasamyagazraddhAnajJAnAnuSThAna rUpeNa pariNamamAnasyApi suvarNa pASANasyAgniriva nizcayamokSamArgasya bahiraGgasAdhako bhavatIti suutraarthH| = apane hI upAdAna kAraNase svayameva nizcayamokSamArgako apekSA zuddha bhAvose pariNamatA hai vahA~ yaha vyavahAra nimitta kAraNakI apekSA sAdhana kahA gayA hai| jaise-suvarNa yadyapi apane zuddha pItAdi guNoMse pratyeka A~cameM zuddha cokhI avasthAko dhare hai, tathApi bahiraMga nimittakAraNa agni Adika vastukA prayatna hai / taise ho vyavahAra mokSamArga hai| 5. aneka kAraNoM meM se pradhAnakA hI grahaNa karanA nyAya hai sa. si./1/21/125 bhavaM pratItya kSayopazamaH saMjAyata iti kRtvA bhavaH prdhaankaarnnmityupdishyte| = (bhavapratyaya avadhijJAnameM yadyapi bhava va kSayopazama donoM hI kAraNa upalabdha haiM, parantu ) bhavakA avalambana lekara (tahA~) kSayopazama hotA hai, (samyaktva va cAritrAdi guNoM kI apekSAse nhiiN)| aisA samajhakara bhava pradhAna kAraNa hai, aisA upadeza diyA jAtA hai| (ki yaha avadhijJAna bhava pratyaya hai)| sa.si./1/20/120 yadi matipUrva zrutaM tadapi matyAtmakaM prApnoti 'kAraNasadRzaM hi loke kArya dRSTam' iti| naitadaikAntikam / daNDAdikAraNo'yaM ghaTo na daNDAdyAtmakaH / =prazna-yadi zrutajJAna matipUrvaka hotA hai; to vaha zrutajJAna bhI matyAtmaka hI prApta hotA hai; kyoMki lokameM kAraNake samAna hI kArya dekhA jAtA hai| uttara-yaha koI ekAnta niyama nahIM hai ki kAraNake samAna kArya hotA hai| yadyapi ghaTakI utpatti daNDAdise hotI hai to bhI daNDAdyAtmaka nahIM hotaa| (aura bhI de0 kAraNa/I/3/1) rA. vA/1/20/5/71/11 nAyamekAnto'sti-'kAraNasadRzameva kAryam' iti kutaH / tatrApi saptabhaMgIsaMbhavAt katham / ghaTavata / yathA ghaTaH kAraNena mRtpiNDena syAtsadRza. syAnna sadRzaH ityAdi / mRdravyAjovAnupayogAdyAdezAt syAtsadRzaH, piNDaghaTasaMsthAnAdiparyAdezAt syAnna sadRza / "yasyaikAntena kAraNAnurUpa kAryam, tasya ghaTapiNDazivakAdiparyAyA upAlabhyante / kiMca, ghaTena jaladhAraNAdivyApAro na kriyate mRtpiNDe tadadarzanAt / api ca mRtpiNDasya ghaTatvena pariNAmavad ghaTasyApi ghaTatvena pariNAma' syAta ekaantsdRshvaat| na caivaM bhvti| ato nai kAntena kaarnnsdRshtvm| -yaha koI ekAnta nahI hai ki kAraNa sadRza hI kArya ho| pudagala dravyakI dRSTise miTTI rUpa kAraNake samAna ghar3A hotA hai,para piNDa aura ghara Adi paryAyoMkI apekSA donoM vilakSaNa haiM yadi kAraNake sadRza hI kArya ho to ghaTa avasthAse bhI piNDa zivaka Adi paryAya milanI cAhie thiiN| jaise mRpiNDameM jala nahIM bhara sakate usI taraha ghar3emeM bhI nahIM bharA jAnA cAhie aura miTTIkI bhA~ti ghaTakA bhI ghaTa rUpase hI pariNamana honA cAhie, kapAlarUpa nhiiN| kAraNa ki donoM sadRza jo haiN| parantu aisA to kabhI hotA nahIM hai ataH kArya ekAntase kAraNa sadRza nahIM hotaa| dha.12/4.2,7.177/81/3 saMjamAsaMjamapariNAmAdo jeNa saMjamapariNAmo agataguNo teNa padesaNijjarAe vi aNaMtaguNAe hodavvaM, evamhAdo aNNattha sambatya kAraNANurUvakajjuvalaMbhAdo tti / Na, jogaguNagArANumAripadesaguNagArassa agaMtaguNatta virohaado|...nn ca kajja kAraNANumArI ce| iti Niyamo asthi, aMtaraMgakAraNAve khAe pavvattassa kajjassa bahiraMgakAraNANusArittaNiyamANuvavattIdo / prazna-yata' saMyamAsaMyama rUpa pariNAmakI apekSA saMyamarUpa pariNAma anantaguNA hai ataH vahA~ pradeza nirjarA bhI usase anantaguNI honI caahie| kyaM ki isase dUsarI jagaha sarvatra kAraNake anurUpa hI kAryakI upalabdhi hotI hai| uttara--nahIM, kyoMki, pradeza nirjarAkA guNakAra yogaguNakArakA anusaraNa karanevAlA hai, ataeva usake ananta guNe hone meM virodha AtA hai| dUsare--kArya kAraNakA anusaraNa karatA hI ho. aisA bhI koI niyama nahIM hai, kyoMki antaraMga kAraNakI apekSA pravRtta hone vAle kAryake bahiraMga kAraNake anusaraNa karanekA niyama nahIM bana sktaa| 5 15/16/10 Na ca eyaMteNa kAraNANusAriNA kajjeNa hodavvaM, maTTiyapiDAdo maTTipapiDaM mottUNa ghttghttii-sraavaaliNjruttttiyaadiinnmnnuppttipsNgaado| subaNNAdo suvaNNassa ghaTasseba uppattidaMsaNAdo kAraNANasAri ceva kajjaM tti Na vottuM juttaM, kaDhiNAdo, suvaNNAdo jalaNAdisaMjogeNa sutrpnnjluppttidNsnnaado| ki ca-kAraNaM va Na kajjamuppajjadi, sabappaNA kAraNasarUvamAvaNNassa uppttivirohaado| jadi eyaMteNa [ ] kAraNANusAri cetra kajjamuppajjadi to muttAdo poggaladavAdo amuttassa gayaNuppattI hojja, NiccepaNAdo poggaladavvAdo saceyaNassa jIvadavvassa vA uppattI pAvejja / Na ca evaM, thaannuvlNbhaado| tamhA kAraNANusAriNA kajjeNa hodvvmidi| eratha pari 4. kAraNa kArya sambandhI niyama 1. kAraNa sadRza hI kArya hotA hai dha. 1/1, 1, 41/270/5 kAraNAnurUpaM kAryamiti na niSedhuM pAryate sakalane yAyikalokaprasiddhatvAt / = kAraNake anurUpa hI kArya hotA hai, isakA niSedha bhI to nahI kiyA jA sakatA hai, kyoki, yaha bAta sampUrNa naiyAyika logoM meM prasiddha hai| dha.10/4,2,4,175/432/2 smvtthkaarnnaannusaarikjjublbhaado| saba jagaha kAraNake anusAra hI kArya pAyA jAtA hai| na.ca.va./368 kI cUlikA-iti nyAyAdupAdAnakAraNasadRzaM kArya bhavati / isa nyAyake anusAra upAdAna sadRza kArya hotA hai| (vizeSa de0 'samayasAra') sa.sA./A./68 kAraNAnuvidhAyIni kAryANIti kRtvA yavapUrvakA yavA yavA eveti| - kAraNa jaisA hI kArya hotA hai, aisA samajha kara jI pUrvaka honevAle jo jau (yava), ve jau (yava) hI hote hai| (sa.sA./ A./130-130) (pa.dha./pU./406) pra.sA./tA../8/10/11 upAdAnakAraNasadRzaM hi kaarymiti| - upAdAna kAraNa sadRza hI kArya hotA hai| (paM.kA./tA.va./23/46/14) sa.ma./20/304/18 upAdAnAnurUpatvAi upAdeyasya / - upAdeyarUpa kArya upAdAna kAraNa ke anurUpa hotA hai| jainendra siddhAnta koza bhA02-8
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ I kAraNa ( sAmAnya nirdeza ) 4. kAraNa kArya samvandhI niyamA kyoMki, prANAtipAtarUpa eka hI kAraNake ananta zaktiyukta honese vaisA hone meM koI virodha nahIM aataa| (aura bhI de0 vargaNA/2/6/3 meM dha./15) hAro buccade-hodu NAma keNa vi sarUveNa kajjassa kAraNANusArittaM, Na savvappaNA; uppAdavaya-TThidilakkhaNANaM jIva-poggala-dhammAdhammakAlAgAsadavvANaM sagavaise siyaguNA viNAbhAvi sayalaguNANamapariccAraNa panjAyaMtaragamaNavaM smaado| = 'kAraNAnusArI hI kArya honA cAhie, yaha ekAnta niyama bhI nahIM hai, kyoMki miTTIke piNDase miTTIke piNDako choDakara ghaTa, ghaTI, zarAba, alijara aura uSTrikA Adika paryAya vizeSoMkI utpatti na ho sakanekA prasaMga anivArya hogaa| yadi kaho ki suvarNa se suvarNa ke ghaTakI ho utpatti dekhI jAnese kArya kAraNAnusArI hI hotA hai, so aisA kahanA bhI yogya nahIM hai; kyoMki, kaThora suvarNa se agni AdikA saMyoga honepara suvarNa jalakI utpatti dekhI jAtI hai| isake atirikta jisa prakAra kAraNa utpanna nahIM hotA hai usI prakAra kArya bhI utpanna nahIM hogA, kyoMki kArya sarvAtmanA kAraNarUpa hI rahegA, isalie usakI utpattikA virodha hai| prazna- yadi sarvathA kAraNakA anusaraNa karanevAlA hI kArya nahIM hotA hai to phira mUrta pudgala dravyase amUrta AkAzakI utpatti ho jAnI caahie| isI prakAra acetana pudgala dravyase sacetana jova dravyakI bhI utpatti pAyI jAnI caahie| parantu aisA sambhava nahIM hai, kyoMki, vaisA pAyA nahIM jAtA, isalie kArya kAraNAnusArI hI honA cAhie ? uttara-yahA~ uparyukta zaMkAkA parihAra kahate haiN| kisI vizeSa svarUpase kArya kAraNAnusArI bhale hI ho parantu vaha sarvAtmasvarUpase vaisA sambhava nahIM hai| kyoMki, utpAda, vyaya va dhauvya lakSaNavAle jIva, pudgala, dharma, adharma, kAla aura AkAza dravya apane vizeSa guNoMke avinAbhAvI samasta guNoMkA parityAga na karake anya paryAyako prApta hote hue dekhe jAte haiN| dha.6/4,1,45/146/1 kAraNAnuguNakAryaniyamAnupalambhAt / kAraNaguNA nusAra kArya ke honekA niyama nahIM pAyA jaataa| 3. eka kAraNase sabhI kArya nahIM ho sakate sAMkhyakArikA/ha sarva saMbhavAbhAvAt / zaktasya zakyakaraNAva / kisI eka kAraNase sabhI kAryoMkI utpatti sambhava nhiiN| samartha kAraNake dvArA zakya kArya hI kiyA jAtA hai / (dha.12/4,2,8,113/280/5) 1. parantu eka kAraNase aneka kArya avazya ho sakate haiM sa.si./6/10/328/6 ekakAraNasAdhyasya kAryasyAnekasya darzanAta tulye'pi pradoSAdI jnyaandrshnaavrnnaasvhetvH| =eka kAraNase bhI aneka kArya hote hue dekhe jAte haiM, isalie pradoSAdika (kAraNoM) ke eka samAna rahate hue bhI inase jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa donoMkA AsraSa (rUpa kArya) siddha hotA hai / (rA.vA/6/10/10-12/518) dha.12/4,2,8,2/278/10 kathamego pANAdivAdo akkameNa doNaM kajjANaM spaadyo| Na eyAdo eyAdo mora dhAdI vayava vibhAga dvANa saMcAlaNakhataMtaravattikhapparakajjANamakameNuSpattidaMsaNAdo / kadhamego pANAdivAdo aNate kammaiyakravaMdhe gANAvaraNIyasarUveNa akkameNa pariNamAvedi, bahusa ekassa akameNa vuttivirohaado| Na, eyassa pANAdivAdassa aNaM tasattijuttassa tdvirohaado| prazna-prANAtipAti rUpa eka hI kAraNa yugapat do kAyauMkA utpAdaka kaise ho sakatA hai| (arthAt karmako jJAnAvaraNa rUpa pariNamAnA aura jIvake sAtha usakA bandha karAnA ye donoM kArya kaise kara sakatA hai)| uttaranahIM, kyoMki, eka mudgarase ghAta, avayava vibhAga, sthAnasaMcAlana aura kSetrAntarakI prAptirUpa khappara kAryoMkI yugapat utpatti dekhI jAtI hai| prazna-prANAtipAta rUpa eka hI kAraNa ananta kArmANa skandhoM ko eka sAtha jJAnAbaraNIya svarUpase kaise pariNamAtA hai, kyo ki, bahUtoMmeM ekakI yugapat vRttikA virodha hai ! uttara-nahIM, 5. eka kAryako anekoM kAraNa cAhie sa.si./2/17/283/3 bhUmijalAdInyeva tatprayojanasamarthAni nArtho dharmAdharmAbhyAmiti cet / na sAdhAraNAzraya iti viziSyoktatvAta / anekakAraNasAdhyatvAccai kasya kAryasya / -prazna-dharma aura adharma dravyake jo prayojana haiM, pRthivI aura jala Adika hI unake karane meM samartha hai, ata' dharma aura adharma dravyakA mAnanA ThIka nahIM hai| uttara-nahIM, kyoki dharma aura adharma dravya gati aura sthitike sAdhAraNa kAraNa hai| yaha vizeSa rUpase kahA gayA hai| tathA eka kArya aneka kAraNoMse hotA hai, isalie dharma aura adharma dravyakA mAnanA ThIka hai| rA.vA/5/17/31/464/26 iha loke kAryamanekopakaraNasAdhyaM dRSTam, yathA mRtpiNDo ghaTakAryapariNAmaprApti prati gRhItAbhyantarasAmarthyaH bAhyakulAladaNDacakrasUtrodakakAlAkAzAdyanekopakaraNApekSaH ghaTaparyAyeNAvirbhavati, naika eva mRtpiNDaH kulAlAdibAhyasAdhanasaMnidhAnena binA ghaTAtmanAvirbhavitu smrthH| = isa lokameM koI bhI kArya ameka kAraNoM se hotA dekhA jAtA hai, jaise miTTIkA piNDa ghaTa kAryarUpa pariNAmakI prAptike prati Abhyantara sAmarthya ko grahaNa karake bhI, bAhya kumhAra, daNDa cakra, DorA, jala, kAla va AkAzAdi aneka kAraNoMkI apekSA karake hI ghaTa paryAyarUpase utpanna hotA hai / kumhAra Adika bAhya sAdhanokI samnidhike binA kevala akelA miTTIkA piNDa ghaTa rUpase utpanna honeko samartha nahIM hai| paMkA/tA vR./25/53/4 gatipariNatedharmadravyaM sahakArikAraNaM bhavati kAla dravyaM ca, sahakArikAraNAni bahUnyapi bhavanti yata. kAraNAd ghaTopattau kumbhakAracakracovarAdivat, matsyAdInAM jalAdivat, manuSyANAM zakaTAdivat, vidyAdharANAM vidyAmantrauSadhAdiSada, devAnAM vimAnavadityAdi kAladravyaM gatikAraNam / = gatirUpa pariNatimeM dharmadravya bhI sahakArI hai aura kAladravya bhii| sahakArIkAraNa bahuta hote hai jaise ki ghar3ekI utpatti meM kumhAra, cakra, covara Adi, machalI AdikoMko jala Adi, manuSyoko ratha Adi, vidyAdharoMko vidyA, mantra, auSadhi Adi tathA devoMko vimAna aadi| ataH kAladravya bhI gatikA kAraNa hai| (pa.pra./TI./2/23), (dra.sa./TI./25/71/12) paM.dha./pU./402 kArya pratiniyatatvAddha tudvaitaM na tato'tirikta cet / tanna yatastanniyamagrAhakamiva na pramANamiha / kAryake prati niyata honese upAdAna aura nimita rUpa do hetu hI hai, usase adhika nahIM hai, yadi aisA kaho to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, yahA~ para una do hetuoke hI mAnanerUpa niyamakA grAhaka koI pramANa nahIM hai 1402 // (paM.dha/pU /404) 6. eka hI prakArakA kArya vibhinna kAraNoMse ho sakatA hai dha.7/2,1,17/66/5 Na ca ekkaM kajja ekkAdo ceva kAraNAdo savvastha uppajjadi, khaira-sisava-dhava-dhammaNa-gomaya-sarayara-mujjakaMtehito smuppjjmaannekggikjjuvlNbhaa| == eka kArya sarvatra eka hI kAraNase utpanna nahIM hotA, kyoki khadira, zosama, dhau, dhAmina, gobara, sUryakiraNa, va sUryakAntamaNi, ina bhinna-bhinna kAraNoM se eka agnirUpa kArya utpanna hotA pAyA jAtA hai| dha.12/4,2,8,11/286/11 kadhameyaM kajjamaNegeritA uppajjade / Na, egAdo kuMbhArAdo uppaNNaghaDassa aNNAdo vi uppattidaMsaNAdo / parisaM jainendra siddhAnta koza
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNa ( sAmAnya nirdeza ) 4. kAraNa kArya sambandhI niyama paDi pudha pudha uppajjamANA kuMbhodaMcaNasarAvAdao dIsaMti tice| Na, eratha vi kamabhAvikodhAdIhito upajjamANaNANAvaraNIyassa davvAdibhedeNa bheduvlNbhaado| NANAvaraNIyasamANataNeNa tadekkaM ce| Na, bahU hito samuppajjamANaghaDANaM pi ghaDabhAveNa eyattavalaM bhaado| -prazna-eka kAye aneka kAraNoMse kaise utpanna hotA hai| (arthAt aneka pratyayoMse eka jJAnAvaraNIya hI vedanA kaise utpanna hotI hai)| uttara-nahIM, kyoMki. eka kumbhakArase utpanna kiye jAnevAle ghaTakI utpatti anyase bhI dekhI jAtI hai| prazna-puruSa bhedase pRthak-pRthaka utpanna hone vAle kumbha, udaMca, va zarAva Adi bhinna-bhinna kArya dekhe jAte haiM ( athavA pRthak-pRthak vyaktiyose banAye gaye ghar3e bhI kucha na kucha bhinna hote hI haiN|) ? uttara-to yahA~ bhI kramabhAvI krodhAdikoMse utpanna hone vAle jJAnAvaraNIyakarmakA dravyAdikake bhedase bheda pAyA jAtA hai| prazna-jJAnAvaraNIyatvakI samAnatA honese vaha ( aneka bheda rUpa hokara bhI) eka hI hai| uttara-isI prakAra yahA~ bhI bahutoMke dvArA utpanna kiye jAne vAle ghaToke bhI ghaTatva rUpase abheda pAyA jAtA hai| vyatireka kAryake vyavasthita hote haiM, arthAda jo jisakA kAraNa hotA hai usake sAtha anvaya vyatireka avazya pAyA jAtA hai| dha/pu.7/2, 1, 7/10/5 jassa aNNa-vidiregehi NiyameNa jassaNNayavidiregA uvalaMbhaMti taM tassa kajjamiyaraM ca kAraNaM / = jisake anvaya aura vyatirekake sAtha niyamase jisakA anyaya aura vyatireka pAye jAveM vaha usakA kArya aura dUsarA kAraNa hotA hai| (dha./8/3, 20/51/3) / dha./12/4, 2,8,13/289/4 yadyasmin satyeva bhavati nAsati tattasya kAraNamidi nyAyAda-ja) jisake honepara hI hotA haina hone para hI yaha usakA kAraNa hotA hai, aisA nyAya hai / (dha./14/5, 6, 63/12) 9. kAraNa avazya kAryakA utpAdaka ho aisA koI niyama 7. kAraNa kArya pUrvottara kAlavI hI hote haiM dha./12/4, 2, 8, 13/286/8 nAvazyaM kAraNAni kAryavanti bhavanti, kumbhamakurvatyapi kumbhakAre kumbhkaarvyvhaaroplmbhaav| - kAraNa kAryavAle avazya hoM aisA sambhava nahIM, kyoMki, ghaTako na karanevAle bhI kumbhakArake lie 'kumbhakAra' zabdakA vyavahAra pAyA jAtA hai| bha. A./vi/164/410/1 na cAvazyaM kAraNAni kAryavanti / dhUmajanayato'pyagnerdarzanAt kaasstthaadypeksssy| -kAraNa avazya kAryavAna hote hI haiM, aisA niyama nahIM hai, kASThAdikI apekSA rakhanevAlA agni dhUmako utpanna karegA hI, aisA niyama nhiiN| nyA. dI./3/156/66 nanu kArya kAraNAnumApakamastu kAraNAbhAve kaarysyaanuppseH| kAraNaM tu kAryabhAve'pi saMbhavati, athA dhUmAbhAve'pi vahniH supratItaH / ataeva vahnirna dhUmaM gamayatIti cet, tanna; unmIlitazaktikasya kAraNasma kAryAvyabhicAritvena kArya prati hetutvaavirodhaat| = prazna- kAraNa to kAryakA jJApaka (janAnevAlA) ho sakatA hai, kyoMki kAraNake binA kArya nahIM hotA kintu kAraNa kAryake binA bhI sambhava hai, jaise-dhUmake binA bhI agni dekhI jAtI hai / ataeva agni dhUmakI gamaka nahIM hotI, (dhUma ho agnikA gamaka hotA hai), ata' kAraNarUpa hetuko mAnanA ThIka nahIM hai / uttara-nahIM, jisa kAraNakI zakti prakaTa hai-apratihata hai, vaha kAraNa kAryakA vyabhicArI nahIM hotA hai| ata ( utpAdaka na bhI ho, para) aise kAraNako kAryakA jJApaka hetu mAnanemeM koI doSa nahIM hai| de. maMgala/2/6 (jisa prakAra auSadhiyoMkA auSadhitva vyAdhiyoMke zamana na karanepara bhI naSTa nahIM hotA isI prakAra maMgalakA maMgalapanA vighnoMkA nAza na karanepara bhI naSTa nahIM hotaa)| zlo.vA2/1/1/23/121/16 ya eva Atmana' karmabandhavinAzasya kAlaH sa eva kevalavArakhyamokSotpAdasyeti cet, na. tasyAyogakevalicaramasamayatvavirodhAta pUrvasya samayasyaiva tathAtvApatte / =yadi isa upAntya samayameM hone vAlI nirjarAko bhI mokSa kahA jAyegA to usase bhI pahale samayameM paramanirjarA kahanI pdd'egii| kyoMki kArya eka samaya pUrva meM rahanA caahie| pratibandhakoMkA abhAvarUpa kAraNa bhale kAryakAlameM rahatA hoya kintu preraka yA kAraka kAraNa to kArya ke pUrva samayameM vidyamAna hone cAhie-( aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai ) kyoMki isa prakAra dvicarama, tricarama, catuzcarama Adi samayoMmeM mokSa honekA prasaMga ho jAyegA; kucha bhI vyavasthA nahIM ho skegii| ata' yahI vyavasthA honA ThIka hai ki ayoga kevalIkA carama samaya hI parama nirjarAkA kAla hai aura usake pIchekA samaya mokSakA hai| dha.1/1,1,47/276/7 kAryakAraNayorekakAlaM samutpattivirodhAt / - kArya aura kAraNa ina donoMkI eka kAlameM utpatti nahIM ho sakatI hai| dha.6/4,1.1/3/8 Na ca kAraNapuvvakAlabhAvi kajjamasthi, aNuvalaM bhaado| kAraNase pUrva kAlameM kArya hotA nahIM hai, kyoki vaisA pAyA nahIM jaataa| syA.ma./16/166/22 na hi yugapadutpadyamAnayostayoH savyetaragoviSANayoriva kAraNakAryabhAvo yuktaH / niyataprAkkAlabhAvitvAt kAraNasya / niyatIttarakAlabhAvitvAta kaarysy| etadevAhuH na tulyakAla. phalahetubhAva iti / phalaM kArya hetu kAraNam, tayorbhAvaH svarUpam, kAryakAraNabhAvaH / sa tulyakAlaH samAnakAlo na yujyata ityarthaH / = pramANa aura pramANakA phala bauddha logoke matameM gAyake bAyeM aura dAhine sIMgoMkI taraha eka sAtha utpanna hote haiM, isalie unameM kAryakAraNa sambandha nahIM ho sktaa| kyoMki niyata pUrvakAlavartI to kAraNa hotA hai aura niyata uttarakAlavartI usakA kArya hotA hai| phala kArya hai aura hetu kAraNa / unakA bhAva yA svarUpa hI kAryakAraNa bhAva hai| vaha tulyakAlameM nahIM ho sktaa| kA gamaka ho, jisa kAraNa nahIM hotA hai| mAnane meM ke 10. kAraNa kAryakA utpAdaka na hI ho yaha bhI koI niyama nahIM dha./6/4, 1, 44/117/10 Na ca kAraNANi kajjaM Na jaNeti ceveti Niyamo asthi, tahANuvalaM bhaado| kAraNa kAryako utpanna karate hI nahIM haiM, aisA niyama nahIM hai, kyoMki, vaisA pAyA nahIM jaataa| ataeva kisI kAlameM kisI bhI jIvameM kAraNakalApa sAmagrI nizcayase honA caahie| 8. kAraNa va kArya meM vyApti Avazyaka hotI hai Apta,pa./8/41/2 tarakAraNakatvasya tadanvayavyatirekopalambhena vyAptatvAta kulAlakAraNakasya ghaTAdeH kulAlAnvayavyatirekopalambhaprasiddhe. / - jaise kumhArase utpanna honevAle ghar3A AdimeM kumhArakA anvaya vyatireka spaSTataH prasiddha hai| ataH saba jagaha bAdhakoMke abhAvase anvaya 11. kAraNakI nivRttise kAryakI bhI nivRtti ho aisA koI niyama nahIM rA.vA./10/3/1/642/10 nAyamekAntaH nimittApAye naimittikAnAM nivRttiH iti / -nimittake abhAvameM naimittikakA bhI abhAva ho hI aisA koI niyama nahIM hai / (jaise dIpaka jalA cukaneke pazcAt jainendra siddhAnta koza
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. upAdAnakI kathaMcit svatantratA II kAraNa ( upAdAnakI mukhyatA gauNatA) usake kAraNabhUta diyAsalAIke bujha jAnepara bhI kAryabhUta dIpaka bujha nahIM jaataa)| 12. kadAcit nimittase viparIta bhI kAryakI sambhAvanA dha./2/1, 1, 50/283/6 kimiti kevalino vacanaM saMzayAnadhyavasAyajanakamiti cetsvArthAnantyAcchroturAvaraNakSayopazamAtizayAbhAvAt / -- kevalIke jJAnake viSayabhUta padArtha ananta honese aura zrotAke / AvaraNa kSayopazama atizayatArahita honese kevalI ke vacanoke nimittase (bhI) saMzaya aura anadhyavasAyakI utpatti ho sakatI hai| JI. upAdAna kAraNakI mukhyatA gauNatA 1. upAdAnakI kathaMcit svatantratA . anya anyako apane rUpa nahIM kara sakatA yo. sA./a./6/46 sarve bhAvAH svsvbhaavvyvsthitaa| na zakyante'nyathA ktu te pareNa kadAcana / 46 / -samasta padArtha svabhAvase hI apane svarUpameM sthita haiM, ve kabhI para padArtha se anyathA rUpa nahIM kiye jA sakate arthAt kabhI para padArtha unheM apane rUpameM pariNamana nahIM karA sktaa| tathA apanI aneka prakArako paryAyoMse aura utpAda vyaya prauvyase dravyakA jo astitva hai vaha vAstavameM svabhAva hai| pra. sA/ta. pra./66 guNebhyaH paryAyebhyazca pRthaganupalabhyamAnasya kartR kara NAdhikaraNarUpeNa dravyasvarUpamupAdAya pravartamAnapravRtti yuktairgaNaiH paryAyaizca . yadastitvaM sa svabhAva / =jo guNoM aura paryAyoMse pRthaka nahIM dikhAI detA, kartA karaNa adhikaraNarUpase dravyake svarUpako dhAraNa karake pravarttamAna dravyakA jo astitva hai, vaha svabhAva hai| 6. upAdAna apane pariNamanameM svatantra hai ta. sA //31 jaM kuNai bhAvamAdA kattA sa hodi tassa bhAvassa / kammattaM pariNamade tamhi sayaM puggalaM dabvaM / - AtmA jisa bhAvako karatA hai, usa bhAvakA baha kartA hotA hai / usake kartA honepara pudgala dravya svayaM karma rUpa pariNamita hotA hai| (sa. sA./4./0-61); ( ma. sA./A /105); (pu. si. u./12); (aura bhI dekho kaarnnIII/3/1)| sa mA./mU /116 aha sayameva hi pariNamadi kammabhAveNa puggalaM davvaM / jIvo pariNAmayade kamma kammattamidi micchA / 11 / / -athavA yadi pudgaladravya apane Apa hI karmabhAvase pariNamana karatA hai aisA mAnA jAye, to jIva karmako arthAta pudgaladravyako pariNamana karAtA hai yaha kathana mithyA siddha hotA hai "tataH pudgaladravyaM pariNAmasvabhAvaM svayamevAstu" ataH pudgaladravya pariNAmasvabhAvI svayameva ho ( aatmkhyaati)| pra. sA././15 uvaogavisuddho jo vigdaavrnnaatraaymohro| bhado sayamevAdA jAdi pAra NeyabhUdANaM // 15 // =jo upayoga vizuddha hai, vaha AtmA jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, moha aura antarAya rajase rahita svayameva hotA huA zeyabhUta padArthoke pArako prApta hotA hai| pra. sA./mU./167 dupadesAdI khaMdhA muhumA vA bAdarA sa saMThANA / puDhavijalateuvAU sagapariNAme hiM jaayte| ='dvipradezAdika skandha jo ki sUkSma athavA bAdara hote haiM aura saMsthAnoM (AkAroM ) sahita hote haiM, ve pRthivI, jala, teja aura vAyurUpa apane pariNAmoM se 2. anya svayaM anya rUpa nahIM ho sakatA rA. bA./1/8/10/45/20 manazcendriyaM cAsya kAraNamiti cet / na : tasya tacchakyabhAvAt / manastAvanna kAraNam vinaSTatvAt / nendriyamapyatItam tata eva / manarUpa indriyako jJAnakA kAraNa kahanA ucita nahIM hai, kyoMki usameM vaha zakti hI nahIM hai| 'chahoM jJAnoM ke lie eka kSaNa pUrvakA jJAna mana hotA hai' yaha una bauddhokA siddhAnta hai| isalie atItajJAna rUpa mana indriya bhI nahI ho sktaa| (vizeSa dekho kartA/3) 3. nimitta kisImeM anahonI zakti utpanna nahIM karA sakatA dha/1/1, 1, 163/404/1 na hi svato'samartho'nyata' samartho bhvtytiprsNgaat| -(mAnuSottara parvatake usa tarapha devoMkI preraNAse bhI manuSyoMkA gamana nahIM ho sakatA, kyoki aisA nyAya hai ki ) jo svayaM asamartha hotA hai vaha dUsaroMke sambandhase bhI samartha nahIM ho sktaa| sa. sA /A/198-996 na hi svato'satI zakti' kartRmanyena pAryate / jo zakti (vastumeM) svataH na ho use anya koI nahIM kara sktaa| (paM.dha./u./62) 4. svabhAva sarekI apekSA nahIM karatA sa. sA./A/116 na hi vastu zaktaya' prmpekssnte| -vastukI zaktiyA~ parakI apekSA nahIM rkhtii| pra. sA./ta. pra./16 svabhAvasya tu parAnapekSavAdindriyavinApyAtmano jJAnAnandau sNbhvtH| -( jJAna aura Ananda AtmAkA svabhAva hI hai: aura ) svabhAva parakI apekSA nahIM karatA isalie indriyoM ke binA bhI ( kevalajJAnI) AtmAke jJAna Ananda hotA hai / (pra. mA./ta. pra.) 5. aura pariNamana karanA dravyakA svabhAva hai pra.sA.//66 sabbhAvo hi sabhAvo guNehiM sagapajjaehiM cittehi| dabassa sabakAla uppAdabbayadhuvattehi / / = sarva lokameM guNa kA. a./mU /216 kAlAhanaddhi juttA NANA saptIhi saMjudA asthaa| pariNamamANA hi sayaM Na sakde ko vi vaaredu| -kAla Adi labdhiyoM se yukta tathA nAnA zaktiyoMvAle padArthoMko svayaM pariNamana karate hue kauna roka sakatA hai| paM.dha./760 utpadyate vinazyati saditi yathAsvaM pratikSaNaM yAvat / vyavahAraviziSTo'yaM niyatamanityanaya' prasiddha syAta 760 / -sat yathAyogya pratisamayameM utpanna hotA hai tathA vinaSTa hotA hai yaha nizcayase vyavahAra viziSTa anitya naya hai / paM. /u./632 tasmAtsiddho'sti siddhAnto dRDmohasyetarasya vaa| udayo'nudayo vAtha syAdananyagati' svtH| -isalie yaha siddhAnta siddha hotA hai ki darzanamohanIya aura cAritramohanIya ina donoM ke udaya athavA anudaya ye donoM hI svayaM ananyagati hai arthAta apane Apa hote haiM, parasparameM eka dUsareke nimittase nahIM hote| 7. upAdAnake pariNamamameM nimisako pradhAnatA nahIM hotI rA. vA /1/2/12/20/16 yadidaM darzanamohAvyaM karma tadAtmaguNadhAti, kutazcidAtmapariNAmAdevopakSINazaktikaM samyaktvAkhyA lbhte| ato na tadAtmapariNAmasya pradhAnaM kAraNam, Atmaiva svazavalyA darzanaparyAyeNotpadyata iti tasyaiva mokSakAraNatvaM yuktam / darzanamohanIya nAmake karmako Atmavizuddhike dvArA hI rasaghAta karake svalpaghAtI kSINazaktika samyaktva kama manAyA jAtA hai| ataH yaha samyaktvaprakRti AtmasvarUpa mokSa kA pradhAna kAraNa nahIM ho sktii| AtmA jainendra siddhAnta koza
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11 kAraNa ( upadAnakI mukhyatA gauNatA ) hI apanI zakti darzana paryAyako dhAraNa karatA hai ataH vahI mokA kAraNa hai / rA. bA./2/1/20/434/24 dharmAdharmAkApudgalAH iti bahuvacanaM svAtapratipatyarthaM draSTavyam / kiM punaH svAtantryam / dharmAdayo gatyAdyapagrahAt prati vartamAnAH svayametra tathA pariNamante na parapratyayAdhInA teSAM pravRttiH ityetadatra vivakSitaM svAtantryam / nanu ca bAhyadravyAdinimittavazAt pariNAminAM pariNAma upalabhyate, sa ca svAtantrye sati virudhyata itiH naiSa doSa: bAhyasya nimittamAtratvAt / na hi gatyAdipariNAmino jIvapudgalA' gatyAdya, pagrahe dharmAdInAM prerakAH / =sUtrameM 'dharmAdharmAkAzapuH yahA~ bahuvacana svAtantryako pratipatti lie hai / prazna -- vaha svAtantrya kyA hai ? uttara- inakA yahI svazataya hai ki ye svayaM gati aura sthiti rUpase pariNata jIva aura laukI gati aura sthiti meM svayaM nimitta hote haiM, jIna yA gala inheM ukasAte nahIM haiN| inakI pravRtti parAdhIna nahIM hai| prazna- bAhya dravyAdike nimittase pariNAmiyoMke pariNAma upalabdha hote haiM, aura vaha isa svAtantrya ke mAnanepara virodhako prApta hotA hai ? uttara- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki bAhya vastue~ nimitta mAtra hotI haiM, pariNAmaka nahIM / 1 * zlo. vA./2/2/6/40-42/314 craadiprmaapedcetnmpiissyte| na sAdhakatamatvasyAbhAvAttasyAcita' sadA |40| citastu bhAvanetrAdeH pramANatvaM na vAryate / tatsAdhakatamatvasya kathaM cidupapattita // 41 // vaizeSikAki loga netra Adi indriyoMko pramANa mAnate haiM, parantu unakA kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki netrAdi jar3a haiM, unake pramitikA prakRSTa sAdhakapanA sarvadA nahIM hai / pramitikA kAraNa vAstavameM jJAna hI hai| jaba indriya ke karaNa kadApi nahIM ho sakate ho bhAvendriyoM ke sAmane kI siddhi kisI prakAra ho jAtI hai, kyoMki bhAvendriya cetanasvarUpa haiM aura cetanakA pramANapanA hameM abhISTa hai / ( zlo. vA./2/1/6/26/377/23); ( pa. mu./2/6-6 ); (svA. ma. / 16 / 200 / 23) ( nyA. dI /2/11/20) / yo.mA.A./5/18-1navAraNa pante nAgocare ki pante na ca gurvA sevyamAnairanAratam // 18 // utpadyante vinazyanti jIvasya pariNAminaH / tataH svayaM sa dAtA na parato na kadAcana |16| - jJAna darzana aura pArikA na to yo haraNa hotA hai aura na guruokI nirantara sevAse unakI utpatti hotI hai, kintu isa jIvake pariNamanazIla honese prati samaya isake guNoMkI paryAya pa TatI haiM isalie matijJAna AdikA utpAda na to svayaM jIva hI kara sakatA hai aura na kabhI para padArtha se hI unakA utpAda vinAza ho sakatA hai| i.sa.TI./22/60/3 tadeva ( nizcaya samyayameva ) kAzye'pi ta kAraNam / kAlastu tadabhAve sahakArikAraNamapi na bhavati / vaha nizcaya samyaktva hI sadA tIno kAloMmeM muktikA kAraNa hai / kAla to usake abhAva meM bItarAga cAritrakA sahakArIkAraNa bhI nahIM ho sakatA / 8. pariNamanameM upAdAnakI yogyatA hI pradhAna hai pra.sA././va rA.pra./166 kammattaNapAoggA khaMdhA jIvassa pariNaI pappA gaccheti kammabhAvaM Na hi te jIveNa parimidA ( jIvaM pariNamayitAramantareNApi karmasvapariNamayoginaH galaskandhAH svayamena karmabhAvena pariNamati karmake yogya skandha jIvako pariNatiko prApta karake karmabhAnako prApta hote hai. jIva unako pariNamAtA nahIM / 961| arthAt jIva usako pariNamAnavAlA nahIM honepara bhI, / 61 1. upAdAnakI kathaMcit svatantratA karmarUpa pariNamita honevAlekI yogyatA yA zaktivAle pudgala skandha svayameva karmabhAva pariNamita hote haiN| i. u. / . /2 somyopAdAnayogena dRSadaH svarNatA matA impAdisvAdisaMpattAvAtmano'pyAtmatA matA |2| jisa prakAra svarNa rUpa pASANa meM kAraNa, yogya upAdAnarUpa karaNake sambandhase pASANa bhI svarNa ho jAtA hai, usI taraha pAdicatuSTayarUpa suyogya sampUrNa sAmagrIke vidyamAna honepara nirmata caitanya svarUpa AtmAkI upalabdhi ho jAtI hai (mo.pA./24) 1 pra.sA./1/44 kelina pramantareNApi tathAvidhayogyatAsAlAta sthAnamAsanaM viharaNaM dharmadezanA ca svabhAvabhUtA evaM prvrtte| - kevalI bhagavAnake binA hI prayatnake usa prakArakI yogyatAkA sadbhAva honese khar3e rahane, baiThanA, vihAra aura dharma dezanA svabhAvabhUta hI pravartate hai / = pa./2/1 syAvaraNakSayopazamalakSaNayogyatayA hi pratiniyatamartha upayasthApayati / / jAnanerUpa apanI zaktike kSayopazamarUpa apanI yogyatAse hI jJAna ghaTapaTAdi padArthoM kI khudI hI rItise vyavasthA kara detA hai| isalie viSaya tathA prakAza Adi usake kAraNa nahIM hai| (rato. mA/2/2/6/20-49/314) (slobA/2/6/26/307/23 ) ( pramANa parIkSA/pR.2.67); (prameya kamala mArtaNDa pR. 105): (gyA.vI./2/15/20); (syA.ma./16/206/10 ) paM. kA/tA.vR./106/168/12 zuddhAtmasvabhAva rUpavyaktiyogyatAsahitAnAM bhavyAnAmeva na ca zuddhAtmarUpavyaktiyogyatA rahitAnAmabhavyAnAya / zuddhAtmasvabhAvarUpa vyaktiyogyatA sahita bhavyoMko hI vaha cAritra hotA hai, zuddhAtmasvabhAvarUpa vyaktiyogyatA rahita abhakyoMko nhiiN| go.jI./jI.pra./180/9022/10 meM uta-nimittAntara yogyatA vastuni sthitA bahinizcayakAlastu nizcitaM samadarzibhiH // 1 // sohi vastuviSe viThatI pariNamanarUpa jo yogyatA so antaraMga nirmita hai bahuri tisa pariNamanakA nizcayakAla mAhya nimitta hai, aise tattvadarzInikari nizcaya kiyA hai| 9. nimittake sadbhAvameM bhI pariNamana to svataH hI hotA hai pra.sA./ta.pra./65 dravyamapi samupAttaprAktanAvasthaM samucita hiraGgasAdhanasaMnidhisadbhAve vicitratra hutarAvasthAnaM svarUpakartRkaraNasAmarthyasvabhAvenAntarasAdhanatAmupAgatenAnugRhItamuttarAvasthayatpadyamAnaM tenotpAdana lakSyate / jisane pUrva avasthA prApta kI hai aisA dravya bhI jo ki ucita bahiraMga sAdhanoM ke sAnidhya sadbhAva meM aneka prakArakI bahuta-sI avasthAe~ karatA hai yaha antaraMga sAdhana svarUpakartA aura svarUpakaraNa ke sAmarthyarUpa svabhAvase anugRhIta honepara uttara avasthA utpanna hotA huA utpAdane lakSita hotA hai (pra. sA./ta.pra./ 66, 124 ) / paM.kA./ta.pra./06 zabda yogyavargagAbhiranyonyamanupravizya samantato'bhivyAnya pUrite'pi sakale loke yatra yatra bahiraGakAraNasAmagrI samudeti tatra tatra tAH sandaramena svayaM vyapariNamanta iti zabdasya niyatamutpAdyatvAta / skandhamabhavatvamiti eka dUsaremeM praviSTa hokara sarvatra vyApta hokara sthita aisI jo svabhAva niSpanna anantaparamANumayI zabdayogya vargaNAe~ unase samasta loka bharapUra honepara bhI jahA~-jahA~ mahiraMga kAraNasAmagrI ucita hotI hai vahA~ vahA~ ke vargaNAe~ zabdarUpase svayaM pariNamita hotI hai; isalie zabda niyatarUpase utpAda honese skandhajanya hai ( aura bhI de0 kAraNa / IIT /3/1 ) jainendra siddhAnta koza B
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. upAdAnakI kathaMcit paratantratA II kAraNa ( upAdAnakI mukhyatA gaugatA) 2. upAdAnako kathaMcit pradhAnatA 1. upAdAnake abhAva meM kAryakA bhI amAva gha./6/4, 1, 44/115/7 Na covAyANakAraNeNa viNA kajjuppattI, virohaado| = upAdAna kAraNake binA, kAryakI utpatti sambhava nahIM hai, kyoMki aisA honemeM virodha hai| paM. kA./tA. vR./60/112/12 parasparopAdAnakatRtva khalu sphuTam / naiva vinAbhUte saMjAte tu punaste dravyabhAvakarmaNI dve / ke vinA / upAdAnakartAraM vinA, kitu jIvagatarAgAdibhAvAnAM jIva eva upAdAnakartA dravyakarmaNAM karmavargaNAyogyapudgala eveti / =jIva va karma meM paraspara upAdAna kartApanA spaSTa hai, kyoMki vinA upAdAnakataki ve donoM dravya va bhAva kama hone sambhava nahIM haiN| tahA~ jIbagata rAgAdi bhAvakarmokA to jIva upAdAnakartA hai aura dravya karmoMkA karmavargaNA yogya pudgala upAdAnakartA hai| pra.sA./ta.pra./238 AgamajJAnatattvArtha zraddhAnasaMyatatvayogapadya''pyAtmajJAnameva mokSamArgasAdhakatamamanumantavyam / == Agama jJAna tanvArtha zradvAna aura saMtatvakI yugapatatA honepara bhI AtmajJAnako hI mokSamArgakA sAdhakatama saMmata krnaa| syA.ma./7/63/22 para udhRta-avyabhicArI mukhyo'vikalo'sAdhAraNosntaraGgazca / - avyabhicArI, avikala, asAdhAraNa aura antaraMga artha ko mukhya kahate haiN| sva. sto./56 kI TIkA pR. 156 anena bhaktilakSaNazubhapariNAmahInasya pUjAdikaM na puNyakAraNaM ityuktaM bhvti| tata abhyantaraGgazubhAzubhajIvapariNAmalakSaNaM kAraNaM kevalaM bAhyavastunirapekSam / isa prakAra yaha siddha hotA hai ki bhaktiyukta zubha pariNAmoMse rahita pUjAdika puNyake kAraNa nahIM hote haiN| ataH bAhya vastuose nirapekSa jIvake kevala antaraMga zubhAzubha pariNAma hI kAraNa hai| 4. vighnakArI kAraNa bhI antaraMga hI haiM pra.sA./ta,pra/12 yadayaM svayamAtmA dharmo bhavati sa khalu manoratha eva, tasya tvekA bahirmodRSTireva vihntrii| -yaha AtmA svayaM dharma ho, yaha vAstavameM manoratha hai| isameM vighna DAlane vAlI eka bahirmodRSTi 2. upAdAnase hI kAryakI utpatti hotI hai gha./6/1,6-6/16/164 tamhA kamhi vi aMtaraMgakAraNAdo ceva kajju'ppattI hodi tti Nicchao kaayvvo| - kahI bhI antaraMga kAraNase hI kAryakI utpatti hotI hai, aisA nizcaya karanA cAhie ( kyoMki bAhyakAraNoMse utpatti mAnanemeM zAloke bIjase jaukI utpattikA prasaMga hogaa| 3. antaraMga kAraNa hI balavAna hai dra.saM./TI./35/144/2 prmsmaadhidurlbh'| kasmAditi cettatpratibandhakamithyAtvaviSayakaSAyanidAnabandhAdivibhAvapariNAmAnAM prabalatvAditi / = paramasamAdhi durlabha hai| kyoMki paramasamAdhiko rokanevAle mithyAtva, viSaya, kaSAya, nidAnabandha Adi jo vibhAva pariNAma hai, unakI jIvameM prabalatA hai| dra. saM./TI./16/2265 nityaniraJjananiSkriyanijazuddhAtmAnubhUtipati bandhakaM zubhAzubhaceSTArUpa kAyavyApAra.. vacanavyApAraM...cittavyApAraca kimapi mA kuruta he vivekijnaa| -nitya niraJjana niSkriya nija zuddhAtmAkI anubhUtike pratibandhaka jo zubhAzubha mana vacana kAyakA vyApAra use he vivekIjano / tuma mata kro| ghi ) anubhAtA pariNAma utkRSTa jAtA 3. upAdAnakI kathaMcit paratantratA 1. nimittakI apekSA rakhanevAlA padArtha usa kArya ke prati svayaM samartha nahIM ho sakatA dha./12/4, 2,748/36/6 Na kevalamakasAyapariNAmo ceva aNubhAgadhAdassa kAraNaM, ki payaDigayasasisavvapekravo pariNAmo aNubhAgavAdassa kAraNaM / tattha vi pahANamaMtaraMgakAraNa, tamhi ukkasse sate bahiraMgakAraNe thove vi bahuaNubhAgaghAdadaM saNAdo, aMtaraMgakAraNe thove saMte bahiraMgakAraNe bahue saMte vi bhuannubhaagdhaadaannuvlNbhaado| - kevala akaSAya pariNAma hI (karmoM ke ) anubhAgaghAtakA kAraNa nahIM hai, kintu prakRtigata zaktiko apekSA rakhanevAlA pariNAma anubhAgadhAtakA kAraNa hai| usameM bhI antaraMga kAraNa pradhAna hai, usake utkRSTa honepara bahiraMgakAraNakai stoka rahanepara bhI anubhAga ghAta bahuta dekhA jAtA hai| tathA antaraMga kAraNake stoka honepara bahiraMga kAraNake bahuta hote hue bhI anubhAgadhAta bahuta nahIM upalabdha hotaa| gha./1415, 6,63/10/1 Na bahiraMgahiMsAe aasvttaabhaavo| taM kudo nnvvde| tadabhAve vi aMtaraMgahiMsAdo ceva sisthamacchassa bNdhuvlNbhaado| jeNa viNA jaMNa hodi ceva taM tassa kAraNaM / tamhA aMtaraMga hiMsA ceva suddhagaeNa hiMsA Na bahiraMgA tti siddha / Na ca aMtara gahiMsA etya asthi ksaayaasNjmaannmbhaavaado| -(apramatta janauko) bahiraMga hiMsA Asrava rUpa nahIM hotii| prazna-yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai ? uttara-kyoMki bahiraMga hisAkA abhAva honepara bhI kevala antaraMga hisAse sikthamatsyake bandhakI upalabdhi hotI hai| jisake binA jo nahIM hotA hai vaha usakA kAraNa hai, isalie zuddha nayase antaraMga hisA hI hiMsA hai, mahira ga mahI yaha bha ta siddha hotI hai / yahA~ ( apramatta sAdhuoMmeM ) antaraMga hiMsA nahI hai, kyoMki kaSAya aura asaMyamakA abhAva hai| pra.sA./ta.pra./227 yasya sakalAzanasRSNAnyatvAta svayamanazana eva svbhaavH| tadeva tasyAnazanaM nAma tapo'ntaraGgasya balIyastvAta... / -samasta anazanakI tRSNAse rahita honese jisakA svayaM amazana hI svabhAva hai, vahI usake anazana nAmaka tapa hai. kyoMki antaraMgakI vizeSa balavattA hai| syA.ma./5/30/11 samartho'pi tattatsahakArisamavadhAne taM samartha karotIti cet, na tahiM tasya sAmarthyama; aparasahakArisApekSavRttitvAt / sApekSamasamartham iti nyaayaat| -yadi aisA mAnA jAye ki samartha honepara bhI amuka sahakArI kAraNo ke milanepara hI padArtha amuka kAryako karatA hai to isase usa padArthakI asamarthatA hI siddha hotI hai, kyoMki vaha dUsaroM ke sahayogako apekSA rakhatA hai, nyAyakA vacana bhI hai ki "jo dUsaroM kI upekSA rakhatA hai / vaha asamartha hai| 2. vyAvahArika kArya karanemeM upAdAna nimittoM ke AdhIna hai ta sU./10/8 dharmAstikAyAbhAvAt / -dharmAstikAyakA abhAva honese ___ mogha lokAntase Upara nahIM jaataa| (vizeSa de0 dharmAdharma) pabhU./sU./1/66 appA paMguha aNuharai appu Na jAi Na ei| bhuvaNattayaha vi majmi jiya viha ANai vihi Nei / 66 / he jIva / yaha AtmA paMguke samAna hai| Apa na kahIM jAtA hai, na AtA hai| tInoM lokoMmeM isa jIbako karma hI le jAtA hai aura karma hI le AtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ III kAraNa ( nimittakI gauNatA mukhyatA) 63 1. nimittake udAharaNA ka jIvoMke sarva bheda prabheda svataH nahIM hai, kyoMki parako apekSAke abhAvameM una bhevo kI vyaktikA abhAva hai| isalie ananta pariNAmI dravya hI una-una sahakArI kAraNoM kI apekSA una-una rUpase vyavahArameM AtA hai| yaha bAta na svataH hotI hai aura na parakRta dha./12/4, 2, 13, 243/453/7 kadhamego pariNAmo bhiNNa kjjkaaro| Na sahakArikAraNasaMbaMdhabheeNatassa tdvirohaado| -prazna-eka pariNAma bhinna kAryoMko karanevAlA kaise ho sakatA hai (jJAnAvaraNIyake bandha yogya pariNAma Ayu karmako bhI kaise mA~dha sakatA hai): uttara-nahIM, kyoki, sahakArI kAraNoke saMbandhase usake bhinna kAryoka karanemeM koI virodha nahI hai| (paM. kA./ta. pra./98/114) -(de0 pIche kaarnn/11/1/| 1. upAdAnako hI svayaM sahakArI mAnane meM doSa Apta. mI./21 evaM vidhiniSedhAbhyAmanavasthitamarthakRta / netti cenna yathA kArya bahirantarupAdhibhiH / 21 / -pUrvokta saptabhaMgI viSa vidhi niSedhakari anavasthita jIvAdi vastu haiM so artha kriyAko karai haiN| bahuri anyavAdI kevala antaraMga kAraNase hI kArya honA mAne taisA nAhI hai| vastu ko sarvathA sata yA sarvathA asat mAnanese, jaisA kArya siddha honA bAhya antaraMga sahakArIkAraNa ara upAdAna kAraNani kari mAnA hai taisA nAhI siddha hoya hai| tisakI vizeSa carcA aSTasahasrI te jAnanA / (de0 dharmAdhama/3 tathA kAla/2) yadi upAdAnako hI sahakArI kAraNa bhI mAnA jAyegA to loka meM jIva pudgala do hI dravya mAnane hoge| Apta. pa/114-115/3266-260/246-247 jIva paratantrokurvanti, sa paratantrokriyate vA yastAni krmaanni| tAni ca pudgala pariNAmAtmakAni jIvasya pAratanyanimittatvAt, nigaDAdivat / krodhAdibhivyabhicAra iti cet, na, pAratandhyaM hi krodhAdipariNAmo na punaH pAratantryanimittam / 266 / nanu ca jJAnAvaraNa. jovasvarUpadhAtitvAtparatannyanimitta-vaM na punarnAmagotrasadvadyAyuSAm teSAmAtmasvarUpAghAtitvArapAratantryanimittatvAsijheriti pakSAvyApako hetuH / ...na, teSAmapi jIvasvarUpasidvatvapratibandhatvAtpAratantryanimittatvopapatte / kathamevaM teSAmaghAtikamavaM / iti cet, jovanmuktalakSaNaparamArhantyalakSmIdhAtitvAbhAvAditi na mahe / / 217 / jo jovako paratantra karate hai athavA jIva jinake dvArA paratantra kiyA jAtA hai unhe ma kahate hai| ve saba pudgalapariNAmAtmaka hai, kyoMki ve jIvakI paratantratAmeM kAraNa haiM jaise nigaDa (beDI) Adi / praznauparyakta hetu krodhAdike sAtha vyabhicArI hai| uttara-nahIM, kyoMki jIvake krodhAdi bhAva svayaM paratantratA hai, paratantratAkA kAraNa nhiiN| 6266 / prazna-jJAnAvaraNAdi cAra ghAtiyA karma hI jIvasvarUpa ghAtaka honese paratantratAke kAraNa hai, nAma gotra Adi adhAti karma nahIM, kyoki ve jIvake svarUpadhAtaka nahIM haiN| ataH unake paratantratAko kAraNatA asiddha hai aura isalie ( uparokta) hetu pakSavyApaka hai| uttara-nahI, kyoki nAmAdi aghAtIkarma bhI jIva sidatvasvarUpake pratibandhaka hai, aura isalie unake bho paratantratAkI kAraNatA upapanna hai| prazna- to phira unhe aghAtI karma kyoM kahA jAtA hai| uttara--jIvanmuktirUpa AhantyalakSmIke ghAtaka nahI haiM, isalie unhe hama aghAtikarma kahate hai| (rA. vA./5/24/6/488/20), (go.jI./jo. pr/244/508/2)| sa. sA./A./276/ka 275 na jAtu rAgAdinimittabhAvamAtmAtmano yAti yathArkakAnta / tasminnimittaM parasaMga eva, vastusvabhAvo'yamudeti tAvat / 27 // - sUryakAnta maNikI bhaoNti AtmA apaneko rAgAdikA nimitta kabhI bhI nahI hotaa| (jisa prakAra vaha maNi sUryake nimittase hI agni rUpa pariNamana karatI hai, usI prakAra AtmAko bho rAgAdirUpa pariNamana karaneme ) para-saMga hI nimitta hai| aisA vastusvabhAva prakAzamAna hai| pra. sA/tA. vR/5 indriyamana paropadezAvalokAdibahiraGganimisabhUtAta ...upalabdherAvadhAraNarUpa.. yadvijJAnaM ttpraadhiintvaatprokssmityucyte| - indriya, mana, paropadeza tathA prakAzAdi bahiraMga nimittoMse upalabdha honevAlA jo arthAvadhAraNa rUpa vijJAna vaha parAdhIna hone ke kAraNa parokSa kahA jAtA hai| dra. saM./TI./14/44/10 (jovapradezAnAM) vistArazca zarIranAmakarmAdhIna eva na ca svabhAvastena kAraNena zarIrAbhAve vistAro na bhavati / -(jIvake pradezokA saMhAra tathA) vistAra zarIra nAmaka nAmakamake AdhIna hai, jIvakA svabhAva nahIM hai| isa kAraNa jIvake zarIrakA abhAva honepara pradezoM kA ( saMhAra yA) vistAra nahIM hotA hai| sva. sto./TI./62/162 "upAdAnakAraNaM sahakArikAraNamapekSate / taccopAdAnakAraNaM na ca sarveNa sarva mpekssyte| kintu yadyana apekSyamANaM dRzyate tatte naapekssyte|" - upAdAnakAraNa sahakArIkAraNakI apekSA karatA hai| sarva hI upAdAna kAraNose sabhI sahakArIkAraNa apekSita hote ho so bhI nhii| jo jisake dvArA apekSyamANa hotA hai vahI usake dvArA apekSita hotA hai| 3. jaisA-jaisA kAraNa milatA hai vaisA vaisA hI kArya hotA hai III nimittako kathaMcit gauNatA mukhyatA 1. nimittake udAharaNa 1. padavyoMkA paraspara upakAya upakAraka bhAva ta. sU./5/17-22 gatisthityupagrahI dharmAdharmayorupakAraH / 11 AkAzasyAvagAhaH / 18 / zarIravADmanaHprANApAnA' pudgalA nAma / 16 / mukhadukhajovitamaraNopagrahAzca / 20 / parasparopagraho jIvAnAm / 23 / bartanApariNAmakiyA paratvAparatve ca kAlasya / 22 / =(jIva va pudagalakI) gati aura sthitimeM nimitta honA yaha kramase dharma aura adharma dravyakA upakAra hai / 17 / avaka za denA AkAzakA upakAra hai / 18 / zarIra, vacana, mana aura prANApAna pudgalokA upakAra hai / 16 / sukha duHkha jIvana aura maraNa ye bhI puhagaloMke upakAra haiM / 20 / paraspara nimitta honA yaha jobokA upakAra hai / 21 / vartanA pariNAma kriyA paratva aura aparatva ye kAlake upakAra hai / 20 / (go. jI./mU/05 606/1050, 1060), ( kA a./5/208-210) sa. si./5/20/281/2 etAni sukhAdoni jovasya pudgalakRta upakAraH, mUttimaddhe tusaMnidhAne sati tadutpatteH / ...pudgalAnAM pudagalakRta upakAra iti| tadyathA-kaMsyAdInAM bhasmAdibhirjalAdInAM katakAdibhiraya prabhRtInAmudakAdibhirupakAra' kriyte| ca zabda:.. anyo'pi pudgalakRta upakAro'stIti smucciiyte| yathA zarIrANi evaM ckssuraadoniindriyaannypiiti|20| ...prspropgrh| jiivaanaamupkaarH| kaH punarasau / svAmI bhRtya', AcAryaH ziSya ityevamAdibhAvena vRttiH parasparopagrahaH / svAmI tAvadvistatyAgAdinA bhRtyAnAmupakAre vartate / bhRtyAzca hitapratipAdanenAhitapratipedhenaca / AcArya upadezadarzanena... kriyAnuSThApanena ca ziSyANAmanugrahe vrtte| ziSyA api tadAnukUlavRttyA AcAryANAm / .. pUrvoktasuravAdicatuSTayapradarzanArtha punaH rA. vA./4/42/7/251/12 nApi svata eva, parApekSAbhAve tadvya ktyabhAvAt / tasmAttasyAnantapariNAmasya dravyasya tattatsahakArikAraNaM pratItya tattadrUpaM vkssyte| na tat svata eva nApi parakRtameva / jainendra siddhAnta koza
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ iii kAraNa ( nimittako gauNatA mukhyatA ) 1. nimittake udAharaNa dhvanimeM pravRtti kisa kAraNase hotI hai ? uttara-bhavya jIvoMke puNyakI prernnaase| 4. nimitta naimittika sambandha 'upagraha vacanaM kriyte| sukhAdInyapi jIvAnAM jIvakRta upakAra iti / 21 -ye sukhAdika jIvake pudgalakata upakAra haiM, kyoMki mUrta kAraNoMke rahanepara ho inako utpatti hotI hai / (isake atirikta) pudgaloMkA bhI pudgalakRta upakAra hotA hai| yathA-kAMse AdikA padayakolA _mAhikA rAkha Adike dvArA, jala AdikA kataka Adike dvArA aura lohe AdikA jala Adike dvArA upakAra kiyA jAtA hai| pudgalakRta aura bhI upakAra haiM, isake samuccayake lie sUtrameM 'ca' zabda diyA hai| jisa prakAra zarIrAdika pudgalakRta upakAra haiM usI prakAra cakSu Adi indriyA~ bhI pudagalakRta upakAra haiN| parasparakA upagraha karanA jovoMkA upakAra hai| jaise svAmI to dhana Adi dekara aura sevaka usake hitakA kathana karake tathA ahitakA niSedha karake eka dUsarekA upakAra karate hai| AcArya upadeza dvArA tathA kriyAmeM lagAkara ziSyokA aura ziSya anukUla pravRtti dvArA AcAryakA upakAra karate hai| inake atirikta sukha Adika bho jIvake jIvakRta upakAra hai| (go. jI./ jI. pra/605-606/1060-1062) (kA. a./TI./208-210) basu, zrA./34 jovassuvayArakarA kAraNabhUyA hu paMcakAyAI / jobo sattA bhUo so tANaM Na kAraNa hoi / 34 // vra.saM./TI./adhi. 2 kI cUlikA/08/2 pudgaladharmAdharmAkAzakAladravyANi vyavahAranayena jovasya zaroravAimana prANApAnAdigatisthityavamAhavartanAkAryANi kurvantoti kAraNAni bhavanti / jIvadravyaM punaryadyapi guruziSyAdirUpeNa parasparopagrahaM karoti tathApi pudga lAdipaJcadravyANAM kimapi na karotItyakAraNam / -pudgala, dharma, adharma, AkAza, kAla, ye pA~coM dravya jIvakA upakAra karate haiM, isalie ve kAraNabhUta haiM, kintu jIva sattAsvarUpa hai unakA kAraNa nahIM hai / 34 / uparokta pAnI dravyoM meM-se vyavahAra nayakI apekSA jAva ke zarIra, vacana, mana. zvAsa, niHzvAsa Adi kArya to pudagala dravya karatA hai| aura gati, sthiti, avagAhana aura vartanArUpa kAryakramase dharma, adharma, AkAza aura kAla karate haiN| isalie pudagalAdi pA~ca dravya kAraNa haiN| jIva dravya yadyapi guru ziSya Adi rUpa se ApasameM eka dUsarekA upakAra karatA hai, phira bhI pudgala Adi pA~coM dravyoMke lie jova kucha bhI nahIM karatA, isalie vaha akAraNa hai| (paM kaa./jaa./2/57/12)| sa. sA./mU/312-313 ceyA u payaDIaTTha uppajjai vinnssi| payaDI vi ceyaya? uppajjai viNassai / 312 / evaM vaMdho u duNha bi aNNovNapaccayA hve| appaNo payaDIe ya saMsAro teNa jAyade / 313 // --AtmA prakRtike nimittase utpanna hotA hai aura naSTa hotA hai tathA prakRti bhI AtmAke nimittase utpanna hotI hai tathA naSTa hotI hai| isa prakAra paraspara nimittase donoM hI AtmAkA aura prakRtikA bandha hotA hai, aura isase saMsAra hotA hai| dha /2/1, 1/412/11 tathocchavAsaniHzvAsaprANaparyAptayoH kAryakAraNayorAtmapudgalopAdAnayorbhedo'bhidhAtavya iti| - ucchvAsaniHzvAsa prANa kArya hai aura AtmA upAdAna kAraNa hai tathA ucchavAsaniHzvAsaparyApti kAraNa hai aura pudgalopAdAnanimittaka hai| sa. sA./A./286-287 yathAdha karma niSpannamudde zaniSpanna ca pudgaladravyaM nimittabhUtamapratyAcakSANo naimittikabhUtaM bandhasAdhakaM bhAvaM na pratyAcaSTe, tathA samastamapi paradravyamapratyAcakSANastannimittakaM bhAva na pratyAcaSTe.. iti tattvajJAnapUrvakaM pRddhagaladravyaM nimittabhUta pratyAcakSANo nai mittikabhUta bandhasAdhakaM bhAva pratyAcaSTe / .. evaM dravyabhAvayorasti nimittanaimittikabhAvaH / = jaise adha' kAryase utpanna aura uddezyase utpanna hue nimittabhUta (AhArAdi) pudgala dravyakA pratyAkhyAna na karatA huA AtmA na mittikabhUta bandha sAdhaka bhAvakA pratyAravyAna nahIM karatA, isI prakAra samasta paradravyakA pratyAkhyAna na karatA huA AtmA usake nimittase honevAle bhAvako (bhI) nahIM tyaagtaa| ...isa prakAra tattvajJAnapUrvaka nimittabhUta pudgaladravyakA pratyAkhyAna karatA huA AtmA, jaise naimittika bhUta bandhasAdhaka bhAvakA pratyAkhyAna karatA hai, usI prakAra samasta paradravyakA pratyAkhyAna karatA huA AtmA usake nimittase honevAle bhAvakA pratyAkhyAna karatA hai| isa prakAra dravya aura bhAvako nimittanaimittikapanA hai| sa. sA./A./312-313 evamanayorAtmaprakRtayo kata karmabhAvAbhAve'pyanyonyanimittanai mittikabhAvena dvayorapi bandho dRSTaH, tataH saMsAraH, tata eva ca katR karmavyavahAra / -yadyapi una AtmA aura prakRtike kartAkarmabhAvakA abhAva hai tathApi paraspara nimittanai mittikabhAvase donoke bandha dekhA jAtA hai| isase saMsAra hai aura yaha ho unake kartAkarmakA vyavahAra hai / (pa. gha/u./1071) sa. sA./A./346-350 yato khalu zilpo suvarNa kArAdiH kuNDalAdi paradravyapariNAmAtmakaM karma karoti...na tvanekadravyatvena tato'nyatve sati tanmayo bhavati tato nimittanai mittikabhAvamAtreNeva tatra ktRkrmbhoktrbhogytvvyvhaarH| =jaise zilpI (svarNakAra Adi ) kuNDala Adi jo paradravya pariNAmAtmaka karma karatA hai, kintu aneka dravyatvake kAraNa unase anya honese tanmaya nahI hotA; isalie nimittanai mittika bhAvamAtrase ho vahA~ kata-karmatvakA aura bhAktAbhoktRtvakA vyavahAra hai| 5. anya sAmAnya udAharaNa sa. si./3/27/223/2 kihetu ko punarasau / kaalhetuko| =ye vRddhi hAsa kAla ke nimittase hote hai / (rA. vA /3/27/161/26) jJA /24/20 zAmyanti jantavaH krUrA baddhavairA parasparam / api svArtha pravRttasya muneH sAmyaprabhAvata' / 20 / -isa sAmyabhAvake prabhAvase apane svArtha meM pravRtta munike nikaTa paraspara vaira karanevAle kara jIva bhI sAmyabhAvako prApta ho jAte hai| 2.dravya kSetra kAla mAva rUpa nimitta ka. pA. 1/245/286/3 pAgabhAvo kAraNaM / pAgabhAvassa viNAso vi davva-khetta-kAla-bhavAvekvAe jaayde| tadoNa sambaddha' dabbakammAha sagaphalaM kuNaM ti ti siddh| prAgabhAvakA vinAza hue binA kAryakI utpatti nahIM ho sakatI hai aura prAgabhAvakA vinAza dravya, kSetra, kAla aura bhavakI apekSA lekara hotA hai| isalie dravya karma sarvadA apane kAryako utpanna nahIM karate haiM, yaha siddha hotA hai| (de0bandha/3) karmoMkA bandha bhI dravya kSetra kAla va bhavako apekSA lekara hotA hai| (de0 udaya/2/3) karmokkA udaya bhI dravya kSetra kAla ba bhavakI apekSA lekara hotA hai| 3. nimittakI preraNAse kArya honA sa. si./5/16/286/6 tatsAmopetena kriyAvatAtmanA preryamANA' pudgalA bAktvena vipariNamanta iti| -isa prakArakI (bhAva vacanakI) sAmarthya se yukta kriyAvAle AtmAke dvArA prerita hokara pudgala vacanarUpase pariNamana karate haiN| (go. jI./jI. pr./606/1062/3)| 6. kA./tA. vR./1/6/15 vItarAgasarvajJadivyadhvanizAstre pravRtte kiM kAraNaM / bhavyapuNyapreraNAt / = prazna-vItarAga sarvajJa devakI divya jainendra siddhAnta koza
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. nimittakI kathaMcita gauNatA III kAraNa ( nimittako gauNatA mukhyatA ) 65 2. nimittakI kathaMcit gauNatA 1. sabhI kArya nimittakA anusaraNa nahIM karate dha.6/11-6.16/164/7 kudo / pyddibisesaado| Na ca savvAI kajAI eyaMteNa bajjhatthamaveviSaya ce uppajjaMti, sAlibojAdo javaM kurassa vi uppttippsNgaa| Na ca tArisAI davAI tisu vi kAlesu kahi pi asthi, jesi baleNa sAlimIjassa javaMkurappAyaNasattI hoja, annbsthaapsNgaado| prazna-(ina sarva karmaprakRtiyauMkA utkRSTa sthiti bandha itanA itanA hI kyoM hai| jIva pariNAmoke nimittase isase adhika kyo nahI ho sakatA) uttara-kyoki prakRti vizeSa honese sutrokta prakRtiyoMkA yaha sthiti bandha hotA hai| sabhI kArya ekAntase bAhya arthakI apekSA karake hI nahIM utpanna hote haiM, anyathA zAlidhAnyake bIjase jauke bhI aMkurakI utpattikA prasaMga prApta hotA hai| kintu usa prakArake dravya tInoM hI kAloMme kisI bhI kSetrameM nahI hai ki jinake balase zAlidhAnyake bIjake jauke aMkurako utpanna karanekI zakti ho sake / yadi aisA hone lagegA to anavasthA doSa prApta hogaa| 2. dharmAdi dravya upakAraka haiM preraka nahIM paM.kA./mu /88-86 Na ya gacchadi dhammatthI gamaNaM Na karedi annnndviyss| habadigadissa pasaro jIvANaM puggalANaM ca / 88 / vijjadi jasi gamaNaM ThANaM puNa tesimeva saMbhavadi / te sagapariNAme hi du gamaNaM ThANaM ca kubyati / 8 / -dharmAstikAya gamana nahIM karatA aura anya dravyako gamana nahIM kraataa| vaha jIvoM tathA pudgaloko gatikA udAsIna prasAraka ( gati prasArameM udAsIna nimitta) hai|| jinako gati hotI hai unhIko sthiti hotI hai / ve to apane-apane pariNAmoM se gati aura sthiti karate hai / ( isalie dharma va adharma dravya jIva pudgala kI gati va sthitime mukhya hetu nahIM (ta, pr.ttii.)| rA.vA./5/7/4-6/446 niSkriyatvAta gatisthiti-avagAhanakriyAhetutvAbhAva iti cetna, balAdhAnamAtratvAdindriyavat / 4 / yathA didRkSozcakSurindriyaM rUpopalandhI balAdhAnamAtramiSTa na tu cakSuSa. tatsAmarthyam indriyAntaropayuktasya tdbhaavaat| tathA svayameva gatisthityavagAhanaparyAgapariNAminAM jIvapudgalAnAM dharmAdharmAkAzadravyANi gatyAdinivRttau balAdhAnamAtratvena vivakSitAni na tu svayaM kriyApariNAmI ni| kuta punaretadevamiti cet / ucyate-dravyasAmathyAt / / yathA AkAzamagacchat sarva dravya saMbaddhama, na cAsya sAmathyamanyasyAsti / tathA ca niSkriyatve'pyeSAM gatyAdikriyAnivRtti prati banAdhAnamAtrasvamasAdhAraNamavaseyam / rA.vA /5/17/16/462/5 tayo. kartRtvaprasaga iti cet, na, upakAravacanAd yaSTayAdivata / 16 / -jIvapudgalAno svazaktyaiva gacchatAM tiSThatAM ca dharmAdharmoM upakArako na prerako ityuktaM bhavati / tatazca manyAmahe na pradhAnakartArau iti 117) prazna-kriyAvAle hI jalAdi padArtha machalI AdikI gati aura sthitimeM nimitta dekhe gaye hai, ata' niSkriya dharmAdharmAdi gati sthitime nimitta kaise ho sakate hai / uttara-je se dekhane kI icchA karanevAle AtmAko cakSu indriya malAdhAyaka ho jAtI hai, indriyAntarame upayukta AtmAko vaha svayaM preraNA nahIM krtii| usI prakAra svayaM gati sthiti aura avagAhana rUpase pariNamana karanevAle dravyo kI gati AdimeM dharmAdi dravya nimitta ho jAte hai, svayaM kriyA nahI krte| jaise AkAza apanI dravya sAmadhyase gamana na karanepara bhI sabhI dravyose sambaddha hai aura savaMgata kahalAtA hai, usI taraha dharmAdi dravyoko bhI gati Adi meM nimittatA samajhanI caahie| jaise yaSTi calate hue andheko upakAraka hai use preraNA nahI karato usI prakAra dharmAdikoko bhI upakAraka kahanese uname preraka katRtva nahIM A sktaa| isase jAnA jAtA hai ki ye dono pradhAna kartA nahI hai| (raa.baa./2/17/24/463/31)| go.jI/mU./570/1015 ya Na pariNamadi samaM so Na ya pariNAmei aNNamaNNe hi| vivihapariNAmiyANaM havadi hu kAlo sayaM hetu / 570 / - kAla na to svayaM anya dravyarUpa pariNamana karatA hai aura na anyako apane rUpa yA kisI anya rUpa pariNamana karAtA hai / nAnA prakArake pariNAmo yukta ye dravya svayaM pariNamana kara rahe haiM, unako kAla dabya svayaM hetu yA nimitta mAtra hai| paM.ka./tA.vR/24/10/11 sarva dravyANAM nizcayena svayameva pariNama gacchantAM zItakAle svayamevAdhyayana kriyA kurvANasya puruSasyAgnisahakArivat svayameva bhramaNa kriyA kurvANasya kumbhakAracakrasyAdhastanazilAsahakArivadgabahiraGganimittatvAdvartanAlakSaNazca kAlANurUpo nizcayakAlo bhvti| -sarva dravyoM ko jo ki nizcayase mvayaM hI pariNamana karate hai, unake bahiraMga nimitta rUpa honese vartanA lakSaNavAlA yaha kAlANu nizcayakAla hotA hai / jisa prakAra zItakAla meM svayameva adhyayana kriyA pariNata puruSake agni sahakArI hotI hai, athavA svayameva bhramaNa kriyA karanevAle kumbhArake cakrako usakI adhastana zilA sahakArI hotI hai, usI prakAra yaha nizcaya kAladravya bhI, svayameva pariNamanevAle dravyoMko bAhya sahakArI nimitta hai| (paM kA./tA.vR /8/142/15) / 3. anya bhI udAsIna kAraNa dharmadravyavat hI jAnane i. u/mU /35 nAjJo vijJatvamAyAti vijJo nAjJatvamRcchati / nimittamAtramanyastu gtedhrmaastikaayvt| jo puruSa ajJAnI yA tattvajJAnake ayogya hai vaha guru Adi parake nimittase vizeSa jJAnI nahI ho sktaa| aura jo vizeSa jJAnI hai, tattvajJAnakI yogyatAse sampanna hai vaha ajJAnI nahIM ho sktaa| ataH jisa prakAra dharmAstikAya jIva aura pudgaloke gamanameM udAsIna nimittakAraNa hai, usI prakAra anya manuSyake jJAnI karane meM guru Adi nimitta kAraNa haiN| paM kA /tA vR/8/142/15 dharmasya gatihetutve lokaprasiddhadRSTAntamAha udakaM yathA matsyAnAM gamanAnugrahara...bhavyAnA siddhagateH puNyavata... athavA caturga tigamanakAle vyaliGgAdidAnapUjAdikaM vA bahiraDgasahakArikAraNaM bhavati / 85 / - dharma dravyake gati hetutvapanemeM lokaprasiddha dRSTAnta kahate hai-jaise jala machaliyo ke gamanameM sahakArI hai (aura bhI de0 dharmAdharma/2), athavA jaise bhavyoko siddha gatimeM puNya sahakArI hai. athavA jaise sarva sAdhAraNa jIvoMko caturgati gamanameM dravya liga va dAna pUjAdi bahiraMga sahakArI kAraNa hai; (athavA jaise zItakAlame svayaM adhyayana karanevAleko agni sahakArI hai, athavA jaise bhramaNa karanevAle kumbhArake cakrako usakI adhastana zilA udAsIna kAraNa hai (paM.kA /tA vR/50/11-de0 pIchevAlA zIrSaka)-usI prakAra jova pudgalakI gatimeM dharma dravya sahakArI kAraNa hai| dra saM/TI./18/56/6 siddhabhaktirUpeNeha pUrva savikalpAvasthAyA siddho'pi yathA bhavyAnA bahiraMgasahakArikAraNaM bhavati tathai ba.. adharmadravyaM sthite shkaarikaarnn| -siddha bhaktike rUpase pahile savikalpA vasthAme siddha bhagavAna bhI jaise bhavya jIvoke lie bahiraMga sahakArI kAraNa hote hai, taise hI adharma dravya jIvapudgaloMko ThaharanemeM sahakArI kAraNa hotA hai| 4. binA upAdAnake nimitta kucha na kare dha.1/1,1.163/103/12 mAnuSottarAtparato devasya prayogato'pi manuSyANAM gamanAbhAvAt / na hi svato'samartho'bhyataH samartho bhavatyattiprasaMgAta / - mAnuSottara parvatake usa tarapha devoM kI preraNAse bhI manuSyokA gamana nahIM ho sktaa| aisA nyAya bhI hai jo svataH asamartha hotA hai vaha dUsaro ke sambandhase bhI samartha nahI ho sktaa| jainendra siddhAnta koza bhA0 2-9
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ III kAraNa ( nimittakI gauNatA mukhyatA ) bopA / 60/50 153 / 94 paM jayacanda - apanA bhalA burA apane bhAvani ke adhIna hai| upAdAna kAraNa hoya to nimitta bho sahakArI hoya / ara upAdAna na hoya tau nimitta kachU na kare hai / (bhApA / 2 / paM. jayacanda / pR0 156/2) (aura bhI de0 kAraNa/II/1/7) / 5. sahakArI kAraNako kAraNa kahanA upacAra hai rA. vA. hi/6/27/726 me zlo. vA se uddhRta - anyake netraniko jJAnakA kAraNa sahakArImAtra upacArakari kahA hai / paramArthate jJAnakA kAraNa AtmA hI hai / de0 kAraNa /11/1/7 meM zlo0 vA0 / 6. sahakArI kAraNa kAryake prati pradhAna nahIM hai samyagdarzanapariNAma rA.vA./12/2/14/20/18 vAnyandara AsmIya pradhAnam sati tasmin bAhyasyopAvAda to bAhya Abhyantara syAharU pArArthena vartata ityapradhAnam samyagdarzanapariNAma / rUpa Abhyantara AtmIya bhAva hI tahA~ pradhAna hai karma prakRti nahI / kyoMki usa samyagdarzanake honepara vaha to upagrAhaka mAtra hai isalie bAhya kAraNa AbhyantarakA upagrAhaka hotA hai aura parapadArtha rUpase vartana karatA hai. isa lie apradhAna hotA hai| 7. sahakArIko kAraNa mAnanA sadoSa hai sa sA./A.265 na ca bandhahetuhetutve satyapi bAhya vastu bandhahetu' syAt IsamitipariNatapAdyamAna vegApatatkAlodimAvastuno bandhahetuhetorandhahetutvena bandhahetutva sthAnakAta / - yadyapi bAhya vastu bandhake kAraNakA ( arthAt adhyavasAnakA ) kAraNa hai, tathApi vaha bandhakA kAraNa nahIM hai| kyoMki Iyasamitime pariNamita munIndrake caraNase mara jAnevAle kisI kAlaprerita jIvakI bhA~ti bAhya vastuko bandhakA kAraNattra mAnanemeM anaikAntika hetvAbhAsatva hai| arthAta vyabhicAra AtA hai to vA/2/1/6/21/303/19) pa. 801 abhipretame svasthitikaraNaM svata nyAyAntaricadatrApi hetustatrAnava sthiti |801 | = isa svasthitikaraNa ke viSaya meM itanA hI abhiprAya hai ki sthitikaraNa svayameva hI hotA hai| yadi isakA bhI nyAyAnusAra koI na koI kAraNa mAnege to anavasthA doSa AtA hai | 801 | - 66 8. sahakArI kAraNa ahetuvat hotA hai| paM.dha. /u./351,676 matijJAnAdivelAyAmAtmopAdAnakAraNam / dehendriyAstadarthAzca bAhyaM heturahetuvat / 351 | astyupAdAnahetozca kSati tadati / tadApi na vahirvastu syAttahetu 60 mati jJAnAdike utpanna honeke samaya AtmA upAdAna kAraNa hai aura indriya tathA una indriyoM ke viSayabhUta padArtha kevala bAhya hetu hai, arA. ve ahetuke barAbara hai / 3311 kevala apane upAdAna hetuse hI cAritrako kSati athavA cAritrako akSati hotI hai| usa samaya bhI bAhya vastu usa kSati akSatikA kAraNa nahI hai / aura isalie dIkSAdezAdi dene athavA na denerUpa bAhya vastu cAritrako kSati akSati ke lie ahetu hai | 67 9. sahakArI kAraNa to nimitta mAtra hotA hai sa.si /1/20 / 121 / 3 ( zrutajJAnakI utpattime matijJAna nimittamAtra hai / ) ( rA vA/1/20/4/02/2) rAvA / 1/2/11/20/8 (bAhya sAdhana upakaraNamAtra hai ) rA. vA /5/7/4/446/18 ( jIva pudgalako gati sthiti Adi karAne meM dharma adharma Adi niSkriya dravya indriyavat balAdhAnamAtra hai| ) 2. nimittakI kathaMcit gINatA na ca vR./130 me udhRta --- ( sarAga va vItarAga pariNAmoko utpatti meM bAhya vastu nimitamAtra hai|) sasA /A /80 ( jIva va pudgala karma eka dUsareke pariNAmo me nimittamAtra hote hai|) (sasA A /61) (prasAsa 186) (si.u./12) ( sasA / tA vR./125) / naM.kA pra./60 jIvake sukha-dukha meM iSTAniSTa viSaya nimittamAtra hai kA a / mU / 217 ( pratyeka dravyake nija nija pariNAmame bAhya dravya nimittamAtra hai paMdha. / pU / 576 ( sarva dravya apane bhAvoke kartA bhoktA hai, para bhAvo ke mApanAnimita hai|) 10. nimitta paramArtha meM akiMcitkara va heya hai rAvA/1/2/13/20/15 ( kSAyika samyaktva antara pariNAmose hI hotA hai, karma pudgala rUpa bAhya vastu heya hai / sasA./tA vR/ 116 (pudgala dravya svayaM karmabhAvarUpa pariNamita hotA hai / tahA~ miti jona para hai|) prasA./tA.vR / 143 / jIvako siddha gati upAdAna kAraNase hI hotI hai / tahA~ kAla dravya rUpa nimitta heya hai ) (dra.sa / TI / 22/67/4) 11. bhinna kAraNa vAstava meM koI kAraNa nahIM = zlo. vA/2/2/6/40/364 cakSurAdipramANaM ceda cetanamapISyate / na sAdhakatamatvasyAbhAvAttasyAcita' sadA |40| = vaizeSika va naiyAyika loga indriyoko pramitikA kAraNa mAnakara unhe pramANa kahate hai / parantu jaDa honeke kAraNa ve jJaptike lie sAdhakatama karaNa kabhI nahIM ho sakate / sa. sA // 214 AtmamanthayordvidhA karaNe kArye karturAtmana. karaNamImAM sAmA nizcayata svato bhikaraNAsabhavAha bhagavatI senAramakaM karaNam / - AtmA aura bandhake dvidhA karanerUpa kArya meM kartA jo AtmA usake karaNa sambandhI mImAMsA karanepara, nizcayase apane se bhinna karaNakA abhAva honese bhagavatI prajJA hI chedanAtmaka karaNa hai / sasA 30-311 sarvadravyANAM dravyAntareNa shotpaadbhaavaabhaavaat| = sarva dravyokA anya dravyake sAtha utpAdya utpAdaka bhAvakA abhAva hai / = pa.mu / 2 / 6-8 nAloko kAraNa paricchedyatvAttamot / 6 / tadanvayavyatirekAnuvidhAnAbhAvAcca kezo'NDuka jJAnavannaktacarajJAnavazca 191 atajjanyamapi tatprakAzaka pradIpavat = anvayavyatirekase kAryakAraNabhAva jAnA jAtA hai| isa vyavasthA ke anusAra 'prakAza' jJAname kAraNa nahIM hai, kyoMki usake abhAva me bhI rAtriko vicarane vAle milI cUhe Adiko jJAna hotA hai aura usake sadbhAvameM bhI usa vagairaha ko jJAna utpanna nahIM hotaa| isI prakAra artha bhI jJAnake prati kAraNa nahIM ho sakatA, kyoMki arthake abhAva me bhI zamazakAdi jJAna utpanna hotA hai| dIpaka jisa prakAra ghaTAdikose utpanna na hokara bhI unheM prakAzita karatA hai isI prakAra jJAna bhI artha se utpanna na hokara unheM prakAzita karatA hai / (nyA. dI /2/94-5/26) 12. vyake pariNamanako sarvathA nimittAdhIna mAnanA mithyA hai sasA / mU/ 121-123Na sayaM baddho kammeNa pariNamadi komAdIhi / jai esa tujha jImo apariNAmI tadA hodI 1121 apariNata mha sarva jIve kohAdiehi mAhi saMsArarasa abhAgI pade saMkha jainendra siddhAnta koza
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ III kAraNa (nimitakI gauNatA mukhyatA) 3. karma va jIvagata kAraNa kArya bhAvakI goNatA samao vaa|122| sAMkhyamatAnusArI ziSyake prati AcArya kahate haiM ki he bhAI! 'yaha jIva karmameM svayaM nahIM ba~dhA hai aura krodhAdi bhAvase svayaM nahIM pariNamatA hai' yadi terA yaha mata hai to vaha apariNAmI siddha hotA hai aura jIva svayaM krodhAdi bhAvarUpa nahIM pariNa - matA honese saMsArakA abhAva siddha hotA hai| athavA sAMkhya matakA prasaMga AtA hai / 121-1221 aura pudagala karmarUpa jo krodha hai vaha jIvako kodharUpa pariNamana karAtA hai aisA tU mAne to yaha prazna hotA hai ki svayaM na pariNamate hueko vaha kaise pariNamana karA sakatA hai|123|| sa.sA./A/332-334 evamodRzaM sAMkhyasamayaM svaprajJAparAdhena sUtrArthamabudhyamAnAH kecicchramaNAbhAsA' prarUpayanti; teSAM prakRterekAntena kartRtvAbhyupagamena sarveSAmeva jIvAnAmekAntenAkatRtvApatteH jIva' karteti zruteH kopo du'zakyaH parihartuya / - isa prakAra aise sArakhyamatako apanI prajJAke aparAdhase sUtrake artha ko na jAnanevAle kucha zramaNAbhAsa prarUpita karate hai| unakI ekAnta prakRtike kartRtvako mAnyatAse samasta jIvoke ekAntase akartRtva A jAtA hai| isalie 'jIva kartA hai| aisI jo zruti hai usakA kopa dUra karanA azakya ho jAtA hai| sa.sA/A/372/ka.221 rAgajanmani nimittatAM para-dravyameva kalayanti ye tute| uttaranti na hi mohavAhinI, zuddhabodhavidhurAndhabuddhayaH / 221 / jo rAgakI utpattimeM paradravyakA hI nimittatva mAnate hai, vejinakI buddhi zuddhajJAnase rahita andha hai mohanadIko pAra nahIM kara sakate / 221 // paM.dha./pU./566-571 atha santi nayAbhAsA ythopcaaraarbyhetudRssttaantaa'| 1566 / api bhavati bandhyavandhakabhAvo yadi bAnayorna shkymiti| tadanekatve niyamAttabandhasya svato'pyasiddhatvAta 570 / atha cedavazyametannimittanai mittikatvamasti mithH| na yataH svayaM svato vA pariNamamAnasya kiM nimittatayA / 571 / = ( jIva va zarIrameM paraspara mandhyabandhaka yA nimitta naimittika bhAva mAnakara zarIrako vyavahAranayase jIvakA kahanA nayAbhAsa arthAta mithyA naya hai, kyoki aneka dravya honese unameM vAstavameM bandhya bandhaka bhAva nahIM ho sktaa| nimitta naimittika bhAva bhI asiddha hai kyoMki svayaM pariNamana karanevAleko nimittase kyA prayojana ) 3. karma va jIva gata kAraNa kArya bhAvakI gauNatA 1. jIvake bhAvako nimittamAtra karake pudgala svayaM karmarUpa pariNamate haiM paM.kA/mU./65 attA kuNadi sabhAvaM tattha gadA poggalA sabhAvahi / gacchati kammabhAvaM aNNoNNAgAhamavagADhA 6 // -AtmA apane rAgAdi bhAvako karatA hai| vahA~ rahanevAle pudgala apane bhAvose jIvameM anyonya avagAharUpase praviSTa hue karmabhAvako prApta hote hai| (pra. sA./ta. pra./986) sa.sA./mU./80-81 jIvapariNAmahedu puggalA prinnmNti| puggalakammaNimittaM tadeva jIyo vi pariNamai / / Navi kubai kammaguNo jIvo kammaM taheva jIvaguNe / aNNoNNaNimitteNa du pariNAma jANa dohra pi|81 pudgala jIvake pariNAmake nimittase karmarUpameM pariNamita hote haiM aura jIva bhI pudgala karma ke nimittase pariNamana karatA hai 180 jIva karmake guNoko nahIM krtaa| usI taraha karma bhI jIvake guNoMko nahIM krtaa| parantu paraspara nimittase donoke pariNamana jAno / ( sa.sA./mU./11,196 ) ( sa sA /A/105,116 ) (pu.si. u./12) pra.sA/ta.pra./187 yadAyamAtmA rAgadveSavazIkRtaH zubhAzubhabhAvena pariNamati tadA angre yogadvAreNa pravizantaH karmapudgalA' svayameva samupA ttavaicitryai niAvaraNAdibhAva pariNamante / ataH svabhAvakRtaM karmaNAM vaicitryaM na punarAtmakRtam / = ( megha jalake saMyogase svata. utpanna hariyAlI va indragopa Adivata ) jaba yaha AtmA rAgadveSake vazIbhUta hotA huA zubhAzubha bhAvarUpa pariNamita hotA hai taba anya, yogadvAroMse praviSTa hote hue karmapudgala svayameva vicitratAko prApta jJAnAvaraNAdi bhAvarUpa pariNamita hote hai| isase karmoMkI vicitratAkA honA svabhAvakRta hai kintu AtmakRta nhiiN| pra.sA./ta.pra./166 jIvapariNAmamAtra bahiraGgasAdhanamAzritya jIvaM pariNamayitAramantareNApi karmavapariNamanazaktiyoginaH pudgalaskandhA' svayameva karmabhAvena pariNamanti |-bhirNgsaadhnruupse jIvake pariNAmoMkA Azraya lekara, jIva usako pariNamAnevAlA na honepara bhI, karmarUpa pariNamita honekI zaktivAle pudgalaskandha svayameva karmabhAvase pariNamita hote hai| (paM.kA/ta./pra./65-66 ). (sa.sA./A./61) paM.dha./u./267 sati tatrodaye siddhAH svato nokarmavargaNAH / mano dehendriyAkAraM jAyate tannimittataH ||2671-us paryApti nAmakarmakA udaya honepara svayaMsiddha AhArAdi nokarmavargaNAe~ usake nimittase mana deha aura indriyoMke AkAra rUpa ho jAtI haiN| 2. 11veM guNasthAnameM anumAgodayameM hAnivRddhi rahate hue bhI jIvake pariNAma avasthita rahate haiM la. sA./jI. pra./307/386 ata. kAraNAdavasthitavizuddhipariNAme'pyu pazAntakaSAye etaccatustrizatprakRtInAM anubhAgodayastristhAnasaMbhavI bhavati, kadAciddhIyate, kadAcidvardhate, kadAciddhAnivRddhibhyAM binA ekAdaza evaavtisstthte|-(ydypi tahA~ pariNAmokI avasthitike kAraNa zarIra varNa Adi 25 prakRtiyeM bhI avasthita rahatI haiM parantu) avazeSa jJAnAvaraNAdi 34 prakRtiyeM bhavapratyaya haiN| upazAntakaSAyaguNasthAnake avasthita pariNAmoM kI apekSA rahita paryAyakA hI Azraya karake inakA anubhAga udaya ihA~ tIna avasthA lie hai| kadAcita hAnirUpa ho hai, kadAcit vRddhirUpa ho hai, kadAcit avasthita jaisAkA taisA rahe hai| 3. jIva va karma meM badhyaghAtaka virodha nahIM hai yo. sA./a/8/46 na karma hanti jIvasya na jIvaH karmaNo guNAn / badhyaghAtakabhAvo'sti nAnyonyaM jIvakarmaNo / na to karma jIvake guNoMkA ghAta karatA hai aura na jIva karmake guNoMkA pAta karatA hai| isalie jIva aura karmakA ApasameM badhyaghAtaka sambandha nahIM hai| 4. jIva va karmameM kAraNakArya mAnanA upacAra hai dha.6/1/8,1-8/11/5 muhyata iti mohanIyam / evaM saMte jIvassa mohaNI yattaM pasajja di tti NAsaMkaNijjaM, jIvAdo abhiNamhi poggaladave kammasaNNide uvayAreNa kattArattamAroviya tathA uttiido| jo mohita hotA hai vaha mohanIya kama hai| prazna-isa prakArakI vyutpatti karanepara jIvake mohanIyatva prApta hotA hai| uttara-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie; kyoMki, jIvase abhinna aura karma aisI saMjJAvAle pudgalakarma meM upacArase karmatvakA AropaNa karake usa prakArakI vyutpatti kI gayI hai| pra. sAta pra /121-122 tathAtmA cAtmapariNAmakartRtvAidravyakarmakartApyupacArAta / 12 / paramArthAdAtmA AtmapariNAmAtmakasya bhAvakarmaNa evaM kartA, na tu pudgalapariNAmAtmakasya dravyakarmaNaH / .. paramArthAta pudgalAtmA AtmapariNAmAtmakasya dravyakarmaNa eva kartA, na tvAtmAtmapariNAmAtmakasya bhAvakarmaNaH / 1221 = AtmA bhI apane pariNAmakA kartA honese dravyakarma kA kartA bhI upacArase hai / 121 // paramArtha ta. jainendra siddhAnta koza
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ III kAraNa (nimitakI gauNatA mukhyatA ) AramA apane pariNAmasvarUpa bhAvakarmakA hI kahA hai kintu pariNAmasvarUpa pravyakarmakA nahI |... isI prakAra) paramArthata pudagala apane pariNAmasvarUpa usa pravyakarmakA hI patA hai kintu AtmA ke pariNAmasvarUpa bhAvakarmakA kartA nahI hai / 122 / (sa.sA./ mu. / 103) ki 5. jJAniyoMkA karma akiMcitkara hai| sa. sA / mU/ 166 puDhIpiDasamANA puvvaNibaddhA du sarIreNa se majA samye vi zAgissa / 16 / samasta pratyaya miTTI ke Dheleke samAna hai aura be dhe hue hai / (vizeSa de0 vibhAva /4/2 ) A. anu / 162-163 nirdhanatvaM dhanaM yeSAM mRtyureva hi jIvita karoti vidhisteSAM satAM jJAnaikacakSuSAm // 162 // jIvitAzA dhanAzA ca teSAM yeSAM vidhividhi ki karoti vidhAmA nirAzA | 16-nirdhana hI jinakA dhana hai aura mRtyu ho jinakA jIvana hai ( arthAt inameM sAmyabhAva rakhate haiM) aise sAdhuoko eka mAtra jJAnacakSu khula jAnepara yaha daiva yA karma kyA kara sakatA hai / 162 | jinako jInekI yA dhanakI AzA hai unake lie hI 'deva' deva hai, para nirAzA hI jinakI AzA hai aise vItarAgiyoko yaha deva yA karma kyA kara sakatA hai | 163 // 6. mokSamArga meM AtmapariNAmoMkI vivakSA pradhAna hai kamakI nahIM 68 paJcayA tassa / kammausa jJAnI ke pUrva kArmaNa zarIra ke sAtha rA. vA./1/2/10-1/10/3 opazamikAdisamyagdarzana mAramapariNAmavAda mokSakArakatvena viyate na ca samyakarmaparyAya paugalikarasya paraparyAyatvAt // 10 // syAdetatsamyagdarzanotpAda Atmanimitta: samyaktvapudgalanimittazca tasmAttasyApi mokSakAraNatvamupapadyate iti; tanna, ki kaarnnm| upakaraNamAtratvAt / - aupazamikAdisamyagdarzana sIdhe AtmapariNAmasvarUpa honeta mokSake kAraNarUpa se vivakSita hote haiM, samyaktva nAma karmakI paryAya nahIM kyoki paradravyakI paryAya honeke kAraNa vaha to paudgalika hai| praznasamyagdarzanakI utpatti jisa prakAra AtmapariNAmase hotI hai, usI prakAra samyaktvanAmA karmake nimitta se bhI hotI hai, ata usako bhI mokSakAraNapanA prApta hotA hai| uttara nahI, kyoMki vaha to upakaraNamAtra hai / 7. karmoMkI upazama kSaya va udaya Adi avasthAe~ bhI kathaMcit ayana sAdhya haiM sa.si./2/3/12/10 janAdimidhyAdRSTe vyasya karmoda gayaH ditakAlaye sati kutastadupazamAdinimitavAdAca svAmava... Adizabdena jAtismaraNAdi parigRhyate paznaanAdi mithyAdRSTi bhavyake karmoke udayase prApta kaluSatAke rahate hue inakA upazama kaise hotA hai ? uttara - kAlalabdhi Adike nimittase inakA upazama hotA hai / aba yahA~ kAlalabdhiko batAte hai (de0 niyati 2 ) / Adi zabda se jAtismaraNa AdikA grahaNa karanA cAhie (de0 samyagdarzana / IIT / 2 ) / sa.si /10/2/466/5 karmAbhAvo dvividha-yatnasAdhyo'yatnasAdhyazceti / tatra caramadehasya nArakatiryagdevAyuSAmabhAvo na yatnasAdhya' asatvAt / matnasAdhya isa Urdhvamucyate asayatasamyagdRSTacAdiSu saptaprakRtikSayaH kriyate / = karmakA abhAva do prakArakA hai-yatnasAdhya aura ananasAdhya inameM se paramadevAneke narakAdicA aura devAyukA abhAva yatnasAdhya nahIM hai, kyoMki isake unakA sava 4. nimitakI kathaMcit pradhAnatA upalabdha nahIM hotA / yatnasAdhyakA abhAva inase Age kahate hai asaMyataSTi Adi cAra guNasthAno meM sArA prakRtiyokA kSaya karatA hai| Age bhI 10ve guNasthAnameM yathAyogya kamakA kSaya karatA hai (de0 sattva ) / paMdha /u/376,32,26 prayatnamantareNApi dRDamohopazamo bhavet / antarmuhUrtamAtraM ca guNazreNyanatikramAt // 376 // tasmAtsiddho'sti siddhAnto masyetarasya dara udayo'nudayo vA syAdananya gatiH svata 112 asamudayo vathAnAve svatazyopazamastathA udaya prathamo bhUya syAdarvAgapunarbhavAt // 26 // - ukta kAraNa sAmagrIke milate hI ( arthAt deva va kAlAdilabdhi milate hI ) prayatnake binA bhI guNagI nirjarAke anusAra kevala antarmuhUrta kAlame hI darzana mohanIyakA upazama ho jAtA hai / 376 | isalie yaha siddhAnta siddha hotA hai ki darzanamohanIya aura cAritramohanIya ina donoM ke udaya athavA anudaya ye donoM hI apane Apa hote haiM, eka dUsareke nimase nahIM ||32| jisa taraha anAdikAla se svayaM mohanIyakA udaya hotA hai usI taraha upazama bhI kAlalabdhi ke nimittase svayaM hotA hai| isa taraha mukti honeke pahale udaya aura upazama bAra-bAra hote rahate haiM / 4. nimittakI kathacit pradhAnatA 1. nimitta naimittika sambandha mI vastubhUta hai - Apta. mI / 24 advaitaM kAntapakSe'pi dRSTo bhedo virudhyate / kArakANAM kriyAyAzca naikaM svasmAt prajAyate / 24| = advaita ekAntapakSa honete ( arthAt jagat eka mahmake atirikta koI nahIM hai, aisA mAnanese ) kartA karma Adi kAraka nikai bahuri kriyAnike bheda jo pratyakSa pramANa kari siddha hai so virodha ho hai bahuri sarvathA yadi eka hI rUpa hoya tau Apa ho kartA Apa hI karma hoya / ara Apa hI tai ApakI utpatti nAhIM hoya / ( aura bhI de0 kAraNa / II / 3 /2), ( aSTasahasI pR0 146.156 ) ( syA. ma. / 16/167/171 ) zlo vA 2/1/7/12/266/9 rAdhe upahAranayasanAmaya kAryakAraNabhAvo dviSTha saMbandha saMyogasamavAyAdivatpratItisiddhatvAt pAramArthika eva na punaH kalpanAropita = vyavahAranayakA Azraya lenepara saMyoga samavAya sambandhoke samAna domeM ThaharanevAlA kAraNakArya bhAva sambandha bhI pratItiyoM se siddha honeke kAraNa vastubhUta hI hai kevala kalpanA Aropita hI nahIM hai| 2. kAraNake binA kArya nahIM hotA rA.vA./10/2/9/640/20 midhyAdarzanAdInAM pUrvoktAnAM karmAvahetUna nirodhe kAraNAbhAvaya kAryAbhAva svayaMbhinayakarmAdAnAbhAvaH / -- midhyAdarzana Adi pUrvI Asana ke hetuokA nirodha ho jAnepara nUtana karmo kA AnA ruka jAtA hai' kyoMki kAraNa ke abhAva se kAryakA abhAva hotA hai / " dha. 1/1.1.62/206/1 apramAdInAM saMvatAnAM kimityAhArakakAyayogo na bhavediti cenna tatra tadutthApane nimittAbhAvAt / = praznapramAdarahita saMyatoke AhArakakAyayoga kyoM nahIM hotA hai ? uttarakyoki tahA~ use utpanna karAnemeM nimittakAraNakA ( asaMyamakI bahulatAkA) abhAva hai / dha. 12/4,2, 13.10/1822 ca kAraNa biyAjamupadi apasaMgAdo kAraNa ke binA kahIM bhI kArya kI utpatti nahIM hotI hai, kyoMki vaisA honeme atiprasaMga doSa AtA hai| utkRSTa samaza se utkRSTa pradeza bangha honekA prakaraNa hai ) / jainendra siddhAnta koza
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ III kAraNa ( nimittakI mukhyatA gauNatA) 4. nimittakI kathaMcita pradhAnatA mAna lenepara bhI jIvake sampUrNa pradezoM ke dvArA rUpAdikI upalabdhikA prasaMga bhI nahIM AtA hai| kyoMki, rUpAdike grahaNa karane meM sahakArI kAraNarUpa bAhya nivRtti (indriya) jIvake sampUrNa pradezome nahIM pAyI jAtI hai| 5. nimittake binA kevala upAdAna vyAvahArika kAya karaneko samartha nahIM hai gha./1.6-6/6,7/421/3 NeraDyA micchAiTThI kadihi kAraNehi par3hamasammatta muppade ti| mUlasUtra 6 / upajjamANa savvaM hi kajjaM kAragAdo caiva uppajjadi, kAraNeNa viNA kjjuppttivirohaado| evaM NicchidakAraNassa tassaMkhAvisayamida pucchAmuttaM / - nArakI mithyAdRSTi jIva kitane kAraNo se prathama samyaktva utpanna karate hai satra 6 / / utpanna honevAlA sabhI kArya kAraNase hI utpanna hotA hai kyoki kAraNake binA kArya kI utpattikA virodha hai| isa prakAra nizcita kAraNakI saMkhyA viSayaka yaha pRcchA sUtra hai| gha.6/1,6-6,30/430/1Naisaggimavi paDhamasammattaM tacca? uttaM taM hi ettheva daTThavaM, jAissaraNa-jiNa bribardasaNehi viNA uppajamANaNaisaggiyapaDhamasammattassa asNbhvaado| - sagika prathama samyavatvakA bhI pUrvokta kAraNose utpanna hue samyaktvame hI antarbhAva kara lenA cAhie, kyoki jAti-smaraNa aura jinamimbadarzano ke binA utpanna honevAlA prathama naisargika samyaktva asambhava hai| ( samyaktvake kAraNoM ke lie de0 samyagdarzana/III/R) dha.7/2,1,18/70/6 Na ca kAraNeNa biNA kajjANAmuppattI asthi / ... tado kajjamettANi ceva kammANi bi asthi tti Nicchao kaayvyo| - kAraNake binA to kAryokI utpatti hotI nhii| isalie jitane kArya haiM utane unake kAraNa rUpa karma bho hai, aisA nizcaya kara lenA caahie| dha.6/4,1,44/117/6 Na ca NikkAraNANi, kAraNeNa ciNA kjjaannmuppttivirohaado| Na ca kAraNa virohINa takkajjehi viroho jujjade kAraNavirohAduvAreNeva savvattha kajjesu virohuvalaM bhaado| yadi kahA jAya ki janma jarAdika akAraNa hai, so bhI ThIka nahIM hai| kyoMki, kAraNake binA kAryokI utpattikA virodha hai jo kAraNake sAtha avirodhI haiM unakA ukta kAraNa ke kAryoMke sAtha virodha ucita nahIM hai; kyoki, kAraNake virodhake dvArA hI sarvatra kAryoM meM virodha pAyA jAtA hai| syA, ma /16/917/17 dviSThasaMbandhasaMvitti3 kruupprvednaat| dvyo| svarUpagrahaNe sati saMbandhavedanam / iti vacanAt / -do vastuoke sambandhameM rahanevAlA jJAna donoM vastuoke jJAna honepara hI ho sakatA hai| yadi donomese eka vastu rahe to usa sambandhakA jJAna nahIM hotaa| nyA. dI./2/64/27 na hi kicitsvasmAdeva jaayte| koI bhI vastu apanese hI paidA nahIM hotI. kintu apanese bhinna kAraNoM se paidA hotI hai| de0 naya/v/65 upAdAna hote hue bhI nimittake binA mukti nhiiN| 3. ucita nimittake sAnnidhya meM hI dravya pariNamana karatA hai pra.sA./ta.pra /12 dravyamapi samupAttaprAktanAvastha samucitabahiraGgasAdhanasaMnidhisadbhAve . uttarAvasthayotpadyamAnaM tenotpAdena lkssyte| jisane pUrvAvasthAko prApta kiyA hai, aisA dravya bhI jo ki ucita bahiraMga sAdhano ke sAnnidhyake sadbhAvame uttara avasthAse utpanna hotA hai ! vaha utpAdase lakSita hotA hai / (pra. sA./ta pra./102.124) / 4. upAdAnakI yogyatAke sadbhAva meM bhI nimittake binA kArya nahIM hotA dha/1/1.1,33/233/2 satra jIvAvayaveSu kSayopazamasyotpattyabhyupagamAt / na sarvAvayavaiH rUpAdya palabdhirapi tatsahakArikAraNabAhyanivRtterazeSajIvAvayavavyApitvAbhAvAt / -jIvake sampUrNa pradezo meM kSayopazamakI utpatti svIkAra kI hai| ( yadyapi yaha kSayopazama hI jIvakI jJAnake prati upAdAnabhUta yogyatA hai, de0 kAraNa /- ) parantu aisA / / sva. sto.mU./56 yadvastu bAhyaM guNadoSasUtenimittamabhyantaramUlahetoH / adhyAtmavRttasya tadaGgabhUtamabhyantaraM kevalamapyalaM na |1=jo bAhya vastu guNa doSa yA puNyapApakI utpattikA nimitta hotI hai vaha antaraMgame bartanevAle guNadoSokI utpattike abhyantara mUla hetukI aMgabhUta hotI hai ( arthAta upAdAnakI sahakArIkAraNabhUta hotI hai)| usa kI apekSA na karake kevala abhyantara kAraNa usa guNadoSakI utpattimeM samartha nahIM hai| bha.A./vi/1070/1156/4 bAhyadravyaM manasA svIkRtaM rAgadveSayornIja, tasminnasati sahakArikAraNe na ca karmamAtrAdrAgadveSavRttiryathA satyapi mRtpiNDe daNDAdyanantarakaraNavaikalye na ghaTotpattiryatheti mnyte| manameM vicArakara jaba jIva bAhya parigrahakA svIkAra karatA hai taba rAgadveSa utpanna hote haiN| yadi sahakArIkAraNa na hogA to kevala karmamAtrase rAgadveSa utpanna hote nhiiN| yadyapi mRtpiNDase ghaTa utpanna hotA hai tathApi daNDAdika kAraNa nahIM hoge to ghaTa kI utpatti nahIM hotI hai| dha. 1/1,1,60/268/1 yato nAhAraddhirAtmanamapekSyotpadyate svAtmani kriyAvirodhAt / api tu saMyamAtizayApekSayA tasyA samutpattiriti |-aahaark Rddhi svata kI apekSA karake utpanna nahIM hotI hai, kyoki svata se svata' kI utpattirUpa kriyAke hone meM virodha AtA hai| kintu saMyamAtizayakI apekSA AhAraka RddhikI utpatti hoto hai| ka.pA.1/1,13-14/6256/265/4 Na ca aNNAdo aNNAmma koho Na uppajjanaH akkosAdo jIvekammakalaMkaMkie koppttidNsnnaado| Na ca ubaladve aNubavaNNadA, virohaado| Na karja tirohiyaM saMtaM AvibbhAvamuvaNamai piDaviyAraNe ghaDovaladdhippasaMgAdo / Na ca NiccaM tirohijjai; annaahiyaisybhaavaado| Na tassa AvimbhAvo vi; pariNAmavajjiyassa avatthaM tarAbhAvAdo / Na gaddahassa sigaM aNNehito uppajjai, tassa viseseNeva sAmaNNasarUveNa vi puvmbhaavaado| Na ca kAraNeNa viNA kajjamuppajjai savva kAla sabassa upptti-annuppttippsNgaado| NANuppattI svvaabhaavppsNgaado| Na ceva (baM); uvlbbhmaannttaado| Na savvakAlamuppattI vi; nniccssuppttivirohaado| Na NicaM pi; kamAkamehi kajjamakuNaM tassa pamANavisae avtttthaannaannuvvttiido| tamhA jNe hito aNNassa sAriccha-tabbhAvasAmaNNehi saMtassa visesasarUveNa asaMtassa kajjassuppattIe hodabamidi siddhaM / = 'kisI anyake nimittase kisI anya meM krodha utpanna nahIM hotA hai' yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoki; karmoMse kalaMkita hue jIvameM kaTuvacanake nimittase krodhakI utpatti dekhI jAtI hai| aura jo bAta pAyI jAtI hai usake sambandhameM yaha kahanA ki yaha bAta nahIM bana sakatI, ThIka nahIM hai, kyoki aisA kahane meM virodha AtA hai| 2. yadi kAryako sarvathA nitya mAna liyA jAve to vaha tirohita nahIM ho sakatA hai, kyoki sarvathA nitya padArtha meM kisI prakArakA atizaya nahIM ho sakatA hai| tathA nitya padArthakA AvirbhAva bhI nahI bana sakatA, kyoki jo pariNamanase rahita hai, usame dUsarI avasthA nahIM ho sakatI hai| 3 'kAraNameM kArya chipA rahatA hai aura vaha pragaTa ho jAtA hai| aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, aisA mAnanepara miTTIke piNDako vidAranepara ghaDekI utpattikA prasaMga prApta hotA hai| 4 'anya kAraNoMse gadheke jainendra siddhAnta koza
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ III kAraNa ( nimittakI gauNatA mukhyatA ) sIMgakI utpatti kA prasaMga denA bhI ThIka nahI hai, kyoki usakA pahile se hI jisa prakAra vizeSarUpase abhAva hai usI prakAra sAmAnyarUpase bhI abhAva hai| isa prakAra jaba vaha sAmAnya aura vizeSa donoM hI prakArase asat hai to usakI utpattikA prazna hI nahIM uThatA / 5. tathA kAraNake binA kAryakI utpatti mAnanA bhI ThIka nahIM hai, khA~ki yadi aisA hone lage to sarvadA sabhI kAryoMkI uttpatti athamA anupattikA prasaMga prApta hotA hai / 6. yadi kahA jAye ki kAryako utpattimata hooso bhI kahanA ThIka nahIM hai kyoMki ( sarvadA ) kAryakI anutpati mAnanepara sabhI ke babhAvakA prasaMga prApta hotA hai| 7. yadi kahA jAye ki sabhIkA abhAva hotA hai to ho jAo' so bhI kahanA ThIka nahIM hai, khoki sabhI padArthoMkI upAyI jAtI hai / 8. yadi ( dUsare pakSa me ) yaha kahA jAye ki sarvadA sabakI utpatti hotI ho rahe' so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki jo padArtha kamase athavA yugapat kAryako nahI karatA hai vaha padArtha pramANakA viSaya nahIM hotA hai| isalie jo sAdRzyasAmAnya aura tadbhAva sAmAnyarUpase vidyamAna hai tathA vizeSa (paryAya rUpase avidyamAna hai aise kisI bhI kAryakI kisI dUsare kAraNase utpatti hotI hai yaha siddha huaa| 6. nimittake binA kAryotpatti mAnanemeM doSa ka.pA.1/1,13/3256/265/6 Na ca kAraNeNa viNA kajjamuppajjai; savvakAlaM savvassa upapatti- aNuppattippasaMgAdo / kAraNake binA kAryakI utpatti mAnanA ThIka nahIM hai, kyoMki yadi aisA hone lage to sarvadA sabhI kAryokI utpatti athavA anutpattikA prasaMga prApta hotA hai| pa.su./6/63 samarthasya karaNe sarvadotpattiranapekSavAda-yadi padArtha svayaM samartha hokara kiyA karate haiM to sapA kAryakI utpatti honI cAhie, kyoMki, kevala sAmAnya Adi kArya karanemeM kisI dUsarekI apekSA nahIM rkhte| 7. sabhI nimitta dharmAstikAyavat udAsIna nahIM hote .kA./ta.pra./88 yathA hi gatipariNata prabhabjano vaijayantInAM gatipariNAmasya hetukartAvalokyate na tathA dharmaH / sa khalu niSkriyatvAt na kadAcidapi gati pariNAmamevApadyate / kuto'sya sahakAritvena gatipariNAmasya hetuka api ca yathA gatipUrNa sthitipariNatipariNatasturago'zvArasya sthitipariNAmasya hetukavilokyate na tathAdharma niSkriya udAsIna evAsI prasaro bhavatIti / - jisa prakAra gatipariNata pavana dhvajAoMke gatipariNAmakA hetukartA ( preraka ) dikhAI detA hai, usI prakAra dharma nahIM hai / vaha vAstava meM niSkriya honese kabhI gati pariNAmako hI prApta nahIM hotA; to phira use ( parake) sahakArIko bhA~ti parake gatipariNAmakA hetukartRtva kahA~se hogA kintu kevala udAsIna hI prasAraka hai aura jisa prakAra matipUrvaka sthiti pariNata astra sacArake sthiti pariNAmakA hetukartA (preraka ) dikhAI detA hai usI prakAra adharma nahIM hai| yaha to kevala udAsIna hI prasAraka hai / (tAtparya yaha ki sabhI kAraNa dharmAstikAyavat udAsIna nahIM hai / niSkriyakAraNa udAsIna hotA hai aura kriyAvAn preraka hotA hai ) / 5. karma va jIvagata kAraNakArya bhAvakI kathaMcit pradhAnatA 1. jIva va karmameM paraspara nimitta naimittika sambandhakA nirdeza mu.A./167 jIvapariNAmahedU kammatama poragalA pariNati dugAgapariSada puNa jIvo kammaM samAdiyAdi / jinakoM jIva ke pariNAma 70 5. karma va jIvagata kAraNakArya bhAvakI pradhAnatA kAraNa hai aise rUpAdimAna paramANu karmasvarUpa pariNamate haiM, parantu jJAnabhAvakari pariNata huA jIma karmabhAvakari ko nahIM grahaNa karatA / sa.sA./mU./80 jIva pariNAmahedra kammataM pugNatA pariNamati pugyalakammaNimittaM tava jIvo vi pariNamada 150/- pudgala jIvake pariNAma ke nimittase karmarUpameM pariNata hote haiM aura jIva bhI pudgalakarma ke nimittase pariNamana karatA hai ( sa.sA./mU./312-211), (paM.kA./mU. 60 ). ( na. ca.vR./83), (yo.sA. a/3/9-10 ) / paM.kA./mU./128-130 jo saMsArasyo jIvo tatto ho pariNAmo du pariNAmAdo kamma kammAdo hodi gadisu gadau 12 gadimadhigassa deho dehAdo idiyANi jAyate / tehi ku visayaggahaNaM tatto rAgo va doso vA // 126 // jAyadi jIvassevaM bhAvo saMsAracakkavAlammi / idi jiNavarehi bhaNido aNAdiNidhaNA saNighaNo vA 11301 == jo vAstava meM saMsAra sthita jIva hai usase pariNAma hotA hai, pariNAmase karma aura karma se gatiyoMmeM gamana hotA hai / 128 / gatiprAptako deha hotI hai, dehase indriyA~ hotI haiM, indriyoM aura grahaNase rAga athavA dveSa hotA hai | 12 | aise bhAva saMsAracakrameM jIvako anAdiananta athavA anAdi sAmya hote rahate haiM. aisA jinamarone kahA hai| 1303 (na.ca.vR./121-133); (yo.sA.a./4/26.21 tathA 2/33); (sa. anu. / 16-16); (sA.pa./6/31 ) aura bhI dekho - prakRti bandha/1/6 meM pariNAma pratyaya prakRtiyoMke lakSaNa va bheda / paM. ./1/411009 jIvasyAzuddharAgAdibhAvAnAM karmakAraNam karmaNasvastha rAgAdibhAvAH pratyupakArivada // 41 // asti siddha tato'nyonyaM jIvapudgalakarmaNoH / nimittanaimittiko bhAvo yathA kumbha kutAyoH / 9001 / paraspara upakArakI taraha jIvake azuddha rAgAdi bhAvakA kAraNa dravyakarma hai aura usa dravyakarmake kAraNa rAgAdi bhAva hai | 41 | isalie jisa prakAra kumbha aura kumbhArameM nimittanaimittika bhAva hai usI prakAra jIva aura pudgalAtmaka karmame parasparaM nimittanaimicikA hai yaha siddha hotA hai / 1001 (paM.pa.u./ 106 131-132:1066-1070 ) 2. jIva va kamakI vicitratA paraspara sApekSa hai 6. 07/2.1.26/70/1 ca kArameNa viNA kAgamuNyatI asthi / vayo kajjamettANi caiva kammANi vi asthi tti Nicchao kAyabvo / jadi evaM to bhamara-mara karyanAdi samNidehi vi NAmameha hodavyamidi / Na esa doso icchijjamANAdo / " kAraNake binA to kAkI utpatti hotI nahIM hai| isalie jitane (pRthivI, ap, teja Adi) kArya haiM utane unake kAraNarUpa karma bhI haiM, aisA nizcaya kara lenA caahie| prazna- yadi aisA hai to bhramara, madhukara - kadamba Adika nAmoMvAle bhI nAma karma hone cAhie ' uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, yaha bAta to iSTa hI hai| gha. 10/4.2.2.1/12/0 jA sA goAgamadavyakammaveyaNA sA anuvihA... kudo / aTThavihassa dissamANassa aNNANAdaM saNa vIriyAdiaMtarAyakanjalsa aNNAvantodo kAraNameveNa diyA kalabhedo asthi, agvastha rAhAvabhAdo-jo vaha noAgamakarmavedanA nahI hai, vaha jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya Adike bhedase ATha prakAra kI hai| yoMki aisA nahIM mAnanepara ajJAna adarzana evaM vIryAdike antarAdharUpa AThaprakArakA kArya jo dikhAI detA hai vaha nahIM bana sakatA hai| yadi kahA jAya ki yaha ATha prakArakA kAryabheda kAraNabheda ke binA bhI bana jAyegA, so aisA mAnanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki anyatra aisA pAyA nahIM jaataa| ka.pA. 1/11/137/56 / 4 edassa pamANassa vaDhihANitaratamabhAvo Na tAva NikAraNo; vaDUDhihANihi viNA egasarUveNAvadvANappasaMgAdo | jainendra siddhAnta koza .
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ III kAraNa ( nimittako gauNatA mukhyatA) 5. karma va jIvagata kAraNakArya bhAvakI pradhAnatA Na ca evaM tahANuvalaM bhaado|tmhaa sakAraNAhi tAhi hodavyAjataM vaDhi hANi taratamabhAvakAraNaM tamAvaraNa midi siddhA-isa jJAnapramANakA vRddhi aura hAnike dvArA jo taratamabhAva hotA hai, vaha niSkAraNa to ho nahIM sakatA hai, kyoMki jJAnapramANameM vRddhi aura hAnise honevAle taratamabhAvako niSkAraNa mAna lenepara vRddhi aura hAnirUpa kAryakA hI abhAva ho jAtA hai| aura aisI sthitimeM jJAnake ekarUpase rahanekA prasaMga prApta hotA hai| parantu aisA nahIM hai, kyoMki ekarUpa jJAnakI upalabdhi nahIM hotI hai| isalie ye taratamatA sakAraNa honI caahie| usameM jo hAni vRddhike taratama bhAvakA kAraNa hai vaha AvaraNa karma hai| ka. pA.4/3.22/626/1/ha egahidibaMdhakAlo savvesiM jIvANaM samANapariNAmo kiNNa hodi / Na, aMtaraMgakAraNabhedeNa sristtaannuvvttiido| egajIvassa savvakAlamegapamANaddhAeTThidibaMdho kiNNa hodi / Na, aMtaraMgakAraNesu davvAdisaMbaMdheNa pariyattamANassa egammi ceva aMtaraMgakAraNe svykaalmvtttthaannaabhaavaado|prshn-sb jIvoMke eka sthitibandhakA kAla samAna pariNAmavAlA kyoM nahIM hotA ' uttaranahIM, kyoMki antaraMgakAraNameM bheda honese usameM samAnatA nahIM bana sktii| prazna-eka hI jIvake sarvadA sthitibandha eka samAna kAlavAlA kyoM nahIM hotA hai| uttara-nahIM; kyoMki, yaha jIva antaraMga kAraNoMmeM dravyAdike sambandhase parivartana karatA rahatA hai, ataH usakA eka hI antaraMga kAraNameM sarvadA avasthAna nahIM pAyA jAtA hai| ka.pA. 4/1,22/644/24/5 so keNa jnnido| annNtaannubNdhiinnmudenn| aNaM tANubaMdhINamudao kudo jaayde| pariNAmapacaeNa |prazna-baha ( sAsAdana pariNAma) kisa kAraNase utpanna hotA hai| uttara-- anantAnubandhI catuSkake udayase hotA hai| prazna-anantAnubandhI catuSkakA udaya kisa kAraNase hotA hai| uttara-pariNAma vizeSake kAraNase hotA hai| 3. jIvakI avasthAoMmeM kama papra/mU./1/66,78 isa paMgu AtmAko karma hI tInoM lokoMmeM bhramaNa karAtA hai|66| karma balavAna haiM, bahuta hai, vinAza karaneko azakya hai, cikane hai, bhArI hai aura vajrake samAna hai / 8 / / rA.vA./1/15/13/61/15 cakSudarzanAvaraNa aura bIryAntarAyake kSayopazamase tathA aMgopAMga nAmakarmake avaSTambha(bala)se cakSudarzanakI zakti utpanna hotI hai| rA.vA/5/24/6/188/21 sukha dukhakI utpattimeM karma balAdhAna hetu haiN| Apta pa./114-115/246-247 karma jIvako paratantra karanevAle haiN| (rA.vA/5/24/6/488/20) ( go jI/jI.pra/244/508/2) dha. 1/1,1,33/234/3 karmokI vicitratAse hI jIva pradezoMke saMghaTanakA viccheda va bandhana hotA hai| dha.1/1,1,33/242/8 nAma karmodayako vazavatitAse indriyA~ utpanna hotI haiN| sa.sA/A /157-156 karma mokSake hetukA tirodhAna karanevAlA hai| sa sA /A./2,4,31,32, ka 3 ityAdi ( ina sarva sthaloMpara AcAryane mohakarmakI balavattA pragaTa kI hai) sa.sA /A./86 jIvake lie karma saMyoga aisA hI hai jaisA sphaTikake lie tmaalptr| ta.sA./8/33 Urdhva gamanake atirikta anyatra gamanarUpa kriyA karma ke pratidhAtase tathA nija prayogase samajhanI caahie| kA a/mU /211 karma kI koI aisI zakti hai ki isase jIvakA kevalajJAna svabhAva naSTa ho jAtA hai| dra.saM /To./14/44/10 jIva pradezoMkA vistAra karmAdhIna hai, svAbhAvika nhiiN| syA.ma./17/238/6 sva jJAnAvaraNake kSayopazamavizeSake vazase jJAnakI nizcita padArtho meM pravRtti hotI hai| paM.dha./3/905,328,687,874,625 jIva vibhAvame karmakI sAmarthya hI kAraNa hai / 10 / AtmAkI zaktikI bAdhaka karmakI zakti hai / 328 / mithyAtva karma hI samyaktvakA pratyanIka ( bAdhaka ) hai / 687 / darzanamohake upazamAdi honepara hI samyaktva hotA hai aura nahIM honepara nahIM hI hotA hai / 874 / karmakI zakti acintya hai // 25 // sa.sA./317/ka 168/paM. jayacanda- jahA~ taka jIvakI nirmalatA hai tahA~ taka karma kA jora calatA hai| sa.sA./172)ka116/paM. jayacanda--rAgAdi pariNAma abuddhi pUrvaka bhI karmakI balavattAse hote hai| -de0 vibhAva/3/1-(karma jIvakA parAbhava karate haiM) raa.vaa./2/24/1/488|21 tadAtmano'svatantrIkaraNe mUlakAraNam / vaha ( karma ) AtmAko paratantra karanemeM mUlakAraNa hai| rA.vA./1/3/6/23/16 loke harizAlavRkabhujagAdayo nisargataH krauryazauryAhArAdisaMpratipattau vartante ityucyante na cAsAvAkasmikI karmanimittatvAt / lokameM bhI zera, bher3iyA, cItA, sA~pa AdimeM zUratA-krUratA AhAra Adi paropadezake binA honese yadyapi naisargika kahalAte haiM; parantu ve Akasmika nahIM haiM, kyoMki karmodayake / nimittase utpanna hote haiN| de0 vibhAva/3/1 (jIvakI rAgAdirUpa pariNatimeM karma hI mUla kAraNa hai)| kA.a./su./316 Na ya ko vi dedi lacchI ko vi jovassa kuNadi uvayAraM / uvayAraM avayAraM kammaM pi suhAsuhaM kuNadi 316 - na to koI devI devatA Adi jIvako lakSmI detA hai aura na koI usakA upakAra karatA hai| zubhAzubha karma hI jIvakA upakAra yA apakAra karate haiN| 1.dha./u./201 svAvaraNasyoccairmUlaM heturythodyaa| apane-apane jJAnake ghAtameM apane-apane AvaraNakA udaya vAstavameM mUlakAraNa hai| 5. jIvakI eka avasthAmeM aneka karma nimitta hote haiM 4. karmakI balavattAke udAharaNa sa,sA./mU./161-163 ( samyagdarzana samyagjJAna va samyakcAritrake pratibandhaka kramase mithyAtva, ajJAna va kaSAya nAmake karma haiN|) bha.A././1610 asAtAke udayameM auSadhiyeM bhI sAmarthyahIna haiN| sa.si./1/20/101/2 prabala zrutAvaraNake udayase zrutajJAnakA abhAva ho jAtA hai| rA.bA/1/12/13/61/15 iha cakSuSA cakSurdarzanAvaraNavIryAntarAyakSayopazamAGgopAGganAmAvaSTambhAi avibhAvitavizeSasAmarthyena kiMcidetadvastu ityAlocanamanAkAraM darzanamityucyate bAlavat / -cakSudarzanAvaraNa aura vIryAntarAya ina do karmoke kSayopazamase tathA sAtha-sAtha aMgopAMga nAmakarmake udayase honevAlA sAmAnya avalokana cakSudarzana kahalAtA hai| paM.dha/u./201-202 satyaM svAvaraNasyoccai mUlaM heturyathodayaH / karmAntarodayApekSo nAsiddha' kAryakRyathA / 201 / asti matyAdi yajjJAnaM jJAnAvRtyudayakSateH / tathA vIryAntarAyasya karmaNo'nudayAdapi / 2021 -jaise apane-apane ghAtameM apane-apane AvaraNakA udaya mUlakAraNa hai vaise hI vaha jJAnAvaraNa Adi dUsare kama ke udayako apekSA sahita kArya jainendra siddhAnta koza
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ IV kAraNa kAryabhAva samanvaya 1. upAdAna nimitta sAmAnya viSayaka prtyetvyH| -jaise ananta pudagala sambandhiyoMkI apekSA eka hI pradezinI aMgulI aneka bhedoMko prApta hotI hai, usI prakAra jIva bhI karma aura nokarma viSaya upakaraNoke sambandhase jIvasthAna, guNasthAna, mArgaNAsthAna, daMDI, kuNDalI Adi aneka paryAyauMko dhAraNa karatA hai / pradezinI a~gulomeM madhyamAkI apekSA jo bhinnatA hai vahI anAmikAkI apekSA nahIM hai, pratyeka para rUpakA bheda judA-judA hai| madhyamAne pradezinImeM hrasvatva utpanna nahIM kiyA, anyathA zazaviSANameM bhI utpanna ho jAnA cAhie thA, aura na svataH hI usameM hrasvatva thA, anyathA madhyamAke abhAvameM bhI usakI pratIti ho jAnI cAhie thii| tAtparya yaha ki ananta pariNAmI dravya ho tattasahakArI kAraNoMkI apekSA una-una rUpase vyavahArameM AtA hai| (yahA~ dravyakI vibhinnatAmeM sahakArI kAraNatAkA sthAna dazati hue kahA gayA hai ki vaha na svataH hai na prtH| isI prakAra kSetra. kAla va bhAvame bhI lAgU kara lenA cAhie ) 2. pratyeka kArya antaraMga va bAhya donoM kAraNoM ke sammela se hotA hai kArI hotA hai, yaha bhI asiddha nahIM hai / 2011 jaise jo matyAdika jJAna jJAnAvaraNakarmake kSayopazamase hotA hai vaise hI vaha bIryAntarAya karmake kSayopazamase bhI hotA hai / 202 / 6. karmake udayameM tadanusAra jIvake pariNAma avazya hote haiM rA.vA/7/21/23/546/27 yadyabhyantarasaMyamaghAtikarmodayo'sti tadudayenAvazyamanivRttapariNAmena bhavitavyaM tatazca mahAvatatvamasya nopapadyata iti matamaH tanna; kiM kAraNam, upacArAt rAjakule sarvagatacaitravat / -prazna-(chaThe guNasthAnavartI saMyatako) yadi saMyamaghAtI karmakA udaya hai to avazya ho use aviratike pariNAma hone caahie| aura aisA hone para usake mahAbatatvapanA ghaTita nahIM hotA (ata. saMjvalanake udayake sadbhAvameM chaThe guNasthAnavartI sAdhuko mahAvratI kahanA ucita nahIM hai)| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki rAjakulameM caitra yA khoje puruSako sarvagata kahanekI bhaoNti yahA~ upacArase use mahAvatI kahA jAtA hai| dha./12/4,2,13,254/457/6 Na ca muhumasAMparAzya mohaNIya bhAvo atthi, bhAveNa viNA dabakammassa asthittavirohAdo mahusasAparAiyasaNNANubattIdo vaa| -sUkSmasAmparAyika guNasthAnameM mohanIyakA bhAva nahIM ho, aisA sambhava nahIM hai, kyoki bhAvake binA dravyakarma ke rahanekA virodha hai, athavA vahA~ bhAvake na mAnane para 'sUkSmasAMparAyika' yaha saMjJA hI nahIM banatI hai| noTa-( yadyapi mUla sUtra naM. 254 "tassa mohaNIyaveyaNAbhAvado Natthi" ke anusAra yahaoN mohanIyakA bhAva nahIM hai| parantu yaha kathana naya vivakSAse AcArya vIrasena svAmIne samanvita kiyA hai| tahA~ dravyArthika nayako vivakSAse satkA hI vinAza honeke kAraNa usa guNasthAnake antima samayameM mohanIyake bhAvakA bhI vinAza ho jAtA hai aura paryAyArthika naya asata avasthAmeM hI abhAva yA vinAza svIkAra karatA honeke kAraNa usakI apekSA vaha mohanIyakA bhAva usa guNasthAnake antima samayame hai aura upazAntakaSAya yA kSINakaSAyake prathama samaya meM vinaSTa hotA hai| vizeSa-dekho utpAda/2/9) la. sA/jI.pra./304/384/16 dravyakarmodaye sati saMklezapariNAmalakSaNabhAvakarmaNaH saMbhavena tayo. kaarykaarnnbhaavprsidheH| =(upazAnta kaSAya guNasthAnakA kAla antarmuhUrta mAtra hai| taduparAnta avazya hI mohakarmakA udaya AtA hai jisake kAraNa vaha nIce gira jAtA hai|) niyamakara dravyakarmake udayake nimittatai saMklezarUpa bhAva karma pragaTa ho hai / isalie donoMmeM kAryakAraNabhAva siddha hai| sva.sto./mU /33 16.60 aladhyazaktirbhavitavyateyaM, hetudvayAviSkRtakAryaliGgA / 33 / yadvastu bAhyaM gunndosssuutenimittmbhyntrmuulheto| adhyAtmavRttasya tadaGgabhUtamabhyantaraM kevalamapyalaM na 5 // bAhyetaropAdhisamagrateyaM, kAryeSu te dravyagataH svabhAvaH / naivAnyathA mokSavidhizca sAM, tenAbhivanyastvamRSirbudhAnAm / 60 - antaraMga va bAhya ina donoM hetuoke anivArya saMyoga dvArA utpanna honevAlA kArya hI jisakA jJApaka hai, aisI yaha bhavitavyatA alaMghyazakti hai / 33 / jo bAhya vastu guNa doSa arthAta puNya pApako utpattikA nimitta hotI hai vaha antaraM gameM vartanevAle guNadoSokI utpattike Abhyantara mUlahetukI aMgabhUta hai| kevala abhyantara kAraNa hI guNadoSakI utpatti meM samartha nahIM hai / 11 / kAryo meM bAhya aura abhyaMtara donoM kAraNokI jo yaha pUrNatA hai vaha Apake matameM dravyagata svabhAva hai| anyathApuruSoMke mokSakI vidhi bhI nahIM bntii| isIse he paramarSi! Apa bandhujanoMke vandya hai / 60 sa si./5/30/300/5 ubhayanimittavazAd bhAvAntarAvAptirutpAdanamutpAdaH bhRtpiNDasya ghaTaparyAyavat / antaraMga aura bahiraMga nimittake vazase pratisamaya jo navIna avasthAkI prApti hotI hai, use utpAda kahate haiN| jaise miTTIke piNDakI ghaTaparyAya / (pra.sA/ta pra./65,102) ti.pa./4/281-282 savvANaM payatthANaM NiyamA prinnaampdivittiiyo| bahira taraMgaheduhi savvanbhedesu vati / 2812 mAhirahedU kahido NicchayakAlo tti savvadarasIhi / abhaMtara NimittaM NiyaNiyadaThavemu ceThedi / 282 / - sarva padArthoM ke samasta bhedoMme niyamase bAhya aura abhyantara nimittoMke dvArA pariNAmAdika (pariNAma, kriyA, paratvAparatva ) vRttiyA~ pravartatI haiM / 281 / sarvajJadevane sarva padArthoMke pravartanekA bAhya nimitta nizcayakAla kahA hai| abhyantara nimitta apane-apane dravyoMmeM sthita hai / 22 IV. kAraNa kArya bhAva samanvaya 1. upAdAna nimitta sAmAnya viSayaka 1. kArya na sarvathA svata: hotA hai na sarvathA parataH rA. bA 1/42/9/251/7 pudgalAnAmAnantyAttattavapudgaladravyamapekSya ekapudgalasthasya tasyaikasyaiva paryAyasyAnyatvabhAvAda / yathA pradezinyA' madhyamAbhedAda yadanyatvaM na tadeva anAmikAbhedAt / mA bhUta madhyamAnAmikayorekatva madhyamApradezinyanyatvahetutvenAvizeSAditi / na tatparAvadhikamevArthasattvam / yadi madhyamAsAmarthyAda pradezinyAH hrasvatvaM jAyate zazaviSANe'pi syAcchakrayaSTau vA / nApi svata eva, parApekSAbhAve tadavyaktyabhAvAta / tasmAttasyAnantapariNAmasya dravyasya tattatsahakArikAraNaM pratItya tattadrUpaM vakSyate / na tava svata eva nApi parakRtameva / evaM jIvo'pi karmanokarma viSayavastupakaraNasaMbandhabheTAdAvirbhUtajIvasthAnaguNasthAnavikalpAnantaparyAyarUpa. 3. antaraMga va bahiraMga kAraNoMse honeke udAharaNa sa.sA./mU /278-276 jaise sphaTikamaNi tamAlapatrake saMyogase pariNamatI hai vaise hI jIva bhI anya dravyoke saMyogase rAgAdi rUpa pariNamana karatA hai| sa sA /mU /283-285 dravya va bhAva donoM pratikramaNa paraspara sApekSa hai| rAvA./2/1/14/101/23 bAharameM manuSya tiryacAdika audayika bhAva aura antaraMgame caitanyAdi pAriNAmika bhAva hI jIvake paricAyaka haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ 73 1. upAdAna nimitta sAmAnya viSayaka IV kAraNa (kAraNa kArya bhAva samanvaya ) prakAra bhI siddha nahIM hotaa| hA~ eka dravyake aneka pariNAmoMko eka santAnapanA avazya siddha hai| ) tahA~ dravya nAmaka pratyAsattiko hI tisa prakAra honevAle eka santAnapanekI kAraNatA siddha hotI hai| eka vyake kevala pariNAmoM kI eka santAna karanemeM upAdAna upAdeyabhAva siddha nahIM hotaa| 7. upAdAnako paratantra kahanekA kAraNa va prayojana sa.si./2/16/177/3 loke indriyANAM pAratantryavivakSA dRzyate / anenAkSNA suSTha pazyAmi, anena karNena muSThu zRNomIti / tataH pAratannyAtsparzanAdInAM karaNatvam / - lokameM indriyoM kI pAratanya vivakSA dekhI jAtI hai| jaise isa A~khase maiM acchA dekhatA hU~, isa kAnase maiM acchA sunatA huuN| ataH pAratantrya vivakSAmeM sparzana Adi indriyoMkA karaNapanA (sAdhakatamapanA) mana jAtA hai (tAtparya yaha ki loka vyavahAra meM sarvatra vyavahAra nayakA Azraya honeke kAraNa upAdAnakI pariNatiko nimittake AdhArapara batAyA jAtA hai| (vizeSa de0 naya/v/8) (rA vaa./2/11/1/131/8)| sa.sA./tA vR./16 bhedavijJAnarahitaH zuddhabuddha kasvabhAvamAtmAnamapi ca para svasvarUpAdbhinnaM karoti rAgAdiSu yojytiityrth| kena, ajJAnabhAveneti !-bheda vijJAnase rahita vyakti zuddha buddha eka svabhAvI AtmAko apane svarUpase bhinna para padArtha rUpa karatA hai (arthAta para padArthoke aTUTa vikalpake pravAhameM bahatA huA) apaneko rAgAdikoM ke sAtha yukta kara letA hai| yaha saba usakA ajJAna hai| (aisA batAkara svarUpake prati sAvadhAna karAnA hI paratantratA batAnekA prayojana hai|) 8. nimittako pradhAna kahanekA kAraNa prayojana paM.kA./ta.pra/88 svataH gamana karanevAle jIva pudagaloMkI gati meM dharmAsti kAya bAhya sahakArIkAraNa hai| (dra.saM./TI/17) (aura bhI de0 nimitt)| 4. vyavahAranayase nimitta vastubhUta hai para nizcayase kalpanA mAtra hai zlo.vA.2/1/7/13/561/1 vyavahAranayasamAzrayaNe kAryakAraNabhAvo dviSThaH saMbandha saMyogasamavAyAdivatpratItisiddhatvAt pAramArthika evaM na puna. kalpanAropita' sarvathApyanavadyatvAt / saMgrahajusUtranayAzrayaNe tu na kasyacirakazcitsaMbandho'nyatra kalpanAmAtratvAt iti srvmviruddh| vyavahAra nayakA Azraya lenepara saMyoga va samavAya Adi sambandhoke samAna domeM ThaharanevAlA kAryakAraNa bhAva pratItiyoMse siddha honeke kAraNa vastubhUta hI hai, kAlpanika nhiiN| (kyoki tahA~ vyavahAranaya bhevagrAhI honeke kAraNa asadabhUta vyavahAra bhedopacArako grahaNa karake saMyoga sambandhako satya ghoSita karatA hai aura sadbhUta vyavahAra naya abhedopacArako grahaNa karake samavAya sambandhako svIkAra karatA hai) parantu saMgraha naya aura RjusUtra nayakA Azraya karanepara koI bhI kisI kA kisIke sAtha sambandha nahIM hai| korI kalpanAe~ hai| saba apaneapane svabhAvoMmeM lIna haiM / yahI nizcaya naya kahatA hai| / saMgrahanaya mAtra advaita eka mahA sat pAhI honeke kAraNa aura Rjumutranaya mAtra antima avAntara sattArUpa ekatvagrAhI honeke kAraNa, dono hI dviSTha nahIM dekhte| taba ve kAraNakAryake dvaitako kaise aMgIkAra kara sakate hai / vizeSa dekho 'naya')! 5. nimitta svIkAra karanepara bhI vastu svatantratA bAdhita nahIM hotI rA.vA //9/27/434/26 nanu ca bAhyadravyAdinimittavazAt pariNAminAM pariNAma upalabhyate, sa ca svAtantrye sati virudhyata iti: naiSa doSa': bAhyasya nimittamAtratvAt / na hi gatyAdipariNAmino jIvapudgalA ganyAdya pagrahe dharmAdInAM prerakAH / = (dharmAstikAya aura adharmAstikAyakI yahA~ yaha svatantratA hai ki ye svayaM gati aura sthitirUpase pariNata jIva aura pudgaloMkI gatimeM svayaM nimitta hote hai|) prazna-bAhya dravyAdike nimittase pariNAmiyoM ke pariNAma upalabdha hote hai aura svAtantrya svIkAra kara lenepara yaha bAta virodhako prApta ho jAtI hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki bAhya dravya nimittamAtra hote hai| (yahA~ prakRtameM ) gati Adi rUpa pariNamana karanevAle jIva va pudgala gati Adi upakAra karaneke prati dharma Adi dravyoke preraka nahIM hai| gati Adi karAneke lie unhe ukasAte nahIM haiN| 6. upAdAna upAdeya bhAvakA kAraNa prayojana rAvA./2/36/18/147/7 yathA ghaTAdikAryopalabdhaiH paramANvanumAnaM tathaudArikAdikAryopalabdhe. kArmaNAnumAnam "kArya liga hi kAraNam" (Apta mI. shlo,68)| jaise ghaTa Adi kAryokI upalabdhi honese paramANu rUpa upAdAna kAraNakA anumAna kiyA jAtA hai, isI prakAra audArika zarIra Adi kAryoM kI upalabdhi honese karmoM rUpa upAdAna kAraNakA anumAna kiyA jAtA hai, kyoMki kAraNako kAryaligavAsA kahA gayA hai| zlo. vA. 2/1/5/66/271/30 siddhamekadravyAtmakacittavizeSANAmekasaMtAnatvaM dravyapratyAsattereva / -(sarvathA anitya pakSake poSaka bauddha loga kisI bhI anyayI kAraNase nirapekSa eka santAnanAmA tattvako svIkAra karake jisa kisa prakAra sarvathA pRthaka-pRthak kAryome kAraNakArya bhAva ghaTita karanekA asaphala prayAsa karate haiM, para vaha kisI rA.vA./1/1/17/11/15 tata evotpattyanantaraM niranvayavinAzAbhyupagamAva parasparasaMzleSAbhAve nimittanai mittikavyavahArApahnavAda'avidyA pratyayAH saMskArA.' ityevamAdi virudhyte| -jisa (bauddha) matameM sabhI saMskAra kSaNika hai usake yahA~ jJAnAdikI utpattike bAda hI turanta nAza ho jAnepara nimitta naimittika Adi sambandha nahIM banege aura samasta anubhava siddha lokavyavahAroMkA lopa ho jaayegaa| avidyAke pratyayarUpa santAna mAnanA bhI viruddha ho jAyegA / (isI prakAra sarvathA advaita nityapakSavAloM ke prati bhI smjhnaa| isIlie nimitta naimittika dvaitakA yathA yogyarUpase svIkAra karanA Avazyaka hai|) dha./12/4,2,8,4/281/2 evaM vihavavahAro kimaLaM kride| suheNa NANAvaraNIyapaccayabohaNaTTha kajjapaDisehaduvAreNa kAraNapaDisehada ca / prazna-isa prakArakA vyavahAra kisa lie kiyA jAtA hai| uttarasukha pUrvaka jJAnAvaraNIyake pratyayoM kA pratibodha karAneke lie tathA kAryake pratiSedha dvArA kAraNakA pratiSedha karaneke lie upayukta vyavahAra kiyA jAtA hai| pra.sA./tA.kR./133-134/186/11 ayamatrArthaH yadyapi paJcadravyANi jIvasyopakAraM kurvanti, tathApi tAni duHkha kAraNAnyeveti jnyaatvaa| yadi vAkSayAnantasukhAdikAraNaM vizuddhajJAnadarzanopayogasvabhAva paramAtmadravyaM tadeva manasA dhyeyaM vacasA vaktavyaM kAyena tatsAdhakamanuSThAnaM ca karttavyamiti / yahA~ yaha tAtparya hai ki yadyapi pA~ca dravya jIvakA upakAra karate haiM, tathApi ve saba du.khake kAraNa haiM, aisA jAnakara; jo yaha akSaya ananta sukhAdikA kAraNa vizuddha jJAnadarzana upayoga svabhAvI paramAtma dravya hai, vaha hI manake dvArA dhyeya hai, vacanake dvArA vaktavya hai aura kAyake dvArA usake sAdhaka anuSThAna ___ hI kartavya hai| prasA./tA. /143/203/17 atra yadyapi.. siddhagate: kAlalabdhirUpeNa bahiraGgasahakArI bhavati kAlastathApi nizcayanayena. jyA tu nizcayacaturvidhArAdhanA saiva tatropAdAnakAraNaM na ca kAlastena kAraNena sa jainendra siddhAnta koza bhA02-10
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. karma va jIvagata kAraNakArya bhAva viSayaka IV kAraNa ( kAraNa kArya bhAva samanvaya ) heya iti bhaavaarthH| - yahA~ yadyapi siddha gatime kAlAdi labdhi rUpase kAla dravya bahiraMga sahakArIkAraNa hotA hai, tathApi nizcayanayase jo cAra prakArakI ArAdhanA hai bahI tahA~ upAdAna kAraNa hai kAla nahI / isalie vaha ( kAla ) heya hai, aisA bhAvArtha hai| 2. karma va jIvagata kAraNakArya bhAva viSayaka 1. jIva yadi karma na kare to karma mI use phala kyoM de yo.mA.a./3/11-12 AtmAnaM kurute karma yadi karma tathA katham / cetanAya phalaM datte bhuGkte vA cetanaH katham / 11 / pareNa vihitaM karma pareNa yadi bhujyate / na ko'pi sukhaduHkhebhyastadAnIM mucyate katham / 12 / -yadi karma svayaM hI apaneko kartA ho to vaha AtmAko kyo phala detA hai| vA AtmA hI kyoM usake phalako bhogatA hai / / 11 / kyoki yadi karma to koI anya karegA aura usakA phala koI anya bhogegA to koI bhinna hI puruSa kyoM na sukha-dukha se mukta ho sakegA / 12 / yo sA. a./5/23-27 vidadhAti paro jIvaH kiMcitkarma zubhAzubham / paryAyApekSayA bhukte phalaM tasya puna. para' / 23 / ya eva kurute karma kiMcijjIvaH zubhAzubham / sa eva bhujate tasya dravyApeikSayA phalam / 24 / manuSyaH kurute puNyaM devo vedayate phalam / AtmA vA kurute puNyamAtmA vedayate phalam / 25 / cetanaH kurute bhukte bhaavairaudyikairym| na vidhatte na vA bhukte kicitkarma tadatyaye / 27 / = paryAyArthika nayakI apekSA dUsarA hI puruSa karmako karatA hai aura dUsarA hI usako bhogatA hai, jaise ki manuSya dvArA kiyA puNya deva bhogatA hai| aura dravyArthika nayase jo puruSa karma karatA hai vahI usake phalako bhogatA hai, jaise-manuSya bhabameM bhI jisa AtmAne karma kiyA thA devabhavame bhI vahI AtmA use bhogatA hai / 23-256 jisa samaya isa AtmAmeM audayika bhAvoMkA udaya hotA hotA hai usa samaya unake dvArA yaha zubha azubha karmoM ko karatA hai aura unake phalako bhogatA hai| kintu audayikabhAva naSTa ho jAnepara yaha na koI karma karatA hai aura na kisIke phalako bhogatA hai / 275 2. karma jIvako kisa prakAra phala dete haiM pAyA jAtA hai vaha usakA kAraNa ba dUsarA kArya hotA hai. aisA samasta naiyAyika janoMme prasiddha hai| isa prakAra pradezAgravedanAke samAna prakRtivedanA bhI yoga pratyayase hotI hai, yaha siddha hai| 2. jo jisake honepara hI hotA hai aura jisake nahIM honepara nahIM hotA hai vaha usakA kAraNa hotA hai, aisA nyAya hai| isa kAraNa jJAnAvaraNIya vedanA yoga aura kaSAyase hI hotI hai, yaha siddha hotA hai| 4. vAstavameM vimAva karmameM nimitta naimittika bhAva hai, jIva va kamameM nahIM paM.dha./u./1072 antadRSTyA kaSAyANAM karmaNAM ca parasparam / nimittanaimittiko bhAvaH syAnna syAjjIvakarmaNoH / 1072= sUkSma tattvadRSTise kaSAyoM va karmoMkA parasparameM nimitta naimittika bhAva hai kintu jIvadravya tathA karmakA nhiiN| 5. samakAlavartI ina donoM meM kAraNakArya bhAva kaise ho sakatA hai| dha.7/2,1,34/81/10 vedAbhAvaladdhINaM ekakAlammi ceva uppajjamANINaM kadhamAhArAheyabhAvo, kajjakAraNabhAvo vaa| Na samakAleNuppajjamANacchAyaMkurANaM kajjakAraNabhAvadaMsaNAdo, ghaDuppattIe kusalAbhAvadasaNAdo c| -prazna-veda (karma) kA abhAva aura usa abhAva sambandhI labdhi / jIva kA zuddha bhAva) ye donoM jaba eka hI kAlameM utpanna hote haiM, taba unameM AdhAra-AdheyabhAva yA kArya-kAraNabhAva kaise bana sakatA hai ? uttara--bana sakatA hai; kyoki, samAna kAlameM utpanna hone vAle chAyA aura aMkurameM, savAdIpaka va prakAzameM (chahaDhAlA) kAryakAraNabhAva dekhA jAtA hai| tathA ghaTa kI utpatti meM kusula kA abhAva bhI dekhA jAtA hai| cha, karma va jIvake paraspara nimitsanaimittikapanese itareta rAzraya doSa bhI nahIM A sakatA pra.sA./ta pra./121 yo hi nAma saMsAranAmAyamAtmanastathAvidhaH pariNAmaH sa eva dravyakarmazleSahetu' / atha tathAvidhapariNAmasyApi ko hetuH / dravyakarma hetuH tasya, drvykrmsNyukttvenaivoplmbhaav| evaM satItaretarAzrayadoSaH / na hi anAdiprasiddhadravyakarmAbhisaMbandhasyAtmana' prAktanadravyakarmaNastatra hetutvenopaadaanaat| -'saMsAra' nAmaka jo yaha AtmAkA tathAvidha pariNAma hai vahI dravyakarma ke cipakanekA hetu hai| prazna-usa tathAvidha pariNAmakA hetu kauna hai| uttara-dravyakarma usakA hetu hai, kyoMki dravyakarmakI saMyuktatAse hI vaha dekhA jAtA hai| prazna-aisA honese itaretarAzraya doSa AyegA / uttara-nahIM AyegA, kyoMki anAdi siddha dravyakarma ke sAtha sambaddha AtmAkA jo pUrvakA dravyakarma hai usakA vahA~ hetu rUpase grahaNa kiyA gayA hai (aura navInabaddha karma kA kArya rUpase grahaNa kiyA gayA hai)| 7. karmodayakA anusaraNa karate hue bhI jIvako mokSa sammava hai yo.sA./3/13 jIvasyAcchAdakaM karma nirmalasya malImasam / jAyate bhAsvarasyeva zuddhasya ghanamaNDalam / 13 / -jisa prakAra jvalaMta prabhAke dhAraka bhI sUryako megha maNDala DhaMka letA hai, usI prakAra atizaya vimala bhI AtmAke svarUpako malina karma laeNka dete hai| 3. karma va jIvake nimitta naimittikapanemeM hetu rU.pA.111-1/642/60/1 taM ca kammaM saheaM, aNNahA NivyAvArANa pi bNdhppsNgaado| kammassa kAraNaM kiM micchattAsaMjamakasAyA hoti, Aho sammattasaMjada viraaydaado| = jIvase sambaddha karmako sahetuka hI mAnanA cAhie, anyathA nirvyApAra arthAt ayogiyoke bhI karmabandhakA prasaMga prApta ho jaayegaa| usa kamake kAraNa mithyAtva asaMyama aura kaSAya haiM, samyaktva, saMyama va vItarAgatA nhii| (Apta. pa./ 2/5/8) dha.12/4,2,8,12/288/6 Na, jogeNa viNA NANAvaraNIyapayaDIe pAda bhaavaadsnnaado| jeNa viNA jaM NiyameNa Novalanbhade taM tassa kajja iyaraM ca kAraNamidi sylnnyaaiyaashyajnnpsiddh| tamhA padesagagaveyaNA va payaDiveyaNA vi joga paccaeNa tti siddh| dha./12/4,2.8,13/286/4 yadyasmin satyeva bhavati nAsati tattasya kAraNamiti nyAyAt / tamhA NANAvaraNIyaveyaNA jogakasAehi ceva hodi tti siddh| -1. yogake binA jJAnAvaraNIyakI prakRtivedanAkA prAdurbhAva dekhA nahIM jaataa| jisake vinA jo niyamase nahIM dra.saM./TI./30/155/10 atrAha ziSyaH-saMsAriNAM nirantara karmabandho'sti, tathai vodayo'sti, zuddhAtmabhAvanAprastAvo nAsti, kathaM mokSI bhavatIti / tatra pratyuttaraM / yathA zatroH kSINAvasthAM dRSTvA ko'pi dhImAn paryAlocayatyayaM mama hanane prastAvastataH pauruSaM kRtvA zatru hanti tathA karmaNAmapyekarUpAvasthA nAsti / hIyamAnasthityanubhAgatvena kRtvA yadA ladhutvaM kSINatvaM bhavati tadA dhImAn bhavya AgamabhASayA nijazuddhAtmAbhimukhapariNAmasaMjJena ca nirmalabhAvanAvizeSakhaDgena pauruSaM kRtvA karmazatru hantIti / yatpunarantaHkoTAkoTI jainendra siddhAnta koza
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNa jJAna -- pramitakarma sthitirUpeNa tathena tatAdArasthAnIyarUpeNa ca karma sa jAte'pi satyayaM jIma AgamabhASayA atha pravRttikaraNApUrva kAraNAnivR ttikaraNa saMjJAmadhyAtmabhASayA svazuddhAtmAbhimukhapariNatirUpAM karma hanamabuddhi kApi kAle na kariSyatIti tadabhavyayasyaiva lakSaNaM jJAtavyamiti / prazna - saMsArI jIvoMke nirantara karmokA bandha va udaya pAyA jAtA hai| ata: unake zuddhAtma dhyAnakA prasaMga bhI nahIM hai| taba mokSa kaise hotA hai uttara-jaise koI buddhimAna zatrukI nirbala avasthA dekhakara 'yaha samaya zatruko mAranekA hai' aisA vicArakara udyama karatA hai vaha apane zatruko mAratA hai| isI prakAra - karmoM kI bhI sadA ekarUpa avasthA nahIM rahatI / sthiti bandha aura anubhAga bandakI nyUnatA (kAlasandhi) honepara jaba dharma laghu va kSINa hote hai, usa samaya koI bhavya jIva avasara vicArakara Agamakathita paMcalabdhi athavA adhyAtma kathita nijazuddhAtma sammukha parinAma nAmaka nirmala bhAvanA vizeSarUpa se pauruSa karake karmaza ko naSTa karatA hai aura jo uparokta kAvadhi ho Anepara bhI adhakaraNa Adi trikaraNa athavA Atma sammukha pariNAma rUpa buddhi kisI bhI samaya na karegA to yaha abhavyatva guNakA lakSaNa jAnanA caahie| 8. karma va jIvake nimittanaimittikapane meM kAraNa va prayojana 1.pra./TI./1/66 atra modarAna sadAnande kapAsarva prakAropAdeyatAraparamA mano zubhAzubhakarmayaM rAdheyamiti bhaavaarthH| (yahA~ jo jIvako karmo ke sAmane paMgu batAyA gayA hai ) usakA bhAvArtha aisA hai| ki vItarAga sadA eka AnandarUpa tathA sarva prakAra se upAdeyabhUta jo yaha paramAtma tattva hai, usase bhinna jo zubha aura azubha ye dono karma haiM. ve heya haiN| kAraNa jJAna de0 upayoga/1/9/5 kAraNa catuSTraya -- de0 catuSTaya | kAraNa jIva de0 jIva / 1 / kAraNa paramANu-de0 paramANu / 1 / kAraNa paramAtmA de0 paramAtmA / 1 / kAraNa viparyaya kAraNa viruddha va aviruddha upalabdhi de0 hetu/1| kAraNa samayasAra - de0 samayasAra / kArita-sa./6/8/222/5 kAritAbhidhAnaM paprayoga - kArya meM dUsare ke prayogakI apekSA dikhalAne ke lie 'kArita' zabda rakhA hai| (rA.bA.6/9/8/514/1); (cA.sA./8/5) kAruNya de0 'karuNA' / kArtikeya - 1. bhagavAn vIrake tIrtha meM anuttaropapAdaka hue-de0 anuttaropapAdaka; 2. rAjA kraucake upasarga dvArA svarga sidhAre the / samaya - anumAnata: I. za. ekA prArambha ( kA.a./pra, 66 / A. N. up) 2 kArtikeyAnuprekSAke kartA svAmIkumArakA dUsarA nAma thA / de0 kumAra svAmI / www kArtikeyAnuprekSA-A0 kumAra kArtikeya I002 madhya) dvArA racita vairAgya bhAvanAoMkA pratipAdaka prAkRta gAthA maddha grantha / isameM 469 gAthAe~ haiN| isapara A0 zubhacandra (I. 1516-1566) ne saMskRta TIkA likhI hai| tathA paM0 jayacanda chAbar3A (I. 1801 ) ne bhASA TIkA likhI hai / 75 kArmaNa kArmaNa jIvake pradezoMke sAtha manye aTa karmaki sUkSma pugala skandhake saMgrahakA nAma kArmANa zarIra hai| bAharI sthUla zarIrakI mRtyu ho jAnepara bhI isakI mRtyu nahI hotii| vigrahagatime jIvoM ke mAtra kArmANa zarIrakA sadbhAva honeke kAraNa kArmANa kAyayoga mAnA jAtA hai, aura usa avasthA meM normavagaMgAokA grahaNa na honeke kAraNa va anAhAraka rahatA hai| 1. kArmaNa zarIra nirdeza kArmaNa zarIrakA lakSaNa 9. pa.saM. 14/5.6/241/128 savvakammA paruNupAda muduklA bIjamidi kammaiyaM / 241 | = saba karmokA prarohaNa arthAt AdhAra, utpAdaka aura sukha-dukhakA bhIja hai isalie kAmaNi zarIra hai| sa.si /2/36/161/6 karmaNAM kAryaM kArmaNam / sarveSAM karmanimittatve'pi rUDhivAdviziSTavRttiravaseyAkarmakA kArya kAmaNa zarIra hai| yadyapi sarva zarIra karmake nimittase hote haiM to bhI rUi viziSTa zarIrako kAmaNa zarIra kahA hai (rA.mA./2/26/2/130/4 (rA.vA./2/26/1/146/13) (rA.vA./2/46/8/123/18 ) 1= 1/1.1.50 / 166/264 kammeva ca kamma-dharma kammayaM se....... 1966-jJAnAvaraNAdi ATha prakArake hI karma skandhako kAmaNa vazarIra kahate hai, athavA jo kArmANa zarIra nAmakarmake udayase utpanna hotA hai use kArmANa zarIra kahate hai (dha. 1/1.1.57/215/1) (go. jI./mU./241) 1 / gha. 14/5.6.942/328/11 karmANi prarohanti asminniti prarohaNa kArmaNazarIram / sakalakarmAdhAra rArA evaM supa dukhAnAM saha bIjamapi etena nAmakarmAvayavasya kArmaNazarIrasya prarUpaNA kRtA / sAmpratamaSTakarma kalApasya kArmANazarIrasya lakSaNapratipAdakatvena sUtramidaM vyAkhyAyate / tadyathA - bhaviSyatsarva karmaNAM prarohaNamutpAda kaM trikAgocarA sukha-dukhAnAM mI ceti karmakA kArmaNazarIram karmaNi] [bha] yA kArmaNa karmaya mA kArmaNamiti kArmaNa zabdavyutpatteH karma] isameM pagate haiM isalie kArmaNa zarIra prarohaNa kahalAtA hai sarvakamakA AdhAra he sukha aura dukhoMkA bIja bhI hai...isake dvArA nAmakarmake avayava rUpa kArmaNa zarIrakI prarUpaNA kI hai| aba ATha karmoke kalApa rUpa kArmANa zarIrake lakSaNake pratipAdakapanekI apekSA isa sUtrakA vyAkhyAna karate haiM / yathA - AgAmI sarva karmo kA prarohaNa, utpAdaka aura trikAla viSayaka samasta sukhadukhakA bIja hai. isalie ATha karmoMkA samudAya kArmaNazarIra hai, kyoki karmame huA isalie phArma hai, athavA dharma hI kArmaNa hai, isa prakAra yaha kArmaNa zakti hai| * 2. kArmaNa zarIrake astitva sambandhI zaMkA samAdhAna rA.vA./2/36/10-15/146 / 16 sarveSAM kArmaNatvaprasaGga iti cet... dArikazarIranAgAdIni hi pratiniyatAni karmANi santi daya bhedAbhedo bhavati / tatkRtatve'pyanyatvadarzanAd ghaTAdivat... ataH kAryakAraNabhedAca sarveSAM kArmaNasya ... kArma ne'pyodArikAdInAM vaizkhasikopacamenAvasthAnamiti mAnAvaM siddham kArmaNamasat nimi sAbhAvAditi cenna ki kAraNaM tasyaiva 1 pradIpa midhyAdarzanAdinimittatvAca nimittiprazna bhAvAt 1 ( karmoM kA samudAya kArmANa zarIra hai ) aisA lakSaNa karanese audArikAdi sama hI zarIroMko kArmaNapane kA prasaMga jA jaayegaa| uttaraaudArikAdi zarIra pratiniyata nAmakarmake udayase hote haiM, yadyapi audArikAdi zarIra karmakRta hai, tathA miTTI se utpanna honevAle ghaTa paTI AdikI bhA~ti phira bhI usameM saMjJA, lakSaNa, AkAra aura nimitta AdikI dRSTise bhitA hai| kAraNa kAryako apekSA bhI jainendra siddhAnta koza -
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArmaNa 76 2. kArmaNa yoga nirdeza kahiye AtmAke karma grahaNa zakti dharai pradezanikA caMcalapanA so kArmaNakAyayoga hai, so vigrahagati virSe eka, do, athavA tIna samaya kAla mAtra ho hai, ara kebala samuddhAtaviSa prataradvika ara lokaptaraNa ina tIna samayani virSe ho hai, aura samaya virSe kArmaNayoga na ho hai| 2. kArmaNa kAyayogakA svAmitva kArmaNa aura audArikAdi bhinna haiN| . kArmaNa zarIrapara hI audArikAdi zarIroMke yogya paramANu jinhe vikhasopacaya kahate hai. Akara jamA hote hai, isa dRSTi se bhI kArmaNa aura audArikAdi bhinna hai| prazna-ninimitta honeme kArmaNa zarIra asada hai ! uttara-aisA nahIM hai| jisa prakAra dIpaka svaparaprakAza hai, usI taraha kArmaNazarIra audArikAdikA bhI nimitta hai, aura apane uttara kArmaNakA bhii| phira mithyAdarzana Adi kArmaNa zarIrake nimitta haiN| 3. nokarmoMke grahaNake amAvameM bhI ise kAyapanA kaise prApta hai dha.1/1,1,4/138/3 kArmaNazarIrasthAnAM jIvAnAM pRthivyAdikama bhizcitanokarmapudgalAbhAvAdakAyatvaM syAditi cenna, taccayanahetukarmaNastatrApi sattvatastavyapadezasya nyAyyatvAt / = praznakArmaNakAyayogame sthita jIvake pRthivI Adike dvArA saMcita hue nokarma pudgalakA abhAva honese akAyapanA prApta ho jAyegA ? uttara-aisA nahIM samajhanA cAhie, kyoMki nokama rUpa pudgaloke saMcayakA kAraNa pRthivI / Adi karma sahakRta audArikAdi nAmakarmakA sattva kArmaNakAyayogarUpa avasthAmeM bhI pAyA jAtA hai. isalie usa avasthAmeM bhI kAyapanekA vyavahAra bana jAtA hai| 4. anya sambandhita viSaya 1. pA~coM zarIroM meM sUkSmatA tathA unakA svAmitva- de0 zarIra/1 2. kArmaNa zarIra mUta hai -de0 mUrta 5 3. kAmaNa zarIrakA svAmitva, anAdi bandhana baddhatva va nirupabhogatva -de0 te jasa/1 4. kAmaNa zarIrakI saMghAtana parizAtana kRti -de0 dha,6/055-411 5. kArmaNa zarIra nAmakarmakA bandha udaya sattva -de0 vaha vaha nAma Sa vaM.1/1.1/sU0 60,64/268,307 kammaiyakAyajogo biggahagaI samAvaNNANaM kevalINaM vA samugghAda-gadANa / 60 / kammaiyakAyajogo eiMdiya-ppaDi jAva sajogikevali tti / 64 = vigrahagatiko prApta cAro gatiyoke jIvoke tathA pratara aura lokapUraNa samuddhAtako prApta kevalI jinake kArmaNakAyayoga hotA hai / 60 / kArmaNa kAyayoga aikendriya jIvose lekara sayogikevalI taka hotA hai| (rA.vA./1/7/ 14/36/24) (ta.sA./2/97) vizeSa de0 uparalA zIrSaka / ta.sU./2/25/ vigrahagatau karmayogaH 25 // vigrahagatimeM kamayoga (kArmaNa yoga) hotA hai| 25 / dha.4/vizeSArtha (1,3,2/30/17 AnupUrvI nAmakarmakA udaya kArmaNakAya yogavAlI vigrahagatime hotA hai| RjugatimeM to kArmaNa kAyayoga na hokara audArikamizra va vaikriyakamizra kAyayoga hI hotA hai| 3. vigrahagatimeM kArmaNa hI yoga kyoM go.ka jI.pra /318/451/13 nanu anAdisaMsAre vigrahAvigrahagatyomithyAdRSTayAdisayogAntaguNasthAneSu kArmaNasya nirantarodaye sati 'vigrahagatau karmayoga' iti sUtrArambha. kathaM 1 siddha satyArabhyamANo vidhiniyamAyeti vigrahagatau karmayoga eva nAnyo yoga' ityavAdharaNArtha / -prazna-jo anAdi saMsAra viSai vigrahagati avigrahagati viSai mithyAdRSTi Adi sayoga paryanta sarva guNasthAna virSe kArmANakA nirantara udaya hai. 'vigrahagatau karmayoga ' aise sUtra virSe kArmANayoga kaise kahayA / uttara-'siddha satyArambho niyamAya' siddha hote bhI bahuri Arambha so niyamake arthi hai tAteM ihA~ aisA niyama hai jo vigrahagativirSe kArmaNa yoga hI hai aura yoga naahiiN| 4. kArmaNa yoga aparyAptakoM meM hI kyoM 2. kArmaNa yoga nirdeza 1. kAmaNa kAyayogakA lakSaNa 4.saM./prA./1/RE kammeva ya kammaiyaM kammabhavaM teNa jo du saMjogo / kammaiyakAyajogo eya-viya-tiyagesu-samaesa 188) = karmoM ke samUhako athavA kArmaNa zarIra nAmakarmake udayase utpanna honevAle kAyako kArmaNakAya kahate haiM, aura usake dvArA honevAle yogako kArmaNakAyayoga kahate haiN| yaha yoga nigrahagatimeM athavA kevalisasughAtameM, eka do athavA tIna samaya taka hotA hai / (dha'1/1,1,57/166/ 265) (go.jI /mU./241) (paM.saM/saM./1/178) dha. 1/1,1,57/26/2 tena yogaH kaarmshkaayyogH| kevalena karmaNA janitavIryeNa saha yoga iti yAvat / --usa ( kArmaNa) zarIrake nimittase jo yoga hotA hai, use kAmaNa kAyayoga kahate haiM / isakA tAtparya yaha hai ki anya audArikAdi zarIra vargaNAoM ke binA kevala eka karma se utpanna hue vIryake nimittase Atmapradeza parispanda rUpa jo prayatna hotA hai use kArmaNa kAyayoga kahate hai| go.jI.jI./241/504/1 karmAkarSazaktisaMgatapradezaparispandarUpo yoga' sa' kArmaNakAyayoga ityucyte| kArmaNakAyayoga. ekadvitrisamayaviziSTavigrahagatikAleSu kevalisamuddhAtasaMbandhiprataradvayalokapUraNe samayatraye ca pravartate zeSakAle nAstIti vibhAga' tuzabdena suucyte| -tIhiM (kArmaNa zarIra ) kArmaNa skaMdhasahita vartamAna jo saprayogaH dha.111,1,64/334/3 atha syAdvigrahagatau kArmaNazarIrANAM na paryAptistadA paryAptInAM SaNNAM niSpaterabhAvAt / na aparyAptAste ArambhAraprabhRti A uparamAdantarAlAvasthAyAmaparyAptivyapadezAt / na cAnArambhakasya sa vyapadeza. atiprasaGgAt / tatastRtIyamapyavasthAntaraM vaktavyamiti naiSa doSaH teSAmaparyApteSvantarbhAvAt / nAtiprasaGgo'pi |...tto'shesssNsaarinnaamvsthaadvymev nAparamiti sthitam / = prazna-vigrahagatimeM kArmaNa zarIra hotA hai, yaha bAta ThIka hai| kintu vahA~para kArmaNa zarIravAloke paryApti nahIM pAyI jAtI hai, kyoMki vigrahagatike kAla meM chaha paryAptiyokI niSpatti nahIM hotI hai| usI prakAra vigrahagatimeM ve aparyApta bhI nahI ho sakate hai; kyoMki paryAptiyoke Arambhase lekara samApti paryanta madhyakI avasthAme aparyApti yaha saMjJA dI gayI hai| parantu jinhone paryAptiyokA Arambha hI nahIM kiyA hai aise vigrahagati sambandhI eka do aura tIna samayavartI jIvoM ko aparyApta saMjJA nahIM prApta ho sakatI hai, kyoMki aisA mAna lenepara atiprasaMga doSa AtA hai| isalie yahA~para paryApta aura aparyAptase bhinna koI tIsarI avasthA hI honI cAhie / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki aise jIvoMkA aparyAptoMmeM hI antarbhAva kiyA gayA hai| aura aisA mAna lenepara atiprasaMga doSa bhI nahIM AtA hai...ata: sampUrNa prANiyokI do avasthAe~ hI hotI hai| inase bhinna koI tIsarI avasthA nahIM hotI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArmaNa kAla 77 kAla 5. anya sambandhita viSaya kiyA jAtA hai| vastubhUta kAla to vaha sUkSma dravya hai, jisake nimitta se ye sarva dravya gamana athavA pariNamana kara rahe haiN| yadi vaha na ho to 1. kArmaNa kAyayogameM kAryakA lakSaNa kaise ghaTita ho inakA pariNamana bhI na ho, aura uparokta prakAra Aropita kAlakA -de0 kAya/2 vyavahAra bhI na ho / yadyapi vartamAna vyavahArameM saikeNDase varSa athavA 2. kArmaNaM kAyayogameM cakSu va avadhi darzana prayoga nahIM hotaa| zatAbdI taka hI kAlakA vyavahAra pracalita hai| parantu AgamameM usakI jaghanya sImA 'samaya' hai aura utkRSTa sImA yuga hai| samayase choTA -de0 darzana/ kAla sambhava nahIM, kyoMki sUkSma paryAya bhI eka samayase jaldI nahIM 3. kArmaNa kAyayogI anAhAraka kyoN| -de0 AhAraka/1 bdltii| eka yugameM utsarpiNI va avasarpiNI ye do kalpa hote haiM, 4. kArmaNa kAyayogameM kaukA bandha udaya sttv| aura eka kalpameM du.khase duHkhakI vRddhi athavA sukhase duHkhakI ora -de0 vaha vaha nAma hAni rUpa duSamA suSamA Adi chaH chaH kAla kalpita kiye gaye haiN| 5. mArgaNA prakaraNameM bhAva mArgaNA iSTa hai| tahA~ pAyake ina kAloM yA kalpoMkA pramANa koDAkor3I sAgaroMmeM mApA jAtA hai| ___ anusAra vyaya hotA hai| -de0 mArgamA 6. kArmaNa kAyayoga sambandhI guNasthAna, jIva samAsa, mArgaNA- 1. kAla sAmAnya nirdeza sthAnAdi 20 prruupnnaaeN| -de0 sat 7. kArmaNa kAyayoga viSayaka sata, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, 1 kAla sAmAnyakA lakSaNa / antara, bhAva va alpabahutva prruupnnaaeN| -de0 vaha vaha nAma nizcaya vyavahAra kAlakI apekSA bheda / dIkSA-zikSAdi kAlakI apekSA bheda / kArmaNa kAla-de0 kAla/1 / nikSepoMko apekSA kAlake bheda kArmaNa vargaNA-de0 vrgnnaa| svapara kAlake lakSaNa / svapara kAlakI apekSA vastumeM vidhi niSedha kArya-1. karma ke artha meM kArya de0-krm| 2. kAraNa kArya bhAvakA -de0 saptabhaMgI// vistAra--de0 kaarnn| dIkSA-zikSAdi kAloMke lkssnn| kArya aviruddha hetu-de0 hetu / grahaNa va vAsanAdi kAloMke lkssnn| kArya jJAna-de0 upayoga/I/1/5 / | sthitibandhApasaraNa kAla -de0 apakarSaNa/4/4 / kArya catuSTaya-de0 'catuSTaya' / sthitikANDakotkaraNa kAla -de0 apakarSaNa/4/4 / kArya jIva-de0 jIva / avahAra kAlakA lakSaNa / kArya paramANu-de0 paramANu / nikSepa rUpa kAloM ke lakSaNa / samyagjJAnakA kAla nAma aNg| kArya paramAtmA-de0 'prmaatmaa'| pudgala AdikoMke pariNAmakI kAla saMzA kaise kArya viruddha hetu-de0 hetu| sambhava hai| kArya samayasAra-de0 'samayasAra' / dIkSA-zikSAdi kAloMmeM se sarva hI eka jIvako hoM kAryasamA jAti aisA niyama nhiiN| nyA sU /mU. va TI/11/37/304 prayatnakAryAnakatvAtkAryasamaH // 37 // kAlakI apakSA dravyameM bhedAbheda -de0 saptabhaMgI// prayatnAnantarIyakatvAdanitya' zabda iti yasya prayatnAnantaramAtmalAbha AbAdhAkAla ~de0 'AbAdhA' stata valvabhUkhA bhavati yathA ghaTAdikAryamanityamiti ca bhUtvA na bhvtiityetdvijnyaayte| evamavasthite prayatnakAryAnakatvAditi pratiSedha ucyte| -prayatnake AnantarIyakatva (prayatnase utpanna honevAlA) nizcaya kAla nirdeza va usakI siddhi zabda anitya hai jisake anantara svarUpakA lAbha hai, vaha na hokara hotA hai, jaise ghaTAdi kArya anitya hai, aura jo hokara nahIM hotA hai, 1 nizcaya kAlakA lkssnn| aisI avasthA rahate 'prayatnakAryAnikatvAt' yaha pratiSedha kahA jAtA hai / (zlo.vA.nyA.446/542/5) / kAla dravyake vizeSa guNa va kArya vartanA hetutva hai| kAla dravya gatimeM bhI sahakArI hai| kAla-1, asurakumAra nAmA vyantarajAtIya devoM kA eka bheda-de0 asura / 2 pizAca jAtIya vyantara devoM kA eka bheda-de0 'pishaac'| kAla dravyake 15 sAmAnya-vizeSa svabhAva / 3. uttara kAloda samudrakA rakSaka vyantara deva-de0 vyaMtara/4 / 4. eka kAla dravya eka pradezI asaMkhyAta dravya haiN| graha-de0 graha / 5. paMcama nArada vizeSa paricaya-de0 zalAkApuruSa/6 / kAladravya va anastikAyapanA -de0 'astikAya' 6. cakravartIkI navanidhiyoM me se eka-de0 zalAkA puruss/2| kAla dravya AkAza pradezoMpara pRthak pRthaka kAlayadyapi lokame ghaNTA, dina, varSa Adiko hI kAla kahanekA avasthita hai| vyavahAra pracalita hai, para yaha to vyavahAra kAla hai vastubhUta nahIM hai| kAla dravyakA astitva kaise jAnA jaaye| paramANu athavA sUrya AdikI gatike kAraNa yA kisI bhI dravyakI samayase anya koI kAla dravya upalabdha nhiiN| bhUta, vartamAna, bhAvI paryAyoM ke kAraNa apanI kalpanAoMmeM Aropita jainendra siddhAnta koza
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 78 sUcIpatra samayAdikA upAdAna kAraNa to sUrya paramANu Adi hai, kAla dravyase kyA prayojana / paramANu zrAdikI gatimeM bhI dharmAdi dravya nimitta haiM. kAla dravyase kyA prayojana / sarva dravya svabhAvase hI pariNamana karate hai kAla dravyase kyA prayojana / kAla dravya na mAne to kyA doSa hai| alokAkAzameM vartanAkA hetu kyA ? svayakAla dravyameM vartanAkA hetu kyA ? kAla dravyako asaMkhyAta mAnanekI kyA AvazyakatA, eka akhaNDa dravdha mAnie / kAla dravya kriyAvAn nahI hai| -de0 drvy/3| kAladravya kriyAvAn kyoM nahIM? kAlAguko ananta kaise kahate haiM ? kAladravyako jAnanekA prayojana / kAla dravyakA udAsIna kAraNapanA / -de0 kAraNa III/R1 3. samayAdi vyavahAra kAla nirdeza va tatsambandhI zaMkA samAdhAna suSamA duSamA sAmAnyakA lakSaNa / zravasarSiNI kAlake SaTa medoMkA svarUpa / utsarpiNI kAlakA lakSaNa va kAla pramANa / utsarpiNI kAlake SaT bhedoMkA svarUpa / chaha kAlokA pRthaka pRthak pramANa / avasarpiNIke chaha medoM meM kramase jIvoMkI vRddhi hotI hai| | utsarpiNIke chaha kAloMmeM jIvoMkI kramika hAni va kalpavRkSoMkI kramika vRddhi / yugakA prArambha va usakA krm| kRtayuga yA karmabhUmikA prArambha -de0 bhuumi/4| huNDAvasarpiNI kAlakI vishesstaaeN| ye utsarpiNI Adi SaTakAla bharata va airAvata kSetroMmeM hI hote hai| madhyalokameM suSamAduSamA Adi kAla vibhAga / chahoM kAlomeM sukha-duHkha AdikA sAmAnya kathana / caturtha kAlakI kucha vishesstaaeN| pacama kAla kI kucha vizeSatAe~ / paMcama kAlameM bhI dhyAna va mokSamArga __-de0 dhrmdhyaan|| 17 | SaTa kAloMmeM Ayu AhArAdikI vRddhi va hAni prada. zaka saarnnii| samayAdiko apekSA vyavahAra kAlakA nirdeza / samaya nimiSAdi kAla pramANoMkI sAraNI -de0 gnnit/1/1|| samayAdi kI utpatti ke nimitta / / paramANuko tIvra gatise samayakA vibhAga nahI ho jaataa| vyavahAra kAlakA vyavahAra manuSya kSetrameM hI hotA | kAlAnuyogadvAra tathA tatsambandhI kucha niyama kAlAnuyogadvArakA lakSaNa / kAla va antarAnuyogadvArameM antara / kAlaprarUpaNA sambandhI sAmAnya niyama / ogha prarUpaNA sambandhI sAmAnya niyama / aodha prarUpaNA meM nAnA jovoMkI jaghanya kAla prApti vidhi / ova prarUpaNAmeM nAnA jIvoMkI jaghanya kAla prApti vidhi| proSa prarUpaNAmeM eka jIvakI jaghanya kAla prApti devaloka AdimeM isakA dhavahAra manuSya kSetrakI apekSA kiyA jAtA hai| jaba saba dravyoMkA pariNamana kAna hai to manuSya kSetrameM hI isakA vyavahAra kyoM ? bhUta vartamAna va bhaviSyat kAlakA pramANa / ardha pudgala parAvartana kAlakI annttaa| -de0 annt/2| batamAna kAlakA pramANa -de0 vartamAna / kAla pramANa mAnane se anAdiva ke lopa kI AzaMkA nizcaya va vyavahAra kAla meM antara / bhavasthiti va kAryAsthatimeM antara -de0 sthiti/2| vidhi| guNasthAnoM vizeSa sambandhI niyama / -de0 samyaktva va saMyama maargnnaa| devamatimeM mithyAtvake utkRSTakAla sambandhI niyama / indriya mArgaNAma utkRSTa bhramaNakAla prApti vidhi / kAyamArgaNAmeM trasoMkA utkRSTa bhramaNakAla prApti vidhi| yogamArgaNA meM eka jIvApekSA jaghanya kAla prApti vidhi / yoga mArgaNAmeM eka jIvApekSA utkRSTa kAla prApti vidhi| utsarpiNI Adi kAla nirdeza | kalpa kAla nirdesh| kAlake utsarpiNI va avasarpiNI do bheda / donoM ke suSamAdi chaha-chaha bheda / jainendra siddhAnta koza
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. kAla sAmAnya nirdeza kAla rUpa pariNamanakI vivakSAse kAla, sAmAnya kAla kahalAtA hai| tathA satke vivakSita dravya guNa vA paryAya rUpa aMzoke pariNamanakI apekSAse jaba kAlako vivakSA hotI hai vaha vizeSa kAla hai / vedamAgaNAmeM strAvediyoMkA utkRSTa bhramaNa kAla prApti vidhi| vedamArgaNAmeM puruSavediyoMkA utkRSTa bhramaNa kAla prApti vidhi| kapAya mArgaNAmeM eka jIvApekSA jaghanya kAla prApti vidhi / mati, zruta, zAnakA utkRSTa kAla prApti vidhi -de0 vedaka samyaktvavat / 16 lezyA mArgaNAmeM eka jIvApekSA eka samaya jaghanya kAla prApti vidhi| lezyA mArgaNAmeM eka jIvApekSA antamuhUrta jaghanya kAla prApti vidhi| lezyA parivartana krama sambandhI niyama / vedaka samyaktvakA 66 sAgara utkRSTa kAla prApti vidhi / sAsAdanake kAla sambandhI -de0 sAsAina / 2. nizcaya vyavahAra kAlakI apekSA bheda sa.si./5/22/263/2 kAlo hi dvividha. paramArthakAlo vyavahArakAlazca / kAla do prakArakA hai-paramArthakAla aura vyabahArakAla / ( sa.si./ 1/8/26/7); (sa.si./4/14/246/4 ); (rA.vA/4/14/2/222/1); (rA vA./5/22/24/482/1) ti.pa./4/276 kAlassa do viyappA mukkhAmukkhA huvaMti edesuN| mukkhA dhArabaleNaM amukkhakAlo pyttedi| =kAlake mukhya aura amukhya do bheda haiN| inameM se mukhya kAlake Azrayase amukhya kAlakI pravRtti hotI hai| kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ 3. dIkSA-zikSA Adi kAlakI apekSA bheda go.ka./mU./583 viggahakammasarore sarIramisse sarIrapajjatte / ANAvaci pajjate kameNa paMcodaye kAlA / 5833 =te nAmakarmake udaya sthAna jisa-jisa kAla virSe udaya yogya haiM tahA~ hI hoMi tAta niyatakAla hai| te kAla vigrahagati, vA kArmaNa zarIravi, mizrazarIravi, zarIra paryApti virSe, AnapAna paryApti virSe, bhASA-paryApti virSe anukramateM paoNca jaanne| go.ka./bhU./615 ( isa gAthAmeM ) vedakakAla va upazamakAla aise do kAloM kA nirdeza hai| paM.kA./tA.vR /173/253/11 dIkSAzikSAgaNapoSaNAtmasaMskArasallekhanottamArtha bhedena SaT kAlA bhavanti / =dIkSAkAla, zikSAkAla, gaNapoSaNa kAla, AtmasaMskArakAla. sallekhanAkAla aura uktamArthakAlake bhedase kAlake chaha bheda haiN| go.jI/jI pra/266/582/2 tasthite sopakramakAla: anupakramakAlazceti dvau bhaGgI bhvtH| unakI sthiti (kAla) ke doya bhAga haiM-eka sopakramakAla, eka anupkrmkaal| sAraNImeM prayukta saMketoMkA paricaya / | jIvoM kI kAla viSayaka proSa prarUpaNA / jIvoMke avasthAna kAla viSayaka sAmAnya va vizeSa Adeza prruupnnaa| samyakprakRti va samyagmithyAtvako sattva kAla prarUpaNA pA~ca zarIrabaddha niSekoMkA sattAkAla / pA~ca zarIroMkI saMghAtana parizAsana kRti / yoga sthAnoMkA avasthAna kAla / aSTakarmake caturbandha sambandhI roSa Adeza prarUpaNA / ,, ,, udoraNA sambandhI ogha Adeza prarUpaNA aprazamtopazamanA hai , ra saMkramaNa , " ,, ,, svAmitva ( satva), | mohanIyake catuH bandhaviSayaka zrodha Adeza prarUpaNA / 1. kAla-sAmAnya nirdeza 1. kAla sAmAnyakA lakSaNa (paryAya) dha.4/1,5,9/322/6 aNeyaviho pariNAme hito pudhabhUdakAlAbhAvA pariNAmANaM ca ANaM tiovalaM bhaa|prinnaamoNse pRthak bhUtakAlakA abhAva hai, tathA pariNAma ananta pAye jAte haiN| gha.6/4,1,2/27/11 tIdANAgayapajjAyANa.. kAlattabbhuvagamAdo / atIta va anAgata paryAyoMko kAla svIkAra kiyA gayA hai| gha./pU./277 tadudAharaNaM samprati pariNamanaM sattayAvadhAryanta / asti vivakSitatvAdiha nAstyaMzasyAvivakSayA tadiha |2771-sd sAmAnya 4. nikSepoM kI apekSA kAlake bheda dha.4/1.5.1/1/vaNAmakAlo ThavaNakAlo davvakAlo bhAvakAlo cedikAlo cautriho (313/11) sA duvihA, sabbhAvAsabhAvabhedeNa / ... dabbakAlo duviho, Agamado NoAgamado ya...NoAgamado davvakAlo jANugasarIra-bhaviyatantradirittabhedeNa tiviho| tastha jANugasarIraNoAgamadavva kAlo bhaviya-vaTTamANa-samujjhAdabhedeNa tiviho| ( 314/1) / bhAvakAlo duviho, Agama-NoAgamabhedA / nAmakAla, sthApanAkAla, dravyakAla aura bhAvakAla isa prakArase kAla cAra prakArakA hai (313/11) / sthApanA, sadbhAvasthApanA aura asadbhAvasthApanAke bhedase do prakArakI hai|''aagm aura noAgamake bhedase dravyakAla do prakArakA hai| hAyakazarIra, bhavya aura tadvayatiriktake bhedase noAgama dravyakAla tIna prakArakA hai, unameM jJAyakazarIra noAgama dravyakAla bhAvI, vartamAna aura vyaktake bhedase tIna prakArakA hai (314/1) / Agama aura noAgamake bhedase bhAvakAla do prakArakA hai| dha.4/1,5.1/322/4 sAmaNNeNa eyviho| tIdo aNAgado vaTTamANo tti tiviho| adhavA guNaTTidikAlo bhavaDhidikAlo kammaTThidikAlo kAyaTThidikAlo uvavAdakAlo bhavaTTidikAlo tti chbiho| ahavA aNeyaviho pariNAme hito pudhabhUtakAlAbhAvA, pariNAmANAM ca ANaM tiovalaMbhA / sAmAnyase eka prakArakA kAla hotA hai| atItAnAgata vartamAnakI apekSA tIna prakArakA hotA hai| athavA guNasthitikAla, bhavasthitikAla, kasthitikAla, kAyasthitikAla, upapAdakAla aura jainendra siddhAnta koza
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 1. kAla sAmAnya nirdeza bhAvasthitikAla, isa prakAra kAlake chaha bheda hai| athavA kAla aneka prakArakA hai, kyoMki pariNAmose pRthagbhUta kAlakA abhAva hai, tathA pariNAma ananta pAye jaaye| dha. 12/4,2,6,1/75-77/4 kAla bhAva nAma sthApanA dravya samAcAra addhA pramANa | (de.Age) sadbhAva asadbhAva laukika lokottara ! patya sAgara Adi atIta anAgata vartamAna Agama noAgama audArikAdi pA~ca zarIra dravya Agama noAgama jJAyaka zarIra bhAvi tadvayatirikta bhUta vartamAna vyakta pradhAna apradhAna zikSA gRhNAti sa zikSAkAla; zikSAnantaraM nizcayavyavahAramokSamArga sthitvA tadarthinAM bhavyaprANigaNAnAM paramAtmopadezena yadA poSaNaM karoti sa ca gaNapoSaNakAla', gaNapoSaNAnantaraM gaNaM tyaktvA yadA nijaparamAtmani zuddhasaMskAra karoti sa AtmasaMskArakAla', AtmasaMskArAnantaraM tadartha meva...paramAtmapadArtha sthitvA rAgAdibikalpAnA samyaglekhanaM tanukaraNaM bhAvasallekhanA tadartha kAyaklezAnadhanAnAM dravyasallekhanA tadubhayAcaraNaM sa sallekhanAkAla', sallekhanAnantaraM... bahirdravyecchAnirodhalakSaNatapazcaraNarUpa nizcayacaturvidhArAdhanA yA tu sA caramadehasya tadbhavamokSayogyA tadviparItasya bhavAntaramokSayogyA cetyubhayamuttamArtha kAlaH / = jaba koI Asanna bhavya jIva bhedAbhedaratnatrayAtmaka AcAryako prApta karake, AtmaArAdhanAke artha bAhya va abhyantara parigrahakA parityAga karake, dIkSA grahaNa karatA hai vaha dIkSAkAla hai| dIkSAke anantara nizcaya vyavahAra ratnatraya tathA paramAtmatattvake parijJAnake lie usake pratipAdaka adhyAtma zAstrakI jaba zikSA grahaNa karatA hai vaha zikSAkAla hai| zikSAke pazcAt nizcayavyavahAra mokSamArgameM sthita hokara usake jijJAsu bhavyaprANI gaNoM ko paramAtmopadezase poSaNa karatA hai vaha gaNapoSaNakAla hai| gaNapoSaNake anantara gaNako choDakara jaba nija paramAtmAmeM zuddhasaMskAra karatA hai vaha AtmasaMskArakAla hai| tadanantara usIke lie paramAtmapadArtha meM sthita hokara, rAgAdi vikalpoMke kRza karanerUpa bhAva sallekhanA tathA usIke artha kAyaklezAdike anuSThAna rUpa dravyasallerakhanA hai ina donoM kA AcaraNa karatA hai vaha sallekhanAkAla hai| sallekhanAke pazcAta bahira dravyoM meM icchAkA nirodha hai lakSaNa jisakA aise tapazcaraNa rUpa nizcaya caturvidhArAdhanA, jo ki tadabhava mokSabhAgI aise caramadehI, athavA usase viparIta jo bhavAntarase mokSa jAneke yogya hai. ina donoMke hotI hai| vaha uttamArthakAla kahalAtA hai / 2. dIkSAdi kAloMke AgamakI apakSA lakSaNa paM.kA./tA vR./173/254/8 yadA ko'pi caturvidhArAdhanAbhimukhaH san paJcAcAropetamAcArya prApyobhayaparigraharahito bhUtvA jinadIkSAM gRhNAti tadA dIkSAkAlaH, dIkSAnantaraM caturvidhArAdhanAparijJAnArthamAcArArAdhanAdicaraNakaraNagrantha zikSA gRhNAti tadA zikSAkAla', 'zikSAnantaraM caraNakaraNakathitArthAnuSThAnena vyAkhyAnena ca paJcabhAvanAsahitaH sat ziSyagaNapoSaNaM karoti tadA gaNapoSaNakAla' / ...gaNapoSaNAnantaraM svakIyagaNaM tyaktvAtmabhAvanAsaMskArArthI bhUtvA paragaNaM gacchati tadAtmasaMskArakAla.,AtmasaMskArAnantaramAcArArAdhanAkathitakrameNa dravyabhAvasallekhanA karoti tadA sallekhanAkAla', sallekhanAntaraM catuvidhArAdhanAbhAvanayA samAdhividhinA kAlaM karoti tadA sa uttmaarthkaalshceti| -jaba koI mumukSu caturvidha ArAdhanAke abhimukha huA, paMcAcArase yukta AcAryako prApta karake ubhaya parigrahase rahita hokara jinadIkSA grahaNa karatA hai tadA dIkSAkAla hai| dIkSAke anantara caturvidha ArAdhanAke jJAna ke parijJAnake lie jaba AcAra ArAdhanAdi caraNAnuyogake granthoMkI zikSA grahaNa karatA hai, taba zikSAkAla hai| zikSAke pazcAt caraNAnuyogameM kathita anuSThAna aura usake vyAkhyAnake dvArA paMcabhAvanAsahita hotA huA jaba ziSyagaNakA poSaNa karatA hai taba gaNapoSaNa kAla hai| ...gaNapoSaNake pazcAta apane gaNa arthAt saMghako choDakara AtmabhAvanAke saMskArakA icchuka hokara parasaMghako jAtA hai taba AtmasaMskAra kAla hai| AtmasaMskArake anantara AcArArAdhanAmeM kathita kramase dravya aura bhAva sallekhanA karatA hai vaha sallekhanAkAla hai| sallekhanAke uparAnta cAra prakArako ArAdhanAkI bhAvanArUpa samAdhiko dhAraNa karatA hai, vaha uttamArthakAla hai| nizcaya vyavahAra ! sacitta acitta mizra 5. svapara kAlake lakSaNa pra.sA./tA.va./115/161/13 vartamAnazuddhaparyAyarUpapariNato vartamAnasamayaH kAlo bhaNyate / vartamAna zuddha paryAyase pariNata AtmadravyakI vartamAna paryAya usakA svakAla kahalAtA hai| paM.dha./1/274,471 kAlo vartanamiti vA pariNamanavastunaH svabhAvena / ...|274 / kAlaH samayo yadi vA taddeze vartanAkRtizcAt / / 471 / -vartanAko athavA vastuke pratisamaya honevAle svAbhAvika pariNamanako kAla kahate haiM / ...|274 / kAla nAma samayakA hai athavA paramArtha se dravyake dezameM vartanAke AkArakA nAma bhI kAla hai|...1471| rA.bA./hiM./1/6/46 garbha se lekara maraNa paryanta ( paryAya )yAkA kAla hai| rA.vA.hi./8/7/672 nizcayakAlakari vartayA jo kriyArUpa tathA utpAda vyaya dhauvyarUpa pariNAma ( paryAya ) so nizcayakAla nimitta saMsAra (paryAya) hai| rA.vA./hi./8/7/672 atIta anAgata vartamAnarUpa bhramaNa so (jIva) kA vyavahAra kAla ( parakAla / nimitta saMsAra hai| 6. dIkSA zikSAdi kAloMke lakSaNa 1. dIkSAdi kAloMke adhyAtma apekSA lakSaNa paM.kA./tA.vR /173/11 yadA ko'pyAsannabhavyo bhedAbhedaratnatrayAtmaka mAcArya prApyAtmArAdhanArtha bAhyAbhyantaraparigrahaparityAgaM kRtvA jinadIkSA gRhNAti sa dIkSAkAla., dIkSAnantaraM nizcamavyavahAraratnatrayasya paramAtmatattvasya ca parijJAnArtha tatpratipAdakAdhyAtmazAstreSu yadA jainendra siddhAnta koza
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 81 1. kAla sAmAnya nirdeza lagane para jo prAyazcittase zuddhi karaneke lie kucha dina anazanAdi tapa karanA par3atA hai usako pratisevanA kAla kahate hai| 8. avahAra kAlakA lakSaNa 'dha.3/1,2.56/266/11 kA sArArtha bhAgAhAra rUpa kAlakA pramANa / 3. sopakramAdi kAloMke lakSaNa dha.14/4,2,7,42/32/1 pAradvapaDhamasamayAdo aMtomuhUtteNa kAlo jo ghAdo Nippajjadi so aNubhAgakhaMDayadhAdo NAma, jo puNa ukkIraNakAleNa viNA egasamaeNeva padadi sA annusmovttttnnaa| prArambha kiye gaye prathama samayase lekara antarmuhUrta kAlake dvArA jo ghAta niSpanna hotA hai vaha anubhAgakANDakaghAta hai| parantu utkIraNakAlake binA eka samaya dvArA hI jodhAta hotA hai vaha anusamayApavartanA hai / vizeSArtha-kANDaka porako kahate hai| kula anubhAgake hisse karake eka eka hissekA phAlikamase antarmuhUrta kAla dvArA abhAva karanA anubhAga kANDakaghAta kahalAtA hai / ( uparokta kathanaparase utkIraNakAlakA yaha lakSaNa phalitArtha hotA hai ki kula anubhAgake pora yA kANDaka karake unheM ghAtArtha jisa antarmuhartakAlameM sthApita kiyA jAtA hai, use utkIraNa kAla kahate hai| gha.14/5,6,631/485/12 prabannanti ekatvaM gacchanti asminniti prabandhanaH / prabandhanazcAsau kAlazca prabandhanakAla / -baMdhate arthAt ekatvako prApta hote hai, jisameM use prabandhana kahate hai| tathA prabandhana rUpa jo kAla vaha prabandhanakAla kahalAtA hai / go.ka./jo.pra 615/820/5 samyaktvamizraprakRtyA sthitisattvaM yAvatrase udadhipRthaktva ekAkSe ca palyAsakhyAtakabhAgonasAgaropamamavaziSyate tAvadvedakayogyakAlo bhnnyte| tata uparyupazamakAla iti| =samyaktvamohinI ara mizramohanI inakI jo pUrve sthitibaMdhI thI so vaha sattArUpa sthiti trasaka tau pRthaktva sAgara pramANa avazeSa rahai ara ekendrIkai patyakA asaMkhyAtavaoN bhAga kari hona eka sAgara pramANa avazeSa rahai tAvarakAla tau vedaka yogya kAla khie| bahuri tAkai upari jo tisata bhI sattArUpa sthiti dhATi hoi tahA~ upazama yogya kAla khie| go.ka./bhASA/583/786 te nAmakarma ke udaya sthAna jisa jisa kAla vi. udaya yogya hai tahA~ hI hoi tAtai niyatakAla hai| (isako udayakAla kahate hai ) ...kArmaNa zarora jahA~ pAie so kArmaNa kAla yAvata zarIra paryApti pUrNa na hoi tAvat zarIra mizrakAla, zarIra paryApti pUrNa bhae~ yAvat sAMsozvAsa paryApti pUrNa na hoi tAvata zaroraparyApti kAla, sAMsozvAsa paryApti pUrNa bhae~ yAvat bhASA paryApti pUrNa na hoi tAvata AnapAna paryApti kAla, bhASA paryApti pUrNa bhae~ pIche sarva avazeSa Ayu pramANa bhASAparyApti kahie / go. jI./jo. pra/266/582/2 upakrama' tatsahitaH kAlaH sopakramakAla' nirantarotpattikAla ityartha / ...anupakramakAla' utpattirahitaH kAla' | - upakrama kahie utpatti tohi sahita jo kAla so sopakrama kAla kahie so Avaloke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai|...bhuri jo utpatti rahita kAla hoi so anupakrama kAla khie| la.sA./bhASA/53/85 apUrvakaraNake prathama samaya teM lagAya yAvat samyaktva mohanI, mizramohanIkA pUraNakAla jo jisa kAla virSe guNasaMkramaNakari mithyAtvako samyaktva mohanIya mizramohanIrUpa pariNamAva hai| 9. nikSeparUpa kAloMke lakSaNa dha 4/1.5.1/313-316/10 tatya NAmakAlo NAma kAlasaho / ...so eso idi aNNa mhi buddhoe aNNArovaNaM ThavaNA NAma |...pllviyN...vnnsddujjoiycittaaliyivsNto / asabbhAvaTThavaNakAlo NAma maNibheda-geru a-maTTI-ThikkarAdisu vasaMto ti buddhibaleNa Thavido / bAgamado kAlapAhuDajANago annuvjutto| ...bhaviyaNoAgamadavvakAlobhaviyaNoAgamadabakAlo bhavissakAle kAlapAhuDajANao jiivo| vavagadadogaMdha-paMcarasaTThapAsa-paMcavaNNo kuMbhAracakkaTThimasilavva vattaNAlakvaNo attho tavvadiritto AgamadavvakAlo NAma |...jiivaajiivaadiabhNgdvvN vA NoAgamadabbakAlo ...kAlapADajANao uvajutto jovo aagmbhaavkaalo| dambakAlajaNidapariNAmo NoAgamabhAvakAlo bhaNNAda |...tss smy-aavliy-khnn-lv-muhttdivs-prkh-maaNs-uddu-aynn-sNvcchr-jug-putr-pb-plidoymsaagrovmaadi-ruvttaado| -'kAla' isa prakArakA zabda nAmakAla kahalAtA hai|...'vh yahI hai' isa prakArase anya vastumeM buddhike dvArA anyakA Ara paNa karanA sthApanA hai |...unmeNse pallavita.. Adi banakhaNDase udyotita, citralikhita basantakAlako sadbhAvasthApanAkAla nikSepa kahate haiN| maNivizeSa, gairuka, maTTI, ThIkarA ityAdimeM yaha vasanta hai' isa prakAra buddhike balase sthApanA karaneko asadbhAvasthApanA kAla kahate haiN| .. kAla viSayaka prAbhRtakA jJAyaka kintu vartamAnameM usake upayogase rahita jIva Agamadravya kAla hai|...bhvissykaal meM jo jIva kAlapAbhRtakA jJAyaka hogA, use bhAvInoAgamadravyakAla kahate haiN| jo do prakArake gandha, pA~ca prakArake rasa, ATha prakArake sparza aura pA~ca prakArake varNa se rahita hai...vartanA hI jisakA lakSaNa hai.. aise padArthako tadvyatiriktanoAgamadravyakAla kahate hai / ... athavA jIva aura ajIvAdike yogase bane hue ATha bhaMga rUpa dravyako noAgamadravyakAla kahate haiN| kAla viSayaka prAbhRtakA jJAyaka aura vartamAnameM upayukta jIva Agama bhAva kAla hai| dravyakAlase janita pariNAma yA pariNamana noAgamabhAvakAla kahA jAtA hai / ...vaha kAla samaya, AvalI, kSaNa, lava, muhUrta, divasa, pakSa, mAsa, Rtu, ayana, saMvatsara, yuga, pUrva, parva, panyopama, sAgaropama Adi rUpa hai| dha.11/4,2,6,1/76/7 tattha saJcitto-jahA daMsakAlo masayakAlo iccevamAdi, daMsa-masayANaM ceva uvayAreNa kaalttvihaannaado| acittakAlojahA dhUli kAlo civallakAlo uNhakAlo barisAkAlo sIdakAlo iccevamAdi / missakAlo-tahA sadaMsa-sodakAlo iccetramAdi / ... tattha louttarIo samAcArakAlo-jahA baMdaNakAlo NiyamakAlo sajmayakAlo jhANakAlo iccevamAdi / logiya-samAcArakAlo-jahA kasaNakAlo luNaNakAlo vavaNakAlo iccevmaadi| - unameM daMzakAla. mazakakAla ityAdika sacittakAla hai, kyoMki inameM daMza aura mazakake hI upacArase kAlakA vidhAna kiyA gayA hai| dhUlikAla, kardamakAla, uSNakAla, varSAkAla evaM zItakAla ityAdi saba acittakAla hai| sadaMza zItakAla ityAdi mizrakAla hai| ...vaMdanAkAla, niyamakAla, svAdhyAyakAla va dhyAnakAla Adi lokottarIya samAcArakAla haiM / karSaNakAla, lunanakAla va vapanakAla ityAdi laukika samAcArakAla haiN| 7. grahaNa va vAsanAdi kAloMke lakSaNa go.ka jI,pra/46/47/10 udayAbhAve'pi tatsaMskArakAlo bAsanAkAlaH / - udayakA abhAva hota saMtai bhI jo kaSAyanikA saMskAra jitane kAla taka rahe tAkA nAma vAsanA kAla hai| bha.A /bhASA/211/426 dIkSA grahaNa kara jana taka saMnyAsa grahaNa kiyA nahIM taba taka grahaNa kAla mAnA jAtA hai, tathA vratAdikoMmeM aticAra jainendra siddhAnta koza bhA0 2-11
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ phAla 10. samyagjJAnakA kAlanAmA aMga ma.A./270-275 pAdo siyaverattiyagosaggiyakAlameva geNhittA / ubhaye kAlamhi pugo samAja hodi kAyo 2001 rAjjhAye paNe jaMgha vAyaM viyAga sataparva puNyahe avarahe tAmivaNe | 271| AsADhe dupadA chAyA pussamAse caduppadA / vaDDhade hIyade cAvi mAse mAse duaMgulA // 202 // payasatta paMcagAhAparimANaM dikhivibhAgasodhIe / puvvaNhe avaraNhe padosakAle ya sajjhAe / 273 | disadAha ukkavivAsadica dugdhasamjhadinacaMdaggahasUrarAhu ca // 20 // kalahAvidhUmaketu dharaNIkaMpaMca abhaga mAyA samjhAe bajidA dosA // 205 // pradoSakAla vairAtrika, gosargakAla - ina cAroM kAloMmeM se dinarAtake pUrva kAla aparakAla ina do kAloMmeM svAdhyAya karanI cAhie / 270 / svAdhyAyake Arambha karanemeM sUryake udaya honepara donoM jA~ghoMkI chAyA sAta vilasta pramANa jAnanA / aura sUryake asta honeke kAla meM bhI sAta vilasta chAyA rahe taba svAdhyAya samApta karanA cAhie / 271 ASADha mahIne ke anta divasameM pUrvAhnake samaya do pahara pahale jaMghA chAyA dosta arthAya bAraha aMgula pramANa hotI hai aura pauSamAsameM antake dinameM paubIsa aMgula pramANa jaMpadAthA hotI hai aura phira mahIne mahIne meM do-do aMgula baDhatI ghaTatI hai| saba saMdhyAoMmeM Adi kI do do ghar3I chor3a svAdhyAya kAla hai / 202 dizAoMke pUrva Adi bhedoMkI zuddhike lie prAtaH kAlameM nau gAthAoMkA, tIsare pahara sAta gAthAoM kA, sAyaMkAlake samaya pA~ca gAthAoMkA svAdhyAya ( pATha va jApa) kare / 273 | utpAtase dizAkA agni varNa honA, sArAke AkAra gatakA par3anA bijalIkA camakanA, meghoM saMghaTTase utpanna vajrapAta, ole barasanA, dhanuSake AkAra paMcavarNa pudgaloMkA dIkhanA, durgandha, lAlapIlevarNa ke AkAra sA~jhakA samaya, bAdaloMse AcchAdita dina, candramA, graha, sUrya, rAhuke vimAnoMkA Apasa meM TakarAnA | 274 // lar3AIke vacana, lakaDI Adi se jhagar3anA, AkAzameM dhuA~ke AkAra rekhAkA dIkhanA, dharatIkaMpa, bAdaloMkA garjanA, mahApavanakA calanA, agnidAha ityAdi bahuta-se doSa svAdhyAya meM varjita kiye gaye haiM arthAt aise doSoMke honepara navIna paThana-pAThana nahIM karanA cAhie 12051 (bha.A./vi./113 / 260 ) 1 11. pudgala AdikoMke pariNAmakI kALa saMjJA kaise sambhava hai 82 pa./4/1.2.1/397/1 poggalAdipariNAmastha karma kAlamavaeso ga esa doso, kajje kAraNovayAraNibaMdhaNattAdo / - prazna- pudgala Adi dravyoMke pariNAmake 'kAla' yaha saMjJA kaise sambhava hai ! uttara--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki kArya kAraNake upacAra ke nibandhanase igalAdimyoMke pariNAmake bhI 'kAta' saMjJAkA vyavahAra ho sakatA hai| = 12. dIkSA zikSA Adi kAloMmeMse sarva hI eka jIvako hoM aisA niyama nahIM paM.kA./tA.vR./173/253/22 atra kAlaSaTakamadhye kecana prathamakAle kecana dvitIyakA kecana tRtIyAdI vanamutpAdayatIti kAsa niyamo nAsti / yahA~ dIkSAdi chaH kAlo meM koI to prathama kAla meM koI, dvittIya kAlameM koI tRtIya Adi kAla kevalajJAnako utpanna karate haiN| isa prakAra chaH kAloMkA niyama nahIM hai / 2. nizcayakAla nirdeza va usakI siddhi 2. nizcayakAla nirdeza va usakI siddhi 1. nizcaya kAlakA lakSaNa - paM kA../24 vaNaraso baragadadogaMdhaphAso / agurulahugo amutto vaTTaNalakkho ya kAlo ti / 24 // kAla (nizcayakAla) pA~ca varga aura pA~ca rasa rahita do gandha aura ATha sparza rahita, aguru amUrta aura vartanA lakSaNa vAlA hai (sa.si./3/22/213/2) ( ti pa /4/278 ) sa.si./5/22/219/7 svAtmanaiva vartamAnAnAM bAhyopagrahAdvinA sahakRtyabhAvAvartanopalakSitaH kAlaH (yadyapi dharmAdika dravya apanI navIna paryAya utpana karanemeM) svayaM pravRtta hote haiM to bhI vaha mAhya sahakArI kAraNake binA nahIM ho sakatI isalie use prayatane vAlA kAla hai aisA mAnakara vartanA kAlakA upakAra kahA hai / sa.si./5/36/312/11 kAlasya punadvedhApi pradezapracayakalpanA nAstItyakAya...tasmAtpRthagi kAlo deza kriyte| aneka sati kimasya pramANam lokAkAzasya yAvantaH pradezAstAvantaH kaslANavo niSkriyA ekekAzapradeze ekekA vyApya vyavasthitAH / rUpAdiguNa virahAdartA nizcaya aura vyavahAra) donoM hI prakArake kAlameM pradezapracayakI kalpanAkA abhAva hai / ... kAla adhyakA pRthaka se kathana kiyA gayA hai| zaMkA-kAla aneka dravya haiM isakA yA pramANa hai uttara jitane praveza haiM utane kAlAgu haiM aura ve niSkriya haiN| tAtparya yaha hai ki lokAkAzake eka eka pradeza para eka eka kAlANu avasthita hai / aura vaha kAla rUpAdi guNoMse rahita tathA amUrtIka hai| (rA.vA./5/22/24/482/2) rA. vA. /4/14/222/12pyate premena kriyA kAlaH jisake dvArA kriyAvAna dravya 'yate lipyate prete' arthAt preraNA kiye jAte haiM, vaha kAla dravya hai / sa gha. 4 / 1,5.1/3/315 Na ya pariNamai sayaM so Na ya pariNAmei aNNamaNNehi / vivipariNAmiyANaM havai suheU sayaM kAlo |3| = vaha kAla nAmaka padArtha na to svayaM pariNamita hotA hai, aura na anyako anyarUpase pariNamAtA hai| kintu svataH nAnA prakArake pariNAmoMko prApta hone vAle padArthoMkA kAla svayaM suhetu hotA hai / 3 / (dha.19/4, 2.6.9/2/06) = dha. 4/2, 5,1/7/317 sambhAvasahAvANaM jIvANaM taha ya poggalANaM ca / pariyaTTaNasaMbhUo kAlo niyameNa paNNatto // 7 // - sattA svarUpa svabhAva rAle jIvoMke, tathaiva pugaloM aura 'ca' zabda dharmadravya, adharmadravya aura AkAza dravyake parivartanameM jo nimittakAraNa ho, vaha niyamase kAladravya kahA gayA hai| ma pu. /3/4 yathA kulAlacakrasya bhrAnterheturadharizalA tathA kAlaH padA nAMva no mataH // 4 // jisa prakAra kumhArake cAla ke ghUmane meM usake nIce lagI huI kI kAraNa hai usI prakAra padArthoMke pariNamana hone meM kAlasya sahakArI kAraNa hai| jainendra siddhAnta koza na.ca.vR./130 paramattho jo kAlo ho ciya heU haveha pariNAmo-jo nizcaya kAla hai vahI pariNamana karanemeM kAraNa hotA hai / go.jI./mU./568 ta kAlo bantaNaguNamayi davvaciyeSu khAtAdhAreNeva ya baTUti hu savvadavvANi / 5686 - Nic pratyaya saMyukta dhAtukA karma vA bhAvanA zabda nipaje hai soyAkA yaha jo varte vA vartanA mAtra hoi tAka vartanA kahie so dharmAdika dravya apane apane paryAyanako niSpatti viSai svayameva vartamAna hai| tinake bAhya koI kAraNabhUta upakAra binA so pravRtti sabhave nAhIM, tAyeM tinakeM tisa pravRti karAvane ke kAraNa kAladravya hai, aise vartanA kAlakA upakAra hai /
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 2 nizcayakAla nirdeza va usakI siddhi 5. kAla dravya eka pradezI asaMkhyAta dravya hai ni.sA/tA.vR./6/24/4 paJcAnAM vartanAhetu' kAla' | =pA~ca dravyoMkA vartanAkA nimitta vaha kAla hai| dra.saM.va./mU./21 pariNAmAdolakkho vaTTaNalakkho ya prmttro| vartanA lakSaNa vAlA jo kAla hai vaha nizcaya kAla hai| da. saM. 7/TI/21/61 vartanAlakSaNa kAlANudravyarUpo nizcayakAla' / -vaha vartanA lakSaNavAlA kAlANu dravyarUpa 'nizcayakAla' hai| 2. kAla dravyake vizeSa guNa va kArya vartanA hetutva hai ta. su./1/22, 40 vatanApariNAmakriyAH paratvAparatve ca kAlasya / / 22 / / so'nntsmyH||40|| =vartanA, pariNAma, kriyA, paratva aura aparatva ye kAlake upakAra haiM // 22 // vaha ananta samayavAlA hai| ti.pa./4/276-282 kAlassa do viyappA mukkhAmukkhA havaM ti edesu| mukvAdhArabaleNa amukvakAlo payaTTa di // 27 // jIvANa puggalANaM huvaMti pariyaTTaNAi vivihAi / edANaM pajjAyA kaTTa'te mukravakAla AdhAre // 280 // savvANa payatthANa NiyamA prinnaamphdivittiio| mAhira taraMgaheduhi sambanbhedesu baTTa'ti // 2810 vAhirahedu' kahido NicchayakAlotti savvada risIhiM / abhaMtara NimittaM NiyaNiyadavvesu ceTThadi // 22 // kAlake mukhya aura amukhya do bheda haiN| inameMse mukhya kAlake Azrayase amukhya kAlakI pravRtti hotI hai // 27 // jIva aura pudgala ke vividha prakArake parivartana huA karate haiN| inakI paryAyeM mukhya kAlake Azrayase vartatI haiM // 280 // sarva padArthoMke samasta bhedoMmeM niyamase bAhya aura abhyantara nimittoMke dvArA pariNAmAdika (pariNAma, kriyA, paratvAparatva ) vRttiyA~ pravartatI haiM // 281 // sarvajJa devane sarvapadArthoM ke pravartanekA bAhya nimitta nizcayakAla kahA hai| abhyantara nimitta apane-apane dravyoM meM sthita hai| rA. vA./5/36/2/501/31 guNA api kAlasya sAdhAraNAsAdhAraNarUpA' snti| tatrAsAdhAraNA vartanAhetutvam / sAdhAraNAzca acetanatvAmUrtatvasUkSmatvAguruladhutvAdayaH paryAyAzca vyayotpAdalakSaNA yojyaaH| kAlameM acetanatva, amUrtatva, sUkSmatva, agurulaghutva Adi sAdhAraNa guNa aura vartanAhetutva asAdhAraNa guNa pAye jAte haiN| vyaya aura utpAdarUpa paryAyeM bhI kAlameM barAbara hotI rahatI haiN| A. pa./2/88 kAladravye vartanAhetutvamamUrtatvamacetanatvamiti vizeSaguNAH / -kAladravyameM vartanAhetutva, amUrtatva, acetanatva ye vizeSa guNa haiM / (dha.5/33/7) pra.sA./ta. pra./133-134 azeSazeSadravyANAMgaM pratiparyAyaM samayavRttihetutvaM kAlasya / =( kAlake atirikta ) zeSa samasta dravyoMkI pratiparyAyameM samayavRttikA hetutva ( samaya-samayakI pariNatikA nimitattva ) kAlakA vizeSa guNa hai| ni. sA./mU./26 kAlassa Na kAyattaM eyapadeso have jamhA // 36 // -kAla dravyako kAyapanA nahIM hai, kyoMki vaha ekapradezI hai| (paM.kA/ta. pra/4) (dra saM. vR./mU./25) pra. sA./ta. pra./135 kAlANostu dravyeNa pradezamAtratvAtparyAyeNa tu prsprsNprkaasNbhvaadprdeshtvmevaasti| tataH kaaldrvymprdesh| -kAlANu to dravyata. pradeza mAtra honese aura paryAyataH paraspara samparka na honese apradezI hI hai| isalie nizcaya huA ki kAla dravya apradezI hai| (pra. sA./ta. pra./138) pra. sA./ta. pra./136 kAlajIvapudgalAnAmityekadravyApekSayA ekadeza anekadravyApekSayA punaraJjanacUrNa pUrNa samudgakanyAyena sarva loka eveti // 136 // -kAla, jIva tathA pudgala eka dravyakI apekSAse lokake ekadezameM rahate haiM, aura aneka dravyoMkI apekSAse aMjanacUrNa (kAjala) se bharI huI DibiyAke anusAra samasta lokameM hI hai| ( arthAta dravyako apekSAse kAladravya asaMkhyAta hai|) go. jI./F./585 eka ko du padeso kAlANUNaM dhuvo hodi // 585 // = bahuri kAlANU eka eka lokAkAzakA pradezaviSai eka-eka pAie hai so dhruba rUpa hai, bhinna-bhinna satva dharai hai tAtai tinikA kSetra eka-eka pradezI hai| 6. kAladravya AkAza pradezoMpara pRthaka-pRthaka avasthita hai dha./4/1,51/4/315 loyAyAsapadese ekkekke je TThiyA du ekkevakA / rayaNANaM rAsI iva te kAlANU muNeyavvA ||4-lokaakaashke eka-eka pradeza para ratnoMkI sazike samAna jo eka eka rUpase sthita haiM. ve ___ kAlANu jAnanA caahie| (go. jI./sa./581) (dra. saM. vR./ mU/22) ti.pa./4/283 kAlassa bhiNNAbhiNNA aNNuNNapavesaNeNa prihonnaa| puhapuha loyAyAse ceTTha te saMcaeNa viNA 1283 // = anyonya pravezase rahita kAlake bhinna-bhinna aNu saMcayake binA pRthak-pRthak lokAkAzameM sthita hai| (pa.pra.//2/21) (rA. vA/5/22/24/482/3) (na. ca. vR./136) 7. kAla duvyakA astitva kaise jAnA jAye 3. kAla dravyagatimeM bhI sahakArI hai ta. sU./5/22 ...kriyA....ca kAlasya // 22 // = kriyAme kAraNa honA, yaha kAla dravyakA upakAra hai| sa.si./5/22/262/1 sa kathaM kAla ityavasIyate / samayAdInAM kriyAvizeSANAM samayAdibhinirvaya'mAnAnAM ca pAkAdInAM samaya; pAka ityevamAdisvasaMjJArUDhisadbhAve'pi samaya. kAlaH odanapAkaH kAla iti adhyAropyamANa' kAlavyapadeza' tavyapadeza nimittasya kAlasyAstitvaM gamayati / kutaH / gauNasya mukhyApekSatvAt / -prazna-kAla dravya hai yaha kaise jAnA jA sakatA hai| uttara---samayAdika kriyAvizeSoM kI aura samayAdikake dvArA honevAle pAka AdikakI samaya, pAka ityAdika rUpase apanI-apanI rauDhika saMjJAke rahate hue bhI usameM jo samayakAla, odanapAka kAla ityAdi rUpase kAla saMjJAkA adhyAropa hotA hai, vaha usa sajJAke nimittabhUta mukhyakAlake astitvakA jJAna karAtA hai, kyoMki gauNa vyavahAra mukhyakI apekSA rakhatA hai| (rA. vA./5/22/6/477/16 ) ( go. jI. jI. pra./568/1013/14 ) pra. sA./ta. pra/134 azeSazeSatavyANAM pratiparyAyasamayavRttiheturva kAraNAntarasAdhyatvAtsamayaviziSTAyA vRtte. svatasteSAmasabhavatkAla madhigamayati / pra. sA/ta pra./136 kAlo'pi loke jIvaghudgalapariNAmavyajyamAnasama yAdiparyAyatvAt / pra. sA/ta. pra./142 tI yadi vRtyaMzasyaiva kiM yaugapadya na ki krameNa, yogapadyana cet nAsti yaugapadma samamekasya viruddhadharmayoranavatArAt / 4. kAla dravyake 15 sAmAnya vizeSa svabhAva na. ca. vR./70 paMcadasA puNa kAle dabasahAvA ya NAyavvA // 70 // kAla dravyake 15 sAmAnya tathA vizeSa svabhAva jAnane caahie| (A pa/4) ( ve svabhAva nimna haiM-sad, asada, nitya, anitya, aneka. bheda, abheda, svabhAva, acaitanya, amUrta, ekapradezatva, zuddha, upacarita, anupacarita, ekAnta. anekAnta svabhAva) jainendra siddhAnta koza
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla " + krameNa ceTa nAstikramaH vRSyaMzasya sUkSmatvena vibhAgAbhAvAt / sto vRddhimAda ko'bhyavazyamanusartavya sa pa samayapadArtha eva pra. sA./ta.pra./943 vizeSAstitvarUpa sAmAnyAstiraNamantareNAnupapatteH // ayameva ca samayapadArthasya siddhayati sadbhAva 1. ( kAlake atirikta) zeSa samasta dhoke, pratyeka paryAya samayattikA hetusva kAlako batalAtA hai, kyoMki unake, samayaviziSTa vRtti kAraNAntarase sAdhya honese ( arthAt unake samaya se viziSTa pariNati anya kAraNase hote haiM, isalie ) svataH unake vaha ( samayavRtti hetutva | saMbhavita nahIM hai| (134) (paM.kA pra. tA. 23) / 2. jIva aura pudgaloM ke pariNAmoMke dvArA ( kAlako ) samayAdi paryAyeM vyakta hotI haiM (136 / (pra.sA./ta.pra./ 136 ) / 3. yadi utpAda aura binAza nRtyaMzake / kAla rUpa paryAya) ho mAna jAye to prazna hotA hai ki:-) ( 9 ) ve yugapada haiM yA (2) kramaza. 1 ( 1 ) yadi 'yugapada' kahA jAya to yugapadapanA paTita nahIM hotA, kyoMki eka hI samaya eka ke do virodhI dharma nahIM hote| ( eka hI samaya eka nRtyaMdake prakAza aura andhakArako bhA~ti utpAda aura vinAza-do viruddha dharma nahIM hote / ) (2) yadi 'kramazaH' kahA jAya to krama nahIM banatA, kyoMki vRttyaMzake sUkSma honese usameM vibhAgakA abhAva hai isalie samayarUpI vRtyaMzake utpAda tathA vinAza honA azakya honese ) koI vRttimAna avazya dU~DhanA cAhie aura vaha ( vRttimAna) kAla padArtha hI hai / ( 142 ) / 4. sAmAnya astitva ke fear vizeSa astieanI utpatti nahIM hotI, vaha hI samaya padArtha ke sadbhAvakI siddhi karatA hai| ta. sA. / pari0/1/1. 172 para zolApura vAle paM0 vaMzIdharajone kAphI vistArase yuktiyoM dvArA chahoM dravyoMkI siddhi kI hai| 8. samaya se anya koI kAla anya upalabdha nahIM pra. sA./ta.pra./ 144 na ca vRttireva kevalA kAlo bhavitumarhati vRttehi vRttimantamantareNAnupapache mAtra vRddhi hI kAla nahIM ho sakatI, kyoMki vRttimAnake binA vRtti nahIM ho sakatI / paM. kA./tA.vR./26/55/8 samayarUpa eva paramArtha kAlo na cAnyaH kAlANudravyarUpa iti / parihAramAha-samayastAvatsUkSmakAlarUpa prasiddha' sa eva paryAya na ca dravyam / kathaM paryAyatvamiti cet / utpannapradhvaMsitvAparyAyasya "samao uppaNNapaddha sI" ti vacanAt / paryAyastu dravyaM binA na bhavati dravyaM ca nizcayenAvinazvaraM tacca kAlaparyAyasyopAdAnakAraNataM kAlA purUSa kAladravyameva na ca gatAdi tadapi ... prazna - samaya rUpa hI nizcaya kasmAt / upAdAnasadRzatvAtkArya... kAla hai, usa samayase bhinna anya koI kAlANu dravyarUpa nizcayakAla nahIM hai 1 uttara - samaya to kAladravyakI sUkSma paryAya hai svayaM dravya nahIM hai| prazna - samaya ko paryAyapanA kisa prakAra prApta hai ? uttara = paryAya utpatti vinAzavAlI hotI hai "samaya utpanna pradhvaMsI hai" isa vacanase samaya paryAyapanA prApta hotA hai aura vaha paryAya dravyake binA nahIM hotI, tathA dravya nizcayase anizvara hotA hai| isalie kAlarUpa paryAyakA upAdAna kAraNabhUta kAlAnurUpa kAladravya hI honA cAhie na ki pudglaadi| kyoMki, upAdAna kAraNake sadRza hI kArya hotA hai| (paM.kA./tA. 23/46/8) (paM. pra. / ho0 / 2 / 21/ 136/90 ) (dra.saM. bR. TI / 21/61/6 ) / 9. samaya Adi kA upAdAna kAraNa to sUrya paramANu Adi haiM, kAladravyase kyA prayojana:-- rA. vA./5/22/7/477/20 AdityagatinimittA dravyANAM vartaneti; tannaH kiM kAraNam gatAvapi sadbhAvAt saviturapi majyAyAM bhRtAdi 84 2. nizcayakAla nirdeza va usakI siddhi vyavahAraviSayabhUtAyAM krimetyevaM rUDhAyAM vartanAvarNanAtha sametunA anyena kAlena bhavitavya prazna- Aditya-sUryakI gati dravyoMme vartanA ho jAve ? uttara- aisA nahIM ho sakatA, kyoMki sUrya kI gatime bhI 'bhRta vartamAna bhaviSyata' Adi kAlika vyavahAra dekhe jAte hai / vaha bhI eka kriyA hai usakI vartanAmeM bhI kisI anyako hetu mAnanA hI caahie| yahI kAta hai (paM.kA./tA. 5.25/51/16) / dra. saM. vR / TI0/21/62/2 atha mataM samayAdikAlaparyAyANAM kAladravyamupAdAnakAraNaM na bhavati; kintu samayotpattau mandagatipariNatapudgalaparamANutA nimeSakAlopatto napuTa ciTa tathaiva ghaTikAkAlaparyAyopattI ghaTikA sAmagrI rAjasabhAjana puruSahastAdivyApAro, divasaparyAye tu dinakara bimbamupAdAnakAraNamiti naiva yathA tadulopAdAnakAraNI rapannasya sadodanaparyAyasya kRSNAdivarNA surabhyasurabhigandha-snigdharUkSAdisparzamadhurAdirasa vizeSarUpA guNara dRzyante / tathAgataparamANunayanapuTa vighaTana bhAjapuruSavyApArAvidinakaravirU pudgalaparyAyairupAdAnabhUtaiH samutpannAnAM 1 samayanimiSatraTikAdikAlayANAmapi zuklakRSNAdiguNAH prApnu vanti na ca tathA / prazna- samaya, ghaDI Adi kAlaparyAyoMkA upAdAna kAraNa kAla dravya nahIM hai kintu samaya rUpa kAla paryAyakI utpatti meM mandagati se pariNata pudgala paramANu upAdAna kAraNa hai; tathA nimeSarUpa kAla paryAyakI utpatti meM netroMke puToMkA vighaTana arthAt palakakA giranA-uThanA upAdAna kAraNa hai; aise hI ghaDI rUpa kAla paryAyakI utpatti meM ghaDIkI sAmagrIrUpa jalakA kaTorA aura puruSake hAtha AdikA vyApAra upAdAna kAraNa hai; dina rUpa kAlaparyAyakI utpattimeM sUryakA bimba upAdAna kAraNa hai| uttara-aisA nahIM hai, jisa taraha cAvala rUpa upAdAna kAraNase utpanna bhAta paryAyake upAdAna kAraNameM prApta guNo ke samAna hI sapheda, kAlAdi varNa, acchI yA burI gandha; cikanA athavA rUkhA Adi sparza; mIThA Adi ityAdi vizeSa guNa dokha par3ate haiM, vaise hI ugala paramANu, netra, palaka, vighaTana, jala kaTorA, puruSa vyApAra Adi tathA sUryakA bimba ina rUpa jo upAdAnabhUta pudgalaparyAya hai unase utpanna hue samaya, nimiSa, ghaDI, dina Adi jo kAla paryAya hai unake bhI sapheda, kAlA Adi guNa milane cAhie, parantu samaya, ghar3I AdimeM ye guNa nahIM dIkha par3ate haiM / ( rA. vA./5/22/26-27/482-484 meM savistAra kvi)| paM. kA/tA.vR./26/54 / 16 yadyapi nizcayena dravyakAlasya paryAyastathApi vyavahAreNa paramANujalAdipudgaladravyaM pratItyAzritya nimittIkRtya bhava utpanno jAta ityabhidhIyate / =yadyapi nizcaya se ( samaya ) dravya kAlakI paryAya hai, tathApi vyavahArase paramANu jalAdi pudgaladravya ke jAyate arthAta dayako nimita karake pragaTa hotI hai, aisA jAnanA caahie| (dra.saM./TI./17/934) 10. paramANu AdikI gati meM bhI dharma Adi dravya nimita hai, kAla dravyase kyA prayojana rA.vA./5/22/8/477/24 AkAzapradezanimittA vartanA nAnyastaddhetuH kAlo'stIti; tanna; ki kAraNam / tAM pratyadhikaraNabhAvAd bhAjanavada yathA bhAjanaM taNDulAnAmadhikaraNaM na tu deva pacati tejaso hi sa vyApAra tathA AkAzamapyAdityagatyAdivartanAyAmadhikaraNaM na tu tadeva nirvartayati / kAlasya hi sa vyApAraH / =! - prazna- AkAza pradeza ke nimittase dravyoMmeM) vartanA hotI hai| anya koI 'kAla' nAmaka usakA hetu nahI hai uttara aisA nahIM hai, kyoMki jaise vartana cAvaloM kA AdhAra hai, para pAkake lie to agnikA vyApAra hI cAhie, usI taraha AkAza vartamAvAle dravyoMkA AdhAra to ho jainendra siddhAnta koza
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 2. nizcayakAla nirdeza va usakI siddhi sakatA hai, para vaha vartanAkI utpattimeM sahakArI nahIM ho sktaa| usameM to kAla dravyakA hI vyApAra hai| paM.kA./tA.vR./25/53/3 AdityagatyAdipariNatedharmadravyaM sahakArikAraNaM kAlasya kimAyAtam / naivaM / gatipariNaterdharmadravyaM sahakArikAraNaM bhavati kAla dravyaM ca, sahakArikAraNAni bahUnyapi bhavanti yat kAraNAva ghaTotpattau kumbhakAracakracIvarAdivat matsyAdInAM jalAdivat manuSyANAM zakaTAdivat ityAdi kAladravyaM gatikAraNaM / kutra bhaNitaM tiSThatIti cet "poggala karaNA jIyA khaMdhA khalu kAlakaraNehi" kriyAvanto bhavantIti kthytygre| -prazna-sUryakI gati Adi pariNatimeM dharma dravya sahakArI kAraNa hai to kAla dravyako kyA AvazyakatA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki gati pariNatake dharmadravya sahakArI kAraNa hotA hai tathA kAla dravya bhii| sahakArI kAraNa to bahuta sAre hote haiM jaise ghaTakI utpattimeM kumhAra cakra cIvarAdike samAna, matsyoMkI gatimeM jalAdike samAna. manuSyoM kI gatimeM gADIpara baiThanA Adike samAna,.. ityAdi prakAra kAladravya bhI gatimeM kAraNa hai| prazna-aisA kahA~ hai / uttara-dharma dravyake vidyamAna honepara bhI jIvoMko gatimeM karma, nokarma, pudgala sahakArI kAraNa hote haiM aura aNu tathA skandha ina do bhedoMvAle pudgaloke gamanameM kAla dravya sahakArI kAraNa hotA hai| (paM.kA /mU-/18) aisA Age kheNge| 12. kAla dravya na mAne to kyA doSa hai ni.sA/tA.va./32 meM mArga prakAzase udhRta-kAlAbhAve na bhAvAnAM pariNAmastadantarAta / na dravyaM nApi paryAyaH sarvAbhAvaH prasajyate / -kAlake abhAva meM padArthoMkA pariNamana nahIM hogA, aura pariNamana na ho to dravya bhI na hogA, tathA paryAya bhI na hogii| isa prakAra sarva ke abhAvakA (zUnya)kA prasaMga aayegaa| go.jI./jI.pra /168/1013/12 dharmAdidravyANAM svaparyAyanivRti prati svayameva vartamAnAnAM bAhyopagrahAbhAve tavRttyasaMbhavAt / dharmAdika dravya apane-apane paryAyanikI niSpatti viSai svayameva vartamAna hai, tinake bAhya koI kAraNa bhUta upakAra binA so pravRtti sambhave naahiiN| 13. alokAkAzameM vatanAkA hetu kyA hai paM.kA./tA.vR./24/50/13 lokAkAzAvahirbhAge kAladravyaM nAsti kathamAkAzasya pariNatiriti prazne pratyuttaramAha-yathaikapradeze spaSTe sati lambAyamAnamahAvaratrAyAM mahAveNudaNDe vA-sarvatra calanaM bhavati yathaiva ca manojasparzanendriyaviSayaikadezasparze kRte sati rasanendriyaviSaye ca sarvAGgana sukhAnubhavo bhavati tathA lokamadhye rithate'pi kAladravye sarvatrAlokAkAze prinntirbhvti| kasmAt / akhaNDaikadravyatvAt / =prazna-lokake bAharI bhAgameM kAlANu dravyake abhAvame alokAkAzameM pariNamana kaise hotA hai ? uttara-jisa prakAra bahuta bar3e bA~sakA eka bhAga sparza karanepara sArA baoNsa hila jAtA hai...athavA jaise sparzana indriyake viSayakA, yA rasanA indriyake viSayakA priya anubhava eka aMgameM karanese samasta zarIrameM mukhakA anubhava hotA hai; usI prakAra lokAkAzameM sthita jo kAla dravya hai vaha AkAzake eka dezameM sthita hai, to bhI saba alokAkAzame pariNamana hotA hai, kyoMki AkAza eka akhaNDa dravya hai / (dra.saM.vR./TI./22/64) / 11. sarva dravya svabhAvase hI pariNamana karate haiM, kAla dravyase kyA prayojana rA.bA./5/22/6/477/27 sattAnAM sarvapadArthAnAM sAdhAraNyasti taddhe'tukA vartaneti; tanna; kiM kAraNam / tasyA apynugrhaad| kAlAnugRhItavartanA hi satteti tato'pyanyena kAlena bhavitavyam / = prazna--sattA sarva padArthoM meM rahatI hai, sAdhAraNa hai, ataH vartanA sattAhetuka hai| uttaraaisA nahIM hai, kyoMki vartanA sattAkA bhI upakAra karatI hai| kAlase anugRhIta vartanA hI sattA kahalAtI hai| ataH kAla pRthak hI honA caahie| dra.saMvR./TI./22/65/4 atha mataM yathA kAladravyaM svasyopAdAnakAraNaM pariNate. sahakArikAraNaM ca bhavati tathA sarvavyANi, kAladravyeNa ki prayojanamiti / naivam: yadi pRthagbhUtasahakArikAraNena prayojanaM nAsti tarhi sarvadravyANAM sAdhAraNagatisthityavagAhanaviSaye dharmAdharmAkAzadravyairapi sahakArikAraNabhUtai. prayojanaM naasti| kiMca, kAlasya ghaTikAdivasAdikArya pratyakSeNaM dRzyate; dharmAdInAM punarAgamakathanameva, pratyakSeNa kimapi kArya na dRzyate; tatasteSAmapi kAladravyasmevAbhAvaH prApnoti / tatazca jIvapudgaladravyadvayameva, sa cAgamavirodhaH / prazna-(kAlakI bhA~ti ) jIvAdi sarvadravya bhI apane upAdAnakAraNa aura apaneapane pariNamanake sahakArI kAraNa rheN| una dravyoke pariNamanameM kAla dravya se kyA prayojana hai / uttara-aisA nahIM, kyoMki yadi apanese bhinna bahiraMga sahakArI kAraNakI AvazyakatA na ho to saba dravyoMke sAdhAraNa, gati, sthiti, avagAhanake lie sahakArI kAraNabhUta jo dharma, adharma, AkAza dravya hai unakI bhI koI AvazyakatA na rhegii| vizeSa-kAlakA kArya to ghaDI, dina, Adi pratyakSase dIkha par3atA hai; kintu dharma dravya AdikA kArya to kevala Agamake kathanase hI jAnA jAtA hai| unakA koI kArya pratyakSa nahIM dekhA jaataa| isalie jaise kAla dravyakA abhAva mAnate ho, usI prakAra una dharma, adharma, tathA AkAza dravyoMkA bhI abhAva prApta hotA hai| aura taba jIva tathA pudgala ye do hI dravya raha jaayeNge| kevala do hI dravyoMke mAnanepara Agamase virodha AtA hai| (pN.kaa./taa.vR./24/51)| 14. svayaM kAla dravyameM vartanAkA hetu kyA hai dha.4/1,5,1/321/5 kAlassa kAlo ki tatto pudhabhUdo aNaNNo vA / ... aNanbhuvagamA |...etth vi ekkamhi kAle bhedeNa babahArI jujjde| -prazna-kAlakA pariNamana karAnevAlA kAla kyA usase pRthagbhUta hai yA ananya / uttara-hama kAlake kAlako kAlase bhinna to mAnate nahIM haiM...yahA~para eka yA abhinna kAla meM bhI bheda rUpase vyavahAra bana jAtA hai| paM.kA./tA.vR/24/50/16 kAlasya ki pariNatisahakArikAraNamiti / AkAzasyAkAzAdhAravata jJAnAdityaratnapradIpAnAM svaparaprakAzavacca kAladravyasya pariNate. kAla eva sahakArikAraNaM bhavati / -praznakAla dravyakI pariNatimeM sahakArI kAraNa kauna hai| uttara-jisa prakAra AkAza svayaM apanA AdhAra hai, tathA jisa prakAra jJAna, sUrya, ratna bA dIpaka Adi svapara prakAzaka haiM, usI prakAra kAladravyakI pariNatiya sahakArI kAraNa svayaM kAla hI hai| (dra.saM.vR./TI./22/65) 15. kAla dravyako asaMkhyAta mAnanekI kyA AvazyakatA, eka akhaNDa dravya mAnie zlo vA. 2/bhASAkAra 1/4/44-45/148/17 = praznakAla dravyako asaMkhyAta mAnanekA kyA kAraNa hai 1 uttara-kAla dravya aneka haiM, kyoMki eka hI samaya parasparameM viruddha ho rahe aneka dravyoM kI kriyAoMkI utpattimeM nimitta kAraNa ho rahe haiM...arthAda koI rogI ho rahA hai, koI niroga ho rahA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 3. samayAdi vyavahAra kAla nirdeza va zaMkA samAdhAna 16, kAla dravya kriyAvAna kyoM nahIM prAptimeM upAdAna kAraNa jAnanI cAhie, usame kAla upAdAna kAraNa nahIM hai, isalie kAla heya hai| sa.si !/22/261/7 vartate dravyaparyAyastasya vartayitA kAlaH / yadyaba kAlasya kriyAvattva prApnoti / yathA ziSyo'dhIte, upAdhyAyo'dhyA- 3. samayAdi vyavahAra kAla nirdeza va tatsambandhI pytiiti| naiSa doSaH, nimittamAtre'pi hetuka vyapadezo dRSTa. / zaMkA samAdhAna yathA kArISo'gniradhyApayati / evaM kAlasya hetuktRRtaa| dravyakI paryAya badalatI hai aura use badalAnevAlA kAla hai| prazna-yadi 1. samayAdikI apekSA vyavahAra kAlakA nirdeza aisA hai to kAla kriyAvAn dravya prApta hotA hai| jaise ziSya paDhatA hai aura upAdhyAya paDhAtA hai yahA~ upAdhyAya kriyAvAn dravya hai / paMkA /ma./25 samao Nimiso kaTThA kalA ya NAlI tado divaarttii| uttara-yaha koI doSa nahI hai| kyoMki nimittamAtrameM bhI hetukartA mAsoduayaNasaMvaccharo tti kAlo parAyatto / 2 / / -samaya, nimeSa, rUpa vyapadeza dekhA jAtA hai / jaise - kaNDekI agni paDhAtI hai| yahA~ kASThA, kalA, ghaDI, ahorAtra, mAsa, Rtu, ayana aura varSa aisA jo kaNDekI agni nimitta mAtra hai| usI prakAra kAla bhI hetukartA hai| kAla ( vyavahAra kAla ) vaha parAzrita hai // 2 // ni.sA./mU /31 samayAvalibhedena du viyappaM ahaba hoi tiviyappaM 17. kAlANuko ananta kaise kahate haiM tIdo saMkhejjAvalihadasaMThANappamANaM tu // 31 // samaya aura Avalike bhedase vyavahArakAlake do bheda haiM, athavA (bhUta, vartamAna aura sa, si./5/40/315/6 anantaparyAyavartanAhetutvAdeko'pi kAlANurananta bhaviSyatake bhedase) tIna bheda hai| atIta kAla saMsthAnoMke aura ityupcryte| -prazna-[eka kAlANuko bhI ananta saMjJA kaise dete saMkhyAta Avanike guNakAra jitanA hai| haiM 1] uttara-ananta paryAya vartanA guNake nimittase hotI hai, isa saM.si /5/22/263/3 pariNAmAdilakSaNo vyavahArakAla' / anyena parilie eka kAlANuko bhI upacArase ananta kahA hai| cchinna anyasya paricchedahetuH kriyAvizeSa kAla iti vyavayite / h.pu./7/10...| anantasamayotpAdAdanantavyapadezinaH1101 -ye kAlANu sa tridhA vyavatiSThate bhUto vartamAno bhaviSyanniti" vyavahArakAle ananta samayoMke utpAdaka honese ananta bhI kahe jAte haiM / 10 // bhUtAdivyapadezo mukhyaH / kAlavyapadezo gauNa', kriyAvaddravyA pekSatvAtkAlakRtatvAcca / 18. kAladravyako jAnanekA prayojana sa.si./5/40/315/4 sAMpratikasyaikasamayikatve'pi atItA anAgatAzca samayA anantA iti kRtvA "anantasamaya' ityucyte| -1. pariNA.sA./tA.va./136/117/7 evamuktalakSaNe kAle vidyamAne'pi paramAtmatattva mAdi lakSaNavAlA vyavahAra kAla hai / tAtparya yaha hai ki jo kriyAmalabhamAno'tItAnantakAle saMsArasAgare bhramito'yaM jIvo yatastata. vizeSa anyase paricchinna hokara anyake paricchedakA hetu hai usameM kAraNAttadeva nijaparamAtmatantvaM sarva prakAropAdeyarUpeNa zraddheyaM jJAta kAla isa prakArakA vyavahAra kiyA jAtA hai| vaha kAla tIna prakAravyama.. dhyeyamiti tAtparyam / uparokta lakSaNavAle kAlake jAnanepara kA hai-bhUta, vartamAna aura bhaviSyata / ...vyavahAra kAlameM bhUtAdika bhI isa jIvane paramAtma tattvakI prApti ke binA saMsAra sAgara meM ananta rUpa saMjJA mukhya hai aura kAla saMjJA gauNa hai| kyoMki isa prakArakA kAla taka bhramaNa kiyA hai| isalie nija paramAtma tattvasarva prakAra upA vyavahAra kriyAvAle dravyakI apekSAse hotA hai tathA kAlakA kArya hai| deya rUpase zraddheya hai, jAnane yogya hai, tathA dhyAna karane yogya hai| 2. yadyapi vartamAna kAla eka samayavAlA hai to bhI atIta aura yaha tAtparya hai| anAgata ananta samaya hai aisA mAnakara kAlako ananta samayavAlA paM.kA./tA vR./26/5/20 atra vyAkhyAne'tItAnantakAle durlabho yo'sau kahA hai| (rA.vA./5/22/24/482/8) zuddhajIvAstikAyastasminneva cidAnandai kakAlasvabhAve samyakzraddhAnaM / gha.19/4.2,6,2/1/75 kAlo pariNAmabhavo pariNAmo davbakAlarAgAdibhyo bhinnarUpeNa bhedajJAnaM . vikalpajAlatyAgena tatraiva sthira- sNbhuudo| doNaM esa sahAo kAlo khaNabhaMguro nniydo|| -samacitta' ca kartavyamiti tAtparyArtha.. yAdi rUpa vyavahAra kAla cUki jIva va pudgalake pariNamanase jAnA paM.kA./tA.va./100/160/12 atra yadyapi kAjalabdhivazena bhedAbhedaratna jAtA hai, ata' vaha usase utpanna huA kahA jAtA hai / "vyavahArakAla trayalakSaNaM mokSamArga prApya jIvo rAgAdirahitanityAnandai kasvabhAvamu kSaNasthAyI hai| pAdeyabhUtaM pAramArthikasukhaM sAdhayati tathA jIvastasyopAdAnakAraNaM na dha.4/1.5,1/317/11 kalyante saMkhyAyante karma-bhava-kAyAyusthitayo'neca kAla itybhipraayH| --1. isa vyAkhyAnameM tAtparyArtha yaha hai ki neti kAlazabdavyutpatte / kAla' samaya addhA ityeko'rthaH / =jisake atIta ananta kAlameM durlabha aisA jo zuddha jIvAstikAya hai, usI dvArA karma, bhava, kAya aura AyukI sthitiyA~ kalpita yA saMkhyAta cidAnandai kakAlasvabhAvame samyazraddhAna, tathA rAgAdise bhinna rUpase kI jAtI haiM arthAt kahI jAtI hai, use kAla kahate haiM, isa prakArabhedajJAna...tathA vikalpa jAla ko tyAgakara usImeM sthiracitta karanA kI kAla zabdakI vyutpatti hai| kAla, samaya aura addhA, ye saba caahie| 2. yadyapi jova kAla labdhike vazase bhedAbheda ratnatraya rUpa ekArthavAcI nAma haiN| (rA.vA./5/22/23/482/21) mokSamArgako prApta karake rAgAdise rahita nityAnanda eka svabhAva tathA na. ca. vR /137...prinnaamo| pajjayaThidi uvacarido vavahArAdo ya upAdeyabhUta pAramArthika sukhako sAdhatA hai, parantu jIba hI usakA __NAyabbo / 1371 = pariNAma athavA paryAyakI sthitiko upacArase upAdAna kAraNa hai na ki kAla, aisA abhiprAya hai| vA vyavahArase kAla jAnanA caahie| dra.saM.vR./TI./21/63 yadyapi kAlalabdhivazenAnantasukhabhAjano bhavati go.jI./mU./572/1017 vavahAro ya viyappo bhedo taha pajjaotti jIvastathApi...paramAtmatattvasya samyazraddhAnajJAnAnuSThAna.. tapazca- eyttttho| vabahAraavaThANa TThidI hu vavahArakAlo du / - vyavahAra raNarUpA yA nizcayacaturvidhArAdhanA saiva tatropAdAnakAraNaM jJAtavyaM na ara vikalpa ara bheda ara paryAya e sarva ekArtha haiN| ini zabdanikA ca kAlastena sa heya iti / yadyapi yaha jIva kAlala bdhike vazase __eka artha hai tahA~ vyaMjana paryAyakA avasthAna jo vartamAnapanA tAkari ananta surakhakA bhAjana hotA hai, tathApi * nija paramAtma tatvakA sthiti jo kAlakA pariNAma soI vyavahAra kAla hai| samyazraddhAna, jJAna, AcaraNa aura tapazcaraNa rUpa jo cAra prakArakI dra.saM./mUva TI./21/60 davvaparivaTTarUvo jo so kAlo havei vvhaaro|... nizcaya ArAdhanA hai vaha ArAdhanA hI usa jIvake ananta sukhakI / 21 paryAyasya sambandhinI yA'sau samayaghaTikAdirUpA sthitiH sA jainendra siddhAnta koza
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 87 3. samayAdi vyavahAra kAla nirdeza va zaMkA samAdhAna vyavahArakAlasaMjJA bhavati, na ca paryAya itybhipraay'| =jo dravyoM ke parivartanameM sahAyaka, pariNAmAdi lakSaNavAlA hai, so vyavahArakAla hai / 21 / dravyakI paryAyase sambandha rakhanevAlI yaha samaya, ghar3I Adi rUpa jo sthiti hai vaha sthiti hI 'vyavahAra kAla' hai| vaha paryAya vyavahAra kAla nahIM hai / (dra.saM./To./21/61) paM.dha./pU./277 tadudAharaNaM saMprati pariNamanaM sttyaavdhaaryt| asti / vivakSitvAdiha nAstyaMzasyAvivakSayA tadiha / 2771 = aba usakA udAharaNa yaha hai ki sat sAmAnyarUpa pariNamanakI vivakSAse kAla sAmAnya kAla kahalAtA hai| aura satake vivakSita dravya, guNa va paryAya rUpa vizeSa azoke pariNamanakI apekSAse kAla vizeSa kAla kahalAtA hai| 2. samayAdikI utpattike nimitta ta. sa./4/13, 14 (jyotiSadevAH) merupradakSiNA nityagatayo nRloke // 13 // tarakuta kAlavibhAgaH // 14 // -jyotiSa deva manuSya lokameM merukI pradakSiNA karanevAle ora nirantara gatizIla hai // 13 // una gamana karanevAle jyotiSiyoke dvArA kiyA huA kAla vibhAga hai // 14 // pra. sA/ta. pra./136 yo hi yena pradezamAtreNa kAlapadArthenAkAzasya prade zo'bhivyAptastaM pradeza mandagatyAtikamata' paramANostatpradezamAtrAtikramaNaparimANena tena samo ya. kAlapadArtha sUkSmavRttirUpasamaya ' sa tasya kAlapadArthasya paryAyaH / -kisI pradezamAtra kAlapadArtha ke dvArA AkAzakA jo pradeza vyApta ho usa pradezako jaba paramANu mandagatise unma ghana karatA hai taba usa pradezamAtra atikramaNake parimANake barAbara jo kAla padArtha kI sUkSmavRtti rUpa 'samaya' hai, vaha usa kAla padArthakI paryAya hai| (ni. sA./tA. vR./31) / paM. kA./ta. pra./25 paramANupracalanAyattaH smyH| nayanapuTa ghaTanAyatto nimiSaH / tatsakhyA vizeSataH kASThA kalA nAlI ca / gaganamaNigamanAyatto divArAtraH / tatsaMraNyAvizeSata mAsa', RtuH, ayanaM, sNvtsrmiti| =paramANuke gamanake Azrita samaya hai| oNkha micaneke Azrita nimeSa hai; usakI (nimeSa kI) amuka saMkhyAse kASThA, kalA, aura ghar3I hotI hai, sUryake gamanake Azrita ahorAtra hotA hai; aura usakI ( ahorAtrakI) amuka saMkhyAse mAsa, Rtu, ayana aura varSa hote haiM / ( dra. saM. vR/TI./35/134) dra. saM. vR./TI/21/62 samayotpattau mandagatipariNatapudgala paramANustathA nimeSakAlotpattau nayanapuTa vighaTanaM, tathaiva ghaTikAkAlaparyAyotpattI ghaTikAsAmagrIbhUtajalabhAjanapuruSahastAdivyApArI, divasaparyAye tu dinkrbimbmupaadaankaarnnmiti| samaya rUpa kAlaparyAyakI utpattimeM mandagatise pariNata pudgala paramANu, nimeSarUpa kAlako utpattime netroM ke puToMkA vighaTana, ghar3I rUpa kAla paryAyakI utpattimeM ghar3okI sAmagrIrUpa jalakA kaTorA aura puruSake hAtha AdikA vyApAra dinarUpa kAlaparyAyakI utpatti meM sUryakA bimba upAdAna kAraNa hai| 3. paramANukI tIvragatise samayakA vibhAga nahIM ho jAtA pra. sA./ta. pra./136 tathAhi-yathA viziSTAvagAhapariNAmAdekaparamANuparimANo'nantaparamANuskandhaH paramANoranaMzavAda punarapyanantAMzatvaM na sAdhayati tathA viziSThagatipariNAmAdekakAlAvyApta kAkAzapradezAtikramaNaparimANAvacchinnenai kasamayenai kasmAllokAntAda dvitIyaM lokAntamAkramata' paramANorasaMkhyeyAH kAlANavaH samayasyAnaMzavAdasaMkhyeyAMzatvaM na sAdhayanti / -jaise viziSTa avagAha pariNAmake kAraNa eka paramANuke parimANake barAbara ananta paramANuoMkA skandha banatA hai tathApi vaha skandha paramANuke ananta aMzoMko siddha nahIM karatA, kyoki paramANu niraMza hai; usI prakAra jaise eka kAlANuse vyApta eka AkAzapradezake atikramaNake mApake barAbara eka 'samaya meM paramANu viziSTagati pariNAmake kAraNa lokake eka chorase dUsare chora taka jAtA hai taba ( usa paramANuke dvArA ullaMdhita honevAle ) asaMkhya kAlANu 'samaya'ke asaMkhya aMzoko siddha nahIM karate, kyoMki 'samaya' niraMza hai| paM.kA./tA. vR/25/53/8 nanu yAvatA kAlenai kapradezAtikrama karoti pudgala paramANustatpramANena samayavyAkhyAnaM kRtaM sa ekasamaye caturdazarajju-gamanakAle yAvanta' pradezAstAvantaH samayA bhavantIti / naivaM / ekapradezAtikrameNa yA samayotpattirbhaNitA sA mandagatigamanena, caturda zarajjugamanaM yadekasamaye bhaNitaM tadakrameNa zIghragatyA kathitamiti nAsti doSa / atra dRSTAntamAha-yathA ko'pi devadatto yojanazataM dinazatena gacchati sa eva vidyAprabhAveNa dinenaikena gacchati tatra kiM dinazataM bhavati naivaikadinameva tathA zIghagatigamane sati caturda zarajjugamanepyekasamaya eva nAsti doSa' iti / -praznajitane kAlame "AkAzake eka pradezase dUsare pradezame paramANu gamana karatA hai utane kAla kA nAma samaya hai" aisA zAstrameM kahA hai to eka samayameM paramANuke caudaha rajju gamana karanepara, jitane AkAzake pradeza hai utane hI samaya hone cAhie / uttara---Agamame jo paramANukA eka samayame eka AkAzake pradezake sAtha vAle dUsare pradezapara gamana karanA kahA hai, so to mandagatikI apekSAse hai tathA paramANukA eka samayameM jo caudaha rajjukA gamana kahA hai vaha zIgha gamanakI apekSAse hai| isalie zIghragatise caudaha rajju gamana karanemeM bhI paramANuko eka hI samaya lagatA hai| isameM dRSTAnta yaha hai ki --jaise devadatta dhImI cAlase sau yojana sau diname jAtA hai, vahI devadatta vidyAke prabhAvase zIghra gatike dvArA sau yojana eka dinameM bhI jAtA hai, to kyA usa devadattako zIghragatise sau yojana gamana karane meM sau dina ho gye| kintu eka hI dina lgegaa| isI taraha zIghagatise caudaha rajju gamana karaneme bhI paramANuko eka ho samaya lgegaa| (dra. saM./To./22/66/1) zlo. vA./2/bhASAkAra 1/5/66-68/278/2 loka sambandhI nIceke vAta balayase Uparake vAtavalayame jAnevAlA vAyukAyakA jIva yA paramANu eka samayameM caudaha rAjU jAtA hai| ata eka samayake bhI asaMkhyAta avibhAga praticcheda mAne gaye haiN| saMsArakA koI bhI choTese choTA pUrA kArya eka samayase nyUna kAlameM nahIM hotA hai| 4. vyavahAra kAlakA vyavahAra manuSya kSetra meM hI hotA hai rA. vA./2/22/23/182/20 vyavahArakAlo manuSyakSetre saMbhavati ityucyte| tatra jyotiSANAM gatipariNAmAt, na bahiHnivRktagativyApAratvAt jyotiSAnAm / = sUryagati nimittaka vyavahArakAla manuSya kSetrameM hI calatA hai, kyoki manuSya lokake jyotirdeva gatizIla hote haiM, bAharake jyotirdeva avasthita hai / ( go. jI./ma./577 ) dha. 4/9/5,1,320/5 mANusakhettekkasujjamaMDaletiyAlagoyarANaM tapajjAehi AbUride / = trikAlagocara ananta paryAyose paripUrita eka mAtra manuSya kSetra sambandhI sUryamaNDalameM hI kAla hai; arthAta kAlakA AdhAra manuSya kSetra sambandhI sUryamaNDala hai / 5. devaloka AdimeM isakA vyavahAra manuSyakSetrakI apekSA kiyA jAtA hai rA, vA./5/22/25/482/21 manuSyakSetrasamutthena jyotirgatisamayAvalikAdinA paricchinnena kriyAkalApena kAlavartanayA kAlAvyena Urdhvamadhastiryag ca prANinAM saMkhyeyAsaMkhyeyAnantAnantakAlagaNanAprabhedena krmbhvkaaysthitipricched'| = manuSya kSetrase utpanna Ava jainendra siddhAnta koza
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 88 4. utsarpiNI Adi kAla nirdeza likA Adise tInoM lokoM ke prANiyoM kI karma sthiti, bhavasthiti, aura kAyasthiti AdikA pariccheda hotA hai| isIse saMkhyeya asaMkhyeya aura ananta AdikI ginatI kI jAtI hai| dha./4/320/6 ihatyeNeva kAleNa tesi vvhaaraado| si vavahArAdA / yahA~ke kAlase hI yahAka kAlasa hI devalokame kAlakA vyavahAra hotA hai| ..kAla pramANa sthita kara denepara anAdi bhI sAdi bana jAyegAdha.3/1,2,3/30/5 aNAissa adIdakAlassa kadhaM pamANaM Thavijjadi / Na, aNNahA tssaabhaavpsNgaado| Na ca aNAdi tti jANide sAditaM pAvedi, virohA |-prshn-atiitkaal anAdi hai, isalie usakA pramANa kaise sthApita kiyA jA sakatA hai| uttara-nahIM, kyoMki yadi usakA pramANa nahIM mAnA jAye to usake abhAvakA prasaMga A jaayegaa| parantu usake anAditvakA jJAna ho jAtA hai, isalie use sAditvakI prApti ho jAyegI, so bhI bAta nahIM hai, kyoMki, aisA mAnane meM virodha AtA hai| 6. jaba saba dravyoMkA pariNAma kAla hai to manuSya kSetrameM isakA vyavahAra kyoM dha./4/1,5,1321/1 jIva-poggalapariNAmo kAlo hodi, to sabvesu jIvapoggalesu saMThieNa kAleNa hodavvaM; tado mANusakhettekkasujjamaMDalaTThido kAlo tti Na ghddde| Na esa doso, nikhjjttaado| kitu Na tahA loge samae vA saMvavahAro atthi; aNAiNihaNarUveNa sujjamaMDala kiriyApariNAmesu ceva kAlasaMvavahAro pyttttho| tamhA edasseva gahaNa kAyavvaM / prazna-yadi jIva aura pudgalokA pariNAma ho kAla hai; to sabhI jIva aura pudgaloMmeM kAlako saMsthita honA caahie| taba aisI dazAmeM 'manuSya kSetrake eka sUrya maNDala meM hI kAla sthita hai' yaha bAta ghaTita nahIM hotii| uttara-yaha koI doSa nahIM hai| kyoMki ukta kathana nirdoSa hai| kintu lokameM yA zAstrameM usa prakArase saMvyavahAra nahIM hai, para anAdinidhana svarUpase sUryamaNDalakI kriyA-pariNAmoMme hI kAlakA saMvyavahAra pravRtta hai| isalie isakA hI grahaNa karanA cAhie / 9. nizcaya va vyavahAra kAlameM antararA. vA./1/8/20/43/20 mukhyakAlAstitvasaMpratyayArtha puna' kAlagrahaNam / dvividho hi kAlo mukhyo vyAvahArikazceti / tatra mukhyo nizcayakAlaH / paryAyiparyAyAvadhiparicchedo vyAvahArikaH / mukhya kAlake astitvakI sUcanA deneke lie sthitise pRthaka kAlakA grahaNa kiyA hai| "vyavahAra kAla paryAya aura paryAyIkI avadhikA pariccheda karatA hai| 4. utsarpiNI Adi kAla nirdeza 1. kalpakAla nirdeza saM. si./3/27/223/7 sobhayI kalpa ityAkhyAyate / = ye donoM ( utsapiNI aura avasarpiNI) mila kara eka kalpakAla kahe jAte hai / (rA. vaa./3/27/5/169/3)| ti. p./4|316 doNi vi milidekappa chanbhedA hoMti tattha ekekka.... -ina donoMko milAneSara bosa koDAkor3I sAgaropamapramANa eka kalpakAla hotA hai / (ja0 pa0/2/115 ) / 2. kAlake utsarpiNI va avasarpiNI do bhedasa, si /3/27/223/2 sa ca kAlo dvividhaH-utsarpiNI avasarpiNI ceti |vh kAla (vyavahAra kAla) do prakArakA hai-utsarpiNI aura avasapiNI / (ti. 5/4/313) (rA. vA./3/27/3/161/26 ) (ka. pA. 1/156/74/2) 7. bhUta vartamAna va bhaviSyata kAlakA pramANa ni. sA./mU. va. TI./31, 32 tIdo saMkhejjAvalihadasaMThANappamANaM tu // 39 // atItakAlaprapaMco'yamucyate-atItasiddhAnAM siddhapAyaprAdurbhAvasamayAt purAgato hyAvalyAdivyavahArakAla sa kAlasyaiSAM saMsArAvasthAnAM yAni saMsthAnAni gatAni taiH sdRshtvaadnntH| anAgatakAlo'pyanAgatasiddhAnAmanAgatazarIrANi yAni te sazatyAH (1) mukte' sakAzAdityarthaH ttii0|| jIvAdu puggalAdo'NaM taguNA cAvi saMpadA samayAH / atItakAla ( atota) saMsthAnoMke aura saMkhyAta Avalike guNAkAra jitanA hai // 3 // atItakAlakA vistAra kahA jAtA hai; atIta siddhoMko siddhaparyAyake prAdurbhAva samayase pUrva bItA huA jo Avali Adi vyavahArakAla vaha unheM saMsAra dazAme jitane saMsthAna bIta gaye haiM unake jitanA honese ananta hai| (anAgata siddhoMko mukti hone takakA ) anAgata kAla bhI anAgata siddhoke jo mukti paryanta anAgata zarIra unake barAbara hai| aba, jIvase tathA pudgalase bhI anantagune samaya haiN| gha.4/1,5.1/321/5 kevaciraM kaalo| aNAdio apajjava sido / -prazna--kAla kitane samaya taka rahatA hai| uttara-kAla anAdi aura aparyavasita hai, arthAt kAlakA na Adi hai na anta hai| gha. 4/ sarvadA atota kAla sarvajIva rAzike anantaveM bhAga pramANa rahatA hai. anyathA sarva jIvoM ke abhAva honekA prasaMga AtA hai| go. jI./mU./578, 576 vavahAro puma tiviho tIdo vadRtago bhavisso du / todo saMkhejjAvalihadasiddhANaM pamANo du / 578 / samayo hu vaTTANo jIvAdo savvapuggalAdo vi / bhAvI aNataguNido idi vavahAro have kAlo / 576 / vyavahAra kAla tIna prakAra hai-atIta, anAgata aura vartamAna / tahA~ atItakAla siddha rAzikauM saMkhyAta AvalIkari guNa jo pramANa hoi titanA jAnanA / 5781 bartamAnakAla eka samayamAtra jaannaa| bahuri bhAvo jo anAgatakAla so sarva jIvarAzi" vA sarva pudgalarAzi teM bhI anaMtaguNA jaannaa| aise vyavahAra kAla tIna prakAra kahA / 576 // 3. donoMke suSamAdi chaH chaH bheda sa. si./3/27/223/4 tatrAvasarpiNI SaD vidhA-suSamasuSamA suSamA suSamadupSamA duSamasuSamA duSSamA atiduSSamA ceti / utsapiNyapi atiduSSamAdyA suSamasuSamAntA SaD vidhaiva bhavati / avasarpiNIke chaha bheda hai-suSamasuSamA, suSamA, suSamaduSSamA, duSSamasuSamA, duSSamA aura atidussssmaa| isI prakAra utsarpiNI bhI atiduSSamA lekara suSamasuSamA taka chaha prakArakA hai| (arthAta duSSamaduSSama, 'duSSamA, duSSamasuSamA, suSamaduSamA, suSamA. aura atisuSamA / (rA.vA./3/ 27/5/161/31) (ti. pa./8/316) (ti pa./4/1955-1556) (ka. pA. 1/756/74/3) (dh.1/4,1,44/116/10)| 4. suSamA duSamA Adi kA lakSaNa ma pu/3/19 samAkAla vibhAgaH syAt sudusAvaha gaha yo.| suSamA duSametyamato'nvartha tvametayo / 16 / =samA kAlake vibhAgako kahate haiM tathA jainendra siddhAnta koza
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 4. utsarpiNI Adi kAla nirdeza su aura dur upasarga kramase acche aura bure artha meM Ate haiN| su aura dur, upasargoko pRthak pRthaka samAke sAtha joDa dene tathA vyAkaraNake niyamAnusAra sa ko Sa kara denese suSamA aura duHSamA zabdoMkI siddhi hotI hai| jinake artha kramase acchA kAla aura burA kAla hotA hai, isa taraha utsarpiNI aura avasarpiNI kAlake chahoM bheda sArthaka nAmavAle haiM // 1 // 5. avasarpiNI kAlake SaT bhedoMkA svarUpa ti.pa./4/320-314 "noTa-mUla na dekara kevala zabdArtha diyA jAtA hai| 1. suSamAsuSamA-(bhUmi) suSamAsuSamA kAlameM bhUmi raja, dhUma, agni aura himase rahita, tathA kaNTaka, abhrazilA (barpha) Adi evaM bicchU Adika koDoMke upasargoMse rahita hotI hai|320| isa kAlameM nirmala darpaNake sadRza aura nindita dravyoMse rahita divya bAlU, tana, mana aura nayanoko sugvadAyaka hotI hai / 321 / komala ghAsa va phalose lade vRkSa / 322-323 / kamaloMse paripUrNa vApikAe~ / 324 / sundara bhavana / 325 // kalpavRkSose paripUrNa parvata / 328 / ratnose bharI pRthvI / 326 / tathA sundara nadiyA~ hotI haiM / 330 / svAmI bhRtya bhAva va yuddhAdikakA abhAva hotA hai| tathA vikalendriya jIvoMkA abhAva hotA hai|331332| dina rAtakA bheda, zota va garmIko vedanAkA abhAva hotA hai| parastrI va paradhana haraNa nahI hotaa|333| yahA~ manuSya yugala-yugala utpanna hote haiM / 334 / manuSya-prakRti-anupama lAvaNyane paripUrNa. sukha sAgarameM magna, mArdava evaM Arjavase sahita mandakaSAyI, suzIlatA pUrNa bhoga-bhUmimeM manuSya hote haiN| nara va nArIse atirikta anya parivAra nahIM hotA ||337-340|-vhaaN gA~va va nagarAdika saba nahIM hote kevala ve saba kalpavRkSa hote haiM / 341 / mAMsAhArake tyAgI, udambara phaloke tyAgI, satyavAdI, vezyA va parastrItyAgI, guNiyoMke guNoMmeM anurakta, jinapUjana karate hai| upavAsAdi saMyamake dhAraka, parigraha rahita yatiyoMko AhAradAna dene meM tatpara rahate haiM / 365-368 / manuSya-bhogabhUmijoMke yugala kadalIghAta maraNase rahita, vikriyAse bahutase zarIroMko banAkara aneka prakArake bhogoMko bhogate haiM / 358 / makuTa Adi AbhUSaNa unake svabhAvase hI hote haiN|360-364aa janmamRtyu-bhogabhUmimeM manuSya aura tiryacoMko nau mAsa Ayu zeSa rahane para garbha rahatA hai aura mRtyu samaya Anepara yugala bAlaka bAlikA janma lete haiM / 375 navamAsa pUrNa hone para garbhase yugala nikalate haiM, tatkAla hI taba mAtA pitA maraNako prApta hote haiM / 376 / puruSa chIMkase aura strI jaMbhAI Anese mRtyuko prApta hote haiN| una donoMke zarIra zaratkAlIna meghake samAna AmUla vinaSTa ho jAte haiM / 377 pAlana-- utpanna hue bAlakoM ke zayyApara sote hue apane aMgUTheke cUsanemeM 3 dina vyatIta hote haiM / 374 / isake pazcAt upavezana, asthiragamana. sthiragamana, kalAguNoM kI prApti, tAruNya aura samyagdarzanake grahaNakI yogyatA, inameM kramazaH pratyeka avasthAmeM una bAlakoketImatInadina vyatIta hote haiM / 380 / inakA zarIrameM mUtra va viSThAkA Asrava nahIM hotA / 381 // vidyAe~-ve akSara, citra, gaNita. gandharva aura zilpa Adi 64 kalAoM meM svabhAva se hI atizaya nipuNa hote haiM // 38 // jAtibhoga bhUmimeM gAya, siMha, hAthI, magara, zUkara, sAra ga, rojha. bhaiMsa, vRka, bandara, gavaya, teMduA, vyAgha, zRgAla, rIcha, bhAlU, murgA, koyala. totA, kabUtara. rAjahaMsa, koraMDa, kAka, krauMca, aura kaMjaka tathA aura bhI tiryaca hote hai / 386-360 / yoga va AhAra-ye'yugala pArasparika premameM Asakta rahate haiM / 386 / manuSyoMvat tiryaca bhI apanI-apanI yogyatAnusAra mAMsAhArake binA kalpavRkSoMkA bhoga karate haiM / 361-363 / cauthe dina berake barAbara AhAra karate hai / 334 / kAlasthiti-cAra koDAkoDI sAgaropama pramANa suSamAsuSamA kAlameM pahilese zarIrakI U~cAI. Ayu, bala, Rddhi aura teja Adi hInahIna hote jAte haiM / 364aa (ha. pu./7/64-105) (ma. pu./6/63-61) (ja. pa./2/112-164) (tri sA/784-761) 2--ti p./4/365-402|| 2 suSamA-isa prakAra utsedhAdikake kSINa honepara suSamA nAmakA dvitIya kAla praviSTa hotA hai / 3651 isakA pramANa tIna koMDAkoDI sAgaropama hai| uttama bhogabhUmivat manuSya va tiryaMca hote haiN| zarIra-zarIra samacaturasra saMsthAna se yukta hotA hai ||318||aahaar '--- tIsare dina akSa (baheDA) phalake barAbara amRtamaya AhArako grahaNa karate haiM / 368 / janma va vRddhi-usa kAlameM utpanna hue bAlakoMke zayyApara sote hue apane aMgUTheke cUsanemeM pA~ca dina vyatIta hote haiM / 366 / pazcAt upavezana. asthiragamana, sthiragamana, kalAguNaprApti. tAruNya, aura samyaktva grahaNakI yogyatA, inameM se pratyeka avasthAmeM una bAlakoMke pA~ca-pA~ca dina jAte hai|406| zeSa varNana suSamAsuSamAvada jaannaa| 3. ti. pa./4/403-510 suSamAduSamA-utsedhAdike kSINa honepara suSamAduSamA kAla praveza karatA hai, usakA pramANa do kor3AkoDI sAgaropama hai|403. zarIra--isa kAla meM zarIrakI U~cAI do hajAra dhanuSa pramANa tathA eka palyako Ayu hotI hai|404| AhAraeka dinake antarAlase oNbaleke barAbara amRtamaya AhArako grahNa karate haiM / 406 / janma va vRddhi-usa kAla meM bAlakoke zayyApara sote hue sAta dina vyatIta hote hai| isake pazcAta upavezanAdi kriyAoMmeM kramazaH sAta sAta dina jAte haiM / 408 / kulakara Adi puruSa-kucha kama palyake AThave bhAga pramANa tRtIya kAlake zeSa rahane para * prathama kulakara utpanna hotA hai // 42 // phira kramaza caudaha kulakara utpanna hote haiM / 422-464 / yahA~se Age sampUrNa loka prasiddha trezaTha zalAkA puruSa utpanna hote hai / 510 / zeSa varNana jo suSamA ( bA suSamamuSamA) kAlameM kaha Aye haiM, vahI yahA~ bhI kahanA cAhie / 406 // 4. ti. pa./4/1276-1277 duSamA.suSamA-RSabhanAtha tIrthakrake nirvANa honeke pazcAta tIna varSa aura sADhe ATha mAsake vyatIta honepara duSamasuSamA nAmaka caturthakAla praviSTa huA / 1276 / isa kAlameM zarIrakI U~cAI paoNca sau paccIsa dhanuSa pramANa thI / 1287 / isameM 63 zalAkA puruSa va kAmadeva hote hai| inakA vizeSa varNana-de0 'zalAkA puruSa' / 1. ti pa/4/1474-1535 duSamA-vIra bhagavAnakA nirvANa honeke pazcAta tIna varSa, ATha mAsa, aura eka pakSake vyatIta ho jAnepara duSamAkAla praveza karatA hai / 1474 / zarIra-isa kAla meM utkRSTa Ayu kula 120 varSa aura zarIrakI U~cAI sAta hAtha hotI hai / 1475 // zruta viccheda-isa kAlameM zrutatIrtha jo dharma pravartanakA kAraNa hai vaha 20317 varSoM me kAla doSase hIna hotA hotA vyucchedako prApta ho jAyegA / 1463 / itane mAtra samaya taka hI cAturvarNya saMgha rhegaa| isake pazcAta nhii| / 1464 / munidIkSA-mukuTadharo meM antima candra guptane dIkSA dhAraNa kI / isake pazcAta mukuTadhArI pravajyAko dhAraNa nahIM karate / 1481 rAjavaMza-isa kAla meM rAjavaMza kramaza' nyAyase girate-girate anyAyI ho jAte hai| ata AcArogadharoM ke 275 varSa pazcAt eka kala kI rAjA huA 11466-1510 / jo ki muniyoke AhArapara bhI zulka mA~gatA hai| taba muni antarAya jAna nirAhAra lauTa jAte haiM / 1512 / usa samaya uname kisI ekako avadhijJAna ho jAtA hai| isake pazcAta koI asaradeva upasargako jAnakara dharmadrohI kalkIko mAra DAlatA hai 11513 / isake 100 varSa pazcAda eka upakakI hotA hai aura pratyeka 1000 varSa pazcAta eka kAkI hotA hai / 1516 / pratyeka kalkIke samaya muniko avadhijJAna utpanna hotA hai| aura cAturvarNya bhI ghaTatA jAtA hai / 1517 / saMghabiccheda-cANDAlAdi aise bahuta manuSya dikhate hai| / 15181516 / isa prakAra se ikkIsavaoN antima kalkI hotA hai / 1520 // usake samaya meM vIrAMgaja nAmaka muni, sarvazrI nAmaka AryikA tathA agnidatta aura paMguzrI nAmaka zrAvaka yugala hote hai| / 1521 / usa rAjAke dvArA zulka mA~gane para vaha muni una zrAvaka zrAvikAoMko duSamA kAlakA anta AnekA sandezA detA hai| usa samaya munikI jainendra siddhAnta koza bhA02-12
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla Ayu kula tIna dina kI zeSa rahatI hai| taba ve cAroM hI saMnyAsa maraNa pUrvaka kArtika kRSNa amAvasyA ko yaha deha chor3a kara saudharma svarga meM deva hote haiM / 1520 -1533 / anta- usa dina krodhako prApta huA asura deva kaphIko mAratA hai aura sUryAstasamaya agni vinaSTa ho jAtI hai| / 1933 | isa prakAra dharmadrohI 21 kalkI eka sAgara Ayuse yukta hokara varmA narakane jAte haiM / 1534-0515 (ma.pu./06/ 360 - 435 ) / 6- ti pa /4/1535-1544 duSamAduSamA - 21veM kalkI ke pazcAt tIna varSa, ATha mAsa aura eka palake bIta jAnepara mahAviSama vaha atidupanA nAmaka chaThA kAla praviSTa hotA hai| 15230 zarIra-isa kAlake pravezameM zarIrakI U~cAI tIna athavA sAr3he tIna hAtha aura utkRSTa Ayu 20 varSa pramANa hotI hai / 9536 // dhUma varNake hote hai| AhAra- usa kAlameM manuSyoM kA AhAra mUla, phala aura matsyAdika hote haiM / 1537| nivAsa- usa samaya vastra, vRkSa aura makAnAdika manuSyoMko dikhAI nahIM dete / 1530| isalie saba naMge aura bhavanoMse rahita hokara banoMmeM ghUmate haiN| 1338 zArIrika duHkha manuSya prAyaH pazuoM jaisA AcaraNa karanevAle, krUra, bahire, andhe, kAne, guge, dAridrya evaM krodhase paripUrNa dIna, mandara jaise rUpayAle kumar3e maune zarIravAle, nAnA prakAra kI vyAdhi vedanAse vikala, atikaSAya yukta, svabhAvase pApiSTha, svajana Adise vihIna, durgandhayukta zarIra evaM kezoMse saMyukta, tathA lIkha Adi Acyantra hote haiM / 9338- 92490 Agamana nirgamana - isa kAlameM naraka aura tiyaMcagatise Aye hu jIva hI yahA~ janma lete haiM, tathA yahA~ se marakara ghora naraka va tiyaMcagatimeM janma lete haiM / 1542 / hAni - dina pratidina una jIvoMkI UMcAI, Ayu aura vIrya hIna hote jAte haiM / 15430 pralayaunacAsa dina kama ikkIsa hajAra varSoMke bIta jAnepara jantuoMko bhayadAyaka ghora pralaya kAla pravRtta hotA hai / 11544 | ( pralayakA svarUpa de0 pralaya / (ma. pU. /06/438-450) (tri sA/2064) SaT kAloM meM avagAhanA, AhArapramANa, antarAla, saMsthAna va haDDiyoM Adiko vRddhihAnikA pramANa de0 kAla/2/11 d * sa.si./3/20/223/3 ardhasaMjJa te 6. utsarpiNI kAlakA lakSaNa va kAla pramANa anubhavAdibhirutsarpapazIlA utsarpiNI / ... avasarpiNyA: parimANaM dazasAgaropamakoTIkoTyaH / utsarpiNyA api tAvatya eva / ye donoM (utsarpiNI va avasarpiNI) kAla sArthaka nAmavAte haiM jisameM anubhava AdikI vRddhi hotI hai vaha utsarpiNI kAla hai / (rA.vA./3/27/5/111/30 ) avasarpiNI kAlakA parimANa dasa kor3Aphor3I sAgara hai aura utsarpiNIkA bhI itanA hI hai| (sa.si./3/30/234/1) (dha.13/2.1. 21/31/301 ) (rA.vA./3/39/0/208/21) ( ti pa / 4 / 315 ) (ja.pa./2/115) = gha. 1/4.1.44/11/1 janya balAva urahANaM utsappa ur3atI hodi so kAlo ussappiNI / jisa kAlameM bala, Ayu va utsedhakA utsarpaNa avivRddhi hotI hai yaha utsarpiNIkA hai (di.1/4/3149/1550) (ka. pA. 1 / 656/04/3) (ma.pu. /3/20) 7. utsarpiNI kAlake SaT bhedoMkA vizeSa svarUpa 5 utsarpiNI kAlakA praveza krama de0 kAla /4/12 ti.pa./4/1563 - 1566 duSamAduSamA- isa kAlameM manuSya tathA tiyaMca nagna rahakara pazuoM jaisA AcaraNa karate hue kSudhita hokara vanapradezoMmeM dhatUrA Adi vRloka phala mUla evaM patte Adi sthAte hai 1463 zarIrakI U~cAI eka hAtha pramANa hotI hai| 15640 isake Age teja, bala, buddhi Adi saba kAla svabhAvase uttarottara baDhate jAte haiN| fo 4. utsarpiNI Adi kAla nirdeza | 1566 / isa prakAra bharatakSetra meM 29000 varSa pazcAta atiduSamA kAla pUrNa hotA hai / 1566 / (ma.pu. /76/454-451) ti.pa./4/1567 - 1575 duSamA- isa kAlameM manuSya- tiryaMcoM kA AhAra 20,000 varSa taka pahale ke hI samAna hotA hai / isake prArambha meM zarIrakI U~cAI 3 hAtha pramANa hotI hai / 9568 isakA eka hakAra varSoMke roga rahanepara 14 kulakaraoNkI utpati hone lagatI hai 11566-1571| kulakara isa kAlake mlekSa puruSoMko upadeza dete haiM 11575 / (ma.pu / 76/460-466) (tri.sA./871) ti.pa./4/1505-1316 SamAsumA isake pazcAta duSpama-pamAnAta praveza hotA hai| isake prArambhameM zarIra kI UMcAI sAta hAtha pramANa hotI hai / 9206 / manuSya pA~ca varga vAle zarIrase yukta, maryAdA, vinaya evaM lajjA sahita santuSTa aura sampanna hote haiM / 1577| isa kAlameM 24 tIrthaMkara hote haiN| unake samaya 12 cakravartI, nau baladeva, mau nArAyaNa, nau pratinArAyaNa huA karate haiN|1678-12120 esa kAla antameM manuSyoM ke zarIrakI U~cAI pA~ca sau paccIsa dhanuSa hotI hai / 1564-15160 ma.pU./06/400-486) (tri.sA./8020) ti. pa./4/1566 - 1566 suSamAduSamA- isake pazcAt suSamaduSSama nAma caturtha kAla praviSTa hotA hai| usa samaya manuSyoMkI UMcAI pA~cau dhanuSa pramANa hotI hai| uttarottara Ayu aura U~cAI pratyeka kAlake mala se baDhatI jAtI hai / 1566 - 1567 usa samaya yaha pRthivI jaghanya bhogabhUmi kahI jAtI hai / 1568 | usa samaya ve saba manuSya eka ko se hote haiN| 1716 (ma.pu. 06/460-11) ti.pa./4/1566-1601 suSamA suSmAduSamA kAlake pazcAt pacapanA nAmaka kAla praviSTa hotA hai / 1566| usa kAlake prArambha meM manuSya ticoMkI Ayu va utsedha Adi suSamAduSamA kAlake asamaya hotA hai, parantu kAla svabhAvase ve uttarottara baDhatI jAtI hai | 1600 / usa samaya ke antake) naranArI do kosa kace, pUrNa candramA sahA mukhavAle vinaya evaM zIlase sampanna hote haiM / 16011 ( ma.pu. /76/412) ti.pa./4/1602-1605 suSamAsuSamA - tadanantara suSamAsuSamA nAmaka chaThA kAla praviSTa hotA hai| usake pravezameM Ayu Adi suSamAkAlake antabada hotI haiM / 1602 // parantu kAla svabhAvake jalase Ayu Adika bhaDatI jAtI hai| usa samaya yaha pRthivI uttama bhogabhUmike nAmase suprasiddha hai / 9603 / usa kAlake antameM manuSyokI UMcAI tIna kosa hotI hai| 9604 ve bahuta parivArakI vikriyA karanemeM samartha aisI zaktiyoMse saMyukta hote haiN| (ma.pu. / 76/462) chaha kAloM meM Ayu, varNa, avagAhanAdikI vRddhi va hAnikI sAraNI - de0 kAla /4/16) 8. chaha kAlakA pRthak-pRthak sa.si./3/27/223/7 tatra suSamasuSamA catasra' sAgaropamakoTI koTyaH / tadAdau manuSyA uttarakurumanuSyatulyAH / tataH krameNa hAnau satyAM suSamA bhavati tikhaH sAgaropamakoTokoTayaH tadAdI manuSyA harivarSamanuSyasamA tataH krameNa hAnau satyAM suSamaduSpamA bhavati dve sAgaropamakoTIkoTTayau / tadAdI manuSyA haimavatakamanuSyasamAH / tataH krameNa hAnI satyA duSSamasuSamA bhavati ekasAgaropamakoTAkoTI dvihinA tAdI manuSyA nivehajanatulyA bhavanti / tataH krameNa hAnau satyAM duSSamA bhavati ekaviMzativarSasahasrANi / tataH krameNa hAnI satyAmatidupamA bhavati ekaviMzativarSasahasrANi / evamutsarpagyapi viparItakramA veditavyA isamese suSamasuSamA cAra kor3Akor3I sAgarakA hotA hai| isake prArambhamaiM manuSya uttarakuruke manuSyoMke samAna hote hai| phira kramase hAni honepara tIna kor3Akor3I sAgara pramANa suSamA kAla prApta hotA hai| isake prArambha meM / - jainendra siddhAnta koza
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla manuSya harivarSa ke manuSyoMke samAna hote haiN| tadanantara kramase hAni honepara do kohAkor3I sAgaropama pramANa suSamadhyamA kAla prApta hotA hai / isake prArambha meM manuSya haimavatakake manuSyoMke samAna hote haiM / tadanantara kramase hAni hokara byAlIsa hajAra varSa kama eka kor3Akor3I sAgarakA duSamasuSamA kAla prApta hotA hai| isake prArambhameM manuSya videha kSetrake manuSyoMke samAna hote haiN| tadanantara kramase hAni hokara ikkIsa hajAra varSakA duSSamA kAla prApta hotA hai / tadanantara kramase hAni hokara ikkIsa hajAra varSa kA atiduSamA kAla prApta hotA hai| isI prakAra utsarpiNI bhI isase viparIta kramase jAnanA caahie| (ti.pa./ 4/317-316) avasarpiNIke chaha bhedoMmeM kramase jIvoMkI vRddhi hotI jAtI hai dussamamupavessa paDhamasama ti./4/1612-2613 aksappiNI yammi niyatidivaNasI vahI jIvANa dhovakAlammi / 16920 kamasobata vikAse manuyatiriyANamapi saMkhA tatto ussaXia piNie tidae TUTaMti puvaM vA / 1693 / = avasarpiNI kAlameM duSyamaSamA kAlake prArambhika prathama samayameM thor3e hI samayake bhItara vikalendriyoMkI utpatti aura jIvoMkI vRddhi hone lagatI hai / 1612 isa prakAra kramase tIna kAloMmeM manuSya aura tica jIvoMkI saMkhyA baDhatI hI rahatI hai| phira isake pazcAta utsarpiNIke pahale tIna kAloM meM bhI pahale ke samAna hI ve jIva vartamAna rahate haiM / 1613 / 10. utsarpiNIke chaha kAloM meM jIvoMkI kramika hAni va kalpavRkSoM kI kramika vRddhi ti.pa./4/1608-1611 ussappiNIe ajjAkhaMDe adidussamassa pddhmkhge| hoti hu paratirivANaM jIvA sammANi dhovANi 1608 // tato kamaso bahavA maNuvA tericchasayala viyalakkhA / uppajjaMti hu jAva ya dussama samassa carimo tti / 1606 / NAsaMti ekkasamae viyalakkhA - giNikulabheyA turimassa pacamasamae kappatarUNaM pi uppI 1610 paciti madhuna tiriyA pesiyamesA jahaNabhogalirda / tetiyamettA hoti hU takAle bharahalesamma / 1611 - utsarpiNI kAlake AryakhaNDamai atidupamA kAlake prathama kSaNameM manuSya aura licoMmeM se saba jIna thor3e hote haiM / 160 isake pazcAta phira kramase duSyamasuSamA kAlake anta taka bahasase manuSya aura sakalendiya evaM vikalendriyatiyaMca jIva utpanna hote haiM / 1601 / tatpazcAt eka samaya meM vikalendriya prANiyoMke samUha va kutabheda naSTa ho jAte hai tathA caturtha kAlake prathama samaya meM kApavRkSoMkI bhI utpatti ho jAtI hai / 16101 jitane manuSya aura tiyaMca jaghanya bhogabhUmi meM praveza karate haiM utane hI isa kAla ke bhItara bharatakSetra meM hote haiM / 1611 / 11. yugakA prArambha va usakA krama si.5 /1/70 sAle pAviruddha sahodaranino abhijassa paDhamajoe jugassa AdI imassa puDhaM 1901 -zrAvaNa kRSNA par3ivAke dina muhUrta ke rahate hue sUryakA zubha udaya honepara abhijit nakSatra ke prathama yoga meM isa yugakA prArambha huA, yaha spaSTa hai| ti.pa./0/330-340 AsApuNimIe jugaNiSyasI du sAbane kiNhe abhijimi caMdajoge pADidivasammi pAraMbho ||30| paNava rise dumaNogaM davikhantarAya usu ca asaNa AdicaritaM // 547| pallassAsaMkhabhAgaM dakkhiNa ayaNassa hodi parimANaM / tettiyamettaM uttaraayaNaM usupaM ca taduguNaM / 548| ASAr3ha S 91 4. utsarpiNI Adi kAla nirdeza ... mAsakI pUrNimAkai dina pA~ca varSa pramANa yugakI pUrNatA aura zramaNakRSNA pratipake dina abhijita nakSatra ke sAtha candramAkA yoga honepara usa yugakA prArambha hotA hai / 530| isa prakAra utsarpiNIke prathama samayase lekara antima samaya taka pA~ca parimita yugoM meM sUryoke dakSiNa va uttara ayana tathA viSuvoMko le AnA cAhie / 547| dakSiNa ayanakA pramANa patyakA asaMkhyAtavA~ bhAga aura itanA hI uttara ayanakA bhI pramANa hai| viSupoMkA pramANa isase dUnA hai / 548 vi. pa. 4/1558-2363 pokramecA salila garisaMti divANi satta sahajagaNaM yajjaggiNie daDavA bhUmI sayalA vi sImatA hodi 11661 variti khIramecA khIraja tesiyANi divasANi khIrajahiM bharidA sacchAyA hodi sA bhUmI | 1556 // tatto amidapayodA anida garisaMti satadivasANi aniveNa sitAra mahie jAti ligomAdI | 1560 / tA rasajalavAhA divvarasaM parisaMti sattadidibarasegA uNNA rasavaMtA hoMti te savye 161 viviharaso sahibharidA ghUmI surasAdapariSadA hodi tato sIyazagaMdha NAdittA Nissara ti NaratiriyA | 1662 / phalamUladalappahRdi chahidA khAdati mastapadI / jaggA godhammaparA paratiriyA baNapase / 1563 // - utsarpiNI kAlake prArambhane sAta dina taka puSkara me khodaka jalako barasAte haiM, jisase bajrAgnise jalI huI sampUrNa pRthivI zItala ho jAtI hai / 95580 kSIra megha utane ho dina taka kSIra jakha varSA karate haiM, isa prakAra kSIra jalase bharI huI yaha pRthivI uttama kAntise yukta ho jAtI hai / 1551 | isake pazcAt sAta dina taka amRtameva amRtako varSA karate haiN| isa prakAra amRta se abhiSita bhUmipara latAguNma ityAdi ugane lagate haiM / 1560 / usa samaya rasameSa sAta dina taka divya rasakI varSA karate haiN| isa divya rasase paripUrNa ve sama rasavAte ho jAte haiM / 16611 vividha rasapUrNa auSadhiyoM se bharI huI bhUmi susvAda pariNata ho jAtI hai pazcAt zItala gandhako grahaNa kara ve manuSya aura tica guphAoMse bAhara nikalate haiM / 1562| usa samaya manuSya pazuoM jaisA AcaraNa karate hue kSudhita hokara vRkSoMke phala mUla va patte bAdiko khAte haiM / 1663 / 12. huMDAvasarpiNI kAlakI vizeSatAe~ si.pa./4/1615-1623 asaMkhyAta avasarpiNI kAlakI zalAkAoMke bIta jAnepara prasiddha eka huNDAvasarpiNI AtI hai; usake cihna ye haiM - 1. isa huNDAvasarpiNI kAla ke bhItara suSamaduSSamA kAlakI sthiti meM se kucha kAlake avaziSTa rahanepara bhI varSA Adika par3ane lagatI hai aura vikalendriya jImoMkI utpatti hone lagatI hai / 161960 2. isake atirikta isI kAlame kalpavRkSoMkA anta aura karmabhUmikA vyApAra prArambha ho jAtA hai / 3. usa kAlameM prathama tIrthaMkara aura prathama cakravartI bhI utpanna ho jAte haiM / 161714, cakravartIkA vijaya bhaMga 5. aura thoDese jIvoMkA mokSa gamana bhI hotA hai| 6. isake atirikta cakravartIse kI gayI dvijoMke vaMzakI utpatti bhI hotI hai | 1698 / 7. duSSamasuSamA kAlameM 58 hI zalAkA puruSa hote haiN| 8. aura nauveM | pandrahaveMkI bajAya ] se solahaveM tIrthaMkara taka sAta tIne dharmako ucita hotI hai | 1616 (tri.sA./814) 6. gyAraha rudra aura kalahapriya nau nArada hote haiM / 10. tathA isake atirikta sAtaveM, teIsaveM aura antima tIrthakarake upasarga bhI hotA hai / 1620 11. tRtIya, caturtha va paMcama kAlameM uttama dharmako naSTa karanevAle vividha prakAra ke duSTa pApiSTha kudena aura kuliMgI bhI dikhane lagate haiM / 12. tathA cANDAla, zabara, pANa (zvapaca), puliMda, lAhala, aura kirAta ityAdi jAtiyoM utpanna hotI hai| 13. tathA duSama kAlameM 42 kalphI va upakalkI hote haiN| 14. ativRSTi, anAvRSTi, bhUvRddhi (bhUkaMpa 1 ) aura vajrAgni AdikA giranA, ityAdi vicitra jainendra siddhAnta koza
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 4. utsarpiNI Adi kAla nirdeza arthAt ekasA rahatA hai / 17031 usa ( hari ) kSetrakA avazeSa varNana suSamAkAlake samAna hai| vizeSa yaha hai ki vaha kSetra hAni-vRddhise rahita hotA huA sasthitarUpa arthAta eka-sA hI rahatA hai / 1744 / suSamasuSamAkAlake viSayameM jo vicitratara varNana kiyA gayA hai. vahI varNana hAnise rahita-devakurume bhI samajhanA cAhie / 2145 // ramaNIya ramyakavijaya bhI harivarSa ke samAna uttama varNanose yukta hai / 2335 // hairaNyavatakSetra haimavatakSetrake samAna varNanase yukta hai / 2350 / (tri.sA./ 776) ja. pa./2/166-174 tadio dukAlasamao asaMkhadIve ya hA~ti nniymenn| maNusuttarAdu parado NagiMdavarapavvado NAma / 166 / jalaNihisayaMbhUravaNe sayaMbhuravaNavaNassa dovmjjhmmi| bhraharaNagidaparado dussamakAlo samuhiTTho |174|-maanussottr parvatase Age nagendra (svayaMprabha) parvatataka asaMkhyAta dvIpoM meM niyamataH tRtIyakAlakA samaya rahatA hai / 166 / nagendra parvatake pare svayaMbhUramaNa dvIpa aura svayaMbhUramaNa samudrameM duSamAkAla kahA gayA hai / 174 (kumAnuSa dvIpoM meM jaghanya bhogabhUmi hai| ja. pa./11/54-55) 15. chahoM kAloM meM sukha-duHkha AdikA sAmAnya kathana bhedoMko liye hue nAnA prakArake doSa isa huNDAvasapiNI kAlameM huA karate haiM / 1621-1623 / gha.3/1,2,14/18/4 paumappahabhaDArao bahasIsaparivAro...puThivalagAhAe vRttasaMjazaNaM pamANaM Na pAveti / tado gAhA Na bhadietti / ettha parihAro buccade-sabbosappiNIhito ahamA huNddosppinnii| tatthataNa titthayarasissaparivAra jugamAhappeNa ohaTTiya DaharabhAvamApaNaM ghettUNa Na gAhAmuttaM dusidaM sakkijjadi, sesosappiNI titthayaresu bahusosaparivAruvalaM bhAdo / -prazna-padmaprabha bhaTTArakakA ziSya parivAra...(kI) saMkhyA pUrva gAthAmeM kahe gaye saMyatoke pramANako prApta nahIM hotI, isalie pUrva gAthA ThIka nahIM' uttara-Age pUrvazaMkA kA parihAra karate haiM ki sampUrNa avasapiNiyoMkI apekSA yaha huMDAvasarpiNo hai, isalie yugake mAhAtmyase ghaTakara hrasvabhAvako prApta hue huNDAvasarpiNI kAla sambandhI tIrthakaroMke ziSya parivArako grahaNakarake gAthA sUtrako dUSita karanA zakya nahIM hai, kyoki zeSa avasarpiNiyoMke tothaMkaroMke bar3A ziSya parivAra pAyA jAtA hai| 13. ye utsarpiNI Adi SaTakAla bharata ca airAvata kSetroM meM hI hote haiM ta.sU./3/27-28 bharatairAvatayovRddhihrAsau SaTsamayAbhyAmutsarpiNyava sarpiNIbhyAm / 27. tAbhyAmaparA bhUmayo'vasthitAH / 281 =bharata aura airAvata kSetrameM utsarpiNIke aura avasarpiNIke chaha samayoMkI apekSA vRddhi aura hrAsa hotA rahatA hai / 271 bharata aura airAvatake sivA zeSa bhUmiyaoN avasthita haiM / 28 ti.pa./4/313 bharahaskhettamima ime ajjAkha Dammi kaalpribhaagaa| avasappiNiussappiNipajjAyA doNNi hoti puDhaM |313-bhrt kSetrake Arya khaNDoM meM ye kAla ke vibhAga haiN| yahA~ pRthak-pRthak avasarpiNI aura utsarpiNorUpa donoM hI kAlako paryAyeM hotI haiM / 313 // aura bhI vizeSa-de0 bhuumi/5| 14. madhyalokameM suSamA duSamA Adi kAla vibhAga ti pa./4/gA, naM. bharahaskhettammi ime ajjAkhaMDammi kaalpribhaagaa| aksappiNiussapiNipajjAyA doNi hoti puDhaM (313 ) doNi vi milide kappaM chaThabhedA hoti tattha ekkekkaM / ... (316) paNamecchakhayaraseDhisu avasappussappiNIe turimammi / tadiyAe hANiJcayaM kamaso paDhamAdu carimotti (1607) avasesavaNNaNAo sari sAo susamadussameNaM pi| Navari yavaTThidarUvaM parihINaM hANibaDDIhiM (1703) asesavaNNaNAo susamassa va hoti tassa khettassa / Navari ya saMThidarUvaM parihINaM hANivaDa DhIhi (1744 ) rammakavijao rammo harivariso va varavaNNaNAjutto / ...(2335) susamasusamammi kAle jA maNidAvaNNA vicittpraa| sA hANIe vihINA edassi Nisahasele ya (2145 ) / vijao heraNNavado hemavado vappavaNNaNAjuto |...(2350)-bhrt kSetrake [vaise hI airAvata kSetrake ] AryakhaNDameM...utsarpiNI aura avasarpiNI donoM hI kAlakI paryAya hotI haiM / 313 // utsarpiNI aura avasarpiNI meM se pratyekake chahachaha bheda haiM / 316 / pA~ca mlekSarakhaNDa aura vidyAdharoM kI zreNiyoM meM avasarpiNI evaM utsarpiNI kAlameM kramase caturtha aura tRtIya kAlake prArambhase antataka hAni-vRddhi hotI rahatI haiN| [arthAta ina sthAnoM meM avasarpiNIkAlameM caturthakAlake prArambhase antataka hAni aura utsapiNI kAlameM tRtIyakAlake prArambhase antataka vRddhi hotI rahatI hai| yahA~ anya kAlaukI pravRtti nahIM hotii| 1607 / isakA (hemavata kSetra )kA zeSa varNana suSamaduSamA kAlake sadRza hai| vizeSatA kevala yaha hai ki yaha kSetra hAnivRddhise rahita hotA huA avasthitarUpa ja. pa./2/160-161 paDhame vidaye diye kAle je hoti mANusA pavarA / te avamiccuvihUNA eyaMtasuhehiM saMjuttA 160 / cauthe paMcamakAle maNuyA suhadukravasaMjudA nneyaa| chaTThamakAle savve NANAvihadukkhasa juttA / 161- prathama, dvitIya aura tRtIya kAloM meM jo zreSTha manuSya hote haiM ve apamRtyuse rahita aura ekAnta suravase saMyukta hote haiM / 160 caturtha aura paMcamakAlameM manuSya sukha-duHkhase saMyukta tathA chaThekAlameM sabhI manuSya nAnAprakArake dukhoM se saMyukta hote hai, aisA jAnanA cAhie / 11 / aura bhI-de0 bhuumi/8| 13. caturthakAlakI kucha vizeSatAe~ ja. pa./2/176-185 edammi kAlasamaye titthayarA sylckkvttttiiyaa| maladevavAsudevA paDisattU tANa jAyaM ti 1763 ruddA ya kAmadevA gaNaharadevA ya crmdehdhraa| dussamasusame kAle uSpattI tANa moddhavvA 1981-isa kAlake samayameM tIrthaMkara, sakalacakravartI, baladeva, vAsudeva aura unake pratizatru utpanna hote haiM / 171 / rudra, kAmadeva, gaNadharadeva, aura jo caramazarIrI manuSya hai. unakI utpatti duSamasuSamA kAlameM jAnanI cAhie / 18 // 17. paMcamakAlakI kucha vizeSatAe~ ma. pu./41/63-76 kA bhAvArtha-bhagavAna RSabhadevane bharata mahArAjako unake 16 svapnokA phala darzAte hue yaha bhaviSyavANI kI-23veM tIrthakarataka mithyA matoMkA pracAra adhika na hogaa|63|| 24veM tIrthakarake kAlameM kuliMgI utpanna ho jaayeNge|6| sAdhu tapazcaraNakA bhAra bahana na kara skeNge|66| mUla va uttaraguNoMko bhI sAdhu bhaMga kara deMge 16 // manuSya durAcArI ho jaayege|68 nIca kulIna rAjA hoNge|6| prajA jainamuniyoMko chor3akara anya sAdhuoMke pAsa dharma zravaNa karane lagegI 70 vyantara devoMkI upAsanAkA pracAra hogA 71 / dharma mlekSa khaNDoM meM raha jAyegA / 72 / RddhidhArI muni nahIM hoNge|73| mithyA brAhmaNoMkA satkAra hogA 174 / taruNa avasthAmeM hI munipadameM ThaharA jA sakegA 175 // avadhi va manaHparyaya jJAna na hogaa|76| muni ekala vihArI na hoMge 77 kevalajJAna utpanna na hogA 78 prajA cAritrabhraSTa ho jAyegI, auSadhiyoMke rasa naSTa ho jAyege 76 // jainendra siddhAnta koza
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 4. utsapiNI Adi kAla nirdeza 14. SaTakAloMmeM Ayu, AhArAdikI vRddhi va hAni pradarzaka sAraNI pramANa--(ti.pa./4/gA.); (sa.si./3/27-31,37); (tri.sA./780-761,881-884); (rA.vA./3/27-31,37/161-162,204); (mahA.pu./3/22-55) (hari.pu/7/64-70); (jaM.pa./2/112-155) saMketa-ko.ko.sA. = koDAkor3I sAgara; ja.jadhanya; u.- utkRSTaH pU.ko pUrva koDi / pramANa sAmAnya SaTakAloM meM vRddhi-hrAsa kI vizeSatAeM viSaya ja.pa./2/gA. niti.pa. suSamA suSamAti.pa suSamA ti.pa. suSamA duSamA ti.pa. duSamA muSamAti.pa. duSamA ti.pa. duSamA duSamA kAla pramANa 112-114 316, 4ko ko sA. 316, 3ko ko sA. 397, ko ko sA., 317 koko sA.se 318 21000 varSa 316 21000 varSa | 364 403/ 42000 varga " (u.) / Adi haDDiyA~ Ayu (ja.) ke | 2 panya 1600 1 lya 15661 pU0 ko0 | 1576 / 120 varSa 1960 20 varSa 1564/15-16 varSa , (u.) 120-123 / 334 | 3 palya 366 | 2 palya 404, 1 patya | 1277, 1 pU0 ko, 1475/ 120 varSa 1536| 20 varSa 178,186 1568 avagAhanA 366 | 4000 dhanuSa 1600 2000 dhanuSa 1567 500 dhanuSa | 1576 7 hAtha 15683yA33 hAtha 1564 1 hAtha 1601 177,186 33516000 dhanuSa 366, 4000 dhanuSa 404, 2000 dhanuSa 1277, 500 dhanuSa 1475/7 hAtha 15363 yA hAtha | 120-123 1566 1 565 AhAra pramANa 120-123 | 334/be pramANa 318 baheDA pramANa 406 AMvalApramANa ,, antarAla 785, 3dina .. | 2 dina , 1 dina tri.sA. prati dina tri.sA aneka bAra trisA, bArambAra vihAra 36 | abhAva 336 | abhAva 336 | abhAva saMsthAna 341 | samacaturasra 318 samacaturasra 406 | samacaturastra 1536/ kubar3e baune saMhanana 124 | bajraRSabhanA.(ja.pa) vajra RSabha ja.pa. vajra RSabha 337 256 367128405 64 1277, 48-24 1471 24-12 1536 12 (zarIra ke pRSThameM) zarIrakA raMga rA.vA svarNa bat rA.vA zaMkha vana rA.vA nIla kamala 784 sUrya vat candra vava harita zyAma pA~coM varNa - kAnti hIna dhuMve vata paMcavarNa zyAma bala 155 8000 hAthi- 6000gaja vata 6000gaja bata yoM kA saMyama abhAva abhAva maraNa samaya rA. vA puruSake chIMka strIko jamAI apamRtyu hari.pu/2/31 abhAva | | abhAva abhAva mRtyu pazcAt rA. vA. | karpUra bat ur3a jAtA hai zarIra upapAda rA.vA. (samyaktva sahita saudharma IzAnameM, mithyAtva sahita bhavanatrikameM) bhUmi racanA rA. vA. 881 | uttama bhoga / madhyama bhoga|1568| jaghanya bhoga| / karma bhUmi karmabhUmi karmabhUmi vakubhogabhUmi anya bhUmiyoM ti. 1./2/196918,166,174; 3/234-235); (tri.sA./882-883); (rA.vA.); (go.jI./148) meM kAla ava rA.vA uttara kuru hari varSakSetra / haimavat kSetrati pa/4-| videha kSetra bharata kSetra bharata kSetra sthAna 1607 deva kuru ramyaka kSetraharaNyavata kSetra tri.sA. haraNyavata kSetra tri.sA./ bharataairAvata airAvata kSetra airAvata kSetra 883 ke mlekSa rakhaNDa antarvIpa va ma.pu/14/ vijayAI mAnuSottarase 6-10 | meM vidyAdhara svayaMbhUramaNaja.pa/2/- zreNiyA~ parvata taka 116 hari.pu./- svayaMbhUramaNa caturgatimeM | ti.pa./2/- 4 deva gati 1/730 parvatase Age kAla vibhAga 175 naraka gati abhAva jainendra siddhAnta koza
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 945. kAlAnuyoga dvAra tathA tatsambandhI kucha niyama 5. kAlAnuyogadvAra tathA tatsambandhI kucha niyama 5. ogha pra. meM nAnAjIvoMkI jaghanyakAla prApti vidhi 1. kAlAnuyogadvArakA lakSaNa dha. 4/1.5,1/336/6 do vA tiNi vA eguttaravaDIe jAva palidovamassa asaMkhejjadibhAgamettA vA usamasammAdiSTiNo uvasamasamattadvAe rA.vA./1/814/42/3 sthitimato'rthasyAvadhiH pricchettvy.| iti ego samao atthi tti sAsaNaM paDivaNNA egasamaya diTThA / vidiekAlopAdAnaM kriyte| kisI kSetrameM sthita padArtha kI kAla maryAdA samaye savvaM vi micchataM gadA, tisu vi loesa sAsaNamabhAvo jAdo nizcaya karanA kAla hai| tti laddho egsmo| =do athavA tIna, isa prakAra eka adhika gha.1/1,1,7/103/156 kAlo dviviavadhAraNaM .......1103 / vRddhise bar3hate hue palayopamake asaMkhyAtave bhAgamAtra uvasamasamyagdRSTi gha.1/1.1,7/158/6 tehito avagaya-saMta-pamANa-utta-phosaNANaM dvidi jIva upazama samyaktvake kAlameM eka samaya mAtra (jaghanya ) kAla parUvedi kaalaanniyogo| -1. jisameM padArthoMkI jaghanya aura avaziSTa raha jAnepara eka sAtha sAsAdana guNasthAnako prApta hue eka utkRSTa sthitikA varNana ho use kAla prarUpaNA kahate haiM / 1031 samayameM dikhAI diye| dUsare samayameM sabake saba yugapata) mithyAtva 2. pUrvokta cAroM ( sada, saMkhyA, kSetra, sparzana ) anuyogoMke dvArA jAne ko prApta ho gye| usa samaya tInoM hI lokoM meM sAsAdana samyagdRSTi gaye sara-saMkhyA-kSetra aura sparza rUpa dravyoMkI sthitikA varNana jIvoMkA abhAva ho gyaa| isa prakAra eka samaya pramANa sAsAdana kAlAnuyoga karatA hai| guNasthAnakA nAnA jIvoMkI apekSA (jaghanya ) kAla prApta huaa| 2. kAla va antarAnuyogadvArameM antara noTa-isI prakAra yathAyogya rUpase anya guNasthAnoMpara bhI lAgU kara lenA caahie| vizeSa yaha hai ki usa usa guNasthAnakA eka jIvApekSA dha. 1/1,1,7/158/6 tehito avagaya-saMta-pamANa-khetta-phosaNANaM TThidi jo jaghanya kAla hai usa sahita hI praveza karanA / parUvedi kaalaanniyogo| tesiM ceva viraha parUvedi aNtraanniyogo| cAroM ( sata, saMkhyA, kSetra va mparzana) anuyogoMke dvArA jAne gaye 6. ogha pra. meM nAnA jIvoMkI uskRSTa kAla prApti vidhi sava-saMkhyA-kSetra aura sparza rUpa dravyoMkI sthitikA varNana kAlAnuyoga gha./4/1,5,6340/2 doNi vA, tiNi vA evaM eguttaravaDDhIe jAva dvAra karatA hai| jina padArthoMke astitva, saMkhyA, kSetra, sparza aura palidovamassa asaMkhejjadibhAgamesA vA uvasamasammAdiTTiNo egasthitikA jJAna ho gayA hai unake antarakAlakA varNana antarAnuyoga samayAdi kAdUNa jAvukkasseNa chaAvalio uvasamatAdvAe asthi tti karatA hai| sAsaNataM pddivnnnnaa| jAva te micchattaM Na gacchati tAva aNNe vi 3. kAla prarUpaNA sambandhI sAmAnya niyama aNNe vi uvasamasammadihiNo sAsaNattaM paDivajjati / evaM gimha kAlarukravachAhIva ukkasseNa palidovamassa asaMkhejjadibhAgamettaM kAlaM dha.7/2.8,17/466/2 kiMtu jassa guNaTThANassa maggaNaTThANassa vA egajIvA- jIvehi asuNNaM hodUNa sAsANaguNaTThANaM labbhadi / do, athavA tIna, baTThANakAlodopavesaMtarakAlo bahugo hodi tssnnnnyvocchedo| jassa athavA cAra, isa prakAra eka-eka adhika vRddhi dvArA palyopamake puNa kayAni Na bahuo tassa Na saMtANassa vocchedo| jassa pUNa kayAmi asaMkhyAtaveM bhAgamAtra taka upazamasamyagdRSTi jIva eka samayako Adi Na bahuo tasmaNa saMtANassa vocchedo ti ghettatvaM / = jisa guNasthAna karake utkarSa se chaha AvaliyA~ upazama samyaktvake kAlameM avaziSTa athavA mArgaNA sthAnake eka jIvake avasthAna kAlase pravezAntarakAla rahanepara sAsAdana guNasthAnako prApta hue| ve jaba taka mithyAtvako bahuta hotA hai, usakI santAnakA vyuccheda hotA hai| jisakA vaha prApta nahIM hote haiM, taba taka anya-anya bhI upazamasamyagdRSTi jIva kAla kadApi bahuta nahIM hai, usakI santAnakA vyuccheda nahIM hotA, sAsAdana guNasthAnako prApta hote rahate haiN| isa prakArase grISmakAla ke aisA grahaNa karanA caahie| vRkSakI chAyAke samAna utkarSase patyopamake asaMkhyAtaveM bhAgamAtra 1. ogha prarUpaNA sambandhI sAmAnya niyama kAlataka jIvoMse azunya ( paripUrNa) hokara, sAsAdana guNasthAna pAyA jAtA hai / ( pazcAt ve sarvajIva avazya hI mithyAtvako prApta hokara dha. 3/1,2,8/60/3 apamattAddhAdo pamattaddhAe dugunnttaado| - apramatta usa guNasthAnako jIvoMse zUnya kara dete haiM) noTa-isI prakAra saMyatake kAlase pramatta saMyatakA kAla duguNA hai / yathAyogya rUpase anya guNasthAnoMpara bhI lAgU kara lenaa| vizeSa yaha gha.1/1,6,250/125/4 usamaseDhi savvaddhAhiMto pamattaddhA ekkA ceva hai ki usa usa guNasthAna takakA eka jIvApekSayA jo bhI jaghanya yA saMkhejjaguNA tti guruvdesaado| utkRSTa kAlake vikalpa haiM una sabake sAtha vAle sarva hI jIvoMkA gha. 5/1,6,14/18/8 ekko apuvakaraNo aNiyaTTiuvasAmago muSThamauva- praveza kraanaa| sAmago uvasaMta-kasAo hodUNa puNo vi suhamauvasAmago aNiyaTTiuvasAmago hodUNa apuThavauvasAmago jaado| edAo paMca vi addhAo 7. bhodha pra0 meM eka jIvakI jaghanyakAla prApti vidhi ekkaTTha kave vi aMtomuhuttameva hodi tti jahaNNaM taramaMtomuhUttaM hodi / dha./4/1,5.7/341-342 ekko uvasamasammAdiTThI uvasamasamattadvAe 41. upazama zreNI sambandhI sabhI ( arthAt cAroM Arohaka va tIna egasamao asthiti sAsaNaM gdo|...egsmyN sAsANaguNeNa saha TThido, avarohaka) guNasthAnoM sambandhI kAloMse akele pramasasaMyatakA kAla vidie samae micchattaM gado / evaM sAsANassa laddho egasamao / ... hI saMkhyAtaguNA hotA hai| 2. eka apUrvakaraNa upazAmaka jIva, dha./4/1,9,10/344-345 / ekko micchadi visujjhamANe sammAmicchatta anivRtti upazAmaka, sUkSmasAmparAyika upazAmaka aura upazAnta- pddivnnnno| sabalahumaMtomuhusakAla micchidUNa visujjhamANe ceva kaSAya upazAmaka hokara phira bhI sUkSma sAmparAdhika upazAmaka aura sAsaMjamaM sammattaM paDivaNNo / .. adhavA vedagasammAdiTThI saMkalissaanivRttikaraNa upazAmaka hokara apUrvakaraNa upazAmaka ho gyaa| isa mANagosammAmicchattaM gado, sabbalahumaMtomuhuttakAlamicchidUNa pakAra antamuharttakAla pramANa jaghanya antara upalabdha huaa| ye aviNasaM kileso micchadaM gdo|...evN dohi payArehi sammAanivRttikaraNase lagAkara punaH apUrvakaraNa upazAmaka honeke pUrva taka- micchattassa jahaNNakAlaparUvaNA gdaa| ke pA~coM hI guNasthAnoMke kAloMko ekatra karanepara bhI vaha kAla 2./3/1,1,24/353 ekko aNiyahi uvasAmago egasamayaM jIvidamasthi antarmuhurta hI hotA hai. isalie jaghanya antara bhI antarmuharta hI tti apuvva uvasAmago jAdo evAsamayaM viTTho. vidiyasamae mado hotA hai| layasattamo devo jAdo-1 eka upazama samyagdRSTi jIva upazamasamya jainendra siddhAnta koza
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 95 kAla ktvake kAla meM eka samaya avaziSTa rahanepara sAsAdana guNasthAnako prApta huA / ... ekasamaya mAtra sAsAdana guNasthAnake sAtha dikhAI diyaa| ( kyoMki jitanA kAla upazamakA zeSa rahe utanA hI sAsAdanakA kAla hai ), dUsare samaya meM mithyAtvako prApta ho gayA / 2. eka mithyAdRSTi jIva vizuddha hotA huA samyagmithyAtvako prApta huA / puna' sarva laghu antarmuhUrta kAla rahakara vizuddha hotA huA asaMyata sahita samyaktvako prApta huA / ... athavA saMklezako prApta honevAlA vedaka samyagdRSTi jIva samyagmithyAtva guNasthAnako prApta huA aura mahA~ para sarvalaghu antarmuhUrta kAla raha karake abhinaSTa sastezI huA hI mithyAtvako calA gyaa| isa taraha do prakAro se samyaga mithyAtva ke jaghanyakAla kI prarUpaNA samApta huI / 3. eka anivRttikaraNa upazAmaka jIva ekasamaya jIvana zeSa rahanepara apUrvakaraNa upazAmaka huA, eka samaya dikhA, aura dvitIya samayameM maraNako prApta huA / tathA uttama jAtikA vimAnavAsI deva ho gyaa| noTa-isI prakAra anya guNasthAnoM meM bhI yathAyogya rUpase lAgU kara lenA caahie| 8. devagatimeM mithyAtvake utkRSTakAla sambandhI niyama to 4/15222/4626 milAdiTTho jahi mahaMta karedi pattidoSamassa asaM sejjavibhAgandhadhiyavesAgarovamANi karedi / sohame upajamANamiSyAdidvIrNa evamhAro himAla bane sIe abhAvA / .... * aMtodvAjjasAgaropame uppaNNasammAdihissa sohammaNinAsirasa mistagamaNe saMbhavAbhAvo bhavaNAdisahassArata devesu micchAiTTissa duvihAuTThidiparUvaNNA hANuvavasIdo - midhyAdRSTi jIva yadi acchI taraha khUba bar3I bhI sthiti kare to patyopamake asaMkhyAta bhAgase abhyadhika do sAgaropama karatA hai, kyoki saudharma kalpa meM utpanna honevAle midhyAdRSTi jIvoMke isa utkuSTa sthiti se adhika Ayu kI sthiti sthApana karanekI zaktikA abhAva hai|''antrmuhurt kama bAI sAgaropamakI sthitivAle devIne utpanna hue saudharma nivAsI sammandaSTi devake midhyAtvameM jAnekI sambhAvanAkA abhAva hai|... anyathA bhavanavAsiyoMse lekara sahasAra takke denoMmeM midhyAdRSTi jImo ke do prakArakI Ayu sthitikI prarUpaNA ho nahIM sakatI thI / 1 9. indriya mArgaNAmai utkRSTa bhramaNakALa prApti vidhi dha.1/4,1,66/126-127/265 na inakI TIkAkA bhAvArtha - "saudhamme mAhidehI hodi caduguNidaM / bamhAdi AraNacyuda puDIgaM hodi paMcaguNaM // 126 // paDhamapuDhavIe caduropaNa ( paNa ) sesAsu hoMti pRthvI ca ca deveza bhayA bAbIsaM ti sadadhataM 31200 - prathama pRthivImeM 4 bAra = 1x4 = 4 sAgara; 2 se 7vIM pRthivImeM pA~ca-pA~ca bAra - 553, 547,5x10,517, 5x22, 533 - 15+35 50+ 85 + 110 + 165 460 sAgara; saudharma va mAhendra yugaloMmeM cAra-cAra bAra=4x2, 4x7-8+2836 sAgara: brahmase acyuta takake svargoM meM pA~ca-pA~ca bAra = 5x10 + 5x 14 + 5x16 +5x18+ 5x20 + 5x 22=50+70+80+10+100+1100500 saagr| ina sarva ke 71 antarAloMmeM paMcendriya bhavoMkI kula sthiti pUrva pRthaktva hai| ata cendriyoMmeM yaha saba milakara kula paribhramaNa kAla pUrvakoTi pRthakspa adhika 1000 sAgara pramANa hai / 126 / anya prakAra prathama pRthivI cAra bAra uparokta prakAra 4 sAgara; 207 pRthivImeM pA~ca-pA~ca bAra honese uparokta prakAra 460 sAgara aura saudharma se acyuta yugala paryanta cAracAra bAra uparoktavata 436 sAgara antarAloMke 71 bhavakI kula sthiti pUrvako isa prakAra kula sthiti pUrvakoDi pRthakva adhika 600 sAgara bhI hai / 127 5. kAlAnuyoga dvAra tathA tatsambandhI kucha niyama 10. kAya mArgaNA meM nasoMkI utkRSTa bhramaNa prApti vidhi gha. 1/4.1.66/ 128-921/2286 inakI TIkAkA bhAvArtha-sohamme mAhiMde paDhamaDhavI hodi caduguNidaM / bamhAdi AraNacda puDhavINaM ho |28| vigu urima egajje doNi sahassANi bhave koDiyudhatteNa ahiyANi | 12 | "kalpoM meM saudharma mAhendra yugaloM meM cAra-cAra bAra = (4x2) + (4X7) = 8 + 28 = 36 sAgara, brahmase acyuta takake yugalomeM ATha-ATha bAra - 8x10+ 8x14+8x16 + 8x18 + 8x20 + 8x22=80 + 112+128+ 144 + 160 + 176 = 800 sAgara / uparima rahita 8 praiveyakoMmeM do-do bAra =2x212 (23 + 24 + 25+26+27+28+26+30=424 sAgara | prathama pRthivI meM cAra bAra = 441 = 4 sAgara / 2 7 pRthiviyoM meM ATha-ATha bAra 83 + 8X7 + 8x10 + 8x17+22 + 33 24+6+0+16+106 + 264736 sAgara antarAlake jasa bhavoMkI kula sthiti-pUrva koDi pRthaktva / kula kAla - 2000 sAgara pUrvakoTi dhanala 11. yoga mArgaNAmai eka jIvApekSA jaghanyakAla prApti vidhi .4/1.2.162/402/10 "guNadvANANi assina egasamayaparUnaNA kIrade / ettha tAva jogaparAvatti guNa parAvatti maraNa - vAghAdehi micchatagugaDDANassa egasamao pade 1. ko sAsaNo sammAniyAriDI asaM jadasammAdiTThI saMjA saMjado pamatasaMjado vA maNajogeNa acchido / egasamao maNajogAe asthiti micchataM gado emasamayaM magajogeNa saha micchataM di / vidiyasamae micchAdiTTho ceva, kintu vacijogI kAyajogI va jaado| evaM jogaparivattIe paMcavihA egasamayaparUvaNA kadA / ( 5 bhaMga ) 2. guNaparAvanttIe egasamao vuJcade taM jahA ekko sicchAdiTThI vacijogeNa kAyajogeNa vA acchido / tassa vacijogaddhA kAyajo gaddhAsu khINAsu maNajogo Agado / maNajogeNa saha egasamayaM midimadiyasamara ni magajogI caiva tu sammAi cchattaM vA asaMjameNa saha sammattaM vA saMjamAsaMjama vA apamattabhAveNa saMjama vA paDivaNNo / evaM guNaparAvattIe cauvvihA egasamayaparUvaNA kadA / (4 bhaMga ) / 3. ekko micchAdiTThI vacijogeNa kAyajogeNa vA acchido tekhiena magajogo Agdo egasamayaM magogeNa saha micchattaM diTTha / vidiyasamae mado / jadi tirikkhesu vA maNusesu vA upayo to kammAmajogI mA jAdo evaM maraNe lasa e bhNge| 4. vAghAdeNa eSako micchAdiTThI bacijogeNa kAyajogeNa vA acchido| taisi vaci kAyajogANaM khaeNa tassa maNajogo Agado / egasamayaM manajogeNa micchadi nidiyasamae bAcAdido kAmajogI jAdo lado egasamao ettha ujjatI gAhA-guNajoga parAvatI vAghAdo maraNamidi hu cattAri / jogesu hoMti Na varaM pacchilladguNa kA joge | 36 | noTa - edamhi guNahANe TThidajIvA imaM guNaThANaM parivati paviti ti nAdUna guNapachimA vi imaM guNa ThANaM gacchati, Na gacchati tti citiya asaMjadasammAdiTi-saMjadAsaMjada- pamantasaMjadANaM ca vihA egasamayaparUvaNA parUvidavvA / evamappamattasaMjadANaM / vari vAghAdeNa vinA tividhA egasamayaparUvaNA kAdavvA / mithyAdRSTi Adi guNasthAnako Azraya karake eka samayakI prarUpaNA kI jAtI hai - unameMse pahale yoga parivartana, guNasthAna parivartana, maraNa aura vyAghAta, ina cAroMke dvArA mithyAtva guNasthAnakA eka samaya prarUpaNa kiyA jAtA hai| vaha isa prakAra hai- yogaparivartana pA~ca bhaMga- sAsAdana samyagdRSTi samyagmithyAdRSTi, asaMyata samyagdRSTi, saMyatAsaMyata athavA pramatta jainendra siddhAnta koza
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 96 5. kAlAnuyoga dvAra tathA tatsambandhI kucha niyama saMyata (ina pA~coM) guNasthAnavI koI eka jIva manoyogake sAtha vidyamAna thaa| manoyogake kAlameM eka-eka samaya avaziSTa rahanepara vaha mithyAtvako prApta huaa| vahA~para eka samaya mAtra manoyogake sAtha mithyAtva dikhAI diyaa| dvitIya samayameM vahI jIva mithyAdRSTi hI rahA, kintu manoyogIse vacanayogI ho gayA athavA kAyayogI ho gayA / isa prakAra yoga parivartanake sAtha pA~ca prakArase eka samayakI prarUpaNA kI gyii| (yoga parivartana kiye binA guNasthAna parivartana sambhava nahIM hai-de0 antara 2). 2.guNasthAna parivartanake cArabhaMgaaba guNasthAna parivartana dvArA eka samayakI prarUpaNA karate haiN| vaha isa prakAra hai-koI eka mithyAdRSTi jIva vacanayogase athavA kAyayogase vidyamAna thaa| usake vacanayoga athavA kAyayogakA kAla kSINa honepara manoyoga A gayA aura manoyogake sAtha eka samayameM midhyAdRSTi gocara huaa| pazcAta dvitIya samayameM bhI vaha jIva yadyapi manoyogI hI hai, kintu samyagmidhyAtvako athavA asaMyamake sAtha samyaktvako athavA saMyamAsaMyamako athavA apramatta saMyamako prApta huaa| isa prakAra guNasthAna parivartanake dvArA cAra prakArase eka samayako prarUpaNA kI gyii| (eka vivakSita guNasthAnase avivakSita cAra guNasthAnoMmeM jAnese cAra bhNg)| 3. maraNakA eka bhaMgakoI eka mithyAdRSTi jIva vacana yogase athavA kAyayogase vidyamAna thA punaH yoga sambandhI kAlake kSaya ho jAnepara usake manoyoga A gyaa| taba eka samaya manoyogake sAtha mithyAtva dikhAI diyA aura dUsare samayameM marA / so yadi vaha tiryacoMmeM yA manuSyomeM utpanna huA to kArmANa kAyayogI athavA audArika mizra kAyayogI ho gyaa| athavA yadi deva aura nArakiyoM meM utpanna huA to kArmANa kAyayogI athavA vai kriyaka mizra kAyayogI ho gyaa| isa prakAra maraNase prApta eka bhaMga huaa| 4. vyAghAtakA eka bhaMga-aba vyAghAtase labdha honevAle eka bhaMgakI prarUpaNA karate haiM-koI eka mithyAdRSTi jIva bacanayogase athavA kAyayogase vidyamAna thaa| so una vacana athavA kAyayogake kSaya ho jAnepara usake manoyoga A gayA taba eka samaya manoyogake sAtha mithyAtva dRSTa huA aura dUsare samaya vaha vyAghAtako prApta hotA huA kAyayogI ho gayA, isa prakArase eka samaya labdha huaa| bhaMgoMko yathAyogya rUpase lAgU karanA- isa viSayameM upayukta gAthA isa prakAra hai-'guNasthAna parivartana, yogaparivartana, vyAghAta aura maraNa ye cAroM bAteM yogoMmeM arthAta tIna yogoMke honepara haiN| kintu sayoga kevalIke pichale do arthAta maraNa aura vyAghAta tathA guNasthAna parivartana nahIM hote 136 / ' isa vivakSita guNasthAnameM vidyamAna jIva isa avivakSita guNasthAnako prApta hote haiM yA nahIM, aisA jAna karake tathA guNasthAnoMko prApta jIva bhI isa vivakSita guNasthAnako jAte haiM athavA nahIM aisA cintavana karake asaMyata samyagadRSTi, saMyatAsaMyata aura pramatta saMyatoMko cAra prakArase eka samayakI prarUpaNA karanA caahie| isI prakArase apramatta saMyatoMkI bhI prarUpaNA hotI hai, kintu vizeSa mAta yaha hai ki unake vyAghAtake binA tIna prakArase eka samayakI prarUpaNA karanI caahie| kyoMki apramAda aura vyAghAta ina donoMkA sahAnavasthA lakSaNa virodha hai| (ataH cAroM upazAmakoM meM bhI apramatsaba hI tIna prakAra prarUpaNA karanI cAhie tathA kSapakoM meM maraNa rahita kevala do prakArase hii|) 5. bhaMgoMkA saMkSepa-(avivakSita mithyAdRSTi yoga parivartana kara eka samayataka usa yogake sAtha rahakara avivakSita samyagmithyAtvI, yA asaMyatasamyagdRSTi, yA saMyatAsaMgata, yA apramatta saMyata ho gyaa| vivakSita sAsAdana, yA sabhyagmidhyAtva, yA asaMyata samyagdRSTi, yA saMyatAsaMyata, yA pramattasaMyata vivakSita yoga eka samaya avaziSTa rahanepara avivakSita bhidhyAdRSTi hokara yoga parivartana kara gyaa| vivakSita sthAnavartI yogaparivartana kara eka samaya rahA, pIche maraNa yA vyAghAta pUrvaka yoga parivartana kara gyaa|) 12. yoga mArgaNAmeM eka jIvApekSA utkRSTa kAla prApti vidhi dha.7/2,2.68/152/2 aNappidajogAdo appidajogaM gaMtUNa ukkasseNa ___ tattha aMtomuhuttAbaTThANa paDi virohaabhaavaado| dha. 7/2,2,104/153/7 bAvIsavAsasahassAuapuDhavIkAiesa upajjiya savvajahaNNeNa kAleNa orAlayamissaddhaM gamiya pajjattigadapaDhamasamayappahuDi jAva aMtomuhuttUNabAvIsavAsasahassANi tAva orA layakAyajoguvalaM bhaado| dha.7/2,2,107/154/6 maNajogAdo bacijogAdo vA veviya-AhArakAyajogaM gaMtUNa eTabukkassaM aMtomuttamacchiya aNNajogaM gadassa aMtomuttamettakAluvalaMbhAdo, aNappidajogAdo orAliyamissajogaM gaMtUNa savvukkassakAlamacchiya aNNajoga gadassa orAliyamissassa aNtomuhuttmetukksskaalublbhaado| = 1. ( manoyogI tathA vacanamogI) avivakSita yogase vivakSita yogako prApta hokara utkarSa se vahA~ antarmuharta taka avasthAna hone meM koI virodha nahIM hai| 2 (adhika se adhika bAIsa hajAra varSa taka jIva audArika kAyayogI rahatA hai| (Sa.kha./ 7/2.2/sU. 105/153 ) kyoMki, bAIsa hajAra varSakI Ayu vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hokara sarva jaghanya kAlase audArikamizra kAlako bitAkara paryAptiko prApta honeke prathama samayase lekara antarmuhUrta kama mAIsa hajAra varSa taka audArika kAyayoga pAyA jAtA hai| 3. manoyoga athavA bacanayogase vaikriyaka yA AhArakakAyayogako prApta hokara sarvotkRSTa antamahaMta kAla taka raha kara anya yogako prApta hue jIvake antarmuharta mAtra kAla pAyA jAtA hai, tathA avivakSita yogase audArikamizrayogako prApta hokara va sarvotkRSTa kAla taka rahakara anya yogako prApta hue jIvake audArikamizrakA antarmuhUrta mAtra utkRSTa kAla pAyA jAtA hai| na karake tathA guNasyA rasA cintavanA ra prakAra se eka sapa 13. veda mArgaNAmeM strIvediyoMkI utkRSTa bhramaNakAla prApti vidhi dha./4,1,66/130-131/300 sohamme sattaguNaM tiguNaM jAva dU samukka kappo tti / sesemu bhave viguNaM jAva du AraNaccudo kappo / 130 // paNagAdI dohI judA sattAvIsA ti palladevINaM / tatto satta tariya jAva dujAraNaccuo kappo / 131 / = saudharma meM sAta bAra-745 patya / IzAnase mahAzukra taka tIna tIna bAra -3 (7+6+11+13+ 15+1+1+21+23) =21+ 27+33+36+45+51+ 57+63+69-405 pakya / zatArase acyuta taka do do bAra -2 ( 25+27+34+41+48+55) =50+54+6+2+16 +110-460 ply| antarAloMke strI bhavoMkI sthiti-1 kula kAla 100 palya+1 14. veda mArgaNAmeM puruSavediyoMkI utkRSTa bhramaNa kAla prApti vidhi dha.6/4,1,66/132/300 purisesu sadapudhattaM asurakumAresu hodi tiguNeNa / tiguNe vagevajje saggaThidI chagguNaM hodi / 132 // - asurakumArameM 3 bAra 3413 sAgara / nava graM veyakoM meM tIna bAra 3 (24+27+30) = 72+1+60-243 sAgara / ATha karapa yugaloM arthAt 16 svargoMmeM cha' cha. bAra 06 (2+7 +10+ 14+16+1+20+22) 12+4+6+4+66 +100+120+132 654 saagr| antarAloMke bhavoMkI kula sthiti=1 / kula kAla-100 sAgara +' / jainendra siddhAnta koza
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 5. kAlAnuyoga dvAra tathA tatsambandhI kucha niyama 15. kaSAya mArgaNAmeM eka jIvApekSA jaghanyakAla prApti vidhi vyAghAtakA eka isa prakAra cAroMke 11 bhaMga yathAyogya rUpase lAgU karanA / vizeSa itanA ki vRddhigata guNasthAna lezyAko bhI vRddhigata aura hIyamAna guNasthAnoMke sAtha lezyAko bhI hIyamAna rUpa parivartana karAnA caahie| parantu yaha saba kevala zubha lezyAoM ke sAtha lAgU hotA hai, kyoMki azubha lezyAoMkA jaghanyakAla antarmuhUrta hai / Sa. khaM./7/2,2/sU. 126/160 jahaNNeNa eyasamao // 12 // dha.7/2,2,116/160/10 kodhassa bAdhAdeNa egasamao Nasthi, mAdhAdide vi kodhasseva smuppttiido| evaM sesatirha kasAyANaM pi egasamayaparUvaNA kAyavvA / Navari edesi tiNhaM kasAyANaM vAdhAdeNa vi egasamayaparUvaNA kAyavvA / kamase kama eka samayataka jIva krodha kaSAyI Adi rahatA hai ( yogamArgaNAvat yahA~ bhI yoga parivartanake pA~ca, guNasthAna parivartanake cAra maraNakA eka tathA vyAghAtakA eka isa prakAra cAroMke.11 bhaMga yathAyogyarUpase lAgU krnaa| vizeSa itanA ki krodhake vyAghAtase eka samaya nahIM pAyA jAtA, kyoMki vyAghAtako prApta honepara bhI puna' krodhako utpatti hotI hai| isI prakAra zeSa tIna kaSAyoke bho eka samayako prarUpaNA karanA cAhie ( vizeSa itanA hai ki ina tIna kaSAyoke vyAghAtase bhI eka samayakI prarUpaNA karanA caahie| ka pA. 1/1368/cUrNa sU /385 doso kevaciraM kAlAdo hodi / jahaNNukA sseNa aMtomuhuttaM / ka pA. 1/6369-385/10 kudo| mude vAdhAdide vi kohamANANaM aMto muhuttaM motUNa ega-dosamayAdINamaNuvalaM bhaado| jIvaTThANe egasamao kAla mmi parUvido, sokadhamedeNa saha Na virujjhade; Na; tassa annnnaairiyuvesttaado| kohamANANamegasamayamudao hodUNa vidiyasamayakiNNa phittttde| Na; sAhAviyAdo / prazna-doSa kitane kAlataka rahatA hai / uttara-jadhanya aura utkRSTa rUpase doSa antarmuhUrsa kAlataka rahatA hai| prazna-jaghanya aura utkRSTarUpase bhI doSa antarmuhUrta kAlataka hI kyo rahatA hai| uttara-kyo ki jIvake mara jAnepara yA bI'cameM kisI prakArakI rukAvaTa ke A jAnepara bhI krodha aura mAnakA kAla antarmuhUrta choDakara eka samaya, do samana, Adi rUpa nahI pAyA jAtA hai| arthAt kisI bhI avasthAmeM doSa antarmuhUrta se kama samayataka nahIM raha sktaa| prazna-jIvasthAnamai kAlAnuyogadvArakA varNana karate samaya krodhAdikakA kAla eka samaya bhI kahA hai, ata. vaha kathana isa kathanake sAtha virodhako kyo prApta nahI hotA hai| uttaranahIM, kyoMki jIvasthAname dhAdikakA kAla jo eka samaya kahA hai vaha anya AcArya ke upadezAnusAra kahA hai| prazna-krodha aura mAnakA udaya eka samayataka rahakara dUsare samayame naSTa kyoM nahI ho jAtA / uttara -- nahIM, kyoki antarmuhUrtataka rahanA usakA svabhAva hai| dha.4/105,267/467/3 ego micchAdihI asaMjadasammAdihI vA vaDDhamANapammalessio pammalessaddhAra ego samao asthi tti saMjamAsaMjamaM pddivnnnno| vidiesamae saMjamAsaMjameNa saha sakalessaM gdo| esA lessAparAvattI (3) / adhavA baDUDhamANateulessio saMjaTAsaMjado teulessAe kharaNa pammalessio jaado| egasamayaM pammalessAe saha saMjamAsaMjamaM dila, vidiyasamae appamatto jAdo / esA guNa praavttii| adhavA saMjadAsaMjado hoyamANasukalessio mukkalessaddhArakhaeNa pammalessio jAdo / vidiyasamae pammalessio ceva, kiMtu asaMjadasammAdiTThI sammAmicchAdiThI sAsaNasammAdiThI micchAdiTThI vA jAdo / esA guNaparAvatI (4) / dha. 4/2,5,307/475/1 ( eko) appamatto hoyamANasukkalerisago mukkAlessaddhAe saha pamatto jaado| vidiyasamaye mado devataM gado (3) / -1. vardhamAna padmalezyAvAlA koI eka mithyAdRSTi athavA asaMyatasamyagdRSTi jIva, padmalezyAke kAla meM eka samaya avazeSa rahanepara saMyamAsaMyamako prApta huaa| dvitIya samayameM saMyamAsayamake sAtha hI zuklalezyAko prApta huaa| yaha lezyA parivartana sambandhI eka samayakI prarUpaNA huI / athavA, vardhamAna tejolezyAvAlA koI saMyatAsaMyata tejolezyAke kAla ke kSaya ho jAnese padmalezyAvAlA ho gyaa| eka samaya padmalezyAke sAtha saMyamAsaMgrama dRSTigocara huaa| aura vaha dvitIya samayameM apramattasaMyata ho gyaa| vaha guNasthAna parivartanakI apekSA eka samayakI prarUpaNA huii| athavA, hoyamAna zuklalezyAvAlA koI saMyatAsaMyata jIva zuklalezyAke kAla ke pUre ho jAnepara padmalezyAvAlA ho gyaa| dvitIya samayameM vaha padmalezyAvAlA hI hai, kintu asayatasamyagdRSTi, athavA samyagmithyAdRSTi, athavA sAsAdana samyagdRSTi, athavA mithyAdRSTi ho gyaa| yaha guNasthAna parivartanakI apekSA eka samayako prarUpaNA huI (4) / 2. hIyamAna zuklalezyAvAlA koI apramattasaMyata, zuklalezyAke hI kAlake sAtha pramattasaMyata ho gayA, puna' dUsare samayame marA aura devatvako prApta huaa| (yaha maraNakI apekSA eka samayakI prarUpaNA huii|) noTa-isa prakAra yathAyogya rUpase sarvatra lAgU kara lenaa| 17. lezyA mArgaNAge eka jIvApekSA antarmuhUrta jagha. nyakAla bhI hai 16. lezyA mAgaNAmeM eka jIvApekSA eka samaya jaghanyakAla prApti vidhi dha.4/1.5.266/466-475 kA bhAvArtha (yoga mArgaNAvat yahA~ bhI lezyA parivartanake pA~ca, guNasthAna parivartanake cAra, maraNa kA eka aura yaha kAla azubhalezyAkI apekSA hai kyoMkidha.4/1,5,284/456/12 ettha ( amuhalessAe) jomasseva egasamao jahaNNakAlo kiNNa lmbhde| Na, jogakasAyANaM va lessAe tissA jainendra siddhAnta koza bhA02-13
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 98 - parAvatI guNApattIe maraNeNa bAdhAdeNa vA eksamayakAlatsAsaMbhavA / Na tAva lessAparAvattIe egasamao lambhadi, appidalessAe pariNamidavidiyasamae tisse vivAsAbhAvA, guNaMtaraM gadassa vidiya samara tessaMtaragamaNAbhAvAdo ca na guNaparAbasIra, adilessAe pariNadavidiyasamae guNaMtaragamaNAbhAvA / Na ca vAghAdeNa, tisse vAghAdAbhAvA / Na ca maraNeNa, appidalessAe pariNadavidiyasamae maraNAbhAvA / prazna- yahA~para ( tInoM azubha lezyAoMke prakaraNa meM) yogaparAvartana ke samAna eka samaya rUpa jaghanyakAla kyoM nahIM pAyA jAtA hai " uttara nhiiN| kyoMki, yoga aura kaSAyoMke samAna lezyAmeMzyAkA parivartana, athavA guNasthAnakA parivartana, athavA maraNa aura vyAghAtase eka samayakAlakA pAyA jAnA asambhava hai| isakA kAraNa yaha ki na to lezyA parivartanake dvArA eka samaya pAyA jAtA hai, kyoMki vivakSita lezyAse pariNata hue jIvake dvitIya samaya meM usa lezyA ke vinAzakA abhAva hai| tathA isI prakAra se anya guNasthAnako ye hue jIvake dvitIya samayameM anya lezyAoMmeM jAnekA bho abhAva hai / na guNasthAna parivartanakI apekSA eka samaya sambhava hai, kyoMki vivakSita lezyA pariNata hue jIvake dvitIya samaya meM anya guNasthAnake gamanakA abhAva hai| na vyAghAtakI apekSA hI eka samaya sambhava hai, kyoMki, vartamAna lezyA ke vyAghAtakA abhAva hai| aura na maraNakI apekSA hI eka samaya sambhava hai, kyoMki, vivakSita dezyAte paripata hue jIvake dvitIya samaya meM maraNakA prabhAva hai ( . 4 / 1.2.266/ 465/6 ) 18. yA parivartana krama sambandhI niyama gha. 4/1.1.204/266/3 kinlessAe pariNadasya jIvassa atarameva kAulessApariNamaNasattIe asaMbhavA / = gha. 8/3.2.18/322/7 kalessAe uido pamma- te kAhIsA pariNamIya pacchA kinalessApasAraNa pariNamavagamAdo kRSNa lezyA pariNata jIvake tadanantara hI kApota lezyArUpa pariNamana zaktikA honA asambhava hai| zuksalezyA kramA padmapITha kApota aura nIca vezyAoM meM pazcimana karake pIche kRSNa lezyA paryAya se pariNamana svIkAra kiyA gayA hai| 19. bedaka savasvakA 66 sAgara utkRSTakAla prApti vidhi gha. 7/2.2.142/964/11 vekrasa rassamA paDivamNajanasamasamma saha samudira-o-pAsa vedasamma paDivajjiya 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ aviNaTThatiNAhi tomuhatamacchiya eve to guNakoDara amassevavajaya puNo bIsa sAgarona bhae de kohAusa massedhajiva mAmIsAgarovamI devena vajjidRNa puNo puvvakoDAuesa maNussesuvavajjiya khaiyaM paTThaviya cavIsa sAgarovamAdivi devenajita puNeo puNyako upasU massevavajjiya thovAvasese jIvie kevalaNANI hodUNa abaMdhagataM gadassa caduhi putrakoDIhi sAdireyachAvaTThisAgarovamANa muvalaM - bhAdo | = deva athavA nArakIke prApta hue upazama samyaktvake sAtha mati, zruta va avadhi jJAnako utpanna karake, vedaka samyaktvako prApta kara, aniSTa tInoM zAnoMke sAtha antarmuhUrtakAla taka raha isa antarmuhUrta se hIna pUrva koTi AyuvAle manuSyoMmeM utpanna hokara, puna zrIsa sAgaropama pramANa AyuvAle devoM meM utpanna hokara puna bhAIsa sAgaropama AyuvAle devoMmeM utpanna hokara, puna pUrvakoTi AyuvAle manuSyomeM utpanna hokara kSAyika samyaktvakA prArambha karake, caubIsa sAgaromama AyunAle devoM meM utpanna hokara puna pUrvakoTi AyuSa manuSyoM meM utpanna hokara jIvitake thor3A zeSa rahanepara kevalajJAnI hokara andhaka avasthAko prApta honepara cAra pUrvakoTiyose adhika chayAsaTha sAgaropama pAye jAte haiN| 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ 1. sAraNI meM prayukta saMketoMkA paricaya apa0 ava 0 jarsa0 uta0 upa0 tirya0 ladhyaparyApta avasarpiNI asaMkhyAta utsarpiNI upazama tiryaJca pa0 paryApta palya / asaM0 patyakA asaMkhyAtavA~ bhAga pRthivI pR0 manu0 manuSya mithyA0 mithyAtva samya0 samyaktva sA0 sAgara jainendra siddhAnta koza ko0 pU0 ko pUrva pR0 [ko0] pUrva kroDa 1,2,3,4 vaha vaha guNasthAna 25 ja0 28 prakRtiyoMkI sattA vAlA koI mithyAdRSTi yA vedaka samyagdRSTi jIva sAmAnya $$$*****...** varSa antarmu0 antarmuhUrta koko, sA, kor3AkoDI sAgara ja0 u0 jaghanya utkRSTa
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 2. jIvoMkI kAlaviSayaka oghaprarUpaNA pramANa-1. (Sa. kha. 4/1,5,2-32/323-357); (go.jI./bhASA/145/356/1) saMketa-de0 kAla 61 kAla vizeSoM ko nikAlanekA spaSTa pradarzana-de0 kAla/5 nAnA jIvApekSayA eka jIvApekSayA pramANa guNa sthAna naM01/sU. jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa | 2-4 sarvadA | vicchedAbhAva sarvadA | anAdi mithyAtvI sarvaprathama samyaktva pAkara gire| vicchedAbhAva antarmuhUrta 3, 4, 5 yA veM sthAnase gire, ardha pudgala mithyAtva ho, puna' 3,4,5 yA / 64 ko prApta ho 6 AvalI sthitivAle / 1 samaya | upazama samyaktva meM eka samaya 6AvalI 2,3 yA 4the sthAnavAle zeSa rahanepara sAsAdanako prApta ho jIvoMkA praveza kramana 2 5-6 upazama samyaktva meM 6 AvalI zeSa rahane para sAsAdanako prApta ho eka samaya | 2 yA 3reke 1 samaya palya/asaM sthitivAle sarvajIva ekadama sAsAdana pUrvaka mithyAtvako prApta ho jaay| praveza krama na TUTe caDhane va girane vAle donoM kI apekSA |antama hUtaM mithyAtvase car3hakara 3re ko prApta / anta giranevAle kI apekSAse nhii| jainendra siddhAnta koza 6-12 antarmahata 28/ja vAle 7 yA 8 jIva 1,4,5 yA chaThe se yugapada gire 13-15 / sarvadA / vicchedAbhAva 4 sarvadA vicchedAbhAva 28/ja vAlA 1,3,5 yA 6 sthAna 33 sAgara+1 zvA~, 6ThA sthAnadhArI yA upazama samyase girane ba car3hane donoMkI apekSA koDapUrva ktvI manuSya anuttara vimAnoMmeM samaya kama 33 sAgara rahakara pUrvakoDa Ayu vAlA manuSya ho saMyama dhre| 28/ja vAlA 1,4 yA IThe sthAnase 1koDapUrva- sammulima saMjJI paryApta tiryaca, maccha, avarohaNa yA ArohaNa karanekI | antarmuhUrta / meMDhaka Adika bhavake antarmuhUrta pazcAt apekSA / ArohaNa kare to 1 yA saMyatAsaMyata ho| 4ye se veM pUrvaka 7veko prApta ho 6The ko nhiiN| 6 19-21 1 samaya ThevaM meM paraspara ArohaNa va abarohaNa karatA 1 samaya guNasthAna vizeSa meM rahakara mare | sabotkRSTa kAlaparyanta pramatta rahakara mithyAtvI honevAle kI apekSA 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ uparoktavat para apramattase mithyAtvI hone vAlA
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAnA jIvApekSayA eka jIvApekSayA kAla guNa sthAna pramANa na01/mU. jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa upaza makaH | 1samaya 12 yA 3 avarohaka- antarmuhUrta 7.8 yA 54 taka jIva | 1 samaya 22-25 |1samaya jIvana zeSa rahanepara ve antama hurta 7 se 8ve me vava me se 8ve me tathA upazAmaka va se ve va 10ve sthAnome se ve meM yA ve se have meM, 1veM isI prakAra sarvatra ArohaNa yA ava8ve meM A 1 samaya paraspara avarohaNa va sehaveM me vA ve se 10veme: 11ve rohaNa dvArA praveza kara antamuharta raha pazcAt yugapada mre| ArohaNa re / 11ve meM se 10va meM yA 10ve se 11ve meM | guNasthAna parivartana kre| have va 10ve me bhI kevala ArohaNa karake A 1 samaya pazcAta mre| uparoktavat para aba guNasthAna bdle| phira rohaNa va ArohaNa | avazya viraha hotA hai| donokI apekssaa| 11ve meM kevala Aro hNakI apekSA 26-26 | antamuhUtaM 7,8 yA 108 jIva | antamuhUta jaghanyavat antarmuhUrta | 73 sthAnase kSapaka zreNI caDha jaghanyavAda jve sthAnase kSapaka krameNa ayogI sthAnako prApta huA zreNI car3ha krameNa yugapat ayogI sthAnako prApta 30-32 | sarvadA | vicchedAbhAva vicchedAbhAva 12kheM se 13 meM A samuddhAta kara | 1 koDa pUrva | 1 pUrvakoDakI AyuvAlA manuSya 7 mAsa ayogI sthAnako prApta huA (7 varSa va 7 garbha meM rahA, 8 varSa Ayupara dIkSA le antarmuhUrta apramatta huaa| 7 antarmuhUrtome kramase sarva guNasthAnoko pAra kara sayogI sthAnako prApta huaa| zeSa Ayu paryanta vahA~ rahA / anta me ayogI huaa| kSapaka jainendra siddhAnta koza 004 sarvadA 14 / 26-26 / antarmuhUrta | uparokta kSapakoMvat | antarmuhUrta | uparokta kSapakavat / antarmuhUrta | upasargakevalI 13-14 uparokta kSapakoMvat (ka0 pA/pu1pR0 342) - antarmuhUrta / uparokta kSapakoMbat (ka. pA./pu1/pR0 360) 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 3. jIvoM ke avasthAna kAla viSayaka sAmAnya va vizeSa Adeza prarUpaNA pramANa-1. (Sa.kha.4/1,5,33-342/357-488); 2. (pa.kha./2,8,1-55/pu.7/pR.462-477); 3. (pa.kha 7/2.2,1-216/114-185) saMketa-de0 kAla/6/1 kAla vizeSoko nikAlanekA spaSTa pradarzana-de0 kAla/1 mArgaNA - guNa eka jIvApekSayA nAnA jIvApekSayA vizeSa pramANa jaghanya sthaan| utkRSTa vizeSa patra / pramANa naM01 naM03 vizeSa naM01 naM02 vizeSa utkRSTa 1. gatimArgaNA naraka gatinarakagatisAmAnya ... zlo pRthivI 2-7 , naraka sAmAnya 2-3 sarvadA (pravezAntara kAla sarvadA vicchedAbhAva se avasthAna / - kAla adhika hai| >> vicchedAbhAva -6 punaH caDhe mUlopakva mulodhavat 36 sarvadA / vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 38-36 - jainendra siddhAnta koza 10000 varSa 33 sAgara 1 sAgara 1-22 sAgara kramaza 1.3,7,10,22 sAgara | 3-33 sAgara kramaza. 3,7,10,17,22,33 sAgara antarmu0 | 28/ja 3 yA 4the se girakara 33 sAgara ve narakakI pUrNa Ayu mithyAtva sahita bote mUloghavat mUloghavat 28/ja 1le 3re se 4theme jA | 33 sAgara- |7ve narakame utpanna 28/ja.mithyAha punaH gire 6 antarmu. paryAptipUrNa kara vedakasamyaktvI ho antama Ayu zeSa rahanepara puna. mithyAtvI huA naraka sAmAnyavat kramazaH 1,3,7.10 naraka sAmAnyavat 17,22,33sAgara muloghavat antarmu0 naraka sAmAnyavat kramaza.1,3.7,100 naraka sAmAnyavada 17sA.22sA.a./ pUrNa sthitise paryAptikAla va antima | 33sA.-6antarmu0 antarmuhUrta hiin)| |1-7 pRthivI - mUloghavat 43 sarvadA| vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 45-46 2.tiyaMcagati |tiyaMca sAmAnya 071 / paMcendriya sAmA. * paryApta |, yonigati napuMsaka vedI . labdhyaparyApta tithaMca sAmAnya 4-5 | sarvadA pravezAntara kAla sarvadA vicchedAbhAva 11-12 | 1kSudrabhava | manuSyase Akara karmabhUmimeM | asaM. pu. pari. anya gatiyoMse Akara karmabhUmija se avasthAnakAla upaje to tiryaMcoMmeM paribhramaNa adhika hai | aparyAptakakI apekSA 3palya+65ko.pU/paribhra kepazcA.uttamabhogabhU meM deva huA mu0 | paryAptaka kI apekSA 3palya+47ko.pU upalya+15ko.pU 8 kor3a pUrva paribhramaNa ( karmabhUmimeM) sarvadA tirya0 sAvat sarvadA vicchedAbhAva 17-18 / kSudrabhava avivakSi.tiyaM.paryA se AnA antarmuhUrta avivakSi.tiyaM.se Akara paMce. honA vicchedAbhAva " 48-46 antarmu0 | 28/ja. 3,4,53 se 1lA ho asaM.pudgalapariva anAdi mithyAdRSTi tiryacoMmeM upaja puna Upara caDhe vahA~ itane kAla paryata paribhramaNa kara anya gatiko prApta huA 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka jIvApekSayA kAla mArgaNA | mArgaNA sthAna pramANa nAnA jIvApekSayA pramANa sthAna | naM.11 naM.2 | jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa pramANa naM.1 naM.3 jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa - mUlodhavat sarvadA / vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 52-53 paMcendriya sAmAnya sarvadA | vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva 58-56 re jainendra siddhAnta koza mUloghavat sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 62-63 mUloghavata paMcendriya sAmAnyavara mUloghavat paMcendriya sAmAnyavat mUloghavat 01.3.5meMse 4themeM A puna.lauTe 3 palyabaddhAyuSkakSA.sabhya bhogabhUmi,tirya huA uparoktavat para 28/ja. kI 1ko.pU.-3antama 28/ja.sammUcchima paryApta macchameMDhaka apekSA Adikaho anta meM paryAptipUrNa kara saMyatAsaMya,ho bhavake anta taka rahA tithaMca sAmAnyavata 3 panya+ko. saMjJI, asaMjJI va tInoM veda ina pU.+ antarmuhUrta sthAnomeMse pratyekameM8ko0pU0 =48 ko0pU0; la0apa0meM antarmu0,puna. uparoktavat 3 vedoMme 47ko0 pU0 phira bhogabhUmimeM upajA mUloghavat | antarmu. | tiryaMca sAmAnyavat 3 palya tithaMca sAmAnyavat mUloghavat paMcendriya sAmAnyavat palya+47ko. savizeSa paMcendriya sAmAnyavata mUlAdhavat paMcendriya sAmAnyavat paMcendriya sAmAnyavat 3panya +15ko. savizeSa paMcendriya sAmAnya van pacendriya sAmAnyavat 3palya-2mAsa va 28/ja.mithyAtvI bhogabhUmija tiya.muhUrta pRthaktva meM upajA/2 mAsa garbha meM bIte/janma ke muhU. pRthaktva pazcAt veda. samya, paMcendriya sAmAnya vat avivakSi.paryA.se A puna, loTa antarmuhUrta jaghanyavat paMcendriya paryApta 1 2-3 paMcendriya yonimati 62-63 | sarvadA vicchedAbhAva / sarvadA vicchedAbhAva 66-67 / paMce. la. apa. 3. manuSyagatimanuSya sAmAnya vaMdAvicchedAbhAva sarvadA bicchedAbhAva 20-21 kSudrabhava , paryApta antamaM. aparyApta kI apekSA upatya+40ko.pra kamabhUmijame bhramaNakAla 40ko0pU./ phira bhogabhUmija paryApta hokara itane kAlase , +23ko.pU karmabhUmijameM bhramaNakAla 23ko pU./ pahale na mare phira bhogabhUmija paryApta hokara itane kAlase | .. +7ko.pU. karmabhUmijame bhramaNakAla 7 ko0pU./ pahale na mare phira bhogabhUmija kadalI ghAtase maraNa kara | antarmaharta / bhramaNa paryAya parivartana 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ manuSyaNI pa. / manuSya la.apa. 23-24 palya/ saMtAna krama | asaM. kSudrabhava
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla mArgaNA guNa nAnA jIvApekSayA | sthAna pramANa ... jaghanya vizeSa | 01 naM02 / utkRSTa vizeSa pramANa ..jaghanya / eka jIvApekSayA vizeSa utkRSTa vizeSa manuSya sAmAnya 1 68 sarvadA | vicchevAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva antarma. 3,4,1veM se 1lA, puna' 3,4 yA 53palya+47ko.pU tInoM vedoMme-se pratyeka pko0pU0 +antarmuhUrta 24ko0pU0; phira la apa0meM anta0; phira strI va napaM0 vedameM 8,8 ko0 pU0-16 ko0pU0; phira puruSavedameM 7 ko0 pU0 isa prakAra 47 ko0pU0 karmabhUmimeM bhramaNa kara bhogabhUmime upaje | 2 71-72 1samaya 6 AvalI upazama samyaktvameM 6 AvalI kAla doSa rahanepara sAsAdanameM praveza | samaya upa. samya.7,8, antarmu. saMkhyAtamanu-73-74 | manuSyakA samya. kAupa.samyA meM 1samaya zeSa meM 6yAva.zeSa rahate yuga. praveza rahate yuga.prave| upazama samyaktvame 1 samaya | kAla zeSa rahane para sAsAdanameM praveza antama jaghanyavat jainendra siddhAnta koza antarma 28/ja 1,4,5,6The antarmu. jaghanyavat 77-78 se pIche Aye saM manu-yugapat lauTe | 28/ja. 1,4,5.6The se 3re meM | A0, antarmu. vahA~ raha puna. lauTa jAyeM manuSya sa nya 4 76 | sarvadA | vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhASa 80-2 antarmu0 28/ja. 1,3,5,6The se 4the meM / 3palya+dezona 1 ko0 pU0 meM tribhAga zeSa rahanepara A. puna' lauTakara guNasthAna pUrva koDamanuSyAyuko bA~dha kSAyika samyaparivartana kare ktvI ho bhogabhUmimeM upje| mUlodhavat manuSya sAmAnyavava 82 5-1482 1-14 68-82 mulodhavat manuSya sAmAnya manuSya paryApta 68-82/ bat manuSyaNI 1-368-78 | 4 76 68-78 sarvadA vicchedAbhAva | sarvadA bicchedAbhAva 80-81 antarmuH / manuSya sAmAnyavara | 3 palya-mAsa | 28/ja. bhoga bhUmiyA manuSyaNI ho va 46 dina hamAsa garbha meM raha 46 dinameM paryApti | pUrNa kara samyaktvI ho| manuSya sAmAnya 82 manuSya sAmAnyavat 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ bada manuSya la0 apa0 1 paribhramaNa antarmuhUrta kSudrabhava paribhramaNa 83-84 kSudrabhava aneka jIvokA patya/a. satati krama 85-86 yugapata praveza va na TUTe nirgamana
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNa eka jIvApekSayA pramANa [ pramANa mAgaNA nAnA jIvApekSayA vizeSa utkRSTa | vizeSa sthAna naM0/1 naM 02 | jaghanya 0/1 na0/3) jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa 4 devagatideva sAmAnya bhavana vAsI 13sAgara vyantara 26-30 palya jyotiSI saudharmase sahasrAra sarvadA vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva 26-2710,000 varSa | devakI jaghanya Ayu |33 sAgara devako utkRSTa Ayu 26-30 13palya (dha./14/331) A./asaM sopakrama kAla / 12muhUrta anupakrama kAla jaghanya Ayu 13palya utkRSTa Ayu 32-33/13palya kramazaH pratyeka yugalameM | 23 sA.- | pratyeka yugalameM kramaza. 23, 73, 163sAgara 13 palya, 23, 73, 183 sA. 103, 143, 163 va 183 103,143,163 sAgara sAgara 35-3618320sA. do yugaloMmeM kramaza 18320 sA. 22 sA. donoM yugaloMmeM kramazaH 20 va 22 | va 20 sAgara , 22-30sA. pratyeka graM veyakame kramamAH | 23 se 31 sAgara | pratyeka greveyakameM kramazaH 23,24, 25 22,23, 24, 25, 26, 27, 26, 27,28, 29, 30, 31 sAgara 28,26, 30 sAgara Anata-acyuta sAgara nava veyaka jainendra siddhAnta koza 104 31 sAgara | pratyeka meM barAbara 32 sAgara pratyekameM barAbara nava anudiza vijaya se aparAjita sarvArtha siddhi 32 sAgara 33 sAgara 13sAgara 33 sAgara deva sAmAnya sarvadA vicchedAbhAva savadA vicchedAbhAvA88-86 uparima aveyakameM jA mithyAtva sahita rhe| mulodhavata sarbadA vicchedAbhAva | antarmuH | 28/ja 3,4the se 1 le meM guNa sthAna parivartana kare mUloghavat ntarma0 1,3re se 4the meM jA sthAna | 33 sAgara parivartana kare sarvadA | vicchedAbhAva 11-12 sarvArtha siddhime jA samyaktva sahita rahe| bhavana bAsI 1 sAgara +palya/ mithyAtva sahita kula kAla bitaayaa| aMsakhyAta 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM 67 mUlodhavada mUloghavat
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa nAnAjIvApekSayA ekajIvApekSayA pramANa kAla guNa mArgaNA sthAna vizeSa vizeSa mA02-14 naM0 1 naM0 2 | jayanya vizeSa utkRSTa | vizeSa / na01. naM03 | jaghanya | sU0 / sU0 sarvadA| vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva 15-66 bhavanavAsI | deva sAmAnyavada sthAna pari0 12 sAgara |samyaktva sahita pUrA kAla vitA -1 anta0 / saMyata manune vaimAnikakI Ayu bA~dhI ...-4 anta0 | pIche apavartanA ghAta dvArA bhavanavAsI | kI raha gyii| vahA~ 6 paryApti prAptakara samyaktvI ho rhaa| 13pajya-1anta0 mithyAtva sahita pUrNa kAla bitAyA mUloghavada deva sAmAnyavat sthAna pari013patya-4anta bhavanavAsIvata vyantaravava vyantara 7 mUloghavada sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 31-66 - | vyantaravat 64 1-464-6 jyotiSI - | saudharma-sahasrAra 1 sarvadA vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva -6 jainendra siddhAnta koza 105 mUloghavat sarvadA bicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 65-66 Anata-acyuta -100 0 | deva sAmAnyavat sthAna pari0palya/asaM adhikA adghAyuSkakI apekSA (mithyAtvase 2-18 sAgara | addhAyukA apavartanA ghAta kara mare to) kramazaH 2,7,10,14,16,18 sAgara+ patya/aMsaMkhyAta mUloghavat anta muM0 | deva sa mAnyavat sthAna pari0 kramazaH anta0kama kramaza. 23, 73, 103, 143 | 23, 183163, 183 sAgarase antarmu. kama kra.20 va 22sA | utkRSTa Ayu paryanta vahA~ rahe mUlodhavata 0 | deva sAmAnyavata sthAna pari0 kra. 20 va 22sA0 utkRSTa Asu paryanta vahA~ rahe kra. 23-31 sA0 nau veyakoM meM kramazaH 23,24,25,26 27,28,26.30 va 31 sAgara mUloSavada antarmu0 deva sAmAnyavara sthAna pari0kramazaH23-31sA. isIke 1le guNa sthAnavata [ 31 sA0+ mithyAtva guNasthAnakA abhAva 32 sAgara utkRSTa Ayu 1samaya 32 sAgara 33 sAgara mUlodhavata sarvadA | vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 66-100 " 16-100 nava veyaka . | mUloSavada dA| vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 16-100 nava anudiza | - 104 vijaya aparAjita 4 : : : 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ 104 | sarvArtha siddhi | 33 sAgara | jaghanya utkRSTa donoM samAna 33 sAgara
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza mArgA 2. indriya mArgaNA ekendriya sAmAnya " sA0 paryApta "" la0 apa0 " nA0 sA0 19 03 paryApta "" le0 apa " sU0 sA0 11 13 paryApta "" la0 apa vikalendriya sA paryApta aparyApta paMcendriya sA0 paryA " la0 apa uparokta sarva vikalpa paryApta " la0 aparyApta ,, bA0 sAmA 11 paryA .. la0 apa0 " sU0 sAmAnya | 138 paMcendriya paryApta 2-44 137 3. kAya mArgaNA pRthi-apa rojavAyu cAroM sAmAnya paryApta " la0 apa0 [1] [11] pramANa guNa sthAna naM 0/1 naM0/2 jaghanya 1 sU. sU. | 107 [12-13 sarvadA vibhA :: ::: SFER:: .:: * : : 19 ::::: "" "" ::: FAX::: ::: ::: nAnAjIvApekSayA vizeSa utkRSTa vizeSa " :: " 22 2 " "" " 22 2 -mUloghavat 222 "" 33 KH "" sarvadA vidAbhA 33 ::: "1 14-15 sadA micchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva "" FREE: 19 11 99 ::: ::: ::: :: " .: F ::::: ::: ::F ::: :: pramANa naM0/1 naM 0/3 40-41 46-40 an 46-50 43-44 46-47 46-50 52-53 "1 64-65 60-68 / 70-71 107 15-56 antarmuhUrta 5-48 kSudrabhava 61-62 138 134 jaghanya 73-74 76-80 82-83 84 kSudrabhava :: kSudrabhava kSudrabhava antarmuhUrta kSudrabhava kSudrabhava 76-80 antarmuhUrta | 82-83 kSudrabhava 76-77 kSudrabhava antarmuhUrta kSudrabhava antarmuhUrtaM kSudrabhava antarmuhUrta | kSudrabhava kSudrabhava antarmuhUrta kSudrabhava vizeSa ekajIvApekSayA utkRSTa asaM pu0 pari0 sva mArgaNAmeM paribhramaNa (sU0 va bA0) saM0 sahasa varSa antarmuhUrta asaM utsarpa 0 avasa 0. varSa saM sahasa antarmuhUrta asaM loka pramANa samaya antarmuhUrta saM0 sahasra varSa antarmuhUrta 1000 sA0 + ko0 pR0 zata pRthaktva sAgara antarmuhUrta -uparokta sarva vikalpoMke omavada - mUlodhavat - asaM loka pramANa samaya vizeSa saM sahasra varSa antarmuhUrta 70 kor3A kor3I sAgara saM0 sahasra varSa antarmuhUrta asaM loka pramANa samaya antarmuhUrta " 99 11 19 11 19 +7 sarva sthAna sambhava nahIM sU0 mA / paryApta aparyApta sarva vikalpoM 11 sva mArgaNA paribhramaNa (pU aparyA0) 11 11 kAla 106 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza banaspati sA paryApta , la0 apa0 bana0 pratyeka sA " paryApta .. la0 apa0 bana0 sAdhAraNa nigoda: 19 "1 ::: mArgaNA ::: " === 13 19 sAmAnya paryApta paryApta ". " la0 apa " sU0 sA0 la0 apa0 vA0 sA0 " paryApta "" la0 apa trasa sAmAnya paryApta 11 la0 apa0 sthAvarake sarva trikalpa trasa sAmAnya paryApta ". ,, la0 apa0 guNa pramANa sthAna naM 0/1 naM 0/2 jaghanya sU ... ... !! ... ... *** ii 1 1 ~*~ 136 156 157 156 1 ra 2-14 160 " sU. 14-15 sarvadA vicchedAbhAva KHg " 32 22. 13 RRR 12 39 " 11 11 17 "" " 17 " ::: ## nAnAjIvApekSayA vizeSa " 13 >> . " " "3 " " 13 " " 35 " 39 " lodhamada sarvadA vicchedAbhAva utkRSTa sarvadA vicchedAbhAva 11 " vizeSa 17 P 555 11 ma - pramANa maM0/1 naM0/3 sU. sU. sk "> 136 156 157 156 sarvadA vidabhAva 161 12 76-77 87-88 86 71-80 antarmuhUrta 82-83 kSudrabhava 99 86 84 . * 61-62 jaghanya kSudrabhava antarmuhUrta kSudrabhava kSudrabhava " kSudrabhava antamu0 kSudrabhava kSudrabhava antarmu kSudrabhava kSudrabhava antarmu kSudrabhava : antarmuhUrta 64-65 kSudrabhava antarmuo 3 kSudrabhava vizeSa |- sva sva uparokta oghavat kSudrabhavase asaM guNA -sodhanada ekajIvApekSA 4. yoga mArgaNAH- saMketa -1 samaya sambandhI prarUpaNAke 11 bhaMgoM kA vistAra pahale sAraNI sambandhI niyamoMmeM diyA gayA hai| vahA~se dekha leM / - de0 kAla / 5 utkRSTa a0 pu0 pari0 sva mArgaNA paribhramaNa saM0 sahasra varSa antarmuhUrta 70 kor3A koDI sAgara saM0 sahasra varSa antarmuhUrta 2350 parivartana saM0 sahasra varSa antarmuhUrta 70 kor3A kor3I sAgara saM0 sahasra varSa antarmuhUrta jasaM khoka pramANa samaya antarmuhUrta 2000 sA+ 130 ko 0 2000 sA0 bantarmuhUrta 2000 sA+ 2000 sAgara antarmuhUrta " 19 " :: 3 3 3 3 17 97 vizeSa 19 19 *. (rA. nA./3/36/6/210) ,, ( dha0 / pra 10 / pR. 34 / 10 ) sva mArgamA paribhramaNa vikala va paMca indriyoMke nirantara bhava kame80,60,40.24 pramANa paribhramaNa kAla 107 3 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 55 gAvApakSayA mArgaNA nAnAjovApekSayA vizeSa utkRSTa vizeSa kAla pramANa naM01 202 jadhanya | jaghanya / vizeSa ___ utkRSTa vizeSa -17 | sarvadA | vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva pA~coM manoyogI ., vacana yogo kAya yogI sA yoga parivartanakara maraNa va | antarmuhurta vyAghAta | yoga parivartana 100- antamuM0 audArika... 103 1samaya 104 audArika mizra 106107 | isase kamakAla paribhramaNakA A. asaM. pu. ekendriyoM meM paribhramaNa abhAva parivartana yoga parivartanakara maraNa yA | 22000 varSa pRthivI kAyikoMmeM paribhramaNa vyAghAta daNDa kapATa samuddhAtameM | pUrva bhavoMmeM itanA hI utkRSTa hai| adhika nahIM yoga prAptakara mRtyu yA vyAghAta mizra yogameM maraNa nahIM | asamuhUrta isase adhika kAla avasthAvakA abhAva vaikriyaka " vaikriyaka mizra 106 tarmu0 15-20 antarmu. 2 vigraha sahita | patya/ ravigrahasahita | devoM meM utpatti- asaM devoMmeM utpa kA pravAha krama ttikA pravAha 210 ... AhAraka 21-23 21-23 1 samaya eka jIvavat antarmu eka jIvavava 106-. samaya | yoga prAptakara dUsare samaya antarmuhUrta zarIra praveza 107 106 jainendra siddhAnta koza adhikase adhika itane kAla pazcAta zarIra praveza AhAraka mizra 24-26 antarmu. kArmANa 16-17 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 112 1samaya tIna vigraha pUrvaka janmadhAraNa kevala yoga parivartana sarvadA sarvadA pA~coM mano vacana yogI 1 vigrahapUrvaka janma dhAraNa | 3 samaya yathAyogya 3yoga parivartana, | antarmuhUrta guNasthAna parivartana, maraNa va vyAghAtake pUrva 11 bhaMga dikho kAla/) 6 AvalI antamuhUrta 1samaya 1 samaya 1 samaya mUloghavata patya/asaM mUloghavata 16 // , 11 bhaMgoMse / avicchinna 168-- yoga parivartana pravAha 16 sarvadA vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva 163 | itane kAla pazcAt yoga parivartana uparoktavat parantu apramattake vyAghAta binAke 10bhaMga 1 samaya vyAghAta binA uparokta 10 bhaMga 11 bhaMgoMse yoga parivartana antarmu. yogaparivartana 172 173 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe sarvadA | vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva 163 yoga va guNasthAna parivartana | ke bhaMga 1 samaya | vivakSita yogasahita praveza | antarmuhUrta 1 samaya pIche yoga parivartana
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAnAjIvApekSayA mArgaNA | guNa sthAna pramANa naM. 1 naM0 2 jaghanya pramANa kAla vizeSa utkRSTa vizeSa | jaghanya / ekajIvApekSayA utkRSTa / vizeSa vizeSa kAyayogasAmAnya 1 174 sarvadA| vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 175 1 samaya maraNa va vyAghAta rahita habhaMga asaM.pu parivartana | ekendriyoM meM paribhramaNa 2-13 | - manoyogIva audArika sarvadA vicchedAbhAva | sarvadA manoyogIvat - 181 audArika mizra 1 182 sarvadA vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva 183 2 187 1 samaya eka jIvavat hI patya/ 7 yA 8 jIvoMkI asaM / yugapat prarUpaNA manoyogIbata 3,4ya meM maraNa va vyAghAta rahita habhaMga tathA 2.5.6ThemeM kevala vyAghAta rahita bhI manoyogavat 1 samaya / manoyogIvata 11 bhaMga | 22000 varSa-1 pRthivIkAyameM paribhramaNa apa0 kAla mano- vyAghAtavAle bhaMgakA kahIM manoyogIvat yogIvada bhI abhAva nahIM kSuda bhavase | 3 vigrahase utpanna kSudra bhava- | antarmuhUrta la0 apa0 ke saMkhyAtabhava karake paryApta 3 samayakrama dhArI ho gayA 1 samaya sAsAdana dRSTi eka jIva 1 samayakama jaghanyavata svakAlameM eka samaya zeSa|6 AvalI rahanepara mibha yogI ho dvitIya samaya mithyAtvako prApta huaa| antarmuThI pRthivIse A manuSya antarmuhurta jaghanyavat parantu sarvArtha siddhise hubA garbhame alpa antarmuhUrta Akara kAlataka hI aparyApta rahA, phira paryApta ho gayA pravAha jainendra siddhAnta koza 4 186 antarmu.7 yA8 asaMyata antama. javanyavata-161nArakI au0 para deva, 162 mi0 yogI ho nArako va paryApta hue / manuSya tInoM | kI apekSA prarUpaNA 1 samaya | daNDa samuddhAtase saM0samaya daNDava kapATa 165kapATako prApta | meM parivartana 166 ho punaH daNDako karane aneka prApta huA jIva sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 167 1samaya jadhanyavata daNDa-kapATa samuddhAtameM ArohaNa va avataraNa karate hue kapATa samuddhAta gata kevalI ____ vaikriyaka 1 samaya antarmuhurta 196 vivakSita guNasthAnameM hI yogaparivartana kare mano yA vacana yogI vivakSita guNasthAnavI vaikri. kAya yogI ho 1 samaya pavAda yA to mara jAye yA guNasthAna parivartana kare vyAghAta rahita 10 bhaMga 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza mArgaNA paMjiyaka vaikriyakamizra AhAraka guNa pramANa sthAna naM0 1 | naM02 jaghanya pa kAmaNa 2 200 116 4 3 mr x 1 cr 2 4 AhArakamizra 6 1 2, 4 sU. 166 13 201202 205206 201202 206 - 210 213 214 217 220 221 224 225 1 samaya 11 bhaMga = 1 nAnA jIvApekSayA vizeSa jA itanekAla pazcAta paryApta huA 1 samaya guNasthAna meM 1 200 sva mithyAdRSTi 167 bat 168 antarmu. 7 yA dravya pazya / 7 yA 8 jIva 203 liMgI muni uparima maiveyakame asaM 1 samaya pakya / samaya zeSa rahane- asaM para devoM meM upaja saba mithyAtvI ho gaye kya antarmu saMyata 2 vigraha sarvArthasiddhi a upaja paryApta hue 3 samaya utkRSTa 1 samaya eka jIvavat yuga- antarmu. pat nAnA jIva antarmu - sarvadA vicchedAbhAva 1 samaya eka jIvava pacaya / pravAha asaM 93 " vizeSa : pramANa 201 203 deva yA naraka 204 meM jA itane jaghanyavata pravAha krama 166 kAla pazcAta paryApta hue jaghanyavat para 2071 samayase 6208 janatApoSa rahate utpatti kI prarUpaNA uparokta midhyAdRSTi vat " "" 203204 211212 215 216 sarvadAdibhAva 21 216 223 226 A0 / jaghanyavat 222asaM pravAha saM. samaya / javanya 1 samaya 1 samaya vizeSa svamidhyA antarmu0 uparima caiveyaka upajane antarmuhUrta vAlA dravya liMgI muni sarva laghukAla pazcAt paryApta huA 9 samaya eka jIvApekSayA | utkRSTa 3 samaya 11 bhaMga lAgU karane (dekho 6 AvalI kAla/5) antarmuhUrta sAsAdanameM eka samaya zeSa rahanepara devoM meM utpanna huA dvitIya samaya mithyAdRSTi ho gayA antarmu koI muni 2 nigrahase sarvArtha antarmuhUrta siddhi upanA itanekAla pazcAdaparyAta huA 1 samaya kama AvasI abhimata vivakSita yoga | antarmuhUrta meM Akara 1 samaya pazcAt mUla zarIra praveza dekhA hai mArga jinhoMne aisA jIna sarvalaghukAlameM paryApta hotA hai mAragAntika rumuddhAta pUrvaka samaya 1 nigrahase janma eka vigrahase utpanna hone 2 samaya bAlA jIva kapATase kramazaH pratara loka- 3 samaya pUrNa - pratara vizeSa svakAlameM 6 bA0 rahanepara vivakSita yogameM praveza itane kAla pIche yoga parivartana manuSya va tiryaca midhyAdRhi jI pRthivImeM upaja itane kAla pazcAt paryApta huA upazama samyaktva ke kAlameM chaH AvalI zeSa rahanepara koI manuSya yA tica sAsAdanako prApta huA / eka samaya pazcAt deva huA / 1 samayakama chaH AvalI pazcAt mithyAdRSTi ho gyaa| baddhAyuSka kSAyika samyagdRSTi jIva prathama pRthivImeM upajA / itanekAla pazcAta paryApta huaa| jamanyavaya nahIM dekhA hai mArga jisane aisA jIva isase pahile paryApta na ho jaghanyavata para 3 vigraha se janma 2 vigrahase utpanna honevAlA jIva jaghanyavat kAla 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza mArgaNA 5 veda mArgaNA strI veda puruSa da napuMsaka veda apagata veda upa : strI veda puruSa da kSapaka guNa sthAna : 1 227 2-3 230 231 232 20 4 5 6-6 pramANa naM0/1 | naM0/2 | jaghanya bn 2-4 5 6-6 235 235 236 236 11 24-28 sarvadA vicchedAbhAva = i : : | 11 "" : = nAnAjIvApekSA vizeSa utkRSTa vizeSa I / / / / 11 mUloghavat sarvadA vicchedAbhAva : mUloghavat sarvadA mahAbhAva topanaya strIdavada gulopapada : : T 231 sarvadA vicchedAbhAva 233 234 : | pramANa i ai 228 226 230 / / / / / / 225 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 237 238 236 235 jaghanya 121122 124 1 samaya 115116 - 116 upazama zreNIse utara savedI ho dvitIya samaya mRtyu 110 antarmu0 upazama zreNI utara savedI 100 sAgara hokara punaH avedI huA / mRtyu honepara to puruSa bedI deva hI niyamase hogA ataH samayakI prarUpaNA nahIM kI strI vedavata 1 samaya 99 125 120- banArmu* 128 I vizeSa antarmu ekendriyoMmeM paribhramaNa strI va napuMsaka veda sahita upazama zreNI car3he to / kucha kama koDi sarva jaghanya kAla meM saMyama ghara avedI huA aura utkRSTa Ayuparyanta rahA antarmuhUrta guNasthAna praveza kara punaH lauTe padAta pRthanatva veda parivartana karake punaH sITe lobhanada antarmuo ekajIvApekSayA avedI uparAma zreNImeM badI hokara punaH savedI ho jAnA guNasthAna parivartana - lopada utkRSTa strIvedavata 300 se 600 avivakSita vedase Akara tahA~ paripalya taka asaM 0 pu0 parivartana antarmuhUrta 3 antarmukama 55 palya vizeSa zmAsa + muhUrta 0 pRthaktva kama 1 ko0 pUrva sAgarazata pRthaktva bhramaNa / napuMsakase A puruSa ho yahA~ paribhramaNa avivakSita vedI 55 palya Ayu vAlI deviyoMmeM upaja antarmu0 se paryApta pUrIkara samyakvI huaa| 28/ja zrI berI markaTa AdikameM upajA 2 mAsa garbha meM rhaa| nikalakara muhUrta pRthaktvase saMyatA saMyata ho rahA (oghameM sammunikA grahaNa kiyA hai) strIvedavata kAla 111 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNa - pramANa nAnA jIvApekSayA eka jIvApekSayA mArgaNA kti pramANa vizeSa naM0/1 naM0/3] jaghanya sthAna naM01 naM0/2 jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa utkRSTa vizeSa napuMsaka veda 124 sarbadA | vicchedAbhAva antarmu. bIvedavat jIvedavada asaM0 pu. parivartana 2-3 / 24 - mUlodhava sarvadA vicchedAbhAva 241 242 - 243 244 sarvadA vicchedAbhAva 246 247 mUloghavat 244 sarvadA vicchedAbhAva antama0 strIvedavat 6 antarmuH kama, 28/ja. 7 vI pRthivImeM jA 6 muhUrta 33 sAgara | pIche paryApta va vizuddha ho samyaktva ko prApta huaa| | 5-6 | 248 10-14 / 249 mulodhavat mUloghavata apagata vedI 246 6 kaSAya mArgaNAH cAroM kaSAya (26-30 srvdaa| vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva jainendra siddhAnta koza akaSAya upa0 , kSapaka cAroM kaSAya kaSAya / 1 / 250 126- 1 samaya | krodhameM kevala mRtyu vAlA | antarmuhUrta kaSAya parivartana bhaMga aura zeSa tonameM mRtyu va vyAghAta vAle donoM bhaMga apagata vedIvat apagata vedIvara antarmuka kucha kama pUrNako 1 samaya | kaSAya, guNasthAna parivartana| antarmuhUrta sva guNasthAnameM rahate hue hI kaSAya va maraNake sarva bhaMga-kAlA | parivartana krodhake sAtha vyAghAta nahIM hotA zeSa tInake sAtha hotA hai| maraNakI prarUpaNAmeM krodha kaSAyIko narakameM utpanna karAnA, mAna kaSAyIko narakameM, mAyA kaSAyIko tiryacameM aura lobha kaSAyI ko devoNmeN| isa prakAra yathA yogya rUpase sarva ho guNa sthAnoMmeM lgaanaa| 1 samaya 6 AvalI antarmuhUrta | uparoktavat parantu 7 veM meM tryAghAta nahIM 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ lh fh 1 samaya mulodhavavat pavya/a0 mUlogha vat | , 21 bhaMgoMse pari0 , avicchinna -de0 kAla/5 | pravAha sarvadA | vicchedabhAva | sarvadA vicchedAbhAva *
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAnAjIvApekSayA guNa mArgaNA ekajIvApekSayA - pramANa pramANa kAla sthAna naM01/ naM0/2/ jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa na01 naM0/3 | jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa bhA02-15 1 samaya 1jIvavat krodha mAna mAyA| 6-6 | 251- (upa0) | 252 antamu0 jaghanyavara 253 pravAha 284 1 samaya antarmuhurta sarvotkRSTa sthiti 86.10 meM avarohaka aura 1,10 meM Arohaka va avaro. haka ke prathama samaya meM maraNa 217 | lobha kaSAya 8-10 (kSapa0) krodha mAna mAyA 8.6 255 (kSapa0) | 256 lobha 8-10 (upa0) akaSAyI |11-14/256 jadhanyase saMguNA antarma 258 maraNa rahita zeSa bhaMga | uparoktavat (de0 kAsa/) - mUloghavat / - / mukhovavava 7 zAna mArgaNA mati zrutaajJAna 31-32 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA bicodAbhAva - jainendra siddhAnta koza antarmuH , sAdi sAnsa vibhaMga sAmAnya .. (mannu0 tirya0) . . . . gha/81 367 31-32] matizruta avadhijhAna 133- | ananta anAdi ananta va anAdi ananta jaghanyavada sAnta jJAna parivartana kucha kama ardha samyaktvase mithyAtva phira sammaksva pu0 pari0 deva nArakImeM uparokta prakAra 139- 1samaya upa0 samya0 deva nArakI-antama0 kama 140 dvitI. samaya sAsA.ho mre| 33 sA0 gha/8/- samaya | audArika zarIrakI saMghA- antarmuharta tanaparizAtana kRti deva nArakI sanyaktvI ho 66 sAgara+4 punaH mithyaa| pUrva ko0 ( dekho kAla/5) 0 itane kAla pazcAt maraNa 8 varSa kama 18 varSa meM dIkSA lekara zeSa utkRSTa ko0pU0 Ayu paryanta | antarmuhUrta ( de0 darzana/3/2) mUlodhavat 143 manaHparyaya 31-32 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 14 kevalajJAna (ka.pA.) - 261/ malizruta ajJAna| 1-2 | 260- vibhaMga jJAna 1 | 262 / ka. / . - sloghavat / 261 vicchedAbhAva / sarvadA bicchedaabhaav| 263 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM antarmu0 guNasthAna parivartana / 264 |33 sAgara se saptama pRthivIko apekSA antama0 kama antamuhata | manuSya tiyaMcakI apekSA - -
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa pramANa ekajIvApekSayA nAnAjIvApekSayA naM01 | 202 jaghanya vizeSa / / kAla mArgaNA sthAna naM0 jaghanya vizeSa na01 naM03 | jaghanya / vizeSa vizeSa utkRSTa mUlodhavata mUloghavada 2 215 mati zruta zAna 4-12 / 266 avadhi zAna 1-4 - mUlodhavata 14 aMta0 kama | ogha se 1 antarmu aura bhI kama hai| | kyoMki samyaktva avadhi dhAranemeM 1 antarmulagA mUloghavat mana.paryaya 6-12/ 267 kerala 13-14,268 8. saMyama mArgaNA saMyama sAmAnya 33-34 sarvadA | vicchedAbhAva | sabadA vicchedAbhAva | saMyamose asaMyamI 146 varSa kama 1 8 varSa kI AyumeM saMyama dhAra utkRSTa pUrva kodd'| manuSya Ayu paryanta saMyama sahita rahe| , sAmAyika chedo 1 samaya upazama zreNIse utarate hue mRtyu | parihAra vizuddhi jainendra siddhAnta koza 146 114 38 varSa kama 1 sarva laghu kAla 8 varSa meM saMyama dhAra 30 sAla pazcAt tIrthakarake pAdamUlameM pratyAkhyAna pUrvako par3hakara | parihAra vizuddhi saMyata huaa| prathama samaya praveza dvitIya anta isase adhika na rahe samaya maraNa maraNakA yahA~ abhAva hai sUkSma sAmparAya upa0 35-71 samaya 1jIvavat antama0 jaghanyavata pravAha 155 33-34 sarvadA vicchedAbhAva 17) yathAkhyAta | upa0 35-311 samaya 1jIvavat antarmu0 jaghanyavat pravAha kSapa0 33-34 sadA vicchedAbhAva / sarvadA vicchedAbhAva prathama samaya praveza dvitIya samaya maraNa antama0 maraNakA abhAva 8 varSa kama 1 saMyama sAmAnyavada para yathA yogya | pUrva kor3a anta0 anta0 pazcAt yathArakhyAta dhAraNa kare antarmuH kama 1 sammUcchima tiyaMca meNddhkaadikii| pUrva kor3a apekSA anAdi ananta sAdi sAnta saMyatase asaMyata ho punaH saMyata anAdi sAnta | prathama bAra saMyama dhAre to saMyatAsaMyata 148 - 146 asaM yata (abha0) (bhavya) 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ (sAdi sAnta) antarmuH ardha0 pu. pari0 itane kAla mithyAtvameM rahakara punaH saM0 saMyama sAmAnya | 6-14 / 266 mUla oghavat 266 mUlaoghavat
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ - nAnAjIvApekSayA kAla gaNa ekajIvApekSayA vizeSa mArgaNA pramANa utkRSTa vizeSa jaghanya jaghanya vizeSa sthAna / pramANa naM0103 naM01 naM02 vizeSa / mUlodhavata 270 mUlodhavada 271 272 273 sAmAyika chedo06-1 | 270 parihAra vizuddhi 6-7 | 271 sUkSma sAmparAya upa.pa. 272 yathArakhyAta / 13-14 273 saMyatAsaMyata 5 | 274 asaMyata / 1-4 | 275 9. darzana mArgaNA :cakSudarzana 38-36 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva | acakSudarzana antarmuH / caturindriya paryApta kSAyopa- ( 2000 sAgara (kSayopazamApekSA paribhramaNa zamApekSA upayogApekSA antarmuhurta | upayoga apekSA 173 anAdi abhavya kSayopazamApekSA anAdi ananta | abhavya kSayopazamApekSA ananta 174 anAdi bhavya kSayopazamApekSA | anAdi sAnta bhavya kSayopamApekSA sAnta 170- antarmu0 upayogApekSA anta upayogApekSA 115 jainendra siddhAnta koza 172 avadhi darzana kevaladarzana cakSu darzana avadhijJAnavada kevalajJAnavat antarmu0 guNa sthAna parivartana 2000 sAgara paribhramaNa mUloghavat mUloghabada 2-14 acaca darzana |1-14 | 280 avadhi darzana |4-12/ 281 kevala darzana 13-14 / 22 10. lezyA mArgaNA :kuSNa avadhijJAnavata kevalajJAnava avadhi jJAnavata kevala jJAnava 40-41 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA bicchedAbhAva antama 178 nIlase kRSNa punaH vApisa |33 sA.+aMta0 vivakSita lezyA sahita manuSya yA tiyaMcameM antarmuhurta rhaa| phira mara kara narakameM upajA kApota yA kRSNase nIla punaH 17 sA.+ aMta. , (paMcama pRthivImeM) vApisa nIla yA tejase kApota punaH 7 sA. + aMtarmu. " (tIsarI " ") vApisa padmase teja phira vApisa | 2 sA.+ aMtarmu. uparoktavat parantu devoM meM utpatti nola 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM kApota teja
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza / mArgaNA padma zukla kRSNa nIla kApota teja guNa pramANa sthAna | naM 0 1 | naM 0 2 | jaghanya 2-3 4 1 2-3 4 1 Bir 2-3 4 1 2-3 4 283 206 287 288 283 286 287 288 283 286 27 288 261 264 265 211 5-6 266 I sU. 40-41 sadA vicchedAbhAva 1 15 35 nAnAjIvApekSayA sarbadA vizeSa utkRSTa vizeSa mUlovada vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva : 23 C :: 294 285 26287 samadA vicchedAbhAva 281 260 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 284 25 286 1 guloda 287 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 26 260 - 1 ; mUloda 287 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 28 pramANa naM.01/02 1 " - mUloda 264 265 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 262 - 263 OM 2- sU. 191- antarmuH zukra yA tejase padma phira vApisa 18 sA. uparokta parantu devo meM utpatti 182 padma zukla phira vApisa nIlase kRSNa punaH vApisa 294286 286 210 22 263 217260 1 I 1 jaghanma 1 mUloghavat antarmuomolale kRSNa phira vApisa antarmuhUrta kRSNa yA kApotI nIla punaH vApisa antarmuhUrta vizeSa antarmuhUrta antarmuhUrta 1 samaya - mUloSavat sva midhyAdRSTivada - mUloghavat ekajIvApekSayA utkRSTa mithyAdRSTivada yA parivartana yA guNasthAna parivartana se donoM vikalpa (dekho kAla / 5) 33 sA + aMta 33 + uparokta svaya nIla yA tejase kApota punaH vApasa - mUloghavada svamiSyAvida 7 sAgarase 3 antarmu0 kama padmase teja phira kApora sAgarapazya asaM0 33 sAgara se 67 pRthivI meM (bhadhAraNa 5 antarga antarmu0 kama pazcAtse lekara bhavAntake 1 atarbhu pahiletaka bhavAntameM niyamasemidhyAtva 5 vIM pRthivImeM (sva mada 17 sAgara + 2 antarmuhUrta vizeSa 17 sAgara se kRSNavat para bhavAntameM samyaktva 3 antarmu* kama sahita mara kara manuSyoM meM utpatti (5vIM pRthivI ) sva opana (3rI pRthivImeM) 7 sAgara + 9. antarmu 25 sAgarase 1 antarmu0 kama antarmuhUrta nIlabadarI pRthivImeM maraNa se antarmu0 pahile kApotase teja saudharma meM utpatti / maraNa samaya rozNA parivartana | mithyAdavinda para agale bha usI lezyA ke sAtha gayA / 1 antarmu0 taka vahA~ bhI vahI lezyA rahI vivakSita lezyA vivakSita guNa sthAna meM rahakara avivakSita lezyAko prApta huA kAla 116 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekajIvApekSayA kAla mAryamA utkRSTa vizeSa nAnAjIvApekSayA / pramANa pramANa jaghanya / naM01 naM02 vizeSa sthAna naM01/02/ jaghanya sarvadA vicchedAbhAva / sarvadA vicchedAbhAva, 262- / | antarmuhUrta | zuklase padma phira teja 263 mUloghavat 264 -mUloghavat padma 18 sA0+pacya/ tejavat parantu tejase padma va sahasrAra asaM0 meM utpatti sarvadA vicchedAbhAva sarvanA vicchedAbhAva 212 263 antarmuhUrta | mithyAdRSTivat tejavat antarmuhUrta kama 183sA0 / antarmuhUrta " 267 1samaya tejavata tejavata 268 __. 1 266 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhASa 300 301 / padmase zukla phira padma 31 sA0+anta- dravyaligI muni sva AyumeM antarnu / zeSa rahanepara zuklalezyA dhAra uparima gre veyakameM upajA -bhUloghavat - mUlodhavat - 302 303 sarbadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 304 jainendra siddhAnta koza antarmu padmase zukla phira padma 33 sAgara + | anuttara vimAnose Akara manuSya | 1 antarmuhUrta huaa| antarmu. pazcAt lezyA parivartana | antarmuhurta tejavada " savaMdA 306 1samaya tejavat . 307 mUlodhavada 305 --mUlodhavat 11 bhavyatva mArgaNA bhavya 42-43 sarvadA vicchedAbhAva sabaMdA vicchedAbhAva' 310 14 abhavya bhavya (sAdisAnta) 306 antarmuH anAdi sAnta ( ayoga kevalIke antima samaya taka) sAdisAnta (samyaktvotpatti ke pazcAva vAle vizeSa bhavyatvakI apekSA) anAdi ananta guNa sthAna parivartana kucha kama ardha mUlodhavata pu0 pari0 -mUloSavat-- anAdi ananta 2-14 314 | mUlodhavata sarvadA vicchedAbhAga 316 abhavya 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ | 12 samyaktva mAgaNA samyaktvasAmAnyo ... sarvadA bicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva 186 antarmuH 66 sA0+4 ko pUrva (de0 kAla/11
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAnAjIvApekSayA guNa ekajIvApekSayA kAla mArgaNA sthAna pramANa jaghanya vizeSa utkRSTa vizeSa pramANa ... adhanya naM01 / naM03 | vizeSa utkRSTa / vizeSa kSAyika samya0 sarvadA sarvadA| vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva antarmu0 vedaka samya0 8 varSa kama 2 ko kRtakRtya vedaka samyagdRSTi deva yA| pUrva +33 sAgara nArakI manuSyoMmeM upajA/sarva laghu | kAlase kSAyika samyaktva sahita saMyatA hokara rahA/marakara sarvArtha siddhimeM | | gayA/vahA~se A punaH ko0 pUrva Ayu vAlA manuSya ho mukta huaa| 66 sA0+4 (de0 kAlA) pU0 ko svakAla pUrNa hone para avazya antarmuhUrta jaghanyavada 'sAsAdana guNasthAna parivartana / upazama samyaktva meM 1 samaya AvalI | upazamameM 6 AvalI zeSa rahanepara zeSa rahane para sAsAdana sAsAdana anAdi ananta upazama .. 46-48 antarmu0 sAsAdana palya/ 168 " asaM0 samyagmidhyAtva sAsAdana " , guNa sthAna pari 46-51 1 samaya, mUlozvava 44-45 sarvadA vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva jainendra siddhAnta koza mithyAtva (abhavya) (bhavya) (sAdi sAnta) 118 | anAdi sAnta va sAdi sAnta - kucha kama ardha pu0 pari0 mUloSavada mUlodhapada samyagdRSTi |4-14 | 317 | - | - sAmAnya kSAyika samya04 - mUlodhavata +- samya0 deva yA nArakI manuSyoM meM varSa kama 1 kor3A upajA/3 antarmuH garbha kAla, 8 varSa pUrva pazcAta saMyamAsaMyama 1 antarmu0 vizrAma, 1 antarmu0 kSapaNA kAla 1 pUrva kor3akI utkRSTa Ayu taka rahakara marA - mUlodhavata vedaka smy04-7| upazama samya04-5 | 318 antarmu0 guNa sthAna pari0 panya// pravAha krama | 321- (eka jIvavava) asaM0] (jaghanyavata) 322 | antarmu0 mithyAse upa0 samya0 asaMyata antarmuhurta | jaghanyavara para samyagmithyAtva, athavA saMyatAsaMyata punaH sA mithyA0 yA vedaka samyakravako prApta sAdana pUrvaka mithyA karAnA sAsAdana nahIM 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa ekajIvApekSayA mArgaNA guNa | pramANa | sthAna naM0/1/02 jaghanya nAnAjImApekSayA vizeSa / utkRSTa vizeSa naM0/ 1 0 /3/ jaghanya vizeSa vizeSa 323324 1 samaya 1jIvavada jaghanyavara antama 0 pravAhakrama | 325 (jaghanyavada), 326 1 samaya yathA yog0, ArohaNa va avaroha antarmuhUrta kramameM maraNasthAna vAlAbhaMga (de0 kAla/) mUloghavata 327 / mUlodhavat 327 328 sAsAdana 2 / samyagmithyAtva 3 / mithyAdRSTi 1 / 326 13 saMzI mArgaNA saMjJI 326 52-53| sarvadA | vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 20 paribhramaNa asaMhI 206 208 ekendriyoMmeM paribhramaNa 206 saMjJI zudrabhava bhava parivartana sAgara zata pRthaktva | ara0 pu. parivartana antamuM0 bhava yA guNasthAna parivartana sAgara zata pRthaktva mUlodhavat zudrabhava bhava parivartana ase0 pu0 parivartana paribhramaNa 2-14 | 333 - 1 334 / jainendra siddhAnta koza 332 - - |- | mUlodhavada srvdaa| vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 335 asaMhI ekendriyoMmeM paribhramaNa 14 AhAraka mArgaNA AhAraka 14-15 sarvadA | vicchedAbhAva | sarvadA vicchedAbhAva 211-3samaya kama adrabhava 1samaya asaMkhyAtA saMkhyAta asaM.ut.avasarpi 3 samaya anAhAraka vigraha gati vigraha gati AhAraka 1 / 337 238 " antarmuhUrta ayoga kevalI | guNa sthAna yA bhava pari- asaM.uta.avasarpi 1samayake vigraha sahita bhramaNa vartana kara vigraha mUloghavava mAraNAntika samudghAta 3samaya jaghanyavata para 3 vigrahase janma pUrvaka 1 vigrahase janma eka vigrahase janma 2 samaya 2 vigrahase utpanna anAhAraka (kArmA.kAyayoga) mUloghavata 340 sarvadA| vicchedAbhAva sarvadA vicchedAbhAva 218 296 1 samaya eka jIvavava | A0/- jaghanyavada 222 1 samaya 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM 223 226 / 3 samaya pravAha " . saM. jadhanyavara 3 samaya / kapATase kramazaH pratara, , 3 samaya lokapUrNa punaH pratara mUlodhavata mUlodhavat
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 120 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM 1. samyakprakRti va sabhyagmithyAtvakI sattva kAla prarUpaNA pramANa 1. (ka.pA./2.22/2/1286-264/253-256); 2. (ka.pA./2,22/2/6123/205) vizeSoMke pramANa usa usa vizeSa ke Upara diye haiN| jaghanya - utkRSTa viSaya |pramANa naM0 | kAla vizeSa kAla vizeSa 26 prakRti sthAna 1samaya ardha pu0 pari0 palya/araM0 sAdhika 132 sAgara 28" " (ka.pA.2/2.22/118 va 123/100 va 108 mithyAtvaM se prathamopazama samya ke pazcAt mithyAkhakoprApta palya/asaM pazcAt punaH upazama samyaktvI huaa|28 kIsattAbanAyI pazcAta mithyAtvameM jA vedaka samya0 dhaaraa|66 sA0 rahA / phira mithyAtvameM patya/asaM0 rahakara puna' upazama pUrvaka vedakameM 66 sA0 rahakara mithyASTi ho gayA aura patya/aMsa0 meM udvelanA dvArA 26 prakRti sthAna ko prApta / 1 avasthita vibhakti sthAna - 1 samaya (ka.pA-2/2,22/6427/360) upazama samyaktva sammukha jo jIva antarakaraNa karaneke anantara mithyAtvakI prathama sthitike dvi carama samayameM samyaktva prakRtikI udvelanA karake 27 prakRti sthAnako prApta hokara 1 samaya taka alpatara vibhakti sthAnavAlA hotA hai| anantara mithyASTike antima samaya se 27 prakRti sthAnake sAtha 1 samaya taka rahakara mithyAtvake upAnya samayase tIsare samayameM samya0ko prAptakara 28 prakRtisthAnavAlA ho jAtA hai| usake alpatara aura bhujagArake madhyameM avasthita vibhakti sthAnakA jaghanya kAla 1 samaya dekhA jAtA hai| ekendriyoMmeM | samyakprakRti 1 28 prakRti sthAna 2 1 patya/asaM0 samaya (ka.pA.2/2/22/121/104) udvelanAke kAla meM eka samaya zeSa rahanepara avivakSitase vivakSita mArgaNAmeM praveza karake udvelanA kare (ka. pA. 2/2,22/1123/205) kyoMki yahA~ upazama prAptikI yogyatA nahIM hai isalie isa kAlameM vRddhi nahIM ho sktii| yadi upazama samyaka prApta karake punaH ina prakRtiyoM kI navIna sattA manA le to krama na TUTane se isa kAlameM vRddhi ho jaatii| taba to utkRSTa 132 sA0 kAla bana jAtA jaisA ki Upara dikhAyA hai palya/asaM0 | samyagmithyAtva 21 samaya (27 prakRti sthaan)| anya karmoMkA udaya kAla zoka (dha.14/5718) 1 chaH mAsa jainendra siddhAnta koza
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 121 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM jaghanya pramANa gha./14 viSaya / vizeSa kAla uskRSTa vizeSa kAla AvAdhA kAla nahIM hai sva bhujyamAna Ayu 5. pA~ca zarIrabaddha niSekoMkA sattA kAla dha./14/246-248 audArika 1 samaya vaikriyaka AhAraka tejasa 248 kArmANa 1 samaya+ 1 AvalI 3 patya 33 sAgara antarmu0 66 sAgara 70 ko-ko sAgara 247 AbAdhA kAla sahita .. pA~ca zarIroMkI saMghAtana parizAtana kRti (dha.6/4,1,71/380-401) noTa-(dekho vahA~ hI) 7. yogasthAnoMkA avasthAna kAla (go. jI./jo. pra./242/233/1) upapAda sthAna 1 samaya ekAntAnuvRddhi pariNAma yoga 2 samaya 1samaya vigraha gati 8samaya kevali samuddhAta ekajIvApekSayA uttara prakRti / mUla prakRti 1/41-83/45-68 viSaya nAnAjIvApekSayA || viSaya pada vizeSa / mUla prakRti uttara prakRti 4. aSTakarmake caturbandha sambandhI ogha Adeza prarUpaNA (ma.ma./pu.na..../.../pRSTha naM0...) 1. prakRti ja. u. pada 1/332-364/236-246 bhujagArAdi hAni-vRddhi 2. sthiti | ja. u. pada 2/187-203/110-118 3/522-554/243-256 bhujagArAdi 2/316-325/166-166 3/75 376-380 hAni-vRddhi 2/401-402/201-202 / 3/...(tAr3apatra naSTa) 3. anubhAga ja. u. pada 4/240-253/106-116 / 1/405-406/211-216 bhujagArAdi 4/268-266/137-138 538-541/306-312 hAni-vRddhi 4/365 /166 1/622 /367-368 4. pradeza ja. u, pada 6/6448-10 bhujagArAdi 6/137-136/73-76 hAni-vRddhi 2/67-66/47-58 2/275-280/148-151 | 2/367-366/187-188 4/80-197/26-43 4/172- (126-127 / 4/357-358/12-13 6/60-86/28-45 6/104-106/55-57 2/146-216/314-365 3/720-732/333-336 3/876-881/417-418 4/477-554/238-314 1/457- /244 5/315 361 6/225-247/134-154 | 1. aSTakarmake catuHudoraNA sambandhI ogha Adeza prarUpaNA 1 prakRti | ja. u. pada gha. 15/47 dha. 15/73 bhujagArAdi dha. 15/52 dha.15/17 hAni-vRddhi dha.16/17 bhaMgApekSA ja,u.pada | dha, 15/50 gha. 15/85 dha. 15/44 dha. 15/51 dha. 15/61 dha.15/87 dha. 16/17 dha. 15/3 dha 15/46 jainendra siddhAnta koza bhA02-16
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 122 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAeM ekajIvApekSayA nAnAjIvApekSayA uttara prakRti uttara prakRti mUla prakRti dha.15/141 dha.13/141 mUla prakRti dha.-15/116-130 dha. 15/197-161 dha.13/116-130 dha. 15/157-161 viSaya | viSaya | pada vizeSa 2 | sthiti ja. u. pada bhujagArAdi hAni-vRddhi bhaMgApekSA ja. u. 3 anubhAga ja. u. pada bhujagArAdi hAni-vRddhi bhaMgApekSA ja.u. pada 4 pradeza ja. u. pada bhujagArAdi hAni-vRddhi | bhaMgApekSA ja u. pada dha. 15/205-208 dha. 15/235 dha.16/160-166 gha.15/232-233 dha. 15/261 dha. 15/261 dha. 15/261 dha.15/261 dha. 15/273-274 10. aSTakarmake catu: udaya sambandhI odha Adeza prarUpaNA dha, 15/285 dha. 15/288 gha, 15/285 dha. 15/288 1 / prakRti jaghanya utkRSTa pada / bhujagArAdi pada hAni vRddhi pada vRddhi pada |2| sthiti jaghanya utkRSTa pada bhujagArAdi pada hAni vRddhi pada vRddhi pada 3 anubhAga jaghanya utkRSTa pada bhujagArAdi pada hAni vRddhi pada vRddhi pada 4 pradeza / jaghanya utkRSTa pada / bhujagArAdi pada hAni vRddhi pada vRddhi pada dha. 1/262 dha.15/264 gha. 15/264 dha.1/264 dha. 15/266 gha.15/266 dha. 15/266 gha. 15/266 dha. 15/266 dha. 15/266 dha. 15/266 dha. 15/266 dha. 15/265 dha. 15/265 dha 15/265 dha, 15/265 dha. 15/266 dha, 15/266 dha. 15/266 gha. 15/266 gha. 15/306 dha. 13/326 dha.15/261 dha. 15/264 dha. 15/264 dha. 15/264 dha. 15/266 dha. 15/266 dha.15/266 dha.15/266 dha. 15/266 dha.13/266 dha. 15/266 dha. 15/266 dha. 16/265 dha.15/265 dha.15/265 gha.15/265 gha. 15/266 dha.15/266 gha. 15/266 dha, 15/266 dha. 16/306 dha, 15/325-326 11. aSTa karmake catu:bhaprazastopazamanA sambandhI ogha Adeza prarUpaNA 1 / prakRti / jaghanya utkRSTa pada | bhujagArAdi pada vRddhi hAni pada sthiti jaghanya utkRSTa pada bhujagArAdi pada vRddhi hAni pada / 3 anubhAga jaghanya utkRSTa pada bhujagArAdi pada vRddhi hAni pada |4| pradeza jaghanya utkRSTha pada bhujagArAdi pada | vRddhi hAni pada | dha. 15/277 dha. 15/277 dha. 15/277 dha. 15/281 dha. 15/281 dha.15/281 dha. 15/282 dha. 15/282 gha. 15/282 dha. 15/282 dha. 15/282 dha.15/282 dha 15/278-280 dha.19/278-280 dha.15/278-280 dha. 15/281 dha 1/281 dha. 15/281 dha. 15/282 dha. 15/182 dha. 15/282 gha. 15/282 dha. 15/282 dha. 14282 gha. 15/277 gha. 15/277 dha. 15/277 gha. 15/281 gha. 15/281 dha.15/281 dha. 15/282 gha. 15/282 dha 15/282 dha. 16/282 gha 15/282 dha. 15/282 dha.16/278-280 dha.14/278-280 dha. 15/278-280 gha. 15/281 dha.15/281 dha, 15/281 gha. 15/282 va.15/282 gha. 15/282 dha. 15/22 dha.14282 dha. 15/282 - jainendra siddhAnta koza
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 123 6. kAlAnuyoga viSayaka prarUpaNAe~ viSaya pada vizeSa nAnAjIvApekSayA mUla prakRti uttara prakRti ekajIvApekSayA uttara prakRti viSaya mUla prakRti 2 sthiti 12. aSTa karmake catuHsaMkramaNa sambandhI ogha Adeza prarUpaNA (dha. 15/283-284) cAroM bheda sarvavikalpa ( dekho vahA~ hI) 13. aSTa karmake catuHsvAmitva ( sattva ) sambandhI ogha Adeza prarUpaNA cAroM bheda sarvavikalpa ( dekho 'svAmitva') 14. mohanIyake catuH sattva viSayaka odha Adeza prarUpaNA ___(ka0pA0/pu.../S--:/pRSTha naM....) | prakRti ( jaghanya utkRSTa pada pejja doSa apekSA 1/310 /405-406 1/348-372/386-386) prakRti apekSA 2/81-68/71-73 | 2/183- 171-173 | 2/48-63/27-44 2/118-137/61-123 24-28 prakRti sthAnApekSA 2/370-377/334-344 2/370-377/334-344 2/268-307/233-281 / 2/268-307/233-281 | bhujagArAdi pada / prakRtikI apekSA | 2/460-463/414-416 | 2/460-463/414-416 | 2/422-437/387-367 | 2/422-437/387-367 (hAni vRddhi pada prakRtikI apekSA | 2/525-528/470-475 / 2/125-528/470-475 | 2486-467/442-448 | 2/486-467/422-448 jaghanya utkRSTa pada peja doSa apekSA prakati apekSA 3/142-154/160-187 | 3/647-672/387-406 3/44-82/25-47 3/477-537/266-316 24-24prakRti sthAnApekSA bhujagArAdi pada prakRti apekSA 3/213-217/121-123/4/126-142/67-74 | 3/174-187/68-108 4/25-70/14-42 hAni vRddhi pada prakRti apekSA | 3/314-327/175-1804/ 251-260 3 /241-272/141-146/4/274-314/164-161 |3 anubhAga jaghanya utkRSTa pada pejja doSa apekSA prakRti apekSA | 1/121-130/77-85 | /368-360/233-240 | 5126-56/20-43 | 54277-320/185-201 24-28prakRti sthAnApekSA bhujagArAdi pada prakRti apekSA 14157-18/104-1052501-504/263-265 /143-146/63-66 /476-480/276-280 hAni vRddhi pada prakRti apekSA 5182- (122-123 5/558-561/324-326 | 1/172-173/114-116 536-536/301-312 jaghanya utkRSTa pada peja doSa apekSA prakRti apekSA 24-28prakRti sthAnApekSA bhujagArAdi pada prakRti apekSA hAni vRddhi pada prakRti apekSA wl` sy 4/pradeza jainendra siddhAnta koza
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlaka 124 kinara prasiddha kavi the| kRti-1. zakuntalA. vikramorvazI, meghadUta, raghuvaMza, kumArasambhava, mAlavikAgnimitra / .. jJA./pra.1 paM. pannAlAla bAkalIvAla 'rAjAke darabAra meM eka ratna the| Apa zubhacandrAcArya prathamake samakAlIna the| Apake sAtha bhaktAmara stotrake racayitA AcArya zrI mAnutaMgakA zAstrArtha huA thaa| samaya-I. 1021 kAlaka-eka graha-de0 'grh'| kAlakUTa-bharata kSetra Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / kAlaketu-eka graha-de0 'grh'| kAlakezapura-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara / -de0 'vidyAdhara' kAlakrama-de0 'krm'| kAlatoyA-pUrva Arya khaNDastha eka nadI-de0 mnussy/4| kAlanaya-de0 naya/ kAla parivartana-de0 sNsaar/2| kAla pradeza-Time instant (dha./5/pra0 27) kAlamahI-pUrva Arya khaNDastha eka nadI-de0 manuSya/4 / kAlamukhI-eka vidyA-de0 'vidyaa'| kAlalabdhi-de. niytiri| kAlavAda-kAlavAdakA mithyA nirdeza go.ka./mU /874/1065 kAlo savvaM jaNayadi kAlo sabva viNassade bhUdaM / jAgatti hi suttesu vi Na sakkade vaMcidu kAlo 876 -- kAla hI sarvakau upajAvai hai kAla hI sarvako vinAzai hai| sUtAprANini virSe bhI kAla hI pragaTa jAge hai kAlake diganekauM baMcanekauM samartha na hohae hai| jaise kAlahI kari sabakauM mAnanA so kAlabAdakA artha jaannaa|871| * kAlavAdakA samyak nirdeza de0 ny/1|| kAlavyabhicAra-de0 naya/III/6] / kAlazuddhi-de0 'shuddhi'| kAlasaMvara-ha.pu./43/zloka-medhakUTa nagarakA rAjA (46-50) asura dvArA parvatapara chor3e gaye kRSNake putra pradayumnakA pAlana kiyA thaa| (43/57-61) kAlAtIta hetvAbhAsa-de0 'kAlAtyayApadiSTa' / kAlAtyayApadiSTa hetvAbhAsa nyA.sU./m.ba.TI /1/2/6/47/15 kAlAtyayApadiSTaH kAlAtItaH / / ... nidarzanaM nityaH zabdaH saMyogavyaGgyavAda rUpavata / sAdhana kAlake abhAva ho jAnepara prayukta kiyA hetu kAlAtyayApadiSTa hai hA.. jaisezabda nitya hai saMyoga dvArA vyakta honese rUpakI naaii| (zno.vA./4/nyA.273/426/27) nyA.dI./3/640/87/3 bAdhita viSayaH kAlAtyayApadiSTaH / yathA-agniranuSNa padArthatvAt iti / atra hi padArthatvaM hetuH svaviSaye'nuSNatve uSNatvagrAhakeNa pratyakSeNa bAdhite pravartamAno'bAdhitaviSayatvAbhAvA. kAlAtyayApadiSTaH / = jisa hetukA viSaya-sAdhya pratyakSAdi pramANose bAdhita ho vaha kAlAtyayApadiSTa hetvAbhAsa hai / jaise-'agni ThaNDI hai kyoMki vaha padArtha hai' yahA~ 'padArtha sva' hetu apane viSaya ThaNDApanameM,' jo ki agnikI garmIko grahaNa karanevAle pratyakSase bAdhita hai, pravRtta hai| ata abAdhita viSayatA na honeke kAraNa padArthatva hetu kAlAtyayApadiSTa hai| (paM.dha./pU./405) kAlidAsa-1. rAjA vikramAditya naM.1 ke darabArake navaratnoMmeMse eka the| samaya-I.pU. 117-57 (jJA./pra.1 paM. pannAlAla bAkalIbAla ) 2. vartamAna itihAsa candragupta vikramAditya I. 375-413 ke kAlo-1. bhagavAn puSpadantakI zAsaka yakSiNI- tIrthaMkara/5/3 2 eka vidyA-de0 'vidyA' / kAloghaTTapuro-vartamAna kalakattA / (ma.pu./pra.6/paM. pannAlAla) kAluSya-paM.kA./mU./138 kodho va jadA mANo mAyA lobho va cittamAseja / jIvassa kuNadi khoTTa kaluso tti ya taM budhA veMti 1138 / -jaba krodha, mAna, mAyA athavA lobha cittakA Azraya pAkara jIvako kSobha karate haiM, taba use jJAnI 'kaluSatA' kahate haiN| ni. sA./tA. vR./66/130 krodhamAnamAyAlobhAbhidhAna zcatubhiH kaSAyaiH kSubhitaM cittaM kAluSyam / =krodha, mAna, mAyA aura lobha nAmaka cAra kaSAyoMse kSubdha huA citta so kaluSatA hai| kAleyaka-audArika zarIrameM kAleyakoM kA pramANa --de audaarik/1/7| kAlova-madhyalokakA dvitIya sAgara-de0 lokala/3 / kAlola-dUsare narakakA navamA paTala-de0 narakA 5119 / kAvyAnuzAsana-1. hemacandra sUri (I0 1088-1173) kRta aura 2. vAgbhaTTa dvArA (vi0za014 madhya) meM racita kAvya zikSA grantha / (de0baha vaha nAma) kAvyAlaMkAra TIkA-paM. AzAdhara (I01173-1243) kRta eka kAvya zikSA vipayaka grantha ---de0 AzAdhara / kAzamAra-1. ma.pU./pra.44 paM. pannAlAla 'bhAratake uttarameM eka deza hai| zrInagara rAjadhAnI hai| vartamAnameM bhI isakA nAma kAzamIra hI hai| 2. bharatakSetra AryakhaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| kAzI-bharatakSetra madhya Arya khaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| kASThakarma-de0 nikssep/4| kASThA-kAlakA eka pramANa vizeSa -de0 gaNita/I/1/4 / kASThAsaMgha-digambara sAdhuoMkA saMgha-de0 itihaas/8/4| kASThI-eka graha -de0 'grh'| kinara-1. kiMnaradevakA lakSaNa dha.13/5,5,140/361/8 gItaratayaH kinnrH| -gAnameM rati karanevAle kinnara kahalAte haiN| * vyantara devoMkA eka bheda hai-de0 vyaM tara/12 2. kimAra devake bheda ti.pa./6/34 te kiMpurisA kiMNarahidayaMgamaruvapAli kiNnnryaa| kiNaraNididaNAmA maNarammA kiMNaruttamayA / 34 / rtipiyjetttthaa| -ki puruSa, 'kinnara, hRdayaMgama, rUpapAlI, kinnarakinnara, anindita, manorama, kinnarottama, ratipriya aura jyeSTha, ye daza prakArake kinnara jAtike deva hote haiM / (ti.sA./257-258) * kiMnara devoMke varNa parivAra va avasthAnAdi -de0 vyntr/2/1| jainendra siddhAnta koza
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ kinara 125 kotiSaNa ta sA./223-224 kA bhAvArtha-bahuri jaise gAyaka gAvane Adi kriyAteM AjIvikAke karana hAre taiseM kilviSaka haiN| * kilviSa deva sAmAnyakA nirdeza:-de0 deva /II/21 * devoMke parivAra meM kilviSa devoMkA nirdezAdi-de0 bhavanavAsI Adi bheda / 3. kiMnara vyapadeza sambandhI zaMkA samAdhAna rA.vA./4/11/4/217/22 kiMpuruSAn kAmayanta iti kiMpuruSAH, ...tanna, ki kAraNam / uktatvAta / uktametat-avarNavAda eSa devAnAmuparIti / katham / na hi te zucicai kriyakadehA azucyaudArikazarIrAn narAn kaamynte| -prazna-khoTe manuSyoMko cAhaneke kAraName kinara...yaha saMjJA kyoM nahIM mAnate ? uttara-yaha sama devoMkA avarNavAda hai| ye pavitra vaikriyaka zarIrake dhAraka hote haiM, ve kabhI bhI azuci audArika zarIravAle manuSya AdikI kAmanA nahIM krte| kinara-anantanAtha bhagavAnkA zAsaka yakSa-de0 tIrthakara/5/3 / kinaragIta-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara -de0vidyaadhr| kinarodgIta-vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka nagara -de0 vidyaadhr| kinAmita-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara -de0 'vidyaadhr'| kiMpuruSa-1. kiMpuruSa devakA lakSaNadha.13/5,5,140/361/8 prAyeNa maithunapriyAH kiMpuruSAH / prAyaH maithunameM ruci rakhanevAle kiMpuruSa kahalAte haiN| * vyantara devoMkA eka bheda hai-de0 vyantara/1/21 2. kiMpuruSa vyantaradevake bheda ti.pa./6/36 purusA purusuttamasappurusamahApurusapurusapabhaNAmA / ati- purusA taha maruo marudevamaruppahA jsovNtaa|36| -puruSa, puruSottama, satpuruSa, mahApuruSa, puruSaprabha, atipuruSa, puru, purudeva, maruprabha aura yazasvAn, isa prakAra ye kipuruSa jAtike devoMke daza bheda haiN| (tri.sA./25) * kiMpuruSa devakA varNa parivAra va avasthAnAdi -de0 'vyNtr'/2/1| * kiMpuruSa vyapadeza sambandhI vAMkA samAdhAna rA.vA /4/11/4/217/21 kriyAnimittA evaitAH saMjJA,...kiMpuruSAt kAmayanta iti kiMpuruSA / ...; tanna ki kAraNam / uktatvAt / uktametata--avarNavAda eSa devAnAmuparIti / katham / na hi te zucirvakriyakadehA azucyaudArikazarIrAta narAn kAmayante / =praznakutsita puruSoM kI kAmanA karaneke kAraNa kiMpuruSa.. Adi kAraNoMse ye saMjJAe~ kyoM nahIM mAnate ! uttara-yaha saba devoMkA avarNavAda hai| ye pavitra vaikriyaka zarIrake dhAraka hote haiM ve kabhI bhI azuci audArika zarIravAle manuSya AdikI kAmanA nahIM krte| kiMpurupa-dharmanAtha bhagavAnkA eka yakSa -de0 tIrthaMkara/5/3 / kiMpuruSavaSaM-ja.pa./pra.136 sarasvatIke udgama sthAnase lekara yaha bastI tibbata taka phailI huI hai| kilakila-vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / philviSa-1. kilviSa jAtike devakA lakSaNa sa.si./4/4/236/7 antevAsisthAnIyA. kilbiSikAH / kivivarSa pApaM yeSAmastIti kilvi SikAH / jo sImAke pAsa rahanevAloM ke samAna haiM ve kisviSaka kahalAte haiN| kirivaSa pApako kahate hai| isakI jinake bahulatA hotI hai ve kilviSaka kahalAte haiN| (rA. vA./4/4/10 /213/14); (ma, pu./22/30); ti. pa/3/68-surA havaM ti kibbisayA ||6-kigviss deva cANDAlakI upamAko dhAraNa karane vAle haiN| 2. kilviSI bhAvanA kA lakSaNa bha. Ama./181 gANassa kevalINaM dhammassAiriya savvasAhaNaM / mAjhya avaNNavAdI khibbhisiyaM bhAvaNaM kuNai // 181 // zrutajJAnameM, kevaliyoM meM, dharmameM, tathA AcArya, upAdhyAya, sAdhumeM doSAropaNa karanevAlA, tathA unakI dikhAvaTI bhakti karanevAlA, mAyAvI tathA avarNavAdI kahalAtA hai| aise azubha vicAroMse muni kilmiSa jAtike devoMmeM utpanna hotA hai, indrakI sabhAmeM nahIM jA sktaa| (mU. A0/66) kiSkidha-1. bharatakSetrastha vindhyAcalakA eka deza-de0 manuSya/4; 2. bharata kSetra madhya AryakhaNDa malayagiri parvatake nikaTastha eka parvata-de0 manuSya | 43. praticandrakA putra tathA sUryarajakA pitA vAnaravaMzI rAjA thA-de0 itihAsa/7/13 / kiSkivila-bhagavAn vIrake tIrtha meM antakRta kevalI hue-de0 'antakRta' kiSku-kSetrakA pramANa vizeSa / aparanAma rikku yA gaz2a-de0 gaNita/ I/1 / kAcaka-pA. pR./17/zloka-culikA nagarake rAjA culikakA putra draupadIpara mohita ho gayA thA (245) taba bhIma (pANDava) ne draupadIkA rUpa dhara isako mArA thA (278-26) athavA ( harivaMzapurANameM) bhIma dvArA pITA jAnepara virakta ho dIkSA dhAraNa kara lii| antameM eka deva dvArA parIkSA lenepara cittakI sthiratAse mokSa prApta kiyaa| (ha. pu./46/34) kItikUTa-nIla parvatastha eka kUTa-de0 loka/5/4 / kotidevo-nIla parvatastha kesarIsada va usakI svAminI devI de0 lok/7| kAtidhara-1. pa. pu0/mu0/123/166 ke AdhArapara; pa. pU./pra 21/ paM. pannAlAla-bar3e prAcIna AcArya hue haiN| kRti-rAmakathA (pdmcrit)| isIko AdhAra karake raviSeNAcAryane padmapurANa kI aura svayambhU kavine paumacariukI racanA kii| samaya-I0 600 lagabhaga / 2. pa. pu./21 zloka "sukauzala svAmoke pitA the| putra sukauzalake utpanna hote hI dokSA dhAraNa kI ( 157-16) tadanantara strIne zeranI banakara pUrva bairase khAyA, parantu Apane upasarga ko sAmyase jIta mukti prApta kI (22/18) / kotidhavala-pa.pra./sarga/zloka-rAkSasa vaMzIya ghanaprabha rAjAkA putra thA (5/403.404) isane zrIkaNThako vAnara dvIpa diyA thA, jisakI putra paramparAse vAnara vaMzakI utpatti huI (6/84)|-de0 itihAsa/ 7/12 / kIrtimati-rucaka parvata nivAsinI diyakumArI devii| -de0loka/5/13 / kotivarma-jaina siddhAnta prakAzinIke samayamAbhRtameM K. B. Pathak. "cAlukya vaMzI rAjA the| bAdAmI nagara meM za0 saM0 500 (vi0635 ) meM prAcIna kadamba baMzakA nAza kiyaa| samaya-za. 500 ( I0578) kotiSaNa-ha. pu./66/25-32; ma. pu./pra. 48 paM. pannAlAla-punnATa saMghakI gurvAvaloke anusAra (itihAsa/7/E) Apa amitasenake ziSya jainendra siddhAnta koza
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ kolita saMhanana tathA harivaMzapurANakAra zrI jinaSeNake guru the / samaya - vi. 820800 I0 063-13) kIlita saMhanana - - de0 ' saMhanana' kaMcitasA aticaar-01| kuMjarAvarta - vijayArdha kI dakSiNa zreNikA eka nagara - de0 'vidyaadhr'| kuMDa pratyeka kSetra meM do do kuNDa haiM jinameM ki parvatase nikalakara nadiyoM pahale una kuNDome giratI haiN| pIche una kuNDoM meM se nikalakara kSetroM meM bahatI hai| pratyeka kuNDameM eka eka dvIpa hai| de0 loka / 2 /10 kuMDalaka kUTastha eka kUTa-30/2/13 / kuMDalagiri - isake bahu madhya bhAgameM eka kuNDalAkAra parvata hai, jisapara ATha caityAlaya haiM / 13 dvIpake caityAlayoM meM inakI gaNanA hai / 0 loka 4/6 kuMDalapura de0Tinapura | kuMDalavara dvIpa - madhya lokakA gyArahavA~ dvIpa va sAgara-30 loka/4/6 / kuMDalA pUrvavidehastha vasA kSetrakI mukhya nagarI 30 loka/2/2 kuMDinapura - 1. ma. pu. / 46 paM. pannAlAla - vidarbha ( barAra ) dezakI prAcIna rAjadhAnI / ; 2. vardA nadIpara sthita eka nagara-de0 manuSya / 4 / kuMtala bharata kSetra dakSiNa Arya khaNDakA eka deza de0 manuSya 4 kuMtI pA, pu0 / sarga / zloka- rAjA andhakamakI putrI tathA vasudeva kI bahana thI (7/112-138) kamyAvasthAmai pANDuse 'varga' nAmaka putra utpanna kiyA (7/263) pANDuse vivAha pazcAt yudhii bhoma va arjuna putrIko janma diyA (0/24- 143) antameM dIkSA dhAraNakara solahaveM svarga meM devapada prApta kiyA ( 25/15.141 ) / kuMthanAthama, pu /64/zloka "pUrvabhava naM. 3 meM vatsa dezakI sImA ke rAjA siMharatha the ( 2-3 ) phira dUsare bhava meM sarvArthasiddhimeM deva hue (10) vartamAna bhava meM 17 veM tIrthaMkara hue |5| vizeSa paricayade0 tIrtha kara/2/ kuMda nijavAko uttara zreNIkA eka nagara de0 'vidyaadhr'| - sb kuMdakuMda digambara AmnAya ke eka pradhAna AcArya jinake viSayameM vidvAnoMne sarvAdhika khoja kI mUsarI dhameM ApakA sthAna de hAsa /7/1) / 2. kundakundakA vaMza va grAma de0 naM - jai0 / 2 / 103 kauNDakuNDapura gA~va ke nAmapara se padmanandi 'kundakunda' nAma sekhyAta hue| pI0mI0 desAI kRta 'jainijma ke anusAra yaha sthAna gaNTAkala relave sTezana se cAra mIla dakSiNa kI khara konakoNDala nAmaka gA~va pratIta hotA hai| yahA~ se anekoM zilAlekha prApta hue haiN| 0 Age zIrSaka 2010 indrananditAvatAra ke anusAra puni kauoskuNDapura meM siddhAnta ko jAnakara 'parikarma' nAmaka TIkA likhI thii| mA/pra/mojI-dravir3a dezastha 'koNDakuNDa' nAmaka sthAnake rahanebAle the aura isa kAraNa koNDakunda nAmase prasiddha the| mandisaMpa balAtkAra gaNakI gurvAvalIke anusAra (de0 'itihAsa') Apa dravir3asaMgha ke AcArya the| zrI jinacandrake ziSya tathA zrI umAsvAmIke guru the / yathA sU. /pra.11 jinadAsa pArzvanAtha phuDale padmanandiguruto malA kAragaNAgraNIH / (ityAdi dekho Age 'unakA zvetAmbaroMke sAtha bAda' ) 126 kuMdakuMda 3. apara nAma " F 1 mUla nandisaMdhI pAsI tadIye munimAnyavRttI janAdicaNDa samabhUdandraH / tato'bhavata pazca sunAmadhAmA, zrI padmanandi" municakravartI AcArya kundakundAkhyo' 'dhIno' mhaamtiH| 'ztAcAryo' pRcchandavisAyase usa para sunimAnya jinacandra AcAya hue aura unake pazcAt padmanandi nAmake muni cakravartI hue| unake pA~ca nAma the-- kundakunda krIma, ekhAcArya gRccha aura gRddhapRccha padmanandi | paM.kA./tA.vR./1 maMgalAcaraNa- zrImandakundAcAryadevaiH padmananyAya parAbhidheyaiH / zrImada kundakundAcAryadeva jinake ki padmanandi Adi apara nAma bhI the| FLL candragiri zilAlekha 45/66 tathA mahAnavamIke uttarameM eka stambhapara"zrI padmanandItyanavadyanAmA hyAcArya zabdottarakANDakundaH - zrI padmanandi aise anavadya nAmavAle AcArya jinakA nAmAntara kauNDakunda thA / pa. prA. / mo / prazasti pR. 376 iti zrIpadmanandikundakundAcAryavakragrIvA'pAsAcArya pidhvAcArya nAmapaJcaka virAjitaina... isa prakAra zrI padikudakundAcArya, vaLIvAcArya, etAcArya, gRpAcArya nAmapaMcakase virAjit... 4. nAmoM sambandhI vicAra pacanandinandisaMpakI paTTAvalImeM jinacandra AcArya ke pazcAta padmanandikA nAma AtA hai| ataH patA calatA hai ki padmanandi inakA dIkSAkA nAma thaa| 2. kundakunda tAvatAra / 160-11 gururAyA jJAtaH siddhAntaH koNDakuNDapure / 160| zrIpadmanandimuninA so'pi dvAdadazasahasraparimANaH / granthaparikarmakartA paTkhaNDAkhaNDa 161- guru paripATI se Aye hue siddhAntako jAnakara koNDakuNDapura meM zrI pacanandi sunike dvArA 12000 zloka pramANa 'parikarma' nAmakA grantha SaTkhaNDAgamake Adya tIna khaNDoMkI TIkAke rUpameM racA gyaa| isaparase jAnA jAtA hai tathA prasiddhi bhI hai ki Apa koNDakuNDapura ke nivAsI the / isI kAraNa Apako kundakunda bhI kahate the / (Sa prA./pra. 3 premIjI ) 3. elAcArya - pa. prA. pra. 3 premIjI - I0za0 1 ke AsapAsa madurA ke kavi sammelana meM peza karane ke lie racita tamilaveda yA 'thirukkurala' ke racayitA ailAcArya ko zrI ema0 e0 rAmAsvAmI AyaMgara kundakunda kA apara nAma mAnate hai| ( A / pra 6 jinadAsa pArzvanAtha phaDakle) paM. kailAza candajI ke anusAra yaha nAma dhavalAkAra zrI vIramena svAmI ke gurukA thA jinake pAsa unhoMne siddhAnta granthoMkA adhyayana kiyA thA / indranandi zrutAvatAra tathA dhamalAko prazastise isa bAta kI puSTi hotI hai| vIrasena svAmI kyoMki kundakundake bahuta pIche hue haiM isaliye yaha nAma inakA nahIM ho sktaa| (jai0 sA0/2/101) pa. jugala kizora mukhtAra bhI ise kundakundakA nAmAntara svIkAra nahIM krte| je00/2/116) 4. pRccha (sU.a./ pra.10/ jinadAsa pArzvanAtha phaDakate) gRpRccha nAmakA hetu aisA hai ki videha kSetra se lauTate samaya rAstemeM inakI mayUra pucchikA gira gayI | taba yaha gIdhake piccha (paMkha) hAtha meM lekara lauTa aaye| ataH afrecha aisA bhI inakA nAma huA / zravaNabelagolA se prApta anekoM zilAlekhoM yaha nAma umAsvAmI ke liye AyA hai aura unheM kunda kundake amvakA batalAyA gayA hai / inake ziSyakA nAma bhI balAkapiccha hai / isapara se paM. kailAza candrajI ke anusAra yaha umAsvAmI - kA nAmAntara hai na ki kundakundakA / (jai.sA./2/102) 5. vakragrIvaisa zabda parase anumAna hotA hai ki sambhavataH ApakI gardana Ter3hI ho aura isI kAraNa se ApakA nAma vakagrIva par3a gayA ho| parantu paM0 kailAzacandajI ke anusAra kyoMki I0 1137 aura 1158 ke zilA jainendra siddhAnta koza
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuMdakuMda kuMdakuMda lekhoMmeM yaha nAma akalaMkadevake pazcAt AyA hai, isaliye ye koI eka svataMtra mahAn AcArya hue haiM, jinakA kundakundake sAtha koI sambandha nahIM (jai saa,/2/101)| 5. zvetAmbaroMke sAtha vAda (ma.A./pra./11./jinadAsa pArzvanAtha phuDakale) bhagavaskundakudAcAryakA giranAra parvatapara zvetAmbarAcAryoMke sAtha bar3A vAda huA thA, usa samaya pASANa nirmita sarasvatIko mUtise Apane yaha kahalA diyA thA ki digambara dharma prAcIna hai|-ythaa-"pdmnndigururjaato balAskAragaNAgraNI / pASANaghaTitA yena vAditA shriisrsvtii|-gurvaavlii| kundakundagaNI painojjayantagirimastake / so'vatAvAditA mAhI pASANaghaTitA klau|" (AcArya zubhacandra kRta pANDavapurANa)-aise aneka pramANoM se unakI udbhaTa vidvattA siddha hai| noTa-yadyapi sUtra pAhUr3a se isa bAta kI puSTi hotI hai aura darzana sArameM bhI digambara zvetAmbara bheda vi.saM.136 meM matAyA gayA hai (de0 zvetAmbara); parantu 60 kailAzacanda jIke anusAra yaha vivAda pacanandi nAmake kisI bhaTTArakake sAtha huA thA kundakundake sAtha nhiiN| (jai.sA./2/110,112) 6. RddhidhArI the aMgula Upara calate the| Sa.prA./mo/prazasti/pR.376 nAmapaJcakavirAjitena caturagulAkAzagamanadinA pUrva videhpunnddriikinniingrvnditsiimndhrjinen...| = nAma paMcaka virAjita (zrI kundakundAcArya) ne caturaMgula AkAzagamana Rddhi dvArA videha kSetrakI puNDarIkiNI nagarameM sthita zrI sImandhara prabhukI vandanA kI thii| mU.A./pra.10 jinadAsa pArzvanAtha phuDakale-bhadrabAhu caritrake anusAra rAjA candraguptake solaha svapnoMkA phala kathana karate hue bhadrabAhu AcArya kahate haiM ki paMcama kAlameM cAraNa Rddhi Adika RddhiyA~ prApta nahIM hotI, aura isa lie bhagavAn kundakunda ko cAraNa Rddhi honeke sambandhameM zaMkA utpanna ho sakatI hai| jisakA samAdhAna yoM samajhanA ki cAraNa Rddhike niSedhakA vaha sAmAnya kathana hai| paMcama kAlameM RddhiprApti atyanta durlabha hai yahI usa kA artha samajhanA cAhie / paMcama kAlake prArambhameM RddhikA abhAva nahIM hai parantu Age usakA abhAva hai aisA samajhanA caahie| yaha kathana prAyika va apavAda rUpa hai / isa sambandhameM hamArA koI Agraha nahIM hai / zravaNabelagolAmeM anekoM zilAlekha prApta haiM jinapara ApakI cAraNa Rddhi tathA cAra aMgula pRthivIse Upara calanA siddha hai| yathAjaina zilAlekha saMgraha/zilAlekha naM0/pRSTha naM040/64./tasyAnvaye bhUvidite babhUva yaH pdmnndiprthmaabhidhaanH| zrIkoNDakundAdimunIzvarasya satsaMyamAdudgatacAraNaddhiH // 6 // 42/66 zrI padmanandItyanavadyanAmA hyAcAryazabdottarakoNDakundaH / dvitIyamAsIdabhidhAnamudyaccaritrasaMjAtasucAraNaddhiH |4|-shrii candragupta munirAjake prasiddha vaMzameM padmanandi saMjJAvAle zrI kundakunda munIzvara hue haiN| jinako satsaMyamake prasAdase cAraNa Rddhi utpanna ho gayI thii|4| zrI pavanandi hai anavadya nAma jinakA tathA kundakunda hai apara nAma jinakA aise AcAryako cAritrake prabhAvase cAraNa Rddhi utpanna ho gayI thii|42|| 2. zilAlekha naM. 62.64,66,67,254,261 pR. 263-266 kundakundA cArya vAyu dvArA gamana kara sakate the| uparokta sabhI lekhoMse yahI ghoSita hotA hai| 3. candragiri zilAlekha/naM.54/pR.102 kundapuSpakI prabhA dharanevAle, jisakI kIrti ke dvArA dizAeM vibhUSita huI haiM, jo cAraNoM ke cAraNa zanidhArI mahAmuniyoMke sundara hastakamalakA bhramara thA aura jisa pavitrAtmAne bharata kSetrameM zrutakI pratiSThA karI hai vaha vibhu kundakunda isa pRthivIpara kisase vandya nahIM hai| 4. jaina zilAlekha saMgraha/pR.117-166 rajobhiraspaSTatamatvamantarbAhyApi savyajayitu ytiishH| rajaH padaM bhUmitalaM vihAya cacAra manye caturaGgulaM sH|| yatIzvara zrI kundakundadeva rajasthAnako aura bhUmitalako choDakara cAra bagula UMce AkAzameM calate the| usake dvArA maiM yo samajhatA hU~ ki vaha andarameM aura mAharameM rajase atyanta aspRSTapaneko vyakta karatA huaa|" 5. madrAsa va maisura prAnta prAcIna smAraka pR.317-398 (66) lekha naM. 35 / AcAryakI vaMzAvalImeM-( zrI kundakundAcArya bhUmise cAra aMgula Upara calate the|) hallI naM. 21 grAma heggaremeM eka mandirake pASANapara lekha-"svasti zrI vanamAnasya zAsane / zrIkundakundanAmAbhUta cturngguldhaarnne|"-shrii vartamAna svAmIke zAsanameM prasiddha zrI kundakundAcArya bhUmise cAra 7. videhakSetra gamana 1.da.sA /mU./43. jai paumaNaM diNAho siimNdhrsaamidivynnaannenn| Na vivohei to samaNA kahaM mumaga payANaMti // 43 // - videhakSetrastha zrI sImandhara svAmIke samavazaraNameM jAkara zrI padmanandi nAthane jo divya jJAna prApta kiyA thA, usake dvArA yadi vaha bodha na de to, munijana sacce mArgako kaise jaante| 2.paM. kA /tA.vR /maMgalAcaraNa/1 atha zrIkumAranandisiddhAntadevaziSyaiH prasiddhakathAnyAyena pUrva videhaM gatvA vItarAgasarvajJazrImaMdarasvAmitIrthakaraparamadevaM dRSTvA tanmukhakamala vinirgatadivyavANIzravaNAvadhAritapadArthAcchadAtmatattvAdisArArtha gRhItvA punarapyAgataiH zrIkuNDakundAcAryadevaiH padmanandyAdyaparAbhidheyai...viracite pazcAstikAyaprAbhRtazAstre ...tAtparyavyAkhyAnaM kthyte| aba zrI kumAranandi siddhAntadevake ziSya, jo ki prasiddha kathAke anusAra pUrvavivehameM jAkara vItarAgasarvajJa tIrthakara paramadeva zrImandara svAmI ke darzana karake, unake mukhakamalase vinirgata divya vANIke zravaNa dvArA avadhArita padArthase zuddhAtma tattvake sArako grahaNa karake Aye the, tathA padmanandi Adi haiM dUsare nAma bhI jinake aise kundakunda AcAryadeva dvArA viracita paMcAstikAya prAbhRtazAstrakA tAtparya vyAkhyAna karate haiN| 3. Sa,prA./mo./prazasti/pR.376 zrI padmanandikundakundAcArya.. nAmapaJcakavirAjitena caturaGgulAkAzagamanarcinA pUrva videhapuNDarIkaNInagaravaMdita sImandharAparanAmasvayaMprabhajinena tacchra tajJAnasaMbodhitabharatavarSabhavyajIvena zrIjinacandrabhaTTArakapaTTAbharaNabhRtena kalikAlasarvajJana viracite SaT prAbhRtagranthe...| zrI padmanandi kundakundAcArya deva jinake ki pA~ca nAma the, cAraNa Rddhi dvArA pRthivIse cAra aMgula AkAzameM gamanakarate pUrva videhakI puNDarIkaNI nagara meM gaye the| tahA~ sImandhara bhagavAna jinakA ki apara nAma svayaMprabha bhI hai, unakI vandanA karake Aye the| bahA~se Akara unhoMne bhAratavarSa ke bhavya jIvoM ko sambodhita kiyA thaa| ve zrI jinacandra bhaTTArakake paTTapara AsIna hue the, tathA kalikAla sarvajJake rUpameM prasiddha the| unake dvArA viracita ssttpaabhRtgrnthmeN| 4.mU.A./pra./10 jinadAsa pArzvanAtha phuDakale = candra guptake svapnoMkA phalAdeza batAte hue AcArya bhadrabAhune (bhadrabAhu caritrameM ) kahA hai ki paMcama kAlameM deva aura vidyAdhara bhI nahIM AyeMge, ataH zaMkA hotI hai ki bhagavAn kundakundakA videha kSetra meM jAnA asambhava hai| isake samAdhAnameM bhI Rddhike samAdhAnavava hI kahA jA saktA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuMdakuMda - .sA./1/108, 103 (20) zilAlekhoM meM phaddhiprApti kI carcA avazya hai| parantu kisI meM bhI unake videhagamana kA ullekha nahIM hai, jabaki eka zilA meM 'pUjyapAda ke liye aisA lekha pAyA jAtA hai / (de0 pUjyapAda ) / svayaM kundakunda ne bhI isa viSaya meM koI carcA nahIM kI hai| 8. kalAsa kahalAte ve 1. pa. prA / mo / prazasti pR. 371 zrIpadmanandikundakundAcArya... kalikAlasarvajJena viracitena pdpraabhRtgrnthe| kalikAla sarvajJa zrIpadmamandi apara nAma kundakundAcArya dvArA viracita paTprAbhUta prathame = 9. guru sambandhI vicAra mA0 pA0 / 62 bArasa aMgaviyANAM caudasa pRvaM gaviu lavittharaNa 1 mAbhigamagurU bhayayaoM jayaka-11 ga 14 pUrvake jJAtA gamaka guru bhagavAn bhadrabAhu jayavata vartA / paM.kA./TI. zrIkumAranandi siddhAntadeva ziSye... zrIkuDakundAcAryadeve :.... zivakumAramahArAjA visaMkSeparuciziSyaprabhodhanArtha viracitaM vAstikAyaH--]] - kumAranandi siddhAntadeva ke (ziSya zrI kundakundAcAryadeva ke dvArA zivakumAra mahArAja Adi saMkSepa ruci ziSyoM ke prabodhanArtha viracita paJcAstikAya... nandisaMpakI pAvatI 1 = zrImUtasaMthe'vani nandisaM vastasminmasAtkAraNo'tiramya / tatrAbhanava pUrvapadazivedI zrImAghanandI naradevavandyaH // pade tadIye munimAnyavRttI jinAdicandraH samabhUvandra to'bhavanAmadhAmA zrI padmanandI municakravartI // zrI mUladharme nandisaMgha tathA usameM balAtkAragaNa hai| usameM pUrvapadadhArI zrI mAmanandi muni hue jo ki nara sura dvArA vanya haiM / unake padapara muni mAnya zrI jinacandra hue aura unake pazcAt paMca nAmadhArI municakravartI zrIpadmanandi hue| prA/mo/ prazasti / 201 zrIpadmanandikundakundAcArya nAma pa virAjitena... zrI jinacandrasUribhaTTAraka paTTAbharaNena.... zrI padmanandi kundakundAcArya jinake pA~ca nAma prasiddha hai tathA jo zrI jinacandrasUri bhaTTArakake padapara AsIna hue the| * noTa :- AcArya paramparA se Agata jJAna kA zreya hone se zruta kebalI bhadrabAhu pra0 ko gamakaguru kahanA nyAya hai| inake sAkSAta guru (dIkSA guru jinacandra hI the / 107 kumAranandi ke sAtha bhI inakA koI sambandha nahIM hai| 104 / (jai0 sA0 / 2 / pRSTha) (ho sakatA hai ki ye inake zikSA guru rahe hoN| / 10. racanAe~ indranandi kRta zrutAvatAra / zla0 na02- evaM dvividho dravyabhAvapustakagataH samAgacchan guruparipATayA jJAtaH siddhAntaH koNDakuNDapure / / 160 / / zrIpadmanandimuninA so'pi dvAdazasahasraparimANaH / grantha parikarma kartA paTakhaNDAdyakhaNDasya | 161 - isa prakAra dravya va bhAva donoM prakArake jJAnako prApta karake guru paripATIse Aye hue siddhAntako jAnakara zrIpadmanandi munine koNTakuNDa pura grAma meM 12000 zloka pramANa parikarma nAmakI SaTkhaNDAgama ke prathama tIna khaNDoMkI vyAkhyA kI / isake atirikta 84 pAhuDa jinameM se 12 upalabdha haiM; samayasAra, pravacanasAra, niyamasAra, paJcAstikAya aura darzana pAhar3a Adi se samaveta aSTapAhur3a aura bhI bArasa aNuvekkhA, tathA sAdhu janoM ke nitya kriyAkalApa meM prasiddha siddha, suda, Airiya, joI, vviANa, paMcaguru aura tirathayara bhakti / 1 128 11. kAla vicAra saMketa :- pramANa jai./2/pRSTha; to0/2/107-111 / pramANa sadhAtA vidvAn kAla vikra. 113 | ke.mI. pAThaka 115 DA0 cakravartI 112 paM. jugalakizora 118 222 za. 3 anta. za. 2 mukhtAra 112 nAthUrAma premI 116 DA0 upAdhye nandi sagha paTTAvatI 205 41 zIrSaka 184 236 jainendra siddhAnta koza 125 paM0 kailAza canda 184-8 230 hetu 7 zivakumAra zaka 450 ke ziva mRgeza - I0 za01 ke pallava vaMzI zivaskanda 7 kuMbha - asurakumAra ( bhavanavAsI) - de0 asura / kuMbhaka kuts W khaNDamali bI0 ni0 633-663(0 163)4 zve0 utpatti- zaka 136 (bi. 271 4 zve0 utpatti (vi0 136); bhadrabAhu 8 pra0 paramparA guru SaTkhaNDa TIkA kundakIrti / SaTkhaNDa racanA - vI. ni. 650 / kaSAyapAhuDa kartA yativRSabha vi. za. 3 pra0 caraNa / ziSya umAsvAmI - vi0 300 1 de0 koza khaNDa 1 meM pariziSTa 3 ./21/2 niruNaddhi sthirIkRtya ghasanaM nAbhikumbhaso'yaM kumbhaH prikiirtit| pUraka pavanako sthira karake nAbhi kamala se paDheko bhare tese rokeM (bhA) nAbhise anya :) jagaha calane na deM so kumbhaka kahA hai| kumbhaka prANAyAma sambandhI viSaya 20 prANAyAma | kuMbhakaTaka dvIpa - bharatakSetrakA eka deza-30 manuSya 4 / kuMbhakarNa - pa. pa. pu. / 7 / zloka - rAvaNakA choTA bhAI thA ( 222 ) / rAvaNakI mRtyu pazcAda virakta ho dIkSA dhAraNa kara (78 / 01) antameM mokSa prApta kI ( 80 / 126 ) / kuMja - ja. pa / pra./ 140 A, N, up H. L, vartamAna kArAkorama deza hI purANoM kA kuMja yA muMjavAna hai| isIkA vaidika nAma yUjavAna thA Aja bhI usake anusAra yUjatAga kahate haiN| turkI bhASA ke anusAra isakA artha parvata hai| kuavadhijJAna de0 avadhijJAna / kuguru -- kugurukI vinayakA niSedha va kAraNAdi- de0 vinaya / 4 / kuTTaka - gha 5/pra. 27 Indetrminte equation kuDaI-pa. 14/5.6.42/42/2 jigaraparAyaNANaM niosisIo kuTTA nAma jinagRha, ghara aura apanI jo bhI manAyo jAtI haiM. unhe kahate haiN| = kuDadyAzrita-tsargakA aticAra-201 kuNika - ma. pu. / 74 414 yaha magadhakA rAjA thaa| rAjA zreNikakA pitA thaa| rAjA zreNikake samayAnusAra isakA samaya - I0 pU0 525546 mAnA jA sakatA hai / kuNI vAna - bharata kSetra madhya Arya khaNDakA eka deza-30 manuSya 4 // kutsA - de0 jugupsA /
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ kudeva kuyudhara tathA tArkika the / A0 vidyAnanda ne apane granthoM meM inakI kArikAyeM uddhata kI haiN| samaya-akalaMka tathA vidyAnandi ke madhya I. za 8-6 kA madhya / (tii/2/350,448)|6. paMcastUpa saMgha kI gurvAvalI ke anusAra dvi0 kumArasena vinayasena ke ziSya the| nAthUrAma jI premI ke anusAra ye kASThA saMgha ke saMsthApaka the| samayavi0845-19 I0788-89) / parantu si0 vi/pra0 38/50 mahendra kumAra ke anusAra I0 720-800 / 7. nandisaMghadezIyagaNa ke anusAra AviddhakaraNa padyanandi na02 kA nAma komAra deva thaa| samaya I0630-1030/de. itihAsa/7/5 / 8 kumAra paNDita jinakA samaya I0 1236 hai (kA0 a0/pra071/ A.N.up ) | kUdeva-1. kudevako vinayakA niSedha-de0 vinaya/4 / 2. kudevakI vinayAdike niSedhakA kAraNa-de0 amUDhadRSTi/3 / kUdharma-1, kudharmakI vinayakA niSedha-de0 vinaya/4 / 2 kudharma ke niSedhakA kAraNa-de0 amuuddhdRsstti/3| kupAtra-de0 pAtra / kUpya-sa, si./7/26/368/8 kupyaM kSaumakApasikauzeyacandanAdi / rezama, kapAsa aura kosAke vastra tathA candana Adi kupya kahalAtA hai| (rA. vA /7/26/1/555/10) / kubera-1, arahanAtha bhagavAnkA zAsaka yakSa-de0tIrthaM kara/5/3 / 2. de. lokapAladeva / kuthumi-eka ajJAnavAdI-de0 ajJAnavAda / kubjaka saMsthAna-de0 sNsthaan| kubjA -bharatakSetra Arya khaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / kubhogabhUmi-de0 bhuumi| kumati-de0 matijJAna / kumAnuSa-de0 mlekSa/antapija / kumAra-1. zreyAMsanAtha bhagavAnkA zAsaka yakSa-de0 tIrthaMkara/5/3 / 2. Atma- prabodha/pra. paM0 gajAdharalAla-Apa kavivara the| dvijavaMzAvatasa vidvadara govindabhaTTake jyeSTha putra the va prasiddha kavi hastimAlake jyeSTha bhrAtA the| samaya-I0 1260 vi0 1347 / kRti-aatmprbodh| kumAra-isa nAmake anekoM AcArya, paMDita va kavi Adi hue hai jaise ki -1. nAgara zAkhAke AcArya kumAranandi jinhoMne mathurA ke sarasvatI Andolana me grantha nirmANa kA kArya kiyA thaa| nAgara zAkhA I za. 1 meM vidyamAna thii| (jai./2/135) 2.dvi. kumAranandikA nAma kundankuda ke zikSAguru ke rUpa meM yAda kiyA jAtA hai / lohAcApa tathA mAghanAda ke samakAlIna anumAna kiye jAte haiM / (paM kA/tA-vR./maMgalAcaraNa/1): (kA0 a0/pra. 70/A.N.up) / mAghanamdi ke anusAra Apa kA kAla bI ni 575-614 (ii.4887)| de0--itihaas/7/4|-nndisdh balAtkAragaNa ke anusAra vikrama zaka sa0 36-40 ( I0 114-118 / / zrutAvatArake anusAra vi0ni0563-614 (I. 66-87) nandisaMgha balAtkAragaNakI gurvAvalIke anusAra (de0 itihAsa) Apa vajanandike ziSya tathA lokacandrake guru the -vikrama zaka saM0386-427 (I0 464-505) / samaya -- 41 varSa AtA hai| 3. kArtikeyAnu prekSA ke kartA kumAra svAmI umA svAmI ke samakAlIna yA unake kucha uttaravartI haiN| kA0 a0/364 kI TIkA meM jo aisA ullekha prApta hotA hai ki "svAmI kArtikeyamuni' krauJcarAjakRtopasargaso DhvAsAmyapariNAmeNa devaloke praapt|" yaha sambhavataH kisI dUsare vyakti ke liye likhA gayA pratIta hotA hai| bha0 a0/1546 meM krauca pakSI kRta upasarga ko prApta eka vyakti kA ullekha milatA hai / umAsvAmI ke anusAra kumAra svAmI kA samaya vi0 za02-3 (I0 za02 kA madhya) AtA hai| (jai0/2/134, 138) / 4. kumAra sena guru candrodaya ke kartA A0, prabhAcanda ke guru the| Apane mUlakuNDa nAmaka sthAna para samAdhimaraNa kiyA thaa| vi0753 meM Apane kASThA saMgha kI sthApanA kI thii| tadanusAra inakA samaya vi0 za08 (I. za08 pUrva) katipata kiyA jA sakatA hai / (tI/2/351); (itihAsa/7/88) kumAra nandi AcArya bAdanyAya''grantha ke racayitA eka mahAn jaina naiyAyika kumAragupta-magadha dezakI rAjya vaMzAvalI ke anusAra (de0 itihAsa) yaha guptavazakA pA~cavA~ rAjA thaa| "jainahitaiSI bhAga 13 aMka 12 meM prakAzita "gupta rAjAokA kAla, mihirakula va kalkI" nAmake lekha meM zrI ke0 bI0 pAThaka batAte haiM ki yaha rAjA vi0463 ( I0 436 ) me rAjya karatA thaa| aura usa samaya gupta saMvat 117 thaa| samaya--I0 435-460 vizeSa--de0 itihAsa/3/4 / kumArila (bhaTTa)-1. mImAMsaka matake AcArya the| si vi /25 50 mahendra ke anusAra-ApakA samaya--I0 za0 7 kA pUrvArdha / (vizeSa de0 mImAMsA darzana) / 2 vartamAna bhAratakA itihAsa--hindU dharmakA prabhAvazAlI pracAraka thaa| samaya---I0 sh08| kumuda-1. vijayAdha kI uttara zreNIkA eka nagara - de0 vidyAdhara, 2. deva kuru kA diggajendra parvata- de0 loka/5/3 / eka kUTa va usakA rakSaka -de0la ka / 7 / 3. rucaka parvatastha eka kUTa-de0 loka 5/13 4. kAlakA eka pramANa vizeSa--de0 gnnit/I/1/4| kumudaprabhA-sumeru parvatake nandanAdi vano meM sthita eka vApI--de0 lok/5/6| kumudavatI-pA. pu/8/108-111 devakarAjakI putrI pANDuke bhAI vidurase vivAhI gyii| kumudaula-bhadrazAla baname sthita eka diggajendra parvata--de0 lok/7| kumudAMga-kAlakA parimANa vizeSa--de0 gnnit| [1/4 / kumudA-sumeru parvatake nandanAdi vanoM meM sthita eka vApI--de0 laka/5/6 kuralakAvya-A0 elAcArya aparanAma kundakunda (I. zatAbdi 2) kRta adhyAtma nIti viSayaka tAmila bhASAme racita eka grantha hai dakSiNa dezameM yaha tAmilavedake nAmase prasiddha hai, aura isakI jainetara logo meM bahuta mAnyatA hai| isameM 10,10 zloka pramANa 108 pari ccheda hai| kuru-1 bharata kSetra Arya khaNDakA eka daza--de0 manuS/4 / 2. 'ma pu/pra/486. pannAlAla-sarasvatI nadIke baoNyI aura kA kurajAMgala deza / hastinApura isakI rAjadhAnI hai / 3. deva va uttara phura-(de0 loka/3/11) kuruvaMza-1 purANako apekSA kuravaMza-de0 itihAsa /10/5 / 2. itihAsakI apekSA kuruvaMza--de0 itihaas/3|2| kuyaMdhara-pA pu /25/zloka -duryodhanakA bhAnajA thA (56-57) isane pAMco pANDavoM ko dhyAnamagna dekha apane mAmAkI mRtyukA badalA leneke lie unako tape loheke jevara pahanAye the (62-65) / jainendra siddhAnta koza bhA02-17
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 kuzIla kula-sa. si.//24/442/1 dIkSakAcAryaziSyasaMstyAya' kulam / -dIkSakAcArya ke ziSya samudAyako kula kahate hai| (rA. vA./4/24/ 6/623); (cA. sA./151/3 ) pra. sA /tA. vR./203/276/7 lokadurgucchArahitatvena jinadIkSAyogya kula bhaNyate / laukika doSoMse rahita jo jinadIkSAke yogya hotA hai use kula kahate haiN| mU, A./bhASA./221 jAti bhedako kula kahate haiN| 2. 1991 lAkha kor3akI apekSA kuloMkA nAma nirdezamU. A./221-225 bAvIsasattatiNNi a sattaya kulakoDi sada sahassAI / NeyApuDha vidagAgaNivAUkAyANa parisaMkhA 1221 // koDisadasahassAI sattaTTa va Nava ya aThavIsaM ca / beiM diyateI diyacauridiyaharidakAyANaM / 2221 addhatterasa mArasa dasarya kulkoddisdshssaaii| jalacarapakkhicauppayauraparisappesu Nava hoti / 223 / chavvIsaM paNavIsa cudskulkoddisdshssaaii| suraNeraiyaNarANaM jahAkama hoi NAyavvaM / 224 / eyA ya koDikoDI nnvnnvdiikoddisdshssaaii| paNNArasaM ca sahassA saMvaggoNaM kulANa koDoo / 225 // artha-ekendriyoMmeM 1. pRthivikAyika jIvoMme lAkha kroDa kula 2. apakAyika 3. tejakAyika 4. vAyukAyika 5. vanaspatikAyika . 28 " . vikalatraya 1. dviindriya jIvoMmeM 2. triindriya , 3. caturindriya, paMcendriya 1. paMcendriya jalacara jIvoMmeM 2. khecara , bhUcara caupAye,, 4. , sAdi ,, 5. nAraka jIvoMmeM 6. manuSyoM meM =14 lAkha kroDa kula 7. devomeM kula sarva kula -- 1663 lAkha kroDakula 3. 1973 lAkha kor3akI apekSA kulokA nAma nirdeza ni.sA./TI0/42/276/7 pUrvoktavat hI hai, antara kevala itanA hai ki bahaoN manuSyoM meM 14 lAkha kroDa kula kahe haiM, aura yahA~ manuSyomeM 12 lAkha kor3a kula kahe haiN| isa prakAra 2 kor3a kulakA antara ho jAtA hai| (ta.sA./2/112-116); (go.jI.mU./163-117) 4. kula va jAtimeM antara go. jI/bhASA./197/278/6 jAti hai so tau yoni hai tahA~ upajaneke sthAna rUpa.pudgala skaMdhake bhedanikA grahaNa krnaa| bahuri kula hai so jini pudgalakari zarIra nipaje tinike bheda rUpa haiN| jaise zarIra pudgala AkArAdi bhedakari paMcendriya tiryacabika hAthI, ghor3A ityAdi bheda haiM aise so yathAsambhava jAnanA / kulakara ma.pu./211-212 prajAnAM jIvanopAyamananAnmanavo matAH / AryANAM kula saMstyAyakRte. kulakarA ime / 211 // kulAnAM dhAraNAdete matAH kuladharA iti / yugAdipuruSAH proktA yugAdau prabhaviSNavaH / 2121 - prajAke jovanakA upAya jAnanese manu tathA Aye puruSoMko kula kI bhA~ti ikaTThe rahanekA upadeza denese kulakara kahalAte the| inhoMne aneka vaMza sthApita kiye the, isalie kuladhara kahalAte the, tathA yugake AdimeM honese yugAdi puruSa bhI kahe jAte the| (211/212/tri.sA./064) 14 kulakara nideza-de0 zalAkA puruss/h| kulakuNDa pArzvanAtha vidhAna-A0 padmanandi (I0 1280 1330) kRta pUjApATha viSayaka saMskRta grantha hai / kulagiri-de0 vrssdhr| kulacandra-pakha /pra.2/pra.H. L.Jain nandisaMghake dezIya gaNake anusAra (de0 itihAsa ) yaha kulabhUSaNake ziSya tathA mAghanandi muni kollApurIyake guru the / samaya-vi. 1135-1965 ( I0 1078 1108)-de0-itihAsa 7/5 // kUlacaryA kriyA-de0 saMskAra/2 / kuladhara-de0 kulkr| kulabhadrAcArya-sArasamuccaya TIkA/pra. 4 bra. zItalaprasAda--Apa sArasamuccaya granthake kartA evaM AcArya the| ApakA samaya vI. saM./2463 se 1000 varSa pUrva vI. 1463, I0 637 hai| kulabhUSaNa-1--pa.pra/36/zloka...vaMzadhara parvata para dhyAnastha inapara agniprabha devane ghora upasarga kiyA (15) manavAsI rAmake Anepara deva tirohita ho gayA (73) tadanantara inako kevalajJAnakI prApti ho gayI (75)1 2-nandisaMghake dezIyagaNakI gurvAvalIke anusAra(de0itihAsa) Aviddha karaNa padmanandi kaumAradeva siddhAntika ke ziSya tathA kulacandrake guru the| samaya-1080-1155 (I0 1023-1078) (Sa.vaM / 2 H. L. Jain) de0 itihAsa/7/5 / kulamada-de0 mada / kulavidyA-de0 vidyaa| kulasuta-bhAvikAlIna sAtaveM tIrthakara the| aparanAma kulaputra, prabhodaya, tathA udayaprabha hai / de0 tItha kr/5|| kulottaMga cola-kSatra cUr3AmaNi/pra./7 premIjI, syAdvAda siddhi/ pra.2060darabArIlAla koThiyA-coladezakA rAjA thaa| samaya-- vi. 1127-1175 ( I0 1070-1118 ) / kuvalayamAlA-A0 dyotana sUri (I0778) kI racanA hai| kuza-pa.pu./sarga/zloka * rAmacandrajIke putra the (100/17) mAradakI preraNAse rAmase yuddha kiyA (102/41-74) antame pitAke sAtha milana huA (103/41,47) anta meM kramase rAjya (116/1-2) va mokSa prApti kii| (123/82) / kuzapura-1. bharata kSetra madhya Arya khaNDakA eka deza / de0 manuSya/4 / 2. ma.pu /pra.46/paM0 pannAlAla-vartamAna kuzAvara ( paMjAbakA eka prasiddha ngr)| kuzAgrapura-de0 kuzapura / kuzAnavaza-bhRtyazakA aparanAma thA--de0 itihAsa/3/4 / kuzIla-de0 brahmacarya / hl` jainendra siddhAnta koza
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuzIla saMgati kuzIla saMgati-muniyoMko kuzIta saMgati niSedha-0 saMgati / kuzIla sAdhu-1. kuzIla sAdhukA lakSaNa bha.A./mU./1301-1302 iMdiyacoraparaddhA kasAyasAvadabharaNa vA keI / ummamgeNa pAti sAdhusara dUreNa // 1301 / to te kusIlapaDisebazAma upa dhAtA saNNApadIsa paDidA kilesa Iti | 1302 | kitaneka muni indriya corose pIDita hote haiM aura kaSAya rUpa zvApadoM se grahaNa kiye jAte hai, taba sAdhumArgakA tyAga kara unmArga meM palAyana karate hai / 1301 / sAdhusArtha se dUra palAyana jinhoMne kiyA hai aise ve muni kuzIta pratisevanAzI nAmaka bhraSTamunike sadoSa AcaraNarUpa manameM unmArga se bhAgate hue AhAra, bhaya, maithuna aura parigrahakI bachArUpI nadImeM par3akara dukharUpa pravAhameM DUmate haiN| 1302 | sa.si./6/06/460/8 dvividhApratisevanAkazIsA kaSAyakuzolA iti / aviviktaparigrahAH paripUrNobhayA kathaM ciduttaraguNavirAdhinaH pratisevanAkuzotAH vazIkRtAnyakaSAyodayA saMjvalanamAtratantrAH kaSAyakuzIlAH / sa.si./6/40/469/14 pratisevanAkuzIta sUtaguNAnavirAdhayannuttaraguNeSu kAMcidvidhanAM pratisevate / kaSAyakuzIlapratisevanA nAsti / 1. kuzIla do prakAra ke hote haiM - pratisevanAkuzIla aura kaSAyakuzIla / jo parigrahase ghire rahate haiM, jo mUla aura uttara guNoM meM paripUrNa haiM, lekina kabhI-kabhI uttara guNoM kI virAdhanA karate haiM ve pratisevanA kuzIla hai| jinhoMne anya kapAyoMke udayako jIta liyA hai aura jo kevala saMjyatana kaSAyake AdhIna haiM me kaSAyakuzIla kahalAte haiM (rA.vA./1 46/6/636/24) (pA.sA./101/4) 2. pratisevanA kuzIta mUlaguNoMkI nirAdhanA na karatA huA uttaraguNoM kI virAdhanAko prati sevanA karanevAlA hotA hai| kaSAya kuzIla...ke pratisevanA nahIM hotI / rA.vA./1/46/3/636/26 grISme jahAmakSAtanAdisevanAdvazIkRtAnya kakSAyodayAH saMyatanamAtrAt kaSAyakuzItAH / grISma kAlameM vAsana AdikA sevana karanekI icchA honese jinake saMjvalanakaSAya jagatI hai aura anya kaSAyeM vazameM ho cukI haiM ve kaSAyakuzIla haiM / / bhA.pA./TI./14/130/16 kodhAdikabhASitAtmA guNazIle vrataguNazIlaiH parihIna saMghasyAvinayakArI, kuzIta ucyate krodhAdi kaSAyoM se mA mata guNa aura jhIloMse jo rahita hai, aura saMghakA avinaya karanevAle haiM ve kapAya kuzIla kahalAte hai| rA.vA./1/06/064 "yahA~ parigraha zabdakA varSa gRhasthata nahIM lenA / muninike kamaNDala pIchI pustakakA Alambana hai, guru ziSyAnikA sambandha hai, so hI parigraha jAnanA / 2. kuzIla sAdhu sambandhI viSaya0 / kuzruta - de0 zrutajJAna | kuSmAMDa - pizAca jAtIya vyaMtara devoMkA bheda-de0 manuSya / 4 / kusaMgati 0 saMgati kusumale para eka nadI 30 manuSya 4 / kucha - bharata kSetrastha Arya khaNDakI eka nadI- de0 manuSya / 4 | kUTa- 4.12/5.1.21/34/8 kA burA vivaraNa modidaM kuraM nAma - cUhA Adike dharaneke lie jo banAyA jAtA hai use kUTa kahate haiM / 131 kRtAMtavaktra dha./4/5,6,649/465/5 meru- kulasela bika- sajjhAdipavvayA kUDANi nAma- meruparvata, parvata, vindhyaparvata aura sahyaparvata Adi kUTa kahalAte haiM / kUTa- 1. parvatapara sthita coTiyoMko kUTa kahate haiN| 2. madhya Arya khaNDakA eka deza - de0 manuSya / 43. vibhinna parvatoMpara kUTakA aba sthAna va nAma Adi- de0 loka /5 / kUTamAtaMgapura - vijayArthako dakSiNa zreNIkA eka nagara-30 vidyAdhara / kUTalekha kriyA de0 kriyA/ kUrmozata yoni - de0 yoni / kUSmAMDagaNamAtA eka niyA hai de0 diyaa| kRt sa.si./6/0/25/4 vacanaM svayapratipatyarthakartA kI kArya viSayaka svatantratA khAneke lie sUtrameM kRta vacana diyA hai (rA. vA./6/8/201594 ) rA.vA./6/8/7/514/7 svAtantrya viziSTenAtmanA yatprAdurbhAvitaM tatkRtamityucyate / AtmAne jo svatantra bhAvase kiyA vaha kRta hai (cA. sA./5) kRtaMka - sa.ma. ApekSisaparavyApAro hi bhAvaH svabhAva niSpakSI kRtamityucyate / jo padArtha apane svabhAvakI siddhi meM dUsareke vyApArakI icchA karatA hai, use kRtaka kahate haiM / kRtakRtya bhagavAnkI kRtakRtyatAdi. 1/1/1nnitttthykjjaa.......|1| jo karane yogya kAryoMko kara cuke hai ve kRtakRtya haiN| paM.vi./1/2 no citrakAryamasti gamanaprApyaM na kicikazora z spana karNayoH mahi zravyamapyasti na tenAtapANirujjhitagatirnAsAgradRSTI rh| saMprApto'tinirAkulo vijayate dhyAnaikaThAnI jina 12 hAtho se koI bhI karane yogya kArya zeSa na rahanese jinhone apane hAthoM ko nIce laTakA rakhA hai, gamanase prApta karane yogya kucha bhI kArya na rahanese jo gamana rahita ho cuke hai, netroM ke dekhane yogya koI bhI vastu na rahanese jo apanI dRSTiko nAsAgrapara rakhA karate haiM, tathA kAnoke sunane yogya kucha bhI zeSa na rahanese jo AkulatA rahita hokara ekAnta sthAnako prApta hue the; aise ve dhyAna meM ekacitta hue bhagavAn jayavanta hove / kRtakRtya chapastha (kSINamoha ) de0 kRtakRtya midhyAvRSTi 0yAraSTi kRtakRtya vedaka- 30 samyagdarzana / IV/ de0 4 kRtanAzahetvAbhAsa rakho. vA./2/2/7/21/1 bhaTa phA bhavitRnAnAtve kRtanAza kareM koI aura phala koI bhoge so kRtanAza doSa hai / kRtamAtRkadhArA kRtamAlA - bharata kSetrastha Arya khaNDakI eka nadI 30 manuSya 4 kRtamAlya-vijayArthaM paryaMtastha tamila kUTakA svAmI deva-de lok/5/4| de0 gaNita / II/5 / kRtAMtavaktra- pa.pu sarga / loka rAmacandrajIkA senApati thA (hapa 44) dIkSA le, maraNakara devapada prApta kiyA (107/14-16 ) apanI pratijJAnusAra lakSmaNakI mRtyupara rAmacandrako sambodhakra unakA moha dUra kiyA (100/190-996) jainendra siddhAnta koza
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRti 132 kRtikarma kati-,. kisI rAzike varga yA Squard apane vargamUlako kama kara pA 066 / 274 eka kRti-1. kisI rAzike varga yA Square ko kRti kahate hai| vizeSa-de0 gaNita II/1/72. pa. kha./5/sU66/274 jo rAzi vargita hokara bRddhiko prApta hotI hai| aura apane bargamese apane vargamUlako kama karake punaH varga karanepara bhI vRddhiko prApta hotI hai use kRti kahate hai| '1' yA 2'ye kRti nahIM hai| '3' Adi samasta saMkhyAe~ kRti hai| 3. pa. vaM./8/sU066/274 'eka' saMkhyAkA barga karanepara vRddhi nahIM hotI tathA usameMse ( usake hI) vargamUlake kamakara dene para vaha nirmUla naSTa ho jAtI hai| isa kAraNa 'eka' saMkhyA nokRti hai| kRti 1. kRtike bheda prabheda Sa. khaM /1/1,1/mU * 237-451 kRti / Agama potakarma jita- AmadAra bhAvi khyAtirikta nAmakRti ekajIva eka ajIva ca anekajIva aneka ajIvaskajIva ra ekaajIva) ekajIva / anekaajIva anekajIva raka ajIvA anekajIva aneka ajIvA LELAdArika -vaikriyakA CONSIS antarasa bhUta pUsmi- bahuva bAha sthApanA divya pU.grantha karaNa bhAva kASThakama Agama Agama sa noAMgama nokRti avaktavya kR citrakarma sthita bhAva dravya Agama no7 saMkhyA - lepyakarma parijita na mAvitA Agama noAgama uttara, layanakarma- vAcano sthita- . sparzana- sAyaka- mAvi tavyatirikta meM zailakarma- pagaThana jita kAla- bunanAganthanA Adi gRhakarma- sUtrasa bhata nobhUta bhittikarmana arthasama vAcanona pAima - bhAvana dantakarma granthasama- pagata" vedima alpa- laukika vaidika sAmAyiya saMghAtama parizAsana ubhaya paridhAtanA ubhaya bheDakarma- nAmasamaH sUtrasama pU. RtikRti kRti kRti kRti akssv| ghoSasama arthasamara saMghAtima abhyantara pR.139 varATakA upayoga ahodima kSetra - mithyAtva kaSAyano utkRSTa anutkRSTa aMjaghanya jaghanya ityAdi nAmasama Nikaravo vAstu dhana - ityAdi olima dhAnya avelima dvipadavarNa - catuSpadanA cUrNa na yAnagandha zayanavilepana AsanaityAdi kupyana bhANDa granthasama yAvara kAya jAya) su218 HzalAkA vema mRtikA nAlikA yoSasamma cakra kudArI ityAdi udakAdika parazu TTT vAcanA pRcchanA praticchanA parivartanA anuprekSA stiva stuti dharmakathA -ityAdi bheda va lakSaNa kRtikarmakA lkssnn| kRtikarma sthitikalpakA lakSaNa / kRtikarma nirdeza 2 kRti sAmAnyakA lakSaNa dha/6/4.1.68/326/1 "kriyate kRtiriti vyutpatte athavA mUlakaraNa meva kRti , kriyate anayA iti vyutpatte / jo kiyA jAtA hai vaha kRti zabda kI vyutpatti hai, athavA mUla kAraNa ho kRti hai, kyoMki jisake dvArA kiyA jAtA hai vaha kRti hai, aisI kRti zabdako vyutpatti hai / * nakSeparUpa kRtike lakSaNa -de. nikssep| * sthita jita Adi kRti-nikssep/5|| * vAcanA pRcchanA kRti-de0 vaha vaha nAma / * grandhakRti-de0 grantha / * saMghAtana parizAtana kRti-de0 vaha vaha nAma / kRtikarma-dravyazrutake 14 pUtroM meMme bArahaveM pUrva kA chahoM prakIrNaka --de0 shrutjnyaan/I11/1|| kRtikama-danikAdi kriyAoM me sAdhuoko kisa prakArake Asana, mudA adikA grahaNa karanA cAhie tathA kisa avasarapara kauna bhakti va pAThAdikA uccAraNa karanA cAhie, athavA pratyeka bhakti Adike sAtha kisa prakAra Avarta, nati va namaskAra Adi karanA cAhie, isa saba vidhi vidhAnako kRtikarma kahate haiN| isI viSayakA vizeSa paricaya isa adhikArameM diyA gayA hai| > kRtikamake nau adhikaar| kRtikarmake pramukha aNg| kRtikarma kauna kare ( svAmitva ) / kRtikarma kisakA kre| kisa-kisa avasara para kre| nitya karanekI prernnaa| kRtikarmakI pravRtti Adi va antima tIthoM meM hI kahI. gayI hai| AvartAdi karane kI vidhi| pratyeka kRtikarmameM Avarta namaskArAdikA pramANa -de0 kRtikarma/2/1 " o v jainendra siddhAnta koza
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtikarma 133 1. bheda va lakSaNa 'kRtikarmake aticAra -de0 vyutsarga/1 / adhika bAra AvartAdi karanekA niSedha nhii| 3 | kRtikarma va dhyAna yogya dravya kSetrAdi yogya mudrA va usakA prayojana / yogya Asana va usakA prayojana / yogya piitth| 4 | yogya kSetra tathA usakA prayojana / yogya dishaa| | yogya kAla -(de0 vaha vaha viSaya ) / | yogya bhAva AtmAdhInatA / yogya shuddhiyaaN| | Asana kSetra kAla Adike niyama apavAda mArga haiM utsarga nhiiN| 4 kRtikarma vidhi 1 sAdhukA dainika kAryakrama / kRtikarmAnupUrvI vidhi| pratyeka kriyAke sAtha bhaktike pAThoMkA niym| anya sambandhita viSaya kRtikarma viSayaka sat ( astitva ), saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva rUpa ATha / prarUpaNAe~ -de0 vaha vaha naam| kRtikarmakI saMghAtana parizAtana kRti-de0 vaha vaha nAma / 2. kRtikarma nirdeza1 kRtikarmake nau adhikAramU A./575-576 kidiyamma cidiyamma pUyAkammaM ca viNayakammaM ca / kAdavvaM keNa kassa kathaM va kahi kadi khutto / 576 / kadi oNadaM kadi sira' kadie Avattagehi parisuddha' / kadi dosavippamukka kidiyamma hodi kAdavvaM |577|-jisse ATha prakArake karmoMkA chedana ho vaha kutikarma hai, jisase puNyakarmakA saMcaya ho vaha citakarma hai, jisase pUjA karanA vaha mAlA candana Adi pUjAkarma hai, zuzrUSAkA karanA vinayakarma hai| 1 vaha kriyA karma kauna kare, 2. kisakA karanA, 3. kisa vidhise karanA, 4. kisa avasthAme karanA. 5. kitanI bAra karanA, (kRtikarma vidhAna); 6. kitanI avanatiyose karanA,7. kitanI bAra mastakameM hAtha rakha kara karanA; 8. kitane Arvatose zuddha hotA hai; 6. kitane doSa rahita kRtikarma karanA (aticAra) isa prakAra nau prazna karane cAhie (jinako yahA~ cAra adhikAromeM garbhita kara diyA gayA hai|) .. kRtikarmake pramukha aMgapa.vaM./16/5.4/sU.28/88 tamAdAhINaM padAhINaM tirabuttaM tiyoNadaM cadusira bArasAvattaM taM savvaM kiriyAkammaM NAma |-aatmaadhiin honA, pradakSiNA karanA tIna bAra karanA (tri'kRtvA), tIna bAra abanati (yA namaskAra), cAra bAra sira navAnA (catu.zira), aura bAraha Avarta ye saba kriyAkarma haiM / (samavAyAMga sUtra 2) (ka.pA./1/1,1/61/118/2) (cA sA./157/1) (go. jI0/jI.pra./367/ 710/5) mU. A./601,686 doNadaM tu jadhAjAdaM bArasAvattameva ya / cadussira tisuddha' ca kidiyamma paujade / 601 / tiyaraNasamvabisuddho daba khette jadhuttakAlamhi / moNeNadhArikhapto kujjA AvAsayA Nicca / aise kriyAkarma ko kare ki jisameM do avanati (bhUmiko chUkara namaskAra) haiM, bAraha Avarta haiM, mana bacana kAyakI zuddhatAse cAra zironati haiM isa prakAra utpanna hue bAlakake samAna karanA cAhie / 6011 mana, vacana kAya karake zuddha, dravya kSetra yathokta kAla meM nitya hI maunakara nirAkula huA sAdhu Avazyakoko kreN|684| (bha. A./116/275/11 para uddhRta) (cA sA /257/6 para uddhRta) ana dha./8/78 yogyakAlAsanasthAnamudrAvartazironati / vinayena yathAjAta. kRtikarmAmalaM bhajet |78-yogy kAla, Asana, sthAna (zarIrako sthiti vaiThe hue yA khar3e hue), mudrA, Avarta, aura zironati rUpa kRtikarma vinaya pUrvaka yathAjAta rUpameM nirdoSa karanA caahie| 3- kRtikarma kauna kare (svAmitva)mU, A /560 paMcamahavvadagutto saMviggo'NAlaso amANI y| kidiyamma NijjaraTThI kuNai sadA uunnraadinnio|5601 = paMca mahAvatoke AcaraName lIna, dharma meM utsAha vAlA, udyamI, mAnakaSAya rahita, nirjarAko cAhane vAlA, dIkSAse laghu aisA saMyamI kRtikarmako karatA hai / noTa-- mUlAcAra grantha muniyoke AcArakA grantha hai, isalie yahA~ muniyoMke lie hI kRtikarma karanA batAyA gayA hai| parantu zrAvaka va avirata samyagdRSTiyoko bhI yathAzakti kRtikarma avazya karanA caahie| dha./5,4,31/14/4 kiriyAkammadavvaTThadA asaMkhejjA / kudo| palidovamassa asaMkhejjadibhAgameta sammAiTThIsa ceva kiriyAkammuvalaM - bhaado| kriyAkarma kI dravyArthatA (dravya pramANa) asaMkhyAta hai, kyoMki palyopama ke asaMkhyAtave bhAga mAtra samyagdRSTiyo meM hI kriyAkarma pAyA jAtA hai| 1. bheda va lakSaNa 1. kRtikarmakA lakSaNa pa. kha/12/5,4/sU.28/88 tamAdAhINaM padAhiNaM tikkhuttaM tiyoNadaM cadusiraM bArasAvattaM taM savvaM kiriyAkammaM NAma/28/1-AtmAdhIna honA, pradakSiNA karanA, tIna bAra karanA (tri'kRtvA) tIna bAra avanati (namaskAra ), cAra bAra sira navAnA (catuH zira) aura 12 Avarta ye saba kriyAkrama kahalAte haiM / ( an.dh/8/14)| ka.pA/1/1,1/11/118/2 jiNa siddhAiriyaM bahusudesu vadijjamANesu / jaM kIrai kammaM taM kidiyamma NAma |-jindev, siddha, AcArya aura upAdhyAyakI ( naba devatA ko) bandanA karate samaya jo kriyA kI jAtI hai, use kRtikarma kahate haiM / (go. jI./jI.pra./367/760/5) mU.A /bhASA./576 jisameM ATha prakArake karmoM kA chedana ho vaha kRti . kRtikarma sthitikalpakA lakSaNa bha.pA./TI./421/615/10 caraNasthenApi vinayo gurUNAM mahattarANAM zuzrUSA ca kartavyeti paJcama' kRtikarmasaMjJitaH sthitiklpH|-caaritr sampanna munikA, apane gurukA aura apanese bar3e muniyoM kA vinaya karanA zuzrUSA karanA yaha kartavya hai| isako kRtikarma sthitikalpa kahate haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtikarma 134 3. kRtikarma va dhyAnayogya dravya kSetrAdi rUpa sAmagrI cA.sA./158/6 samyagdRSTInAM kriyAya bhvnti| cA. sA./166/4 evamuktAH kriyA yathAyogya jaghanyamadhyamottamazrAvakai saMyataizca krnniiyaaH|-smygdRssttiyoN ke ye kriyA karane yogya hotI haiM / isa prakAra uparokta kriyAe~ apanI-apanI yogyatAnusAra uttama, madhyama, jaghanya zrAvakoMko tathA muniyoM ko karanI caahie| ana.dha./8/126/837 para uddhRta--savyAdheriva kalpatve vidRSTeriva locne| jAyate yasya saMtoSo jinavaktravilokane / pariSahasahaH zAnto jinasUtra vishaard.| samyagdRSTiranAviSTo gurubhaktaH priyaMvadaH // AvazyakamidaM dhIra' sarvakarmaniSUdanam / samyak kartumasau yogyo nAparasyAsti yogyatA / rogIko nirogatAkI prAptise; tathA andheko netroMkI prAptise jisa prakAra harSa va saMtoSa hotA hai, usI prakAra jinamukha vilokanase jisako santoSa hotA ho 2. parISahoMko jItanemeM jo samartha ho, 3, zAnta pariNAmI arthAt mandakaSAyI ho: 4. jinasUtra vizArada ho; 5. samyagdarzanase yukta ho; 6. Aveza rahita ho; 7. gurujanoMkA bhakta ho; 8. priya vacana bolane vAlA ho; aisA baho dhIra-vIra sampUrNa karmoMko naSTa karane vAle isa Avazyaka karmako karanekA adhikArI ho sakatA hai| aura kisImeM isakI yogyatA nahIM raha sktii| 4. kRtikarma kisakA karemU.A./561 AiriyauvajjhAyANaM pavattapattheragaNadharAdINaM / edesi kidiyammaM kAdayaM NijjarahAe / 511- AcArya, upAdhyAya, pravataka, sthavira, gaNadhara AdikakA kRtikarma nirjarAke lie karanA cAhie, mantrake lie nhiiN| (ka.pA./1/1,1/11/118/2) go.jI./jI.pra./367/710/2 tacca arha ssiddhAcAryabahuzrutasAdhvAdinavadevatAvandanAnimitta kriyAM vidhAnaM ca varNa yati / = isa ( kRtikarma prakIrNa kameM ) arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu Adi navadevatA (pA~ca parameSThI, zAstra, caitya, caityAlaya tathA jinadharma) kI vandanAke nimitta kriyA vidhAna nirUpita hai| 5. kisa kisa avasara para karemU.A0/1EE AloyaNAyakaraNe paDipucchA pUjaNe ya sajjhAe avarAdhe ya gurUNaM baMdaNamedesu ThANesu // 566 / - AlocanAke samaya, pUjAke samaya, svAdhyAyake samaya, krodhAdika aparAdhake samaya-itane sthAnoM meM AcArya upAdhyAya Adiko vaMdanA karanI caahiye| bha.A./vi./116/278/22 aticAranivRttaye kAyotsargA bahuprakArA bhvnti| rAtridinapakSamAsacatuSTayasaMvatsarAdikAlagocarAticArabhedA pekssyaa| - aticAra nivRtti ke lie kAyotsarga bahuta prakArakA hai| rAtri kAryotsarga, pakSa, mAsa, caturmAsa aura saMvatsara aise kAyotsarga ke bahuta bheda haiM / rAtri, divasa, pakSa, mAsa, caturmAsa, varSa ityAdimeM jo batameM aticAra lagate haiM unako dUra karaneke lie ye kAyotsarga kiye jAte haiN| 6. nitya karanekI preraNAana dha./8/77 nityenetthamathetareNa duritaM nirmUlayan karmaNA,.../. zubhagaM kaivalyamastisnute / 77 nitya naimittika kriyAoM ke dvArA pApa karmoMkA nirmUlana karate hue.. kaivalya jJAnako prApta kara letA hai| 7. kRtikarmakI pravRtti Adi va antima tIrthoM meM hI kahI gayI haima.A /626-630 majjhimayA dir3habuddhI eyaggamA amohalakkhA ya / tahmAhu jamAcaraMti taM garahaMtA vi sujjhati / 626 // purimacarimAdu jahamA calacittA ceva mohalakavA y| to savvapaDikkamaNaM aMdhalaghoDaya dittttto|630|| - madhyama tIrthaMkaroMke ziSya smaraNa zaktivAle haiM, sthira citta vAle haiM, parIkSApUrvaka kArya karane vAle haiM, isa kAraNa jisa doSako pragaTa AcaraNa karate haiM, usa doSase apanI nindA karate hue zuddha cAritrake dhAraNa karane vAle hote haiM / 629 // Adi-antake tIrthaMkaroMke ziSya calAyamAna citta vAle hote haiM, mUDhabuddhi hote haiM, isalie unake saba pratikramaNa daNDakakA uccAraNa hai| isameM andhe ghor3ekA dRSTAnta hai| ki-eka vaidyajI gA~va cale gye| pIche eka seTha apane ghor3eko lekara ilAja karAneke lie vaidyajIke ghara pdhaare| vaidyaputrako ThIka auSadhikA jJAna to thA nhiiN| usane AlamArI meM rakhI sArI hI auSadhiyoMkA lepa ghor3ekI A~khapara kara diyaa| isase usa ghor3ekI A~kheM khula gii| isI prakAra doSa va prAyazcittakA ThIka-ThIka jJAna na honeke kAraNa Agamokta AvazyakAdiko ThIka-ThIka pAlana karate rahanese jIvanake doSa svata' zAnta ho jAte haiN| (bha.A./vi./421/616/5) 8. AvartAdi karanekI vidhiana.dha./8/8 triH saMpuTIkRtau hastau bhramayitvA paThet punH| sAmya paThitvA bhramayettau stave'pyetadAcaret / AvazyakoMkA pAlana karanevAle tapasviyoMko sAmAyika pAThakA uccAraNa karaneke pahale donoM hAthoMko mukulita banAkara tIna bAra dhumAnA cAhie / ghumAkara sAmAyikake Namo arahatANa' ityAdi pAThakA uccAraNa karanA caahie| pATha pUrNa honepara phira usI taraha mukulita hAthoMko tIna bAra ghumAnA cAhie / yahI vidhi stava daNDakake viSayame bhI samajhanI caahie| 9. adhika bAra bhI Avarta Adi karanekA niSedha nahIMdha.13/5,4,28/8/14 evamegaM kiriyAkammaM cadusira hodi / Na aNNasya NavaNapaDiseho aideNa kado, aNNatthaNavaNiyamassa pddisehaakrnnaado| - isa prakAra eka kriyAkarma catuHsira hotA hai| isase atirikta namanakA pratiSedha nahIM kiyA gayA hai, kyoMki zAstrameM anyatra namana karaneke niyamakA koI pratiSedha nahIM hai / (cA sA./157.5); (ana.dha./8/61) 3. kRtikarma va dhyAna yogya dravya kSetrAdi rUpa sAmagrI 1. yogyamudrA va usakA prayojana 1. zarIra nizcala sIdhA nAsAgrahadRSTi sahita honA cAhie bha.A./mU./2081/1803 ujjuaAyadadeho acala baMdheta pliaNk| == zarIra va kamarako sIdhI karake tathA nizcala karake aura paryakAsana bA~dhakara dhyAna kiyA jAtA hai| rA. vA./6/44/1/634/20 yathAsukhamupaviSTo baddhapatyaGkAsanaH samRrja praNidhAya zarIrayaSTimastabdhA svAGka vAmapANitalasyopari dakSiNapANitalamuttala samupAdAya(nete)nAtyunmIlannAtinimIlana dantardantAgrANi saMdadhAnaH ISadunnatamukhaH praguNamadhyo'stabdhamUtiH praNidhAnagambhIrazirodhara prasannavaktravarNa : animiSasthirasaumyadRSTiH vinihita nidrAlasyakAmarAgaratyaratizokahAsyabhayadveSavicikitsaH mandamandaprANApAnapracAra ityevamAdikRtaparikarmA saadhuH|-sukhpuurvk palyaM kAsanase baiThanA caahie| usa samaya zarIrako sama Rju aura nizcala rakhanA caahie| apanI goda meM bAyeM hAthake Upara dAhinA hAtha rkhe| netrana adhika khule na adhika banda / nIceke dA~toMpara Uparake dA~toMko milAkara rakhe / muhako kucha UparakI ora kiye hue tathA sIdhI kamara aura gambhIra gardana kiye hue, prasanna mukha aura animiSa sthira saumya dRSTi hokara (nAsAgra dRSTi hokara (jJA./28/35); midrA, Alasya, jainendra siddhAnta koza
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtikarma 135 3. kRti karma va dhyAna yogya dravya kSetrAdi kAma, rAga, rati, arati, zoka, hAsya, bhaya, dveSa, vicikitsA Adiko chor3akara manda manda zvAsocchavAsa lenevAlA sAdhu dhyAnakI taiyArI karatA hai| (ma.pu /21/60-68); (cA.sA./171/6); (jJA./2/ 34-37); (ta. anu./12-63) ma.pu/29/66 api vyutsRSTakAyasya smaadhiprtipttye| mandocchavAsanimeSAdivRtte sti niSedhanam 166% (prANAyAma dvArA zvAsa nirodha nahIM karanA cAhie de0 prANAyAma), parantu zarIrase mamatva chor3anevAle munike dhyAnakI siddhike lie manda-manda ucchvAsa lenekA aura palakoMkI manda manda TimakArakA niSedha nahIM kiyA hai| 2. nizcala mudrAkA prayojana ma.pu./21/67-68 samAvasthitakAyasya syAta samAdhAnamaninaH / duHsthitAGgasya tadbhaGgAda bhavedAkulatA dhiyaH / 67 / tato tathoktapakyalakSaNAsanamAsthitaH / dhyAnAbhyAsaM prakurvIta yogI vyAkSepamutsRjan / 8 / / dhyAnake samaya jisakA zarIra samarUpase sthita hotA hai arthAta U~cAnIcA nahIM hotA hai, usake cittakI sthiratA rahatI hai, aura jisakA zarIra viSamarUpase sthita hai usake cittakI sthiratA bhaMga ho jAtI hai, jisase buddhimeM AkulatA utpanna hotI hai, isalie muniyoko Upara kahe hue paryakAsanase baiThakara aura cittako caMcalatA chor3akara dhyAnakA abhyAsa karanA caahie| 3. avasarake anusAra mudrAkA prayoga ana.dha./8/87 svamudrA vandane muktAzuktiH saamaayikstve| yogamudrAsyayA sthityA jinamudrA tanujjhane / = ( kRtikarma rUpa) AvazyakoMkA pAlana karanevAloMko vandanAke samaya vandanA mudrA aura 'sAmAyika daNDaka' par3hate samaya tathA 'thossAmi daNDaka' par3hate samaya muktAzukti mudrAkA prayoga karanA caahie| yadi baiThakara kAyotsarga kiyA jAye to jinamudrA dhAraNa karanI caahie| (mudrAoM ke bheda va lakSaNa-- de0 mudrA) 2. yogya Asana va usakA prayojana1. parSaka va kAyotsargakI pradhAnatA va usakA kAraNa mU.A./602 duviThANa punaruttaM |do prakArake AsanoMmeMse kisI eka se kRtikarma karanA caahie| bha.A./mU./2086/1803 aMdhettu paliaMkaM |-ptykaasn bAndhakara kiyA jAtA hai| (rA.vA./1/44/1/634/20); (ma.pu./21/60) ma pu./21/69-72 patyaka iva didhyAsoH kAyotsargo'pi sNmtH| saMpra. yukta saGgio dvAtriMzaddoSavarjita / 6 / visaMsthulAsanasthasya dhavaM gAtrasya nigrahaH / tantrigrahAnmana.pIDA tatazca vimanaskatA 70 / vaimanasyai ca kiM dhyAyet tasyAdiSTaM sukhAsanam / kAyotsargazca paryaGkaH tato'nyadviSamAsanam / 71 / tadavasthAdvayasyaiva prAdhAnyaM dhyAyato yteH| prAyastatrApi palyaGkama Amamanti sukhAsanam 172 dhyAna karanekI icchA karanevAle muniko paryaMka Asanake samAna kAyotsarga Asana karanekI bhI AjJA hai| parantu usameM zarIrake samasta aMga sama va 32 doSoMse rahita rahane cAhie (de0 vyutsarga 1/10) viSama Asanase baiThane vAleke avazya hI zarIrame pIr3A hone lagatI hai| usake kAraNa manameM pIDA hotI hai aura usase vyAkulatA utpanna ho jAtI hai / 70 / AkulatA utpanna honepara kyA dhyAna diyA jA sakatA hai| isalie dhyAnake samaya sukhAsana lagAnA hI acchA hai| kAyotsarga aura paryaka ye do sukhAsana haiN| inake sivAya mAkoke sama bAsana viSama arthAt duHkha denevAle haiM / 71 / dhyAna karane vAleko inhIM do AsanoMkI pradhAnatA rahatI hai| aura una donomeM bhI paryakAsana adhika sukhakara mAnA jAtA hai / 72 (dha. 13/14.26/ 66/2); (jJA/28/12-13,31-32) (kA. a/mU/355); (ana. dha/-/84) 2. samartha janoMke lie AsanakA koI niyama nahIM: dha. 13/5,4,26/14/66 jacciya dehAvatthA jayA Na jhANAvarohiNI hoi| jhAejjo tadavattho diyo NisaNNo NivaNaNo vA-jaisI bhI dehakI avasthA jisa samaya dhyAnameM bAdhaka nahIM hotI usa avasthAmeM rahate hue khar3A hokara yA baiThakara ( yA ma.pu.ke anusAra leTa kara bhI) kAyotsarga pUrvaka dhyAna kre| (ma.pu/21/75); ( jJA /28/11) bha. A./mU./2010/1804 vIrAsaNamAdIyaM AsaNasamapAdamAdiyaM ThANaM / samma adhidiTTho adha vasejamuttANasayaNAdi / 2060 / - vIrAsana Adi Asanose baiThakara athavA samapAda Adise khar3e hokara arthAta kAyotsarga Asanase kivA uttAna zayanAdikase arthAta leTakara bhI dharmadhyAna karate haiM / 2060 ma.pu/21/73-74 vajrakAyA mahAsattvA' sarvAvasthAntarasthitAH / zrUyante dhyAnayogena saMprAptA. padamavyayam 173 / bAhuNyApekSayA tasmAda avasthAdvayasaMgara. / saktAnI tUpasargAdya tadvaicitryaM na duSyati / 74 / - AgamameM aisA bhI sunA jAtA hai ki jinakA zarIra vajramayI hai, aura jo mahAzaktizAlI hai, aise puruSa sabhI AsanoM se (Asanake vIrAsana, kukkuTAsana Adi aneko bheda--de0 Asana ) virAjamAna hokara dhyAnake balase avinAzIpadako prApta hue haiM 73 / isalie kAyotsarga aura paryaka aise do AsanokA nirUpaNa asamartha jIvoMkI adhikatAse kiyA gayA hai| jo upasarga Adike sahana karane meM atizaya samartha haiM, aise muniyoMke lie aneka prakArake AsanoMke lagAne meM doSa nahIM hai / 74 / (jJA/2813-17) ana,dha/8/83 trividha padmaparyavIrAsanasvabhAvakam / AsanaM yatnataH kArya vidadhAnena bandanAm / -vandanA karanevAloMko padmAsana paryakAsana aura vIrAsana ina tIna prakArake AsanoMmeMse koI bhI Asana karanA caahie| 3. yogya pITha rA. vA./6/44/1/634/16 samantAt bAhyAntaHkaraNavikSepakAraNavirahite bhUmitale zucAvanukUlasparza ythaasukhmupvisstto| saba taraphase bAhya aura Abhyantara mAdhAAse zUnya, anukUla sparzavAlI pavitra bhUmipara mukha pUrvaka baiThanA cAhie / (ma.pu./21/60) jJa./28/6 dArupaTTe zilApaTTe bhUmau vA siktaasthle| samAdhisiddhaye dhoro vidadhyAtsusthirAsanam ||dhiir vIra puruSa samAdhikI siddhike lie kASThake takhtepara, tathA zilApara athavA bhUmipara bA bAlU retake sthAnameM bhale prakAra sthira Asana karai / (ta. anu./12) ana. gha./8/82 vijantvazabdamacchidraM mukhasparzamakIlakam / stheyastArNA dyadhiSTheyaM pIThaM vinayavardhanam / = vinayakI bRddhike lie, sAdhuoMko tRNamaya, zilAmaya yA kASThamaya aise Asanapara baiThanA cAhie, jisameM kSudra jIva na hoM, jisame caracara zabda na hotA ho, jisameM chidrana ho, jisakA sparza sukhakara ho, jo kIla yA kAMTe rahita ho tathA nizcala ho, hilatA na ho| 4. yogya kSetra tathA usakA prayojana 1. giri guphA Adi zUnya va nirjantu sthAna : ra. ka. zrA/EE ekAnte sAmAyika niyakSepe vaneSu vAstuSu ca / caityAla yeSu vApi ca paricetyaM prsnndhiyaa| kSudra jIvoMke upadrava rahita ekAntameM tathA vanoMmeM athavA ghara tathA dharmazAlAoM meM aura caityAlayoMme yA parvatakI guphA AdimeM prasanna cittase sAmAyika karanA cAhie / (kA. a./mU./653 ). (cA. sA/11/2) rA.vA./8/44/1/634/17 parvataguhAkandaradarIdrumakoTaranadIpralinapitavanajIrNodyAnazUnyAgArAdInAmanyatamasminnavakAze... | -parvata, guhA, vRkSakI koTara, nadIkA taTa, nadIkA pula, zmazAna, jIrNodyAna aura jainendra siddhAnta koza
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtikarma 3. kRti karma va dhyAna yogya kSetrAdi zUnyAgAra Adi kisI sthAnameM bhI dhyAna karatA hai| (dha.13/5,4, 26/66/1), (ma.pU./21/57), (cA sA /171/3), (ta anu./80) jJA./28/1-7 siddhakSetre mahAtIrtha puraannpurussaashrite| kalyANakalite puNye dhyAnasiddhi prajAyate |1saagraante banAnte vA zailazRGgAntare'thavA / puline padmavaNDAnte prAkAre zAlasaMkaTe / 2 / saritAM saMgame dvIpe prazaste trukottre| jIrNodyAne zmazAne vA guhAgarbhe vijantuke / 3. siddhakUTe jinAgAre kRtrime'kRtrime'pi vA / mahardikamahAdhIrayogisaMsiddhavAJchite 4 = siddhakSetra, purANa puruSoM dvArA sevita, mahA tIrthakSetra, kalyANakasthAna / / sAgarake kinAre para vana, parvatakA zikhara, nadIke kinAre, kamala vana, prAkAra (koTa ), zAlavRkSoMkA samUha. nadiyoMkA saMgama, jalake madhya sthita dvIpa, vRkSake koTara, purAne vana, zmazAna, parvatako guphA, jovarahita sthAna, siddhakUTa, kRtrima va akRtrima caityAlaya,-aise sthAnoM me hI siddhikI icchA karanevAle muni dhyAnako siddhi karate haiM / (ana.dha /8/81) (de0 vasatikA/4) 2. nirbAdha va anukUla bha.A./mU./2086/1803 sucie same vicitta dese Nijjatue aNuNAe 12081 / pavitra, sama, nirjantuka tathA devatA Adise jisake lie anumati le lI gayI hai, aise sthAnapara muni dhyAna karate hai| (jJA /27/32) dha./13/5,4,26/16-17/66 to jatya samAhANaM hoja maNovayaNa kAyajogANaM / bhUdovadhAyarahio so deso ujhAyamANassa / 16 / NiccaM viyajuvaipasUNavaMsayakusIlavajiyaM jinno| TThANa biyaNaM bhaNiya visesado jmANakAlammi / 17 =mana, vacana va kAyakA jahA~ samAdhAna ho aura jo prANiyoke upadhAtase rahita ho vahI deza dhyAna karanevAloMke lie ucita hai / 16 / jo sthAna zvApada, strI, pazu, napuMsaka ora kuzIla janose rahita ho aura jo nijana ho, yati janoMko vizeSa rUpase dhyAnake samaya aisA hI sthAna ucita hai / 17 // (de0 vasatikA/3 va 4) rA. vA/6/44/1/634/18 vyAlamRgapazupakSimanuSyANAmagocare tatratyairAgantubhizca jantubhiH parivajite nAtyuSNe nAtizIte nAtivAte varSAtApavarjite samantAta bAhyAnta karaNavikSepakAraNavirahite bhUmitale / - vyAgha, siha, mRga, pazu, pakSI, manuSya Adike agocara, nirjantu, na ati uSNa aura na ati zIta, na adhika vAyuvAlA, varSA-Atapa Adise rahita, tAtparya yaha ki saba taraphase bAhya aura Abhyantara bAdhAose zunya aise bhUmitalapara sthita hokara dhyAna kre| (ma.pu./ 21/58-56,77); (cA.sA./151/4); (jJA /27/33), (ta anu./10-11); (ana.dha./8/81) 3. pApI janoMse saMsakta sthAnakA niSedha jJA./27/23-30 mlecchAdhamajana rjuSTa' duSTabhUpAlapAlitam / pASaNDimaNDalAkAntaM mahAmithyAtvavAsitama / 23 / kaulikApAlikAvAsaM rudakSudrAdimandiram / udbhrAntabhUtavetAlaM caNDikAbhavanAjiram / 24 / paNyastrokRtasaMketa mandacAritramandiram / krUrakarmAbhicArATya' ku. zAstrAbhyAsavaJcitam / 25 / kSetrajAtikulotpannazaktisvIkAradarpitam / militAnekaduHzIlakalpitAcintyasAhasam / 26 / dyUtakArasurApAnaviTavandivajAnvitam / pApisattvasamAkrAntaM naastikaasaarsevitmaa27|| kravyAda kAmukAkoNaM vyAdhavidhvastazvApadam / zilpikArukavikSiplamagnijIvajanAzcitam / 28) pratipakSazira zule pratyanIkAvalambitam / AtreyIkhaNDitavyaGgasaMsRtaM ca parityajet / 26 / vidravanti janAH pApAH sacarantya bhisArikA' / kSobhayantogitAkAra yatra nAryopazaGkitA' / 30 / dhyAna karanevAle muni aise sthAnoM ko chor3e-mleccha va adhama janoMse sevita, duSTa rAjAse rakSita, pAkhaNDiyoMse AkrAnta, mahAmithyAtvase vAsita / 23 / kuladevatA yA kApAlika (rudra) Adi kA vAsa va mandira jahA~ ki bhUta vetAla Adi nAcate ho athavA caNDikAdevIke bhavanakA A~gana / 24 / vyabhicAriNI striyoM ke dvArA saMketita sthAna, kucAritriyoM kA sthAna, krUrakarma karane vAlose sacArita, kuzAstrokA abhyAsa yA pATha Adi jahA~ hotA ho / 25 / jamIMdArI athavA jAti va kulake garva se garvita puruSa jisa sthAnameM praveza karanese manA kare, jisame aneka duzIla vyaktiyone koI sAhasika kArya kiyA ho / 26 / juArI, madyapAyI, vyabhicArI, bandIjana Adike samUhase yukta sthAna pApI jIvoM se AkrAnta, nAstikoM dvArA sevita / 27 / rAkSasoM va kAmI puruSoM se vyApta, zikAriyoMne jahA~ jIva vadha kiyA ho, zilpI, moco AdikoMse choDA gayA sthAna, agnijIvI (luhAra, ThaThere Adi ) se yukta sthAna / 28 / zatruko senAkA paDAva, rajasvalA, bhraSTAcAra', napaMsaka va aMgahInoMkA AvAsa / 26 / jahA~ pApI jana upadrava kare, abhisArikAeM jahA~ vicaratI hoM, striyA~ ni.zaMkita hokara jahA~ kaTAkSa Adi karatI ho / 30 / (vasatikA/3) 4. samarthajanoMke lie kSetrakA koI niyama nahIM dha.13/5,4/26/18/67 thirakayajogANaM puNa muNoNa mANesu nnicclmnnaannN| gAmammi jaNAiNNe suNNe raNe ya Na viseso||8| = parantu jinhoMne apane yogoMko sthira kara liyA hai aura jinakA mana dhyAnameM nizcala hai, aise muniyoM ke lie manuSyose vyApta grAmame aura anya jaMgala meM koI antara nahIM hai| (ma pu /21/80), (jJA /28/22) 5. kSetra sambandhI niyamakA kAraNa va prayojana ma.pu./29/78-76 basato'sya janAkIrNe viSayAnabhipazyata / bAhulyAdindriyArthAnAM jAtu vyagrIbhavenmana: 781 tato viviktazAyitvaM bane vAsazca yoginAm / iti sAdhAraNo mArgo jinasthavirakalpayo / / jo muni manuSyose bhare hue zahara Adime nivAsa karate haiM aura nirantara viSayoko dekhA karate hai, aise muniyoM kA citta indriyoke viSayokI adhikatA honese kadAcita vyAkula ho sakatA hai / 78 // isalie muniyoM ko ekAnta sthAname hI zayana karanA cAhie aura vaname hI rahanA cAhie yaha jinakalpI aura sthavirakalpI donoM prakArake muniyoMkA sAdhAraNa mArga hai / 71 / (jJA./27/22) 5. yogadizA jJA./20/23-24 pUrva dizAbhimugnaH sAkSAduttarAbhimukho'pi vaa| prasannavadano dhyAtA dhyAnakAle prazasyate / 23 / -dhyAnI muni jo dhyAnake samaya prasanna mukha sAkSAta pUrva dizAme mukha karake athavA uttara dizAmeM mukha karake dhyAna kare so prazasanIya kahate hai / 21 / (parantu samartha janoke lie dizAkA koI niyama nhiiN|24|| noTa--(donoM dizAoMke niyamakA kAraNa-de0 dizA) 6. yogya mAva AtmAdhInatA dha.13/1,4,28/88/10 kiriyAkamme kI rimANe apAyattaM aparavasattaM AdAhINaM nnaam| parAhINabhAveNa kiriyAkamma kiNNa korde| Na, tahA kiriyAkamma kuNamANassa kammaravayAbhAvAdo jiNidAdi accAsaNaduvAreNa kammabaMdhasaMbhavAdo c| -kriyAkarma karate samaya AtmAdhIna honA arthAt paravaza na honA AtmAdhInatA hai| prazna-- parAdhIna bhAvase kriyAkarma kyo nahIM kiyA jAtA * uttara-nahIM, kyoMki usa prakAra kriyAkarma karanevAleke karmoM kA kSaya nahIM hogA aura jinendradevakI AsAdanA honese karmAkA bandha hogaa| ana.dha./8/66 kAluSyaM yena jAta taM kSamayitvaiva srvt.| sagAca cintA vyAvarya kriyA kAryA phalArthinA / 66 -mokSake icchuka sAdhuoMko sampUrNa parigraho kI taraphase cintAko haTAkara aura jisake sAtha kisI tarahakA kabhI koI kAluSya utpanna ho gayA ho, usake kSamA karAkara hI Avazyaka kriyA karanI caahie| jainendra siddhAnta koza
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtikarma 137 4. kRtikarma-vidhi taka 7. yogya zuddhiyA~ (ana, dha.6/1-13/34-35) (dravya--kSetra-kAla va bhAva zuddhi; mana-vacana va kAya zuddhi, IryApatha na samaya kriyA zuddhi, vinaya zuddhi, kAyotsarga-avanati-Avarta va zironati Adi 1 sUryodaya se lekara 2 ghaDI taka devavandana, AcArya kI zuddhi-isa prakAra kRtikarmameM ina saba prakArakI zuddhiyoMkA ThIka vandanA va manana 2 sUryodayake 2 ghar3I pazcAdase madhyAhna pUrvAhnika svAdhyAya prakAra viveka rakhanA caahie| (vizeSa--de0 shuddhi)| ke 2 ghaDI pahale taka 13 | madhyAhnake 2 ghar3I pUrvase 2 ghar3I | AhAracaryA (yadi upapazcAt taka vAsamukta hai to krama se AcArya va deva8. Asana, kSetra, kAla Adike niyama apavAda mArga hai vandanA tathA manana) utsarga nahIM | AhAra se lauTane para maMgalagocara pratyAkhyAna 14 madhyAhnake 2 ghaDI pazcAtse sUryAstake | aparAhnika svAdhyAya dha.13/1,4,26/15,20466 savvAsu vaTTamANA jaM desakAlaceTThAsu / vara 2 ghar3I pUrva taka kevalAdilAha pattA hu so kha viyapAvA / 1 // to desakAlaceTThANiyamo 16 sUryAstake 2 ghar3I pUrva se sUryAsta taka devasika pratikramaNa va jjhANassa patthi smymmi| jogANa samAhANaM jaha hoi tahA payai. rAtriyoga dhAraNa | sUryAstase lekara usake 2 ghar3I pazcAt AcArya va devavandanA yava / 20 -saba deza saba kAla aura saba avasthAoM { AsanoM ) meM taka tathA manana vidyamAna muni anekavidha pApoMkA kSaya karake uttama kevalajJAnAdi- 18 sUryAstake 2 ghaDI pazcAtase ardharAtri / pUrvarAtrika svAdhyAya ko prApta hue / 15 / dhyAnake zAstra meM deza, kAla aura ceSTA (Asana)kA ke 2 ghaDI pUrva taka bhI koI niyama nahIM hai| tattvata, jisa taraha yogokA samAdhAna ho ardharAtrike 2 ghaDI pUrva se usake 2 ghaDI cAra ghar3I nidrA pazcAta taka usI taraha pravRtti karanI cAhie / 20 / (ma pu/21/82-83); 10 ardharAtrike 2 ghaDI pazcAdase sUryodaya- vairAtrika svAdhyAya (jJA./28/21) ke 2 ghaDI pUrva taka 11 sUryodayake 2 ghar3I pUrvase sUryodaya rAtrika pratikramaNa ma. pu./21/76 dezAdiniyamo'pyevaM prAyovRttivyapAzrayaH / kRtAtmanA tu sarvo'pi dezAdinisiddhaye / 76 / =deza AdikA jo niyama kahA | noTa-rAtri kriyAoMke viSayameM devasika kriyAoMkI taraha gayA hai vaha prAyovRttiko liye hue hai, arthAt hona zaktike dhAraka samayakA niyama nahIM hai| arthAta hInAdhika bhI kara sakate hai|44|| dhyAna karanevAloMke lie hI deza AdikA niyama hai, pUrNa zaktike dhAraNa karanevAloM ke lie to sabhI deza aura sabhI kAla Adi dhyAnake sAdhana haiN| 2. kRtikarmAnupUrvI vidhi aura bhI de0 kRtikarma/3/2,4 ( samartha janoMke lie Asana va kSetrakA koSakAra--sAdhuke dainika kAryakrama parase patA calatA hai ki kevala cAra koI niyama nahIM) ghaDI soneke atirikta zeSa sarva samayame vaha Avazyaka kriyAoMmeM hI upayukta rahatA hai| ve usakI Avazyaka kriyAe~ chaha kahI gayI haiMde0 vaha vaha viSaya-kAla sambandhI bhI koI aTala niyama nahIM hai| sAmAyika, vandanA, stuti svAdhyAya, pratyAkhyAna va kaayotsrg| adhika bAra yA anya-anya kAloMmeM bhI sAmAyika, vandanA, dhyAna kahIM-kahIM svAdhyAyake sthAna para pratikramaNa bhI kahate haiN| yadyapi ye chahoM kriyAe~ antaraMga va bAhya do prakArakI hotI hai| parantu Adi kiye jAte haiN| antaraMga kriyAe~ to eka vItarAgatA yA samatAke peTameM samA jAtI haiN| sAmAyika va chedopasthApanA cAritrake antargata 24 ghaNToM hI hotI rahatI haiN| yahA~ ina chahoMkA nirdeza bAca sika va kAyikarUpa 4. kRtikarma-vidhi bAhya kriyAoMkI apekSA kiyA gayA hai arthAt inake antargata mukhame kucha pAThAdikA uccAraNa aura zarIrase kucha namaskAra AdikA karanA hotA hai| isa kriyA kANDakA hI isa kRtikarma adhikAra meM nirdeza 1. sAdhukA dainika kAryakrama kiyA gayA hai| sAmAyikakA artha yahA~ 'sAmAyika daNDaka' nAmakA eka pATha vizeSa hai aura usa stavakA artha 'thossAmi daNDaka' mU-A./600 cattAri paDikkamaNe kidiyammA tiNNi hoMti sajjhAe / nAmakA pATha jisameM ki 24 tIrthaMkaroMkA saMkSepameM stavana kiyA gayA puTavaNhe avaraNhe kidiyammA cohassA hoMti / 600 / pratikramaNa hai| kAyotsargakA artha nizcala sIdhe khar3e hokara 1 bAra NamokAra kAlameM cAra kriyAkarma hote haiM aura svAdhyAyakAlameM tIna kriyAkarma mantrakA 27 zvAsoMmeM jApya karanA hai| bandanA, svAdhyAya, pratyA khyAna, va pratikramaNakA artha bhI kucha bhaktiyoMke pAThoMkA vizeSa hote haiN| isa taraha sAta savere aura sAta saoNjhako saba 14 kriyAkarma kramase uccAraNa karanA hai, jinakA nirdeza pRthak zIrSakameM diyA gayA hote haiN| hai| isa prakArake 13 bhakti pATha upalabdha hote haiM-1. siddha bhakti, - - jainendra siddhAnta koza mA02-18
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtikarma 138 4. kRtikarma-vidhi 2. zruta bhakti, 3. cAritra bhakti, 4. yoga bhakti, 5. AcArya bhakti, 6. nirvANa bhakti, 7. nandIzvara bhakti, 8. vIra bhakti 6. caturviMzati tIrthakara bhakti, 10. zAnti bhakti, 11 caitya bhakti, 12. paMcamahAguru bhakti va 13. samAdhi bhkti| inake atirikta IryApatha zuddhi, sAmAyika daNDaka va thossAmi daNDaka ye tIna pATha aura bhI hai| dainika athavA naimittika sarva kriyAoMme inhIM bhaktiyoMkA ulaTapalaTa kara pATha kiyA jAtA hai, kinhIM kriyAoM meM kinhIMkA aura kinhIM meM kinhIMkA / ina chahoM kriyAoM meM tIna hI vAstabameM mUla haiM-deva yA AcArya bandanA, pratyAkhyAna, svAdhyAya yA pratikramaNa / zeSa tInakA svatantra astitva nahIM hai| uparokta tIna mUla kriyAoMke kriyAkANDameM hI unakA prayoga kiyA jAtA hai| yahI kRtikarmakA vidhi vidhAna hai jisakA paricaya denA yahA~ abhISTa hai| pratyeka bhakti ke pAThake sAtha mukhase sAmAyika daNDaka 3 thossAmi daNDaka (stava) kA uccAraNa; tathA kAyase do namaskAra, 4 nati va 12 Avarta karane hote hai| inakA krama nimna prakAra hai-(cA. sA /157/1 kA bhAvArtha ) / (1) pUrva yA uttarAbhimukha khaDe hokara yA yogya Asanase baiThakara "vivakSita bhaktikA pratiSThApana yA niSThApana kriyAyAM amuka bhakti kAyotsaga karomyaham" aise vAkyakA uccAraNa / (2) paMcAMga namaskAra; (3) pUrva prakAra khar3e hokara yA baiThakara tIna Avarta va eka nati; (4) 'sAmAyika daNDaka'kA uccAraNa: (1) tIna Avata va eka matiH (6) kAyotsarga: (7) paMcAMga namaskAraH (8) 3 Avarta va eka mati: (8) thossAmi daNDakakA uccAraNa ; (10) 3 Avarta va eka nati : (11) vivakSita bhakti ke pAThakA uccAraNa; (12) usa bhakti pAThako aMcalikA jo usa pAThake sAtha hI dI gayI hai| isIko dUsare prakArase yoM bhI samajha sakate haiM ki pratyeka bhakti pAThase pahile pratijJApana karaneke / pazcAt sAmAyika va thossAmi daNDaka par3hane Avazyaka haiN| pratyeka sAmAyika va thossAmi daNDakase pUrva ba antameM eka eka zironati kI jAtI hai / isa prakAra cAra nati hotI haiN| pratyeka nati tIna-tIna Avarta pUrvaka hI honese 12 Avarta hote hai| pratijJApanake pazcAt eka namaskAra hotA hai aura isI prakAra donoM daNDakoMkI sandhimeM bhii| isa prakAra 2 namaskAra hote hai| kahIM kahIM tIna namaskAroMkA nirdeza milatA hai| tahA~ eka namaskAra vaha bhI jor3a liyA gayA samajhanA jo ki pratijJApana Adise bhI pahile binA koI pATha bole deva yA AcAryake samakSa jAte hI kiyA jAtA hai| (de0 Avarta va namaskAra ) kisa kriyAke sAtha kauna kauna-sI bhaktiyA~ kI jAtI haiM, usakA nirdeza Age kiyA jAtA hai / ( de namaskAra 15) (II) apUrva caitya kriyA--siddha bhakti, zruta bhakti, sAlocanA cAritra bhakti, caitya bhakti, paMcaguru bhakti / aSTamI Adi kriyAoMmeM yA pAkSika pratikramaNameM darzanapUjA arthAta apUrva caitya kriyAkA yoga ho to siddha bhakti, cAritra bhakti, caitya bhakti, paMcaguru bhakti kre| antameM zAntibhakti kre| (kevala kri0 ka0) (III) abhiSeka dhandanA kriyA--siddhabhakti, caityabhakti, paMcaguru bhakti, zAnti bhkti| (IV) aSTamI kriyA--siddha-bhakti, zrutabhakti, sAlocanA cAritrabhakti, zAnti bhakti / (vidhi naM01), siddha bhakti, zruttabhakti, cAritrabhakti, caitya bhakti, paMcaguru bhakti, zAntibhakti / (vidhi naM02) (V) aSTAhnika kriyA-siddhabhakti, nandIzvara 'caityabhakti, paMcaguru bhakti, zAnti ki| (VI) AcArya pada pratiSThAna kriyA-siddhabhakti, AcAryabhakti, zAnti bhakti / (VII) AcArya vandanA.--laghu siddha, zruta va AcArya bhakti / (vizeSa de0 vandanA) keza loMca kriyA-la. siddha-la. yogi bhakti / anta meM yogibhkti| (VIII) caturdazI kriyA-siddhabhakti, caityabhakti, zrutabhakti, paMcaguru bhakti, zAntibhakti, (vidhi nN01)| athavA caitya bhakti, zrutabhakti, paMcaguru bhakti, zAntibhakti (vidhi naM02) (IX) tIrthakara janma kriyA-de0 Age pAkSiko kriyaa| (X) dIkSA vidhi ( sAmAnya ) (1) siddha bhakti, yogi bhakti, loMcakaraNa (kezalUMcaNa), nAmakaraNa, nAgnya pradAna, picchikA pradAna, siddha bhkti| (2)-usI dina yA kucha dina pazcAta batadAna prtikrmnn| (XI) dIkSA vidhi (kSullaka), siddha bhakti, yogi bhakti, zAnti bhakti, samAdhi bhakti, 'U~ hrIM zrIM klIM aiM ahaM namaH' isa maMtrakA 21 mAra yA 108 bAra jApya / vizeSa de0 ( kri0 ka0/pR0337) (XII) dIkSA vidhi (bRhata):--ziSya-(1) bRhatpratyAkhyAna kriyAmeM siddha bhakti, yogi bhakti, guruke samakSa sopavAsa pratyAkhyAna grahaNa / AcArya bhakti, zAnti bhakti, guruko namaskAra / (2)-gaNadhara balaya puujaa| (3)-zveta vastra para pUrvAbhimukha baitthnaa| (4) keza loMca kriyAmeM siddha bhakti, yogi bhakti / AcArya-mantra vizeSoM ke uccAraNa pUrvaka mastakapara gandhodaka gha bhasma kSepaNa va kezorapATana / ziSya-keza loca niSThApana kriyAmeM siddha bhakti, dIkSA yAcanA / AcArya-vizeSa mava vidhAna pUrvaka sira para 'zrI' likhe va aMjalImeM tandulAdi bharakara usa para nAriyala rkhe| phira vrata dAna kriyAmeM siddha bhakti, cAritra bhakti, yogi bhakti, vrata dAna, 16 saMskArAropaNa, nAmakaraNa, upakaraNa pradAna, samAdhi bhakti / ziSya- sarva muniyoko vndnaa| AcArya-vatAropaNa kriyAmeM ratnatraya pUjA, pAkSika pratikramaNa / ziSya-mukha zuddhi mukta karaNa pATha kriyAmeM siddha bhakti, samAdhi bhakti / vizeSa de0 (kri.ka./pR. 333) / deva bandanAH-IryApatha vizuddhi pATha, caitya bhakti, paMcaguru bhakti, zAnti bhakti / ( vizeSa de0vNdnaa)| pAkSikI kriyAH-siddha bhakti cAritra bhakti, aura zAnti bhakti / yadi dharma vyAsaMgase caturdazIke roja kriyA na kara sake to pUrNimA aura amAvasako aSTamI kriyA karanI caahie| (vidhi nN.1)| sAlocanA cAritra bhakti, caitya paMcaguru bhakti, zAnti bhakti ( vidhi nN.2)| (XIII) pUrva jina caitya kriyAH-vihAra karate karate chaH mahIne pahale usI pratimAke punaH darzana ho to use pUrva jina caitya kahate haiN| usa pUrva jina caityakA darzana karate samaya pAkSikI kriyA karanI caahie| (kevala kri. k.)| 3. pratyeka kriyAke sAtha makti pAThoMkA nirdeza (cAlsA/160-166/6; kri0ka0/4 adhyAya) (ana0 dha0/6/45-74; 82-85) saMketa-la-laghu; jahA~ koI cihna nahIM diyA vahA~ vaha bRhat bhakti smjhnaa| 1. nitya va naimittika kriyAkI apekSA (1) aneka apUrva caitya darzana kriyA-aneka apUrva jina pratimAoM ko dekhakara eka abhirucita jinapratimAmeM aneka apUrva jina caitya vandanA kre| chaThe mahIne una pratimAoMmeM apUrvatA sunI jAtI hai| koI nayI pratimA ho yA chaha mahIne pIche punaH dRSTigata huI pratimA ho use apUrva caitya kahate haiN| aisI aneka pratimAe~ honepara sva rucike anusAra kisI eka pratimAke prati yaha kriyA kre| ( kevala kri0 ke0) jainendra siddhAnta koza
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtikarma 139 4. kRtikarma-vidhi (5) AcArya sambandhI-siddha-yogi-AcArya-zAnti bhakti / (6) kAyaklezamRta AcArya-siddha-yogi-AcArya va zAnti bhkti| (vidhi naM01) siddha-yogi-AcArya-cAritra va zAnti bhakti / (7) siddhAnta vettA AcArya-siddha-zruta-yogi-AcArya zAnti bhakti / (8) zarIraklezI va siddhAnta ubhaya AcAryaH-siddha-zruta-cAritra yogi-AcArya va zAnti bhkti| (XIV) pratimA yogI munikriyAH--siddhabhakti yogI bhakti, zAnti bhakti / (XV) maMgala gocAra madhyAhna bandanA kriyA -siddha bhakti, caitya bhakti, paMcaguru bhakti, zAnti bhkti| (XVI) yoganidrA dhAraNa kriyA'-yogi bhakti / (vidhi n.1)| (XVII) varSA yoga niSThApana va pratiSThApana kriyAH-(siddhabhakti, yoga bhakti, 'yAvanti jinacaityAyatanAni', aura svayambhUstotrameM se prathama do tIrthakaroMkI stuti, caitya bhakti / (2) ye sarva pATha pUrvAdi cAroM dizAoM kI ora mukha karake par3heM, vizeSatA itanI ki pratyeka dizAmeM agale agale do do tIrthakaroMkI stuti pddh'eN| (3) paMcaguru bhakti va zAnti bhkti| noTa -ASADha zuklA 14 kI rAtrike prathama paharameM pratiSThApana aura kArtika kRSNA 14 kI rAtrike cauthe pahara meM niSThApana karanA / vizeSa de0 pAdya sthiti klp| vIra nirvANa kriyA-siddha bhakti, nirvANa bhakti, paMcaguru bhakti, zAnti bhakti / zruta paMcamI kriyA -siddha bhakti. zruta bhakti pUrvaka vAcanA nAmakA svAdhyAya grahaNa karanA caahie| phira svAdhyAya kara zruta bhakti aura AcArya bhakti karake svAdhyAya grahaNa kara zruta bhakti kara svAdhyAya pUrNa kre| samAptike samaya zAnti bhakti kre| saMnyAsa kriyAH-(1) siddha bhakti, zruta bhakti, kara vAcanA grahaNa, (2) -zruta bhakti, AcArya bhakti kara svAdhyAya grahaNa kara zruta bhaktimeM svAdhyAya pUrNa kre| (3) vAcanAke samaya yahI kriyA kara antameM zAnti bhakti kre| (4) saMnyAsameM sthita hokara-bRhat zruta bhakti, bR0 AcArya bhakti kara svAdhyAya grahaNa, bR0 zrUta bhaktime svAdhyAya kreN| (vidhi naM01) / saMnyAsa prArambha kara siddha va zruta bhakti, antameM siddha zruta va zAnti bhkti| anya dinomeM bR0 bhUta bhakti, bR0 AcArya bhakti pUrvaka pratiSThApanA tathA bR0 zruta bhakti pUrvaka niSThApanA / siddha pratimA kriyA'-siddha bhakti / 4. svAdhyAyakI apekSA siddhAntAcAra vAcana kriyAH-(sAmAnya) siddha-zruta bhakti karanI cAhie, phira bhUta bhakti va AcArya bhakti karake svAdhyAya kareM, tathA antameM zruta-va zAnti bhakti kreN| tathA eka kAyotsarga kreN| (kevala. cA0 sA0) vizeSaH-prArambhameM siddha-zrata bhakti tathA AcArya bhakti karanI cAhie tathA antameM ye ho kriyAe~ tathA chaha chaha kAyotsarga karane caahie| pUrvAhna svAdhyAya -zrutabhakti, AcArya bhakti aparAhna 5 - 1 pUrvarAtrika , - " " vairAtrika - 5. pratyAkhyAna dhAraNakI apekSA bhojana sambandhI -la0 siddha bhakti / upavAsa sambandhI yadi svayaM kare to-la0 siddha bhkti| yadi AcArya ke samakSa kare to-siddha va yogi bhakti / maMgala gocara bRhat pratyAkhyAna kriyA'-siddha va yogi bhakti...(pratyA khyAna grahaNa )-AcArya va zAnti bhkti| 2. paMcakalyANaka vandanA kI apekSA (1) garbhakalyANaka vandanAH-siddha bhakti, cAritra bhakti, zAnti bhakti / / (2) janma kalyANaka vandanAH-siddha bhakti, cAritra bhakti va zAnti bhkti| (3) tapa kalyANaka vandanA'-siddha-cAritra-yogi va zAnti bhakti / (4) jJAna kalyANaka vandanA'-siddha-bhUta-cAritra-yogi va zAnti bhakti / (3) nirvANa kalyANaka bandanA-siddha-zruta-cAritra-yoginirvANa va zAnti bhkti| (6) acalajina bimba pratiSThA'-siddha va zAnti bhakti |...(cturth dina abhiSeka vandanA meM:--siddha-cAritra caitya-paMcaguru va zAnti bhakti (vidhi n01)| athavA siddha, cAritra, cAritrAlocanA va zAnti bhakti / (7) cala jina nimba pratiSThA'-siddha va zAnti bhakti / ...( caturtha dina abhiSeka vandanAmeM)-siddha-caitya-zAnti bhakti / 6. pratikramaNakI apekSA devasika va rAtrika pratikramaNaH-siddha-va pratikramaNa-niSThita cAritra va caturvizati jina stuti pddhe| (vidhi nN01)| siddha-pratikramaNa bhakti antameM vIra bhakti tathA caturviMzati tIrthaMkara bhakti (vidhi nN02| yatikA pAkSika, cAturmAsika va sAMvatsArika pratikramaNa-siddha-pratikramaNa tathA cAritra pratikramaNake sAtha sAtha cAritra-caturviMzati tIrthakara bhakti, cAritra AlocanA guru bhakti, baDI AlocanA guru bhakti, phira choTo AcArya bhakti karanI cAhie (vidhi na01)(1) kevala ziSya janaH-la. zruta bhakti, la0 AcArya bhakti dvArA AcArya vandanA kreN| (2) AcArya sahita samasta saMgha:-vR0 siddha bhakti, AlocanA sahita bR0 cAritra bhakti / (3) kevala AcArya:-la0 siddha bhakti, la. yoga bhakti, 'icchAmi bhaMte carittAyAro raha biho' ityAdi devake samakSa apane doSoMkI AlocanA va prAyazcitta grahaNa / 'tIna bAra paMca mahAvata' ityAdi devake prati guru bhakti / (4) AcArya sahita samasta saMdha-lasiddha bhakti, la0 yogi bhakti tathA prAyazcitta grahaNa / (2) kevala ziSyala0 AcArya bhakti dvArA AcArya vndnaa| (6) gAdhara valaya, pratikramaNa daNDaka, vIrabhakti, zAnti jinakIrtana sahita caturvizati jinastava, la0 cAritrAlocanA yukta bR0 AcArya bhakti, bR0 AlocanA yukta madhyAcArya bhakti, la0 AlocanA sahita la. AcArya bhakti, samAdhi bhakti / zrAvaka pratikramaNaH--siddha bhakti. zrAvaka pratikramaNa bhakti, vIra bhakti, caturvizati tIrtha kara bhakti, samAdhibhakti / 3. sAdhuke mRta zarIra va usakI niSadhakA kI vandanAkI apekSA (1) sAmAnya muni sambandhI:-siddha-yogI va zAnti bhakti / (2) uttara vratI muni sambandhI'- siddha-cAritra-yogi va zAnti bhakti / (3) siddhAnta vettA muni sambandhIH-siddha-zruta-yogiva zAnti bhakti / (4) uttaravatI va siddhAntavettA ubhayaguNI sAdhu-siddhazruta-cAritra- yogi va zAnti bhkti| jainendra siddhAnta koza
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtikArya 140 kRSTi kR kRtikArya-apara nAma kSatriya thA-de0 kSatriya / kRtidhArA-de0 gnnit/II/5|2 / -kisI rAzike Square root ko kRtimUla kahate hai -de0 gnnit/II/1/7| kRttikA-eka nakSatra-de0 nakSatra / kRtsna -sa0si0/5/13/278/10 kRtsnvcnmshessvyaaptiprdrshnm| = sabake sAtha vyApti dikhalAneke lie sUtrameM 'kRtsna' pada rakhA hai| kRSikarma-de0 sAvadha/3 / kRSivyavasAya-kuralakAvya/104/1 naro gacchatu kutrApi sarvatrAnnamapekSate / tasiddhizca kRSastasmAt subhikSe'pi hitAya sA AdamI jahAM cAhe ghUme para antame apane bhojanake lie hala kA sahArA lenA hI pdd'egaa| isalie hara tarahakI sastI honepara bhI kRSi sarvottama udyama hai| kRSTi-kRSTikaraNa vidhAnameM nimna nAmavAlI kRSTiyoMkA nirdeza prApta hotA hai-kRSTi, bAdara kRSTi, sUkSmakRSTi, pUrva kRSTi, apUrvakRSTi, adhastanakRSTi, saMgrahakRSTi, antarakRSTi, pArzva kRSTi, madhyama rakhaNDa kRSTi, sAmpratika kRSTi, jaghanyotkRSTa kRSTi, ghAta kRSTi / inhIMkA kathana yahAM kramapUrvaka kiyA jaayegaa| tahA~ sabase nIce lobhakI (lobhake spardhakoMkI) prathama saMgrahakRSTi hai tisaviSai antarakRSTi ananta hai| tAtai Upara lobhakI dvitIya saMgrahakRSTi he tahA~ bhI antarakRSTi ananta hai| tAtai Upara lobhakI tRtIya saMgrahakRSTi hai tahA~ bhI antarakRSTi ananta hai| tAtai Upara mAyAkI prathama saMgrahakRSTi hai tahA~ bhI antarakRSTi ananta hai| isI prakAra tAtai Upara mAyAkI dvitIya, tRtIya saMgrahakRSTi va antarakRSTi hai| isI kramase Upara Upara mAnakI 3 aura krodhakI 3 saMgrahakRSTi jaannaa| 2. spardhaka va kRSTimeM antara kSa. sA./506/bhASA-apUrva spardhakakaraNa kAlake pazcAt kRSTikaraNa kAla prArambha hotA hai / kRSTi hai te to pratipada anantaguNa anubhAga liye hai| prathama kRSTikA anubhAga te dvitIyAdi kRSTinikA anubhAga ananta anantaguNA hai| bahuri spardhaka haiM te pratipada vizeSa adhika anubhAga liye haiM arthAt spardhakanikari prathama vargaNA tai dvitI. yAdi vargaNAni viSai kachU vizeSa-vizeSa adhika anubhAga pAiye hai| aise anubhAgakA Azrayakari kRSTi ara spardhakake lakSaNoM meM bheda haiN| dravyakI apekSA to caya ghaTatA krama doani viSa hI hai| dravyako paMktibaddha racanAke lie-de0 spardhaka / 3. bAdarakRSTi kSa, sA./460 kI utthAnikA ( lakSaNa)-saMjvalana kaSAyanike pUrva apUrva spardhaka. jaise-ITanikI paMkti hoya te se anubhAgakA eka-eka avibhAga praticcheda badhatI loe~ paramANUnikA samUharUpa jo vargaNA tinake samUha rUpa haiM / tinake anantaguNA ghaTatA anubhAga honekara sthUla-sthUla khaNDa kariye so bAdara kRSTikaraNa hai| bAdarakRSTikaraNa vidhAnake antargata saMjvalana catuSkako antarakRSTi va maMgrahakRSTi karatA hai| dvitIyAdi samayoMmeM apUrva va pArzvakRSTi karatA hai| jisakA vizeSa Age diyA gayA hai| bir ari-niriib ambik bl ki 1. kRSTi sAmAnya nirdeza dha. 6/1,6-8,16/33/382 guNaseDi aNaM taguNA lobhaadiikodhpcchimpdaado| kammassa ya aNubhAge kiTTIe lakvarNa edaM / 331 jaghanyakRSTise lekara.. antima utkRSTa kRSTi taka yathAkramase anantaguNitaguNazreNI hai / yaha kRSTikA lakSaNa hai| la. sA./jI.pra./284/344/5 'karzanaM kRSTiH karmaparamANuzaktestanUkaraNamityarthaH / kRza tanUkaraNe iti dhAtvartha mAzritya pratipAdanAda / athavA kRSyate tanUkriyate iti kRSTi' pratisamaya pUrvaspardhakajadhanyavargaNAzakteranantaguNahInazaktivargaNAkRSTiriti bhaavaarthH| -kRza tanUkaraNe isa dhAtu kari 'karSaNaM kRSTiH jo karma paramANunikI anubhAga zaktikA ghaTAvanA tAkA nAma kRSTi hai| athavA 'kRzyata iti kRSTiH' samaya-samaya prati pUrva spaH kakI jaghanya vargaNA teM bhI anantaguNA ghaTatA anubhAga rUpaM jo vargaNA tAkA nAma kRSTi hai| (go.jI./ bhASA./5/160/3) (kSa. sA. 460 ko utthaanikaa)| kSa. sA./460. kRSTikaraNakA kAla apUrva spardhaka karaNase kucha kama antarmuhUrta pramANa hai| kRSTimeM bhI saMjvalana catuSkake anubhAga kANDaka va anubhAga sattvameM paraspara azvakarNa rUpa alpabahutva pAiye hai| tAte yahA~ kRSTi sahita azvakaraNa pAiye haiM aisA jaannaa| kRSTikaraNa kAlameM sthiti bandhApasaraNa aura sthiti sattvApasaraNa bhI barAbara calatA rahatA hai| kSa. sA./462-464 "saMjvalana catuSkakI eka-eka kaSAyake dravyako apakarSaNa bhAgAhArakA bhAga denA, usameM se eka bhAga mAtra dravyakA grahaNa karake kRSTikaraNa kiyA jAtA hai // 41 // isa apakarSaNa kiye dravyameM bhI patya/aMsa0 kA bhAga deya bahubhAga mAtra dravya bAdarakRSTi sambandhI hai| zeSa eka bhAga pUrva apUrva spardhakani viSai nikSepaNa kariye (463) dravyako apekSA vibhAga karanepara eka-eka spardhaka viSai anantI vargaNAe~ haiM jinheM vargaNA zalAkA kahate haiN| tAkai anaMtaveM bhAgamAtra sarva kRSTinikA pramANa hai // 414 // anubhAgako apekSA vibhAga karanepara ekaeka kaSAya viSai saMgrahakRSTi tIna-tIna hai, bahuri eka-eka saMgrahakRSTi viSai antarakRSTi ananta hai| 4. saMgraha va antarakRSTi kSa. sA./464-100 bhASA-eka prakAra baMdhatA ( baDhatA ) guNAkAra rUpa jo antarakRSTi, unake samUhakA nAma saMgrahakRSTi hai / 464 / kRSTinika anubhAga viSai guNAkArakA pramANa yAvat eka prakAra baDhatA bhayA tAvata so hI saMgrahakRSTi kahI / bahuri jahA~ nicalI kRSTi tai UparalI kRSTikA guNAkAra anya prakAra bhayA tahA~ tai anya saMgrahakRSTi kahI hai| pratyeka saMgrahakRSTike antargata prathama antarakRSTise antima antarakRSTi paryanta anubhAga ananta anantaguNA hai| parantu sarvatra isa ananta guNakArakA pramANa samAna hai, ise svasthAna guNakAra kahate haiN| prathama saMgrahakRSTike antima antarakRSTise dvitIya saMgrahakRSTikI prathama antarakRSTikA anubhAga anantaguNA hai| yaha dvitIya ananta guNakAra pahalebAle ananta guNakArase anantaguNA hai, yahI parasthAna guNakAra hai| yaha dvitIya saMgraha kRSTikI antima antarakRSTikA anubhAga bhI usakI isa prathama antarakRSTise anantaguNA hai| isI prakAra Age bhI jAnanA / 468 / saMgraha kRSTi virSe jitanI antara kRSTikA pramANa hoi tihikA nAma saMgrahakRSTikA AyAma hai |46|caaroN kaSAyoMkI lobhase krodha paryanta jo 12 saMgrahakRSTiyA~ haiM unameM prathama saMgrahakRSTise antima saMgrahakRSTi paryanta palya/ aMsa0 bhAga kama kari ghaTatA saMgrahakRSTi AyAma jAnanA / 466 / nau kaSAya sambandhI sarvakRSTi krodhakI saMgrahakRSTi viSai ho milA dI gayI hai|466 krodhake udaya sahita zreNI caDhanevAleke 12 saMgraha kRSTi hotI hai| mAnake udaya sahita caDhanevAleke , mAyAvAleke 6; aura lobhavAleke kevala 3 hI saMgrahakRSTi hotI hai, kyoki unase pUrva pUrvakI kRSTiyA~ anantaguNA hai / TikA pramANa ha krodha parya janendra siddhAnta koza
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRSTi 141 kRSTi apanese agaliyomeM saMkramaNa kara dI gayI haiN|417| anubhAgakI apekSA 12 saMgraha kRSTiyomeM lobhakI prathama antarakRSTise krodhakI antima antarakRSTi paryanta ananta guNita kramase (antarakRSTikA guNakAra svasthAna guNakAra hai aura saMgrahakRSTikA guNakAra parasthAna guNakAra hai jo svasthAna guNakArase anantaguNA hai-(de0 Age kRSTacantara) anubhAga baDhatA bar3hatA ho hai / 46 / dravyakI apekSA vibhAga karanepara krama ulaTA ho jAtA hai| lobhakI jaghanya kRSTike dravyateM lagAya krodhakI utkRSTa kRSTikA dravya paryanta (caya hAni) hIna krama liye dravya dIjiye / 500 / upAnta kRSTiyoM nicalI kahalAtI haiN| udayake samaya nicale niSeoMkA udaya pahale AtA hai aura UparalokA bAdameM / isalie adhika anubhAga yukta prathamAdi kRSTiye nIce rakhI jAtI haiM, aura hIna anubhAga yukta AgekI kRSTiye Upara / ata. vahI prathamAdi Upara vAlI kRSTiye yahA~ nIce vAlI ho jAtI hai aura nIce vAlI kRSTiye UparavAlI bana jAtI hai| 5. kRSTayantara kSa.sA./388/bhASA-saMjvalana catuSkakI 12 saMgraha kRSTiyA~ haiN| ina 12 ko paMktike madhya meM 11 antarAla hai| pratyeka antarAlakA kAraNa parasthAna guNakAra hai| eka saMgrahakRSTikI sarva antara kRSTiyA~ sarvatra eka guNakArase guNita hai| yaha svasthAna guNakAra hai| prathama saMgrahakRSTiko antima antarakRSTise dvitIya saMgrahakRSTiko prathama antarakRSTikA anubhAga anantaguNA hai| yaha guNakAra pahalevAle svasthAna guNakArase anantaguNA hai| yaho parasthAna guNakAra hai| svasthAna guNakArase antarakRSTiyokA antara prApta hotA hai aura parasthAna guNakArase saMgrahakRSTikA antara prApta hotA hai| kAraNameM kAryakA upacAra karake guNakArakA nAma hI antara hai| jaitai antarAla hoi titanI bAra guNakAra hoi| tahA~ svasthAna guNakAranikA nAma kRSTayantara hai aura parasthAna guNakAranikA nAma saMgrahakRSTAntara hai| 8. kRSTikaraNa vidhAnameM apakRSTa dravyakA vibhAjana 1. kRSTi dravya.-kSa.sA./503/ bhASA-dvitIyAdi samayaniviSai samaya samaya prati asakhyAta guNA dravyako pUrva apUrva spardhaka sambandhI dravyatai apakarSaNa kara hai| usamese kucha dravya to pUrva apUrva spardhaka ko hI devai hai aura zeSa dravyakI kRSTiya karatA hai / isa dravyako kRSTi sambandhI dravya kahate hai| isa dravyameM cAra vibhAga hote haiM-adhastana zIrSa dravya, adhastana kRSTi dravya, madhya khaNDa dravya, ubhaya dravya vizeSa / 2. adhastana zIrSa dravyaH-pUrva pUrva samaya viSai kari kRSTi tini viSai prathama kRSTitai lagAya (dravya pramANakA) vizeSa ghaTatA krama hai| so pUrva pUrva kRSTiniko Adi kRSTi samAna karaneke artha ghaTe vizeSanikA dravyamAtra jo dravya tahAM pUrva kRSTiyo meM dIjie baha adhastana zIrSa vizeSa dravya hai| 3. adhastana kRSTi dravya'-apUrva kRSTiyoMke dravyako bhI pUrva kRSTiyoMkI Adi kRSTike samAna karaneke artha jo dravya diyA so adhastana kRSTi 6. pUrva, apUrva, adhastana va pArzvakRSTi kRSTikaraNakI apekSA kSa. sA./502 bhASA-pUrva samaya viSai je pUrvokta kRSTi karI thI (de0 saMgrahakRSTi va antarakRSTi) tini viSai 12 saMgrahakRSTinikI je jaghanya ( antara ) kRSTi, tinata (bho) anantaguNA ghaTatA anubhAga liye, (tAkai ) nIce ketIka navIna kRSTi apUrva zakti liye yukta karie hai / yAhI te isakA nAma adhastana kRSTi jAnanA / bhAvArthajo pahalese prApta na ho balki navIna kI jAye use apUrva kahate hai| kRSTikaraNa kAlake prathama samayameM jo kRSTiyoM kI gayIM ve to pUrvakRSTi haiN| parantu dvitIya samayameM jo kRSTi kI gayIM ve apUrva kRSTi haiM, kyoMki inameM prApta jo utkRSTa anubhAga hai vaha pUrva kRSTiyo ke jaghanya anubhAgase bhI anantaguNA ghaTatA hai| apUrva anubhAgake kAraNa isakA nAma apUrva kRSTi hai aura pUrvakI jaghanya kRSTike nIce banAyI jAneke kAraNa isakA nAma adhastanakRSTi hai / pUrva samaya viSai karI jo kRSTi, tinike samAna hI anubhAga liye jo navIna kRSTi, dvitIyAdi samayoMme kI jAtI hai ve pArzva kRSTi kahalAtI haiM, kyoki samAna honeke kAraNa paMkti viSai, pUrvakRSTike pArzvameM hI unakA sthAna hai| 7. adhastana va uparitana kRSTi kRSTi vedanakI apekSA kSa.sA./515/bhASA-prathama dvitIyAdi kRSTi tinako nicalI kRSTi kahiye / bahuri anta, upAnta Adi jo kRSTi tiniko UparalI kRSTi khiye| kyoki kRSTikaraNase kRSTivedanakA krama ulaTA hai| kRSTikaraNameM adhika anubhAga yukta UparalI kRSTiyo ke nIce hIna anubhAga yukta navIna-navIna kRSTiyA~ racI jAtI haiN| isalie prathamAdi kRSTiyA~ UparalI aura anta 4. ubhaya dravya vizeSa'-pUrva pUrva kRSTiyoM ko samAna kara leneke pazcAva aba unameM spardhakokI bhaoNti punaH nayA vizeSa hAni utpanna karaneke artha jo dravya pUrva va apUrva donoM kRSTiyoM ko diyA use ubhaya dravya vizeSa kahate hai| 5. madhya khaNDa dravya'-ina tInoM kI judA kiye avazeSa jo dravya rahA tAko sarva kRSTini viSai samAnarUpa dIjie, tAkI madhyakhaNDa dravya kahate haiN| isa prakArake dravya vibhAjanameM 23 uSTrakUTa racanA hotI hai| 9. uSTra kUTa racanA kSa.sA./505/bhASA-jaise U~TakI pITha pichADI tau U~cI aura mathya biSai nIcI aura Agai U~cI aura nIcI ho hai taise ihA~ (kRSTiyoMmeM apakRSTa dravyakA vibhAjana karaneke kramameM) pahale navIna (apUrva) jaghanya kRSTi viSai bahuta, bahuri dvitIyAdi navIna kRSTini viSai krama ghaTatA dravya dai haiN| Age purAtana (pUrva) kRSTini viSai adhastana zIrSa vizeSa dravya kara ba~dhatA aura adhastana kRSTi dravya athavA ubhaya dravya vizeSakari ghaTatA dravya dIjiye hai| tAtai deyamAna dravyaviSai 23 uSTrakUTa racanA ho hai| (cAroM kaSAyoM meM pratyekakI tIna isa prakAra pUrva kRSTi 12 prathama saMgrahake binA navIna saMgraha kRSTi 11) / 10. dRzyamAna dravya kSa.sA./505] bhASA-navIna apUrva kRSTi viSai tau vivakSita samaya viSai diyA gayA deya davya hI dRzyayAna hai, kyoMki, isase pahale anya dravya tahA~ diyA hI nahIM gayA hai, aura purAtana kRSTinivirSe pUrva samayaniviSai diyA dravya aura vivakSita samaya virSe diyA dravya milAye dRzyamAna dravya ho hai| 11. sthiti bandhApasaraNa va sthiti satvApasaraNa kSa.sA/506-507/bhASA-azvakarNa kAlake antima samaya saMjvalana catuSka kA sthiti bandha ATha varSa pramANa thaa| aba kRSTikaraNake antarmuhUrtakAla paryanta barAbara sthiti bandhApasaraNa hote rahaneke kAraNa vaha ghaTakara jainendra siddhAnta koza
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRSTi 142 isake antima samayameM kevala antarmuhUrta adhika cAra varSa pramANa raha gyaa| aura avazeSa karmokI sthiti saMkhyAta hajAra varSa mAtra hai / mohanIyakA sthiti sattva pahile saMkhyAta hajAra varSa mAtra thA jo aba ghaTa ra antarmuhUrta adhika ATha varSa mAtra rhaa| zeSa tIna ghAtiyAkA saMkhyAta hajAra varSa aura adhAtiyAkA asaMkhyAta hajAra varSa mAtra rahA / 12. saMkramaNa kSa. sA. / 512 / bhASA - navaka samaya prabaddha tathA ucchiSTAvalI mAtra niSekako chor3akara anya sarva niSeka kRSTikaraNa kAlake anta samaya viSai hI kRSTi rUpa pariNamai haiM / kSa. sA0 / 512 / bhASA -- anta samaya paryanta kRSTiyoke dRzyamAna dravyakI hAni krama yukta eka gopucchA aura spardhakanikI bhijJacaya hAni kama yukta dUsarI gokhA hai parantu kRSTikAlI samAptatA ke anantara sarva hI dravya kRSTi rUpa pariNamai eka gopucchA ho hai / / 13. ghAtakRSTi kSa. sA / 523 / bhASA -- jina kRSTinikA nAza kiyA tinakA nAma ghAta kRSTi hai / 14. kRSTi vedanakA lakSaNa va kAla kSa.sA./110-111/bhASA-kRSTikaraNa kAla paryanta kSapaka, pUrva, apUrva spardhakanike hI udayako bhogatA hai parantu ina navIna yaMtra kI huI kRSTiniko nahIM bhogatA arthAt kRSTikaraNa kAla paryanta kRSTiyoM kA udaya nahIM AtA / kRSTikaraNa kAlake samApta ho jAneke anantara kRSTi vedana kAla AtA hai, tisa chAla niSai tiSThati kRSTiniko prathama sthiti niSekama prApta kara bhoga hai tisa bhogave hI kA nAma kRSTi vedana hai / isakA kAla bhI antarmuhUrta pramANa hai / kSa.sA./113 / bhASA-kuSTikaraNakI apekSA vedanameM ulTA kama hai vahA~ pahale lobhakI aura phira mAyA, mAna va krodhakI kRSTi kI gayI thI / parantu yahA~ pahale krodhakI, phira mAnakI, phira mAyAkI, aura phira lobhakI kRSTikA vedana honekA krama hai| (la. sA / 513) kRSTikaraNa me tIna saMgraha kRSTiyoM yahA~ jo antima kRSTi thI vaha yahA~ prathama kRSTi hai aura vahA~ jo prathama kRSTi thI vaha yahA~ antima kRSTi hai, kyoMki pahale adhika anubhAga buka kRSTikA udaya hotA hai pIche hIna hIna kA / 15. krodhakI prathama kRSTi vedana 4.sA./114-315/bhASA aba taka azmaka rUpa anubhAgakA kANDaka ghAta karatA thA. aba samaya pratisamaya anantaguNA ghaTatA anubhAga hokara apavartanA kareM hai| navIna kRSTiyokA jo bandha hotA hai vaha mI pahile anantaguNA bAta anubhAga yukta hotA hai| kSa. sA / 515 / bhASA - krodhakI kRSTike udaya kAla meM mAnAdikI kRSTikA udaya nahIM hoya hai / kSa.sA./518/bhASA--pratisamaya banda va udaya viSai anubhAgakA paTanA ho hai| sA/22-226/bhASA-anya kRSTiyoM saMkramaNa karake kRSTiyoMkA anusamayApavartanA ghAta karatA hai / kSa.sA./527-528/bhASA kRSTikaraNavat madhyakhaNDAdika dravya denekari puna sarva kRSTiyoMko eka gopucchAkAra karatA hai / kSa. sA. / 526-535 / bhASA-saMkramaNa dravya tathA navIna bandhe dravyameM yahA~ zrI kuSTikaraNa navIna saMgraha va antarakRSTi athavA pUrva va apUrva kRSTiyoMkI racanA karatA hai| tahA~ ina navIna kRSTiyomeM kucha to kRSTi pahalI dRSTiyoMke nIce banatI hai aura kucha pahale vAlI paMktiyoM ke antarAsoM meM banatI hai| kSa.sA./536-318/bhASA- pUrva apUrva kRSTi kA apakarSaNa dvArA ghAta karatA hai / kSa. sA. / 531-540 bhASA - krodha kRSTivedana ke pahale samaya meM hI sthitibandhApasaraNa va sthitisattvAsaraNa dvArA pUrvake sthitibandha va sthitisatyako ghaTAtA hai| tahA~ saMcalana catuSkakA sthitibandha 4 varSa ghaTakara 3 mAsa 10 dina rahatA hai| zeSa ghAtIkA sthitibandha saMkhyAta hajAra varSa ghaTakara anta te ghAta dazavarSamAtra rahatA hai aura aghAtI karmokA sthitibandha pahilese saMkhyAtaguNA ghaTatA saMkhyAta hajAra varSa pramANa rhaa| sthitisattva bhI ghAtiyA kA saMkhyAta hajAra aura aghAtiyAkA asaMkhyAta hajAra varSa mAtra rhaa| sA/241-543/bhASA-krodhakRSTi vedanake dvitIyAdi samaya meM bhI pUrva kRSTipAta va navIna kRSTikaraNa tathA sthitinandApasaraNa Adi jaanne| 4 i.sA./240-244/ bhASAkodhakI dvitIyAdi kRSTiyoMke vedanAkA bhI vidhAna pUrvavat hI jAnanA / 16. mAna, mAyA va lobhakA kRSTivedana .sA./525-362/bhASA mAna va mAyAkI 6 kRSTiyoMkA bedana bha krodhavat jAnanA / kSa. sA. / 563-564 / bhASA -- krodhakI prathama saMgrahakRSTike vedana kAlameM usakI dvitIya va tRtIya saMgrahakRSTise dravyakA apakarSa ra sobhakI sUkSma kRSTi kare hai| isa samaya kevala saMjvalana lobhakA sthitibaMdha ho hai / usakA sthitibandha va sthitisattva yahA~ Akara kevala antarmuhUrta pramANa zeSa raha jAtA hai| tIna ghAtiyAnikA sthitibandha pRthaktva dina aura sthiti satva saMkhyAta hajAra varSa mAtra rahatA hai| aghAtiyA prakRtiyokA sthitibandha pRthakva varSa aura sthititva yathAyogya asaMkhyAta varSa mAtra hai| kSa.sA./501-489 / bhASA-lobhakI dvitIya saMgraha kRSTikI prathama sthiti viSai samaya adhika AvalI avazeSa rahe anivRttikaraNakA anta samaya ho hai| tahA~ lobhakA jaghanya sthiti bandha va sattva antarmuhUrta mAtra hai| yahA~ moha bandhakI vyucchitti bhaI tIna ghAtiyAkA sthitibandha eka dinase kucha kama rhaa| aura satva yathAyogya saMkhyAta hajAra varSa rhaa| tIna aghAtiyAkA ( Ayuke binA ) sthiti sattva thAyogya asaMkhyAta varSa mAtra rhaa| kSasA / 282 / bhASA anivRttikaraNakA anta samaya ke anantara sUkSma kuhi ko vedatA huA sUkSma sAmparAya guNasthAnako prApta hotA hai| 17. sUkSma kRSTi kSa sA. / 410 kI utthAnikA ( lakSaNa ) - sajvalana kaSAyAnake spardhakoMkI jo bAdara kRSTiyeM; uname se pratyeka kRSTi rUpa sthUlakhaMDakA ananta guNA ghaTatA anubhAga kari sUkSma sUkSma khaNDa kariye jo sUkSma kRSTikaraNa hai / sa.sA./262-266 bhASA anivRttikaraNa ke somakI prathama saMgraha kRSTike vedana kAlameM usakI dvitIya va tRtIya saMgrahakRSTise dravyako apakarSaNa kari lobhako navIna sUkSmakRSTi kare hai. jisakA avasthAna somakI tRtIya bAdara saMgraha kRSTike nIce hai| so isakA anubhAga usa bAdara kRSTi se anantaguNA ghaTatA hai / aura jaghanyase utkRSTa paryanta anantaguNA anubhAga liye hai / a. khA / 666-301 /bhASA uhA~ hI dvitIyAdi samayabhiye apUrva sUkSma kRSTiyoM kI racanA karatA hai| prati samaya sUkSmakRSTiko diyA gayA dravya jainendra siddhAnta koza
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRSNa asaMkhyAta guNA hai / tadanantara ina navIna racita kRSTiyoM meM apakRSTa dravya dene kari yathAyogya ghaTa-bar3ha karake usakI vizeSa hAnikrama rUpa eka gopucchA banAtA hai| i.sa 200 bhASA anivRtikaraNa kAsake antima samayame loka tRtIya kRSTikA to sArA yakSmaSTa rUpa pariNama cukA hai aura dvitIya saMgrahakRSTimeM kevala samaya adhika ucchiSTAvalI mAtra niSeka zeSa hai / anya sarva dravya sUkSmakRSTi rUpa pariNamA hai| .sA./582 / bhASA-anivRttikaraNakA anta samayake anantara sUkSmakRSTiko vedatA huA sUkSmasAmparAya guNasthAnako prApta hotA hai| yahA~ sUkSma kRSTi viprA mohake sarva dravyakA apakarSaNa kara guNazreNI kareM hai| kSa.sA./567 / bhASA - mohakA antima kANDakakA ghAta ho jAneke pazcAda jo mohakI sthitivizeSa rahI, tA pramANa hI aba sUkSmasAmparAyakA kAla bhI zeSa rahA, kyoki eka eka niSekako anubhavatA huA unakA anta karatA hai / isa prakAra sUkSma sAmparAyake anta samayako prApta hotA hai| DA.sA./218- 600 / bhASA yahA~ Akara sarva kamakA akSamya sthitimandha hotA hai| tona bATiyAkA sthiti saphala antarmuhUrta mAtra rahA hai| mohaka sthiti sattvakSayake sammukha hai| aghAtiyAkA sthiti sattva asaMkhyAta varSa mAtra hai / yAke anantara kSINakaSAya guNasthAnameM praveza bare hai| 19. sAmpratika kRSTi .sA./696 / bhASA-sAmpratika kahie vartamAna uttara samaya sambandhI antako kevala udayarUpa utkRSTa kRSTi ho hai / 20. jaghanyotkRSTa kRSTi .sA./11 / bhASA kI sarva stoka anubhAga liye prathama kRSTi so yaSTikahiye te adhika anubhAga liye jankRSTi so utkRSTa kRSTi ho hai| 1 | kRSNa ha.pU./varga/ zloka "pUrvake cauthe bhagane amRtarasAyana nAmaka mAMsa pAcaka the (33/951) phiratosa bhana losare narakame gaye (23/ 154) vahA~ Akara yakSattika nAmaka vaizya putra hue (33 / 158) phira pUrva ke bhane nirnAmika rAjaputra hue ( 22 / 944) vartamAna bhavameM sudeva ke putra the (35/16) / nandagopake ghara pAlana huA (35/28) / kaMsake dvArA chala se bulAyA jAne para ( 35/75 ) inhone mallayuddha meM kaMsa ko mAra diyA ( 41/18) / rukmiNIkA haraNa kiyA (42 / 74 ) tathA anya anekoM kanyAe~ vivAha kara (44 sarga) anekoM putroMko janma diyA ( 48 /66) mahAbhArata ke yuddhane pANDavoMkA pakSa liyA tathA jarAsaMdhako mAra kara (22/03) nava meM nArAyaNa ke rUpameM prasiddha hue (22/17) antame bhagavAda neminAthakI bhaviSyavANIke anusAra ( 55/ 12) dvArakAkA vinAza huA (61/48 ) aura ye uttama bhAvanAoMkA cintana karate, jaratkumArake tIrase marakara narakameM gaye (62/23) vizeSa de0 tAkApuruSa bhAvi comosomeM nirmala nAmake solahaveM tIrthakara hoNge| de0 kara kRSNa gaMgA - ja. pa . / pra. 141 A. N. up & H L yaha haramukuTaM parvatakI prasiddha gagAla jhIlase nikalatI hai| kazmIra meM bahatI hai| ise Aja bhI vahA~ ke loga gaMgAkA udgama mAnate haiM / isa gaMgAke retameM sonA bhI pAyA jAtA hai, isI lie isakA nAma gAMgeya hai| isa nadIkA nAma jambU bhI hai| jambU nadose nikalaneke kAraNa soneko jambUnada kahA jAtA hai / ketumAla kRSNadAsa - ma.pu. / pra. 20 paM0 pannAlAla - Apa brahmacArI the| kRtimunisuvrata nAtha purANa, vimala purANa / samaya-vi. 1604 I0 1617 | gratha kA racanA kAla vi0 1689 (to. /4/184) / kRSNapaMcamI vrata 143 barddhamAna purANa/1 kula samaya = 5 varSa; upavAsa 5 / vratavidhAna saMgraha / 109 vidhi - pA~ca varSa taka prativarSa jyeSTha kRSNA 5 ko upavAsa kare / jApya - namaskAra mantrakA trikAla jApa / kRSNamati - bhUtakAlIna bIsaveM tIrthaMkara - de0 tIrthaMkara / 5 | kRSNarAja -- 1, ha.pu./66/52-53; (ha. pu. / pra.5 paM0 pannAlAla ) (syAdvAda siddhi / pra./25 paM0 darabArI lAla ) dakSiNa lATa dezake rAjA zrIvallabhake pitA the / ApakA nAma kRSNarAja prathama thaa| Apake do putra the- zrIvallabha aura dhavarAja / ApakA rAjya lATa dezameM thA tathA zatru bhayaMkarakI upAdhi prApta thii| bar3e parAkramI the| AcArya puSyasenake samakAlIna the| govinda prathama ApakA dUsarA nAma thA / samaya 064 10756-772 AtA hai| vizeSa de0 itihAsa 3/4 12. kRSNarAja prathamake putra dha varAjake rAjya para AsIna honeke kAraNa rAjA akAlavarSakA hI nAma kRSNarAja dvitIya thA (de0 akAlavarSa) vizeSa itihAsa / 3 / 4 2. yajJastilaka / pra. 20 paM0 zundara lAla - rASTrakUTa dezakA rAThaura vaMzI rAjA thaa| kRSNarAja dvi0 (akAlavarSa) kA putra thA / isalie yaha kRSNarAja tRtIya kahalAyA / akAlavarSa tRtIyako ho amoghavarSa tRtIya bhI kahate haiM / ( vizeSa de0 itihAsa / 2/4) yazastilaka campUke kartA somadena surike samakAlIna the| samaya- bha0 1002-1021 ( I0 145-602) akAlavarSa ke anusAra (I0 112-172 ) jAnA caahie| kRSNalezyA -- de0 lezyA / kRSNavarmA - samaya 140230466) (da. sA. pra.38 premIjI) ( Royal Asiatic Society Bombay Journal Vol. 12 ke AdhAra para ) kRSNa varmA - AryakhaNDakI eka nadI - 30 manuSya 4 // keMdravartI vRta - Inital Circle, Central Core (dha./pu. 5/pra 27 ) kekaya1 paMjAba prAntakI vitastA ( jehaluma) aura candrabhAgA ( cinAba ) nadiyokA antarAlavartI prdesh| isakI rAjadhAnI girivajja ( jalAlapura ) thI / ( ma. pu/pra.50 paM0 pannAlAla ); 2. bharata kSetra AryakhaNDakA eka deza / aparanAma kaikeya thA / - de0 manuSya / 4 / kekayI - 1. pu. / sarga / zloka- zubhamati rAjAkI putrI ( 24/4 ) rAjA dazarathakI zamI (24/12) va bharatakI mAtA thI (25/25) putra ke viyogase dukhita hokara dIkSA grahaNa kara lI ( 86 / 24 ) / ketavA - bharata kSetra AryakhaNDakI eka nadI - de0 manuSya 4 // ketu eka graha de0 graha / ketubhadravaMzI thaa| kaliMga dezakA rAjA thaa| kaliMga rAjakA saMsthApaka thA / mahAbhArata yuddhameM isane bar3A parAkrama dikhAyA thA / samaya I0 pU0 1460 (khArayelakI hAthI guphAkA zilAlekha ur3IsA 1 ) --- - ketumati -pa.pu./15/6-8 hanumAnakI dAdI thii| ketumAla - 1. vijayArthI uttara zreNIkA eka nagara 0 ghara / 2. baikTriyA aura eriyAnA pradeza hI catu dvIpI bhUgolakA ketumAla dvIpa hai| (ja.pa./pra. 140 A.N. up. & H.L. ) jainendra siddhAnta koza
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ kerala kerala - 1. kRSNA aura tuGgabhadrAke dakSiNa meM vidyamAna bhUbhAga, jo Ajakala madrAsake antargata hai / pANDraya kerala aura satIputra nAmase prasiddha hai / 2. madhya hA eka deza de0 manuSya /4 / kevala mo.pA./TI./6/302/11 kevalo'sahAya kevalajJAnamayo vA ke paraninikasvabhAve Atmani malamanantavIryaM yasya sa bhavati kevalaH, athavA kevale sevate nijAmani eklosIbhAvena tiSThatIti kevala 1 == kevalakA artha asahAya yA kevalajJAnamaya hai / athavA 'ka' kA artha parabrahma yA zuddha buddharUpa eka svabhAvavAlA AtmA hai usameM hai bala arthAt anantavIrya jisake / athavA jo kevate arthAt sevana karatA hai-- apanI AtmAme ekalolIbhAvase rahatA hai vaha kevala hai| kevalajJAna jIvanmukta yogiyoMkA eka nirvikalpa atIndriya atizaya jJAna hai jo binA icchA va buddhike prayoga ke sarvAga sarvakAla va kSetra sambandhI sarva padArthoMko hastAmalakavata TaMkotkIrNa pratyakSa dekhatA hai| isIke kAraNa vaha yogI sarvajJa kahAte hai| sva va para grAhI honeke kAraNa isameM bhI jJAnakA sAmAnya lakSaNa ghaTita hotA hai / yaha jJAnakA svAbhAvika va zuddha pariNamana hai / * 9 1 2 * 3 kevalajJAna eka hI prakArakA hai| kevalavAna guNa nahIM paryAya hai| 5 6 * * - * kevalajJAna nirdeza kevalajJAnakA vyutpatti artha / kelAna nirapekSa va asahAya hai| kevalajJAna vikalpakA kathaMcit sadbhAva de0 vi kevalajJAna bhI jJAna sAmAnyakA aMza hai / -de0 jJAna / I/4/1-2 yaha moha va jJAnAvaraNIyake kSayase utpanna hotA hai / kevalajJAna nirdezakA matArtha 1 kebalajJAna kathaMcit pariNAmI hai / - de0 kevalajJAna/5/3 vAnameM zuddha pariNamana hotA hai| de0] pariNamana yaha zuddhAtmoMmeM hI utpanna hotA hai / - de0 kevalajJAna / 2/4 sabhI mArgaNAsthAnoM meM Ayake anusAra hI vyaya / - de0 mArgaNA / tIsare va caube kAlameM hI honA saMbhava hai| -30 mokss/4/3| lahAna viSayaka guNasthAna, mArgaNAsthAna, va jIvasamAsa Adike svAmitva viSayaka 20 prarUpaNA 30 sa kevalajJAna viSayaka sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva - de0 vaha vaha nAma / kevalajJAna nisargaja nahIM hotA - de0 adhigama / 10 kevalajJAnakI vicitratA sarvako jAnatA huA bhI vyAkula nahIM hotA / 2 1 2 sarvAMgase jAnatA hai| 4 5 5 6. kevalajJAnakI sarvagrAhakatA saba kucha jAnatA hai / 2 samasta lokAlokako jAnatA hai| 3 sampUrNa dravya kSetra kAla bhAtrako jAnatA hai / sarva dravyoM va unakI paryAyoMko jAnatA hai| trikAlI paryAyoMko jAnatA hai| 4 sadbhUta va asadbhUta saba paryAyoMko jAnatA hai / ananta va asaMkhyAtako jAnatA hai - de0 ananta / 2/4.5 7 prayojanabhUta va aprayojanabhUta sabako jAnatA hai / isase bhI anaMtaguNA jAnaneko samartha hai| ise samartha na mAne so ajJAnI hai| kevalajJAna jJAnasAmAnyake barAbara hai / 8 - de0 jJAna / I / 4 | 2 3 8 9 prativimvat jAnatA hai| TakotkIrNanada jAnatA hai / kevalajJAnakI siddhimeM hetu 1 yadi sarvako na jAne to ekako bhI nahIM jAna sktaa| yadi trikAlako na jAne to isakI divyatA hI kyaa| aparimita viSaya hI to isakA mAhAtmya hai| sarvazatvakA abhAvavAdI kyA svayaM sarvajJa hai ? bAdhaka pramANakA abhAva honese sarvazatva siddha hai| atizaya pUjya honese sarvazatva siddha hai| kevalajJAnakA aza sarvapratyakSa honese yaha siddha hai / mati Adi jJAna ke aMza hai| 1 akramarUpase yugapat ekakSaNameM jAnatA hai| tAtkAlika jAnatA hai| sarvayoko pRthak pRthak jAnatA hai| 3 kevalajJAna - de0 jJAna / /4 / sarvapala siddha hai| sUkSmAdi padArtha prameva honese karmoM va doSoMkA abhAva honese sarvazatva siddha hai / karmoM kA abhAva sambhava hai| 0 mo rAgAdi doSoMkA abhAva sambhava hai| de0 rAga / 5 / jainendra siddhAnta koza kevalajJAna viSayaka zaMkA samAdhAna kevalajJAna asahAya kaise hai ? vinaSTa va anutpanna padArthoM kA jJAna kaise sambhava hai ? apariNAmI kevalajJAna pariNAmI padArthoMko kaise jAna sakatA hai ? anAdi va ananta jJAnagamya kaise ho ? de0 anaMta/2 / kevalajJAnIko prazna sunanekI kyA AvazyakatA ? kevalajJAnako pratyakSatA sambandhI zakAeN - de0 pratyakSa / sarvavake sAtha vaktRtvakA virodha nahIM hai|
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna 2. kevalajJAnakI vicitratA arhantoMko hI kyoM ho, anyako kyoM nhiiN| sarvajJatva jAnanekA prayojana / apekSAse rahita hai| athabA kevalajJAna AtmA aura arthase atirikta kisI indriyAdika sahAyakakI apekSAse rahita hai, isalie bhI vaha kevala arthAt asahAya hai / isa prakAra kevala arthAt asahAya jo jJAna hai use kevalajJAna kahate haiN| 3. kevalajJAna eka hI prakArakA hai dha. 12/4,2,14,5/480/7 kevalaNANameyavidhaM, kammakkhaeNa uppjjmaannttaado| kevalajJAna eka prakArakA hai, kyoMki, vaha karma kSayase utpanna honevAlA hai| kevalajJAnakA svaparaprakAzakapanA nizcayase svako aura vyavahArase parako jAnatA hai| nizcayase parako na jAnanekA tAtparya upayogakA parake / sAtha tanmaya na honA hai| AtmA zeyake sAtha nahIM para zeyAkArake sAtha tanmaya hotA hai| AtmA zeyarUpa nahIM para zeyAkArarUpase avazya pariNamana karatA hai| jJAnAkAra va zeyAkArakA artha / vAstavameM zeyAkAroMse pratibimbita nija AtmAko dekhate haiN| zeyAkArameM zeyakA upacAra karake zeyako jAnA kahA jAtA hai| chadmastha bhI nizcayase svako aura vyavahArase parako jAnate hai| kevalajJAnake svaparaprakAzakapanekA samanvaya / jJAna aura darzana svabhAvI AtmA hI vAstavameM svapara | prakAzI hai| -de0 darzana/2/6 / / | * | yadi ekako nahIM jAnatA to sarvako bhI nahIM jAnatA -de0 zrutakevalo 4. kevalajJAna guNa nahIM paryAya hai dha.6/1,9-1,17/34/3 paryAyasya kevalajJAnasya paryAyAbhAvataH sAmarthyadvayAbhAvAt / - kevalajJAna svayaM paryAya hai aura paryAyake dUsarI paryAya hAto nahIM hai| isalie kevalajJAnake sva va para ko jAnanevAlI do zaktiyoMkA abhAva hai| dha 7/2,1,46/88/11 Na pAriNAmieNa bhAveNa hodi, sabjIvANaM kevlnnaannuppttippsNgaado|prshn-jiiv kevalajJAnI kaise hotA hai| ( sUtra 46) / uttara-pAriNAmika bhAvase to hotA nahI hai, kyoMki yadi aisA hotA to sabhI jIvoMke kevalajJAnakI utpattikA prasaMga A jaataa| 5. yaha moha va jJAnAvaraNIyake kSayase utpanna hotA hai ta. sU./10/1 mohamayAjjJAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam / = moha kA kSaya honese tathA jJAnAvaraNa darzanAvaraNa va antarAya karmakA kSaya honese kevalajJAna pragaTa hotA hai| 6. kevalajJAnakA matArtha dha.6/1,6-6,216/460/4 kevalajJAne samutpanne'pi sarva na jAnAtIti kapilo vrte| tatra tannirAkaraNArtha buddhayanta ityucyte| kapilakA kahanA hai ki kevalajJAna utpanna honepara bhI saba vastusvarUpakA jJAna nahIM hotaa| kintu aisA nahIM hai, ataH isokA nirAkaraNa karaneke lie 'buddha hote hai' yaha pada kahA gayA hai| pa.pra/To./1/1/7/1 muktAtmanAM suptAvasthAbaddahi yaviSaye parijJAnaM nAstIti sArakhyA vadanti, tanmatAnusAri ziSyaM prati jagattrayakAlatrayavatisarva padArthayugapatparicchittirUpakevalajJAnasthApanArtha jJAnamayavizeSaNaM kRtamiti / - 'muktAtmAoMke suptAvasthAkI bhaoNti bAhya jJeya viSayokA parijJAna nahIM hotA' aisA sAMkhya loga kahate haiN| unake matAnusAro ziSyake prati jagatatraya kAlatrayavartI sarvapadArthoMko yugapada jAnanevAle kevalajJAnake sthApanArtha 'jJAnamaya'yaha vizeSaNa diyA hai| 1. kevalajJAna nirdeza .. kevalajJAnakA vyutpatti artha sa. si /9/8/14/6 bAhyenAbhyantareNa ca tapasA yadarthamarthino mArga kevante sevante tatkevalam = arthIjana jisake lie bAhya aura abhyantara tapake dvArA mArgakA kevana arthAt sevana karate haiM vaha kevalajJAna kahalAtA hai| (rA. vA./1/4/6/44-45) (zlo. vA 3/1/6/8/5) 2. kevalajJAna nirapekSa va asahAya hai sa.si./9/8/84/7 asahAyamiti vA / kevala zabda asahAyavAcI hai, isalie asahAya jJAnako kevalajJAna kahate haiN| mo. pA./To.6/ 308/13 (zlo. vA/3/1/8/8/5) dha.6/1,6-1,14/26/5 kevalamasahAyamidiyAloyaNiravekravaM tikAlagoyarANa tapajjAyasamavedANaM tavatthuparimasaMkar3iyamasabattaM kevalaNANaM / kevala asahAyako kahate hai| jo jJAna asahAya arthAt indriya aura Alokako apekSA rahita hai, trikAlagocara anantaparyAyoMse samavAyasambandhako prApta ananta vastuoMko jAnanevAlA hai, asaMkuTita, arthAta sarva vyApaka hai aura asapatna arthAta pratipakSI rahita hai use kevalajJAna kahate haiM / (dha. 13/5,5,21/213/4 ) ka. pA./1/1,1/1/21,23 kevalamasahAyaM indriyAlokamanaskAranirapekSasvAt / / -AtmArthavyatiriktasahAyanirapekSatvAdvA kevalamasahAyam / kevalaM ca tajjJAnaM ca kevljnyaanm|ashaay jJAnako kevalajJAna kahate haiM, kyoMki vaha indriya, prakAza aura manaskAra arthAt manovyApArako 2. kevalajJAnako vicitratA 1. sarvako jAnatA huA bhI vyAkula nahIM hotA dha/13/5,4,26/86/5 kevalissa visaIkayAsesadavyapajjAyassa sagasambaddhAe egarUvassa annidiyss|kevlii jina azeSa dravya paryAyoM. ko viSaya karate hai, apane saba kAla meM ekarUpa rahate haiM aura indriyajJAnase rahita hai| pra sA./ta pra/32 yugapadeva sarvArthasArthasAkSAtkaraNena jJaptiparivartanAbhAvAta saMbhAvitagrahaNamokSaNakriyAvirAma' prathamameva samastaparicchedyAkArapariNatatvAt punaH paramAkArAntaramapariNamamAnaH samantato'pi vizvamazeSaM pazyati jAnAti ca evamasyAtyantaviviktatvameva / eka sAtha hI sarva padArthoke samUhakA sAkSAtkAra karanese, jJapti parivartanakA jainendra siddhAnta koza bhA02-19
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna abhAva honese samasta parichedya AkAroMrUpa pariNata honeke kAraNa jisake grahaNa tyAga kiyAkA abhAva ho gayA hai, phira pararUpase-AkArAntararUpa nahIM pariNamita hotA huA sarva prakAra se azeSa vizvako ( mAtra) dekhatA jAnatA hai| isa prakAra usa AtmAkA (jJeyapadArthoMse hI hai| prA. 1 60 kevalasyApi pariNAmadvAreNa vedasya saMbhavAdakAntikasukhatvaM nAstIti pratyAcaSTe / (utthAnikA ) / yatazca trisamayAmanipadArtha parikAra khAnAspada citrabhittisthAnIyamanantasvarUpa svameva pariNamatvameva pariNAma tato kuto'nya' pariNAmo yad dvAreNa khedasyAtmalAbha / prazna- kevalajJAnako bhI pariNAma (pariNamana) ke dvArA vedakA sambhava hai, isalie kevalajJAna ekAntika sukha nahIM hai| uttara-tIna kAlarUpa tona bheda jisameM kiye jAte haiM aime samasta padArthoMkI jJeyAkArarUpa vividhatAko prakAzita karanekA sthAnabhUta kevalajJAna citrita dovArakI bhA~ti svayaM hI anantasvarUpa pariNamata hotA hai, isalie kevalajJAna (svayaM) hI pariNamana hai / anya pariNamana kahA~ hai ki jisase khedakI utpatti ho / ni. sA./tA.vR./172 vizvamazrAntaM jAnannapi pazyannapi vA manaHpravRttebhAvAdapUrvakaM vartanaM na bhavati tasya vizvako nira ntara jAnate hue aura dekhate hue bhI kevalIko mana pravRttikA abhAva honese icchA pUrvaka vartana nahIM hotA / svA.ma./6/48/2 atha yuSmatpakSe'pi yadA jJAnAtmA sarva jagattrayaM vyApnotItyucyate tadAzucirasAsvAdAdInAmapyupAlambhasaMbhAvanAta narakAdidu-svasvarUpasaMvedanAtmakatayA duHkhAnubhavaprasaMgAcaca aniSTApattiveti cet tadupapatabhi pratikartumazaktasya ttibhirivaakrnnm| yato jJAnamaprApyakAri svasthAnasthameva viSayaM paricchinatti na punastatra gatvA tatkuto bhavadupAlambha samocona' / prazna- jJAnakI apekSA jinabhagavAnako jagattrayameM vyApI mAnanese Apa jaina logoMke bhagavAnko bhI ( zarIravyApI bhagavAnvada ) azuci padArthoMke rasAsvAdanakA jJAna hotA hai tathA naraka Adi du.khoke svarUpakA jJAna honese duHkhakA bhI anubhava hotA hai, isalie aniSTApatti donoMke samAna hai / uttara - yaha kahanA asamartha hokara dhUla pheMkane ke samAna hai| kyoMki hama jJAnako kAra mAnate hai arthAt jJAna AtmAmeM sthita hokara hI padArthoM ko jAnatA hai, zeyapadArthoMke pAsa jAkara nhiiN| isalie ApakA diyA huA dUSaNa Thoka nahI hai / 2. kevalajJAna sarvAMgase jAnatA hai| dha. 1/1,1,1/27/48 savvAvayavehi didusavvaTTA / jinhoMne sarvAMga sarva padArthoMko jAna liyA hai ( ve siddha hai ) / ka. pA. 1/1,9/646/65/2. Na cegAvayaveNa caiva gehadi; sayalAvayavagayaAvaraNassa NisiMgArova grahaNavirohAdo do pattamapattaM ca akkameNa sayalAvayavehi jANadi tti siddha' / = yadi kahA jAya ki kevalI AtmA eka padArthoMkA grahaNa karatA hai. so bho kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki AmAke sabhI pradezoM meM vidyamAna AvaraNakarma ke nirmUla vinAza ho jAnepara kevala usake eka avayava se padArthoMkA grahaNa mAnanemeM virodha AtA hai| isalie prApta aura aprApta sabhI padArthoMko yugapaTTa apane sabhI ayamose kevalI jAnatA hai, yaha siddha ho jAtA hai / mAt pra. sA./ta.pra./40 sarvato vizuddhasya pratiniyatadezavizuddheranta samantato'pi prakAzate / = (kSAyika jJAna) sarvata vizuddha honeke kAraNa pratiniyata pradezoMkI vizuddhi ( sarvataH vizuddhi) ke bhItara ma jAneseba sarvataH sarvAtmapradezoM se bhI) prakAzita karatA hai (pra.sA./ ta. pra. / 22 ) / 146 2. kevalajJAna prativimvavat jAnatA hai ..jo anya jAgiNa jagu jAgira haveza appaha~ kare rass fife jeNa vasei || = apane AtmA ke jAnanese yaha tIna loka jAnA jAtA hai, kyoMki AtmA ke bhAvarUpa kevalajJAnameM yaha loka pratibimbita huA basa rahA hai| [...] pra. sA./ta pra /200 athaikasya jJAyakabhAvasya samastajJeyabhAvasvabhAvatvAda ... pratibimbavattatra.. samastamapi dravyajAtamekakSaNa eva pratyakSyantaM .. eka jJAyakabhAvakA samasta jJeyoMko jAnanekA svabhAva honese, samasta dravyamAtrako, mAnoM ve dravya pratibimbavat hue hoM, isa prakAra eka kSaNa meM hI jo pratyakSa karatA hai| 2. kevalajJAnako vicitratA 4. kevalajJAna korakIrNavat jAnatA hai pra sAta pariccheda prati niyatastrAva jJAnaprakSatAmanubhavanta zilAstambhotkIrNa [bhUtabhAvideva prakampAtisvarUpA / jJAnake prati niyata honese (sarva paryAyeM jJAnapratyakSa vartatI huI pASANastambhameM utkIrNa bhUta aura bhAvi devoMkI bhA~ti apane svarUpako akampatayA arpita karatI hai| pra. sA./ta. 200 khakasyAyasvabhAvasya samastajJeyabhAvasvabhAvayA prakIrNalinikhAtakIlitamajjimAnatita samastamaSi dravyajAtamekakSaNa eva pratyakSyantaM / - eka jJAyakabhAvakA samasta yoMko jAnane kA svabhAva honese, samasta dravyamAtrako, mAno ve dravya hAyaka utkIrNa ho gaye hoM, citrita ho gaye hoM, bhItara ghusa gaye ho, kIlita ho gaye hoM DUba gaye hoM, samA gaye hoM, isa prakAra eka kSaNa meM hI jo pratyakSa karatA hai / pra. sA./ta. pra. / 37 citrapaTasthAnIyavAda saMvida yathA hi citrapaTa yAmativAhitAnAmanupasthitAnAM vartamAnAnAM ca vastUnAmAlesyAkArA sAkSAdekakSaNa evAvabhAsante tathA sNvidbhitaavpi| jJAna citrapaTake samAna hai| jaise citrapaTameM atIta anAgata aura vartamAna vastuoM AlelyAkAra sAlA eka samayame bhAsita hote hai / usI prakAra jJAnarUpI bhittime bhI bhAsita hote hai / 5. kevalajJAna akrama rUpase jAnatA hai| Sa. vaM. 13/55/ sU. 82 / 346 savvajove savvabhAve sammaM samaM jANadi passadi viharaditi 82 - kevalajJAna) sama jIvoM aura sarva bhAvako samyaka prakArase yugapa jAnate haiM, dekhate haiM aura bihAra karate hai| (pra.sA./mU./47); (bo. sA. a./26) (pra.sA./ta.pra./ 52/4) (pra.sA./ta.pra./32.21) (.6/4.2.45/20/942) bha. jA././2142 bhAve sagasiyA suro yugavaM jahA payAse tahAna kelA pArIdi jaise sUrya apane prakAzameM jitane padArtha samAviSTa hote hai una sabako yugapadaprakAzita karatA hai, ve siddha paramezIkA jJAna sampUrNa jJeyoko yugapat jAnatA hai| (pa. pra./TI./1/6/7/3 ); (paM.kA./tA. [./224/90) (pra.saM./TI./14/4/0 sahasrI / nirNaya sAgara bambaI / pR. 46. na khalu svabhAvasya kazcidagocaro'sti / yanna krameta tatsvabhAvAntarapratiSedhAta 'jJa' svabhAvako kucha bhI agocara nahIM hai, kyoMki vaha kramase nahIM jAnatA, tathA isase anya prakArake svabhAvakA usame niSedha hai / pra.sA/mU. va. ta pra / 21 so va te vijAnadi uggahapuvbAhi kiriyAhi / 21 / tato'syAkramasamAkrAnta * sarva dravyaparyAyA pratyakSA eva bhavanti / = ve unheM avagrahAdi kriyAoMse nahI jAnate / ... ataH akramika grahaNa honese tamakSa savedanako AlambanabhUta samasta dravya paryAyeM pratyakSa hI haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna 147 3. kevalajJAnakI sarvagrAhakatA pra. sA./ta.pra./37 yathA hi citrapaTayAma.. vastUnAmAlekhyAkArAH sAkSAdekakSaNa evAvabhAsante tathA saMvidbhittAvapi / / jaise citrapaTameM vastuoMke AlekhyAkAra sAkSAta eka kSaNameM hI bhAsita hote haiM, isI prakAra jJAnarUpI bhittimeM bhI jAnanA / (dha 7/2.1,46/6/6), (dra.saM./TI/51/216/13), (ni.sA./tA.va./43) / 6. kevalajJAna tAtkAlikavat jAnatA hai pra.sA./mU./37 tatkAligeva savve sadasambhUdA hi pajjayA tAsi / baTTante te NANe visesado davvajAdINaM / 37) =una dravya jAtiyoM kI samasta vidyamAna aura avidyamAna paryAye tAtkAlika paryAyoMkI bhaoNti viziSTatA pUrvaka jJAna meM vartatI haiN| (pra.sA./mU.47) 7. kevalajJAna sarva jJeyoMko pRthak-pRthak jAnatA hai pra. sA./mu./37 baTTate te NANe visesado dadhvajAdINa / 371 -dravya jAtiyoMkI sarva paryAyeM jJAnameM viziSTatA pUrvaka vartatI hai| pra.sA./ta.pra./12/ka4 jJeyAkArAM trilokI pRthagapRthagatha dyotayat jJAnamUrti 18 - jJe yAkAroMko (mAno pI gayA hai isa prakAra samasta padArthoMko) pRthak aura apRthak prakAzita karatA huA jJAnamUrti mukta hI rahatA hai| 3. kevalajJAnakI sarvagrAhakatA 1. kevalajJAna saba kucha jAnatA hai pra.sA./mU/47 savva atyaM vicitta visamaM taM gANaM khAiyaM bhnniyN|" -vicitra aura viSama samasta padArthoMko jAnatA hai usa jJAnako kSAyika kahA hai| ni. sA./ma./167 muttamamuttaM davvaM ceyaNamiyaraM saga ca savvaM ca / peccha tassa duNANaM pacchavAvamANidiyaM hoi 1674 - mUrta-amUrta, cetanaacetana, dravyoMko, svako tathA samastako dekhanevAlekA jJAna atIndriya hai, pratyakSa hai / (pra.sA./mU /54); (Apta. pa./39/126/101/6); sva. sto./mU./106 "yasya maharSeH sakalapadArtha-pratyavabodhaH samajani sAkSAt / sAmaramatyaM jagadapi sarva prAJjali bhUtvA praNipatati sma / " -jina maharSike sakala padArthoMkA pratyavabodha sAkSAta rUpase utpanna huA hai, unhe deva manuSya saba hAtha jor3akara namaskAra karate haiM / (paM. saM.1/126 ); (dh.10/4,2,4,107/316/5)| ka.pA.1/1,1/646/64/4 tamhA NirAvaraNo kevalI bhUdaM bhavvaM bhavataM suhama vavahiyaM vippaiTThaca savvaM jANadi tti siddhA- isalie nirAvaraNa kevalI.. sUkSma vyavahita aura viprakRSTa sabhI padArthoMko jAnate haiN| gha.1/1,1,1/45/3 svasthitAzeSaprameyatvataH praaptvishvruupaaH| -apanemeM hI sampUrNa prameya rahaneke kAraNa jisane vizvarUpatAko prApta kara liyA hai| dha.7/2,1,46/6/10 tdnnvgtthaabhaavaado| = kyoMki, kevalajJAnase na jAnA gayA ho aisA koI padArtha hI nahIM hai| paM.kA/mU.43kI prakSepaka gAthA naM.5 tathA usakI tA. vR.TI/87/6 NANaM yaNimittaM kevalaNANaM Na hodi mudnnaannN| NeyaM kevalaNANaM NANAgANaM ca Natthi keblinno|5|--n kevale tajJAnaM nAsti kevalinA zAnAjJAnaM ca nAsti kvApi viSaye jJAna kvApi viSaye punarajJAnameva na kintu sarvatra jJAnameva / - jJeyake nimittase utpanna nahIM hotA isalie kevalajJAnako zrutajJAna nahIM kaha skte| aura na hI zAnAjJAna kaha sakate hai| kisI viSayameM to jJAna ho aura kisI viSayameM ajJAna ho aisA nahIM, kintu sarvatra jJAna hI hai| 2. kevalajJAna samasta lokAlokako jAnatA hai bha.A./mU./2141 passadi jANadi ya tahA tiNNi vi kAle sapajjae sve| taha vA logamasesaM passadi bhayavaM vigdmoho| -ve (siddha parameSThI) sampUrNa dravyoM va unakI paryAyoMse bhare hue sampUrNa jagatko tInoM kAloMmeM jAnate haiN| to bhI ve moharahita hI rahate hai| pra.sA./mU /23 AdA NANapamANaM gANaM nneyppmaannmutttthi| NeyaM loyA loyaM tamhA NANaM tu savvagayaM / 23 / -AtmA jJAnapramANa hai, jJAnajJeyapramANa hai, jJeya lokAloka hai, isalie jJAna sarvagata hai| (dha.1/ 1,1,136/168/386); (ni.saa./taa.v./161/k.277)| paM.sa./prA /1/126 saMpuNNaM tu samaggaM kevalamasapatta savvabhAvagayaM / loyA loya vitimiraM kevalaNANa muNeyavvA / 126 / -jo sampUrNa hai, samagra hai, asahAya hai, sarvabhAvagata hai, loka aura alokoMmeM ajJAnarUpa timirase rahita hai, arthAt sarva vyApaka va sarvajJAyaka hai, use kevalajJAna jaano| (gha. 1/1,1,116/ 186/360); (go. jii./muu./460/872)| dra.saM./mU./51 NaTThaTTakAmadeho loyAloyassa jANao daTThA / - naSTa ho gayI hai aSTakarmarUpI deha jisake tathA jo lokAlokako jAnane dekhanevAlA hai ( vaha siddha hai ) (dra.saM./TI./14/42/7 ] gayA haiaSTaka pa. pra./TI /88/14/8 kevalajJAne jAte sati . sarva lokAlokasvarUpaM vijnyaayte| kevalajJAna ho jAne para sarva lokAlokakA svarUpa jAnane meM A jAtA hai| 3. kevalajJAna sampUrNa dravya kSetra kAla mAvako jAnatA hai Sa. ravaM.13/5,5/sU. 82/346 saI bhayavaM uppaNNaNaNadarisI sadevAsuramANusassa logassa agadi gadi cayaNovavAda baMdha mokravaM iDDhi hidi judi aNubhAgaM taka' kalaM mANo mANasiyaM bhuttaM kada' paDise vidaM Adikamma arahakamma savvaloe savvajIve savvabhAve samma samaM jANadi passadi viharadi tti / / -svayaM utpanna hue jJAna aura darzanase yukta bhagavAn devaloka aura asuralokake sAtha manuSyalokakI agati, gati, cayana, upapAda, bandha, mokSa, Rddhi, sthiti, yuti, anubhAga, taka, kla, mana, mAnasika, bhukta, kRta, pratisevita, Adikarma, araha karma, saba lokoM, saba jIvoM aura maba bhAvoMko samyaka prakArase yugapat jAnate hai, dekhate haiM aura vihAra karate haiN| dha.13/5,5,62/350/12 saMsAriNo duvihA tasA thAvarA cedi |...ttth vaNapphadikAjhyA aNaMtaviyappA; sesA asNkhejviyppaa| ede savvajIve sabalogaThThide jANadi tti bhaNidaM hodi| -jIva do prakArake haiM-vasa aura sthAvara / ...inameMse vanaspatikAyika anantaprakArake haiM aura zeSa asaMkhyAta prakArake hai ( arthAt jovasamAsokI apekSA jIva aneka bheda rUpa haiN)| kevalI bhagavAn samasta lokameM sthita, ina saba jIvoM ko jAnate haiM / yaha ukta kathanakA tAtparya hai| pra. sA./ta. pra./54 atIndriyaM hi jJAnaM yadamUtaM yanmUrteSvapyatIndriya yatpracchanna ca tatsakalaM svaparavikalpAntaHpAti prekSata ev| tasya khalvamUrteSu dharmAdharmAdiSu, mUrteSvapyatIndriyeSu paramANvAdiSu dravyapracchanneSu kAlAdiSu kSetrapracchanneSvalokAkAzapradezAdiSu, kAlapracchamnesvasAMpratikaparyA yeSu, bhAvapracchanneSu sthUlaparyAyAntInasUkSma paryAyeSu sarveSvapi svaparavyavasthAvyavasthiteSvamti draSTavyaM pratyakSatvAt / jo amUrta hai, jo mUrta padArtho meM bhI atIndriya hai, aura jo pracchanna (laeN kA huA) hai, usa sabako, jo ki sva va para ina do bhedoM meM samA jAtA hai use atIndriya jJAna avazya devatA hai| amUrta dravya dharmAstikAya adharmAstikAya Adi, murta padArtho meM bhI atIndriya paramANu ityAdi, tathA dravyameM pracchanna kAla ityAdi, kSetrameM pracchanna alokAkAzake pradeza ityAdi, kAlame pracchanna asAmpratika ( atItaanAgata ) paryAyeM, tathA bhAva pracchanna sthUlaparyAyoMme antarlIna sUkSma jainendra siddhAnta koza
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna paryAyeM haiM una sabako jo ki sva aura parake bheda se vibhakta haiM una sabakA vAstavame usa atIndriyajJAnake dRSTapanA hai| pra. sA / ta pra. / 21 to'smAkamamAnta samasta dravyakSetrAta bhAvatayA samakSasa vedanAlambanabhUtA sarvadravyaparyAyA pratyakSA eva bhavanti / = isalie unake samasta dravya kSetra kAla aura bhAvakA akramika grahaNa honese samakSa saMvedana ( pratyakSa jJAna ) ko AlambanabhUta samasta ho hai (i.saM./TI./3/2016) pra. sA./ta.pra./47 balamadhAtivistareNa anivAritasara prakAzazAli kSayajJAnamavazyameva sarvadA sarvatra sarvadhA sarvameva jAnIyAda = athavA ativistArase basa ho- jisakA anivAra phailAva hai, aisA prakAzamAna honese kSAyikajJAna avazyameva, sarvadA, sarvatra, sarvathA, sarvako jAnatA hai / 4. kevalajJAna sarva dravya va paryAyoMko jAnatA hai pra.sA./mU./460 aNaM tapajjaya megamaNaM tANi davtrajAdANi / Na bijANAdi jadi jugava ki so savvANi jANAdi / yadi ananta paryAyavAle eka dravyako tathA ananta dravya samUhako nahIM jAnatA to vaha saba ananta dravya samUhako kaise jAna sakatA hai / bha.A./mU./2940-41 savvehi pajjaehi ya saMpuNNaM savvadatveha | 2140/-..rAha kA loga para gidoho |2141-smpuurnn aura unakI sampUrNa pose bhare hue sampUrNa jagatko siddha bhagavAda dekhate haiM, to bhI ve moharahita hI rahate hai| ta.sU./1/26 sarva dravyaparyAyeSu kevalasya / sa.si./1/2/137/8 sarveSu pranyeSu sarveSu paryAyadhviti jIvANi tAvadanantAnantAni, pudgaladravyANi ca tato'pyanantAnantAni aNuskandhabhedabhinnAni dharmAdharmAkAzAni trINi kAlazcAsaMkhyeyasteSAM paryAyAzca trikAla pratyekamanantAnantAsteSu dravyaM paryAyAna kiMcitvajJAnasya viSayabhAvamatikrAntamasti aparimitamAhAtmyaM hi taditi jJApanArtha sarvadravyaparyAyeSu ityucyate / kevalajJAnakI pravRtti sarva dravyoM aura unakI sarva paryAyoMmeM hotI hai| jIva dravya anantAnanta hai, pudgaladravya inase bhI anantAnantaguNe haiM jinake aNu aura skandha ye bheda hai| dharma adharma aura AkAza ye tIna hai, aura kAla asaMkhyAta haiM / ina saba dravyokI pRthaka pRthakU tInoM kAloM meM honevAlI anantAnanta paryAye haiM / ina satrameM kevalajJAnakI pravRtti hotI hai| aisA na koI dravya hai aura na paryAya samUha hai jo kevala jJAnake viSayake pare ho / kevalajJAnakA mAhAtmya aparimita hai isI mAtA jJAna karAne ke lie sUtrame 'sarvadravyAyayeSu' kahA hai (rA. nA 2/26/6/10/4) atI kA 106/nirNayasAgara bambaI- sAkSAtkRtereva sarvadravyaparyAyAda paricchinatti (kevalAvyena pratyakSeNa kevalI ) nAnyata ( nAgamAt ) iti / = kevalI bhagavAn kevalajJAna nAmavAle pratyakSajJAnake dvArA sarva dravyoM va sarva paryAyoMko jAnate hai, AgamAdi anya jJAnoMse nahIM / gha./1/1 1 1/27/40/4 sancAlayahi disavvA jinhone sampUrNa paryAyoM sahita padArthoMko jAna liyA hai| = pra. sA /ta pra/21 sarvadravyaparyAyA' pratyakSA eva bhavanti / ( usa jJAnake) samasta dravya paryAyeM pratyakSa hI hai / ni. sA./tA vR / 43 trikAlatrilokavartisthAvarajaMgamAtmakanikhila dravyaguNayenaparicitisamartha sakala vimala kevalajJAnAvasthA ddhshc| tIna kAla aura tIna lokake sthAvara jaMgamasvarUpa samasta dravya-guNa- paryAyoMko eka samaya meM jAnanemeM samartha sakala vimala kevalajJAna rUpase avasthita honese AtmA nirmUDha hai / 148 5. kevalajJAna trikAlI paryAyoMko jAnatA hai dha. 1/1,1,136/166/386 eya-daviyammi je attha-pajjayA vayaNapajjayA vAbi / tIdANAgadabhUdA tAvadiyaM taM havai davvaM / eka dravya meM atIta anAgata aura gAthAme Aye hue api zabda se vartamAna paryAyarUpa jitanI artha paryAya aura vyaMjanaparyAya haiM tatpramANa vaha dravya hotA hai jo nAva go.jI./282/2023) tathA (ka.pA.1/11/196/22/2), (ka.pA./1/1.9/146/64/4) (ma.sA./ta.pra./ 52/4) (pra.sA.pra./36,200) .1/4,1,45/50/142 kSAyikamekamanantaM niratizayamasya 3. kevalajJAnakI sarvagrAhakata kAlasarvArtha yugapadavabhAsa // 50 janA jJAna kSAyika, eka arthAt asahAya, ananta, tInoM kAloM ke sarva padArthoM ko yugapat prakAzita karanevAlA niratizaya, vinAzase rahita aura vyavadhAnase niyukta hai (.1/1.1.1/24/1023), (4.11.1.2/15) 1) (. 1/1.1.114/3683), (5.6/9.1.1.14/21/2) (gha. 11/ 1.2.1/245/8) (.16/4/6): (pA.1/11/128/41/6) (pra.sA./ta.pra. 26/30/60) (pa.prA.TI./11/11/10) (nyAya bindu / 261-262 caukhambA saurIja) 6. kevalajJAna sadbhUta va asadbhUta saba paryAyoM ko jAnatA hai pra.sA./mU./37 takkAligeva savve sadasambhUdA hi pajjayA tAsi / vaTTate te gANe visesado davvajAdINaM |37| una jIvAdi dravya jAtiyokI samasta vidyamAna aura avidyamAna paryAyeM tAtkAlika paryAyoMkI bhA~ti ziSTatA pUrvakA tI hai (pra.1//20.38,21.41) yo sA /a/1/28 atItA bhAvinazcArthAH sve sve kAle yathAkhilAH / varta - mAnAstatastadvadvetti tAnapi kevalaM / 28| bhUta aura bhAvI samasta jisa rupaye apane apane kAlameM martamAna rahate hai, kevala hAna unhe bhI usI rUpase jAnatA hai| 7. prayojanabhUta va aprayojanabhUta sabako jAnatA hai dha. 1/4, 1,44/118/8 Na ca khINAvaraNo parimiyaM ceva jANadi, NiSpaDibaMdhassa sayalatthAvagamaNasahAvassa parimiyasthAvagamabirohAdo | atropayogI zloka -'jJo jJeye kathamajJaH syAdasati pratibaMdhari / dAhye'gnirdAko na syAdasati pratibaMdhari / " 26 / - AvaraNa ke kSINa ho jAne para AtmA parimitako hI jAnatA ho yaha to ho nahIM sakatA kyoMki, pratibandhase rahita aura samasta padArthoMke jAnane rUpa svabhAva se saMyukta usake parimita padArthoMke jAnanekA virodha hai / yahA~ upayogI zloka - "jJAnasvabhAva AtmA pratibandhakakA abhAva honepara jJe viSayameM jJAnarahita kaise ho sakatA hai ? kyA agni pratibandhakake abhAva me dAhyapadArthakA dAhaka nahIM hotA hai| hotA hI hai / (ka. pA. 1/1,1646/13/66) svA./1/05/12 madhyevAstu anantavijJAnamityatiricyate / doSAtyaye'vazyaM bhAvitvAdanantavijJAnatvasya / na / copAbhAve'pi sadanabhyupagamAt / tathA ca beodhanacam "sarva pazyatu vA mA vA tattvamiSTa' tu pazyatu / kITasaMkhyAparijJAna skopa' tasmAdanuSThAnagasaM jJAnamasya vicAryatAm / pramANaM dUradarzI dete gRdhAnupAsmahe / " sammatavyapohArtha mananta vijJAnamityaduSTameva vijJAnAnantyaM binA eksyApyarthasya yathAvata parijJAnAbhAvAda tathA cArSa 30 kelI/2/prazna- kevaloke sAtha 'atIta doSa' vizeSa denA hI paryApta hai, 'anantavijJAna' bhI kahanekI kyA AvazyakatA ' kAraNa ki doSoMke naSTa honepara ananta vijJAnakI prApti avazyaMbhAvI hai| uttara- kitane hI vAdI doSokA jainendra siddhAnta koza
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna nAza hone para bhI anantavijJAnakI prApti svIkAra nahIM karate eva 'anantavijJAna' vizeSaNa diyA gayA hai| vaizeSikoM kA mata hai ki "Izvara sarva padArthoMko jAte athavA na jAne, vaha iSTa padAthako jAne itanA hI basa hai| yadi Izvara kIDoMkI saMkhyA ginane baiThe to vaha hamAre kisa kAmakA " tathA "ataeva Izvarake upayogI jJAnakI hI pradhAnatA hai, kyoMki yadi dUra taka dekhanevAle ko hI pramANa mAnA jAye to phira hameM gIca pakSiyoM kI bhI pUjA karanI caahie| isa matakA nirAkaraNa karaneke lie granthakArane anantavijJAna vizeSaNa diyA hai aura vaha vizeSaNa ThIka hI hai, kyoMki anantajJAnake binA kisI vastukA bhI ThIka-ThIka jJAna nahIM ho sktaa| AgamakA vacana bhI hai-"jo ekako jAnatA hai vahI sarvako jAnatA hai aura sarva ko jAnatA hai vaha ekako jAnatA hai / " 8. kevalajJAnameM isase bhI anantaguNA jAnane kI sAmarthya hai rA.vA./9/26 / 6 / 60/5 vAyokAla kasvabhAvo'nantaH tAvanto'nantA bhanyA yadyapi spu tAnapi jJAtumasya sAmarthya mastItyaparimitamAhAtmyaM tava kevalajJAnaM veditvym| jitanA yaha lokAloka svabhAva se hI ananta hai, usase bhI yadi anantAnanta vizva hai to usako bhI jAnanekI sAmarthya kevalajJAnameM hai, aisA kevalajJAnakA aparimita mAhAtmya jAnanA caahie| A.a./216 vasati bhuvi samastaM sApi saMdhAritAnyaH udaramupaniviza sA ca te vA parasya / tadapi kila pareSAM jJAnakoNe nilInaM vahati kathamihAgyo garva mAramAdhikeSu / 211 - jisa pRthivIke Upara sabhI padArtha rahate hai vaha pRthivI bhI dUsaroMke dvArA - arthAt ghanodadhi, dhana aura tanuvAtabalayoke dvArA dhAraNa kI gayI hai| ve pRthivI aura ve tInoM vAtavalaya bhI AkAzake madhya meM praviSTa haiM, aura vaha AkAza bhI kevaliyoMke jJAnake eka madhyame nilIna hai| aisI avasthAmeM yahA~ dUsarA apanese adhika guNoMvAleke viSayameM kaise garva dhAraNa karatA hai ' 9. kevalajJAnako sarva samartha na mAne so ajJAnI hai sa.sA./A./415/255 svakSetrasthitaye pRthagvidhaparakSetrasthitArthojjhanAt. get pazuH praNazyati cidAkArA shaamd| syAdvAdI tu basa svadhAmani parakSetre vinAstitAM pArtho'pi na vRcchatAmanubhavatyAkArakarSI parAn / 255 / - ekAntavAdI ajJAnI, svakSetrameM rahaneke lie bhinna-bhinna parakSetroM meM rahe hue zeyapadArthoMko ghorApadArthoM ke sAtha caitanyake AkArokA bhI vamana karatA huA tuccha hokara nAzako prApta hotA hai aura syAdvAdI to svakSetrameM rahatA huA. parakSetra meM apanA nAsti jAnatA huA, jJeya padArthoMko chor3atA huA bhI para-padArthoMse caitanyake AkAroM ko patA hai, isalie ko prApta nahIM hotA / * tA = " 4. kevalajJAna kI siddhimeM hetu 1. yadi arvako nahIM jAnatA to ekako bhI nahIM jAna sakatA pra.sA./40041 jo vijAgadi juga asme tiskAsi tihuye| jAdu tassa Na sakkaM sapajjayaM davyamegaM vA // 48 // davvaM anaMtapajjayamegamAthi dAdANi na vijAnadi jadi juga ki so sammANi jAgAdi 4-jo eka hI sAtha traikAlika tribhuvanastha padArthoMko nahIM jAnatA, use paryAya sahita eka Atma-TIkA) dravya 149 4. kevalajJAnako siddhimeM hetu jo bhI jAnanA zakya nahIM / 48 / yadi ananta paryAyavAle eka dravyako tathA ananta dravya samUhako eka hI sAtha nahI jAnatA to vaha sabako kaise jAna sakegA |4| (yo.sA./a/1/26-30 ) ni.sA./ /960 tatadavyaM pANAguNapaNa saMju pesamma parokkhadiTI have tassa / 168 / - vividha guNoM aura paryAyoMse saMyukta pUrvokta samasta dravyoMko jo samyak prakArase nahIM dekhatA use parIkSa darzana hai| sa.si./9/12/1043/8 yadi pratyarthamavati sarvajJasvamasya nAsti yogina', yasyAnandhyAt yadi pratyeka padArthako (eka eka karake) kramase jAnatA hai to usa yogI ke sarvajJatAkA abhAva hotA hai kyoMki zeya ananta hai| syA. ma./1/5/21 me udhRta - je egaM jANai, se savvaM jANai, je savvaM jANai se egaM jANai / ( AcArAMga sUtra / 1/3/4 / sUtra 122 ) / tathA eko bhAvaH sarvathA yena dRSTa sarve bhAvA sarvathA tena dRSTAH / sarve bhAvAH sarvathA yena dRSTA eko bhAva sarvathA tena dRSTaH / =jo ekako jAnatA hai vaha sarva ko jAnatA hai aura jo sarva ko jAnatA hai vaha ekako jAnatA hai| tathA jisane eka padArtha ko saba prakArase dekhA hai usane saba padArtho ko saba prakArase dekhA hai| tathA jisane saba padArthoMko saba prakArase jAna liyA hai, usane eka padArthako sava prakArase jAna liyA hai| zlo. vA./2/1/5/14/162/17 yathA vastusvabhAvaM pratyayotpattau kasyacinAJcanantavastupratyayaprasaMgAta...jaisI vastu hogI vaisA hI hUbahU jJAna utpanna hove taba to cAhe jisa kisIko anAdi ananta vastuke jJAna honekA prasaMga hogA kyoMki anAdi ananta paryAyoMse samameta hI sampUrNa vastu hai)| jJA./34/13 meM uddhRta -- eko bhAvaH sarvabhAvasvabhAvaH, sa bhAvA ekabhAvasvabhAvAH / eko bhAvastattvato yena buddhaH sarve bhAvAstava buddhA' / = eka bhAva sarvabhAvoMke svabhAvasvarUpa hai aura sarva bhAva eka bhAva ke svabhAva svarUpa hai; isa kAraNa jisane tattvase eka bhAvako jAnA usane samasta bhAvoko yathArthatayA jAnA / ni. sA./tA.vR./160/ 204 yo naiva pazyati jagattrayamekadeva kAlaprayaM ca tarasA sakatajJamAnI pratyakSadaSTitulA na hi tasya nityaM sarvajJatA kathamihAsya jaDAtmanaH syAt / sarvajJatAke abhimAnavAlA jo jIva zIghra eka hI kAlameM tIna jagatko tathA tIna kAlako nahIM dekhatA, use sadA ( kadApi ) atula pratyakSa darzana nahIM hai; usa DAtmAko sarvajJatA kisa prakAra hogI / 2. yadi trikAlako na jAne to isakI divyatA hI kyA pra. sA./mU./36 jadi paJcavasvamajAyaM pajAyaM palaharyaM ca NANassa / Na hamadama taM divyaM ti hi ke paruneti yadi anutpanna paryAya gANaM / - naSTa paryAyeM jJAnake pratyakSa hA~ to | = usa jJAnako divya kauna kahegA ' 3. aparimiti viSaya hI to isakA mAhAtmya hai sa.si./1/26/135/11 aparimitamAhAtmyaM hi taditi jJApanArthaM 'sarva dravyaparyAyeSu' ityucyate = kevalajJAnakA mAhAtmya aparimita hai, isI bAta kA jJAna karAneke lie sUtra meM 'sarvadravya paryAyeSu' pada kahA hai (rA./bA./1/2/6/10/4 ) 4. sarvajJatvakA abhAva kahanevAlA kyA svayaM sarvaza nahIM hai si.vi./mU./8/15-16 saryAtmajJAnavijJeyatvaM vino veryaM tasya sarvazAbhAvavivsthaya // 13 // tajjJe yajJAce kalyAi yadi jainendra siddhAnta koza
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna 150 4. kevalajJAnako siddhi hetu Apta.pa / mU./66-110 sunizcitAnvayAdheitoH prasiddhavyatirekata / jJAtA'han vizvatattvAnAmevaM siddhyedabAdhita' 66.. evaM siddhaH sunirNItAsaMbhavabAdhakatvataH / mukhabaIvizvatattvajJa so'rhanneva bhavAniha |1014-prmeypnaa hetukA anvaya acchI taraha siddha hai aura usakA vyatireka bhI prasiddha hai, ataH usase arhanta nirvAdharUpase samasta padArthoMkA jJAtA siddha hotA hai / 16 (1)-trikAla trilokako na jAnaneke kAraNa indriya pratyakSa bAdhaka nahIM hai |he| (2)-kevala sattAko viSaya karaneke kAraNa anumAna, upamAna, arthApatti aura Agama bhI bAdhaka nahIM hai / 684 (3)-anai kAntika honeke kAraNa puruSatva va vaktRtva hetu(anumAna) bAdhaka nahIM hai-(de0 kevalajJAna/5) 166-100 / / 4) sarva manuSyoM meM samAnatAkA abhAva honese upamAna bhI bAdhaka nahIM hai / 1011; (5)-anyathAnupapatti se zUnya honese aApatti bAdhaka nahIM hai / 10 / (6)-apauruSeya Agama kevala yajJAdike viSayameM pramANa hai, sarva jJakRta Agama bAdhaka ho nahIM sakatA aura sarvajJakRta Agama svata' sAdhaka hai / 103-104; (7)-sarvajJatvake anubhava va smaraNa vihIna honeke kAraNa abhAva pramANa bhI bAdhaka nahIM hai athavA asarvajJatvakI siddhike abhAvame sarvajJatvakA abhAva kahanA bhI asiddha hai / 105-108 / isa prakAra bAdhaka pramANoMkA abhAva acchI taraha nizcita honese sukhakI taraha vizvatattvoMkA jJAtA-sarvajJa siddha hotA hai / 10 / budhyetana svayam / ...| nara' zarIrI vaktA vAsakalajhaM jgdvidn| sarvajJaH syAttato nAsti sarvajJAbhAvasAdhanam / 16 / saba jIvoM ke jJAna tathA unake dvArA jJeya aura ajJeya tattvoMko pratyakSase jAnanevAlA kyA svayaM sarvajJa nahIM hai / yadi vaha svayaM yaha nahIM jAnatA ki sana jIva sarvajJake jJAnase rahita hai to vaha svayaM kaise sarvajJake abhAvakA jJAtA ho sakatA hai| zAyada kahA jAye ki saba AtmAoMkI asarvajJatA pratyakSase nahI jAnate kintu anumAnase jAnate hai ata' ukta doSa nahIM aataa| to puruSa vizeSako bhI vaktRtva Adi sAmAnya hetuse asarvajJatvakA sAdhana karanemeM bhI ukta kathana samAna hai kyoMki sarvajJatA aura vaktRtvakA koI virodha nahIM hai sarvajJa vaktA ho sakatA hai / nyAya. vi./vR./3/11/286 para udhRta (mImAMsA zloka codanA/134 135) "sarvatro'yamiti hyevaM taskAle'pi bubhutsubhiH / tajjJAnajJeyavijJAnarahitairgamyate katham // 134 / kalpanIyAzca sarvajJA bhaveyurvahavastava / ya eva syAdasarvajJaH sa sarvajJaM na budhyate |13||"-us kAla meM bhI jo jijJAsu sarvajJake jJAna aura usake dvArA jAne gaye padArthoke jJAnase rahita hai ve 'yaha sarvajJa hai aisA kaise jAna sakate hai| aura aisA mAnanepara Apako bahutase sarvajJa mAnane hoge kyoMki jo bhI asarvajJa hai vaha sarvajJako nahIM jAna sktaa| dra. saM./TI./10/211/5 nAsti sarvajJo'nupalabdhe / khara viSANavat / tatra pratyuttara-kimatra deze'tra kAle anupalabdheH, sarvadeze kAle vA / yadyatra deze'tra kAle nAsti tadA sammata eva / atha sarvadezakAle nAstIti bhaNyate tajjagatrayaM kAlatrayaM sarvajJarahitaM kathaM jJAta bhvtaa| jJAtaM cettahiM bhavAneva sarvajJaH / atha na jJAtaM tarhi niSedhaH kathaM kriyate 11...yathoktaM kharaviSANavaditi dRSTAntavacanaM tadapyanucitam / khare viSANaM nAsti gavAdau tiSThatItyatyantAbhAvo nAsti yathA tathA sarvajJasyApi niyatadezakAlAdiSvabhAve'pi sarvathA nAstitvaM na bhavati iti dRSTAntadUSaNaM gatam / = prazna-sarvajJa nahIM hai, kyoMki usakI pratyakSa upalabdhi nahIM hotI, jaise gadheke sIMga / uttara-sarvajJakI prApti isa deza va isa kAla meM nahIM hai vA saba dezoM va sana kAloM meM nahIM hai| yadi kaho ki isa deza va isa kAla meM nahIM taba to hameM bhI sammata hai hii| aura yadi kaho ki saba dezoM va saba kAloMmeM nahIM hai, taba hama pUchate haiM ki yaha tumane kaise jAnA ki tInoM jagata va tInoM kAlo meM sarvajJa nahIM hai| yadi kaho ki hamane jAna liyA taba to tuma hI sarvajJa siddha ho cuke aura yadi kaho ki hama nahIM jAnate to usakA niSedha kaise kara sakate ho| (isa prakAra to hetu dUSita kara diyA gayA) aba apane hetukI siddhi meM jo Apane gadheke sIMgakA dRSTAnta kahA hai vaha bhI ucita nahIM hai, kyoMki bhale hI gadheko sIMga na hoM parantu baila Adiko to haiM hii| isI prakAra yadyapi sarvajJa kA kisI niyata deza tathA kAla AdimeM abhAva ho para usakA sarvathA abhAva nahIM ho sktaa| isa prakAra dRSTAnta bhI dUSita hai / ( paM. kA./ tA. vR./26/6/11) 5. bAdhaka pramANakA abhAva honese sarvajJazva siddha hai si. vi /mU./8/6-7/537-538 "prAmANyamakSabuddhezcedyathA'bAdhAvinizcayAva / nirNItAsaMbhavabAdhaH sarvajJo neti sAhasam / 6 / sarvaze'stIti vijJAnaM pramANaM svata eva tat / doSavatkAraNAbhAvAda bAdhakAsaMbhavAdapi "-jisa prakAra bAdhakAbhAvake vinizcayase cakSu Adise janya jJAnako pramANa mAnA jAtA hai usI prakAra bAdhAke asaMbhavakA nirmANa honese sarvajJake astitvako nahIM mAnanA yaha ati sAhasa hai 6 / 'sarvajJa hai isa prakArake pravacanase hone vAlA jJAna svataHhI pramANa hai kyoMki usa jJAnakA kAraNa sadoSa nahIM hai| zAyada kahA jAye ki 'sarbajJa hai' yaha jJAna bAdhyamAna hai kintu aisA kahanA ThIka nahIM hai kyoMki usakA koI bAdhaka bhI nahIM hai| (dra.saM./TI./10/213/7) (paM. kA./tA. vR./26/66.13)| 6. atizaya pUjya honese sarvajJatva siddha hai dha.6/4,1,44/113/7 kadhaM savvaNahU va DhamANabhayavaMto .. NavakevalaladdhIo...cchataeNa sohammideNa tassa kypuujnnnnhaannuuvvttiido| Na ca vijAvAipUjAe viyahicAro...sAhammAbhAvAdo.. badhammiyAdo vaa| -prazna-bhagavAna barddhamAna sarvajJa the yaha kaise siddha hotA hai| uttara-bhagavAna meM sthita nA kevala lagdhiko dekhanevAle saudharmendra dvArA kI gayI unakI pUjA kyoMki sarvajJatAke binA mana nahIM sktii| yaha hetu vidyAvAdiyoMkI pUjAse vyabhicarita nahIM hotA, kyoMki vyantaroM dvArA kI gayI aura devendroM dvArA kI gayI pUjAmeM samAnatA nahIM hai| 7. kevalajJAnakA aMza sarva pratyakSa honese kevalajJAna siddha hai ka.pA.1/1/631/44 Na ca kevalaNANamasiddhaM : kevalaNANasassa sasaMveyaNapaJcavakheNa NivvAheNuvalaM bhaado| Na ca avayave paccavakhe saMte avayavI parokkho tti jutta; cavikhadiyavisayIkayaavayavatthaM bhassa vi provrkhppsNgaado| yadi kahA jAya ki kevalajJAna asiddha hai, so bhI bAta nahIM hai, kyoMki svasaMvedana pratyakSake dvArA kevalajJAnake aMzarUpa ( mati Adi) jJAnakI nirbAdha rUpase upalabdhi hotI hai| avayavake pratyakSa ho jAne para sahavartI anya avayava bhale parokSa raheM, parantu avayavI parokSa nahIM kahA jA sakatA, kyoMki aisA mAnane para cakSuindriyake dvArA jisakA eka bhAga pratyakSa kiyA gayA hai usa stambhako bhI parokSatAkA prasaMga prApta hotA hai| syA,ma /17/237/6 tarisaddhistu jJAnatAratamya kvacida vizrAgtama. tAratamyatvAta AkAze pariNAmatAratamyavat / = jJAnakI hAni aura vRddhi kisI jIvameM sarvotkRSTa rUpame pAyI jAtI hai. hAni, bRddhi honese| jaise AkAzameM pariNAmakI sarvotkRSTatA pAyI jAtI hai vaise hI jJAnakI sarvotkRSTatA sarvajJameM pAyI jAtI hai| kRSTa rUpamai yavat / bAra AkAzameM jainendra siddhAnta koza
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5 kevalajJAna viSayaka zaMkA-samAdhAna kevalajJAna 8. sUkSmAdi padArthoMke prameya honese sarvajJatva siddha hai / bha. A./vi./51/173/15 pratyakSasyAvadhyAde. AtmakAraNatvAdasahAyatA stoti kevalatvaprasaMga syAditi cenna rUDhenirAkRtAzeSajJAnAvaraNasyoApta.mI./5 sUkSmAntaritadUrArthA. pratyakSA. ksycidythaa| anumeyatvato pajAyamAnasyaiva bodhasya kevala zabdapravRtte / prazna-pratyakSa avadhi snyAdiriti sarvajJasaMsthitiH / / - sUkSma arthAt paramANu Adika, va mana'paryaya jJAna bhI indriyAdiko apekSA na karake kevala bAtmAke antarita arthAta kAlakari dUra rAma rAvaNAdi aura dUrastha arthAt Azrayase utpanna hote haiM, isalie unako bhI kevalajJAna kyo nahIM kSetrakari dUra mera Adi kisI na kisIke pratyakSa avazya haiM, kyoMki kahate ho ? uttara-jisane sarva jJAnAvaraNakarmakA nAza kiyA hai, aise ye anumeya haiN| jaise agni Adi padArtha anumAnake viSaya hai so hI kevalajJAnako hI 'kevalajJAna' kahanA rUDha hai, anya jJAno meM kevala' kisI ke pratyakSa bhI avazya hote haiN| aise sarvajJakA bhale prakAra nizcaya zabdakI rUDhi nahIM hai| hotA hai| (nyA.vi./ma./3/26/268) (si.vi./mU./8/31/573) (nyA. gha./1/1,1,22/196/1 prameyamapi maivamai kSiSTAsahAyatvAditi cenna, tasya vi././3/20/288 me uddhRta) (Apta.pa.mU./88-11)(kAvya mImAMsA tatsvabhAvatvAt / na hi svabhAvAH paraparyanuyogArhA. avyavasthApatte. 1) (dra.saM./TI./50/213/10) (paM.kA./tA bR./26/66/14) (sA ma./17/ riti / -prazna-yadi kevalajJAna asahAya hai, to vaha prameyako bhI 237/7) (nyA.dI./2/621-23/41-44) mata jaano| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki padArthoM kA jAnanA usakA svabhAva hai| aura vastuke svabhAva dUsaroM ke praznoMke yogya nahIM huA 9. pratibandhaka karmoMkA abhAva honese sarvajJatva karate hai| yadi svabhAva meM bhI prazna hone lageM to phira vastuoko siddha hai vyavasthA hI nahIM bana sktii| 2. vinaSTa va anutpanna padArthoM kA jJAna kaise sammava hai si.vi./ma./8-6 jJAnasyAtizayAt sidhyedvibhutvaM primaannvt| vaiSadya kaciddoSamalahAnestimirAkSavat 181 mANikyAdermalasyApi vyAvRtti ka.pA.1/1,1/615/22/2 asati pravRttau kharaviSANe'pi pravRttirastviti rtishyvto| AtyantikI bhavatyeva tathA ksycidaatmnH|-jaise ceta; naH tasya bhuutbhvissycchttiruuptyaa'pysttyaat| vartamAnaparyAparimANa atizayayukta honese AkAzameM pUrNarUpase pAyA jAtA hai, vaise NAmeva kimityarthatvamiSyata iti cet, na; 'aryate paricchidyate' hI jJAna bhI atizayayukta honese kisI puruSa vizeSameM vibhu-samasta iti nyAyatastatrArthatvopalambhAt / tadanAgatAtItapayiSvapi samAnazeyokA jAnanevAlA hotA hai| aura jaise andhakAra haTanepara cakSu miti cetaH naH tadgrahaNasya vartamAnArtha grahaNapUrvakatvAt / -praznaspaSTa rUpase jAnato hai, vaise hI doSa aura malakI hAni honese vaha yadi vinaSTa aura anutpannarUpase asat padArthoMme kevalajJAnako pravRtti jJAna spaSTa hotA hai / zAyada kahA jAye ki doSa aura malako Atya hotI hai, to kharaviSANameM bhI usakI pravRtti hoo ! uttara-nahIM, ntika hAni nahIM hotI to aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki jaise kyoMki kharaviSANakA jisa prakAra vartamAnameM sattva nahIM pAyA jAtA mANikya Adise atizayavAlI malakI vyAvRtti bhI AtyantikI hai, usI prakAra usakA bhUtazakti aura bhaviSyat zaktirUpase bhI sattva hoto hai usake mala sarvathA dUra ho jAtA hai usI taraha kisI AramAse nahIM pAyA jAtA hai| prazna-yadi artha meM bhUta aura bhaviSyat paryAya bho malake pratipakSI jJAnAdikA prakarSa honepara malakA atyantAbhAva zaktirUpase vidyamAna rahatI hai to kevala vartamAna paryAyako hI artha ho jAtA hai / 7-8 (nyA.vi./mU /3/21-25/261-265), (dha.6/- kyoM kahA jAtA hai| uttara-nahIM, kyoki, 'jo jAnA jAtA hai use 4,1,44/26/tathA TIkA pR.114-118), (ka.pA.1/1,1/937-46/13 artha kahate hai' isa vyutpattike anusAra vartamAna paryAyoMmeM hI arthatathA TIkA pR. 56-64), (rAga/5-rAgAdi doSoMkA abhAva asaMbhava panA pAyA jAtA hai| prazna-yaha vyutpatti artha anAgata aura atIta nahIM hai), ( mokSa/6-akRtrima bhI karmamala kA nAza sambhava hai); paryAyoM meM bhI samAna hai * uttara--nahIM, kyoMki unakA grahaNa varta(nyA.dI./2/724-28/44-50), (nyAya bindu caukhambA mAna artha ke grahNa pUrvaka hotA hai| sIrIja/zlo, 361-362) dha.6/1,6-1,14/26/6 gaTThANuppaNNa atthANaM kadhaM tado pricchedo| Na, kevalattAdo bajjhatthAvekvAe viNA taduppattIe virohaabhaavaa| Na tassa vipajjayaNANattaM pasajjade, jahArUveNa pricchittiido| Na gaddaha5. kevalajJAna viSayaka zaMkA-samAdhAna siMgeNa viucAro tassa accNtaabhaavruuvttaado|-prshn--jo padArtha naSTa ho cuke haiM aura jo padArtha abhI utpanna nahI hue haiM, unakA kevala1. kevalajJAna asahAya kaise hai ? jJAnase kaise jJAna ho sakatA hai| uttara--nahIM, kyoMki kevalajJAnake sahAya nirapekSa honese bAhya padArthoM kI apekSAke binA unake, ka.pA.1/1,1/315/21/1 kevalamasahAyaM indriyAlokamanaskAranirapekSa- (vinaSTa aura anutpannake) jJAnakI utpattimeM koI virodha nahIM hai| svAta / AtmasahAyamiti na tatkevalamiti ceta; na; jJAnavyatiriktA- aura kevalajJAnake viparyayajJAnapanekA bhI prasaMga nahIM AtA hai, kyoMki smano'sattvAt / arthasahAyatvAnna kevalamiti ceda; na; vinaSTAnutpannA- vaha yathArtha svarUpako padArthoM se jAnatA hai| aura na gadheke sIMgake totAnAgate'rtheSvapi tatpravRttyupalambhAva / -asahAya jJAnako sAtha vyabhicAra doSa AtA hai, kyoMki vaha atyantAbhAva rUpa hai| kevalajJAna kahate haiM, kyoMki vaha indriya, prakAza aura manovyApAra- pra.sA./ta.pra /37 na khatvetadayuktaM--dRSTAvirodhAta / dRzyate hi chadmasthakI apekSAse rahita hai / prazna-kevalajJAna AtmAkI sahAyatAse syApi vartamAnamiva vyatItamanAgataM vA vastu cintayata. saMvidAutpanna hotA hai, isalie ise kevala nahIM kaha skte| uttara-nahIM, lambitastadAkAra / kiMca citrapaTIyasthAnatvAt sNvid.| yathA hi kyoMki jJAnase bhinna AtmA nahIM pAyA jAtA hai, isalie ise asara citrapaTabAmativAhitAnAmanupasthitAnAM vartamAnAnAM ca vastUnAmAhAya kahane meM Apatti nahI hai| prazna-kevalajJAna arthakI sahAyatA lekhyAkArAH sAkSAdekakSaNa evAvabhAsante, tathA saMvibhittAvapi / lekara pravRtta hotA hai, isalie ise kevala (asahAya) nahIM kaha kica sarvajJa yAkArANAM tadAtvikatvAvirodhAta / yathA hi pradhvastAnAsakate / uttara-nahIM, kyoMki naSTa hue atIta padArthoMmeM aura utpanna manuditAnAM ca vastUnAmAlerakhyAkArA vartamAnA eva tathAtItAnAmana hue anAgata padArthoM meM bhI kevalajJAnakI pravRtti pAyI jAtI hai, isa- nAgatAnAM ca paryAyANAM jJayAkArA vartamAnA eva bhvnti| yaha lie yaha artha kI sahAyatAse hotA hai, aisA nahIM kahA jA sktaa| (tInoM kAloMkI paryAyoM kA vartamAna paryAyo vava jJAnameM jJAta honA) jainendra siddhAnta koza
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna 152 6. kevalajJAnakA svapara-prakAzakapanA vaktApana AdikA prakarSa honepara bhI jJAnakI hAni nahIM hotii| (aura bhI de0 vyabhicAra/4 ) / ayukta nahIM hai, kyoMki 1. usakA dRSTake sAtha avirodha hai / (jagatameM) dikhAI detA hai ki chadmasthake bho, jaise vartamAna bastukA cintavana karate hue jJAna usake AkArakA avalambana karatA hai, usI prakAra bhUta aura bhaviSyat vastukA cintavana karate hue (bhI) jJAna usake AkArakA avalambana karatA hai / 2. jJAna citrapaTake samAna hai| jaise citrapaTameM atIta anAgata aura vartamAna vastuoMke AlekhyAkAra sAkSAta eka kSaNa meM hI bhAsita hote hai, usI prakAra jJAnarUpI bhittimeM bhI atIta anAgata paryAyoMke jJayAkAra sAkSAda eka kSaNameM ho bhAsita hote haiM / 3. aura sarva jayAkAroM kI tAtkAlikatA aviruddha hai / jaise citrapaTameM naSTa va anutpanna (bAhUbalI, rAma, rAvaNa Adi ) vastuoke AlekhyAkAra vartamAna hI hai, isI prakAra atIta aura anAgata paryAyoke jJayAkAra vartamAna hI hai| 3. apariNAmI kevalajJAna pariNAmI padArthoM ko kaise jAne 6. arhantoMko hI kevalajJAna kyo anyako kyoM nahIM Apta, mI /mU./6,7 sa tvamevAsi nirdoSo yuktizAstrAvirodhivAk / avirodho yadiSTaM te prasiddha na na bAdhyate / 6 / tvanmatAmRtabAhyAnAM sarvathai kaantvaadinaam| AptAbhimAnadagdhAnAM sveSTAdRSTena bAdhyate / 7 / -he arhan / vaha sarvajJa Apa ho hai, kyoMki Apa nirdoSa haiN| nirdoSa isalie haiM ki yukti aura Agamase Apake vacana aviruddha haiM aura vacanomeM virodha isa kAraNa nahIM hai ki ApakA iSTa ( mukti Adi tattva ) pramANase bAdhita nahIM hai| kintu tumhAre anekAnta matarUpa amRtakA pAna nahIM karanevAle tathA sarvathA ekAnta tattvakA kathana karanevAle aura apaneko Apta samajhaneke abhimAnase dagdha hue ekAntavAdiyoMkA iSTa (abhimata tattva ) pratyakSase bAdhita hai| (aSTasahasro ) (nirNaya sAgara bambaI /pR.66-67) (nyAya. do/2/2426/44-46 ) / gha. 1/1,1,22/198/5 pratikSaNaM vivartamAnAnarthAnapariNAmi kevalaM kathaM paricchinattIdi cenna, jJa yasamaviparivartina. kevalasya tadavirodhAta / jJayaparatantratayA parivartamAnasya kevalasya katha punarnavotpattiriti cenna, kevalopayogasAmAnyApekSayA tsyotpttrbhaavaat| vizeSApekSayA ca nendriyAlokamanobhyastadutpattiviMgatAvaraNasya tadvirodhAt / kevalamasahAyatvAnna tatsahAyamapekSate svarUpahAniprasaMgAt / -prazna-aparivartanazIla kevalajJAna pratyeka samayame parivartanazIla padArthoMko kaise jAnatA hai / uttara-aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoki, jJeya padArthoMko jAnaneke lie tadanukUla parivartana karanevAle kevalajJAnake aise parivartanake mAna lenemeM koI virodha nahIM aataa| prazna-jJa yakI parataMtratAse parivartana karanevAle kevalajJAnakI phirase utpatti kyo nahIM mAnI jAye ? uttara-nahIM, kyoMki, kevalajJAnarUpa upayoga-sAmAnyakI apekSA kevalajJAna kI puna: utpatti nahI hotI hai| vizeSakI apekSA usakI utpatti hote hue bhI vaha ( upayoga) indriya, mana aura Alokase utpanna nahIM hotA hai, kyoMki, jisake jJAnAvaraNAdi karma naSTa ho gaye haiM, aise kevalajJAnameM indriyAdikI sahAyatA mAnane meM virodha AtA hai| dUsarI bAta yaha hai ki kevalajJAna svayaM asahAya hai, isalie vaha indriyAdikoMkI sahAyatAkI apekSA nahIM karatA hai, anyathA jJAnake svarUpako hAnikA prasaMga A jaayegaa| 7. sarvajJatva jAnanekA prayojana paM. kA./tA. vR./26/67/10 anyatra sarvajJasiddhau bhaNitamAste atra punrdhyaatmgrnthtvaannocyte| idameva vItarAgasarvajJasvarUpaM samastarAgAdivibhAvatyAgena nirantaramupAdeyatvena bhAvanIyamiti bhAvArtha: / sarvajJa kIsiddhinyAyaviSayaka anya granthoM meM acchI taraha kI gayI hai| yahA~ adhyAtmagrantha honeke kAraNa vizeSa nahIM kahA gayA hai| aisA vItarAga sarvajJakA svarUpa hI samasta rAgAdi vibhAvoMke tyAga dvArA nirantara upAdeyarUpase bhAnA yogya hai, aisA bhAvArtha hai| 4. kevalajJAnIko prazna pUchane yA sunane kI AvazyakatA kyoM ma. pu /1/182 praznAdvinaiva tadbhAva jAnannapi sa sarvavit / tatpraznAntamudai kSiSTa pratipatranirodhataH / 182 / - saMsArake saba padArthoMko eka sAtha jAnanevAle bhagavAn vRSabhanAtha yadyapi praznake vinA hI bharata mahArAjake abhiprAyako jAna gaye the tathApi ve zrotAoMke anurodhase praznake pUrNa honeko pratIkSA karate rhe| 5. sarvajJatvake sAtha vaktRtvakA virodha nahIM hai Apta. pa./mU./88-100 nAhaM niHzeSatattvajJo vktRtv-purusstvtH| brahmAdivaditi proktamanumAnaM na bAdhakam / / hetorasya vipakSeNa virodhAbhAvanizcayAt / vaktRtvAdeH prakarSe'pi jJAnAnisisiddhita. 100/prazna-arhanta azeSa tattvokA jJAtA nahIM hai kyoMki vaha vaktA hai aura puruSa hai| jo vaktA aura puruSa hai, vaha azeSa tattvoM kA jJAtA nahI hai, jase brahmA vagairaha / uttara-yaha Apake dvArA kahA gayA anumAna sarvajJakA bAdhaka nahIM hai, kyoMki, vaktApana aura puruSapana hetuoMkA, vipakSake (sarvajJatAke ) sAtha virodhakA abhAva nizcita hai, arthAt ukta hetu sapakSa va vipakSa donoMme rahatA honese anai kAntika hai / kAraNa 6. kevalajJAnakA svapara-prakAzakapanA 1. nizcayase svako aura vyavahArase parako jAnatA hai ni sA./mU. 156 jANadi passadi savvaM vavahAraNaeNa kevalI bhagavaM / kevalaNANI jANadi passadi NiyameNa appANaM / 156 = vyavahAra nayase kevalI bhagavAna sabakojAnate hai aura dekhate haiM; nizcayanayase kevalajJAnI AtmAko jAnatA hai aura dekhatA hai| (pa. pra./To./1/52/50/8 ( aura bhI de0 zrutakevalo/3)/ pa pra/mU./1/5 te puNu baMdau~ siddhagaNa je appANi vasaMta/loyAlou vi sayala ihu acchahi vimala NiyaMta / / maiM una siddhoko vandatA hU~, jo nizcaya karake apane svarUpameM tiSThate haiM aura vyavahAra nayakari lokAlokako saMzayarahita pratyakSa dekhate hue Thahara rahe haiM / 2. nizcayase parako na jAnanekA tAtparya upayogakA para ke sAtha tanmaya na honA hai pra. sA./ta.pra./12/ka-4 jAnannapyeSa vizvaM yugapadapi bhavadbhAvi bhUtaM samastaM, mohAbhAvAdyadAtmA pariNamati para naiva nilU nakarmA / tenAste mukta eka prasabhavikasitajJaptivistArapItajJa yAkAra trilokI pRthagapRthagatha dyotayan jJAnamUrtiH / 4 / -jisane karmoko cheda DAlA hai aisA yaha AtmA bhUta, bhaviSyat aura vartamAna samasta vizvako eka hI sAtha jAnatA huA bhI mohake abhAvake kAraNa pararUpa pariNamita nahIM hotA, isalie aba, jisake (samasta) jJeyAkAroM ko atyanta vikasita jJaptike vistArase svayaM pI gayA hai aise tInoM lokake padArthoMko pRthak aura apRthak prakAzita karatA huA vaha jJAnamUrti mukta hI rahatA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna 153 6. kevalajJAnakA svapara-prakAzakapanA pra. sA./ta. pra/32 apaM rakhatvAtmA svabhAvata eva paradravyagrahaNamokSaNa pariNamanAbhAvAtsvatattvabhUtakevalajJAnasvarUpeNa vipariNamya samastameva ni zeSatayAtmAnamAtmanAtmani sNcetyte| athavA yugapadeva sarvArthasArthasAkSAtkaraNena jJaptiparivartanAbhAvAt saMbhASitagrahaNamokSaNakriyAvirAma....vizvamazeSa pazyati jAnAti ca evamasyAtyantaviviktatvameva / yaha AtmA svabhAvase hI paradravyoMke grahaNa-tyAgakA tathA paradravyarUpase pariNamita honekA abhAva honese svatattvabhUta kevalajJAnarUpase pariNamita hokara, nizeSarUpase paripUrNa AtmAko AtmAse AtmAme saMcetatA jAnatA anubhava karatA hai| athavA eka sAtha hI sarva padArthoke samUhakA sAkSAtkAra karanese jJaptiparivartanakA abhAva honese jisake grahaNatyAgarUpa kriyA virAmako prApta huI hai, sarvaprakArase azeSa vizvako dekhatA jAnatA hI hai| isa prakAra usakA atyanta bhinnatva hI hai / bhAvArtha-kevalI bhagavAn sarvAtma pradezoMse apaneko hI anubhava karate rahate hai, isa prakAra ve paradravyose sarvathA bhinna hai| athavA kevalIbhagavAnko sarva padArthIkA yugapat jJAna hotA hai| unakA jJAna eka zeyako chor3akara kisI anya vivakSita jJeyAkArako jAnaneke lie bhI nahIM jAtA hai, isa prakAra bhI ve parase sarvathA bhinna hai| pra. sA./tA. vR/37/50/16 ayaM kevalI bhagavAn paradravyaparyAyAn paricchittimAtreNa jAnAti na ca tanmayatvena, nizcayena tu kevalajJAnAdiguNAdhArabhUtaM svakIyasiddhaparyAyameva svasaMvittyAkAreNa tanmayo bhUtvA paricchinatti jaanaati| yaha kevalI bhagavAna paradravya va unakI paryAyoMko paricchitti ( pratibhAsa) mAtrase jAnate hai: tanmayarUpase nhiiN| parantu nizcayase to ve kevalajJAnAdi guNoMke AdhArabhUta svakIya siddhaparyAyako ho svasavittirUpa AkArase arthAt svasaMvedana jJAnase tanmaya hokara jAnatA hai yA anubhava karatA hai / sa. sA /tA. vR/356-365 zvetamRttikAdRSTAntena jJAnAtmA ghaTapaTAdijJeyapadArthasya nizcayena jJAyako na bhavati tanmayo na bhavatItyarthaH tahi kiM bhavati / jJAyako jJAyaka eva svarUpe tiSThatItyarthaH / tathA tena zvetamRttikAdRSTAntena paradravyaM ghaTAdikaM jJeyaM vastuvyavahAreNa jAna ti na ca paradravyeNa saha tanmayo bhavati / = jisa prakAra khaDiyA dIvAra rUpa nahIM hotI balki dIvAra ke bAhya bhAgameM hI ThaharatI hai isI prakAra jJAnAtmA ghaTa paTa Adi zeyapadArthoM kA nizcayase jJAyaka nahIM hotA arthAta unake sAtha tanmaya nahIM hotA, jJAyaka jJAyakarUpa hI rahatA hai| jisa prakAra khaDiyA dIvArase tanmaya na hokara bhI use zveta karatI hai, isI prakAra vaha jJAnAtmA ghaTa paTa Adi paradravyarUpa jJayavastuoMko vyavahArase jAnatA hai para unake sAtha tanmaya nahIM hotaa| pa.pra./TI/1/52/50/10 kshcidaah| yadi vyavahAreNa lokAloka jAnAti tahi vyavahAranayena sarvajJatva, na ca nishcynyeneti| parihAramAha-yathA svakIyamAtmAnaM tanmayatvena jAnAti tathA paradravya tanmayatvena na jAnAti, tena kAraNena vyavahAro bhaNyate na ca parijJAnAbhAvAt / yadi punanizcayena svadravyavattanmayo bhUtvA paradravyaM jAnAti tarhi parakIyamukhaduHkha rAgadveSaparijJAto sukhI dukhI rAgI dveSI ca syAditi mahadUSaNa prApnotIti / - prazna-yadi kevalI bhagavAna vyavahAranayase lokAlokako jAnate hai to vyavahAranayase hI unheM sarvajJatva bhI hoo parantu nizcayanayase nahIM ! uttara-jisa prakAra tanmaya hokara svakIya AzmAko jAnate haiM usI prakAra paradravyako tanmaya hokara nahIM jAnate, isa kAraNa vyavahAra kahA gayA hai. na ki unake parijJAnakA hI abhAva honeke kaarnn| yadi stra dravyako bhA~ti paradravyako bhI nizcayase tanmaya hokara jAnate to parakIya sukha va duHkhako jAnanese svayaM sukhI duHkhI aura parakIya rAgadveSako jAnanese svayaM rAgI dveSI ho gaye hote| aura isa prakAra mahata dUSaNa prApta hotA / (pa. pra/TI./11/19) aura bhI de0 mokSa/6 va hiMsA/4/5 meM isI prakArakA zaMkA-samAdhAna ) / 3. AtmA jJeyake sAtha nahIM para jJeyAkArake sAtha tanmaya hotA hai rA. vA./1/10/10/50/16 yadi yathA bAhya prameyAkArAt pramANamanyat tathAbhyantaraprameyAkArAdapyanyat syAt, anavasthAsya syAta / 10. syAdanyatvaM syaadnnytvmityaadi| saMjJAlakSaNAdibhedAta syAdanyatvam. vyatirekeNAnupalabdheH syAdananyatvamityAdi / 13 / -jisaprakAra bAhya prameyAkArose pramANa judA hai, usI taraha yadi antaraMga prameyAkArase bhI vaha judA ho taba to anavasthA doSa AnA ThIka hai, parantu inameM to kathaMcit anyatva aura kathaMcit ananyatva hai| saMjJA lakSaNa prayojanakI apekSA anyatva hai aura pRthak pRthaka rUpase anupalabdhi hone ke kAraNa inameM ananyatva hai / (pra.sA./ta pra./36) / pra.sA/ta. pra/26,31 yathA cakSu rUpidravyANi svapradezarasaMspRzadapraviSTaM paricchedyamAkAramAtmasArakurvanna cApraviSTaM jAnAti pazyati ca, evamAramApi. jJeyatAmApannAni samastavastUni svapradezairasaMspRzanna praviSTaH samastajJa yAkArAnunmUlya iva kalayanna cApraviSTo jAnAti pazyati c| evamasya vicitrazaktiyogino jJAnino'rtheSvapradeza iva pravezo'pi siddhimavatarati |26...ydi khalu.. sarvA na pratibhAnti jJAne tadA tanna sarvagatamabhyupagamyeta / abhyupagamyeta vA sarvagatam / tahi sAkSAt saMvedanamukurundabhUmikAvatIrNa pratibimbasthAnIyasvasavedyAkAraNAni paramparayA pratibimbasthAnIyasaMvedyAkArakAraNAnIti kathaM na jJAnasthAyino'rthA nishciiynte| =jisa prakAra cakSu rUpIdravyoMko svapradezoMke dvArA asparza karatA huA apraviSTa rahakara ( unhe jAnatA dekhatA hai), tathA jJayAkAroko AtmasAtkAra karatA huA apraviSTa na rahakara jAnatA dekhatA hai, usI prakAra AtmA bhI jJayabhUta samasta vastuoMko svapradezoMse asparza karatA hai, isalie apraviSTa rahakara ( unako jAnatA dekhatA hai ), tathA vastuomeM vartate hue samasta jJayAkAroko mAno mUla mese hI ukhADakara grAsa kara liyA ho, aise apraviSTa na rahakara jAnatA dekhatA hai / isa prakAra isa vicitra zaktivAle AtmAke padArthame apravezakI bhA~ti praveza bhI siddha hotA hai / 21 / yadi samasta padArtha jJAnameM pratibhAsita na ho to vaha jJAna sarvagata nahI mAnA jaataa| aura yadi vaha sarvagata mAnA jAya to phira sAkSAt jJAnadarpaNa bhUmikAme avatarita bimbakI bhA~ti apane apane jJayAkAroke kAraNa ( honese), aura paramparAse pratibimbake samAna jJayAkAroM ke kAraNa honese padArtha kaise jJAnasthita nizcita nahIM hote|31| (pra./sA/ta pra/36 ) (pra. sA./paM. jayacanda/174) 4. AtmA jJeyarUpa nahIM para zeyake AkAra rUpa avazya pariNamana karatA hai sa. sA/A./46 sakalajJa yajJAyakatAdAtmyasya niSedhAdrasaparicchedapariNatatve'pi svaya rasarUpeNApariNamanAccArasa - (use samasta jJeyoMkA jJAna hotA hai parantu ) sakala jJa yajJAyakake tAdAtmyakA niSedha honese rasake jJAnarUpameM pariNamita honepara bhI svayaM rasa rUpa pariNamita nahIM hotA, isalie (AtmA) arasa hai| 5 jJAnAkAra va jJeyAkAra kA artha rA. bA./1/6/5/24/26 athavA, cetanyazaktAvAkArau jJAnAkAro jJayAkArazca / anupayuktapratibimbAkArAdarzatalavat jJAnAkAra', pratibimbAkArapariNatAdarzatalavat jJayAkAra' / = caitanya zaktike do AkAra hai jJAnAkAra aura jJa yAkAra / tahAM pratibimbazUnya darpaNatalabat to jJAnAkAra hai aura pratibimba sahita darpaNatalavata jJayAkAra hai| jainendra siddhAnta koza bhA02-20
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna 154 6. kevalajJAnakA svapara-prakAzakapanA 6. vAstavameM jJeyAkAroMse pratibimbita nijAtmAko dekhate haiM detA hai, usI prakAra saMvedanA (jJAna) bhI AtmAse abhinna honese samasta jJayAkArome vyApta huA vartatA hai, isalie kArya meM kAraNakA upacAra karake yaha kahane meM virodha nahIM AtA, ki jJAna padArtho meM vyApta hokara vartatA hai / ( sa.sA./paM jayacanda/6) sa.sA./tA.va./268 ghaTAkArapariNataM jJAnaM ghaTa ityupcaarennocyte|-ghttaakaar pariNata jJAnako hI upacArase ghaTa kahate hai| 8. chamastha mI nizcayase svako aura vyavahArase parako jAnatA hai pra.sA./tA.va./36/52/16 yathAyaM kevalI parakIya dravyaparyAyAn yadyapi paricchittimAtreNa jAnAti tathApi nizcayanayena sahajAnandai kasvabhAve svazuddhAtmani tanmayatvena paricchitti karoti, tathA nirmala vivekijano'pi yadyapi vyavahAreNa parakIyadravyaguNa paryAyaparijJAnaM karoti, tathApi nizcayena nirvikArasvasaMvedanaparyAye viSayatvAtparyAyeNa parijJAnaM karotIti sUtratAtparyam / jisa prakAra kevalI bhagavAda parakIya dravyaparyAyoMko yadyapi paricchittimAtrarUpase jAnate haiM tathApi nizcayanayase sahajAnandarUpa ekasvabhAvI zuddhAtmAmeM hI tanmaya hokara paricchitti karate hai, usI prakAra nirmala vivekIjana bhI yadyapi vyavahArase parakIya dravyaguNa paryAyoMkA jJAna karatA hai parantu nizcayase nirvikAra svasaMvedana paryAyameM hI tadviSayaka paryAyakA hI jJAna karatA hai| rA. vA /1/12/15/56/23 atha dravpasiddhirmAbhUditi 'AkAra eva na jJAnam' iti kalapyate; evaM sati kasya te AkArA iti teSAmapyabhAva: syAt / yadi (bauddha loga) anekAntAtmaka dravyasiddhike bhayase kevala AkAra ho AkAra mAnate haiM, para jJAna nahIM to yaha prazna hotA hai ki ve AkAra kisake haiM. kyoMki nirAzraya AkAra to raha nahIM sakate haiN| jJAnakA abhAva honese AkArokA bho abhAva ho jaayegaa| dha. 13/5.5,84/353 / 2 azeSavAhyArthagrahaNe satyapi na kevalinaH sarvajJatA, svarUpaparicchityabhAvAdiyukta Aha-'passadi' trikAlagocarAnantaparyAyopacitamAtmAnaM ca pshyti|kevlii dvArA azeSa bAhya padArthoMkA jJAna honepara bhI unakA sarvajJa honA sambhava nahIM hai, kyoMki unake svarUpaparicchitti arthAta svasaMvedanakA abhAva hai: aisI AzaMkAke honepara sUtrameM 'pazyati' kahA hai| arthAta ve trikAlagocara ananta paryAyoMse upacita AtmAko bhI dekhate haiN| pra.sA./ta pra./46 AtmA hi tAvatsvayaM jJAnamayatve sati jJAtRtvAt jJAnameva / jJAnaM tu pratyAtmavarti pratibhAsamayaM mahAsAmAnyam / tattu prtibhaasmyaanntvishessvyaapi| te ca sarvadravyaparyAyanibandhanA. / atha ya... pratibhAsamayamahAsAmAnyarUpamAtmAnaM svAnubhavapratyakSaM na karoti sa katha...sarva dravyaparyAyAna pratyakSIkuryAt / evaM ca sati jJAnamayatvena svasacetakatvAdAtmano jJAtRzeyayorvastutve nAnyatve satyapi pratibhAsapratibhAsyamAnayo svasyAmavasthAyAmanyonyasaMmalanenAtyantamazakyavivecanatvAtsarvamAtmani nikhAtamiva pratibhAti / yadya va na syAt tadA jJAnasya paripUrNAtmasaMcetanAbhAvAta paripUrNasyaikasyAtmano'pi jJAna na siddhayet / pahile to AtmA vAstava meM svayaM jJAnamaya honese jJAtRtvake kAraNa jJAna hI hai aura jJAna pratyeka AtmAmeM vartatA huA pratibhAsamaya mahAsAmAnya hai, bahu pratibhAsa ananta vizeSoM meM vyApta honevAlA hai aura una vizeSoMke nimitta sarva dravyaparyAya haiN| aba jo puruSa usa pratibhAsamaya mahAsAmAnyarUpa AtmAkA svAnubhava pratyakSa nahIM karatA vaha sarva dravya paryAyoMko kaise pratyakSa kara sakegA ! ataH jo AtmAko nahIM jAnatA va sabako nahIM jaantaa| AtmA jJAnamayatAke kAraNa saMcetaka honese, jJAtA aura jJeyakA vasturUpase anyatva honepara bho, pratibhAsa aura pratibhAsya mAnakara apanI avasthAmeM anyonya milana honeke kAraNa, unheM (jJAna va jJeyAkArako) bhinna karanA atyanta azakya hai isalie, mAno sabakucha AtmAmeM praviSTa ho gayA ho isa prakAra pratibhAsita hotA hai| yadi aisA na ho to jJAnake paripUrNa AtmasaMcetanakA abhAva honese paripUrNa eka AtmAkA bhI jJAna siddha na ho| (pra.sA./ta.pra./48), (pra.sA./tA-vR./35), (paM.dha./pU /673) sa.sA./pariziSTa/kara51 jJeyAkArakalaDkamecakaciti prakSAlana kalpayannekAkAracikIrSayA sphuTamapi jJAnaM pazanacchati |..12511-jnyeyaakaaroNko dhokara cetanako ekAkAra karanekI icchAse ajJAnIjana vAstava meM jJAnako hI nahIM caahtaa| jJAnI to vicitra honepara bhI jJAnako prakSAlita ho anubhava karatA hai| 9. kevalajJAnake svapara-prakAzakapanekA samanvaya ni.sA./mU./166-172 appasarUvaM pecchadi loyAloya Na kevalI bhgvN| jaha koi bhaNai evaM tassa ya ki dUsaNaM hoi|166| muttamamuttaM davaM ceyaNamiyara sagaM ca savvaM ca / pecchatassa duNANaM paJcavarakhamANidiyaM hoi / 167 / puvuttasayaladavvaM NANAguNa pajjaeNa saMjutta / jo Na ya paicchai samma parokravadiTThI have tassa / 16 / loyAloyaM jANai appANaM Neva kevalI bhagavaM / jo kei bhaNai evaM tassa ya kiM dUsaNaM hoi / 16 / NANaM jIvasarUvaM tamhA jANai apparga appaa| appANaM Na vi jANadi appAdo hodi vidirittaM // 170 / appANaM viNu NANaM NANaM viNu appago Na sNdeho| tamhA saparapayAsaM jANaM taha dasaNaM hodi / 1711 jANato passaMto IhApuvvaM Na hoi kevlinno| kevalaNANI tamhA teNa du so'baMdhago bhaNido / 172 / prazna-kevalI bhagavAna AtmasvarUpako dekhate haiM lokAlokako nahIM, aisA yadi koI kahe to use kyA doSa hai / / 166 / uttara-pUrta, amUrta, cetana va acetana davyoMko svako tathA samastako dekhanevAlekA hI jJAna pratyakSa aura anizcaya kahalAtA hai| vividha guNoM aura paryAyoM se saMyukta pUrvokta samasta dravyoM ko jo samyak prakAra nahIM dekhatA usakI dRSTi parokSa hai / 167-1680 prazna-(to phira) kevalI bhagavAn sokAlokako jAnate haiM AtmAko nahIM aisA yadi kaheM to kyA doSa hai / 16 / uttarajJAna jIvakA svarUpa hai, isalie AtmA AtmAko jAnatA hai, yadi jJAna AtmAko na jAne to vaha AtmAse pRthaka siddha ho| isalie tU AtmAko jJAna jAna aura jJAnako AtmA jAna / isameM tanika bhI sandeha na kr| isalie jJAna bho svaparaprakAzaka hai aura darzana bhI (aisA nizcaya kara)-(aura bhI de0 darzana/2/6)170-1711 prazna(parako jAnanese to kevalI bhagavAnko bandha honekA prasaMga AyegA, kyoMki aisA honese ve svabhAvameM sthita na raha skeNge| uttara-- kevalIkA jAnanA dekhanA kyoMki icchApUrSaka nahIM hotA hai, (svAbhAvika hotA hai / isalie usa jAnane dekhanese unheM bandha nahIM hai / 172 / ni.sA/tA vR./gA.sa bhagavAn.. saccidAnandamayamAtmAnaM nizcayataH pazya tIti zuddhanizcayanayavivakSayAya' ko'pi zuddhAntastattvavedI paramajinayogIzvaro bakti tasya ca na khalu dUSaNaM bhavatIti / 166 / parAzrito vyavahAra iti mAnAd vyabahAreNa vyavahArapradhAnatvAt niruparAgazuddhA 7. jJeyAkArameM jJeyakA upacAra karake jJeyako jAnA kahA jaanaa i pra.sA./ta.pra./30 yathA kilendranIlaratnaM dugdhamadhivasatsvaprabhAbhAreNa tadabhibhUya vartamAne, tathA saMvedanamadhyAtmano'bhinnatvAt.. samastajJayAkArAnabhivyApya vartamAna kAryakAraNatvenoparya jJAnamanibhibhUya vartata ityucyamAna na viprtissidhyte|-jaise dUdhameM par3A huA indranIlaratna apane prabhAvasamUhase dUdhameM vyApta hokara vartatA huA dikhAI jainendra siddhAnta koza
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAnAvaraNa kevalI kadAcita upadeza denevAle aura mUka kevalI / mUka kevalI bilakula bhI upadeza Adi nahIM dete| uparokta sabhI kevaliyoM kI do avasthAe~ hotI hai-sayoga aura ayog| jaba taka bihAra va upadeza Adi kriyAe~ karate hai, tabataka sayogI aura Ayuke antima kucha kSaNoM meM jaba ina kriyAoMko tyAga sarvathA yoga nirodha kara dete haiM taba ayogI kahalAte haiN| 2 tmasvarUpaM naiva jAnAti (lokAlokaM jAnAti) yadi vyavahAranayavivakSayA ko'pi jinanAthatattva vicAralabdha. kadAcidevaM vakti ceva tasya na khalu duussnnmiti|16| kevalajJAnadarzanAmyAM vyavahAranayena jagattrayaM ekasmin samaye jAnAti pazyati ca sa bhagavAna paramezvaraH parama, bhaTTAraka; parAzrito vyavahAraH iti vcnaad| zuddhanizcayataH...nijakAraNaparamAtmAnaM svayaM kAryaparamAtmApi jAnAti pazyati ca / ki kRtvA, jJAnasya dharmo'yaM tAvat svaparaprakAzakatvaM pradIpavat |.."aatmaapi vyavahAreNa jagattrayaM kAlatrayaM ca paraMjyotiHsvarUpatvAva svayaMprakAzAsmakamAtmAnaM ca prakAzayati / atha nizcayapakSe'pi svaparaprakAzakatvamastyeti satataniruparAganiraJjanasvabhAvaniratatvAt svAzrito nizcaya. iti vacanAt / sahajajJAnaM tAvadAtmanaH sakAzAta saMjJAlakSaNaprayojanena...bhinna bhavati na vastuvRttyA ceti, ataH kAraNAta etadAtmagatadarzanasukhacAritrAdika jAnAti svAramAnaM kAraNaparamAtmasvarUpamapi jAnAti / 156 / - vaha bhagavAna AtmAko nizcayase dekhate haiM" zuddhanizcayanayakI vivakSAse yadi zuddha antastattvakA vedana karanevAlA arthAta dhyAnastha puruSa yA parama jinayogIzvara kaheM to unako koI dUSaNa nahIM hai / 166 / aura vyavahAranaya kyoMki parAzrita hotA hai, isalie vyavahAranayase vyavahAra yA bhedakI pradhAnatA honeke kAraNa 'zudvAramarUpako nahIM jAnate, lokAlokako jAnate haiN| aisA yadi koI jinanAthatattvakA vicAra karanevAlA arthAt vikalpasthita puruSa vyavahAranayakI vivakSAse kahe to use bhI koI dUSaNa nahIM hai / 16 / arthAta vivakSAvaza dono hI bAteM ThIka haiN| (aba dUsare prakArase bhI AtmAkA svaparaprakAzakatva darzAte haiM, tahA~ vyavahArase tathA nizcayase donoM apekSAoMse hI jJAnako va AtmAko svaparaprakAzaka siddha kiyA hai / ) so kaise-kevalajJAna va kevaladarzanase vyavahAranayako apekSA vaha bhagavAn tInoM jagatko eka samayameM jAnate haiM, kyoMki vyavahAranaya parAzrita kathana karatA hai| aura zuddhanizcayanayase nija kAraNa paramAtmA va kArya paramAtmAko dekhate va jAnate haiM (kyoMki nizcayanaya svAzrita kathana karatA hai / dIpakavata svaparaprakAzaka panA jJAnakA dharma hai|16| isI prakAra AtmA bhI vyavahAranayase jagatraya kAlatrayako aura para jyoti svarUpa honeke kAraNa (nizcayase ) svayaM prakAzAtmaka AtmAko bhI jAnatA hai / 156 / nizcaya nayake pakSameM bhI jJAnake svaparaprakAzakapanA hai| (nizcaya nayase ) vaha satata niruparAga niraMjana svabhAvameM avasthita hai, kyoMki nizcaya naya svAzrita kathana karatA hai| sahaja jJAna saMjJA, lakSaNa va prayojanakI apekSA AtmAse kathaMcidna bhinna hai, vastuvRtti rUpase nhiiN| isalie vaha usa Atmagata darzana, sukha, cAritrAdi guNoMko jAnatA hai, aura svAtmAko bho kAraNa paramAtmasvarUpa jAnatA hai| (isa prakAra sva para donoko jAnatA hai|) (aura bho de0 darzana/2/6) (aura bhI dekho naya/V/7/1) tathA (naya/V/8/4 ) / kevalajJAnAvaraNa-de0 jJAnAvaraNa / kevaladarzana-de0 darzana/1 kevaladarzanAvaraNa-de0 darzanAvaraNa / kevalalabdhi -de0 lbdhi/1|| kevalAdvaita-de0 naya III/4/5 kavalA-kevalajJAna honeke pazcAt vaha sAdhaka kevalI kahalAtA hai| isIkA nAma arhanta yA jIvanmukta bhI hai| vaha bhI do prakArake hote haiM-tIrthakara va sAmAnya kevalI / vizeSa puNyazAlI tathA sAkSAt upadezAdi dvArA dharmako prabhAvanA karanevAle tIrthakara hote haiM, aura inake atirikta anya sAmAnya kelI hote haiN| ve bhI do prakArake hote haiM, bheda va lakSaNa kevalI sAmAnyakA lakSaNa va bheda nideza sayogI va ayogI donoM arhanta haiM de. arhnt/2| ahaMta. siddha va tIrthakara aMtakRt va zrutakevalI -de0 vaha vaha nAma / tadbhavastha va siddha kevalIke lakSaNa / sayoga va ayoga kevaloke lakSaNa / 2 kevalI nirdeza kevalI caitanyamAtra nahIM balki sarvaza hotA hai| * | sarvajJa va sarvazatA tathA kevalIkA zAna -de0 kevljnyaan/4,5|| 2 sayoga va ayogI kevalImeM antr| sayogIke cAritrameM kathaMcit malakA sadbhAva -de0 kevlii/2/2| sayoga va ayoga kevalImeM karma kSaya sambandhI vizeSa / kevalIke eka kSAyika bhAva hotA hai| kevaloke sukha duHkha sambandhI -de0 sukh| chamastha va kevalIke AtmAnubhavakI samAnatA / -de0 anubhava/1 kevaliyoMke zarIrakI vishesstaaeN| tIrthakaroMke zarIrakI vizeSatAe~ -de0 tiirthkr/1| kevalajJAnake atizaya -de0 ahaMta /6 / kevalImaraNa -de0 mrnn/1| tIsare va cauthe kAlameM hI kevalI hone sabhava hai| -de0 mokss/4/3| * pratyeka tIrthakarake tIrtha meM kevaliyoMkA pramANa -de0 tIthaMkara/51 * | sabhI mArgaNAoMmeM Ayake anusAra hI vyaya hone sambandhI niyama-de0 maargnnaa/| * * * * * * zaMkA-samAdhAna IryApatha Asrava sahita bhI bhagavAn kaise ho sakate haiN| kavalAhAra va parISaha sambandhI nirdeza va zaMkA-samAdhAna kevalIko nokarmAhAra hotA hai| samudvAta avasthAmeM nokarmAhAra bhI nahIM hotaa| kevalIko kavalAhAra nahIM hotaa| jainendra siddhAnta koza
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI kevalI manuSya honeke kAraNa ke valIko bhI kavalAhArI honA caahie| 5 sayamakI rakSAke lie bhI kevalIko kavalAhArakI AvazyakatA thii| audArika zarIra honese kevaloko kavalAhArI honA caahie| AhAraka honese kevalIko kavalAhArI honA cAhie / pariSahoMkA sadbhAva honese kevalIko kavalAhArI honA caahie| 9, kevalI bhagavAnko kSudhAdi pariSaha nahIM hotii| 10 kevalIko parISada kahanA upacAra hai| | asAtAke udayake kAraNa kevalIko kSadhAdi parISaha honI caahie| 1 ghAti va mohanIya karmakI sahAyatA na honese asAtA apanA kArya karaneko samartha nahIM hai| 2. sAtA vedanIyake sahavatApanese asAtAkI zakti anantaguNI kSINa ho jAtI hai| 3 asAtA bhI sAtArUpa pariNamana kara jAtA hai| | 12 | niSphala honeke kAraNa asAtAkA udaya hI nahIM kahanA | caahie| indriya va mana, yoga sambandhI nirdeza va zaMkA-samAdhAna w, vre * dhyAna va lezyA Adi sambandhI nirdeza va zaMkA-samAdhAna | kevalIke samudghAta avasthAmeM bhI bhAvase zuklalezyA hai; tathA dravyase kApota lezyA hotI hai| -de0 lezyA /3 ! kevalIke lezyA kahanA upacAra hai tathA usakA kaarnn| kevalIke saMyama kahanA upacAra hai tathA usakA kaarnn| kevalI ke dhyAna kahanA upacAra hai tathA usakA kaarnn| kevalIke ekatva vitarka vicAra dhyAna kyoM nahIM khte| to phira kevalI kyA dhyAte hai| kevalIko icchAkA abhAva tathA usakA kAraNa / kevalIke upayoga kahanA upacAra hai| 7 kevalI samuddhAta nirdeza kevalI samudvAta sAmAnyakA lakSaNa / bhed-prmed| daNDAdi bhedoMke lakSaNa / | sabhI kevaliyoM ke hone na hone viSayaka do mata / * | kevalI samuddhAtake svAmitvako oghAdeza prruupnnaa| -de0 samudrAta | Ayuke chaH mAha zeSa rahanepara hone na hone viSayaka do mata / kadAcit Ayuke antarmahUrta zeSa rahanepara hotA hai| Atma pradezoMkA vistAra pramANa / kula ATha samaya paryanta rahatA hai| pratiSThApana va niSThApana vidhikrama / daNDa samudghAtameM audArika kAyayoga hotA hai zeSameM nhiiN| kapATa samudghAtameM audArika mizra kAyayoga hotA hai zeSameM nhiiN| -de0 audaarik/2| * | lokapUraNa samudghAtameM kArmANa kAyayoga hotA hai zeSameM nahIM -de0 kaarmaann/2| 11 pratara va lokameM AhAraka zeSameM anAhAraka hotA hai| 12 | kevalI samudghAtameM paryAptAparyApta sambandhI niyama / * kevalIke paryAptAparyAptapane sambandhI vissy| -de0 pryaapti/3|| paryAptAparyApta sambandhI zaMkA-samAdhAna / samudvAta karanekA pryojn| isake dvArA zubha prakRtiyoMkA anubhAga bAta nahIM hotaa| jaba zeSa karmoM kI sthiti Ayuke samAna na ho| taba unakA samIkaraNa karaneke lie hotA hai| karmoMkI sthiti barAbara karanekA vidhi krm| sthiti barAbara kara neke lie isakI AvazyakatA kyo| samuddhAta rahita jIvakI sthiti kaise samAna hotI hai| 9ve guNasthAnameM hI pariNAmoMkI samAnatA honepara sthitikI asamAnatA kyoN| dravyendriyoMkI apekSA paJcendriyatva hai bhAvendriyoMkI ___ apekSA nhiiN| 2 | jAti nAmakamodayakI apekSA paJcendriyatva hai| paJcendriya kahanA upacAra hai| indriyoMke abhAvameM zAnakI sambhAvanA sambandhI zakAsamAdhAna -de0 pratya:/2 bhAvendriyoke abhAva sambandhI zaMkA samAdhAna / kevalIke mana upacArase hotA hai| | kevalIke dravyamana hotA hai bhAva mana nahIM / tahA manakA bhAvAtmaka kArya nahIM hotA para parispanda rUpa kArya hotA hai| bhAvamanake abhAva meM bacanakI utpatti kaise ho sakatI hai ? mana sahita hote hue bhI kevalIko sahI kyoM nahIM khte| 10 yogoMke sadbhAva sambandhI samAdhAna / 11 kevalI ke paryApti yoga tathA prANa viSayaka prrupnnaa| dravyendriyokI apekSA daza prANa kyoM nahIM kahate? 13 samudvAtagata kevalIko cAra prANa kaise kahate ho? ayogIke eka Abu prANa honekA kyA kAraNa hai ? | * yoga prANa tathA paryApti kI prarUpaNA -de0 vaha vaha nAma jainendra siddhAnta koza
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 157 2. kevalI nirdeza 1.bheda va lakSaNa 4. sayoga va ayoga kevalIke lakSaNa paM. saM./prA./1/20-30 kevalaNANadivAyara kiraNakalAvappaNAsi annnnaao| ..kevalI sAmAnyakA lakSaNa Navakevala dhuggamapAviyaparamappavavaesI / 27 asaha yaNANa-dasaNa sahio vi hu kevalI hu joenn| jutto tti sajoijiNo aNAiNiha1. kevalI nirAvaraNa jJAnI hote hai NArise butto / 12 / / sele siM saMpatto NiruddhaNissesa Asao jiivo| mU. A./564 savve kevala kappaM loga jANaM ti taha ya passaM ti / kevala kammarayavippamukko gayajogo kevalI hoI // 301 =jisakA kevalINANacarittA tamhA te kevalI hoti / / 64! - jisa kAraNa saba kevala jJAnarUpI sUryako kiraNose ajJAna vinaSTa ho gayA hai| jisane kevalajJAnakA viSaya loka alokako jAnate haiM aura usI taraha dekhate haiN| labdhi prApta kara paramAtma saMjJA prApta kI hai, ha asahAya jJAna aura tathA jinake kevalajJAna hI AcaraNa hai isalie ve bhagavAna kevalI hai| darzanase yukta hone ke kAraNa kavalI, tInoM yogoMse yukta honeke kAraNa sa. si /6/13/331/11 nirAbaraNajJAnA kevlin'| sayogI aura ghAti karmoMse rahita honeke kAraNa jina kahA jAtA sa. si /8/38/453/4 prakSINasakalajJAnAvaraNasya kevalina' sayogasyA hai, aisA anAdi nidhana ApameM kahA hai| ( 27, 28) jo aThAraha yogasya ca pare uttare zukladhyAne bhvtH| =jinakA jJAna AvaraNa hajAra zIloke svAmI hai, jo Asavose rahita hai, jo nUtana baMdhane rahita hai ve kevalI kahalAte hai| jisake samasta jJAnAvaraNakA nAza ho vAle karmarajase rahita hai aura jo yogase rahita hai, tathA kevalajJAnase gayA hai aise sayoga va ayoga kevalI... (gha./1/1,1,21/161/3) / vibhUSita hai, unhe ayogI paramAtmA kahate haiM / 30 / (dha.1/1,121/ 124-126/112) (go jI /mU./63-6) (paM saM/saM/1/46-50) rA vA./6/13/1/523/26 karaNakramavyavadhAnAtibatijJAnopetA. kevalina' pa.saM./prA/1/100 jesi Na sati jogA suhAmahA punnnnpaapsNjnnyaa| te 11 karaNaM cakSurAdi, kAlabhedena vRtti. krama', kuDyAdinAntardhAnaM hoti ajoijiNA aNovamANaM taguNakaliyA / 100 / -jinake puNya vyavadhAnam, etAnyatItya vartate, jJAnAvaraNasyAtyantasaMkSaye AvibhRta aura pApake saMjanaka arthAt utpanna karane vAle zubha aura azubha yoga mAtmana' svAbhAvikaM jJAnam, tadvanto'rhanto bhagavanta' kevalina iti nahIM hote hai, ve ayogi jina kahalAte hai, jo ki anupama aura vypdishynte| -jJAnAvaraNakA atyanta kSaya ho jAnepara jinake ananta guNose sahita hote hai / (dha.1/1,1,56/154/280) (go jI./ svAbhAvika ananta jJAna prakaTa ho gayA hai. jinakA jJAna indriya kAla mU./243) (paM.saM/saM./1/180) krama aura dUra deza Adike vyavadhAnase pare haiM aura paripUrNa hai ve dha.7/2,1,15/18/2 sahidadesamachaMDiya chaddittA vA jIvadabassa / sAvakevalI haiM ( rA. vaa./4/1/234560)| yavehiM paripphaMdo ajogo NAma, tassa kmmrvyttaado| =sva sthita 2. kevalI AtmajJAnI hote haiM pradezako na chor3ate hue athavA chor3akara jo jIva dravyakA apane abasa sA./mU./jo hi sueNa hi gacchai appANamiNaM tu kevalaM sudra / taM suya yavoM dvArA parispanda hotA hai vaha ayoga hai, kyoki vaha karmakSayase utpanna hotA hai| kevalimisiNo bhaNaM ti loyappaIvayavA / / -jo jIva nizcayase ja.1/1,1,29/161/4 yogena saha vartanta iti sayogAH / sayogAzca te zrutajJAnake dvArA isa anubhava gocara kevala eka zuddha AtmAko sammukha kevalinazca sayogakevalinaH / hAkara jAnatA hai, usako lokako pragaTa jAnanevAle RSivara zrutakevalI haiN| dha 1/1,1,22/162/7 na vidyate yogo yasya sa bhvtyyogH| kevalamasyA stIti kevlii| ayogazcAsau kevalI ca ayogkevlii| jo yogapra. sA./ta pra/33 bhagavAn kevalasyAtmana AtmanAtmani saMcetanAta ke sAtha rahate haiM unheM sayoga kahate hai, isa taraha jo sayoga hote kevalI / bhagavAn * AtmAko AtmAse AtmAmeM anubhava karaneke hue kevalI hai unheM sayoga ke balI kahate hai| jisake yoga vidyamAna kAraNa kevalI haiN| (bhAvArtha-bhagavAn samasta padArtho ko jAnate hai, nahIM haiM use ayoga kahate haiN| jisake kevalajJAna pAyA jAtA hai use mAtra isalie hI ve kevalo' nahI kahalAte, kintu kevala arthAta kebalI kahate hai, jo yogarahita hote hue kevalI hotA hai use ayoga zudvAtmAko jAnane--anubhava karanese kevalI kahalAte hai)| kevalI kahate haiM / (rA.vA./6/1/24/56/23) mo. pA./TI0/6/308/11 kevate sevate nijAtmani ekalolIbhAvena tiSTha dra.saM /TI./13/35 jJAnAvaraNadarzanAvaraNAntarAyatrayaM yugapadekasamayena tIti kevala / jo nijAtmAmeM ekIbhAvase kevate haiM, sevate haiM yA nirmUlya meghapaJjaravinirgatadinakara iva sakala vimalakevalajJAnajJAnaThaharate hai ve kevalI kahalAte haiN| kiraNa rlokAlokaprakAzakAstrayodazaguNasthAnavatino jinabhAskarA bhvnti| manovacanakAyavargaNAlambanakarmAdAnanimitAtmapradezapari2. kevalIke bhedoMkA nirdeza spandalakSaNayogarahitazcaturdazaguNasthAnavartino'yo gijinA bhvnti| ka. pA/1/1.16/6 312/342 /25 vizeSArtha-tadbhavasthakebala aura siddha samasta jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tInoMko eka kevaloke bhedase kevalI do prakAra ke hote hai| sAtha eka kAla meM sarvathA nirmUla karake medhapaTalase nikale hue sUryake sattA svarUpa/38 sAta prakArake arhanta hote haiN| pA~ca, tIna va do samAna kevalajJAnakI kiraNose lokAlokake prakAzaka terahave guNakalyANaka yukta, sAtizaya kevalI arthAt gandhakuTI yukta kevalI. sthAnavartI jinabhAskara (sayogI jina) hote haiM / aura mana vacana, sAmAnya kevalI arthAt mUkakevalI, (do prakAra haiM-tIrtha kara / kAya vargaNAke avalambanase karmoMke grahaNa karane meM kAraNa jo AtmAke sAmAnya kevalo) upasarga kevalI aura anta- kRda kevlii| pradezokA parispandana rUpa yoga hai, usase rahita caudahave guNasthAna bartI ayogI jina hote hai| 3. tadbhavastha va siddha kevalIkA lakSaNa 2. kevalI nirdeza 1. kaMvalI caitanyamAtra nahIM balki sarvajJa hotA hai ka. pA. 1/1,16/6 311/34/26 vizeSArtha-jisa paryAyame kevalajJAna prApta huA uso paryAyame sthita ketraloko tadbhavastha kebalI kahate hai ___ sa.sto TI./5/13 nanu tava ( karma ) prakSaye tu jar3o bhaviSyati..buddhi aura siddha jIvoko siddha kevalI kahate hai| Adi-vizeSaguNAnAmatyantocchedAt iti yogaa| caitanyamAtrarUpaM jainendra siddhAnta koza
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 158 3. zaMkA-samAdhAna dha 1/1,1,21/164/2 paJcasu guNeSu ko'tra guNa iti cet, kSINAzeSaghAtikarmatvAnirasyamAnAdyAptikarmatvAcca kSAyiko guNa / -1. cAroM ghAtiyA karmoM ke kSaya kara denese, vedanIya karmake nizakta kara denese, athavA AThoM hI karmoM ke avayava rUpa sATha uttara prakRtiyoM ke naSTa kara denese isa guNasthAnameM kSAyika bhAva hotA hai / 2. prazna-pA~ca prakAra ke bhAvoM meM isa ( ayogo) guNasthAnameM kauna-sA bhAva hotA hai| uttara--sampUrNa pAtiyA karmoke kSINa ho jAnese aura thoDe hI samayameM adhAtiyA karmoMke nAzako prApta honevAle honese isa guNasthAnameM kSAyika bhAva hotA hai| pra. sA./mU./45 puNNaphalA arahaMtA tesi kiriyA puNo hi odiyaa| mohAdIhi virahiyA tamhA sA vAiga tti mdaa| -arahanta bhagavAn puNya phalavAle hai aura unakI kriyA audayikI hai, mohAdise rahita hai isalie vaha kSAyikI mAnI gayI hai| iti sAMkhyA / sakala vipramukta sannAtmA samagravidyAtmavapurbhavati na jar3o, nApi caitanyamAtrarUpa / -prazna-1. karmokA kSaya ho jAnepara jIva jar3a ho jAyegA, kyoki usake buddhi adi guNoMkA atyanta uccheda ho jaayegaa| aisA yogamata vAle kahate hai| 2. vaha to cetanya mAtra rUpa hai, aisA sAMkhya kahate hai| uttara-sakala karmose mukta hone para AtmA sampUrNataH jJAnazarIrI ho jAtA hai jar3a nahIM, aura na hI caitanya mAtra rahatA hai| 2. sayoga va ayoga kevalI meM antara dra.saM./TI./13/36 cAritravinAzakacAritramohodayAbhAve'pi sayogikevalinAM niSkriyazuddhAtmAcaraNa vilakSaNo yogatrayavyApArazcAritramalaM janayati, yogatrayagate punarayogijine caramasamayaM vihAya zeSAdhAtikarmatIvrodayazcAritramalaM janayati, caramasamaye tu mandodaye sati cAritramalAbhAvAt mokSaM gacchati / =sayoga kevalIke cAritrake nAza karane vAle cAritramohake udayakA abhAva hai, to bhI niSkriya AtmAke AcaraNase vilakSaNa jo tIna yogIkA vyApAra hai vaha cAritrameM dUSaNa utpanna kahatA hai| tInoM yogose rahita jo ayogI jina haiM unake anta samayako chor3akara cAra aghAtiyA karmoMkA tIna udaya cAritrameM dUSaNa utpanna karatA hai aura antima samayameM una aghAtiyA karmokA manda udaya hone para cAritrameM doSakA abhAva ho jAnese ayogI jina mokSako prApta ho jAte hai| zlo. vA/1/1/1/4/484/26 svapariNAmavizeSa' zaktivizeSaH so'ntaraGga' sahakArI niHzreyasotpattau ratnatrayasya tadabhAve nAmAdyaghAtikarmatrayasya nirjarAnupapatteniHzreyasAnutpatte....tadapekSaM kSAyikaratnatrayaM sayogakevalinaH prathamasamaye mukti na saMpAdayatyeva, tadA tatsahakAriNo'sattvAta / ve AtmAkI vizeSa zaktiyA~ mokSakI utpattimeM ratnatrayake antaraMga sahakArI kAraNa ho jAtI haiN| yadi AtmAkI una sAmathyauMko sahakArI kAraNa na mAnA jAvegA to nAmAdi tIna aghAtI karmoMkI nirjarA nahI ho sakatI thii| tisa kAraNa mokSa bhI nahIM utpanna ho sakegA, kyo ki usakA abhAva ho jaayegaa| una AtmAke pariNAma vizeSoM kI apekSA rakhane vAlA kSAyika ratnatraya sayoga kevalI guNasthAnake pahale samayameM muktiko kathamapi prApta nahIM karA sakatA hai| kyoMki usa samaya ratnatrayakA sahakArI kAraNa vaha AtmAkI zakti vizeSa vidyamAna nahIM hai| 3. sayoga va ayoga kevalImeM karmakSaya sambandhI vizeSatAe~ dha.1/1,1,27/223/10 sayogakevalI Na kici kama khavedi / = sayogI jina kisI bhI karmakA kSaya nahIM krte| dha.12/4,2,7,15/18/2 ravINakaSAya-sajogIsu Didi-aNubhAgaghAdesu saMtesa vi sahANaM payaDINaM aNubhAgaghAdo Natthi tti siddha ajogimhi vidi-aNubhAgavajjide suhANaM payaDINamukkassANubhAgo hodi tti atthaavttididdh| -kSINakaSAya aura sayogI jinakA grahaNa pragaTa karatA hai ki zubha prakRtiyoM ke anubhAgakA ghAta vizuddhi, kevalisamuddhAta athavA yoga nirodhase nahIM hotaa| kSINa kaSAya aura sayogI guNasthAnoM meM sthitighAta va anubhAgaghAtake hone para bhI zubha prakRtiyoM ke anubhAgakA ghAta vahA~ nahIM hotA, yaha siddha hone para sthiti va anubhAgase rahita ayogI guNasthAname zubha prakRtiyoMkA utkRSTa anubhAga hotA hai, yaha arthApattise siddha hai| 4. kevalIko eka kSAyika bhAva hotA hai va 1/1,1,21/161/6 gitAzeSaghAtikamatvAnnizaktIkRtavedanIyatvAnnaSTASTaka vayavaSTikarmatvAdvA kSAyikaguNa / 5. kevaliyoMke zarIrakI vizeSatAe~ ti.pa./4/705 jAde kevalaNANe paramorAlaM jiNANa savvANaM / gacchadi upari cAvA paMca sahassANi vsuhaao705|| kevalajJAnake utpanna hone para samasta tIrthaMkaroMkA paramaudArika zarIra pRthivIse pA~ca hajAra dhanuSa pramANa Upara calA jAtA hai / 705 // dha.14/5,6,61/81/8 sajogi-ajogikevaliNI ca patteya-sarIrA buccaMti edesi NigodajIvehi saha sNbNdhaabhaavaado| dha.14/5.6,116/138/4 ravINakasAyammi bAdaraNigodavaggaNAra saMtIe kevlnnaannuppttivirohaado| =1. saMyogavalI aura ayogikevalI ye jIva pratyeka zarIravAle hote haiM, kyoMki inakA nigoda jIvoM ke sAtha sambandha nahIM hotaa| 2. kSINa kaSAyameM bAdara nigoda vargaNAke rahate hue kevalajJAnakI utpatti honemeM virodha hai| (yahA~ bAdaranigoda vargaNAse bAdara nigoda jIvakA grahaNa nahIM hai, balki kevalIke audArika va kArmANa zarIro va vistrasopacayoMmeM baMdhe paramANuoMkA pramANa batAnA abhISTa hai| ) nigoda se rahita hotA hai| 3. zaMkA-samAdhAna 1. IryApatha Asrava sahita mI bhagavAn kaise ho sakate dha.13/5,4,24/12/8 jalamajjhaNivadiyatattalohuMDao tva iriyAvahakamma jalaM sagasavvajIvapadesehi geNhamANo kevalI kadhaM paramappaeNa samANata paDivajjadi tti bhaNide taNNiyasthamidaM buccade-iriyAvahakamma gahida pi taNNa gahidaM...aNaMtarasaMsAraphala NivattaNasattivirahAdo... baddhapi taNNa baddha cetra, vidiyasamae ceva NijjaruvalaM bhAdo puNo... puTThapi taNNa puDhaceva; iriyAvahabaMdhassa sNtshaavenn...avtttthnnaabhaavaado|...udinnnnmpi taNNa udiNNaM daddhagohamarAsivva pttnnibbiiybhaavttaado| -prazna-jalake bIca par3e hue tapta loha piNDake samAna IryApatha karma jalako apane sarva jIva pradezoM dvArA grahaNa karate hue kevalI jina paramAtmAke samAna kaise ho sakate haiN| uttara--IryApatha karmagRhIta hokara bhI vaha gRhIta nahIM hai...kyoMki vaha saMsAraphalako utpanna karanevAlI zaktise rahita hai| baddha hokara bhI vaha baddha nahIM hai, kyoki dUsare samayameM hI usakI nirjarA dekhI jAtI hai|...spRsstt hokara bhI vaha spRSTa nahIM hai, kAraNa ki IryApatha bandhakA sattva rUpase unake avasthAna nahIM pAyA jAtA.. udIrNa hokara bhI udIrNa nahIM hai, kyoMki vaha dagdha gehU~ke samAna nirbIja bhAvako prApta ho gayA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 4. kavalAhAra va parISaha sambandhI nirdeza va zaMkA samAdhAna 1. kevalIko nokarmAhAra hotA hai kSa.sA./618 paDisamayaM divvatamaM jogI NokammadehapaDibaddha / samayapabaddha aMdhadi galidavasesAumesa ThidI 618 sayogI jina hai so samaya samaya prati norma jo audArika tIhi sambandhI jo samaya prabha tAka grahaNa kara hai / tAkI sthiti Ayu vyatIta bhae pIche jetA abazeSa rahA tAvanmAtra jAnanI / so nokarma vargaNAke grahaNa hI kA nAma AhAra mArgaNA hai tAkA sahabhAva kevalI kaiM hai / 6. samudghAta avasthAmeM nokarmAhAra bhI nahIM hotA Sa. kha. 1/1,1/sU. 177/410 aNAhArA kevalINaM vA samugdhAda-gadANaM agadi / 100 dha.2/1,1/666/5 kammaggahaNamatthittaM paDucca AhAritaM kiNNa uccaditti bhaNide ga uccadi AhArassa tidhismyvirhkaashovsddhiido| - 1. samudrAtagata kevaliyoMke sayogakevalI aura ayogakevalI anAhAraka hote hai / 2 prazna- kArmANa kAyayogoko avasthAmeM bhI karma vargaNAoMke grahaNakA astitva pAyA jAtA hai, isa apekSA kAmaNa kAyayogI jIvoko AhAraka kyoM nahIM kahA jAtA uttara- unheM AhAraka nahIM kahA jAtA hai, kyoMki kArmANa kAyayogake samaya nokarmaNAoMke AhArakA adhika se adhika tIna samaya taka virahakAla pAyA jAtA haiM / = .sA / 611 ra samugvAdagade padare taha sogapuraNe padare parithatisamaye NiyamA phokammAhArayaM tatyasamuhAtako prApta kelI viSai doya tau pratarake samaya ara eka loka pUraNakA samaya ini tIna samayAnimiye naukarmakA AhAra niyamate nahIM hai| 3. kevalIko kavalAhAra nahIM hotA sa.si /8/1/105 kevalI kavalAhArI viparyaya kevalIko kAlAhArI mAnanA viparIta midhyA-darzana hai| ... |= 4. manuSya honeke kAraNa kevalIko mI kavalAhArI honA cAhie sva. sto./mU./75 mAnuSIM prakRtimabhyatItavAn ! devatAsvapi ca devatA yata / tena nAtha paramAsi devatA, zreyase jinavRSa / prasIda naH // 5 // - he nAtha" cUMki Apa mAnuSI prakRtiko atikrAsa kara gaye haiM aura devatAoM meM bhI devatA haiM, isalie Apa utkRSTa devatA haiM, ataH he dharma jina Apa hamAre kalyANake lie prasanna hoveM // 75 // (bo.pA./ TI./14/101) 159 pra.sA./tA.vR/20/21/12 ketra lino kavalAhAro'sti manuSyatvAt vartamAnamanuSyavat tadapyayuktam tarhi pUrvakAlapuruSANAM sarvazatvaM nAsti, rAmarAvaNAdipuruSANAM ca vizeSasAmadhye nAsti vartamAnamanuSyat / na ca tathA / = prazna - kevalI bhagavAnke kavalAhAra hotA hai, kyoMki mahamanuSya hai, vartamAna manuSyakI bhA~ti uttara-aisA kahanA mukta nahIM hai| kyoMki anyathA pUrvakAlake puruSoM meM sarvajJatA bhI nahIM hai| athavA rAma rAvaNAdi puruSoMmeM vizeSa sAmarthya nahIM hai, vartamAna manuSyakI bhA~ti / aisA mAnanA pdd'egaa| parantu aisA hai nhiiN| (ata kevalI kalAhArI nahIM hai| ) 4. kavalAhAra va parIpaha sambandhI nirdeza.... 5. saMyama kI rakSA ke lie bhI kevalIko kavalAhArakI AvazyakatA thI " 1 1 kapA 1/1.9/632 / kiMtu tirayadrumidi vo juttaM tattha pattAsesarummi tadasaMbhavAdo / taM jahA Na tAra NANaTTha bhuMjai, pttkevlnnaannbhaavaado| Na ca kevalaNANAdo ahiyamaNNaM patthaNijjaM NANamatthi jeNa tadaTTha kevalI bhujeja / Na saMjamaTTha, pattajahAkrakhAdajamAdo | Na jjhANaTTha; visaIkayAsesa tihuvaNassa nyAbhAvAdo / bhuja kevalI bhutikAraNAbhAvAdI si siddha / ka.pA.1/11/163/01/1 aha jai so muMha to balAu sAsarI rucayateja-naja saMsArijAno e ca evaM samohassa kevalajANAvayattado ga pa akeliyaNamAgamo rAgado samohakalaMka kie ....saccAbhAvAdo / AgamAbhAveNa tirayaNapautti tti titthavocchedo titthassa NivvAhabohavisayIkayassa uvalaM bhaado| = 1. prazna -- yadi kahA jAya ki kevalI ratnatrayake lie bhojana karate haiN| uttara -- yaha kahanA yukta nahIM hai, kyoMki kevalI jina pUrNarUpase AtmasvabhAva ko prApta kara cuke haiN| isalie ve 'ratnatraya arthAt jJAna, saMyama aura dhyAnake lie bhojana karate haiM. yaha bAta saMbhava nahIM hai isIkA spaSTIkaraNa karate hai- kevalI jina jJAnakI prAptike lie to bhojana karate nahIM hai, kyoMki unhoMne kevalajJAnako prApta kara liyA hai tathA kevalajJAnase baDA aura koI dUsarA jJAna prApta karane yogya nahIM hai, jisase usa jJAnakI prAptike lie bhojana kre| na hI saMyamake lie bhojana karate haiM kyoMki unhe yathAkhyAta saMyamakI prApti ho cukI hai tathA dhyAnake lie bhI bhojana nahIM karate kyoMki unhoMne tribhu banako jAna liyA hai, isalie inake dhyAna karane yogya koI padArtha hI nahIM rahA hai / ataeva bhojana karanekA koI kAraNa na rahane kevalI jina bhojana nahIM karate haiM, yaha siddha ho jAtA hai / 2. yadi kevalI jina bhojana karate hai to saMsArI jIvoke samAna bala, Ayu. svAdiSTa bhojana, zarIrakI vRddhi, teja aura mukhake lie hI bhojana karate haiM aisA mAnanA par3egA, parantu aisA hai nahIM, kyoki aisA mAnane para vaha mohayukta ho jAyeMge aura isalie unake kevalajJAnakI utpatti nahIM ho skegii| yadi kahA jAye ki jinadevako kevalajJAna nahIM hotA to kevalajJAnase rahita jIvake vacana hI Agama ho jAveM / yaha mI ThIka nahIM kyoMki aisA mAnanepara rAga, dveSa, aura mohase kAMkita jIvoMke satyatAkA abhAva honese unake vacana Agama nahIM kahe jaayeNge| AgamakA abhAva honese ratnatrayakI pravRtti na hogI aura tIrthakA myuccheda ho jAyegA parantu aisA hai nahIM, khoMki nirbAdha bodhake dvArA jJAta tortha kI upalabdhi barAbara hotI hai / nyAyakumuda candrikA/pR. 052 / prameya mArtaNDa 300 kavalAhAritve cAsya sraagtyprsNgH| = kevalI bhagavAnko kabalAhArI mAnanepara sarAgatvakA prasaMga prApta hotA hai| 6. zradArika zarIra donese kevalIko kavaLAhArI honA cAhie pra. sA./tA /vR/20/28/7 kevalinAM bhuktirasti, audArikazarIrasadbhAvAt / ...asmadAdivat / parihAramAha-tadbhagavataH zarIramaudArikaM na bhavati kintu paramodArika zuraphaTakA tejomUrtimayaM ay' / jAyate kSINadoSasya saptadhAtuvivarjitam / prazna- kevalI bhagavAda bhojana karate hai auvArika zarIrakA sajJAna honese hamArI bhA~ti uttara-- bhagavAdakA zarIra audArika nahIM hotA apitu paramodArika hai| kahA bhI hai ki 'doSoMke vinAza ho jAnese zuddha sphaTikake sadRza sAta dhAtuse rahita teja mUrtimaya zarIra ho jAtA hai| jainendra siddhAnta koza , - -
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 160 4. kavalAhAra va parISaha sambandhI nirdeza.. 7. AhAraka honeke kAraNa kevalIko kavalAhAra honA cAhie dha./1/1,1,173/406/10 atra kavalalepoSmamana'karmAhArAt parityajya nokarmAhAro grAhya, anyathAhArakAlavirahAmyA saha virodhAta AhAraka mArgaNAmeM AhAra zabdase kavalAhAra, lepAhAra.. Adi ko choDakara nokarmAhArakA hI grahaNa karanA caahie| anyathA AhArakAla aura virahake sAtha virodha AtA hai| pra. sA0/20/20/21 mithyAdRSTayAdisayogakevali paryantAstrayodazaguNasthA navartino jIvA AhArakA bhavantotyAhArakamArgaNAyAmAgame bhaNitamAste, tataH kAraNAta ketra linAma'hAro'stIti / tadadhyayuktam / parihAra"yadyapi SaTprakAra AhAro bhavati tathApi nokarmAhArapekSayA kevalinAmAhArakatvamavaboddhavyam / na ca kavalAhArApekSayA / tathAhisUkSmAH surasA sugandhA anyamanujAnAmasabhavina' kavalAhAraM vinApi kiMcidUnapUrvakoTiparyantaM zarIrasthitihetavaH saptadhAturahitaparamaudArikazaroranokarmAhArayogyA lAbhAntarAyakarmaniravazeSakSayAt pratikSaNaM pudgalA AsravantIti.. tato jJAyate nokarmAhArApekSayA kevalinAmAhArakatvam / atha matam-bhavadIyakalpanayA AhArAnAhArakatvaM nokarmAhArapekSayA. na ca kavalAhArApekSayA ceti kathaM jJAyate / naivam / "eka dvau trIn vAnAhAraka" iti tattvArtha kthitmaaste| asya sUtrasyArthaH kathyate--bhavAntaragamanakAle. vigrahagatau zarIrAbhAve sati nUtanazarIradhAraNArtha trayANAM SaNNAM paryAptInA yogyapudgala piNDagrahaNa nokarmAhAra ucyate / sa ca vigrahagatau karmAhAre vidyamAne'pyekadvitrisamayaparyantaM nAsti / tato nokarmAhArApekSayAhArAnAhArakatvamAgame jJAyate / yadi punaH kavalAhArApekSayA tahi bhojanakAlaM vihAya sarvadevAnAhAraka eva, samayatrayaniyamo na ghttte| = prazna- mithyAdRSTi Adi sayoga kevalo paryanta teraha guNasthAnavI jIva AhAraka hote haiM aisA AhAraka mArgaNAme AgamameM kahA hai| isalie kevalI bhagavAnke AhAra hotA hai / uttara--aisA kahanA yukta nahIM hai / isakA parihAra karate haiN| yadyapi chaha prakArakA AhAra hotA hai parantu nokarmAhArako apekSA kevalIko AhAraka jAnanA cAhie kabalAhArakI apekSA nhiiN| so aise hai-lAbhAntarAgra karma kA niravazeSa vinAza ho jAneke kAraNa saptavAturahita paramaudArika zarIrake nokarmAhArake yogya zarIrakI sthitike hetubhUta anya manuSyoM ko jo asaMbhava hai aise pudgala kicidUna pUrvakoTi paryanta pratikSaNa Ate rahate hai, isalie jAnA jAtA hai ki kevalI bhagavAnako nokarmAhArakI apekSA AhArakatva hai| prazna----yaha ApakI apanI kalpanA hai ki AhAraka va anAhArakapanA nokarmAhArakI apekSA hai kavalAhArakI apekSA nhiiN| kaise jAnA jAtA hai| uttara--aisA nahIM hai| eka do athavA tIna samaya taka anAhAraka hotA hai| aisA tatvArtha sUtrame kahA hai| isa sUtra kA artha kahate hai ---eka bhavase dUsare bhava meM gamanake samaya vigrahagatime zarIrakA abhAva honepara navIna zarIrako dhAraNa karaneke lie tIna zarIrokI paryAptike yogya pudgala piNDako grahaNa karanA nokarmAhAra kahalAtA hai| vaha karmAhAra vigrahagatime vidyamAna honepara bhI eka, do, tIna samaya paryanta nahI hotA hai| isalie AgamameM AhAraka va anAhArakapanA nokarmAhAra kI apekSA hai aisA jAnA jAtA hai| yadi kavalAhArakI apekSA ho to bhojanakAlako chor3akara sarvadA anAhAraka ho hobe, tIna samayakA niyama ghaTita na hove| (bo. paa./tto0/34/101/15)| 8. pariSahoMkA sadbhAva honese kavalIko kavalAhArI honA cAhie dha. 12/4,2,7,2/24/7 asAdaM vedayamANassa sajogibhayavaMtassa bhukkhAtisAdIhi ekkArasaparosahehi bAhijjamANassa kadhaM Na bhuttI hojja / Na esa doso, pANoyaNesu jAdataNhAe sa samohassa maraNabhaeNa bhujaMtassa parIsahehi parAjiyassa kevlitvirohaado| -prazna--asAtA vedanIyakA vedana karanevAle tathA kSudhA tRSAdi gyAraha pariSaho dvArA bAdhAko prApta hue aise sayoga kevalI bhagavAnke bhojanakA grahaNa kaise nahI hogaa| uttara---yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, jo bhojana pAnameM utpanna huI icchAse moha yukta hai tathA maraNake bhayase jo bhojana karatA hai, ataeva parISahoMse jo parAjita huA hai aise jIvake kevalI hone me virodha hai| pra.sA./tA.vR/20/28/12 yadi punarmohAbhAve pi kSudhAdipariSahaM janayati tahi vadharogAdipariSahamapi janayatu na ca tathA / tadapi kasmAt / "bhuktyupasabhAvAt" iti vacanAda anyadapi duussnnmsti| yadi kSupAnAdhAsti tarhi kSudhAkSINazakteranantavIya nAsti / tathaiva dukhitasthAnantasukhamapi nAsti / jihandriyaparicchittirUpamatijJAnapariNatasya kevalajJAnamapi na sabhavati / yadi kevalI bhagavAna ko mohakA abhAva honepara bhI kSudhAdi pariSaha hotI hai, to vadha tathA rogAdi pariSaha bho honI caahie| parantu ye hotI nahI hai, vaha bhI kaise "bhukti aura upasargakA abhAva hai" isa vacanase siddha hotA hai| aura bhI dUSaNa lagatA hai| yadi kevalI bhagavAn ko kSudhA bAdhA ho to kSudhAko bAdhAse zakti kSINa ho jAnese ananta vIryapanA na rahegA, usose dukhI hokara ananta sukha bhI nahIM bnegaa| tathA jilA indriyakI paricchitti rUpa matijJAnase pariNata una kevalI bhagavAnko kevalajJAna bhI na banegA / (bo. pA/TI/34/101/22) / 9. kevalI magavAnko kSudhAdi pariSaha nahIM hotI ti. pa./2/16 caubihauksaggehi Nicavimukko ksaayprihiinno| chuhapahudiparisahehi paricatto rAyadosehi 511- deva, manuSya, tiyaMca aura acetanakRta cAra prakArake upasargose sadA vimukta hai. kSAyoMse rahita haiM, kSudhAdika bAIsa paroSahoM va rAgadveSase parityakta hai| 10. kevalIko pariSada kahanA upacAra hai sa si./6/11/426/8 mohanIyodayasahAyAbhAvArakSudAdivedanAbhAve pariSahavyapadezo na yukta / satyamevametat--vedanAbhAve'pi dravyakarmasabhAvApekSayA pariSahopacAra kriyte| -prazna-mohanIyake udayakI sahAyatA na honese kSudhAdi vedanAke na honepara pariSaha sajJAyukta nahIM hai ? uttara ----yaha kathana satya ho hai tathApi vedanAkA abhAva honepara dravyakarma ke sadbhAvakI apekSAse yahAM parISahoMkA upacAra kiyA jAtA hai / ( rA vaa./6/19/2/614/1)| 11. asAtA vedanIya kmakaM udayake kAraNa kevalIko kSudhAdi pariSaha honI cAhie 1. pAti va mohanIya karmakI sahAyatA na honese asAtA apanA kArya karaneko samartha nahIM hai:rA, vA./6/11/1/613/27 sthAnmatam-bAtikarmaprakSayAnimittoparame sati nAranyaratistroniSadyAkrozayAcanAlAbhasatkAra puraskAra prajJAjJAnadarza - nAni mA bhUvat, amI punarvedanIyAzrayA' khalu parISahA' prApnuvanti bhagavati jine iti; tanna, ki kAraNam / ghAtikarmodayasahAyAbhAvAva tatsAmarthya virhaat| yathA viSadravyaM mantrauSadhibalAdupakSINamAraNazaktikamupayujyamAnaM na maraNAya kalpyate tathA dhyAnAnala nirdagdhaghAtikarmendhanasyAnantApratihatajJAnAdi catuSTayasyAntarAyAbhAvAnnirantaramupa - cIyamAna zubhapudgalasaMtateveMdanIyAkhyaM karma sadapi prakSINasahAra balaM svayogyaprayojanotpAdanaM pratyasamarthamiti kSudhAdyabhAva, tatsadbhAvopacArAi dhyaanklpnvt|-prshn-kevl me ghAtiyAkarma kA nAza honese nimittake haTa jAneke kAraNa nAgnya, arati, strI, niSadyA, Akroza, jainendra siddhAnta koza
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalo 4. kavalAhAra va paroSaha sambandhI nirdeza... yAcanA, alAbha, satkAra. puraskAra, prajJA, ajJAna aura adarzana parISaheM na ho, para vedanIya karmakA udaya honese tadAzrita parISaheM to honI hI caahie| uttara-dhAtiyA karmodaya rUpI sahAyakake abhAvase anya karmoMkI sAmarthya naSTa ho jAtI hai| jaise mantra auSadhIke prayogase jisakI mAraNa zakti upakSINa ho gayI hai aise viSako khAnepara bho maraga nahIM hotA, uso taraha dhyAnAgnike dvArA dhAti karmendhanake jala jAnepara anantacatuSTayake svAmI kevalIke antarAyakA abhAva ho jAnese pratikSaNa zubhakarma pudgaloMkA saMcaya hote rahanese prakSINa sahAya vedanIyakarma vidyamAna rahakara bhI apanA kArya nahIM kara sktaa| isalie kevalomeM kSudhAdi nahI hote| (dha. 13/5,4,24/53/1); (dha 12/ 4,2,7.2/24/11); ( ka.pA. 141.14661/66/1); (cA.sA./131/2); (pra. sA./tA. vR./20/28/10)| go.ka./mU va jI.pra/273 NaTThA ya rAyadosA iMdiyaNANaM ca kevalimhi jdo| teNa dusAdAsAdajasudukkha Nasthi iMdiyaja / 273 / sahakArikAraNamohanIyAbhAve vidyamAno'pi na svkaarykaariityrthH| =jAtai sayoga kevalIkai ghAtikarmakA nAza bhayA hai tAteM rAga va dveSako kAraNabhUta krodhAdi kaSAyoMkA nimUla nAza bhayA hai| bahuri yugapata sakala prakAzo kevalajJAna virSe kSayopazamarUpa parokSa matijJAna aura zrutajJAna na saMbhavai tAtai indriya janita jJAna naSTa bhayA tisa kAraNa kari kevalika sAtA asAtA vedanIyake udayateM sukha dukha nAhI hai jAteM sukha-dukha indriya janita hai bahuri bedanIyakA sahakArI kAraNa mohanIyakA abhAva bhayA hai tAtai vedanIyakA udaya hota saMtai bhI apanA sukha-dukha dene rUpa kArya karanekau samartha naahiiN| (kSa.sA./mU./ 616/728) prameyakamalamArtaNDa/pR 303 tathA asAtAdi vedanIyaM vidyamAnodayamapi, asati mohanIye, nisAmarthyavAnna kSuddu'khakaraNe prabhu sAmagrIta kAryotpattiprasidda / - asAtAdi vedanIyake vidyamAna hote hue bhI, mohanIyake abhAvameM asamartha honese, ve kevalI bhagavAnko kSudhA sambandhI duHkhako karanemeM asamartha haiN| 2. sAtA vedanIyake sahavatApanese asAtAkI zakti anantaguNI kSINa ho jAtI hai rA.vA /6/11/1/613/31 nirantaramupacIyamAnazubhapudgalasaMtateveMdanIyAkhyaM karma sadapi prakSINasahAyabalaM svayogyaprayojanaM pratyasamartha miti / -- antarAyakarmakA abhAva honese pratikSaNa zubhakarma pudgalokA saMcaya hote rahaneme prakSINa sahAya vedanIyakarma vidyamAna rahakara bhI apanA kArya nahIM kara sktaa| (cA.sA./131/3) dha.2/1,1/433/2 asAdAvedaNIyassa udIraNAbhAvAdo AhArasaNNA appamattasaMjadassa Nasthi / kAraNabhUta-kammodaya-saMbhavAdo uvayAreNa bhayamehuNa-pariggahasaNNA asthi / =asAtA vedanIya karmakI udIraNAkA abhAva ho jAnese apramatta saMyatake AhAra saMjJA nahIM hotI hai| kintu bhaya Adi saMjJAoke kAraNabhUta karmoMkA udaya sambhava hai, isalie upacArase bhaya, maithuna aura parigraha sajJAe~ haiN| pra.sA /tA.vR./20/28/16asadvadyodayApekSayA sdvedyodyo'nntgunno'sti| tata kAraNAta zarkarArAzimadhye nimbakaNikAvadasadvadyodayo vidyamAno'pi na jnyaayte| tayaivAnyadapi bAdhakamasti-yathA pramattasaMyatAdi tapodhanAnAM veTodaye vidyamAne'pi mandamohodayatvAdakhaNDabrahmacArINAM triparISahabAdhA nAsti / yathaiva ca navaprai veyakAdyahamindradevAnAM vedodaye vidyamAne'pi mandamohodayena strIviSayabAdhA nAsti, tathA bhagavatyasadvadyodaye vidyamAne'pi niravazeSamohAbhAvAt kSudhAbAdhA naasti| aura bhI kAraNa hai, ki kevalI (bhagavAnke ) asAtA vedanIyake udayakI apekSA sAtA vedanIyakA udaya anantaguNA hai| isa kAraNa khaNDa (cono)ko bar3o rAzike bIca meM nImakI eka kaNikAko bhA~ti asAtAvedanIyakA udaya honepara bhI nahIM jAnA jAtA hai / aura dUsarI eka aura bAdhA hai-jaise pramattasaMyata Adi tapodhanoM ke vedakA udaya honepara bhI mohakA manda udaya honese una akhaNDa brahmacAriyoMke stroparoSaharUpa bAdhA nahIM hotI, aura jisa prakAra navagraMveyakAdimeM ahamindradevoke vedakA udaya vidyamAna honepara bhI mohake manda udayase kho-viSayaka bAdhA nahIM hotI, usI prakAra bhagavAnake asAtAvedanIyakA udaya vidyamAna honepara bhI niravazeSa mohakA abhAva honese kSudhAkI bAdhA nahIM hotii| (aura bhI-de0 kevalI/4/12) 3. asAtA bhI sAtArUpa pariNamana kara jAtA hai go. ka /mU. va jI. pra./274/403 samayaTTidigo baMdho sAdassudayappigo jado tassa / teNa asAdassudao sAdasarUveNa pariNadi / 274 / yatastasya kevalina' sAtavedanIyasya bandhaH samayasthitika tata' udayAtmaka eva syAt tena tatrAsAtodaya sAtAsvarUpeNa pariNamati kuta. viziSTazuddha tasmin asAtasya anantaguNahInazaktitvasahAyarahitvAbhyAM avyaktodayatvAt / vadhyamAnasAtasya ca anantagaNAnubhAgatvAta tathAtvasyAvazyabhAvAt / na ca tatra sAtodayo'sAtasvarUpeNa pariNamatIti zakyate vaktuM dvisamayasthitikatvaprasaGgAta anyathA asAtasyaiva bandha prsjyte| =jAta tisa kevaloka sAtA vedanIyakA bandha eka samaya sthitiko liye hai tAte udaya svarUpa hI hai tAtai kevalIkai asAtA vedanIyakA udaya sAtArUpa hoikari parinamaiM hai / kAhaiM tai / kevalIke viSa vizuddhatA vizeSa hai tAta asAtAvedanIyakI anubhAga zakti anantaguNI hIna bhaI hai ara mohakA sahAya thA tAkA abhAva bhayA hai tAtai asAtAvedanIyakA apragaTa sukSma udaya hai| bahuri jo sAtAvedanIyabandhai hai tAkA anubhAga anantaguNA hai jAta, sAtA veranIyakI sthitikI adhikatA to saMkleza tAtai ho hai anubhAgakI adhikatA vizuddhatAtai ho hai so kevaloke vizuddhatA vizeSa hai tAtai sthitikA tau abhAva hai bandha hai so udayarUpa pariNamatA hI ho hai ara tAkai sAtAvedanIyakA anubhAga anantaguNA ho hai tAhIta jo asAtA kA bhI udaya hai so sAtArUpa hoikari parinamai hai| koU kahai ki sAtA asAtArUpa hoi parinamai hai aise kyo na kaho' tAkA uttara--- tAkA sthitibandha doya samayakA na Thahare vA anya prakAra kahai asAtA hI kA bandha hoi tAta teM kahyA kahanA saMbhavai naahiiN| 12. niSphala honeke kAraNa asAtAkA udaya hI nahIM kahanA cAhie gha 13/4,2,7,2/24/12 Nipphalassa paramANapaMjassa samayaM paDi parisaraMtassa kadhaM udayavavaeso / Na, jova-kammavivegamettaphalaM daTThUNa udayassa phlttbbhuvgmaado| jadi eva to asAdavedaNIyodayakAle sAdAvedaNIyassa udao Nasthi, asAdAvedaNIyasseva udao asthi tti Na battanvaM, sagaphalANuppAyaNeNa doNNaM pi sarisattavalaM bhaado| Na, asAdaparamANUNaM va sAdaparamANUNa sagasarUveNa nnijraabhaavaado| sAdaparamANao asAdasarUveNa viNassatAvatthAe pariNamidUNa viNassaMte daTThUNa sAdAvedaNIyassa udao Nasthi tti vuccade / Na ca asAdAvedaNIyassa eso kamo asthi, [ asAda ]-paramANUNaM sagasarUveNeva NijjarUvalaM bhaado| tamhA duravarUvaphalAbhAve vi asAdAvedaNIyassa udayabhAvo jujjadi tti siddh| - prazna-binA phala diye hI pratisamaya nirjIrNa honevAle paramANu samUhakI udaya saMjJA kaise ho sakatI hai / uttara-nahIM, kyoMki, jIva va karmake vivekamAtra phalako dekhakara udayako phalarUpase svIkAra kiyA gayA hai| prazna-yadi aisA hai to asAtAvedanIyake udaya kAlameM sAtA vedanIyakA udaya nahIM hotA, kevala asAtA vedanIyakA hI udaya rahatA hai aisA nahIM kahanA cAhie, kyoMki apane phalako nahI utpanna karanekI apekSA donomeM hI samAnatA pAyI jAtI hai| jainendra siddhAnta koza bhA02-21
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 162 5. indriya, mana va yoga sambandhI nirdeza gha./1/1,1/37/263/5 kevalinAM nirmulato vinaSTAntaraDagendriyANAM prahatabAhyendriyavyApArANAM bhAvendriyajanitadravyendriyasattvApekSayA pancendriyatvapatipAdanAda / kevaliyoMke yadyapi bhAvendriyA~ samUla naSTa ho gayI hai, aura bAhya indriyoMkA vyApAra bhI banda ho gayA hai, to bhI ( chadmastha avasthAmeM ) bhAvendriyoMke nimitta se utpanna huI dravyendriyoMke sadabhAdhakI apekSA unhe paJcendriya kahA gayA hai| go.jI./jI./pra./701/1131/12 sayogijine bhAvendriyaM na, dravyendriyApekSayA SaTa pryaaptyH|-syogii jinavirSe bhAvendriya tau hai nAhI, dravyendriyako apekSA chaha paryApti hai| 2. jAtinAma karmodayakI apekSA paJcendriya haiM dha.1/1,1,36/264/2 paJcendriyajAtinAmakarmodayAtpaJcendriyaH / samasti ca kevalinA...paJcendriyajAtinAmakarmodayaH / niravadyatvAta vyAkhyAnamidaM samAzrayaNIyam / == paJcendriya nAmakarma ke udayase paJcendriya jIva hote haiN| vyAkhyAnake anusAra kevaloke bho...paJcendriya jAti nAmakarmakA udaya hotA hai| ata: yaha vyAkhyAna nirdoSa hai / ataeva isakA Azraya karanA cAhie / (dha.7/2,1,6/16/5) uttara-nahIM, kyoMki, taba asAtAvedanIyake paramANuoMke samAna sAtAvedamIyake paramANuokI apane rUpase nirjarA nahIM hotii| kintu vinAza honekI avasthAmeM asAtA rUpase pariNamakara unakA vinAza hotA hai yaha dekhakara sAtAvedanIyakA udaya nahIM hai, aisA kahA jAtA hai| parantu asAtA vedanIyakA yaha krama nahIM hai, kyoMki tama asAtAke paramANuoMkI apane rUpase ho nirjarA pAyI jAtI hai / isa kAraNa duHkharUpa phalake abhAvameM bhI asAtAvedanIyakA udaya mAnanA yuktiyukta hai, yaha siddha hotA hai| dha.13/5,4,24/53/5 jadi asAdAvedaNIyaM NiSphalaM ceva, to udao asthi tti kimidi uccde| Na, bhUdapuvvaNayaM paDucca tduttiido| kica Na sahakArikAraNaghAdikammAbhAveNeva sesakammANivva pattaNivvIyabhAvamasAdAvedaNIyaM, kiMtu sAdAvedaNIyabaMdheNa udayasarUveNa udayAgadaukasANubhAgasAdAvedaNIyasahakArikAraNeNa paDihayaudayattAdo vi| Na ca baMdhe udayasarUve saMte sAdAvedaNIyagovucchA thiukkasaMkameNa asAdAvedaNIyaM gacchadi, birohaado| thiusaMkamAbhAve sAdAsAdANamajogicarimasamae saMtavocchedo pasajjadi tti bhaNide-Na, vocchiNNasAdabaMdhammi ajogimhi saadodynniymaabhaavaado| sAdAvedaNIyassa udayakAlo aMtomuhuttametto phiTTidUNa desUNapuvvakoDimetto hodi ce-Na, ajogikevaliM mottaNa aNNastha udayakAlassa aNtomuttnniymnbhuvgmaado| ...sAdAvedaNIyassa baMdho atthi tti ce Na, tassa TThidi-aNubhAgabaMdhAbhAveNa.. baMdhavavaesavirohAdo / -prazna-yadi asAtAvedanIya karma niSphala hI hai to vahA~ usakA udaya hai, aisA kyoM kahA jAtA hai / uttara--nahIM, kyoMki, bhUtapUrva nayakI apekSAse vaisA kahA jAtA hai| dUsare...vaha na kevala nirbIja bhAvako prApta huA hai kintu udayasvarUpa sAtAvedanIyakA bandha honese aura udayAgata utkRSTa anubhAga yukta sAtA vedanIya rUpa sahakArI kAraNa honese usakA udaya bho pratihata ho jAtA hai| prazna-bandhake udaya svarUpa rahate hue sAtA vedanIyakarmakI gopucchA stivuka saMkramaNake dvArA asAtA vedanIyako prApta hotI hogI * uttara-aisA mAnanemeM virodha AtA hai| prazna--yadi yahA~ stivuka saMkramaNakA abhAva mAnate hai, to sAtA aura asAtAko sattva vyucchiti ayogIke antimasamaya me honekAprasaMga AtA hai: uttara--nahIM,kyoMki sAtAke bandhakI vyucchitti ho jAnepara ayogI guNasthAnameM sAtAke udayakA koI niyama nahI hai| prazna-isa taraha to sAtAvedanIyakA udayakAla antarmuhUrta vinaSTa hokara kucha kama pUrvakoTi pramANa prAza hotA hai| uttara-nahIM, kyoMki ayogikevalI guNasthAnako chor3akara anyatra udayakAlakA antarmuharta pramANa niyama hI svIkAra kiyA gayA hai|...| prazna-vahA~ sAtAvedanIyakA bandha hai ! uttara--nahIM kyoMki sthitibandha aura anubhAgabandhake binA.. sAtAdanIya karma ko 'baMdha' saMjJA denemeM virodha AtA hai| 5. indriya, mana va yoga sambandhI nirdeza va zaMkAsamAdhAna 1. dravyendriyoMkI apekSA paJcendriyatva hai bhAvendriyoM kI apekSA nahIM rA. vA./1/30/6/11/14 ASa hi sayogyayogikevalinoH paJcendriyatvaM dravyendriya prati uktaM na bhAvendriya prti| yadi hi bhAvendriyamabhaviSyat api tu tahi asaMkSINasakalAvaraNatvAta sarvajJatavAsya nyvtissyv| -AgamameM sayogI aura ayogo kevaloko pazcendriyatva kahA hai vahA~ dravyendriyoM kI vivakSA hai, jJAnAbaraNake kSayopazama rUpa bhAvendriyoMkI nhiiN| yadi bhAvendriyoMkI vivakSA hotI to jJAnAvaraNakA sadabhAva honese sarvajJatA ho nahIM ho sakato tho| 3. paJcandriya kahanA upacAra hai dha. 1/1,1,37/263/5 kevalinA paJcendriyatva.. bhUtapUrvagatinyAyasamAzrayaNAdvA / kevalIko bhUtapUrvakA jJAna karAnevAle nyAyake Azrayase paJcendriya kahA hai| gha.7/2,1,15/67/3 eiMdiyAdoNamodaiyo bhAvo vattavyo, eiMdiyajAdiAdiNAmakammodaeNa eIdiyAdibhAvovalaMbhA / di evaM // icchijjadi to sajogi-ajogijiNANaM paMcidiyattaM Na labbhade, khoNAvaraNe paMcaNhamidiyANaM khaovasamA bhAvA / Na ca tesi paMcidiyattAbhAvo paMcidiemu samugdhAdapadeNa asaMkhejjeSu bhAgesa sabbaloge vA tti suttvirohaado| ettha parihAro buccade.. sajogiajogijiNANaM paMcidiyattajujjadi tti jIvaTThANe pi ubavaNNaM / kitu khuddAbaMdhe sajogi-ajogijiNANaM suddhaNaeNANidiyANaM paMcidiyattaM jadi icchijjadi to bavahAraNaeNa battavyaM / taM jahA-paMcasu jAIsu jANi paDibaddhANi paMca iMdiyANi tANi khovasamiyANi tti kAUNa uvayAreNa paMca vi jAdIo khaovasamiyAo tti kaTu sajogi-ajogijiNANaM khaovasamiyaM paMcidiyattaM jujjade / adhavA vINAvaraNe Na? vi paMciMdiyakhaovasame khaovasamajaNida NaM paMcaNha vajjhidiyANamuvayAreNa lakhaovasamasaNNANamasthittadasaNAdo sajogi-ajogijiNANaM paMcidiyattaM sAheyavvaM prazna-ekendriyAdiko audayika bhAva kahanA cAhie, kyoMki ekendriya jAti Adika nAmakarmake udayase ekendriyAdika bhAva pAye jAte haiN| yadi aisA na mAnA jAyegA to sayogI aura ayogI jinoMke paMcendriya bhAva nahIM pAyA jAyegA, kyoMki, unake AvaraNake kSINa ho jAnepara pA~co indriyoM ke kSayopazamakA bho abhAva ho gayA hai| aura sayogI aura ayogI jinoMke paMcendriyatvakA abhAva hotA nahIM hai, kyoMki vaisA mAnanepara "paMcendriya jIvoMkI apekSA samudghAtapadake dvArA lokake asakhyAta bahubhAgoM meM athavA sarvalokameM jIvoMkA astitva hai" isa sUtrase virodha A jAyegA / uttara--yahA~ ukta zaMkAkA parihAra karate haiM * sayogI aura ayogI jinoMkA paMcendriyatva yogya hotA hai, aisA jIvasthAna khaNDameM svIkAra kiyA gayA hai| (paM. vaM./1/1,1/sU.37/262) kintu isa kSudrakabaMdha khaNDameM zuddha nayase anindriya kahe jAnevAle sayogI aura ayogo jinoMke yadi paMcendriyatva kahanA hai, to vaha kevala vyavahAra nayase hI kahA jA sakatA hai| vaha isa prakAra hai--pA~ca jAtiyoM meM jo. kramazaH pA~ca indriyA~ sambaddha haiM ve kSAyopazamika haiM aisA mAnakara aura upacArase pA~coM jAtiyoMko bhI kSAyopazamika svIkAra karake jainendra siddhAnta koza
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalo yogI aura ayogI jinake sAmane jAtA hai| agavA, AvaraNake kSINa honese paMcedriyoM naSTa ho jAnepara bhI kSayopazama utpanna aura upacAra kSAyopazamika saMjJAko prApta pA~co mAhondriyoMkA astitva pAye jAnese yogI aura ayogI jinakendriyatna siddha kara lenA caahie| 4. bhAvendriyake amAva sambandhI zaMkA-samAdhAna 2/ 12 / 444/5 bhAvivAyAbhAvAdI bhAvidiyaM grAma paMcaNDamiMdiyANaM khovsmo| Na so khINAvaraNe asthi / sayogI jinake bhAvendriyA~ nahIM pAyI jAtI haiN| pA~coM indriyAvaraNa karmoke kSayopazamako bhAvendriyA~ kahate hai / parantu jinakA AvaraNa samUla naSTa ho gayA hai unake vaha kSayopazama nahIM hotA / ( dha / 2 / 1,1/658/4 ) 5. kevaLIke mana upacArase hotA hai| gha. 1/1,1,52/285/3upacAratastayostataH samutpattividhAnAt / - upacAra - se manake dvArA (kevalIke) una donoM prakArake vacanoMkI utpattikA vidhAna kiyA gayA hai / siddha ho ke go. jI./mU./228 maNasahiyANaM vayaNaM diTTha tappunnamidi sajogahi uttI maNoyayAreNidiNANa homammi 2281 indriya jJAniyoMke vacana manoyoga pUrvaka dekhA jAtA hai| indriya jJAnase rahita kevalI bhagavAn ke mukhyapaneM to manoyoga nahIM hai, upacAra se kahA hai| 6. kevalIke dravyamana hotA hai mAvamana nahIM = gha. 1/1,1.50/284/4 atIndriyajJAnatvAnna kevalino mana iti cenna, dravyamanasaH sattvAt / - prazna - kevaloke atIndriya jJAna hotA hai, isalie unake mana nahIM pAyA jAtA hai uttara nahIM, kyoMki, unake dravya manakA sadbhAva pAyA jAtA hai| ww 7. tahA~ manakA bhAvAtmaka kArya nahIM hotA para parispandana rUpa dravyAtmaka kArya hotA hai| gha. 1/1,1.50/284/5 bhavatu dravyamanasa' sattvaM na tatkAryamiti cedbhavatu tatkAryasya kSAyopazamikjJAnasyAbhAnaH, api tu tadutpAdane prayatnostyeva tasya pratibandhakatvAbhAvAt / tenAtmano yogaH manoyogaH / vidyamAno'pi tadutpAdane prayatnaH kimiti svakArya na vidadhyAditi cenna, tatsahakArikAraNazyopazamAbhAvAt / prazna- kevalI ke dravyamanakA sadbhAva rahA Ave, parantu vahA~ para usakA kArya nahIM pAyA jAtA hai ? uttara - dravyamanake kArya rUpa upayogAtmaka kSAyopazamika jJAnakA abhAva bhale hI rahA Ave, parantu dravya manake utpanna karanemeM prayatna to pAyA hI jAtA hai, kyoMki, manakI vargamAoM ko lAneke lie honevAle prayatna meM koI pratibandhaka kAraNa nahIM pAyA jAtA hai| isa lie yaha siddha huA ki usa manake nimittase jo AtmAkA parispanda rUpa prayatna hotA hai use manoyoga kahate haiN| prazna- kevalIke dravyamanako utpanna karanemeM prayatna vidyamAna rahate hue bhI vaha apane kArya ko kyoM nahIM karatA hai uttara nahIM, kyoMki melI mAnasika jJAnake sahakArI kAraNarUpa kSayopazamakA abhAva hai, isalie unake manonimika jJAna nahIM hotA hai| (ca. 1/1.1,22/160-360/0 ); (go0jI0/50 10 jI0 10 / 226) / 8. bhAvamanake abhAva meM kcanakI utpatti kaise ho sakatI hai ma. 1/1,1.123/6/3 rAtra manaso'bhAve tatkAryasya so'pi miti cenna, tasya jJAnakAryatvAt / akramajJAnAtkarthaM kramavatAM vacanA 163 5. indriya mana va yoga sambandhI nirdeza ..... 1 nAmutpattiriti cenna, ghaTaviSayAkramajJAnasamavetakumbhakArArddhaTasya krameNotpalambhAd manoyogAbhAve sutreNa saha virodha sthAditi cenna, mana' kAryaprathamacaturtha vacasoH sattvApekSayopacAreNa tatsattvopadezAda jIvapradezaparispandahetu nokarmajanitazaktyastitvApekSayA nA tatsattvAnna virodha prazna - arahanta parameSThImeM manakA abhAva honepara manake kAryarUpa vacanakA sadbhAva bhI nahIM pAyA jA sakatA hai / uttara- nahIM, kyoMki, vacana jJAnake kArya haiM, manake nhiiN| prazna--- akrama jJAnase kramika vacanoMkI utpatti kaise ho sakatI hai| uttaranahIM, kyoki ghaTa viSayaka akrama jJAnase yukta kumbhakAra dvArA kramase Tako utpatti dekhI jAtI hai| isalie akramavartI jJAnase kramika vacanoko utpatti mAna lenemeM koI virodha nahIM AtA hai| prazna-sayogikevalIke manoyogakA abhAva mAnanepara "sakSama asa masaNajogo saNimicchAiTThippahUDi jAva sajogikevala tti / ( Sa0 khaM0/1/1,1/50/282 ) isa sUtra ke sAtha virodha A jAyegA uttara nahIM, kyoMki, manake kAryarUpa prathama aura pazu bhASAke sadbhAva kI apekSA upacArase manake sadbhAva mAna lenemeM koI virodha nahIM AtA hai| athavA, jIvapradezoMke parispandake kAraNarUpa manojaNArUpa nokarmase utpanna huI zaktike astitvakI apekSA sayogi kevalI me manakA sadbhAva pAyA jAtA hai aisA mAna lenemeM bhI koI virodha nahIM AtA hai / (dha. 1/1,1,50/285/2) (dha. 1/11, 122 / 368/2 ) / 9. mana sahita hote hue bhI kevalIko saMjJI kyoM nahIM kahate 1 dha. 1/1,1,172/408/10 samanaskatvAtsayogikevalino'pi saMjJina iti pena teSAM kSINAcaraNAnAM mano'vaSTambhavalena bAhyArthagrahaNAbhAvatastadasvAt tarhi bhavatu kesino'cina iti cenna sAkSAtkRtazeSa padArthAnAmasaMvivirodhAt asaMhina' kevalino mano'mapekSya bAhyArthagrahaNAdvikalendriyavaditi cedravamevaM yadi mano'napekSya jJAnotyattimAtramA bhavisya nibandhanamiti cenmanaso'bhAicatizayAbhAva', tato nAnantaroktadoSa iti / prazna-mana sahita honeke kAraNa sayogakevalI bhI saMjJI hote haiN| uttara- nahIM, kyoMki AvaraNa karma se rahita unake manake avalambana se bAhya arthakA grahaNa nahIM pAyA jAtA hai, isalie unheM saMjJI nahIM kaha skte| praznato kevalI azI rahe AyeM uttara nahIM kyoMki jinhoMne samasta pArthoko sAkSAt kara liyA hai. unhe asaMhI mAnanemeM virodha AtA hai prazna kevalI asaMhI hote hai, kyoMki, ve manakI apekSAke binA hI vikalendriya jIvoM kI taraha bAhya padArthoMkA grahaNa karate haiM ? uttara - yadi manakI apekSA na karake jJAnakI utpatti mAtrakA Azraya karake jJAnotpatti asaMjJIpanekI kAraNa hotI to aisA hotA / parantu aisA to hai nahIM, kyoMki kadAcita manake abhAva se vikalendriya jIvo kI taraha kemaloke buddhike atizayakA abhAva bhI kahA jaayegaa| isalie kevalI ke pUrvokta doSa lAgU nahIM hotaa| 10. yogoMke sadbhAva sambandhI samAdhAna sa.si /6/1/319/1 kSaye'pi trividhavargaNApekSaH sayogakevalina. AtmapradezaparisvadI yogI veditavyaH naryAntarAma aura jJAnAvaraNa karmake laya ho jAnepara bhI sayogakevalI ke jo tIna prakArakI vargamAoko apekSA Atmapradeza parispanda hotA hai vaha bhI yoga hai aisA jAnanA caahie| dha. 1/1.1.123/36/9) gha. 1/1,1.27/220/51 asthi sogapuraNamhi dviyavatI loka pUraNa samudAta meM sthita kenaliyoke bhI yoga pratipAdaka upalabdha hai| Agama jainendra siddhAnta koza
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 6. dhyAnalezyA Adi sambandhI nirdeza... 11. kevalIke paryApti, yoga tathA prANa viSayaka prarUpaNA (dha.2/11/444.3+4464-6587+ 416.16); (go0 jI0/jI0 pra0/701/1135.12, 726/1162 1) nirdeza prANa (de0 uparyukta pramANa) paryApti (de0 paryApti/3 paryAptAparyApta vicAra AhArakatva paryAptAparyApta 0 AhAraka / de0 nIce yAga de0 yoga/ 4 AhA saMda vivaraNa sa0 vivaraNa paryA, apa. paryApta aparyApta 4 vacana, kAya, Ayu. zvAsa 4 2 Ayu tathA zvAsa ho pApta, apa 6, paryApti .. aparyApti sayoga kevalIsAmAnya paryApta aparyApta samudghAta kevalI- pra.samaya daNDa, dvi0 ,, kapATa tR0 , prattara catu0 loka AhA., anA AhAraka anAhAraka (de0 kevalI/7/012,13) audArika AhAraka odA, mizra, kArmaNa anAhAraka paryAsta aparyApta 3 kAya, Ayu, zvAsa 2 kAya tathA Ayu 1 Ayu 6 chahoM paryApti 1 AhAra paryApti 6 chahoM aparyApti AhAraka paMcama , pratara SaSTama , kapATa saptama // daNDa aSTama , zarIra audA, mizra audArika paryApta 2 | kAya, Ayu, zvAsa 3 kAya, Ayu, zvAsa 4 vacana, kAya, Ayu. zvAsa 1 AhAra paryApti. 6 chahoM paryApti 6 . praveza paryApta ayoga kevalo- de0 prANa tathA paryApti viSayaka dvi0 ta0 koSTaka) prathama samaya AhAraka 6 kAya, vAyu, zvAsa 6 chahoM paryApti | (bacana nirodha) antima samaya x anAhAraka Ayu, (zvAsa nirodha) *-7 yoga-satya tA anubhava mana tathA vacana, audA. dvika, kArmaNa yoga-ukta 2 mana, 2 vacana audArika kAya 3 yoga-ukta 2 mana, audArika kAya 2 yoga-audArika mizra tathA kArmaNa 12.'davyendriyoM kI apekSA daza prANa kyoM nahIM kahate gha 2/1,1/444/6 adha dabidiyassa jadi gahaNa kIradi to saNNINamapajjatakAle satta pANA piDidUNa do ceva pANA bhvNti| paMcaNha dveNdiyaannmbhaavaado| tamhA sajogikevalissa cattAri pANA do pANA vA prazna-dravyendriyoM kI apekSA daza prANa kyo nahI kahate / uttara--yadi prANoM meM dravyendriyoMkA hI grahaNa kiyA jAye to saMjJI jIvoM ke aparyApta kAla meM sAta prANo ke sthAnapara kula do hI prANa kahe jAyege, kyoki, unake dravyendriyo kA abhAva hotA hai| ata' yaha siddha huA ki sayogI jinake cAra athavA do hI prANa hote haiN| (dha. 2/1,1658/5) / 13. samuddhAta gata kevalIko cAra prANa kaise kahate ho dha. 2/1,1/656/1 tesi kAraNabhUda-pajjattIo atthi tti puNo uparimachaTThasamayapaDi baci-ussAsaipANANaM samaNA bhavadi cattAri vi pANA havaM ti / = samudghAtagata kevalIke vacanabala aura zvAsocchvAsa prANokI kAraNabhUta vacana aura AnapAna paryAptiyA~ pAyI jAtI hai, isalie lokapUraNa samuddhAtake anantara honevAle pratara samuddhAtake pazcAt uparima chaThe samayase lekara Age vacanabala aura zvAsocchavAsa prANoMkA sadbhAva ho jAtA hai, isalie sayogikevalIke audArikamizra kAyayogame cAra prANa bhI hote hai| varaNa-khovasama-lakSaNa-paci diyapANA tattha sati, khINAvaraNe khoNvsmaabhaavaado| ANAvANabhAsA-maNapANA vi Nasthi, pjjaatt-jnnidpaann-snnnnid-stti-abhaavaado| Na sarIra-balapANo vi asthi, sarIrodaya-jaNida-kamma-NokammAgamAbhAvAdo tado ekko ceva paanno| = ( ayoga kevalI ke ) eka Ayu nAmaka prANa hotA hai| prazna-eka Ayu prANake honekA kyA kAraNa hai| uttara-jJAnAvaraNa karma ke kSayopazamasvarUpa pA~ca indriya prANa to ayogakevalIke hai nahIM, kyoMki jJAnAvaraNAdi karmoke kSaya ho jAnepara kSayopazamakA abhAva pAyA jAtA hai| isI prakAra AnapAna, bhASA aura mana prANa bhI unake nahIM hai, kyoki paryApti janita prANa saMjJAvAlI zaktikA unake abhAva hai| usI prakAra unake kAyabala nAmakA bhI prANa nahIM hai, kyoki unake zarIra nAmakarmake udaya janitakarma aura nokarmoke AgamanakA abhAva hai| isalie ayogakevalIke eka Ayu hI prANa hotA hai| aisA samajhanA caahie| 6. dhyAnalezyA Adi sambandhI nirdeza va zaMkAsamAdhAna 1.kevalIke lezyA kahanA upacAra hai tathA usakA kAraNa sa.si /2/6/160/1 nanu ca upazAntakaSAye kSINakaSAye sayogakevalini ca zuklalezyAstItyAgama / tatra kaSAyAnaraJjanAbhAvAdaudayikatvaM noppdyte| naiSa doSaH; pUrvabhAvaprajJApananayApekSayA yAsau yogapravRttiH kaSAyAnuraJjitA se vetyupcaaraadaudyikiityucyte| tadabhAvAdayoga 09 nanu ca tatra kaSAyAvakSayA yAso 14. ayogIke eka Ayu prANa honekA kyA kAraNa hai dha.2/1.1/445/10 Aua-pANo ekko cev| keNa kAraNeNa / Na tAva NANA jainendra siddhAnta koza
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 6. dhyAna, lezyA Adi sambandhI nirdeza kevatyakevalyalezya iti nishciiyte| -prazna-upazAnta kaSAya, kSINakaSAya aura sayogakevalI guNasthAname zukla lezyA hai aisA Agama hai, parantu vahA~para kaSAyakA udaya nahIM hai isalie audayikapanA nahI bana sakatA ? uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki jo yoga pravRtti vAyake udayase anuraMjita hai vahI yaha hai isa prakAra pUrva bhAvaprajJApana nayakI apekSA upazAnta kaSAya Adi guNasthAnomeM bhI lezyAko audayika kahA gayA hai| (rA.vA./2/6/-/R0828)(go.jI./ mU./533 ) / dha,7/1,1,61/104/12 jadi kasAodaeNa lessAo uccati to khINakasAyANa lessAbhAvo psjjde| saccamedaM jadi kasAodayAdo ceva lessuppattI icchijjadi / kitu sarIraNAmakammodayajaNidajogo vi lessA tti icchijjadi, kmmbNdhnnimittttaado| teNa kasAye phiTTa vi jogo asthi tti khINakasAyANaM lessattaM Na birujjhde| -- prazna-yadi kaSAyoMke udayase lezyAoM kA utpanna honA kahA jAtA hai to nArA guNasthAnavI jIvoke lezyAke abhAvakA prasaga AtA hai| uttara-sacamuca hI kSINa kaSAya jIvomeM lezyAke abhAvakA prasaMga AtA yadi kevala kaSAyodayase hI lezyAkI utpatti mAnI jaatii| kintu zarIra nAmakarmodayase utpanna yoga bhI to lezyA mAnA gayA hai, kyoki vaha bhI karma ke bandha meM nimitta hotA hai| isa kAraNa kaSAyake naSTa ho jAnepara bhI cUki yoga rahatA hai, isalie kSINakaSAya jIboke lezyA mAnaneme koI virodha nahIM AtA / (go.jI /mU /533 ) / 2. kevalIke saMyama kahanA upacAra hai tathA usakA kAraNa dha. 1/1.1,124/374/3 atha syAt buddhipUrvikA sAvadyavirati saMyama', anyathA kASThAdiSvapi saMyamaprasaGgAta / na ca kevalISu tathAbhUtA nivRttirasti tataratatra saMyamo durghaTa iti naiSa doSaH, aghAticatuSTayavinAzApekSayA samayaM pratyasaMkhyAtaguNazreNikarma nirjarApekSayA ca sakalapApakriyAnirodhalakSaNapAriNAmikaguNAvirbhAvApekSayA vA, tatra saMyamopacArAta / athavA pravRttyabhAvApekSayA mukhyasaMyamo'sti (na kASThena vyabhicArastatra pravRttyabhAvatastannivRttyanupapatte. / prazna--buddhipUrvaka sAvadya yogake tyAgako saMyama kahanA to ThIka hai| yadi aisA na mAnA jAye to kASTha AdimeM bhI saMyamakA prasaMga A jaayegaa| kintu kevalImeM buddhipUrvaka sAvadyayogako nivRtti to pAyI nahIM jAtI hai isalie unameM saMyamakA honA durghaTa hI hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, cAra aghAtiyA karmoke vinAza karanekI apekSA aura samaya-samayameM asaMkhyAta guNI zreNI rUpase karma nirjarA karanekI apekSA sampUrNa pApakriyAke nirodhasvarUpa pAriNAmika guNa pragaTa ho jAtA hai, isalie isa apekSAse vahA~ saMyamakA upacAra kiyA jAtA hai| ataH vahA~para saMyamakA honA durghaTa nahIM hai| athavA pravRttike abhAvakI apekSA vahaoNpara mukhya saMyama hai| isa prakAra jinendrame pravRtyabhAva se mukhya saMyamakI siddhi karanepara kASThase vyabhicAra doSa bhI nahI AtA hai, kyoMki, kASThameM pravRtti nahIM pAyI jAtI hai, taba usakI nivRtti bhI nahIM bana sakatI hai| mnnnnirohaabhaavaado| Na ca maNaNiroheNa viNA jhANaM saMbhavadi / Na esa doso; egavatthumhi citANiroho jjhAmida jadi ghepadi to hodi doso| Na ca evamettha ghepadi / * jogA uvayAreNa ciMtA; tisse eyaggeNa Niroho viNAso jammitaM jmANa midi ettha ghettavvaM / dha. 13/5,4,26/87/13 kadhametya jhANavavaeso 1 eyaggeNa citAe jIvassa giroho paripphaMdAbhAvo jmANaM NAmA-1. prazna-isa yoga nirodhake kAlame kevalI jina sUkSma kriyApratipAtI dhyAnako dhyAte hai, yaha jo kathana kiyA hai vaha nahIM banatA, kyoMki kevalI, jina azeSa dravya paryAyoMko viSaya karate haiM, apane saba kAlameM eka rUpa rahate hai aura indriya jJAnase rahita haiM; ataeva unakA eka vastumeM manakA nirodha karanA upalabdha nahIM hotaa| aura manakA nirodha kiye binA dhyAnakA honA sambhava nahIM hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki prakRtame eka vastumeM cintAkA nirodha karanA dhyAna hai, aisA grahaNa kiyA jAtA hai to ukta doSa AtA hai| parantu yahA~ aisA grahaNa nahIM karate hai| yahA~ upacArase yogakA artha cintA hai| usakA ekAgra rUpase nirodha arthAda vinAza jisa dhyAname kiyA jAtA hai, vaha dhyAna hai, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| 2. prazna----yahA~ dhyAna saMjJA kisa kAraNase dI gayI hai / uttara-ekAgrarUpase jIvake cintAkA nirodha arthAt parispandakA abhAva honA ho dhyAna haiM, isa dRSTise yahA~ dhyAna saMjJA dI gayI hai| paM. kA /tA.vR./152/218/10 bhAvamuktasya kevalino.. svarUpanizcalatvAda.. pUrva sacitakarmaNAM dhyAnakAryabhUtaM sthitivinAza galanaM ca dRSTvA nirjarArUpadhyAnasya kAryakAraNamupacaryopacAreNa dhyAnaM bhaNyata itybhipraayH| =svarUpa nizcala honese bhAvamukta kevalIke dhyAnakA kAryabhUta pUrvasaMcita karmoM kI sthitikA vinAza arthAta galana dekhA jAtA hai| nirjarArUpa isa dhyAnake kArya-kAraNameM upacAra karanese kevalIko dhyAna kahA jAtA hai aisA samajhanA caahie| (cA. saa/131/2)| 4. kevalIke ekatva vitarka dhyAna kyoM nahIM kahate dha. 13/5,4,26/75/7 AvaraNAbhAveNa asesadabapajjae uvajuttassa kevalopajogassa egadavvamhi pajAe vA avaTThANAbhAvada ThUNaM tajjhANAbhAvassa parUvittAdo-AvaraNakA abhAva honese kevalI jinakA upayoga azeSa-dravya paryAyomeM upayukta hone lagatA hai| isalie eka dravyameM yA eka paryAyameM avasthAnakA abhAva dekhakara usa dhyAnakA ( ekatvavitarka avicAra ) abhAva kahA hai| 7. to phira kevalI kyA dhyAte haiM 3. kevalIke dhyAna kahanA upacAra hai tathA usakA kAraNa rA.vA./2/10/5/125/8 yathA ekAgracintAnirodho dhyAnamiti chadmasthe dhyAnazabdArtho mukhyazcintAvikSepavataH tannirodhopapatra, tadabhAvAda' kevalinyupacarita phldrshnaat| =ekAgracintAnirodharUpa dhyAna chadmasthoM meM mukhya hai, kevalImeM to usakA phala karmadhvaMsa dekhakara upacArase hI vaha mAnA jAtA hai| dha. 13/54.26/86/4 edamhi jogaNirohakAle suhamakiriyamappaNDivAdi jmANaM jhAyadi tti ja bhaNidaM taNNa ghaDade, kevalissa visaIkayAsesadavyapajjAyassa sagasavvadAe egarUvassa aNi diyassa egavatthumhi pra. sA./mU /167-168 NihadaghaNaghAdikammo paJcakkhaM savvabhAvataccaNhU / NeyaMtagado samaNo jhAdi kamaLaM asNdeho|16| savvabAdhavijutto smNtsvvkkhsokrvnnaannddddho| bhUdo avaravAtIdo jhAdi aNakkho para sokaravaM / 168 = prazna-jisane dhanadhAti karmakA nAza kiyA hai, jo sarva padArthoMko pratyakSa jAnate haiM, aura jJeyoMke pArako prApta haiM, aise saMdeha rahita zramaNa kyA dhyAte hai / uttara - anindriya aura indriyAtIta huA AtmA sarva bAdhA rahita aura sampUrNa AtmAmeM samaMta ( sarva prakArake, paripUrNa ) saukhya tathA jJAnase samRddha rahatA huA parama saukhyakA dhyAna karatA hai| 6. kevalIko icchAkA abhAva tathA usakA kAraNa ni sA /mU./172 jANaM to passaMto IhApuvvaM Na hoi kevlinno| kevaliNANI tamhA teNa du so'baMdhago bhaNido / 172 / -- jAnate aura dekhate hue bhI, kevalIko icchApUrvaka (vartana ) nahIM hotA; isalie unhe kevalajJAnI' kahA hai| aura isalie abandhaka kahA hai| (ni. sA /mU./175) jainendra siddhAnta koza
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 166 7. kevalI samuddhAta nirdeza dha.13/2/61/300/6 daMDa-kavADa-padara-logapUraNANi kavalisamugghAdo NAma / daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa rUpa jIva pradezoMko avasthAko kevalisamuddhAta kahate haiN| (pa kA /tA.vR./153/221) 2. bheda-prabheda dha.4/,1,3,2/28/8 daMDakavADa-padara-lokapUraNabheeNa caubiho / -daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNake bhedase kevalIsamudrAta cAra prakAra aSTasahasrI./pR.72 (nirNaya sAgara bambaI) vastutastu bhagavato bItamoha- svAnmohapariNAmarUpAyA icchAyA ttraasNbhvaat| tathAhinecchA sarva vida' zAsanaprakAzananimittaM praNaSTamohatvAt / vAstavameM kevalI bhagavAnake vItamoha honeke kAraNa, moha pariNAmarUpa jo icchA hai vaha unake asambhava hai| jaise ki-sarvajJa bhagavAnko zAsanake prakAzanakI bhI koI icchA nahIM hai, mohakA vinAza ho jAneke kAraNa / ni. sA./tA vR./173-274 pariNAmapUrvaka vacanaM kevalino na bhavati... kevalImukhAravindavinirgato divyadhvaniranIhAtmakaH / = pariNAma pUrvaka vacana to kevalIko hotA nahIM hai| kevalIke mukhAravindase nikalI divyadhvani samastajanoke hRdayako AlhAdake kAraNabhUta anicchAtmaka hotI hai| pra.sA./ta.pra./44 yathA hi mahilAnA prayatnamantareNApi tathAvidhayogyatA sadbhAvAta svabhAvabhUta eva mAyopaguNThanAguNThito vyavahAra. pravartate, tathA hi kevalinAM prayatnamantareNApi tathAvidhayogyatAsahabhAvAt sthAnAsanaM viharaNaM dharmadezanA ca svabhAvabhUtA eva prvtnte| api caaviruddhmetdmbhoghrdRssttaantaad| yathA khatvambhodharAkArapariNatAnAM pudgalAnAM gamanamavasthAnaM garjanamambuvarSa ca puruSaprayatnamantareNApi dRzyanta, tathA kevalinA sthAnAdayo'buddhipUrvakA eva dRzyante / prazna-(binA icchAke bhagavAnko vihAra sthAnAdi kriyAe~ kaise sambhava haiN)| uttara-jaise striyoke prayatnake binA bhI, usa prakArakI yogyatAkA sadabhAva honese svabhAvabhUta ho mAyAke Dhakkanase DhakA huA vyavahAra pravartatA hai, usI prakAra kevalI bhagavAnake, binA hI prayatnake usa prakArako yogyatAkA sadbhAva honese khar3e rahanA, baiThanA, bihAra aura dharmadezanA svabhAvabhUta hI pravartate haiN| aura yaha (prayatnake binA hI vihArAdikA honA ) bAdalake dRSTAntase aviruddha hai| jaise bAdalake AkArarUpa pariNamita pudagaloMkA gamana, sthiratA, garjana aura jalavRSTi puruSaprayatnake binA bhI dekhI jAtI hai, usIprakAra kevalo bhagavAnke khar3e rahanA ityAdi abuddhi pUrvaka hI (icchAke binA hI ) dekhA jAtA hai| go. jI /jI. pra./544/153/14 kevalisamuddhAta' daNDakabATa prataraloka pUraNabhedAccaturdhA / daNDasamudrAtaH sthitopaviSTabhedAda dvdhaa| kavATasamuddhAto'pi pUrvAbhimukhottarAbhimukhabhedAbhyAM sthitaH upaviSTazceti cturdhaa| prtrlokpuurnnsmuddhaataavevaikkaavev| - kevalI samuddhAta cyAri prakAra daMDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa / tahA~ daMDa doya prakAra eka sthiti daMDa. ara eka upaviSTa daNDa / bahuri kapATa cAri prakAra pUrvAbhimukhasthitakapATa, uttarAbhimukhasthitakapATa, pUrvAbhimukha upaviSTakapATa, uttarAbhimukha upaviSTa kapATa / bahuri pratara ara lokapUraNa eka eka hI prakAra hai| 5, daNDAdi bhedoMke lakSaNa dha.4/1,3,2/28/8 tattha daNDasamugghAdo kAma puThabasarIrabAhalleNa vA tattiguNabAhalleNa vA savikvaMbhAdo sAdireyatiguNapariThThaeNa kevalijIvapadesANaM daMDAgAreNa desUNacohasarajjuvisappaNaM / kavADasamugdhAdo NAma pubillabAhaklAyAmeNa vAdavalayabadiritasavvakhettAvUraNaM / padarasamugdhAdo NAma kevalijIvapadesANaM bAda valayaruddhalogakhetaM mottUNa saThavalogAvUraNaM / logapUraNasamugdhAdo NAma kevalijIvapadesANaM ghaNalogamettANa savvalogAvUraNaM / -- jisakI apane viSkaMbhase kucha adhika tigunI paridhi hai aise pUrva zarIrake bAhatyarUpa athavA pUrva zarIrase tigune bAhalyarUpa daNDAkArase kevalIka jIva pradezoMkA kucha kama caudaha rAjU utsedharUpa phailanekA nAma daNDa samuddhAta hai| daNDa samuddhAtameM batAye gaye bAhalya aura AyAmake dvArA pUrva pazcimameM vAtavalayase rahita sampUrNa kSetrake vyApta karanekA nAma kapATa samudghAta hai| kevalI bhagavAnke jIvapradezoMkA vAtavalayase ruke hue kSetrako chor3akara sampUrNa lokameM vyApta honekA nAma pratara samuddhAta hai| dhana lokapramANa kevalI bhagavAnake jIvapradezoM kA sarvalokake vyApta karaneko lokapUraNa samuddhAta kahate haiN| (dha./13/5/4/26/2) 7. kevalIke upayoga kahanA upacAra hai rA, vA./2/10/125/10 tathA upayogazabdArtho'pi saMsAriSu mukhya' pariNAmAntarasaMkramAta, mukteSu tadabhAvAddha gauNaH kalpyate upalabdhisAmAnyAt |-sNsaarii jIvoMmeM upayoga mukhya hai, kyoMki badalatA rahatA hai| mukta jIvoM meM satata ekasI dhArA rahanese upayoga gauNa-hai vahA~ to upalabdhi sAmAnya hotI haiN| 7. kevalI samuddhAta nirdeza 1. kevalI samuddhAta sAmAnyakA lakSaNa sa. si./8/44/457/3 laghukarmaparipAcanasyAzeSakarmareNuparizAtanazaktisvAbhAvyAddaNDakapATaprataraloka pUraNAni svAtmapradezavisarpaNata' ... / samupahatapradezavisaraNa' / -jinake svalpamAtrAmeM karmoM kA paripAcana ho rahA hai aise ve apane ( kevalI apane ) AtmA pradezoMke phailanese karma rajako parizAtana karanekI zaktivAle daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa samuddhAtako...karake anantarake visarpaNakA saMkoca krke..| rA. vA./1/20/12/77/16 dravyasvabhAvatvAta surAdravyasya phenavegabudabudAvirbhAvopazamanabaddha dehasthAtmapradezAnA bahi samudghAtanaM kevlismuddhaatH| - jaise madirAmeM phena Akara zAnta ho jAtA hai usI taraha samudrAtameM dehastha Aramapradeza bAhara nikalakara phira zarIrameM samA jAte hai, aisA samudrAta kevalI karate hai| 4. samI kevaliyoMko hone na hone viSayaka do mata bha.A./mU /2106 ukkassaeNa chammAsAugasesammivalI jaadaa| baccaMti samugdhAdaM sesA bhajjA samugdhAde / 2101 / =utkarSase jinakA Ayu chaha mahInekA avaziSTa rahA hai aise samayameM jinako kevala jJAna huA hai ve kevalI niyamase samudghAtako prApta hote haiN| bAkIke kevaliyoMko AyuSya adhika honepara samudghAta hogA athavA nahIM bhI hogA, niyama nahIM hai| (pa. saM./prA.1/200); (dha. 1/1,1,30/167); (jhA./42/42); (vasu.bhA./530) dha.1/1,1,60/302/2 yattivRSabhopadezAtsarvadhAtikarmaNAM kSINakaSAyacaramasamaye sthite. sAmyAbhAvAtsarve'pi kRtasamudadhAtAH santo nivRttimupaDhaukante / yeSAmAcAryANI lokavyApikevaliSu vizatisaMkhyAniyamasteSAM matena kecitsamuddhAtayanti / ke na samuddhAtayanti / -yativRSabhAcAryake upadezAnusAra kSINakaSAya guNasthAnake caramasamayameM sampUrNa aghAtiyA karmokI sthiti samAna nahIM honese sabhI jainendra siddhAnta koza
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI kevalI samudghAta karake hI muktiko prApta hote hai / parantu jina AcAryoMke matAnusAra lokapUraNa samudraghAta karanevAle kevaliyokI bosa saMkhyAkA niyama hai, unake matAnusAra kitane hI kevalI samughAta karate haiM aura kitane nahI karate haiM / gha. 13/8.4.29/129/13 sammesi nigama tANaM kevlirumugdhaadaabhaavaado| =mokSa jAnevAle sabhI jIvoMke kevali samudghAta nahI hotA / 5. Ayuke chaha mAha zeSa rahanepara hone na hone sambandhI do mata 4. 1/1.1.60/167/203 dhammAsA unase se uppa jassa kevalagA / sa-samugdhAo sijjhai sesA bhajjA samugdhAe | 167 edisse gAhAe uparase kaSNa gahio Na bhajjatte kAraNApulaM bhAdo praznachaha mAha pramANa Ayuke zeSa rahanepara jisa jovako kevalajJAna utpanna huA hai vaha samudghATako karake hI mukta hotA hai| zeSa jo sagu ghAta karate bhI haiM aura nahIM bhI karate hai / 167 (bha.A./mU./2106) isa pUrvokta gAthAkA artha kyoM nahIM grahaNa kiyA hai ' uttara- nahIM, kyoki isa prakAra vikalpake mAnanemeM koI kAraNa nahIM pAyA jAtA hai, isalie pUrvokta gAthAkA upadeza nahIM grahaNa kiyA hai| 6. kadAcit Ake antarmuha zeSa rahanepara hotA hai bha.// 2992 aMtarAse se jaMti samugdhAdamA 2112 -Amuka jaba antarmuhUrta mAtra zeSa rahatA hai taba kevasI samudrAta karate haiM / ( sa si./1/44/457/1); (dha.13/5,4,26/04/1); (kSa. sA. /620); (pra.sA/tA.vR./153/139) / Zu 7. AtmapradezoMkA vistAra pramANa sa.si./1/8/204/11 yadA tu lokapUraNaM bhavati tadA mandarasyAvazcitra vajrapaTalamadhye jIvasyASTau madhyapradezA vyavatiSThante / itare Urdhvamadhastiryak ca kRtsnaM lokAkAzaM vyaznuvate / = kevalisamudghAta ke samaya jaba yaha (jIva ) lokako vyApatA hai usa samaya jIvake madhya ke ATha 'praveza meru parvata ke nIce citrA pRthivIke vajanaya paTala ke madhya meM sthita ho jAte hai aura zeSa pradeza Upara nIce aura tirache samasta lokako upApta kara lete hai| (rA.vA./5/8/4/450/1) gha. 19/4.2.5.10/3/11 kevalI daMDa karemAgo so sarIraguNAharule (Na) kuNadi, veNAbhAvAdo / ko puNa sarIratiguNabAhalleNa daMDa kuNai / paliyaMkeNa NisaNNakevalI / daNDa samudghAtako karanevAle sabhI kevala zarIra se tiguNe mAhatyale ukta samudraghAtako nahIM karate, kyoMki unake vedanAkA abhAva hai| prazna- to phira kaunase kevalI zarIrase tiguNe mAhatya se daNDasamudraghAtako karate hai uttara paka vAsana sthita kevasI ukta prakArase daNDa samudaghAtako karate haiN| go.ja./sI.pra./4/153 kevala bhASArtha-daSTa-sthitidaNDasamudrAta vi eka jIvake pradeza ke binA lokakI UMcAI kicit jana caudaha rAjU pramANa hai so isa pramANa laMbe bahuri mAraha aMgula pramANa caur3e gola AkAra pradeza hai| sthitidaNDake kSetrako navaguNA kIjie taba upaviSTadaNDa viSai kSetra ho hai / so yahA~ 36 aMgula paur3AI hai| kapATa pUrvAbhimukha sthita karATa samudrapAtaviye eka jIvake pradeza vAtavalaya binA loka pramANa to lambe ho haiM so kicita Una caudaha rAjU pramANa to lambe ho hai, bahuri uttara-dakSiNa dizAvidhe lokako cauDAI pramANa caur3e ho hai so uttara-dakSiNa dizAviSailoka sarvatra sAta rAjU cauDA hai tAta sAta rAjU pramANa caur3e ho hai / bahuri bAraha aMgula pramANa pUrva pazcima viSe U~ce ho hai / 7. kevalI -- samudghAta nirdeza pUrvAbhimukha sthita kapATake kSetra se sigunA pUrvAbhimukha viSTa kapATa viSai kSetra jAnanA / uttarAbhimukha sthita kapATake caudaha rAjU pramANa to lambe pUrva-pazcima dizA nirde lokako cauDAIke pramANa cIr3e haiN| utara-dakSiNa vikramase sAta eka pA~ca aura eka rAjU pramANa caur3e hai| uttarAbhimukha upavi kapATa viSai tAte tigunI bacI aMgulI U~cAI hai| pratara bahuri pratara samuhAta va tIna valaya binA sarva loka viSai pradeza vyApta haiM tAteM tIna vAtavalayakA kSetraphala lokake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| lokapuraNamahuri lokaraNa va sarva lokAkAza viSai pradeza vyAsa ho haiM yA lokapramANa eka jova sambandhI lokapUraNa viSai kSetra jAnanA / 6.sA./623/03/11 bhASArya kAyotsarga sthita keratIke daNDa samudrAta utkRSTa 108 pramANa aMgula U~cA, 12 pramANAMgula caur3A aura sUkSma paridhi 2061 pramANAMgula yukta hai / padmAsana sthita (upaviSTa) daNDa samuddhAta viSai U~cAI 36 pramANAMgula, aura sUkSma paridhi 11311 pramANAMgula yukta hai| 167 8. kula ATha samaya paryanta rahatA hai rA.vA./1/20/12/07/20 kelisamuhAta aSTasAmayika daNDakAra prataralokapUraNAni cata samayeSu punaH pratarakANDasvazarIrAnupravezAcaturSu iti / == kevali samudghAtakA kAla ATha samaya hai / daNDa, kavATa pratara, lokapUraNa, phira pratara kapATa, daNDa aura sva zarIra praveza isa taraha ATha samaya hote haiM / 9. pratiSThApana va niSThApana vidhikrama paM.saM / prA./117-198 paDhame daMDaM kuNai ya vidie ya kavADyaM tahA samae / taie payara caiva ya cautthae loyapUNarya // 167 // vivaraM paMca samae joI mANa to satama se kavAI saMparai sadomeDa | 168 | = samudghAtagata kevalI bhagavAn prathama samaya meM daNDarUpa samughAta karate haiM / dvitIya samaya meM kapATarUpa samudghAta karate haiM / tRtIya samaya meM pratararUpa aura cauthe samayameM loka- pUraNa samudghAta karate hai / pA~cave samayameM ve sayogijina lokake vivaragata AtmapradezakA saMvaraNa (saMkoca karate hai puna chaThe samaya mandhAna ( pratara) gata Atma-pradezakA saMvaraNa karate hai| sAtaveM samaya kapATa gata Atma-pradezoMkA saMvaraNa karate haiM aura AThaveM samaya meM daNDasamudrAlagata Atma-pradezakA saMcaraNa karate haiM (bha A././2115) (sA./mU./620) (saa/bhaa/623)| kSa sA./mU./629 heTThA daMDassaM to muhuttamAvajjida have karaNaM / taM ca samu gvAdas ya abhAvo jidissa | 621 | daNDa samudghAta karanekA kAla antarmuhUrta kAla AdhA kahie pahale Avarjita nAmA karaNa ho hai sI jinendra devakeM jo samuiyAta kriyAko sammukhapanA soI AvajitakaraNa kahie / 10. daNDa samudAta meM audArika kAyayoga hotA hai zeSa maiM nahIM = kevali samudghAtake ukta paM.saM./prA / 166 daMDaduge olaM ......1966 bATha samayome se daNDa dvika arthAta pahale aura sAtaveM samaya ke donoM samudrAta bIdArika kAyayoga hotA hai (4.4/1.4,80/263/1) 11. pratara va lokapUraNa meM anAhAraka zeSameM AhAraka hotA hai kSa. sA / 616 vari samugdhAdagade padare taha loga pUraNe padare / Natthi tisamaye NiyamA gokammAhArayaM tasya // 616 / kevala samuddhAtakI prApta kevali vi doya tau pratara ke samaya ara eka loka pUraNakA samaya ina tIna = jainendra siddhAnta koza
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 168 samayani viSai nokarmakA AhAra niyamateM nAhI hai anya sarva yogI jinakA kAkA bAhAra hai| 12. kevalI samudrAta paryAptAparyApta sambandhI niyama go.jI./jI. 703/1930/11 sayoge ca samudAte bhaya yoge paryApta evaM sayogI va paryApta hai, samudAta sahita do paryApta va aparyApta ) hai| ayogI viSai paryApta hI hai| - goka / jI.pra./587/761 / 12 daNDadvaye kAlaH audArikazarIra paryAptiH, yugale samayaH pratarayorlokapUraNe ca kArmaNa iti jJAtavya mUla zarIraprathamasamayAtsaMjJivatparyAptaya pUryante / daNDakA karane vA sameTane rUpa yugala audArika zarIra paryApta kAla hai| kapATakA karane sameTanerUpa yugala viSe odArikarmiNazarIra kAla hai arthAt aparyA kAla hai| pratarakA karanA nA sameTanAviye ara soravi kAryANakAla hai| vRttazarIrabhi praveza karanekA prathama samaya se lagAya saMzI paJcendriyavata, anukramataiM paryApta pUrNa kare hai| 13. paryAptAparyApta sambandhI zaMkA-samAdhAna dha 2/1, 1/441-444/1 kevalI kabADa- padara- logapUraNagao pajjanto apajjatto vA / Na tAva pajjatto. 'orAliyamassakAgrajogo apajjatANaM.' iccedeNa suteNa tamsa apjjttsiddhiido| sajogi mosaNa appe borAniyamija asA 'sammAbhivyAhadri jadAda mAgi ahAramissakAyajogapamattasaMjadANaM pipajjanttayatta ppsNgaado| Na ca evaM AhAra missakAyajogo apajjattANaM' tti sutteNa tassa apajjantabhAva - siddhaado| aNavagAsattAdo edeNa sutteNa 'saMjadaTThANe niyamA pajjattA' tti evaM suttaM bAhijjaditti aNeyaMtiyAdo / ... kimedeNa jANAvijjadi / "tti evaM suttamaNicamidi Na ca sajogammi sarIrapaTTaNamapi tado rAssa apajasamidi parajati sattivajjiyassa apajjanta vavaesAdo / * prazna- kapATa pratara aura lokapUraNa samudAyako prApta kelI paryApta hai yA aparyApta uttara- unhe paryApta to mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki, 'cauhArika nikAyayoga apako hotA hai| isase unake apanA siddha hai, isalie ve aparyApta hI haiN| prazna- "samyagmithyAdRSTi saMyatAsaMyata aura saMtoMke sthAna meM jIva niyamase paryAptaka hote hai" isa prakAra sUtra nirdeza honeke kAraNa yahI siddha hotA hai ki sayogIko chor3akara anya audArika mizrakAyayogavAle jIva aparyAptaka haiN| uttara-aisA nahI hai| kyoMki ( yadi aisA mAna leM ). to AhAraka mizrakAyayogAle pramattasaMyatoM ko bhI aparyAptaka hI mAnanA par3egA, kyoMki ve bhI saMyata hai| kintu aisA nahIM hai, kyoMki, 'AhArakamiya kAyayoga apatauke hotA hai isase ve aparyApta hI siddha hote hai| prazna- yaha sUtra anavakAza hai, (kyoMki) isa sujase yatoke sthAna meM auca niyamase paryApta hote haiM, yaha sUtra bAMdhA jAtA hai| uttara- isa kathanameM anekAntadoSa A jAtA hai| ( kyoMki anya sUtroMse yaha bhI bAdhA jAtA hai| prazna ( sUtrameM paDe ) isa niyama zabdase kyA jJApita hotA hai| uttara- isame jJApita hotA hai ki yaha sUtra anizya hai / "kahI~ pravRtta ho aura kahIM na ho isakA nAma anityatA hai / prazna- sayoga avasthAmeM ( naye ) zarIrakA Arambha to hotA nahIM; ata sayogIke aparyAptapanA nahIM bana sktaa| uttara-nahIM, kyoMki, kapATAdi samuddhAta avasthAmeM sayogI chaha paryApti rUpa zaktise rahita hote haiM, ataeva unhe aparyApta kahA hai / 14. samudrAta karanekA prayojana - bha.A./mU./2112-2196 olaM saMta nirantirda jamA saMvediyaM tu tadhA tadheva kammaM pi NAdavvaM // 2193 | didibaMdhassa 7. kevalI samudghAta nirdeza simeohedravISi so samuhavasya saudiya strIgasipe sersa bappI hodi 21144 selesimansa jogaNirodha tado kudi | 2116 / - gIlA vastra pasAranese jaldI zuSka hotA hai. parantu veSTita vastra jaldI sUkhatA nahI usI prakAra bahuta kAlame hone yogya sthiti anubhAgaghAta kevalI samudvAtadvArA zodha ho jAtA hai | 2113 | sthiti bandhakA kAraNa jo snehaguNa vaha isa samuddhAta se naSTa hotA hai, aura snehaguNa kama honene usakI anya sthiti hotI hai / 2114 anta meM yoga nirodha vaha dhIra muktiko prApta karate haiM / 2116 paM.kA./na./153/222/- saMsArasthitivinAzArtha kelA / = saMsArakI sthitikA vinAza karaneke lie kevalI samuddhAta karate haiM / - . 15. isake dvArA zubha prakRtiyoMkA anubhAga ghAta nahIM hotA bha. 12/4.2.7.24/10/2 suhANaM parINaM visohIdo kevalamugdhA jogapiroheNa vA aNubhAgAdo patthi tti-zubha prakRtiyoMke anubhAgakA pAtavizuddhi kevalasamudrAta athavA yoganirodhase nahIM hotA hai / 10. jaba zeSa kamakI sthiti Ayuke samAna na ho taba unakA samIkaraNa karaneke lie kiyA jAtA hai bha A /mU / 2110-2111 jesi ausamAI NAmagoTAI vedaNIyaM ca / te akadasamugdhAdA jiNA uvaNamaMti selesi / 2110| jaisi havaM ti bisamAthipAmagodAvedanIyANi te du kadasamugdhAdA jilA vanamaMta selesi / 21111 = Ayuke samAna hI anya karmokI sthitiko dhAraNa karanevAle kepalI samudrAta kiye binA sampUrNa zIloMke dhAraka banate 2110 jinake bedanIya nAma va gotrakarma kI sthiti adhika rahatI hai kevalI bhagavA dhAtake dvArA AyukarmI barAbarIkI sthiti karate hai. isa prakAra ve sampUrNa zIloMke dhAraka banate hai / 2111 | ( sa si ( . 1/1.1.60/1602/304) (. 42/42); (paM kA./tA vR / 153/7) 1/1.1.60/302 / 6 ke ma samucAtayanti me saMsRtivyakti karmasthityA samAnA se na samuhayAtayanti zeSA samudraghAtayanti / = prazna -- kaunase kevalI samudraghAta nahIM karate hai / uttara- jinakI saMsAra vyakti arthAt saMsArame rahanekA kAla vedanIya Adi tIna karmoM kI sthiti ke samAna hai ve samudghAta nahIM karate haiM, zeSa kevalI karate haiN| 17. kamakI sthiti barAbara karanekA vidhikrama dha. 6/1,6-8,16/412-417/4 paDhamasamae TThidie asaMkhejje bhAge haNadi / sesassa ca aNubhAgassa appasatyANamaNaM te bhAge haNadi (412/4 ) vidiyasamae 'tamhi sesigAe hiMdIe basaMsthejje bhAge haNadi / sesassa ca aNubhAgassa appasatthANamaNaM te bhAge haNadi / tado tadiyasamae maMtha karedi / dvidi-aNubhAge taheva gijjarayadi / tado cautthasamae*** loge pUNNe ekkA vaggaNA jogassa samajogajAdasamae / dvidiaNubhAge taba nnijjrydi| loge puNNe, aMtomuhuttaTThidi (412/1) vedi saMkhejjagamA aayo| eso mesiyA dvidIe saMkhejje bhAge haNadi / eto aMttomuhuttaM gaMtUNa kAyajoga' 'vacijogaM muhamaussAsa bhidi ( 414/9) / tado aMzo ma imANi karaNANi karedi - paDhamasamaya apUvvaphaddayANi kareMdi pubbaphayANa heTThAdo (415/1 ) eto aMtomuhUttaM kiTToo karedi ( 416/ 1) jogahi himAmmANa bhASeti (417/9) / jainendra siddhAnta koza
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI samudghAta kezaloMca - prathama samayameM "Ayuko chor3akara zeSa tIna adhAtiyA karmoMkI sthitike asaMkhyAta bahu bhAgako naSTa karate haiM isake atirikta kSINakaSAyake antima samayameM ghAtanese zeSa rahe aprazasta prakRti sambandhI anubhAgake ananta bahubhAgako bhI naSTa karate haiN| dvitIya samayameM-zeSa sthitike asaMkhyAta bahubhAgako naSTa karate haiM, tathA aprazasta prakRtiyoMke zeSa anubhAgake bhI ananta bahubhAgako naSTa karate haiN| pazcAta tRtIya samayameM pratara saMjJita manthasamudghAtako karate haiN| isa samudghAtameM bhI sthiti va anubhAgako pUrvake samAna hI naSTa karate haiN| tatpazcAt caturtha samayameM.. lokapUraNa samudghAtameM samayoga ho jAnepara yogakI eka vargaNA ho jAtI hai| isa avasthAmeM bhI sthiti aura anubhAgako pUrvake ho samAna naSTa karate haiN| lokapUraNasamuddhAtameM Ayuse saMkhyAtaguNI antarmuhUrta mAtra sthitiko sthApita karatA hai| ...utaraneke prathama samayase lekara zeSa sthitike saMkhyAta bahubhAgako, tathA zeSa anubhAgake ananta bahubhAgako bhI naSTa karatA hai| yahA~ antarmuhUrta jAkara tInoM yoga ucchvAsakA nirodha karatA hai / pazcAta apUrva spardhakakaraNa karatA hai / pazcAta "antarmuhUrta kAla taka kRSTiyoMko karatA hai |...phir apUrva spardhakoMko karatA hai|"yogkaa nirodha ho jAnepara tIna aghAtiyA karma Ayuke sadRza ho jAte haiN| (dha. 11/4,2.6,20/133-134 ); (kSa.sA /623-644 ) / 20, 9veM guNasthAnameM hI pariNAmoMkI samAnatA honepara sthitikI asamAnatA kyoM ? dha./1/1,1,60/302/7 anivRttyAdipariNAmeSu samAneSu satsu kimiti sthityorveSamyam / na, vyaktisthitighAtahetuSvanivRttapariNAmeSu samAneSu satsu sNsRtesttsmaantvvirodhaad|-prshn-anivRtti Adi pariNAmoM ke samAna rahanepara sasAra-vyakti sthiti aura zeSa tIna karmoMkI sthitimeM viSamatA kyoM rahatI hai| uttara-nahIM, kyoMki saMsArakI vyakti aura karmasthitike ghAtake kAraNabhUta pariNAmoMke samAna rahanepara saMsArako usake arthAt tIna karmoM kI sthitike samAna mAna lene meM virodha AtA hai| kevalI samudghAta-de0 kevlii/7| keza-eka graha de0 'graha' / kezaloMca-sAdhuke 28 mUlaguNoMmeM-se eka guNa kezalauca bhI hai| jaghanya 4 mahIne, madhyama tIna mahIne, aura utkRSTa do mahIneke pazcAta vaha apane bAloMko apane hAthase ukhADakara pheka dete hai| isa parase usake AdhyAtmika balakI tathA zarIraparase upekSA bhAvakI parIkSA hotI hai| 1. kezaloMca vidhi 18 sthiti barAbara karaneke lie isakI AvazyakatA kyoM dha.1/1,1.60/302/6 saMsAra vicichatteH kiM kAraNam / dvAdazAGgAvagamaH tattIvabhaktiH kevalisamuddhAto'nivRttipariNAmAzca / na caite sarveSu saMbhavanti dazanavapUrvadhAriNAmapi kSapakazreNyArohaNadarzanAta / na tatra saMsArasamAnakarma sthitayaH samudghAtena binA sthitikANDakAni antamuhUrtena nipatanasvabhAvAni patyopamasyAsaMkhyeyAbhAgAyatAni saMkhyeyAvalikAyatAni ca nipAtayantaH Ayu samAni karmANi kurvnti| apare samudrAtena samAnayanti / na caiSa saMsAraghAtaH kevalini prAka saMbhavati sthitikaannddghaatvtsmaanprinnaamtvaat| -prazna-saMsArake vicchedakA kyA kAraNa hai| uttara-dvAdazAMgakA jJAna, unameM tIva bhakti, kebalisamudghAta aura anivRttirUpa pariNAma ye saba saMsArake vicchedake kAraNa haiN| parantu ye saba kAraNa samasta jIvoMmeM sambhava nahIM hai, kyoki, dazapUrva aura naupUrvake dhArI jIvoMkA bhI kSapaka zreNIpara caDhanA dekhA jAtA hai| ata. vahA~para saMsAra-vyaktike samAna karma sthiti pAyI nahIM jAtI hai| isa prakAra antarmuhUrta meM niyamase nAzako prApta honevAle palyopamake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa yA saMkhyAta AvalI pramANa sthiti kANDakoMkA vinAza karate hue kitane hI jIva samudghAtake binA hI Ayuke samAna zeSa tIna karmoko kara lete haiN| tathA kitane hI jIva samudghAtake dvArA zeSa karmoko Ayuke samAna karate haiM / parantu yaha saMsArakA ghAta kevalIse pahale sambhava nahIM hai, kyoMki, pahale sthiti kANDakake ghAtake samAna sabhI jIvoMke samAna pariNAma pAye jAte haiN| mU. A./26.../sapaDikkamaNe divase ubavAseNeva kAyambo / 26 / pratikramaNa sahita dinameM upavAsa kiyA ho jo apane hAthase mastaka dADhI va mUMchake kezoMkA upADanA baha loMca nAmA mUla guNa hai| (ana. dha./8/ 86); (kri. k./4/26/1)| pa. pra./mU./2/10 keNa vi appau vaMciu sirUlu cidhi chAreNa...1801 -jisa kisIne jinavarakA veza dhAraNa karake bhasmase zirake keza lauMca kiye |..|[yhaaN bhasmake prayogakA nirdeza kiyA gayA hai| bha. A./vi086/224/21 prAdakSiNAvarta kezazmazruviSaya hastAGgulIbhireva saMpAdya... - mastaka, dADhI aura mUMchake kezoMkA lauMca hAthoMkI aMguliyoM se karate haiN| dAhine bAjUse Arambhakara bAyeM tarapha Avarta rUpa karate haiN| 2. keza lauMcake yogya utkRSTa, madhyama va jaghanya antara kAla 19. samududhAta rahita jIvakI sthiti samAna kaise hotI hai gha. 13/5.4,31/152/1 kevalisamugghAdeNa viNA kadhaM palidovamassa asaMkhejja dibhAgamettadvidIe ghAdI jAyade / Na chidikhaMDayaghAdeNa tpdhaaduvvttiido| -prazna-jina jIvoMke kevalisamuddhAta nahIM hotA unake kevalisamudghAta hue binA patyake asaMkhyAtaveM bhAgamAtra sthitikA ghAta kase hotA hai| uttara-nahIM, kyoMki sthitikANDaka ghAtake dvArA ukta sthitikA ghAta bana jAtA hai| mU.A./21viya-tiya-caukkamAse loco ukkssmjhimjhnnnno| kezoM kA utpATana tIna prakArase hotA hai-uttama, madhyama va jaghanya / do mahIneke antarase utkRSTa, tIna mahIne antarase madhyama, tathA jo cAra mahIneke antarase kiyA jAtA hai vaha jaghanya samajhanA caahie| (bha. A/vi./8/224/20); (ana. dha /6/86); (kri. k./4/26/1)| 3. kezaloMcakI AvazyakatA kyoM ? bha./A./88-89 kesA saMsajjati hu NippaDikArassa duparihArA ya / sayaNAdisu te jIvA diTThA agaM tuyA ya thaa|88 jUgAhiM ya likvAhi ya bAdhijjaMtassa saMkilesoM ya / saMghaTTijjati ya te kaMDayaNe teNa so loco|8-tel lagAnA, abhyaMga snAna karanA, sugandhita padArtha se kezoMkA saMskAra karanA, jalase dhonA ityAdi kriyAe~ na karanese kezoMmeM yukA aura likhA ye jantu utpanna hote haiM, jaba inakI utpatti ke zoMme hotI hai, taba inako vahA~se nikAlanA bar3A kaThina kAma hai|88 jU aura likhAoMse pIDita honepara manameM navIna pApakarma kA Agamana karAnevAlA azubha pariNAma-saMkleza pariNAma ho jAtA hai| jIvoMke dvArA bhakSaNa kiyA jAnepara zarIrameM asahya vedanA hotI hai, taba manuSya mastaka khujalAtA hai| mastaka khujalAnese jainendra siddhAnta koza bhA0 2-22
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ kezaloMca kokila paMcamI vrata jUlikhAdikakA paraspara mardana honese nAza hotA hai| aise doSoM se bacaneke lie muni AgamAnusAra kezalauca karate haiN| paM. vi /1/42 kAkiNyA api saMgraho na vihitaH kSauraM yayA kAryate cittakSepakRdastramAtramapivA tatsiddhaye naashritm| hiMsAheturaho jaTAdyapi tathA yUkAbhiraprArthanai / vairAgyAdivivardhanAya yatibhi kezeSu locaH kRtH|4|-munijn kauDI mAtra bhI dhanakA saMgraha nahIM karate jisase ki muNDanakArya karAyA jA sake; athavA ukta muNDana kAryako siddha karaneke lie ve ustarA yA kaiMcI Adi aujArakA bhI Azraya nahIM lete, kyoMki unase cittameM kSobha utpanna hotA hai| isase ve jaTAoMko dhAraNa kara lete hoM so yaha bhI sambhava nahIM hai, kyoMki aisI avasthAmeM unake utpanna honevAle jU Adi jantuoMkI hiMsA nahI TAlI jA sakatI hai| isalie ayAcana vRttiko dhAraNa karanevAle sAdhujana vairAgyAdi guNoMko bar3hAneke lie bAloMkA loca kiyA karate haiN| 1. kezaloMca sarvadA Avazyaka hI nahIM ti.pa./8/23 AdijiNappaDimAo tAo jddmuddsehrillaao| paDimovarimmi gaMgA abhisittu maNA va sA paudi / 2301 =ve Adi jinendrakI pratimAe~ jaTAmukuTa rUpa zekharase sahita haiN| ina pratimAoMke Upara vaha gaMgA nadI mAno manameM abhiSekakI bhAvanAko rakhakara hI giratI hai| pa. pu./3/287-288 tato varSArddhamAtra sa kAyotsargeNa nishcl'| dharA dharendravattatsthI kRtendriysmsthitiH|2871 vAtoddhRtA jaTAstasya rejuraakulmuurtyH| dhUmAtya iva sadhyAnavahnisaktasya karmaNaH / 288 - tadanantara indriyoM kI samAna avasthA dhAraNa karanevAle bhagavAna RSabhadeva chaha mAsa taka kAyotsargase sumeru parvatake samAna nizcala khar3e rahe / 287 havAse ur3I huI unakI asta-vyasta jaTAe~ aisI jAna paDatI thIM mAno samIcIna dhyAnarUpI agnise jalate hue karmake dhUmakI paMktiyA~ hI ho / 28 / (ma.pu./9/9); (ma.pu./18/75-76); (paM.vi. 13/18) / pa. pu./4/5 merukUTasamAkArabhAsurAMsa. samAhitaH / sa reje bhagavAna dIrghajaTAjAlahatAMzumAn / unake kandhe meru parvatake zikharake samAna U~ce tathA dedIpyamAna the, unapara bar3I-bar3I jaTAe~ kiraNoMkI bhaoNti suzobhita ho rahI thIM aura bhagavAn svayaM baDI sAvadhAnIse IryA samitise nIce dekhate hue vihAra karate the| ma. pu./36/106 dadhAnaH skandhaparyantalambinIH keshvllriiH| so'nvagAdUDhakRSNAhimaNDalaM haricandanam |10|-kndhoN paryanta laTakatI huI kezarUpI latAoMko dhAraNa karanevAle ve bAhubalI munirAja aneka kAle sarpoke samUhako dhAraNa karanevAle haricandana vRkssk| anukaraNa kara rahe the| * bhagavAnko jaTAe~ nahIM hotI -de0/cetya/1/12 / 5. bhagavAn AdinAthane bhI prathama bAra kezaloMca kiyA hoi Na suhe ya saMgamuvayAdi / sAdhINadA ya NiddosadA ya dehe ya NimmamadA 61 ANavidA ya loceNa appaNo hodi dhammasaDDhA ca / uggo tabo ya loco taheba dukkhassa sahaNaM ca / / 2 / - ziromuMDana honepara nirvikAra pravRtti hotI hai| usase vaha muktike upAyabhUta ratnatrayame khUba udyamazIla banatA hai, ataH lauca paramparA ratnatrayakA kAraNa hai| kezalauMca karanese aura dukha sahana karanekI bhAvanAse, munijana AtmAko svavaza karate haiM, sukhoMmeM ve Asakti nahIM rakhate hai| lauca karanese svAdhInatA tathA nirdoSatA guNa milatA hai tathA dehamamatA naSTa hotI hai |10-11sh isase dharmake-cAritrake Upara bar3I bhArI zraddhA vyakta hotI hai| lauca karanevAle muni ugratapa arthAta kAyakleza nAmakA tapa karake honevAlA dukha sahate hai / jo lauca karate hai unako duHkha sahanekA abhyAsa ho jAtA hai / / * zarIrako pIDAkA kAraNa honese isase pApAtrava honA cAhie-de0 tp/5| * kezaloca parISaha nahIM hai-de0 parISaha/3 / kezava-ma.pU./sarga/zloka pUrva videhameM mahAvatsa dezakI susImA nagarIke rAjA suvidhikA putra thA (10/145) pUrvabhavake saMskArase pitAko (bhagavAda RSabhakA pUrva bhava ) vizeSa prema thA (10/147) / antame dIkSA dhAraNakara acyuta svargameM pratIndra huA (10/171) / yaha zreyAMsa rAjAkA pUrvakA pA~cavA bhava hai| -de0 zreyAMsa / kezava vaNI-1. yaha brahmacArI the| kRti-gommaTasArakI saMskRta TIkA (laghu go.sA./pra./1 manohara lAla) 12. gurukA nAma abhayacandra sUri siddhAnta cakravartI / kRti-gommaTasArako karNATaka vRtti samaya-vi. 1416 I. 1356 meM vRtti pUrI kii| (jai./1/464)| kezava sena-Apa eka kavi the| kRti-karNAmRtapurANa / samaya vi saM. 1688 I. 1631 |(m.pu./pr. 20 paM. pannAlAla ) / kezAgra-kSetrakA eka pramANa vizeSa / aparanAma bAlAgra-de0 gnnit/i/1| kezAvApa kriyA-de0 saMskAra/2 / kesarohada-nIla parvatastha eka hRd| isamese sItA va narakAntA nadiyoM nikalatI haiN| kortidevI isameM nivAsa karatI hai| de0 loka/3/6 kaikeya deza-de0 kekaya / / kaiTabha-ma. pu/sarga/zloka ayodhyA nagarImeM hemanAbha rAjAkA putra tathA madhukA choTA bhAI thA (160) antameM dIkSA dhAraNa kara ( 202) ghora tapazcaraNa pUrvaka acyuta svarga meM indra huA ( 216) / yaha kRSNake putra 'zamba' kA pUrvakA tosarA bhava hai-de0 'shNv'| kairala-de0 krl| kailAsa-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 'vidyaadhr'| kokaNa-pazcimI samudra taTa para yaha pradeza suratase ratnagiri taka vistRta hai| bambaI va kalyANa bhI isI dezameM hai| (ma.pu./pra.46 paM. pnnaalaal)| kokA-mathurA nagarIkA dUsarA nAma hai / ( madana mohana paMcazatI/pra0) kokila paMcamI vrata vrata vidhAna saMgraha- gaNanA-kula samaya 5 varSataka; upavAsa 25 / kizanasiMha kriyAkoza vidhi-pA~ca varSa taka prativarSa ASAr3ha kR05 thA ma. pu./20/66 kSurakriyAyAM tadyogyasAdhanArjanarakSaNe / tadapAye ca cintA syAt keshotpaattmitiicchte|6| yadi rA Adise bAla banavAye jAyege to usake sAdhana churA Adi lene par3eMge, unakI rakSA karanI par3egI, aura unake kho jAnepara cintA hogI aisA vicAra kara jo bhagavAna hAthase ho kezaloMca karate the| 6. ratnatraya hI cAhie kezalocase kyA prayojana bha. A././E0-62 locakade muMDattaM muMDatte hoi NibviyArattaM / to NibbiyArakaraNo paragahidadara parakkama di 10 appA damido loeNa jainendra siddhAnta koza
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ koTa 171 krama S se kArtika kR05 ( caturmAsa ) kI paMcamIko upavAsa kare / jApanamaskAra mantrakA trikAla jaapy| koTa-Boundary wall. koTizilA-pa. pu./48/zloka yaha vaha zilA hai jisaparase karor3oM muni siddha padako prApta hue haiN| rAvaNako vahI mAra sakatA hai jo isako uThAvegA aisA muniyoMkA vacana thA ( 186) / lakSmaNane isako uThAkara apanI zaktikA paricaya diyA thA (214 ) / koTezvara-kRti-jIvandhara pATa padI (kannar3a) samaya-I. 1500 / pitAkA nAma-tammaNa / bahadurakA senApati thaa| jIvandhara campU/pra. 10 A.N. up. (tI./4/311) / korikala-eka kriyAvAdI-de0 kriyAvAda / koppaNa-nijAma haidarAbAda sTeTake rAyacUra jilemeM vartamAna koppala nAmakA grAma / vartamAnameM vahA~ eka durga tathA cahAra dIvArI hai jo cAlukya kAlIna kalAkI dyotaka samajhI jAtI hai / (dha./2/pra./13) koza-kSetrakA pramANa vizeSa / aparanAma gavyuti-de0 gaNita/Ik/s kozala-de0 kosl| koSTha buddhi Rddhi-de Rddhi/2! koSTA-Sa. khaM./13/5,6/40/243 dharaNI dhAraNA TThavaNA koThA padiTThA / 40= dharaNI, dhAraNA, sthApanA, koSThA aura pratiSThA ye ekArtha nAma haiM / 40 / aura bhI-de0 Rddhi/2 / kosala-1.bharata kSetrastha madhya Arya khaNDakA eka deza aparanAma kauzala va kauzalya / de0 manuSya/4 / 2. uttarakosala aura dakSiNakosalake bhedase isake do bhAga the| ayodhyA, zarAvatI (zrAvastI) lakSmaNapurI (lakhanaU) Adi isake prasiddha nagara haiN| yahA~ gomatI, tamasA aura sarayU nadiyA~ bahatI haiN| kuzAvatIkA samIpavartI pradeza dakSiNakosala thaa| aura ayodhyA, lakhanaU Adike samIpavartI pradezakA nAma uttarakosala thaa| kotkucya-sa. si./9/32/366/14 tadevobhayaM paratra duSTakAyakarma prayukta kautkucyam / parihAra aura asabhyavacana ina donoM ke sAtha dUsareke lie zArIrika kuceSTAe~ karanA kautkucya hai| (rA. vA/7/ 32/2/556) / kaumAra saptamI vrata-vata vidhAna saMgraha/pR. 126 / bhAdo sudI saptamIke dinAM, khajarI maNDapa pUje jinaa| (navala sAhakRta kriyaakoss)| varSakA deza nikAlA diyA (16/105) / sahAyavanameM pANDavoMke Anepara arjunake ziSyoMne duryodhanako bA~dha liyA ( 17/102-) parantu arjunane dayAse use chor3a diyA (17/140 ) / isase duryodhanakA krodha adhika prajvalita huaa| taba Adhe rAjyake lAlacase kanakadhvaja nAmaka vyaktine duryodhanakI AjJAse pANDavoM ko mAranekI pratijJA kI, parantu eka devane usakA prayatna niSphala kara diyA (17/145-) / tatpazcAta virATa nagarameM inhoMne gokula lUTA usameM bhI pANDavoM dvArA harAye gaye (14/152 ) / isa prakAra anekoM bAra pANDavoM dvArA inako apamAnita honA pdd'aa| antameM kRSNa va jarAsandhake yuddhameM saba pANDavoMke dvArA mAre gaye ( 20/266) / kauzalya-de0 kosala / kauzAMbI-vartamAna deza prayAgake uttara bhAgakI rAjadhAnI / vartamAna nAma kosama hai / ( ma. pu /pra.46 paM. pannAlAla ) / kauzika-vijayAko uttara zreNIkA eka nagara-de0 'vidyaadhr'| -pUrva AryakhaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / bha-lavaNa samudra meM sthita parvata-de0 lok/VE| bhAbhAsa-lavaNa samudra meM sthita parvata--de0 loka/5/6 / kratu-ma. pu./67/163 yAgo yajJaH kratuH pUjA saparyejyAdhvaro makhaH maha ityApi paryAyavacanAnyarcanAvidheH / 163 / =yAga, yajJa, Rtu, pUjA, saparyA, ijyA, adhvara, makha, aura maha ye saba pUjAvidhike paryAya vAcaka zabda haiM / 13 / krama-vastumeM do prakArake dharma haiM kramavartI va akrmvrtii| Age-pII honeke kAraNa paryAya kramavartI dharma hai aura yugapata pAye jAneke kAraNa guNa akramavartI yA sahavartI dharma hai| kramavartIko Urdhva pracaya aura akramavartIko tiryak pracaya bhI kahate haiN| 1. krama sAmAnyakA lakSaNa rA.vA./6/13/1/523/26 kAlabhedena vRttiH krama / = kAla bhedase vRtti honA krama kahalAtA hai| syA.ma./1/33/16 kramo hi paurvAparyam / = pUrvakrama aura aprkrm| sa. bha. ta./33/1 yadA tAvadastitvAdidharmANAM kAlAdibhirbhedavivakSA, tadAstyAdirUpaikazabdasya nAstitvAdyanekadharmabodhane zaktyabhAvArakrama / --jaba astitva aura nAstitva Adi dharmoMkI deza kAla Adike bhedase kathanakI icchA hai taba astitva Adi rUpa eka hI zabdako nAstitva Adi rUpa aneka dharmoke bodhana karane meM zakti na honese nitya pUrvApara bhAva vA anukramase jo nirUpaNa hai, usako krama kahate haiN| paM.dha./pU./167 astyatra yaH prasiddhaH krama iti dhAtuzca paad-vikssepe| kramati krama iti rUpastasya svArthAnatikramAdeSaH / = yahA~ para pairoMse gamana karane rUpa artha meM prasiddha jo krama yaha eka dhAtu hai usa dhAtukA hI pAdavikSepa rUpa apane arthako ullaMghana karanese "jo kramaNa kare so krama" yaha rUpa siddha hotA hai| 2. kramake bhedoMkA nirdeza sa.ma./1/33/20 dezakrama' kAlakramazcAbhidhIyate na cekAntavinAzini sAsti / - sarvathA anitya padArtha meM dezakrama aura kAlakrama nahIM ho sktaa| paM../pU./174 viSkambha krama iti vA kramaH pravAhasya kAraNaM tasya / -pratisamaya honevAle dravyake usa utpAda vyayarUpa pravAhakramameM jo kAraNa svakAlarUpa aMzakalpanA hai athavA jo viSkambharUpa krama hai / ...174 / kaurava-pA. pu./sarga/zloka dhRtarASTrake duryodhanAdi 100 putra kaurava kahalAte the (8/217) bhISma va droNAcAryase zikSA prApta kara (8/208) rAjya prApta kiyaa| (10/34) / anekoM krIr3AoMmeM inako pANDavoM dvArA parAjita honA par3A thA (10/40) / isase yaha pANDavoMse kruddha ho gye| bharI sabhAmeM eka dina kahA ki hameM sauko AdhA rAjya aura ina pA~cako AdhA rAjya diyA gayA yaha hamAre sAtha anyAya huA (12/25 ) / eka samaya kapaTase lAkhakA gRha banAkara dikhAvaTI premase pANDavoMko rahaneke lie pradAna kiyA ( 12/60) aura akasmAta maukA dekha usameM Aga lagavA dii| (12/115) / parantu saubhAgyase pANDava vahA~se gupta rUpameM pravAsameM rahane lage ( 12/235 ) / aura ye bhI dikhAvaTI zoka karake zAnti pUrvaka rahane lage ( 12/226 ) / draupadIke svayaMvarameM pANDavoMse milApa honepara ( 15/143 ) AdhA rAjya bA~Takara rahane lage (16/2) duryodhanane IrSyApUrvaka (16/14) yudhiSThirako juemeM harAkara 12 jainendra siddhAnta koza
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama 172 krama 3. paryAya va guNake arthameM krama akrama zabdakA prayoga sa, sA./A./2 kramAkramapravRtta vicitrabhAvasvabhAvatvAdutsaMgitaguNaparyAyAH / =vaha kramarUpa (paryAya) akramarUpa (guNa) pravartamAna anekoM bhAva jisakA svabhAva honese jisane guNa aura paryAyoMko aMgIkAra kiyA ho -aisA hai| 1. kramavattitvakA lakSaNa paM.dha./pU./169.175 ayamarthaH prAgekaM jAtaM ucchidya jAyate caika. / atha naSTe sati tasminnanyo'pyutpadyate yathAdezam / 166 / kramavartitvaM nAma vyatirekapurassaraM viziSTaM ca / sa bhavati bhavati na so'yaM bhavati tathAtha ca tathA na bhavatIti / 17 / kramazabdake nirUktyaM zakA sArAMza yaha hai ki dravyatvako nahIM choDa karake pahale honevAlI eka paryAyako nAza karake aura eka arthAta dUsarI paryAya utpanna hotI hai, tathA usake nAza honepara aura anya paryAya utpanna hotI hai| isa kramameM kabhI bhI antara nahIM paDatA hai, isa apekSA paryAyoMko kramavartI kahate haiM / 166 / yaha vaha hai kintu vaha nahIM hai athavA yaha vaisA hai kintu vaisA nahIM hai isa prakArake kramame vyatireka purassara viziSTa hI kramavartitva hai / 17 // 5. deza va kAlakramake lakSaNa syA, ma./5/33/20 nAnAdezakAlavyAptidezakrama' kAlakramazca / - aneka dezoM meM rahanevAlA dezakrama aura aneka kAlomeM rahanevAlA kaalkrm| zeSa dravyoMkA Urdhvapracaya hai, aura samayoMkA pracayakAla dravyakA Urdhvapracaya hai; kyoM ki zeSa dravyoMkI vRtti samayase arthAntarabhUta (anya ) hai, isalie vaha ( vRtti ) samaya viziSTa hai, aura kAlakI to svataH samayabhUta hai, isalie vaha samayaviziSTa nahIM hai| pa.mu /5/4-5 sadRzapariNAma stiryak khaNDamuNDAdiSu gotvavat / 4 / parAparavirvatavyApidravyamUrkhatA mRdiva sthAsAdiSu / / -samAna pariNAmako tiryak sAmAnya kahate haiM, jaise-gotva sAmAnya kyoM ki khADI muMDI Adi gauvoM meM gotva sAmAnya samAnarI tise rahatA hai| sa. bha. ta./07/10 meM uddhRta tathA pUrva aura uttara paryAyoM meM rahanevAle dravyako UrdhvatAsAmAnya kahate haiM jaise--miTTI / kyoMki sthAsa, koza, kusUla Adi jitanI paryAya hai una sabameM miTTo anugata rUpase rahatI hai| pra.sA./tA.va./13/120/13 ekakAle nAnAvyaktigato'nvayastiryagsAmAnya bhaNyate / tatra dRSTAnto yathA-nAnAsiddhajIveSu siddho'yaM siddho'yamityanugatAkAra. siddhjaatiprtyyH| nAnAkAleSvekavyaktigato'nvaya UrdhvatAsAmAnya bhnnyte| tatra dRSTAnto yathA--ya eva kevalajJAnotpattikSaNe muktAtmA dvitIyAdikSaNeSvapi sa eveti pratIti / = eka kAlameM nAnA vyaktigata anvayako tiryaka sAmAnya kahate haiM jaisenAnA siddha jIvoMmeM 'yaha bhI siddha hai, yaha bhI siddha hai? aisA anagatAkAra siddha jAti sAmAnyakA jJAna / nAnA kAlomeM eka vyaktigata anvayako UrdhvasAmAnya kahate haiN| jaise-kevalajJAnake utpattikSaNameM jo muktAtmA haiM vahI dvitIyAdi kSaNomeM bhI haiM aisI pratIti / pra.sA./tA.vR./131/200/6 tiryakapracayAH tiryaksAmAnyamiti vistAra sAmAnyamiti kramAnekAnta iti ca bhaNyate / " Urdhvapracaya ityUrvasAmAnyamityAyatasAmAnyamiti kramAnekAnta iti ca bhnnyte| -tiryak pracayako tiryaksAmAnya, vistArasAmAnya aura akramAnekAnta bhI kahate haiM / .. Urdhvapracayako UrdhvasAmAnya, AyatasAmAnya vA kramAnekAnta bhI kahate haiN| prameyakamalamArtaNDa/pR 276 mahendrakumAra kAzI-pratyekaM parisamAptayA paktiSu vRtti agocaratvAcca aneka sadRzapariNAmAtmakameveti tiryak sAmAnyamuktam / = aneka vyaktiyoM meM, pratyekameM samApta honevAlI vRttiko dekhanese jo sadRza pariNAmAtmakapanA prApta hotA hai, vaha tiryaksAmAnya hai| 7. kramavartI va akramavartIkA samanvaya 6. ardhva va tiryaga pracayakA lakSaNa yu. a./mANikacandra granthamAlA bambaI pR010 tatra UrdhvatAsAmAnya kramabhAviSu paryAyeSvekatvAnvayapratyayagrAhyaM dravyam / tiryaksAmAnya nAnAdravyeSu paryAyeSu ca sAdRzyapratyayagrAhya sadRzapariNAmarUpam / -kramabhAvI paryAyoM meM ekatvarUpa anvayake pratyaya ( jJAna ) dvArA grAhya jo dravya sAmAnya hai vahI UrdhvatA sAmAnya hai| aura aneka dravyoM meM athavA aneka paryAyoM meM jo sAdRzyatAkA bodha karAnevAlA sadRza pariNAma hotA hai vaha tiryak sAmAnya hai| pra'sA./ta.pra./141 pradezapracayo hi tiryakpracayaH samaya viziSTavRttipracayastUrdhva prcyH| tatrAkAzasyAvasthitAnantapradezatvAddharmAdharmayoravasthitAsaMkhyeyapradezatvAjjIvasyAnavAsthatAsaMkhyeyapradezatvAta pudgagalasya dravyeNAnekapradezatvazaktiyuktai kapradezatvAtparyAyeNa dvibahupradezatvAccAsti tirthakpracaya' ! na punaH kAlasya zaktyA vyaktyA caikapradezatvAt / Udhrvapracayastu trikoTispazitvena sAMzatvAidravyavRtteH sarvadravyANAmanivArita eva / ayaM tu vizeSasamayaviziSTavRttipracayaH zeSadravyANAmUdhvaMpracayaH samayapracayaH eva kAlasyorvapracaya' / zeSadravyANAM vRttehi samayAdarthAntarabhUtatvAdasti samaya viziSTatvam / kAlavRttestu svataH smybhuuttvaattnnaasti| pradezoMkA samUha tiryak pracaya aura samaya viziSTa vRttiyoMkA samUha Urdhvapracaya hai| vahA~ AkAza avasthita (sthira ) anantapradeza vAlA hai| dharma tathA adharma avasthita asaMkhya pradeza vAle haiN| jIva anavasthita asaMkhya pradezI hai aura pudgala dravyataH aneka pradezitvakI zaktise yukta eka pradezavAlA hai, tathA paryAyataH do athavA bahuta pradezavAlA hai, isalie unake tiryakpracaya hai; parantu kAlake (tiryakpracaya ) nahIM hai, kyoMki vaha zakti tathA vyaktikI apekSAse eka pradezavAlA hai| Urdhvapracaya to saba dravyoM ke anivArya hI hai, kyoMki dravyakI vRtti tIna koTiyoM (bhUta, vartamAna, bhaviSyat aise tIna kAloM) ko sparza karatI hai, isalie aMzose yukta hai| parantu itanA antara hai ki samaya viziSTa vRttiyoMkA pracaya ( kAlako chor3akara) paM.dha./pU./417 na viruddha kramavati ca saditi tathAnAdito'pi pari NAmi / akramavarti saditya pi na viruddha sadaikarUpatvAt / / 17 / -sada kramavartI hai yaha bhI viruddha nahIM hai kyoMki vaha anAdikAlase kramase pariNamanazIla hai aura sata akramavartI hai yaha bhI viruddha nahIM hai kyoM ki pariNamana karatA huA bhI sata ekarUpa hai- sadRza hai| 8. anya sambandhita viSaya 1. sahabhAva va avinAbhAva -de0 avinaabhaav| 2. upakrama, deyakrama, anulomakrama, pratilomakrama -de0 vaha vaha naam| 3. vastumeM do prakArake dharma hote haiM-sahabhAvI va kramabhAvI -de0 gunn/3/2| 4. paryAya vastuke kramabhAvI dharma haiM -de0 pryaay/2|| 5, guNa vastuke sahabhAvI yA akramabhAvI dharma haiM -de0 guNa/3 / 6. sat vahI jo mAlAke dAnoM vat kramavartI pariNamana karatA rahe -de0 pariNAma/1 k| jainendra siddhAnta koza
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama karaNa 173 kriyA paM.dha./pU./134 tatra kriyApradezo dezaparispandalakSaNo vA syAta |-prdesh parispanda haiM lakSaNa jisakA aise pariNamana vizeSako kriyA kahate hai| (pN.dh./3/34)| paM.kA/ta.pra./68 pradezAntaraprAptihetuH parispandarUpaparyAyaH kriyA / pradezAntara prAptikA hetu aisA jo parispandarUpa paryAya vaha kriyA hai| paM. kA./tA vR./27/57/8 kSetrAt kSetrAntaragamanarUpaparispandavatI calana vatI kriyaa| -eka kSetrase dUsare kSetrameM gamanarUpa hilanevAlI athavA calanevAlI jo kriyA hai / (dra.saM./TI./2 adhyAyakI clikaa/pR.77)| * pariNatike arthameM kriyA -de0 krm| 2. gatirUpa kriyAke bheda sa, si./5/22/262/8 sA dvividhA-prAyogikavaisasikabhedAta / vaha parispandAtmaka kriyA do prakArakI hai-prAyogika aura vaissik| (rA. vA./5/7/17/448/17) (raa.vaa./5/22/16/481/12)| rA. vA./5/24/21/460 sA dazaprakAraprayogavandhAbhAvacchedAbhighAtA vagAhanagurulaghusaMcArasaMyogasvabhAvanimittabhedAtA-athavA vaha kriyA, prayoga; 2 bandhAbhAva; 3 cheda; 4 abhidhAta; 5 avagAhana; 6 guru; 7 laghu; 8 saMcAraH saMyoga; 10 svabhAva nimitta ke bheda se dasa prakArakI hai| kriyA dezottaraprApti sa. si./5/7/272/10 dravya pariNati sa. sA/A0/ka051 jIva mayI ajIvamayI kramakaraNa-kSa.sA/422-427kA sArArtha-cAritramohakSa paNA vidhAnake antargata anivRttikaraNake kAla meM jo sthitibandhApasaraNa va sthitisattvApasaraNa kiyA jAtA hai, usameM eka vizeSa prakArakA krama par3atA hai| mohanIya tosiya, bIsiya, vedanIyanAma, gotra, ina prakRtiyoM ke sthitibandha va sthiti sattvame paraspara vizeSa krama liye alpabahUtva rahatA hai| pratyeka saMkhyAta hajAra sthiti bandhoke bIta jAnepara usa alpabahutvakA krama bhI badala jAtA hai| isa prakAra sthiti bandha va sattva ghaTate-dhaTate antameM / 422-42 // nAma va gotrase vedanIyakA DyoDhA sthitibandharUpa krama liye aspabahUtva honA, soI kramakaraNa kahie / 426 / isI prakAra nAma va gotrase vedanIyakA sthiti sattva sAdhika bhayA taba mohAdika ke krama liye sthiti sattvakA kramakaraNa bhayA / 4270 de0 apakarSaNa/3/2 / kramaNa-mAnuSottara parvatastha kanakakUTakA svAmI bhavanavAsI supaNa- kumAra deva-de0 bhavana/4, lok/5110|| kramabaddha-de0 niyti| kramabhAva-de. avinAbhAva / kriyAvAn dravya-de0 dravya/3 / kriyAgamana kampana Adi arthoM meM kriyA zabdakA prayoga hotA hai| jIva va pudgala ye do hI dravya kriyA zakti sampanna mAne gaye haiN| saMsArI jIvoMmeM, aura azuddha pudgaloMkI kriyA vaibhAvika hotI hai| aura muktajIvoM va pudgala paramANuoMkI svaabhaavik| dhArmika kSetrameM zrAvaka va sAdhujana jo kAyika anuSThAna karate haiM ve bhI halana-calana honeke kAraNa kriyA kahalAte hai| zrAvakakI anekoM dhArmika kriyAe~ AgamameM prasiddha haiN| 1. kriyA sAmAnya nirdeza 1. gaNitaviSayaka kriyA dha./5/pra 27 Operation 2. kiyA sAmAnyake bheda va lakSaNa rA. vA./5/12/7/455/4 kriyA dvividhA-katR samavAyinI karmasama vAyinI ceti / tatra katR'samavAyinI Aste gacchatIti / karmasamavAthinI odanaM pacati, kuzUlaM bhinttiiti| -- kriyA do prakArako hotI hai-katR samavAyinI kriyA aura krmsmvaayinii| Aste gacchati Adi kriyAoMko katR samavAyinI kriyA kahate haiN| aura odanako pakAtA hai, ghar3eko phor3atA hai Adi kriyAoMko karmasamavAyinI kriyA kahate haiN| 2. gatirUpa kriyA nirdeza 1. kriyA sAmAnyakA lakSaNa sa. si./2/7/272/10 ubha panimittavazAdutpadyamAnaH paryAyo dravyasya dezAntaraprAptihetu kriyA / antaraMga aura bahiraMga nimittase utpanna honevAlI jo paryAya dravyake eka kSetrase dUsare kSetrameM prApta karAnekA kAraNa hai vaha kriyA kahalAtI hai| rA. vA./2/22/11/481/11 dravyasya dvitIyanimittadhazAva utpadyamAnA parispandAtmikA kriyetyvsiiyte| bAhya aura Abhyantara nimittase dravyameM honevAlA parispandAtmaka pariNamana kriyA hai| (rA. vA./5/7/ 1/446/1) (t.saa./2/47)| gha. 1/1,1,1/18/3 kiriyANAma paripphaMdaNarUvA-parispanda arthAt halana calana rUpa avasthAko kriyA kahate haiN| (pra. saa./t.pr./126)| jJapti kriyA jJeyArtha pariNati karoti kriyA pra. sA./ta pra./52 pra. sA./ta. pra./52 3. svabhAva va vimAva gati kriyAke lakSaNa ni. sA /tA. vR./184 jIvAnAM svabhAvakriyA siddhigamanaM vibhAvakriyA SaTkAyakramayuktatvaM, pudgalAnAM svabhAva kriyA paramANugatiH vibhAva. kriyA dvaya nnukaadiskndhgti| -jIvoMkI svabhAva kriyA siddhigamana hai aura vibhAva kriyA ( anya bhavameM jAte samaya ) chaha dizAmeM gamana hai; pudgaloMkI svabhAvakriyA paramANukI gati hai aura vibhAvakriyA dvi-aNukAdi skandhoMkI gati hai| 4. prAyogika va vainasika kriyAoMke lakSaNa sa. si./3/22/212/8 tatra prAyogikI zakaTAdonAsa, vaisasikI meghAdInAm / gAr3I AdikI prAyogikI kriyA hai| aura megha AdikakI vaissikii| (rA. vaa./2/22/11/481/11)| 5. kriyA va kriyAvatI zaktikA lakSaNa pra. sA /mU0/126 utpAdaDidibhaMgA poggalajIvappagassa logassa / pariNAmAdo jAyate saMghAdAdo va bhedaado|12| pudgala jIvAtmaka lokake pariNamanase aura saMghAta (milane ) aura bheda (pRthak hone ) se utpAda dhauvya aura vyaya hote haiN| sa. si./5/7/273/12 adhikRtAnAM dharmAdharmAkAzAnAM niSkriyarave'bhyupagate jIvapudgalAnAM sakriyatvamarthAdApannam / = adhikAra prApta dharma, adharma aura AkAza dravyako niSkriya mAna lenepara jIva aura pudgala sakriya haiM, yaha prakaraNase apane Apa prApta ho jAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 174 3. zrAvakako kriyAokA nirdeza rA, vA./1/8/2/41 kriyA ca parispandAtmikA jIvapudgaleSu asti na itareSu / parispandAtmaka kriyA jIva aura pudgala meM hI hotI hai anya dravyoM meM nhiiN| sa, sA /A0/pari0naM.40 kArakAnugatabhavattArUpabhAvamayI kriyAzakti / -kArakake anusAra honerUpa bhAvamayI cAlIsavIM kriyAzakti hai| noTa-kriyAzaktike lie aura bhI de0 kriyaa/2/1| 6. anya sambandhita viSaya 1. gamanarUpa kriyA kA viSaya vistAra--de0 gati / 2. kriyA va paryAya meM antara-de0 paryAya/2 / 3. SaT dravyoMmeM kriyAvAn akriyAvAn vibhAga-de0 dravyA3 / 4. jJAnanaya va kriyAnayakA samanvaya-de0 cetanA/3/8 / 5. zapti va karoti kriyA sambandhI viSaya vistAra-de0 cetnaa/3|| 6. zuddha jIvavat zuddha paramANu niSkriya nahIM-de0 paramANu/2 / 3. zrAvakako kriyAoMkA nirdeza 1. zrAvakakI 25 kriyAoMkA nAma nirdeza de0 agalA zIrSaka paccIsa kriyAoMko kahate hai-1 samyaktva kriyA; 2 mithyAtva kriyA; 3 prayogakriyA; 4 samAdAnakriyA; 5 IryApathakriyA; 6 prAdoSikI kriyA, 7 kAyikI kriyA; 8 adhikAriNikI kriyA; pAritApikI kriyA; 10 prANAtipAtikI kriyA; 11 darzanakriyAH 12 sparzanakriyA; 13 prAtyayakIkriyA; 14 samantAnupAtakriyA; 15 anAbhogakriyAH 16 svahastakriyA; 17 nisarga kriyA; 18 vidAraNakriyA; 16 AjJAvyApAdikI kriyA; 20 anAkAMkSakriyA; 21 prArambhakriyA; 22 parigrahikI kriyA; 23 mAyA kriyA; 25 mithyAdarzanakriyA; 25 apratyAkhyAnakriyA, (rA. vA./ 6/5/7-11/506-510) / 2. zrAvakakI 25 kriyAoMke lakSaNa sa.si./6/5/321-323/11 paJcaviMzatiH kriyA ucyante-caityagurupravacana pUjAdilakSaNA samyaktvavardhanIkriyA samyaktva kriyA / anyadevatAstavanAdirUpAmithyAtvahetukI pravRttimithyAtva kriyaa| gamanAgamanAdipravartanaM kAyAdibhiH prayogakriyA [vIryAntarAyajJAnAvaraNa yopazame sati aGgopAGgopaSTambhAdAtmana' kAyavADmanoyoganivRttisamarthapudagalagrahaNaM vA ( rA.vA./6/2) saMyatasya sataH avirati pratyAbhimukhya samAdAnakriyA / IryApathanimittaryApathakriyA / tA etA paJcakriyA / krodhAvezAtprAdoSikI kriyaa| praduSTasya sato'bhyudyemaH kaayikiikriyaa| hiMsopakaraNAdAnAdAdhikaraNikI kriyaa| duHkhotpattitantratvAtpAritApikI kriyA / AyurindriyabalocchvAsani zvAsaprANAnAM viyogakaraNAtprANAtipAtikI kriyA / tA etAH pnyckriyaaH| rAgArdIkRtatvAtpramAdinoramaNIyarUpAlokanAbhiprAyo darzana kiyaa| pramAdavazAspRSTavyasanacetanAnubandhaH sparzanakriyA / apUrvAdhikaraNotpAdanAtprAtyAyikI kriyaa| strIpuruSapazusampAtideze'ntarmalotsargakaraNaM samantAnupAtakriyA / apramRSTAdRSTabhUmau kAyAdi nikssepo'naabhogkriyaa| tA etAH pnyckriyaaH| yA pareNa nirvayA kriyAM svayaM karoti sA svhstkriyaa| pApAdAnAdipravRtti vizeSAbhyanujJAnaM nisarga kriyaa| parAcaritasAvadyAdiprakAzanaM vidAraNakriyA, yathoktAgamAjJAvazyakAdiSu cAritramohodayAtkartumazaknuvato'nyathA prarUpaNAdAjJAvyApAdikI kriyaa| zAThyAlasyAbhyAM prvcnopdissttvidhikrtvytaanaadro'naakaangksskriyaa| tA etAH paJca kriyA' / chedanabhedanavizasanAdi kriyAparatvamanyena vArambhe kriyamANe praharSa prArambha kriyaa| parigrahAvinAzArthA pArigrAhikI kriyaa| jJAnadarzanAdiSu nikRtirvazcanamAyA kriyaa| anya mithyAdarzanakriyAkaraNakAraNAviSTaM prazaMsAdibhi dRDhayati yathA sAdhu karoSoti sA mithyaadrshnkriyaa| saMyamaghAtikarmodayavazAda nivRttirapratyAkhyAna kriyA / tA etAH pnyckriyaa| samuditAH pnycvishtikriyaaH| caitya, guru aura zAstrakI pUjA Adi rUpa samyaktvako baDhAnevAlI samyaktva kriyA hai| mithyAtvake udayase jo anya devatAke stavana Adi rUpa kriyA hotI hai vaha mithyAtva kriyA hai| zarIra Adi dvArA gamanAgamana Adi rUpa pravRtti prayoga kriyA hai| [athavA vIryAntarAya jJAnAvaraNakA kSayopazama honepara aMgopAMga nAmakarma ke udayase kAya, vacana aura manoyogakI racanAmeM samartha pudgaloMkA grahaNa karanA prayogakriyA hai| (rA.vA./6/5/7/ 506/18)] saMyatakA aviratike sanmukha honA samAdAna kriyA hai| IryApathakI kAraNabhUta kriyA IryApatha kriyA hai| ye pA~ca kriyA haiN| krodhake Avezase prAdoSikI kriyA hotI hai / duSTabhAva yukta hokara udyama karanA kAyikI kriyA hai| hisAke sAdhanoMko grahaNa karanA AdhikaraNikI kriyA hai| jo duHkhakI utpattikA kAraNa hai vaha pAritApiko kriyA hai| Ayu, indriya, bala aura zvAsocchvAsa rUpa prANoMkA viyoga karanevAlI prANAtipAtikI kriyA hai / ye pA~ca kriyA haiM / rAgavaza pramAdIkA ramaNIya rUpake dekhanekA abhiprAya darzanakriyA hai| pramAdavaza sparza karane lAyaka sacetana padArthakA anubandha sparzana kriyA hai| naye adhikaraNoMko utpanna karanA prAtyayikI kriyA hai| strI, puruSa aura pazuoMke jAne, Ane, uThane aura baiThaneke sthAnameM bhItarI malakA tyAga karanA samantAnupAta kriyA hai| pramArjana aura avalokana nahIM kI gayI bhUmipara zarIra AdikA rakhanA anAbhogakriyA hai| ye pA~ca kriyA haiM / jo kriyA dUsaroM dvArA karanekI ho use svayaM kara lenA svahasta kriyA hai| pApAdAna AdirUpa pravRtti vizeSake lie sammati denA nisarga kriyA hai| dUsarene jo sAvadyakArya kiyA ho use prakAzita karanA vidAraNakriyA hai / cAritramohanIyake udayase Avazyaka Adike viSayameM zAstrokta AjJAko na pAla sakaneke kAraNa anyathA nirUpaNa karanA AjJAvyApAdikI kriyA hai| dhUrtatA aura Alasyake kAraNa zAstrameM upadezI gayI vidhi karanekA anAdara anAkAkSakriyA hai| ye pA~ca kriyA haiN| chedanA-bhedanA aura racanA Adi kriyAome svayaM tatpara rahanA aura dUsareke karanepara harSita honA prArambhakriyA hai / parigrahakA nAza na ho isalie jo kriyA kI jAtI hai vaha pArigrAhikI kriyA hai| jJAna, darzana Adike viSayame chala karanA mAyAkriyA hai| mithyAdarzanake sAdhanoMse yukta puruSako prazaMsA Adike dvArA dRDha karanA ki 'tU ThIka karatA hai' mithyAdarzanakriyA hai| saMyamakA ghAta karanevAle karmake udayase tyAgarUpa pariNAmoMkA na honA apratyAkhyAnakriyA hai| ye pA~ca kriyA haiN| ye saba milakara paccIsa kriyAe~ hotI haiM / (rA. vA /6/5/7/16) / 3. zrAvakakI anya kriyAoMkA lakSaNa sa si /7/26/366/6 anyenAnuktamananuSThita yatkicitparaprayogavazAdeva tenoktamanuSThitamiti vacanAnimittaM lekhana kUTalekhakriyA |-duusrene to kucha kahA aura na kucha kiyA to bhI anya kisIkI preraNAse usane aisA kahA hai aura aisA kiyA hai isa prakAra chalase likhanA kUTa lekhakriyA hai| ni. sA./tA. vR./152...nizcayapratikramaNAdisatkriyA kurvannAste / mahAmumukSu.. nizcayapratikramaNAdi sakriyAko karatA huA sthita hai| (ni. sA/tA vR./155)| yo sA a/8/20 ArAdhanAya lokAnAM malinenAntarAtmanA / kriyate yA kriyA bAlairlokapaktirasau matA / 20- antarAtmAke malina honese jainendra siddhAnta koza
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA Rddhi 175 krodha mUrkha loga jo lokake rajAyamAna karaneke lie kriyA karate haiM use bAla athavA loka paMktikriyA kahate hai| 4. 25 kriyAoM, kaSAya va avatarUpa AnavoMmeM antara rA. vA./6/5/15/510/32 kAryakAraNakriyAkalApavizeSajJApanAtha vA // 5 // nimittanai mittikavizeSajJApanArtha tahi pRthagindriyAdigrahaNaM kriyate; satyamaH spRzatyAdaya' dhyAdaya' hinastyAdayazca kriyA Asava' imA' punastatprabhavAH paJcaviMzatikriyA' satsveteSu triSu prAcyeSu pariNAmeSu bhavanti yathA mUrchA kAraNaM parigrahaM kArya tasminsati pArigrAhikIkriyA nyaasrkssnnaavinaashsNskaaraadilkssnnaa| -nimitta naimittika bhAva jJApana karaneke lie indriya AdikA pRthak grahaNa kriyA hai| chUnA Adi aura hiMsA karanA Adi kriyAe~ Asrava hai| ye paccIsa kriyAe~ inhIMse utpanna hotI haiN| inameM tona pariNamana hote hai| jaise-mUcrchA-mamatva pariNAma kAraNa haiM, parigraha kArya haiN| inake hone para pArigrAhikI kriyA hotI hai jo ki parigrahake saMrakSaNa avinAza aura saMskArAdi rUpa hai ityaadi...| vAdiyoM ke anya nayapakSoM kA nirAkaraNa karake kevala darzana (zraddhA) se hI mukti honI kahI hai| go. ka./bhASA/878/1064/11 kriyAvAdIni vastu kU astirUpa hI mAnakari kriyAkA sthApana kareM hai| tahA~ Apata kahiye apane svarUpa catuSTayakI asti mAna hai, ara paratai kahie paracatuSTayatai bhI astirUpa mAne haiN| bhA. pA./bhASA/137 paM. jayacanda-keI to gamana karanA, baiThanA, khaDA rahanA, khAnA, pInA sovanA upajanAM, vinasanA, dekhanA, jAnanAM, karanA, bhoganA, bhUlanA, yAda karanA, prIti karanA, harSa karanA, viSAda karanA, dveSa karanA, jIvanA, maranA ityAdi kriyA haiM tini... jovAdika padArtha nikai dekhi koI kesI kriyAkA pakSa kiyA hai, koI kaisI kriyAkA pakSa kiyA hai| aise paraspara kriyAvAda kari bheda bhaye hai tinikai saMkSepa kari eka sau assI bheda nirUpaNa kiye haiM, vistAra kiye bahuta hoya hai| * kriyAvAdakA samyaka rUpa-de0 cAritra/6 / 5. anya sambandhita viSaya * karma ke artha meM kriyA-de0 yoga / 1. zrAvakakI 53 kriyAe~--de0 shraavk/4| 2. sAdhuko 10 yA 13 kriyAe~-de0 sAdhu /2 / 3. dhArmika kriyAe~- de0 dhrm/1| kriyA Rddhi-kriyA Rddhike cAraNa va AkAzagAmitva Adi bahuta bheda haiM-de0 Rddhi/4| kriyAkalApa-1. de0 kRtikarma / 2. amarakoSapara paM. AzAdharajI (I. 1173-1243 ) kRta TIkA hai (de0 aashaadhr)| kriyAkalApa grantha-sAdhuoMke nitya va naimittika pratikramaNAdi kriyAkarma sambandhI viSayoMkA pratipAdaka eka saMgraha grantha hai| yaha paM. pannAlAlajo sonone kiyA hai| isa granthake prathama adhyAyakA saMgraha to paNDitajI kA apanA kiyA huA hai aura zeSa saMgraha kAphI prAcIna hai| sambhavataH isake saMgrahakartA paM. prabhAcanda haiM (I. za. 14-17) / unake anusAra isa granthameM saMgRhIta sarvatra prAkRta bhakti pATha to A0 kundakundake haiM aura saMskRta bhakti pATha A0 pUjyapAdake haiN| zeSa bhaktiye bho vi. 14 vI zatAbdoke pUrva kabho likhI gayI haiN| (sa. si./pra.88/paM. phUlacandra ) / kriyAkAMDa-de0 kRtikarma / / kriyAkoza-150 kizana siMha (I. 1727 kRta 2600 hindI chandabaddha tathA 2.50 daulatarAma (I01738) kRta hindI chandabaddha zrAvaka-kriyA pratipAdaka gratha / (tI./4/280, 282) / kriyA naya-de0 naya/I/5 / kriyA maMtra-de0 maMtra/9/6,7 / kriyAvAda-1. kriyAvAdakA mithyA rUpa rA. vA./bhUmikA/6/2/22 apara AhuH-kriyAta eva mokSa iti nityakarma hetukaM nirvANamiti vacanAt / koI kriyAse ho mokSa mAnate haiN| kriyAvAdiyoMkA kathana hai ki nitya karma karanese hI nirvANako prApta hotA hai| bhA.pA./To /135/283/15 azotyagraM zataM kriyAvAdinA zrAddhAdikriyAmanyamAnAnAM brAhmaNAnAM bhavati / kriyAvAdiyoM ke 180 bheda haiN| ve zrAddha Adi kriyAoMko mAnanevAle brAhmaNoMke hote hai| jJA./4/25 kezciJca kIrtitA muktidarzanAdeva kevalam / vAdinA khalu sarveSAmapAkRtya nayAntaram |24|-aur kaI vAdiyoM ne anya samasta 2. kriyAvAdiyoMke 180 bheda rA.vA./1/20/12/74/3 kautkala-kANeviddhi-kauzika-harismazru-mAMchapikaromaza-hArIta-muNDAzvalAyanAdInAM kriyAvAdadRSTInAmazItizatam / -kautkala, kANeviddhi, kauzika, harismazru, mAMchapika, romaza, hArIta, muNDa, AzvalAyana Adi kriyAvAdiyoke 180 bheda hai / (rA. vA./8/1/6/562/2); (gha.6/4,1,45/203/2); (go.jI./jI.pra./ 360/770/11) ha pu/10/48-11 niyatizca svabhAvazca kAlo devaM ca pauruSam / padArthA nava jIvAdyA svaparau nityatAparau / 46 / paJcabhiniyatiSTaizcaturbhi. svaparAdibhiH / ekaikasyAtra jIvAdeoge'zItyuttara zatam / 10 / niyatyAsti svato jAva. parato nityto'nyt.| svabhAvArakAlato devAta pauruSAcca tathetare // (asti) (svata'. parataH, 'nitya, anitya ) / (jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, banya, saMvara, nirjarA, mokSa), ( kAla, Izvara, Atma, niyati, svabhAva ), inameM padanike badalaneteM akSa saMcAra kari 1xxxEx5 ke paraspara guNanarUpa 180 kriyAvAdini ke bhaMga hai| (go.ka./mU./877) / kriyAvizAla-dravya zrutajJAnakA 22vA~ pUrva-de0 zrutajJAna/III kristo saMvat-de0 itihaas/2| krIDApavaMta-tulasI syAma nAmaka parvatako loga zrIkRSNakA krIr3A parvata kahate haiN| isapara rUThI rukmiNIkI mUrti banI huI hai / (nemi carita prstaavnaa-premiijii)| krAMta-1. AhArakA eka doSa-de0 aahaar/II/2| 2. vastikAkA __ eka doSa-de0 vstikaa| krodha-1. AhArakA eka doSa-de0 aahaar/II/4| 2. bastikAkA eka doSa-de0 vstikaa| krodha-1. krodhakA lakSaNa rA.vA.//6/5/574/28 svaparopaghAtaniranugrahAhitakrauryapariNAmo'marSaH krodhH| sa ca catuHprakAraH-parvata-pRthvI-bAlukA-udakarAjitulyaH / =apane aura parake upaghAta yA anupakAra Adi karaneke krUra pariNAma krodha haiM / vaha parvatarekhA, pRthvIrekhA, dhUlirekhA aura jalarekhAke samAna cAra prakArakA hai| dha 6/1,6,1,23/41/4 krodho roSa. saMrambha ityanarthAntaram / krodha, roSa aura saMrambha inake artha meM koI antara nahIM hai| (dha.1/1,1, 111/346/6) dha. 12/4,2,8,8/283/6 hRdayadAhAGgakampAkSirAgendriyApATavAdi nimittajIvapariNAmaH krodhH| = hRdayadAha, aMgakampa, netraraktatA aura jainendra siddhAnta koza
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ krauMca 176 kSapita kAzika indriyoMko apaTutA Adike nimittabhUta jIvake pariNAmako krodha 2.kSapakake bheda kahA jAtA hai| sa. sA./tA. vR./166/274/12 zAntAtmatattvAtpRthagbhUta eSa akSamArUpo dha.7/2,1,1/1/8 je khavayA te duvihA-apuvvakaraNakhavagA aNiyaTTikaraNabhAvaH krodhH|-shaantaatmaase pRthagbhUta yaha jo kSamA rahita bhAva hai vaha khavagA cedi / jo kSapaka haiM ve do prakArake haiM-apUrvakaraNa-kSapaka aura krodha hai| anivRttikaraNa ksspk| dra.saM./TI./30/88/7 abhyantare paramopazamamUtikevalajJAnAdyanantaguNasva- kSapakazreNI-de0 shrennii/2| bhAvaparamAtmasvarUpakSobhakArakAH bahirviSaye tu pareSAM saMbandhitvena krUratvAdyAvezarUpAH krodha / - antaraMgameM parama-upazama-mRti kevala kSapaNa-darzanamoha va cAritramoha kSapaNA vidhAna / de0 kSaya/2,3 / jJAnAdi ananta, guNasvabhAva paramAtmarUpameM kSobha utpanna karanevAle kSapaNasAra-A0 nemicandra siddhAntacakravartI (ii061)| tathA bAhya 'viSayameM anya padArthoke sambandhase krUratA Aveza rUpa dvArA racita mohanIyakamake kSapaNa viSayaka 653 gAthA krodha pramANa prAkRta gAthAbaddha grantha hai / isake AdhArapara mAdhava candra vidya* krodha sambandhI viSaya-de0 kaSAya / devane eka svatantra kSapaNasAra nAmakA grantha saMskRta gadyameM likhA thaa| *jIvako krodhI kahanekI vivakSA-de0 jIva/1 / isakI eka TIkA paM0 ToDaramalajI ( I01760) kRta upalabdha hai| kSapita karmAzika - 1. lakSaNa krAca-yaha eka rAjA the| jinhoMne svAmI kArtikeyapara upasarga kiyA thA / samaya-anumAnataH vi0 za01 ke lagabhaga, I0 za01 kA karmaprakRti/14-100/pR.64 pallAsaMkhiyabhAgeNa kammaTiimacchio NigopUrva bhAga / (kA.A./pra.66 P. N. up.) esu| suhamesa (su.) bhaviyajogaM jahaNNayaM kaTTu niggamma 64 joggesa (su.) saMkhavAre sammattaM labhiya desavIriyaM ca / a Tukkhutto klaza-sa si./7/11/346/10 asadvadyodayApAditaklezAH klizya viraI saMjoyaNaTThA ya taivAre / / maanaaH| = asAtAvedanIyake udayase jo dukhI haiM ve klizyamAna paDasavasamittu moha lahu khato bhave khaviyakammo / 16 / hassaguNakahalAte haiN| saMkamaddhAe pUrayitvA samIsasammattaM / cirasaMmattA micchattaMggayassubbarA.vA./7/11/7/538/27 asadvadyodayApAditazArIramAnasaduHkhasantApAta laNathogo si / 1001 - jo jIva patyake asaMkhyAtaveM bhAgase hIna klizyanta iti klishymaanaaH| -AsAtAvedanIya karma ke udayase, sattarakoDAkoDI sAgaropama pramANa kAlataka sUkSma nigoda paryAyameM jo zarIra aura mAnasa, du khase saMtApita hai ve klizyamAna kaha rahA aura bhavya jIvake yogya jaghanya pradeza karmasaMcayapUrvaka sUkSma lAte haiN| nigodase nikalakara bAdara pRthivI huA aura antarmuhUrta kAlameM kvAthatoya-bharatakSetra uttara Arya khaNDakA eka deza-de0 mnussy/| nikalakara tathA sAla mAhameM hI garbhase utpanna hokara pUrvakoTi AyukSaNalava pratibuddhatA-de0 prtibuddhtaa| vAle manuSyomeM utpanna aura viratiyogya trasoMmeM huA tathA ATha varSameM kSaNikaupAdAna kAraNa de0 upAdAna / saMyamako prApta karake saMyamasahita hI manuSyAyu pUrNa kara punaH deva, bAdara, pRthivI kAyika va manuSyomeM aneka bAra utpanna hotA huA palyopamake kSatravatI-bharatakSetra pUrva Arya khaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / asaMkhyAtaveM bhAga pramANa asaMkhyAta bAra samyaktva, usase svakpakSatriya-ma.pu /16/284, 243 kSatriyAH zastrajIvitam / 14 / sva kAlika deza virati, ATha bAra viratiko prApta kara va ATha hI bAra dobhyAM dhArayan zastraM kSatriyAnasRjad vibhuH| kSatAstrANe niyuktA hi anaMtAnubandhIkA visaMyojana va cAra bAra mohanIyakA upazama kara kSatriyAH zastrapANaya' / 2433 - usa samaya jo zastra dhAraNa kara zIghra hI kokA kSaya karatA hai, vaha utkRSTa kSapita kAzika hotA AjIvikA karate the ve kSatriya hue 1284 / usa samaya bhagavAnne apanI hai| (dha.6/1,6-8/12/257 ko TippaNIse uddhRta) donoM bhujAoMmeM zastra dhAraNa kara kSatriyoMkI sRSTi kI thI, arthAta 2. guNita kAMzikakA lakSaNa unhe zastra vidyAkA upadeza diyA thA, so ThIka hI hai. jI hAthoMme hathiyAra lekara sabala zatruoMke prahArase nirbaloMkI rakSA karate hai ve hI ___ karmaprakRti/gA. 74-82/pR. 187-186 jo bAyaratasakAleNUNaM kammaTTiiM kSatriya kahalAte haiM / 243 / (ma.pu./16/183 ); (ma.pu./38/46) tu puDhavIe / bAyarA(ri) pajjattApajjattagadIhera raddhAsu 74 jogakasAkSatriya-zrutAvatArakI paTTAvalIke anusAra (de0 itihAsa ) Apa ukoso bahuso niccamavi AubaMdhaM ca / jogajapaNeNuvarillaThiiNisegaM bhadrabAhu prathama ( zrutakevalI ) ke pazcAta tRtIya 11 aMga va caudaha pUrva bahu' kiccA 75 bAyaratasesu takAlameva mate ya sattamarivaIe savvalahU dhArI hue haiN| aparanAma kRtikArya thaa| samaya-bI0ni0 161-208; pajjatto jogakasAyAhio bahuso 76 // jogajavamajhuvari muhuttaI0 pU0 336-31650 kailAza canda jI kI apekSA thI. ni. 251-268 macchittu jiiviyvsaanne| ticarimaducarimasamae purittU kasAyaukkassaM 177) jogukosaM carima-ducarime samae ya carimasamaryAmma / saMpuNNa (de0 itihAsa/4/4) kSapaka-1. kSapakakA lakSaNa guNiyakammo pagayaM teNeha sAmitta / 7 / saMchobhaNAe dohaM mohANaM sa.si./8/4/156/4 sa eva punazcAritramohakSapaNaM pratyabhimukha pariNAma veyagassa khnnsese| uppAiya sammattaM micchattagae tamatamAe / 12 / vizuddhayA varddhamAna' ksspkvypdeshmnubhvH| -punaH vaha hI ( upa -jo jIva aneka bhavoMmeM uttarottara guNitakramase karma pradezokA zAmaka hI) cAritramohakI kSapaNAke lie sanmukha hotA huA tathA bandha karatA rahA hai use guNitakAMzika kahate haiN| jo jIva utkRSTa pariNAmoMkI vizuddhise vRddhiko prApta hokara kSapaka saMjJAko anubhava yogoM sahita bAdara pRthivIkAyika ekendriya paryApta va aparyApta bhavoMkaratA hai| se lekara pUrvakoTipRthaktvase adhika do hajAra sAgaropama pramANa bAdara dha,1/1.1,27/224/8 tattha je kamma-karakhavaNamhi bAvAdA te jIvA rakhavagA trasakAyameM paribhramaNa karake jitane bAra sAtavIM pRthivImeM jAne yogya uccati / jo jIva karma-kSapaNameM vyApAra karate haiM unheM kSapaka hotA hai utanI bAra jAkara pazcAt saptama pRthivImeM nAraka paryAyako kahate haiN| dhAraNa kara zIghrAtizIghra paryApta hokara utkRSTa yogasthAnoM va utkRSTa ka.pA./1/1,18/1315/347/4 khavayaseDhicaDhamANeNa mohaNIyassa aMtara- kaSAyoM sahita hotA huA utkRSTa karmapradezoMkA saMcaya karatA hai aura karaNe kade 'khataoM tti bhaNNa di| -kSapaka zreNIpara car3hanevAlA jIva antarmuhUrtapramANa Ayuke zeSa rahanepara vicarama aura dvicarama samayameM cAritramohanIyakA antarakaraNa kara lenepara kSapaka kahA jAtA hai| vartamAna rahakara utkRSTa saMklezasthAnako tathA carama aura dvicarama jainendra siddhAnta koza
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSamA 177 samayameM utkRSTa yogasthAnako bhI pUrNa karatA hai, vaha jova usI nAraka paryAyake antima samayameM sampUrNa guNitakarmAzika hotA hai| (dha.6/1,6,8,12/257 ko TippaNI va vizeSArtha se uddhRta) go.jI./mU./251 AvAsayA hu bhava addhAussaM jogasaM kileso ya / okaTU TukaTTaNayA chaccede guNidakammaMse / 251 / -guNita karmAzika kahie utkRSTa ( karma pradeza ) saMcaya jAkai hoi aisA koI jIva tIhi viSai utkRSTa saMcayako kAraNa ye chaha Avazyaka hoi / 3. guNita kSapita gholamAnakA lakSaNa dha.6/1,6,8,12/258/19 vizeSArtha-jo jIva uparyukta prakArase na guNita karmAzika hai aura na kSapita kAzika haiM, kintu anava sthitarUpase karmasaMcaya karatA hai vaha guNita kSapita gholamAna hai| 4. kSapita karNAzika kSAyika zreNI hI mAMDatA hai paM.saM./prA./5/188 TokA -kSapita karmAzo jIvaH upari niyamena kSapaka shrennimevaarohti| -kSapita kauzika jIva niyamase kSapaka zreNI hI mAMDatA hai| 5. guNita karmAzikake chaha Avazyaka go.jI./mU./251 AvAsayA hu bhavaadAussaMjogasaM kileso ya / oka TuTukATTaNayA chaccede gunnidkmmNse| -guNita kAMzika kahie utkRSTa saMcaya jAkai hoya aisA jo jIva tIhi viSa utkRSTa saMcaya ko kAraNa ye chaha Avazyaka hoi, tAtai utkRSTa saMcaya karanevAle jIvake ye chaha Avazyaka kahiye-bhavAdA, Ayurvala, yoga, saMkleza, apakarSaNa, utkrssnn| 6. guNita karmAzika jImoMmeM utkRSTa pradezaghAta eka samaya prabaddha hI hotA hai isase kama nahIM dha.12/4,2.13,222/446/14 guNidakamma siyammi ukkasseNa jadi khao hodi to egasamayapabaddho ceva jhijjadi tti guruuvdesaado| guNita karmAzika jIbameM utkRSTa rUpase yadi kSaya hotA hai to samaya prabaddhakA hI kSaya hotA hai| aisA gurukA upadeza hai| kSamA-1. uttama kSamAkA vyavahAra lakSaNa bA.anu./71 kohuppattissa puNo bahiraMga jadi havedi sakkhAdaM / Na kuNadi kicivi kohaM tassa khamA hodi dhammotti 71 / -krodhake utpanna honeke sAkSAt bAhirI kAraNa milanepara bhI jo thoDA bhI krodha nahIM karatA hai, usake ( vyavahAra ) uttama kSamA dharma hotA hai| (bhA.pA./mU./107). (kA.A./mU./364); (cA.sA./11/2) ni. sA./tA, vR./115 akAraNAdapriyavAdino mithyAdRSTerakAraNena mA trAsayitumudyogo vidyate, ayamapagato matpuNyeneti prathamA kssmaa| akAraNena saMtrAsakarasya tADanabadhAdipariNAmo'sti, ayaM cApagato matsukRteneti dvitIyA kSamA / -binA kAraNa apriya bolanevAle mithyAdRSTiko binA kAraNa mujhe trAsa denekA udyoga vartatA hai, vaha mere puNyase dUra huA aisA vicArakara kSamA karanA vaha prathama kSamA hai| mujhe binA kAraNa trAsa denevAleko tADana aura vadhakA pariNAma vartatA hai, vaha mere sukRtase dUra huA, aisA vicArakara kSamA karanA vaha dvitIya kSamA hai| 2. uttama kSamAkA nizcaya lakSaNa sa. si./6/6/412/4 zarIrasthitihetumArgaNArtha parakulAnyupagacchato bhikSoduSTajanAkrozaprahasanAvajJAtADanazarIravyApAdanAdInAM saMnidhAne kAluSyAnutpattiH kssmaa| -zarIrako sthitike kAraNakI khoja karaneke lie parakuloMmeM jAte hue bhikSuko duSTajana gAlI-galauja karate haiM, upahAsa karate haiM, tiraskAra karate haiM, mArate-pITate haiM aura zarIrako tor3ate-maror3ate haiM to bhI unake kaluSatAkA utpanna na honA kSamA hai| (rA.vA./4/6/2/565/21); (bha.A./vi./46/154/12); (cA.sA./56/1); (paM.vi./1/82) ni.sA./tA vR./115 vadhe satyamUrtasya paramabrahmarUpiNo mamApakArahAniriti paramasamarasI bhAvasthitiruttamA kssmaa| -(mithyAdRSTiyoMke dvArA binA kAraNa merA) badha honese amUrta paramabrahmarUpa aise mujhe hAni nahIM hotI-aisA samajhakara paramasamarasI bhAvameM sthita rahanAM vaha uttama kSamA hai| 3. uttama kSamAkI mahimA kurala kA./16/2,10 tasmai dehi kSamAdAnaM yaste kaaryvighaatkH| vismRtiH kAryahAnInA yadyaho syAt taduttamA / 2 / mahAntaH santi sarve'pi kSINakAyAstapasvinaH / kSamAvantamanukhyAtAH kintu vizve hi tApasA' / 10 - dUsare loga tumheM hAni pahucAyeM usake lie tuma unheM kSamA kara do, aura yadi tuma use bhulA sako to yaha aura bhI acchA hai / 2 / upavAsa karake tapazcaryA karane vAle nissandeha mahAca haiM, para unakA sthAna una logoMke pazcAta hI hai jo apanI nindA karane vAloMko kSamA kara dete haiN| bhA.pA./bhU./108 pAvaM khabai asesaM khamAyapaDimaDio ya munnipvro| kheyaraamaraNarANaM pasaMsaNIyo dhurva hoi / 108 / jo munipravara krodhake abhAvarUpa kSamA kari maMDita hai so muni samasta pApakU kSaya karai hai, bahuri vidyAdhara deva manuSyakari prazaMsA karane yogya nizcayakari hoya hai| ana.dha./6/5 yaH kSAmyati kSamo'pyAzu pratikatu kRtAgasa' / kRtAgasaM tamicchanti kssaantipiiyuusssNjussH|| -apanA aparAdha karanevAloMkA zIghra hI pratikAra karane meM samartha rahate hue bhI jo puruSa apane una aparAdhiyoM ke prati uttama kSamA dhAraNa karatA hai usako kSamArUpI amRtakA samIcInatayA sevana karanevAle sAdhujana pApoMko naSTa kara denevAlA samajhate haiN| 4. uttama kSamAke pAlanAtha vizeSa bhAvanAeM bha.A./mU./1420--1426 jadidA savati asaMteNa paro taM Nasthi metti khamidavvaM / aNukaMpA vA kujjA pAvai pAvaM varAvotti / / =satto bi Na ceva hado hRdo vi Na ya mArido ti ya khamejja / mArijjaMto visahejja ceva dhammo Na NaTThotti / 14223 puvaM sayabhuvabhutaM kAle NAeNa tettiyaM davyaM / ko dhAraNIo dhaNiyassa ditao duvivao hojja / 1425 // --maiMne isakA aparAdha kiyA nahIM to bhI yaha puruSa mere para krodha kara rahA hai, gAlI de rahA hai, maiM to niraparAdhI hU~ aisA vicAra kara usake Upara kSamA karanI caahie| isane mere asahoSakA kathana kiyA lo merI isameM kucha bhI hAni nahIM hai, athavA krodha karanepara dayA karanI cAhie, kyoMki yaha dIna puruSa asatya doSoMkA kathana karake vyartha hI pApakA arjana kara rahA hai| yaha pApa usako aneka duHvoMko denevAlA hogA / 1420 / isane mereko gAlI hI dI hai, isane mereko pITA to nahIM hai, arthAta na mAranA yaha isameM mahAn guNa hai| isane gAlI dI hai parantu gAlI denese merA to kucha bhI nukasAna nahIM huA ataH isake Upara kSamA karanA hI mere lie ucita hai aisA vicAra kara kSamA karanI caahie| isane mereko kevala tADana hI kiyA hai. merA badha to nahIM kiyA hai| vadha karanepara isane merA dharma to naSTa nahIM kiyA hai, yaha isane merA upakAra kiyA aisA mAnakara kSamA hI karanA yogya hai / 1422 / RNa cukAneke samaya jisa prakAra avazya sAhUkArakA dhana vApasa denA cAhie usI prakAra maiMne pUrva janmameM pApopArjana kiyA thA aba yaha mereko duHkha de rahA hai yaha yogya hI hai| yadi maiM ise zAnta bhAvase sahana karU gA to pApa jainendra siddhAnta koza mA02-23
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSamAvaNI vrata 178 kSaya RNase rahita hokara sukhI houuNgaa| aisA vicAra kara roSa nahIM karanA cAhie / (rA.vA./6/6/27/566/1); (cA sA./56/3); (paM.vi./1/84); (jJA /16/16); (ana.dha /6/7-8); (rA.vA.hi./8/4/665-666) * daza dharmo kI vizeSatAeM--(de0 dharma/8) kSamAvaNI vrata-vratavidhAnasaM0/pR. 108 Asoja kR.1 ko sabase kSamA mA~gakara kucha phala bA~Te tathA upavAsa rkhe| kSamAzramaNa-1. zvetAmbarAcArya jinabhadra kSamAzramaNako hI kadAcit akele kSamAzramaNa nAmase kahA jAtA hai| -de0 jinabhadragaNI; 2-yadyapi zvetAmbarAcArya devadhikI bhI kSamAzramaNa upAdhi thI, parantu akele kSamAzramaNa dvArA unakA grahaNa nahIM hotaa| kSaya-karmoMke atyanta nAzakA nAma kSaya hai / tapazcaraNa va sAmyabhAvameM nizcalatAke prabhAvase anAdi kAlake a~dhe karma kSaNa bharameM vinaSTa ho jAte haiM, aura sAdhakakI mukti ho jAtI hai| kasaikA kSaya ho jAnepara jIvameM jo jJAtA draSTA bhAva va atIndriya Ananda prakaTa hotA hai vaha kSAyika bhAva kahalAtA hai| 1. lakSaNa va nirdeza spardhakoMmeM pariNata hokara udayameM Ate haiN| una sarvaghAtI spardhakoMkA anantaguNa hInatva hI kSaya kahalAtA hai| (dh.5/1,7,36/220/11)| * apakSayakA lakSaNa de0 apakSaya / 4. aSTakarmoMke kSayakA krama ta.sU./10/1 mohakSayAjjJAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam / = moha kA kSaya honese tathA jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya karmakA kSaya honese kevalajJAna prakaTa hotA hai| ka, pA 3/3,22/243/5 micchatta-sammAmicchatte khaDya pacchA sammattaM khabijjadi tti kmmaannkvmnnkm| - mithyAtva aura samyagmithyAtvako kSaya karake anantara samyaktvakA kSaya hotA hai| ta. sA./6/21-22 pUrvAjitaM kSapayato yathotaiH kssyhetubhiH| saMsArabIjaM kAtsyaina mohanIya prahIyate // 21 // tato'ntarAyajJAnanidarzanadhnAnyanantaram / prahIyante'sya yugapat trINi karmANyazeSataH / 22 / -pUrvameM kahe hue karma kSapaNake hetuoke dvArA sabase prathama mohanIya karmakA kSaya hotA hai| mohanIya karma ho saba karmoMkA aura saMsArakA asalI kAraNa hai| moha kSaya huA ki bAdameM eka sAtha antarAya, jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa ye tIna ghAtI karma samUla naSTa ho jAte haiN| 6. mohanIyakI prakRtiyoM meM pahale adhika aprazasta prakR tiyoMkA kSaya hotA hai ka. pA./2/3,22/6428/243/7 micchatta-sammAmicchattesu ke pubva khadhijjadi / micchattaM / kudo, accamahattAdo |-prshn-mithyaatv aura samyagmithyAtvame pahale kisakA kSaya hotA hai| uttara-pahale mithyAtvakA kSaya hotA hai| prazna-pahale mithyAtvakA kSaya kisa kAraNase hotA hai ? uttara-kyoMki mithyAtva atyanta azubha prakRti hai| 7. aprazasta prakRtiyoMkA kSaya pahale honA kaise jAnA jAtA hai ka.pA 3/3,22/428/8 asuhassa kammassa puva cavakhavaNaM hodi tti kudo nnvbde| sammattassa lohasaMjalaNassa ya pacchA khayaNNa haannuuvttiido| -prazna-azubha karmakA pahale hI kSaya hotA hai yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai / uttara-anyathA samyaktva va lobha sajvalanakA pazcAta kSaya bana nahIM sakatA hai, isa pramANase jAnA jAtA hai ki azubha karmakA kSaya pahale hotA hai| *karmoM ke kSayakI oghaAdezaprarUpaNA-de0 sattva / * sthiti va anubhAga kANDaka dhAta-de. apkrssnn|| 1. kSayakA lakSaNa sa, si./2/1/146/6 kSaya AtyantikI nivRttiH| yathA tasminnevAmbhasi zucibhAjanAntarasaMkrAnte paDUsyAtyantAbhAvaH / =jaise usI jalako dusare sApha bartanameM badala denepara kocaDakA atyanta abhAva ho jAtA hai. vaise hI karmokA AtmAse sarvathA dUra ho jAnA kSaya hai| dha.1/1,1,27/215/1 aTa ThaNDaM kammANaM mUluttarabheya...padesANaM jIvAdo jo Nissesa-viNAso ta khavaNaM NAma / = mUlaprakRti aura uttara prakRtike bhedase...ATha karmokA jIvase atyanta vinAza ho jAtA hai use kSapaNa (kSaya) kahate haiN| paM.kA./ta.pra./56 karmaNAM phaladAnasamarthata... atyattavizleSa. kSayaH / / karmoM kA phaladAna samartha rUpase.. atyanta vizleSa so kSaya hai| go.ka./jI. pra./8/26/14 pratipakSakarmaNAM punarutpanyabhAvena nAza kssyH| -pratipakSa karmoMkA phira na upajeM aisA abhAva so kSaya hai| . . 2. kSayadezakA lakSaNa go.ka./jI.pra./445/566/4 tatra kSayadezo nAma paramukhokyena vinazyA caramakANDakacaramaphAli., svamukhodayena binazyatA ca samayAdhikAvaliH / =je, prakRti anya prakRti rUpa udaya deha vinaseM haiM aisI paramukhodayI haiM tinakeM to anta kANDakakI anta phAli kSayadeza hai| bahuri apane hI rUpa udaya deha vinasai hai aisI svamukhodayI prakRti tinake eka-eka samaya adhika AvalI pramANa kAla kSayadeza hai| go. ka./bhASA,/446/567/7 jisa sthAnaka kSaya bhayA so kSayadeza kahie hai| 2. darzanamoha kSapaNA vidhAna 1. chahoM kAloM meM darzanamohanI kSapaNA sambhava nahIM hai 3. udayAbhAvI kSayakA lakSaNa rA, vA./2/5/3/106/30 yadA sarvaghAtispardhakasyodayo bhavati tadeSadapyAtmaguNasyAbhivyaktinAsti tasmAttadudayasyAbhAvaH kSaya ityucyte| jaba sarvaghAti spardhakoMkA udaya hotA hai taba tanika bhI AtmAke guNakI abhivyakti nahIM hotI, isalie usa udayake abhAvako udayAbhAvI kSaya kahate haiN| dha./7/2.1,46/12/6 savvadhAdiphaddayANi aNaMtaguNahINANi hodUNa desaghAdiphaddayattaNeNa pariNamiya udayamAgacchati, tesimarNataguNahINattaM khao NAma |-srvghaatii spardhaka anantaguNe hIna hokara aura dezaghAtI dha. 6/1.6-8,12/247/2 edeNa vakravANAbhippAraNa dussama-aidussamasusamasusama-susamakAlemuppaNNANaM va dasaNamohaNIyaravaSaNA Nasthi, avasesadosu vi kAlesuSpaNNANamasthi / kudo| eiMdiyAdo AgaMtUNa tadiyakAluppaNNabaddhaNakumArAdINa dsnnmohrvvnndNsnnaado| edaM cevettha vakkhANaM padhANaM kAdavvaM / - duSamA, atiduSamA, suSamasuSamA aura suSamA kAloM meM utpanna hue jIvoke hI darzanamohanIyakI kSapaNA nahIM hotI hai avaziSTa donoM kAlomeM utpanna hue jIvoM ke darzanamohanIyakI kSapaNA hotI hai| isakA kAraNa yaha hai ki ekendriya paryAyase Akara (isa avasarpiNIke) tIsare kAlameM utpanna hue varddhamAnakumAra AdikoM ke darzanamohakI kSayaNA dekhI jAtI hai| yahA~para yaha vyAkhyAna hI pradhAnatayA grahaNa karanA caahie| vizeSa de0 mokSa/4/3 / jainendra siddhAnta koza
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSaya 1 -(anantazcAta anivADakara zeSa sarva hijAra varSAko 179 cAritramoha kSapaNA vidhAna * anantAnubandhIkI visaMyojanA-de0 visaMyojanA / samayamanantaguNitakrameNa pravarta mAnena prakRtisthityanubhAgapradezavinAza pUrvaka pratisamayamaikaikaniSekaM gAlayitvA tadanantarasamaye kSAyikasamyaga* samudroMmeM darzanamohakSapaNa kaise sambhava hai-de0 mnussy/3|| dRSTirjAyate jiiv| -anubhAga to anusamaya apavartanakari ara karma 2. darzanamoha kSapaNAkA svAmitva paramANUnikI udIraNA kari yaha kRtakRtya vedaka samyagdRSTI rahI thI jo samyaktva mohanIkI antamuharta sthiti vAmai ucchiSTAvalI minA 4-7 guNasthAna paryanta koI bhI vedakasamyagdRSTi jIva, trikaraNapUrvaka sarva sthiti hai so prakRti, sthiti, anubhAga, pradezanikA sarvathA nAza anantAnubandhIkI visaMyojanA karake darzanamohanIyakIkSapaNA prArambha lIe' jo eka-eka niSekakA eka-eka samayavirSe udaya rUpa hoi karatA hai| (de0 samyagdarzana/IVE) nirjaranA tAkari naSTa ho hai, bahuri tAkA anantara samayavirSe *trikaraNa vidhAna-de0 karaNa/3 / ucchiSTAvalo mAtra sthiti avazeSa rahai udIraNAkA bhI abhAva bhayA, kevala anubhAgakA apavartana hai...udaya rUpa prathama samayateM lagAya 3. darzana mohakI kSapaNAke lie punaH nikaraNa karatA hai samaya-samaya anantaguNA kramakari varte hai tAkari prakRti sthiti anugo.ka./jI.pra /550/744/6, tadanantaramantarmuhUrta vizramyAnantAnubandhi bhAga pradezanikA sarvathA nAza pUrvaka samaya-samaya prati ucchiSTAvalIke catuSkaM visaMyojyAntarmuhUrtAnantaraM karaNatrayaM kRtvaa| - bahuri tAke eka-eka niSako gAli nijarA rUpa kari tAkA anantara samaya viSa anantari antarmuhUrta vizrAma leikari anantAnubandhIkA visaMyojana jIva kSAyika samyagdRSTi ho hai : ( adhika vistArase dha.6/1,6-8,12/ kIe' pIche antarmuhUrta bhayA taba bahuri tIna karaNa karai / (la.sA/ 248-266) mU./113) 7. darzanamohakI kSapaNAmeM do mata 4. darzanamohakI prakRtiyoMkA kSapaNAkrama dha.6/9.6-8,12/258/3 tAdhe sammattamhi ahavassANi mottUNa savvago.ka./jI.pra./550/744/6 anivRttikaraNakAle saMkhyAtabahubhAge gate mAgAidaM / saMskhajjANi vAsasahassANi mottUNa AgAidamidi bhaNaMtA zeSai kabhAge mithyAtvaM tataH samyagmithyAtvaM tataH samyaktvaprakRti ca vi asthi / -(anantAnubandhIkI visaMyojanA tathA darzana mohake krameNa kSapayati, darzanamohakSapaNAprArambhaprathamasamayasthApitasamyaktva- sthiti kANDaka ghAtake pazcAta anivRttikaraNameM usa jIvane ) samyaprakRtiprathamasthityAmAntarmuhUrtAvazeSe caramasamayaprasthApakaH / anantara- kravake sthiti sattvameM ATha varSoMko choDakara zeSa sarva sthiti sastvako samayAdAprathamasthiticaramaniSekaM niSThApakaH / =anivRttikaraNa kAla- (ghAtArtha ) kiyaa| samyaktvake sthiti satyameM saMkhyAta hajAra varSoMko kA saMkhyAta bhAganimeM eka bhAga binA bahubhAga gaye eka bhAga avazeSa chor3akara zeSa samasta sthiti sattvako grahaNa kiyA isa prakArase kahanerahaiM pahilaM mithyAtvakauM pIche samyagmithyAtvakauM pIche samyaktva vAle bhI kitane hI AcArya haiN| prakRtikauM anukramateM kSaya kara hai| tahA~ darzana mohako kSapaNAkA prArambhakA prathama samayaviH sthAyI jo samyaktva mohanIkI prathama sthiti tAkA kAla virSe antarmuhUrta avazeSa raheM tahA~kA antasamaya paryanta tau prasthApaka khie| bahuri tisake anaMtari samayateM prathama sthitikA * darzanamoha kSapaNAmeM mRtyu sambandhI do mataantaniSekaparyanta niSThApaka khie| (go.jI./jI.pra./335-336/ de0 maraNa/3 / 486 ); (la.sA./jI.pra./122-130) * navaka samaya prabaddhakA eka AvalI paryanta kSapaNa 5. kRtakRtyavedaka samyagdRSTi honekA krama saMbhava nahIM de0 upshm/4/3| la.sA./jI.pra./1314172/3 yasmin samaye samyaktvaprakRteraSTavarSa mAtrasthitimavazeSayan caramakANDakacaramaphAlidvayaM pAtayati tasminneva 3. cAritramoha kSapaNA vidhAna samaye samyaktvaprakRtyanubhAgasattvamatItAnantarasamayaniSakAnubhAga 1. kSapaNAkA svAmitva sattvAdanantaguNahInamavaziSyate / la.sA./jI pra/145/200/10 prAguktavidhAnena anivRttikaraNacaramasamaye kSa.sA./bhASA./312/480/13 tIna karaNa vidhAna se kSAyika samyagdRSTi samyaktvaprakRticaramakANDakacaramaphAlidravye aghonikSipte sati tada- hoi.. cAritramohakI kSapaNAko yogya je vizuddha pariNAma tini kari nantaroparitanasamayAta.. kRtakRtyavedakasamyagdRSTiriti jIvaH saMjJAyate / sahita hoha tai pramattateM apramatta vi. apramatta pramatta virSe hajAroM01. jisa samaya virSe samyaktvamohanIkI aSTavarSa sthiti zeSa rAkhI vAra gamanAgamanakari...kSapakazreNIko sanmukha...sAtizaya pramattaguNaara mizramohanI samyaktvamohanIkA antakANDakakI doya phAlikA sthAna virSe adhaHkaraNa rUpa prasthAna karai hai| patana bhayA tisahI samayavi samyaktva mohanIkA anubhAga pUrvasamaya 2.kSapaNA vidhike 13 adhikAra ke anubhAgate anantaguNA ghaTatA anubhAga avazeSa rahai hai| 2. anivRttikaraNake anta samayaviSa samyaktvamohanIkA antakANDakakI anta- kSa. sA./na./392 tikaraNamubhayo saraNa kamakaraNaM khaNadesamaMtarayaM / saMkama phAlIkA dravyako nIcale niSekanivirSe nikSepaNa kiye pIche anantara apuvphddddhyaakittttiikrnnaannubhvnnkhmnnaaye| adhaHkaraNa; apUrvakaraNa, samaya lagAya 'kRtakRtya vedaka samyagdRSTI ho hai| anivRttikaraNa, baMdhApasaraNa, sattvApasaraNa, kramakaraNa aSTa kaSAya solaha prakRtiniko kSapaNA, dezaghAtikaraNaM, aMtarakaraNa, saMkramaNa, 6. tatpazcAt sthiti ke niSekokA kSayakrama apUrva spardhakakaraNa, antara kRSTikaraNa, sUkSma-kRSTi-anubhavana, aise ye la.sA./jI.pra /150/205/20 evamanubhAgasyAnusamayamanantaguNitApavartanena cAritra mohakI kSapaNAvirSe adhikAra jAnane / karmapradezAnAM pratisamayamasaMkhyAtaguNitodIraNayA ca kRtakRtyavedaka 3. kSapaNA vidhi samyagdRSTiH samyaktvaprakRtisthitimantarmuhUrtAyAmucchiSTAyali muktvA sarvA prakRtisthityanubhAgapradezavinAzapUrvaka udayamukhena gAlayitvAkSa.sA./bhASA/1/362-600-1. yahA~ prathama hI adhaHpravRttikaraNa rUpa tadanantarasamaye udIraNArahitaM kevalamanubhAgasamayApavartanena va prati- pariNAmoM ko karatA huA sAtizaya apramatta saMjJAko prApta hotA hai / isa jainendra siddhAnta koza
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSaya 3. cAritramoha kSapaNA vidhAna 7veM guNasthAnake kAlameM cAra Avazyaka hai-1 prati samaya anantaguNI vizuddhiH 2 prazasta prakRtiyoMkA anantaguNa kramase catusthAnIya anubhAga bandha; 3 aprazasta prakRtiyokA anantaveM bhAgahIna kramase kevala dvisthAnIya anubhAga andha, aura 4 palya/asaM.hIna kramase saMkhyAta sahasrabandhApasaraNa / 362-366 / tisa guNasthAnake antameM sthiti bandha va sattva donoM hI ghaTakara kevala antaHkoTAkoTI sAgara pramANa rahatI hai|464.2. tadanantara apUrvakaraNa guNasthAnameM praveza karake tahaoNke yogya cAra Avazyaka karatA hai-1. asaMkhyAta guNakramase guNa zreNI nirjarA; 2. asaMkhyAta guNA kramase hI guNa saMkramaNa; 3. sarva hI prakRtiyoMkA sthitikANDaka ghAta auraH 4. kevala aprazasta prakRtiyokA dhAta / yahA~ sthiti kANDakAyAma patya/saM. mAtra hai, aura anubhAga kANDaka ghAtameM kevala ananta bahubhAga krama rahatA hai| isake atirikta pakya/saM. hInakramase saMkhyAta sahasa sthiti bandhApasaraNa karatA hai 1367-410 / isa guNasthAnake antameM sthitibandha to ghaTakara pRthaktva sahasra sAgara pramANa aura sthiti sattva ghaTakara pRthaktva lakSa sAgara pramANa rahate haiM / 414 / 3. tadanantara anivRtikaraNa guNasthAname praveza karake tahaki yogya cAra Avazyaka karatA hai-1. asaMkhyAta guNase guNazreNI nirjarA; 2. asaMkhyAta guNAkramase hI guNa saMkramaNa; 3. panya/asaM. AyAmavAlA sthiti kANDaka ghAta; 4. ananta bahubhAga kramase aprazasta prakRtiyoMkA anubhAga kaannddkghaat| yaha palya/asaM. va ananta bahubhAga apUrvakaraNa vAlokI apekSA adhika hai|411| isake prathama samayameM nAnA jovoMke sthiti khaNDa asamAna hote haiM parantu dvitIyAdi samayoM meM sarva ke sthiti sattva va sthiti khaNDa samAna hote haiN|412-4132 yahA~ sthiti bandhApasaraNameM pahale patya/saM.honakrama hotA hai, tatpazcAt patya/saM. bahubhAga hInakrama aura tatpazcAta pasaya/asaM. bahubhAga hInakrama taka ho jAtA hai| isa prakAra vizeSa hInakramase ghaTateghaTate isa guNasthAnake antameM sthitibandha kevala palya/asaM. varSa mAtra raha jAtA hai / 414-421 / sthiti sattva bhI uparokta kramase hI parantu sthiti kANDaka ghAta dvArA ghaTatA ghaTata: utanA hI raha jAtA hai / 416-421 / tIna karaNoM meM hI nahIM balki Age bhI sthiti4-5. bandha va sattvakA apasaraNa barAbara huA hI karai hai| 365-418 / 4. anivRttikaraNa guNasthAnameM hI kramakaraNa dvArA mohanIya, tIsiya, bosiya, vedanIya, nAma va gotra, ina sabhI prakRtiyoMke sthitibandha va sthitisattvake parasthAnIya alpa-bahutvameM vizeSa kramase parivartana hotA hai, antameM nAma va gotrakI apekSA vedanIyakA sthitibandha va sattva DyoDhA raha jAtA hai / 422-42717. kSapaNA adhikArameM madhya ATha kaSAyoM ( pratya., apratyA.) kI sthitikA saMjvalana catuSkakI sthiti meM saMkramaNa karanekA vidhAna hai| yahI una AThoMkA paramukharUpeNa naSTa karanA hai|426| tatpazcAta 3 nidrA aura 13 nAmakarmakI, isa prakAra 16 prakRtiyoMko svajAti anya prakRtiyoMmeM saMkramaNa karake naSTa karatA hai / 430 / 8. tadanantara mati Adi cAra jJAnAvaraNa, cakSu Adi tIna darzanAvaraNa aura 5 antarAya ina 12 prakRtiyoko sarvaghAtIkI bajAya dezaghAtI anubhAga yukta bandha va udaya hone yogya hai| 431-432 / 6 / anivRttikaraNakA saMkhyAta bhAga zeSa rahanepara 484! cAra saMjvalana aura nava nokaSAya ina 13 prakRtiyoMkA antarakaraNa karatA hai / 433-433 / 10. saMkramaNa adhikArameM prathama hI saptakaraNa karatA hai| arthAt-1-2. mohanIyake anubhAga bandha va udaya donoko dAruse latA sthAnIya karatA hai / 3. mohanIyake sthiti bandhako palya/ asaM. se ghaTAkara kevala saMrakhyAta varSa mAtra karatA hai; 4. mohanIyake pUrvavartIya yathA tathA saMkramaNako choDakara kevala AnupUrvIya rUpa karatA hai;. lobhakA jo anya prakRtiyoM meM saMkramaNa hotA thA vaha aba nahIM hotA; 6. napuMsaka vedakA adhaHpravRtti saMkramaNa dvArA nAza karatA hai; 7. saMkramagase pahale-AvalomAtra AvAdhA vyatIta bhaye udIraNA hotI thI vaha aba chaha AvalI vyatIta honepara hotI hai|436-4371 saptakaraNake sAtha hI saMjvalana krodha, mAna, mAyA va nava nokaSAyoM, ina 12 prakRtiyoMkA AnupUrvI kramase guNa saMkramaNa va sarva saMkramaNa dvArA eka lobhameM pariNamAkara nAza karatA hai| usakA krama Age kRSTikaraNa adhikArake anusAra jAnanA / 438-440 / yahA~ sthitiandhApasaraNakA pramANa navInasthiti mandhase saMraNyAtaguNA ghATa hotA hai / 441-461 / 11. anivRttikaraNake isa kAlameM saMjvalana catuSkakA anubhAga prathama kANDakakA pAta bhaye pIche krodhase lagAya lobha paryanta ananta guNA ghaTatA aura lobhase lagAya krodha paryanta anantaguNA badhatA ho hai| ise hI azvakarNa karaNa kahate haiN| tahaoNse Age aba una cAroMmeM apUrva spardhakoMkI racanA karatA hai jisase unakA anubhAga ananta guNA kSINa ho jAtA hai / vizeSa-de0 spardhaka va azvakarNa / 465-466 / 120 tananantara usI anivRttikaraNa guNasthAnake kAlameM rahatA huA ina apUrva spardhakoMkA saMgrahakRSTi va antarakRSTi karaNa dvArA kRSTiyoM meM vibhAga karatA hai| sAtha hI sthiti va anubhAgakA barAvara kANDaka ghAta dvArA kSINa karatA hai| azvakarNa kAlameM saMjvalana catuSkakI sthiti aTha varSa pramANa thI, vaha aba antarmuhUtaM adhika cAra varSa pramANa raha gyii| avazeSa karmoMkI sthiti saMkhyAta mahasravarSa pramANa hai| saMjvalanakA sthitisattva pahale saMkhyAta sahasravarSa thA, vaha aba ghaTakara antarmuhUrta adhika ATha varSa mAtra rahA aura aghAtiyAkA saMkhyAta sahasravarSa mAtra rhaa| kRSTikaraNameM hI sarva saMjvalana catuSkake sarva niSeka kRSTirUpa pariNAme 1460-514 / vizeSa--de0 kRSTi / 13. kRSTikaraNa pUrNa kara cukaneMpara vahA~ anivRttikaraNa guNasthAnake carama bhAga; rahatA huA ina Adara kRSTiyoko krodha, mAna; mAyA va lobhake kramase vedanA karatA hai / tisa kAlameM apUrva kRSTi Adi utpanna karatA hai / krodhAdi kRSTiyoMke dravyako lobhakIkRSTi rUpa pariNamAtA hai| phira lobhako saMgrahakRSTika dravyako bhI sUkSma kRSTi rUpa karatA hai| yahA~ kevala saMjvalana lobhakA hI antarmuhUrta mAtra sthitibandha zeSa raha jAtA hai / antameM lobhakA sthiti sattva bhI antarmuhUrta mAtra raha jAtA hai, aura usake bandhakI pucchitti ho jAtI hai| zeSa ghAtimAkA sthitibandha eka dinase kucha kama aura sthiti sattvasaMkhyAta sahasra varSa pramANa rhaa|514-571| vizeSa-de0 kRsstti| 14. aba sUkSma kRSTiko vedatA huA sUkSma sAmparAya guNasthAnameM praveza karatA hai| yahA~ sarva hI kokA jaghanya sthiti bandha hotA hai| tIna dhAtiyAkA sthiti sattva antarmahurta mAtra rahatA hai| lobhakA sthiti sattva kSayake sammukha hai / aghAtiyAkA sthiti sattva asaMkhyAta varSa mAtra hai| yAke anantara lobhakA bhI kSaya karake kSINakaSAya guNasthAnameM praveza karai hai|582-600| vizeSa-de0 kRSTi / 4. cAritramoha kSapaNA vidhAnameM prakRtiyoMke kSaya sambandhI do mata gha/1/1,1,27/217/3 apuvakaraNa-vihANeNa gamiya aNiyaTTiadvAe sakhejjadi-bhAge sese...solasa payaDIo khvedi| tado aMtomuhattaM gaMtUNa paccakravANApaJcakkhANAvaraNakodha-mANa-mAyA-lobhe akkameNa khavedi / eso sNtkmm-paahudd'-uveso| ksaay-paahudd-uveso| puNa acha kasArasu khINesu pacchA aMtomuhUtaM gatUNa solasa kammANi khavijaMti tti / ede do vi uvaesA saJcamidi kevi bhaNNaM ti, taNNa ghaDade, virudvAttAdo mRttaado| do vi pamANAI ti kyaNamavi Na ghaDade pamANeNa pamANA virohiNA hodavya' idi NAyAdo / -anivRttikaraNake kAlameM saMrakhyAta bhAga zeSa rahanepara. solaha prakRtiyoMkA kSaya karatA hai| phira antarmuharta vyatIta kara pratyAkhyAnAvaraNa aura apratyAraNyAnAvaraNa sambandhI krodha, jainendra sidAnta koza
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSaya 181 4. kSAyika bhAva nirdeza mAna, mAyA aura lobha ina ATha prakRtiyoM kA eka sAtha kSaya karatA hai yaha satkarma prAbhRtakA upadeza hai| kintu kaSAya prAbhRtakA upadeza to isa prakAra hai ki pahale ATha kaSAyoke kSaya ho jAnepara pIchese eka antarmuhUrta meM pUrvokta solaha karma prakRtiyA~ kSayako prApta hotI hai| ye donoM hI upadeza satya haiM, aisA kitane hI AcAryoMkA kahanA hai| kintu unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA, kyoMki, unakA aisA kahanA sUtrase viruddha par3atA hai| tathA donoM kathana pramANa haiM, yaha vacana bhI ghaTita nahIM hotA hai, kyoM ki 'eka pramANako dUsare pramANakA virodhI nahIM honA cAhie' aisA nyAya hai| (go. ka./mU./ 386, 361) * cAritramoha kSapaNAmeM mRtyukI saMbhAvanA-de0 maraNa/3 / 4. kSAyika bhAva nirdeza 1. kSAyika mAvakA lakSaNa sa. si./2/1/146/6 evaM kSAyika / = jisa bhAvakA prayojana arthAta kAraNa kSaya hai vaha kSAyika bhAva hai| dha./1/1,1,8/161/1 karmaNAm "kSayAkSAyika' guNasahacaritatvAdAtmApi guNasaMjJA pratilabhate / jo karmoMke kSayase utpanna hotA hai use kSAyika bhAva kahate haiM / ...guNake sAhacaryase AtmA bhI guNasaMjJAko prApta hotA hai / (dha.5/1,7,1/185/1); (go. k./muu-1814)| gha.1/1,7,10/206/2 kammANaM khae jAdo khaio, khayarcha jAo vA khaio bhAvo idi duvihA saddauppattI ghetttvaa| karmoke kSaya honepara utpanna honevAlA bhAva kSAyika hai, tathA karmoke kSayake lie utpanna huA bhAva kSAyika hai, aisI do prakArakI zabda vyutpatti grahaNa karanA caahie| paM kA./ta.pra./56 kSayeNa yuktaH kSAyikaH / -kSayase yukta vaha kSAyika hai| go. jI./jI.pra./8/26/14 tasmin (kSaye) bhavaH kSAyikaH / -tAko (kSaya ) hote jo hoi so kSAyika bhAva hai| paM.dha./u./668 yathAsvaM pratyanIkAnAM karmaNAM sarvataHkSayAta / jAto yaH kSAyiko bhAvaH zuddhaH svAbhAviko'sya saH 668 pratipakSI karmoM ke yathA-yogya sarvathA kSayake honese AtmAmeM jo bhAva utpanna hotA hai vaha zuddha svAbhAvika kSAyika bhAva kahalAtA hai / / sa. sA./tA. vR./320/408/21 AgamabhASayaupazamikakSAyopaza mikakSAyika bhAvatrayaM bhnnyte| adhyAtmabhASayA punaH zuddhAtmAbhimukhapariNAmaH zuddhopayoga ityAdi paryAyasaMjJA labhate / AgamameM aupazamika, kSAyopazamika va kSAyika tIna bhAva kahe jAte haiM / aura adhyAtma bhASAmeM zuddhaAtmAke abhimukha jo pariNAma hai, usako zuddhopayoga Adi nAmoMse kahA jAtA hai| 2. kSAyika mAvake bheda ta. sU./2/3-4 samyaktvacAritre / 3 / jJAnadarzanadAnalAbhabhogopabhogavIryANi ca / 4 / kSAyika bhAvake nau bheda haiM-kSAyika jJAna, kSAyika darzana, kSAyika dAna, kSAyika lAbha, kSAyika bhoga, kSAyika upabhoga, kSAyika vIrya, kSAyika samyaktva aura kSAyika cAritra / (dha.1/1,7,1/110/11); (na. ca./372); (ta. sA./2/6); (ni. sA./tA.va./41); (go.jI./mU-300): (go. k./muu./816)| Sa. khaM/14/5,6/18/15 jo so khaio avivAgapaccaiyo jIvabhAvabaMdho NAma tassa imo Ni so-se khINakohe khINamANe khINamAye khoNalohe khoNarAge khoNadose, khINamohe strINakasAyavIyarAyachadumatthe khaiyasammattaM khAiya cArittaM khaDyA dANaladdhI khaDyA lAhaladdhI khazyA bhogaladdhI vaiyA paribhogaladdhI khaiyA kI riyaladdhI kevalaNANaM kevaladasaNaM siddhe buddhe pariNivvude sambadukkhANamaMtayaDetti je cAmaNNe evamAdiyA khaDyA bhAvA so sabbo khajhyo avivAgapaJcaiyo jIvabhAvabaMdho NAma / 18 / -jokSAyika avipAka pratyayika jIvabhAvamandha hai usakA nirdeza isa prakAra hai-kSINakrodha, kSINamAna, kSINamAyA, kSINalobha, kSINarAga, kSINadoSa, kSINamoha, kSINakaSAya-vItarAga chadmastha, kSAyika samyaktva, kSAyika cAritra, kSAyika dAnalabdhi, kSAyika lAbhalabdhi, kSAyika bhogalandhi, kSAyika paribhogalabdhi, kSAyika vIrya labdhi, kevalajJAna, kevaladarzana, siddha-buddha, parinivRtta, sarvaduHkha antakRda, isI prakAra aura bhI jo dUsare kSAyika bhAva hote haiM vaha sama kSAyika avipAka-pratyayika jIvabhAvayandha hai|18 3. nIca gatiyoM AdimeM zAyika bhAvakA abhAva hai dha.11,7,28/21/1 bhavaNavAsiya-vANaveMtara-jodisiya-vidiyAdichapuDhaviNeraDya-sabbavigalidiya-ladbhiapajjattisthIvedesa sammAdiTThINamuvavAdAbhAvA, maNusagaivadirittaNNagaIsu daMsaNamohaNIyassa khavaNAbhAvA ca / -bhavanavAsI. vANavyantara, jyotiSka deva, dvitIyAdi chaha pRthiviyoMke nArakI, sarva vikalendriya, sarva labdhyaparyAptaka, aura strIvediyoM meM samyagdRSTi jIvoMkI utpatti nahIM hotI hai, tathA manuSyagatike atirikta anya gatiyoMmeM darzana mohanIya karmako kSapaNAkA abhAva hai| 4. kSAyika mAvameM mI kathaMcit karma janitasva paM. kA./mU./18 kammeNa viNA udayaM jIvassa Na vijade uvasamaM vA / khaiyaM khobasamiyaM tamhA bhAva tu kammakadaM / / paM. kA./tA.va./56/106/10 kSAyikabhAvastu kevalajJAnAdirUpo yadyapi vastuvRttyA zuddhabuddha kajIvasvabhAvaH tathApi karmakSayeNotpannatvAdupadhAreNa karmajanita eva / -1. karma binA jIvako udaya, upazama, kSAyika athavA kSAyopazamika bhAva nahIM hotA, isalie bhAva (caturvidha jIvabhAva ) karmakRta haiM / 58 (paM.kA./ta.pra./58) 2. kSAyikabhAva to kevalajJAnAdirUpa hai| yadyapi vastu vRttise zuddha-buddha eka jIvakA svabhAva hai, tathApi karmake kSayase utpanna honeke kAraNa upacArase karmajanita kahA jAtA hai| 5, anya sambandhita viSaya 1. anivRttikaraNa Adi guNasthAnoM va saMyama mArgaNAmeM kSAyika bhAva sambandhI zaMkA smaadhaan| -de0 vaha vaha nAma 2. kSAyikabhAvameM Agama va adhyAtmapaddhatikA prayoga -de0 paddhati 3. kSAyika bhAva jIvakA nija tatva hai -de0 bhAva/R 4. antarAya kamake kSayase utpanna bhAvoM sambandhI zaMkA-samAdhAna -de0 vaha vaha nAma 5. mohodayake abhAvameM bhagavAnkI audayikI kriyAe~ bhI kSAyikI -de0 udaya/ 6. kSAyika samyagdarzana -de0 samyagdarzana/IVI kSayopazama-karmoke ekaveza kSaya tathA ekaveza upazama honeko kSayopazama kahate haiN| yadyapi yahA~ kucha karmoMkA udaya bhI vidyamAna rahatA hai parantu usakI zakti atyanta kSINa ho jAneke kAraNa va jIvake guNako ghAtanemeM samartha nahIM hotaa| pUrNa zaktike sAtha udayameM na Akara, zakti kSINa hokara udayameM AnA hI yahA~ kSaya yA udayAbhAvI kSaya kahalAtA hai, aura sattAvAle sarvaghAtI kA~kA akasmAta udayameM nAnA hI unakA sadavasthArUpa upazama hai / yadyapi kSINa zakti yA deza jainendra siddhAnta koza
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSayopazama 182 1. bheda va lakSaNa nirdeza ghAtI karmoMkA udaya prApta honekI apekSA yahA~ audAyika bhAva bhI kahA jA sakatA hai, parantu guNake pragaTa honevAle aMzakI apekSA kSAyopazamika bhAva hI kahate haiM, audayika nahIM, kyoMki karmoMkA udaya guNakA ghAtaka hai sAdhaka nhiiN| 5.guNakA ekadeza kSaya dha.7/2,1,45/87/3 NANassa viNAso khao NAma, tassa uvasamo ekadesakkhao, tassa khovsmsnnnnaa| -jJAnake vinAzakA nAma kSaya hai, usa kSayakA upazama (arthAt prasannatA) huA ekdeshkssy| isa prakAra jJAnake ekavezIya kSayakI kSayopazama saMjJA mAnI jA sakatI hai| 1. bheda va lakSaNa nirdeza 2. pA~coM lakSaNoM ke udAharaNa 1. kSayopazamakA lakSaNa 1. udayAbhAva kSaya Adi sa.si./2/5/157/3 sarvaghAtisparddhakAnAmudayakSayAtteSAmeva sadupazamAheza ghAtisparddhakAnAmudaye kSAyopazamiko bhAvo bhavati |-vrtmaan kAlameM sarvaghAtI sparddhakoMkA udayAbhAvI kSaya honese aura AgAmI kAlakI 'apekSA unhIMkA sadavasthArUpa upazama honese dezaghAtI sparddhakoMkA udaya rahate hue kSAyopaza mika bhAva hotA hai / (sa.si./1/22/127/1), (rA.vA./1/22/1/61); (rA.vA./2/5/3/107/1); (dr.sN./ttii./30/6E/R)| paM.kA./ta.pra./56 karmaNAM phaladAnasamarthatayoM.'ubhUtyanudabhUtI kSayopa shmH| phaladAnasamartha rUpase karmoM kA udbhava tathA anubhava so kSayopazama hai| 2. kSaya upazama Adi rA.vA./2/1/3/100/16 yathA prakSAlana vizeSAta kSINAkSINamadazaktikasya kodravasya dvidhA vRttiH, tathA yathoktakSayahetusaMnidhAne sati karmaNa ekadezasya kSayAdekadezasya ca vIryopazamAdAtmano bhAva ubhayAtmako mizra iti vyapadizyate / = jaise kodoMko dhonese kucha kodokI madazakti kSINa ho jAtI hai aura kuchakI akSINa, usI taraha pariNAmoMkI nirmalatAse karmoMke ekadezakA kSaya aura ekadezakA upazama honA mizrabhAva hai| isa kSayopazamake lie jo bhAva hote haiM unheM kSAyopa zamika kahate haiM / (s.si./2/9/146/7)| gha. 1/1,1,8/161/2 tatkSayAdupazamAccotpanno guNaH kSAyopazamikaH / -karmoMke kSaya aura upazamase utpanna huA guNa kSAyopazamika kahalAtA hai| gha.7/2.1,44/12/7 savvaghAdiphaddayANi aNaMtaguNahoNANi hodUNa desa ghAdiphaddayattaNeNa pariNamiya udayamAgacchati, tesimaNataguNahINataM khao NAma / desghaadiphddysruuvennvtttthaannmuvsmo| tehi khaovasamehiM saMjuttodo khaovasamo NAm / -sarvaghAti spardhaka anantaguNe hIna hokara aura dezaghAtI spardhakkoM meM pariNata hokara udayameM Ate haiN| una / sarvaghAtI spardhakoMkA anantaguNa honatva hI kSaya kahalAtA hai, aura unakA dezaghAtI spardhakoMke rUpase avasthAna honA upazama hai| unhIM kSaya aura upazamase saMyukta udaya kSayopazama kahalAtA hai| (dha. 14/ 5,6,13/10/2) / 3. AvRta bhAvameM zeSa aMza pragaTa dha.1/1,7,1/185/2 kammodae saMte vijaM jIvaguNavaravaMDamuvalaMbhadi so khaovasamio bhAvo NAma / -karmoke udaya hote hue bhI jo jIbaguNakA khaMDa (aMga) upalabdha rahatA hai vaha kSAyopazama bhAva hai| (dha.7/2,1,45/87/1); (go.jI./jI.pra./8/26/14); (dra.saM./TI./34/ 11/) / 4. dezapAtIke udayase upajA pariNAma dha. 5/1,7,5/200/3 sammattassa desadhAdiphayANamudaeNa saha vaTTamANo sammattapariNAmo khovasamio / samyaktvaprakRtike deshdhaatii| spardhakoMke udayake sAtha rahanevAlA samyaktva pariNAma kSAyopazamika kahalAtA hai| (dr.sN./ttii./34/88/8)| 1. udayAbhAvI kSaya AdikI apekSA de0 mizra/2/6/1 mithyAtvakA udayAbhAvI kSaya tathA usIkA sadayasthArUpa upazama tathA samyaktvake sarvadhAtI spardhakoMkA udaya, inase honeke kAraNa mizra guNasthAna kSAyopazamika hai| de. mizra/2/6/2 samyagmithyAtva prakRtike dezaghAtI spardhakoMke udayarUpa kSayase usIke sadavasthArUpa upazamase tathA usake sarvaghAtI spardhakoMke udayase honeke kAraNa mizra guNasthAna kSAyopazamika hai| de. saMyata/2/3/1 pratyAkhyAnAvaraNIyake sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSayase, usIke sadavasthArUpa upazamase aura saMjvalanarUpa dezaghAtIke udayase honeke kAraNa pramatta va apramatta guNasthAna kSAyopazamika haiN| de. saMyatAsaMyata/7.1. anantAnubandhI va apratyAkhyAnAvaraNake udayAbhAvI kSayase, unhIke sadavasthArUpa upazamase tathA pratyAkhyAnAvaraNIya, saMjvalana aura nokaSAyarUpa dezaghAtI karmoke udayase honeke kAraNa saMyatAsaMyata guNasthAna kSAyopazamika hai| 2. athavA apratyAraNyAnAvaraNake sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSayase tathA usIke sadavasthArUpa upazamase aura pratyAkhyAnAvaraNarUpa dezaghAtI karma ke udayase honeke kAraNa saMyatAsaMyata guNasthAna kSAyopazamika hai| de. yoga/3/4 vIryAntarAya karmake sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSayase, usIke sadavasthArUpa upazamase tathA usIke dezaghAtI spardhakoMke udayase honeke kAraNa yoga kSAyopazamika hai| 2. ka-kSaya va upazama yukta udayakI apekSA de. saMyata/2/3/2 nokaSAyake sarvaghAtI spardhakoMkI zaktikA anantaguNA kSINa ho jAnA so unakA kSaya, unhoMke dezaghAtI spardhakauMkA sadavasthArUpa upazama, ina donoMse yukta usIke dezaghAtI spardhakoMke udayase honeke kAraNa pramatta va apramatta saMyata guNasthAna kSAyopazamika haiN| de.sayata/2/3/3 pratyAkhyAnAvaraNakI dezacAritra vinAzaka zaktikA tathA saMjvalana va nokaSAyoMkI sakalacAritra vinAzaka zaktikA abhAva so hI unakA kSaya tathA unhIMke udayase utpanna huA deza va sakala cAritra so hI unakA upazama (prsnntaa)| donoMke yogase honeke kAraNa saMyatAsaMyata Adi tInoM guNasthAna kSAyopazamika haiN| de. kSayopazama/2/1 mithyAtvakarmakI zaktikA samyaktvaprakRtimeM kSINa ho jAnA so usakA kSaya tathA usIkI prasannatA arthAta usake udayase utpanna huA kucha malina samyaktva, sohI usakA upshm| donoM ke yogase honeke kAraNa vedaka samyaktva kSAyopazamika hai| 2. kha-udraya va upazamake yogakI apekSA de.kSayopazama/2/2 samyaktva prakRtikA udaya honese vedaka samyaktva audayika hai aura sarvaghAtI spardhAkA udayAbhAva honese aupazamika hai| donoM ke yogase vaha udayopazamika hai| de. mizra/2/6/4 samyagmithyAtvake dezaghAtI spardhakoMkA udaya aura usIke sarvaghAtI spardhakoMkA udayAbhAvI upshm| ina donoMke yogase mizraguNasthAna udayopazamika hai| de. matijJAna/2/4 apane-apane karmoMke sarvaghAtI spardhakoM ke udayAbhAvI rUpa upazamase tathA unhIMke dezaghAtI spardhakoMke udayase utpanna honeke kAraNa mati Adi jJAna va cakSu Adi darzana kSAyopazamika haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSayopazama 2. AvRtabhAva guNAMzakI upalabdhi de. mizra / 2 / samyagmidhyAtva karma meM samyaktvakA niranvaya ghAta karanekI zakti nahIM hai| usakA udaya honepara jo zabalita zraddhAna utpanna hotA hai, usameM jitanA zraddhAkA aMza hai vaha samyaktvakA avayava hai / isalie mizraguNasthAna kSAyopazamika hai| 4. dezAta udaya mAtrakI apekSA 3. yopazama /2/5 samyak zraddhAnako pAtanemeM asamartha samyaktva prakRtike udayase honeke kAraNa vedaka samyaktva kSAyopazamika hai| de/2/6/samyagmithyAtva ke udayase mitraguNasthAna hotA hai, kyoMki yahA~ mithyAtva anantAnubandhI aura samyaktvaprakRti, inameM se kisIkA bhI udayAbhAvI kSaya nahIM hai| de saMyatAsaMyata / 0] [saMjvalana va mokaSAyake kSayopazama saMjJASAle dezapAtI spardhakoMke udayase honeke kAraNa saMyatAsaMyata guNasthAna kSAyopazamika hai / de. matijJAna / 2/4 midhyAtvake sarvapAThI spardhakoMke udayase tathA apaneapane jJAnAvaraNIyake dezaghAtI spardhakoMke udayase honeke kAraNa mati ajJAna Adi tInoM ajJAna kSAyopazamika haiN| 5. guNake eka dezakSayakI apekSA (de0 upazIrSaka naM0 2 ka va 2 kha ) 6. kSAyopazamikako audayika Adi nahIM kaha sakate de, kSayopazama / 2/3 deza saMyata bAdi dona guNasthAnoMko udayopazamika kahanevAlA koI upadeza prApta nahIM hai| kSayopazama /2/4 midhyAstra, anantAnubandhI aura samyakprakRti ina tInoMkA sadavasthArUpa upazama rahanepara bhI mizra guNasthAnako aupazamika nahIM kaha sakate / 3. mizra/2/10 samyagmidhyAnake udayase honese mitraguNasthAna audamika nahIM ho jAtA / de. saMyata / 2/4 saMnake udayase honepara bhI saMyata guNasthAnako badayika nahIM kaha sakate / 3. kSayopazamika bhAvake bheda Sa. khaM./14/5,6/11/18 jo so tadubhayapaccaiyo jIvabhAvabaMdho NAma tassa hamo piso khaovasAmaya eIdiyaladdhitti yA saoksaniyaM bIiM diladdhisinA khaovasamiyaM sIIdiyaladdhi vinA khaovasamiyaM cauridiyatadviti vA khaovasamiyaM paMcidiyaladdhittimA khaovasamiyaM madiaNNANi tti vA khaovasamiyaM sudaaNNANi ti yA ovasamaye vihaMgamAthi sivA khaovasamirya AbhiNibohiyazANitayA khajIva samiyaM suraNAniti vA svaovasamiyaM bohi NANittimA svovasamiyaM maNapajjanaNANi ti vA svaovasamiyaM samiti vA khaovasamirya accamada samitimA khajonasamiyaM osiNi tti vA khaovasamiyaM sammamicchattaladdhi tti vA osamiyaM sammaddhitiyA joksa mirya saMNamAsaMmaladdhi civA khaovasamiyaM saMjamaladdhitti vA khaovasamiyaM rAgaladdhiti mAovasamaya lAhala vA khaovasamiyaM bhogata divA khaovasaniyaM paribhogaladdhi simA khaovasami moriyala mAovasamiyaM se AyAraghare tivA khaovasamiyaM sUdayadhare nti vA khaovasamiyaM ThANadharetti vA khaovasamiyaM samavAyaghare tti vA khaoyasamiyaM vigrAhakaNaghare ti vA khaovasamiyaM mAhadhammadhare ti yA joksamiyaM unArAyaNareti vA khavasamiyaM aMdhare ti vA khaovasamiyaM atarovavAdiyadasamare ti vA khaoasamiyaM paNNajAgaraNapareti vA khaovasamiyaM vivAgatadhare simA khaovasamiya 7 - 2. kSayopazamake lakSaNoMkA samanvaya 23 diTTivAdadhareti vA khaovasamitha gaNi tti vA khaovasamiyaM vAcage tti vA khaoksamiyaM dasapuvvahare tti vA khaovasamiyaM coisapuvvahare tti vA je cAmaNNe evamAdiyA khaovasamiyabhAvA so savvo tadubhayapaccaio jIvabhAvabaMdho NAma | 16 | / * jo tadubhaya ( kSAyopazamika ) atarnaa hai usakA nirdeza isa prakAra hai| ekendriyalabdhi, dvIndriya sandhi zrI paMcendriyandhi madhyajJAnI batA zrutAjJAnI, vibhaMgajJAnI, AbhinibodhikajJAnI, zrutajJAnI avadhijJAnI, mana:paryayajJAnI, padarzanI acadarzanI avadhidarzanI, samyagmidhyAtvalabdhi, samyaktvalabdhi, saMyamAsaMyamalabdhi, saMyamalabdhi, dAnasandhi sAmalandhi bhogalabdhi, paribhogalabdhi, vIrya, AcAraghara sUtrasthAnavara, samayAyadhara, vyAkhyAbhidhara, nAthadharmaghara upAsakAdhyayanadhara, antara anuttaropanAdikadazadhara praznavyAkaraNadhara, vipAka pradhara dRSTivAdavara, maNI, vAcaka, dazapUrvara tathA kSAyopazamika caturdaza pUrvadhara; ye tathA isI prakArake aura bhI dUsare jo kSAyopazamika bhAva hai vaha saba tadubhayapratyayika jIva bhAvabandha haiN| rA. sU./2/5 jJAnAjJAnadarzanasamyayazcatustritribhedAH samyatamacArisaMyamAsaMyamAtha 12 kSAyopazamika bhAvake 18 bheda haiM-cAra jJAna, * tIna ajJAna, tIna darzana pA~ca dAnAdi sandhi, samyaktva, cAritra aura saMyamAsaMyama (pa. 2/1.71/8/169) (6.5/112/1.71/ 111/3); (na.ca./309) (ta.sA./2/4-5 ) ( go ./mU./100); (go.k./muu./010)| 4. kSayopazama sarvAtmapradezoM meM hotA hai| 183 dha. 1/1,1,23/233 / 2 sarva jIvAvayaveSu kSayopazamasyotpattyabhyupagamAt / - jIvake sampUrNa pradezoM meM kSayopazamakI utpatti svIkAra kI hai| 5. anya sambandhita viSaya 1. guNasthAnoM va mArgaNA sthAnoMmeM kSAyopazamika bhAvoMkA satva / -de0 bhAva / 2 2. guNasthAno va mArgaNA sthAnoM meM kSAyopazamika bhAvoM viSayaka zaMkA-samAdhAna | - de0 vaha vaha nAma 3. kSAyopazamika bhAvakA kathaMcit mUrtatva / 4. kSAyopazamika bhAva bandhakA kAraNa nahIM, -de0 mUrta /8 audayika hai / - de0 bhAva / 2 - de0 bhAva/2 5. kSAyopazamika bhAna jIvakA nija tatva hai| 6. miyyAzAnako kSAyopazamika kahane sambandhI / -30 jJAna / III/3/4 -de0 bhAva/2 7. kSAyopazamika bhAnako mizra bhAva kahate haiN| 8. kSAyopazamika bhAvako mizra kahane sambandhI zaMkA-samAdhAna / -de0 mizra/2 2. kSayopazamake lakSaNoM kA samanvaya vedaka samyagdarzana - de0 samyagdarzana / IV / 4 | - 2. vedaka samyagdarzanako kSayopazama kaise kahate ho, audavika kyoM nahIM dha. 5/1,7,5/200/7 kadhaM puNa ghaDade / jahaTThiyaTThasaddahaNaghAyaNa sattI sammataphakhINAti tesiM khaiyasaNNA / khayANamuvasamo pasa dAkhaksamo / tarapuSpaNNAdI svaoomasamiyaM vedasammata madi ghaDade / = prazna - ( kSayopazamake prathama lakSaNa ke anusAra ) vedaka samya jainendra siddhAnta koza
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSayopazama 184 2. kSayopazamake lakSaNoMkA samanvaya pddegaa| prazna-to tIsare guNasthAnameM aupazamika bhAva bhI mAna liyA jAve 1 uttara-nahIM, kyoMki, tIsare guNasthAnameM aupazamika bhAvakA pratipAdana karanevAlA koi ArSa vAkya nahIM hai| 5. phira vedaka va kSAyopazamika samyaktvameM kyA antara tvameM kSayopazama bhAva kaise ? uttara-yathAsthita artha ke zraddhAnako ghAta karanevAlI zakti jaba samyaktva prakRtike spardhakoMmeM kSINa ho jAtI hai, taba unakI kSAyika saMjJA hai / kSINa hue spardhakoMke upazamako arthAta prasannatAko kSayopazama kahate haiM / usameM utpanna honese vedaka samyaktva kSAyopazamika hai| dha. 7/2,1,73/108/7 sammattadesaghAdiphayANamaNataguNahANIe udayamAgadANamaidaharadesadhAdittaNeNa uvasaMtANaM jeNa khaovasamasaNNA atthi teNa tatthuppaNajovapariNAmo khaovasamaladdhI snnnnido| tIe khabobasamaladdhIe vedagasammattaM hodi |-anntgunn hAnike dvArA udayameM Aye hue tathA atyanta alpa dezadhAtitvake rUpase upazAnta hue samyaktva mohanIya prakRtike dezaghAtispardhakoMkA caki kSayopazama nAma diyA gayA hai, isalie usa kSayopazamase utpanna jIva pariNAmako kSayopazamalabdhi kahate haiN| usI kSayopazama labdhise vedaka samyaktva hotA hai| 2. kSayopazama samyagdarzanako kathaMcit udayopazamika bhI kahA jA sakatA hai dha./14/5.6.19/21/11 sammattadesaghAdiphaddayANamudaeNa sammattuppattIdo odiyN| ovasamiyaM pitaM. svvdhaadiphddyaannmudyaabhaavaado| - samyaktvake dezavAti spardhakoMke udayase samyaktvakI utpatti hotI hai, isalie to vaha audayika hai| aura vaha aupazamika bhI hai, kyoMki vahA~ sarvaghAti spardhakokA udaya nahIM pAyA jaataa| (de0 mishr/2/6/4)| 3. kSAyopazamika bhAvako udayopazamikapane sambandhI dha.41,7,7/203/6 udayassa vijjamANassa khyvyvesvirohaado| tado ede tiNNi bhAvA udovasamiyattaM pttaa| Na ca evaM, edesimuda ovasamiyattapaduppAyaNamuttAbhAvA |-prshn-jis prakRtikA udaya vidyamAna hai, usake kSaya saMjJA honekA virodha hai / isalie ye tInoM hI bhAva ( dezasaMyatAdi) udayopazamikapaneko prApta hote haiN| uttaranahIM. kyoMki ina guNasthAnoMko udayopazamikapanA pratipAdana karanevAle sUtrakA abhAva hai| *kSAyopazamika bhAvako audayika nahIM kaha sakate -de0mizra/2 dha. 1/1,1,11/172/6 "uppajjai jado tado vedayasammatta khaovasamiyamidi kesiMci AiriyANaM vakkhANaM taM kimidi Necchijjadi, idi cettaNNa, puvvaM uttu ttraado| dha. 1/1,1,11/166/5 vastutastu samyamithyAtvakarmaNo niranvayenAptA gama paryAyaviSayarucihananaM pratyasamarthasyodayAtsadasadviSayazraddhotpadyata iti-1. prazna-jaba kSayopazamasamyaktva utpanna hotA hai taba use vedaka samyagdarzana kahate haiN| aisA kitane hI AcAryoMkA mata hai, use yahA~ para kyoM nahIM svIkAra kiyA gayA hai / uttara-yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki isakA uttara pahale de cuke haiM / 2. yathA-vAstavameM to samyagamithyAtva karma niranvaya rUpase Apta, Agama aura padArthaviSayaka zraddhAke nAza karaneke prati asamartha hai, kintu usake udayase sat-samIcIna aura asata-asamIcIna padArthako yugapat viSaya karane vAlI zraddhA utpanna hotI hai| dha.1/1,1,146/368/1kathamasya vedakasamyagdarzanavyapadeza iti ceducyte| darzanamohavedako vedaka., tasya samyagdarzanaM vedakasamyagdarzanam / kathaM darzanamohodayavartA samyagdarzanasya sambhava iti cenna, darzanamohanIyasya dezaghAtina udaye satyapi jIvasvabhAvazraddhAnasyaikadeze satyavirodhAt / =prazna-kSAyopazamika samyagdarzanako vedaka samyagdarzana yaha saMjJA kaise prApta hoto hai / uttara-darzanamohanIya karmake udayakA bedana karanevAle jIvako vedaka kahate haiM, usake jo samyagdarzana hotA hai use vedaka samyagdarzana kahate haiN| prazna-jinake darzanamohanIya karmakA udaya vidyamAna hai, unake samyagdarzana kaise pAyA jAtA hai ? uttara-nahIM, kyoMki, darzanamohanIyako dezaghAti prakRtike udaya rahanepara bhI jIvake svabhAvarUpa zraddhAnake ekadeza rahane meM koI virodha nahIM AtA hai| go.jI./jI.pra./2/50/18 samyaktvaprakRtyudayasya tattvArtha zraddhAmasya malajananamAtra evaM vyApArAva tataH kAraNAt tasya dezaghAtitvaM bhvti| evaM samyaktvaprakRtyudayamanubhavato jIvasya jAyamAnaM tattvArthazraddhAna vedakasamyaktvamityucyate / idameva kSAyopazamikasamyaktvaM nAma, darzanamohasarvaghAtispardhakAnAmudayAbhAvalakSaNakSaye dezadhAtispardhakarUpasamyaktvaprakRtyudaye tasyaivoparitanAnudayaprAptaspardhakAnA sadavasthAlakSaNopazame ca sati samutpannatvAt / -samyaktva prakRtike udayakA tattvArtha zraddhAna kau mala upajAbane mAtra hI virSe vyApAra hai tIhiM kAraNate tisa samyaktvaprakRtika dezaghAtipanA haiM aise samyaktvaprakRtika udayakoM anubhavatA jIvake utpanna bhayA jo tattvArtha zraddhAna so vedaka samyaktva hai aisA kahie hai| yaha hI vedaka samyaktva hai so kSAyopazamika samyaktva aisA nAma dhAraka hai jAta darzanamohake sarvaghAti spardhakanikA udayakA abhAvarUpa hai lakSaNa jAkA aisA kSaya hote mahuri dezavAtispardhakarUpa samyaktva prakRtikA udaya hote bahuri tisahIkA vartamAna samaya sambandhIta Uparike niSeka udayakauM na prApta bhaye tinisambandhI spardhakanikA sattA avasthA rUpa upazama hote vedaka samyaktva ho haiM tAta yAhIkA dUsarA nAma kSAyopazamika hai bhinna nAhIM hai| * kama kSayopazama va AtmAbhimukha pariNAmameM kevala bhASAkA bheda hai-de0 paddhati / 4 parantu sadavasthArUpa upazamake kAraNa use aupazamika nahIM kaha sakate dha.1/1/1,11/166/7 [upazamasamyagdRSTau samyagmithyAtvaguNaM pratipanne sati samyagmidhyAtvasya kSAyopazamikatvamanupapanna tatra samyagmithyAtvAnantAnubandhinAmudayakSayAbhAvAt / tatrodayAbhAvalakSaNa upazamo'stIti cenna, tasyaupazamikatvaprasaGgAt / astu cenna, tthaaprtipaadksyaarsssyaabhaavaat| - [upazama samyagdRSTike samyagmithyAtva guNasthAnako prApta honepara usa samyagmithyAtva guNasthAnameM kSayopazamapanA nahIM bana sakatA hai, kyoMki, upazama samyaktvase tRtIya guNasthAnameM Aye hue jIvake aisI avasthAmeM samyak-prakRti, mithyAtva aura anantAnubandhI ina tInoMkA udayAbhAvI kSaya nahIM pAyA jAtA hai| ] prazna-upazama samyavaravase Aye hue jIvake tRtIya guNasthAnameM samyakaprakRti, mithyAtva aura anantAnumandhI ina tonoMkA udayAbhAva rUpa upazama to pAyA jAtA hai / uttara-nahIM, kyoMki isa taraha to tosare guNasthAnameM aupazamika bhAva mAnanA jainendra siddhAnta koza
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSayopazama 3. kSayopazama samyaktva va saMyamAdi ArohaNa vidhi 1. kSayopazama samyaktva ArohaNameM do karaNa ho haiM sA./jI.a./102/2246 karmaNA kSayopazamanavidhAne nirmulakSayavidhAne cAnivRttikaraNapariNAmasya vyApAro na kSayopazama vidhAne iti pravacane pratipAditatvAt / karmoMke upazama vA kSaya vidhAna hI viSai anivRttikaraNa ho hai / kSayopazama viSai hotA nAhIM / aisA pravacanameM kahA hai / 185 2. saMyamAsaMyama ArohaNameM kathaMcit 3 va 2 karaNa gha. /6/1,6-8,14/270/10 paDhamasammattaM saMjamAsaMjamaM ca akameNa paDi jAvitiNi vi karaNAni kujadi jammAdiTThI aTThAvIsasaMtakamiyavedagAsamma pAoNamacyAdiTThI vA jadi sa mAsajamaM paDivajjadi to do caiva karaNANi, aniyaTTIkaraNassa abhAvAdo / - prathamopazamaM samyaktvako aura saMyamAsaMyamako eka sAtha prApta hone vAlA jIva bhI tInoM hI karaNoM ko karatA hai / asaMyatasamyagdRSTi athavA mohanIya karmakI aTThAIsa prakRtiyo kI sattAvAlA vedakasamyaktva prApta karaneke yogya mithyAdRSTi jIva yadi saMyama saMyamako prApta hotA hai, to usake do hI karaNa hote, haiM kyoMki usake aniyattikaraNa nahIM hotA hai| (6/1.1.14/26/1/ (.saa./muu./109)| gha. 6/1.18.14/2016 jari saMjamAsajamAdo pariNAmapavaraNa Niggado saMto puNaravi aMtomuhutteNa pariNAmapaccaeNa ANIdo saMjamA saMjamaM paDavajjadi, doha karaNANamabhAvAdo tattha Natthi TThididhAdo aNubhAgadAdo vA kudo pRthdhaM dohi karahiyAdidadi anubhAgAna baDDIhi vimA saMkramAsa janassa pugarAgatAdo yadi pariNAmauke yogase saMgramAsaMyamase nikalA huA, arthAt girA huA, phira bhI antarmuhUrta ke dvArA pariNAmoM yogale lAyA huA saMyamAyamako prApta hotA hai to adhakaraNa aura apUrvakaraNa. ina donoM karaNIkA abhAva honese vahA~ para sthitighAta va anubhAga ghAta nahI hotA hai| kyoki pahale ukta dono karaNIke dvArA ghAta kiye gaye sthiti aura anubhAgo kI vRddhi binA vaha saMgramAsa yamako puna prApta huA hai / la. sA./mU./100-171 miccho desacaritaM vedagasammeNa geNhamANo hu dukaraNaparime gehAdi guNasevI parica taskara sampatti vA thoca hodi karaNArNa ThidivaMTasaharusaga avyakaraNaM samapadi hu / 171 / anAdi vA sAdi midhyAdRSTi jIva upazamasamyaktva sahita deza cAritrako gRhai hai so darzanamohakA upazama vidhAna jaise pUrve varNana kiyA te se hI vidhAna kari tIna karaNanikI anta samaya viSai deza cAritrako gRhe hai / 170| sAdi mithyAdRSTi jIva vedaka samyakva sahita deza cAritrako grahaNa kareM tAke adhakaraNa aura apUrvakaraNa se hI hI karaNa hoDa, tini vidhai guNazreNI nirjarAna hodd'|09| 1 3. saMyamAsaMyama ArohaNa vidhAna lagA/jI.pa./100 106 sArA sAdi athavA anAdi midhyAdRSTi jIva upazama samyaktva sahita jana grahaNa karatA hai taba darzanamoha vidhAnavata taise vidhAna karake tIna karaNanikA anta samayaviSai dezacAritra grahai hai 1970 // sAdi midhyAdRSTi jIva vedaka samyaktva sahita deza cAritrako grahai hai tA adhaHkaraNa apUrvakaraNa e doya hI karaNa hoya tinavi guNazreNI nirjarA na ho hai anya sthiti khaNDAdi sarva kAryoMko karatA huA apUrvakaraNake anta samaya meM yugapada ka ara dezacAritrakoNa para hai| mahA~ anivRttikaraNa ke binA bhA0 2-24 3. kSayopazama samyaktva va saMyamAdi ArohaNa vidhi bhI inakI prApti saMbhava hai| bahuri apUrva karaNakA kAlaviSai saMkhyAta hajAra sthiti khaNDa bhayeM apUrvakaraNakA kAla samApta ho hai / asaMyata vedaka samyagdRSTi bhI doya karaNakA aMtasamaya viSai dezacAritrako prApta ho hai| mithyAdRSTikA vyAkhyAna taiM siddhAnta ke anusAri asaMyatakA bhI grahaNa karanA / 171-172 / apUrvakaraNakA anta samaya ke anantaravartI samaya viSai jIva dezabatI hoi kari apane deza kA kAla viSe Ayuke binA anya karmanikA sarva sattva dravya apakarSaNakari uparitana sthiti viSai ara bahubhAga gRNazreNI AyAma viSai denA 1173| dezasaMyata prathama samaya lagAya antarmuhUrta paryanta samaya-samaya anantaguNA vizuddhatA kari baMdhe hai soyAko ekAntavRddhi dezasaMyata kahiye / isake antarmuhUrta kAla pazcAt vizuddhatAko vRddhi rahita ho svasthAna dezasaMyata hor3a yAkau athApravRtta dezasaMyata bhI kahiye / 174 | athApravRtta dezasaMyata jIva so kadAcit vizuddha hoi kadAcita saMklezI hoi tahA~ vivakSita karmakA pUrva samayaniye jo apakarSaNa kIyA tAteM anantara samaya vizuddhatAkI vRddhike anusAri catu sthAna patita vRddhi liye guNazreNi viSai nikSepaNa kareM hai| 4. kSAyopazamika saMyamameM kathaMcit 3 va 2 karaNa gha. 6/1.6-8,14/281 / 1 tattha obasamacArisapavivahA uccade / taM jahA - paDhamasammattaM saMjamaM ca jugavaM paDivajjamANo tiSNi vikaraNANi kAUNa paDivajjadi |...jdi puNa aTThAvIsasaMtakammao miyAdiTThI asadasammAhaTTI jahAja vA saMja paDivajjadi to do caiva karaNANi, aNiyaTTIkaraNassa abhAvAdo / ...jamAdo vigdo aja didviditakrameNa aDideNa puNo saMjamaM paDivajjadi tassa saMjamaM paDivajjamANassa apuThavakaraNAbhASAdo ra dvividhAdo aNubhAgavAdo vA asaMjama maMtRNa matAvitidi aNubhAgasaMtakammassa do vi vAdA mohi karaNehi viNA tassa saMjamaggahaNAbhAvA / kSAyopazamika cAritrako prApta karanekA vidhAna kahate haiN| vaha isa prakAra hai - prathamopazama samyaare aura saMyamako eka sAtha prApta karanevAlA jIva tInoMhI kraNoM ko karake ( saMyama ko ) prApta hotA hai punaH mohanIyakarma kI lar3AIsa prakRtiyoMkI sattAvAlA mithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi, athavA saMyatAsaMta jIva saMyamako prApta karatA hai, to do hI karaNa hote haiM, kyoMki, usake anivRttikaraNakA abhAva hotA hai. saMyamase nikalakara aura asaMyamako prApta hokara yadi avasthita sthiti sabake sAtha punaH saMyamako prApta honevAle usa jIva ke apUrvakaraNakA abhAva honese na to sthiti ghAta hotA hai aura na anubhAga ghAta honA hai / ( isalie vaha jIva saMyamAsaMyamavat pahale hI donoM karaNoM dvArA ghAta kiye gaye sthiti aura anubhAgakI vRddhike binA hI karaNoMke saMyamako prApta hotA hai) kintu asaMyamako jAkara sthiti sattva aura anubhAga sattvako baDhAnevAlA jIvake donoM hI ghAta hote haiM kyoMki donoM karaNoM ke binA usake saMyamakA grahaNa nahIM ho sakatA / 5. kSAyopazamika saMyama ArohaNa vidhAna .sA./101110 savanacaritaM tahiM samayasama eksa khaiyaM ca / sammantuvanti vA uvasamasammeNa girahado paDhamaM / 1866 vedakajogo miccho aviradadeso ya doNi karaNeNa / desavadaM vA gihRdi guNaseDhI Natthi tavakaraNe // 110 // sa sA./jI. 1/129/242/ 3H paramaNyamahutparyantaM deza yAzI prakriyA tAdRzyevAtrApi sakalasaMyate bhavatIti grAhyam / ayaM tu vizeSayatra yatra dezasaMyata ityucyate tatra tatra sthAne virata iti vaktavyaM bhavati / 1. sakala cAritra tIna prakAra haiM- kSAyopazamika, aupazamika va kSAki vahA~ pahalA kSAyopazamika cArita sAtavA chaThe guNasthAna - jainendra siddhAnta koza
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSAti 186 kSINakaSAya kssaayopshmiklbdhi-lbdhi/2| kSAyopazamika samyagdarzana-de0 samyagdarzana/IV/ 4 | kSAra rAzi-eka graha -de0 grh| kSiAtazayana-sAdhakA eka mUlaguNa-de0nidrA/2 / kSipra-de. mtijnyaan/4| kSINakaSAya 1. kSINa kaSAya guNasthAnakA lakSaNa viSa pAiye hai tAkau jo jIva upazama samyaktva sahita grahaNa karai hai so mithyAtva te grahaNa karaiM haiM tAkA to sarva vidhAna prathamopazama samyaktvavat jaannaa| kSayopazama samyaktvako grahatA jIva pahale apramatta guNasthAnako prApta ho hai / 18 / vedaka samyaktva sahita kSayopazama cAritrako mithyASTi, vA avirata, va dezasaMyata jIva dezavata grahaNavat adha pravRtta vA apUrvakaraNa ina doya karaNa. kari grahe hai| tahA~ karaNa virSe guNazreNI nAhI hai| sakala saMyamakA grahaNa samaya teM lagAya guNazreNI ho hai / 10 / 2. = ihA~ te Upara alpa-bahutva paryanta jaise pUrva deza viratavirSe vyAkhyAna kiyA hai taise sarva vyAkhyAna yahA~ jAnanA / vizeSatA itanI-vahA~-jahA~ dezavirata kahyA hai ihA~tahA~ sakala virata khnaa| 6. kSayopazama bhAvameM do hI karaNoMkA niyama kyoM la. sA /jo pra./172/224/6 anivRtikaraNapariNAma vinA kathaM deza cAritraprAptirityapi nAzaDUnIyaM karmaNAM sarvopazamana vidhAne nirmalakSaya vidhAne cAnivRttikaraNapariNAmasya vyApAro na kSayopazamavidhAne iti pravacane pratipAditvAt / = prazna--anivRttikaraNa pariNAmake binA dezacAritrakI prApti kaise ho sakatI hai| uttara-aimo AzaMkA nahI karanI cAhie, kyoki karmoke upazamavalaya vidhAname hI anivRttikaraNa pariNAmakA vyApAra hotA hai, kSayopazama vidhAname nahIM, aisA pravacana meM pratipAdita kiyA gayA hai| 7. utkRSTa sthiti va anubhAgake bandha vA sattvameM saMyamAsaMyama va saMyamakI prApti saMbhava nahIM dha. 12/4,2,102/303/10 ukkassaTThidisate ukkassANubhAge ca saMte bajjhamANe ca sammatta-saMjama-saMjamosaMjamANaM ghnnaabhaavaadii| utkRSTa sthiti sattva aura utkRSTa anubhAga sattvake honepara tathA utkRSTa sthiti aura utkRSTa anubhAgake baMdhanepara samyaktva, sayama evaM sayamAsaMyamakA grahaNa sambhava nahIM hai| kSAMti-saM.sto/16/34kSAnti kssmaa|kssmaa va zAnti ekArtha vAcI hai| sa. si./6/12/331/5 krodhAdinivRti' kSAnti' / krodhAdi doSokA nirAkaraNa karanA zAnti hai| (rA.vA./6/12/1/523/1); (go. / jii.pr./801/180/14)| kSAyika upabhoga-de0 upbhog| kSAyika cAritra-de0 caaritr/1| kSAyika dAna-de0 dAna / kSAyika bhAva-de0kSaya/4 / kSAyika bhoga-de0 bhog| kSAyika lbdhi-lbdhi/1| kSAyika lAbha-de0 lAbha / kSAyika vIrya-de0 vIrya : kSAyika samyaktva-de0 samyagdarzana / kSAyika samyagjJAna-de0 samyagjJAna / kSAyika samyagdRSTi-de0 samyagdRSTi/5/1 / kSAyika samyagdarzana-de0 sabhyagdarzana/IV| 5 | kSAyopazamika ajJAna-de0 ajJAna / kSAyopazamika jJAna-de0 jJAna / 6.saM./prA./1/25-26 NissesaravINa moho phlihaamlbhaaynnudysmcitto| vINakasAo bhaNNai NiggaMtho vIyarAehi / 25 / jaha suddhaphalihabhAyaNarivattaM NIra khu himmalaM suddh| taha NimmalapariNAmo strINakasAo muNeyavyo / 26 = moha karma ke ni zeSa kSINa ho jAnese jisakA citta sphaTikake nirmala bhAjaname rakhe hue salila ke samAna svaccha ho gayA hai, aise nirgrantha sAdhuko vItarAgiyone kSINakaSAya saMyata kahA hai| jisa prakAra nirmalI Adise svaccha kiyA huA jala zuddha-svara sphaTikamaNike bhAjanameM nitarA lenepara sarvathA nirmala evaM zuddha hotA hai, usI prakAra kSINakaSAya saMyatako bhI nirmala, svaccha evaM zuddha pariNAma vAlA jAnanA cAhie / 25-26 // (dha. 1/1, 1.21/123/110), (go.ja./ma/62), (pN.sNs/1/48)| rA, vA/8/1/22/560 sarvasya. sapaNAcca...kSINakaSAya' / samasta mohakA kSaya karanevAlA kSINakaSAya hotA hai| dha 1/1,1,20/181/8kSINaH kaSAyo yeSAM te kssiinnkssaayaaH| kSINakaSAyAzca te vItarAgAzca kSINakaSAyavItarAgA / chadmani AvaraNe tiSThantIti chadmasthA' / kSINa kaSAyavItarAgAzca te chadmasthAzca kssiinnkssaayviitraagchdmsthaa'|= jinakI kaSAya kSINa ho bhanI hai unhe kSINakaSAya kahate haiN| jo kSINakaSAya hote hue vItarAga hote hai unheM kSINakaSAya-vItarAga kahate haiN| jo chadma arthAt jJAnAvaraNa aura darzanA. varaName rahate haiM unhe chadmastha kahate haiN| jo kSINakaSAya vItarAga hote hue chadmastha hote haiM unhe kSINakaSAya-vItarAga-chadmastha kahate hai| dra saM/TI0/13/33/4 upazamazreNivilakSaNena kSapakazreNimArgeNa niSkaSAyazuddhAtmabhAvanAbalena kSINakaSAyA dvAdazaguNasthAnavartino bhavanti / - upazama zreNIse bhinna kSapaka zreNI ke mArga se kaSAya rahita zuddhAtmAkI bhAvanAke balase jinake samasta kapAya naSTa ho gaye haiM ve bArahaveM guNasthAnavartI hote haiN| 2. samyaktva va cAritra donoMkI apekSA isameM kSAyika bhAva hai dha/1/1,1,20/160/4 paJcasu guNeSu kasmAdasya prAdurbhAva iti ceda dravyabhAvavaividhyAdubhayAtmakamohanIyasya niranvayavinAzArakSAyika. guNanibandhana' |-prshn-paaNc prakAra ke bhAvoM meMse kisa bhAvase isa guNasthAnakI utpatti hotI hai ! uttara-mohanIyakarmake do bheda haidravyamohanIya aura bhAvamohanIya / isa guNasthAnake pahale donoM prakArake mohanIyakarmakA niranvaya (sarvathA) nAza ho jAtA hai, ataeva isa guNasthAnakI utpatti kSAyika guNase hai| 3. zuma prakRtiyoMkA anubhAga ghAta nahIM hotA dha. 12/4,2.7.14/18/2 khINakasAya-sajogIsu dvidi-aNubhAgaghAdesu satesu vi suhANaM payaDINaM aNubhAgaghAdo tthi tti siddhe / kSINakaSAya aura sayogI guNasthAnoM meM sthiti dhAta va anubhAga ghAta honepara bhI zubha prakRtiyoM ke anubhAgakA dhAta vahA~ nahIM hotaa| jainendra siddhAnta koza
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSINakaSAya 4. kSINakaSAya guNasthAna meM jIvoMkA zarIra nigoda rAzise zUnya ho jAtA hai 187 Sa khaM / 14 / 5-6 / 362/487 sabbukkassiyAe guNaseDIe maraNeNa madANa saracireNa kAlena pille vijyamANA tesi carimasamae madAvasidrA AliyA akhaMkhejjadimAgameco gigodANaM // 632 // 1 .. gha. 14/5.6.63/05/1 khINakAyassa paDhamasamae anaMtA bAvaraNigodajIvA mati / vidiyasamara visesAhiyA jInA mara ti...evaM tadivasamayAdivitesAhiyA misesAhiyA maraMti jAna khIpakasAyaddhAe paDhamasamaya pahuDi AvaliyapudhattaM gadaM tti / teNa paraM saMjjadi bhAgavbhahiyA saMkhejjadi bhAgambhahiyA maraMti jAna yogasAyacA AvaliyAe ajjadi bhAgo seso si sado uvarimANatarasamae asaMkhejjaguNA maraMti evaM asaMkhejjaguNA asakhejjaguNA maraMti jAva khINakasAyaca rimasamao ti / evamuvari pi jAgiNa mata jAma lIkasAyacarimasamao 1i. sarvotkRSTa guNazreNi dvArA maraNase mare hue tathA sabase dIrghakAlake dvArA nirlepya honevAle una jIvoke antima samayameM mRta honese bace hue nigodokA pramANa Avalike asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| | 362 / 2 kSINakaSAya hue jIvake prathama samayameM ananta bAdara nigoda jIva marate hai| dUsare samaya me vizeSa adhika jIva marate hai |... isI prakAra tIsare Adi samayoM vizeSa adhika vizeSa adhika jIva marate haiN| yaha krama kSINakaSAyake prathama samayase lekara Avali pRthaktva kAla taka cAlU rahatA hai| isake Age saMkhyAta bhAga adhika saMkhyAta bhAga adhika jIva marate hai / aura yaha krama kSINakaSAya kAlameM AvalikA saMkhyAtavA~ bhAga kAla zeSa rahane taka pAda rahatA hai| isake Age ke lage hue samayame asaMkhyAta guNe jIva marate hai / isa prakAra kSINa kaSAyake antima samaya taka asaMkhyAtaguNe jIva marate haiM / ... isI prakAra Age bhI kSINakaSAyake antima samaya taka jAnakara kathana karanA caahie| ( dha 14 / 5,6,/632/482/10 ) / 14/5.6063/11/1 saMpahi khojakasApahamasamahuDa tAba bAraNigodajIvA upajjeti jAva tesi caiva jahaNAuvakAlo seso tti | te para Na uppajjeti / kudo / uppaNNANaM jIvaNIyakAlAbhAvAdo / teNa kAraNeNa bAdaraNigodajIvA eto ppahuDi jAva khINakasAyacarimasamao ti tAva suddhA maraMti cetra / gha. 14/16.12/138/3 khIsAvA oggabAdaraNigodavasajya kAlamAbhAvAdI bhAve vANa kassa vi vi hoNa sAyammi bAdaraNigodAsaMtIe kevala guppttivirohaado|" 1. kSINakaSAyake prathama samayase lekara bAdara nigoda jIva tabataka utpanna hote haiM jabataka kSINakaSAyake kAlameM unakA jaghanya AyukA kAla zeSa rahatA hai| isake bAda nahI utpanna hote; kyoki utpanna honepara unake jIvita rahanekA kAla nahIM rahatA, isalie bAdaragigodajoba yahA~ se lekara zrIyake antima samaya taka kevala marate ho hai| 2. kSINakaSAya prAyogya bAdara nimodavargaNAoMkA sarvadA avasthAna nahIM pAyA jaataa| yadi unakA avasthAna hotA hai to kisI bhI jIvako mokSa nahIM ho sakatA hai, kyoki zrINa kaSAyame bAdara nigodavargaNAke rahate hue kevalajJAnakI utpatti honeme virodha hai / 5. hiMsA hote hue bhI mahAvatI kaise ho sakate haiM gha. 14/5.6.12/86/6 kimaTUlamede ettha mara ti / jjhANeNa NigodajIvappattidi udAraNa pirohAdo kA varga tAtIrAsaha sAgaM karma appArA se kare vA kathamahisAlamapaMca mahavvayasabhavI / Na, bahiraMga himAe AsavattAbhAvAdo / - prazna- ye nigoda jIva yahA~ kyo maraNako prApta hote hai ? uttara- kyoki dhyAna se nigodajIvIko utpatti aura unakI sthitike kAraNakA nirodha kSudhAparISaha ho jAtA hai| prazna-dhyAnake dvArA anantAnanta jIvarAzikA hanana karanevAle jIvoko nirvRtti kaise mila sakatI hai| uttara- apramAda honese / prazna- hiMsA karanevAle jIvoMke ahisA lakSaNa pA~ca mahAvata ( AdirUpa apramAda ) kaise ho sakatA hai ? uttara- nahIM, kyoMki bahiraMga hisAse, Asava nahIM hotaa| anya sambandhita viSaya * kSapaka zreNI -de0 zreNI/2 / * isa guNasthAnameM yogakI sambhAvanA va tatsambandhI zaMkA-samAdhAna - de0 yoga / 4 / * isa guNasthAnake svAmitva sambandhI jIvasamAsa, mArgaNAsthAnAdi 20 prarUpaNAe~ - de0 sat / * isa guNasthAna sambandhI sat ( astitva ) saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAeN - de0 0 vaha vaha nAma 1 sattva / * isa guNasthAnameM prakRtiyoMkA bandha, udaya va * sabhI mArgaNAsthAnoMmeM Ayake anusAra hI - de0 vaha vaha nAma / vyaya honekA niyama - de0 mArgaNA / kSIrakadaMbapu. / 11 / zloka, nArada va vasukA guru tathA nAradakA pitA thaa| (16) / ziSyoke paDhAte samaya muniyoMkI bhaviSyavANI sunakara dIkSA dhAraNa kara lI (24) / (ma. pu./67/258-326) / kSIrarasakSIravara- madhyalokakA paMcama dvIpa va sAgara-de0 loka /5/1 / kSIrasrAvI Rddhi-30/8 eka graha de0 graha | - kSIrodA- apara videhastha eka vibhaMgA nadI - de0 loka / 7/8 kSudrabhava-eka antarmuhUrta meM sambhava bhaya pramANa-07 kSudra himavAn- de0 himavAn / drahakA kUTa- de0 loka /5/7 / kSudhAparISaha- 1. lakSaNa sa.si./6/1/420/6 bhikSorniyAhAragaveSaNastadA palA anivRttavedanasyAkAle deza bhikSA pratinivRsaMbhrA STrapatitatamindukatipayayatsahasA parizuSkapAnasyodIrNadasthApi sato satobhikSAlAbhAdalAbhamadhikaguNaM manyamAnasya kSudbAdhApratyacintanaM kSudvijayaH / = jo bhikSu nirdoSa AhArakA zodha karatA hai| jo bhikSA ke nahIM milane para yA alpa mAtrAme milanepara kSudhAko vedanAko prApta nahI hotA, akAlame yA adezameM jise bhikSA lenekI icchA nahIM hotI jayantu garma bhANDameM girI huI jalakI katipaya do samAna jisakA jalapAna bhUkha gayA hai, aura kSudhA vedanAkI udIraNA honepara bhI jo bhikSA lAbhakI apekSA usake alAbhako adhika guNakAro mAnatA hai, usakA yuvAjanya bAdhAkA cintana nahIM karanA kSudhAparopahajaya hai / (rAvA./1/6/2/608); (cA. sA. / 108/5 ) / 2. kSudhA aura pipAvAmeM antara rAmA /1/6/2/60 / 32 pipAsayo pRthagvacanamanarthakam / kuta" / aikAditi tana, ki kAraNa sAmarthyabhedAt anyadhiH sAmarthyamanyapipAsAyA abhyavahArasAmAnyAt kAryamiti tadapi jainendra siddhAnta koza
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ zullaka -- na yuktam: kuta' / adhikaraNabhedAda / anyaddhi kSudha pratIkArAdhikaraNam, anyat pipAsAyA / prazna-kSudhA parISaha aura pipAsA parISahako pRthak-pRthak kahanA vyartha hai, kyoMki donoMkA eka hI artha hai| uttara- aisA nahIM hai kyoMki bhUkha aura pyAsako sAmarthya judI-ju hai| prazna - abhyavahAra sAmAnya honese donoM eka hI hai| uttaraaisA kahanA bhI ThIka nahI hai, kyoki donome adhikaraNa bheda hai arthAt donokI zAntike sAghana pRthaka pRthaka hai / kSullaka kSullaka 'zabdakA artha choTA hai| choTe sAdhuko kSullaka kahate hai athavA bhAvakako 11 bhUmikAo meM sarvotkRSTa bhUmikAkA nAma kSullaka hai| usake bho do bheda hai-eka kSullaka aura dUsarA aillaka | donoM ho sAbuna bhikSAvRti bhojana karate hai, para ke pAsa eka kaupIna va eka cAdara hotI hai, aura ailakake pAsa kevala eka kopIna laka bhartagome bhojana kara letA hai para aisA pANipAtramehI karatA hai| zulka kezatoSa bhI kara letA hai aura kaicose bhI bAla kaTavA letA hai para ailaka keza loca ho karatA hai / sAdhu va ailakame laMgoTImAtrakA antara hai / 1 1 zullaka zabdakA artha choTA 1 uddiSTa tyAga pratimAkA lakSaNa / - de0 uddiSTa / de0/1 1 utkRSTa Avakake do bhedoMkA nirdeza zUdako zulka dIkSA sambandhI de0 varNa vyvsthaa/4| kSullakakA svarUpa / 3 kSullakako zveta vastra rakhanA cAhie, raMgIna nahI / 4 kSullakako zikhA va yajJopavIta rakhanekA nirdeza | 5 kSullakako mayUrapicchAkA niSedha 1 6 kSullaka gharameM bhI raha sakatA hai| 7 zulka nirdeza kSullaka kSullaka gRhatyAgI hI hotA hai| pANipAtra vA pAtrame bhI bhojana karatA hai| zulkakI keza utAranekI vidhi| 10ko ekamukti na popavAsakA niyama / 11 kake bheda / 12 ekagRhabhojI kA rUpa / 13 aneka gRhabhojI kSullakakA svarUpa / 14 aneka gRhabhojIko AhAradAnakA nideza 15 zullakako pAtra prazAsanAdiniyA karanekA vidhAna / 16 kSullakako bhagavAnkI pUjA karanekA nirdeza / 17 sAdhanAdi zatakoMkA nirdeza va svarUpa | 18lka do bhedoMkA itihAsa va samanvaya / 8 9 ailaka nirdeza -de0 ainaka ailaka kA svarUpa | 1] zullaka va laka rUpa do kA itihAsa va samanyaya / 188 kSullaka 1. zullaka zabdakA artha choTA - amarakoSa /142/16 nivarNa pAmaro nIca prAkRtaraca pRthgjnH| nihonosolakaracetarazca saH vivarNa, pAmara, nIca, prAkRta aura pRthagjana, nihIna, apasada, jAma aura sukha me ekArthamAthI zabda hai / sva. sto./5 sa vizvacakSuvRSabho'cita sato, samagra vidyAtmavapuniraMjana' punAtu ceto mama nAbhinandano jinojiyAdi zAsana // 2 // jo sampUrNa karma zatruoMko jItakara 'jina' hue, jinakA zAsana kSullakavAdiyo ke dvArA ajeya aura jo sarvadarzI hai, sarva vidyAtma zarIra hai, jo satpuruSoMse pUjita hai, jo niraMjana padako prApta hai| ve nAbhinandana zrI RSabhadeva mere anta. karaNako pavitra kare / * uddiSTa tyAga pratimAkA lakSaNa de0 u * utkRSTa zrAvakake do bhedoMkA nirdeza de0 bhAvaka / 1 / * zuddhakI laka dIkSA sambandho 60 varNa vyavasthA/4 2. lakakA svarUpa sAdha / 7/38 kaupInasaMkhyAna ( ghara ) - pahalA ( zrAvaka ) kSullaka laMgoTI aura kopInakA dhAraka hotA hai| * lA. sa /7/63 kSullaka komalAcAra / ekavastraM sakopInaM... kSullaka zrAvaka ailakakI apekSA kucha sarala cAritra pAlana karatA hai eka vastra, tathA eka kopIna dhAraNa karatA hai| ( bhAvArtha - eka vastra rakhanekA abhiprAya khaNDa vastrase hai / dupaTTAke samAna eka vastra dhAraNa karatA hai / 301 2. kSullakako zveta vastra rakhanA cAhie, raMgIna nahIM 1. 100/36 aMzukeopanItena sitena prctaatmnaa| mRgAlakANDajAlena nAgendra iva manthara | 36 | = ( vaha kSullaka ) dhAraNa kiye hue sapheda caJcala vastrase aisA jAna par3atA thA mAno mRNAloke samUhase veSTita manda manda calanevAlA gajarAja hI ho / mAgha / 7/38 / sitakaupInasaMvyAna |38| pahalA kSullaka kevala sapheda laMgoTI banI rakhatA hai ( jasahara caritra (puSpadantakRtA) / dharmagrA/8/69) 4 kSullakako zikhA va yajJopavIta rakhanekA nirdeza lAsa 0/63 zulaka komalAcAra zikhAmutrAGkita bhvet| yaha kSullaka zrAvaka coTI aura yajJopavItako dhAraNa karatA hai | 63 | | dazavIM pratimAme yadi yajJopavIta va coToko rakhA hai to haka avasthAmai bhI niyama rakhanI hogii| anyathA icchAnusAra kara letA hai| aisA abhaya hai| lAsa / 0/63 kA bhAvArtha ) ] 5. kSullaka ke lie mayUrapicchakA niSedha sA. dha/7/36 sthAnAdiSu pratilikhed, mRdUpakaraNena sa | 36 | vaha prathama utkRSTa zrAvaka prANiyoko bAdhA nahIM pahu~cAnevAle komala vastrAdika upakaraNase sthAnAdikame zuddhi kare |11| jainendra siddhAnta koza lA ma. / 7 /63 / vastra picchakamaNDalum | 63| vaha kSullaka zrAvaka strI pachI rakhatA hai| [ vastrakA choTA Tukar3A rakhatA hai usIse pIchIkA saba kAma letA hai| pIchokA niyama ailaka avasthAme hai isalieko kI hI pochI rakhane ko kahA hai| (nA. saM0/63 kA bhAvArtha ) )
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSullaka 189 kSullaka 6. kSullaka gharameM bhI raha sakatA hai ma pu/10/158 nRpastu suvidhi' putrasnehAda gArhasthyamatyajan / utkRSTo pAsakasthAne tapastepe suduzcaram / 158 / = rAjA suvidhi ( RSabha bhagavAnkA pUrvakA pA~cavA~ bhAva ) kezava putrake snehase gRhastha avasthAkA parityAga nahI kara sakA thA, isalie zrAvakake utkRSTa padameM sthita rahakara kaThina tapa tapatA thA / 158 / (sA. dha /9/26 kA vizeSArtha) 7. kSullaka gRhatyAgI hI hotA hai ra ka. zrA./147 gRhato munivanamitvA gurUpakaNThe vratAni parigRhya / / bhekSyAzanastapasyannutkRSTazcelakhaNDadhara. / 1471 == jo gharase nikalakara munibanako prApta hokara guruse vrata dhAraNa kara tapa tapatA huA bhikSAcArI hotA hai aura vaha khaNDavastrakA dhAraka utkRSTa zrAvaka hotA hai| sA. dha /7/47 basenmunivane nityaM, zuzrUSeta guruzcaret / tapo dvidhApi dazadhA, vaiyAvRtyaM vishesst.| kSullaka sadA muniyoke sAtha unake nivAsa bhUta vanameM nivAsa kre| tathA guruoko seve, antaraMga va bahiraMga donoM prakAra tapako aacre| tathA khAsakara daza prakAra vaiyAvRtyako AcaraNa kre|471 8. pANipAtra meM yA pAtra meM bhI bhojana kara sakatA hai sU. pA./mU./21 / bhikkha bhamei patte samidIbhAseNa moNeNa / 2 / utkRSTa zrAvaka bhrama kari bhojana karai hai, bahuri patte kahiye pAtramaiM bhojana kara tathA hAthamai kara bahuri samitirUpa pravarttatA bhASA samitirUpa bole athavA maunakari pravarte / (va.su.zrA /303 ); ( sA. dha./7/40) lA, saM./7/64 bhikSApAtraM ca gRhaNIyArakAsyaM yadvApyayomayam / eSaNAdoSanimuktaM bhikSAbhojanamekazaH 64 / yaha kSullaka zrAvaka bhikSAke lie kaoNsekA athavA lohekA pAtra rakhatA hai tathA zAstromeM jo bhojanake doSa batAye hai, una sabase rahita eka bAra bhikSA bhojana karatA hai| 9. kSullakakI keza utArane kI vidhi ma. pu/100/34 prazAntabadano dhIro luJcaraJjitamastaka. / . 134 / -laka, kuzakA vidyA guru siddhArtha nAmaka kSullaka, prazAnta mukha thA, dhIra-vIra __ thA, kezaluMca karanese usakA mastaka suzobhita thaa| va.su. zrA./302 dhammillANaM cayaNaM karei kattari chareNa vA pddhmo| ThANA isu paDilehai uvayaraNeNa payaDappA / 3021 - prathama utkRSTa zrAvaka (jise kSullaka kahate hai) dhammilokA cayana arthAta, hajAmata kaiMcIse athavA ustarese karAtA hai|...13022 (sA. dha./7/38); (lA. saM. to vaha muniyoM kI gocarI jAneke pazcAt caryAke lie praveza kare, arthAt eka bhikSAke niyamavAlA utkRSTa zrAvaka caryAke lie kisI zrAvaka janake ghara jAve aura yadi isa prakAra bhikSA na mile to use pravRttiniyamana karanA caahie|30| pazcAta guruke samIpa jAkara vidhipUrvaka caturvidha pratyAkhyAna grahaNakara puna: prayatnake sAtha sarva doSokI AlocanA kare / 310 / (sA.dha./7/46 ) aura bhI de0 zIrSaka nN07| 13. anekagRhabhojI kSullakakA svarUpa vasu. zrA./304-308 pakvAliUNa patta pavisai cariyAya paMgaNe ThiccA / bhaNiUNa dhammalAI jAyai bhivaM sayaM ceva / 304 / sigdhaM lAhAlAhe adINavayaNo NiyattiUNa to| aNNami gihe baccai darisai moNeNa kArya vA / 30 / jai adbhavahe koi vi bhaNai patthei bhoyaNaM kuNaha / bhottUNa Niyama bhivaravaM tassaeNa bhuMjae sesaM / 306 / ahaM Na bhaNai to bhiravaM bhamejja nniypottttpurnnpmaannN| pacchA eyammi gihe jArajja pAsugaM salilaM / 307 / jaM ki pi paDiya bhikkhaM bhUjijjo sohiUNa jatteNa / pakravAliUNa pattaM gacchijjo gurusayAsammi / 30 / - ( aneka gRhabhojI utkRSTazrAvaka) pAtrako prakSAlana karake caryAka lie zrAvakake gharame praveza karatA hai, aura A~ganameM Thaharakara 'dharma lAbha' kahakara ( athavA apanA zarIra dikhAkara) svayaM bhikSA mAMgatA hai|304| bhikSA-lAbhake alAbhameM arthAt bhikSA na milanepara, adIna mukha ho vahA~se zIgha nikalakara dUsare gharameM jAtA hai aura maunase apane zarIrako dikhalAtA hai / 30 / yadi ardha-pathameM-yadi mArgake bIcameM hI koI zrAvaka mile aura prArthanA kare ki bhojana kara lIjie to pUrva gharase prApta apanI bhikSAko khAkara, zeSa arthAt jitanA peTa khAlI rahe, tatpramANa usa zrAvakake annako khAye 306 / yadi koI bhojanake lie na kahe, to apane peTako pUraNa karaneke pramANa bhikSA prApta karane taka paribhramaNa kare, arthAt anya-anya zrAvakoMke ghara jAbe / Avazyaka bhikSA prApta karaneke pazcAta kisI eka ghara meM jAkara prAmuka jala maoNge / 307 / jo kucha bhI bhikSA prApta huI ho, use zodhakara bhojana kare aura yatnake sAtha apane pAtrako prakSAlana kara guruke pAsa jAve / 308, (pa, pu./100/33-41); (sA. dha./7/40-43); (la. sN07)| 14. anekagRhabhojIko AhAradAnakA nirdeza lA.sa./67-68 tatrApyanyatamagehe dRSTa vA prAsukamambukam / kSaNaM cAtithibhAgAya saMprakSyAdhvaM ca bhojayet / 67 / daivAtpAtraM samAsAdya dadyAdAnaM gRhasthavat / taccheSaM yatsvayaM bhukte nocetkuryAdupoSitam 168 vaha kSullaka una pA~ca gharomese hI kisI eka ghara meM jahA~ prAsuka jala dRSTigocara ho jAtA hai, usI gharame bhojanake lie Thahara jAtA hai tathA thoDI dera taka vaha kisI bhI munirAjako AhAradAna deneke lie pratIkSA karatA hai, yadi AhAra dAna denekA kisI munirAjakA samAgama nahIM milA to phira vaha bhojana kara letA hai / 67 yadi devayogase AhAra dAna deneke lie kisI munirAjakA samAgama mila jAye athavA anya kisI pAtrakA samAgama mila jAye, to baha kSullaka zrAvaka gRhasthake samAna apanA lAyA huA bhojana una munirAjako de detA hai| pazcAt jo kucha baca rahatA hai usako svaya bhojana kara letA hai, yadi kucha na bace to usa dina niyamase upavAsa karatA hai / 68 / 15. kSullakako pAtraprakSAlanAdi kriyA karanekA vidhAna sA,dha /7/44 AkADbhansa yamaM bhikSA-pAtraprakSAlanAdiSu / svayaM yateta cAdarpa., parathAsaMyamo mahAn / 44 / -vaha kSullaka saMyamakI icchA karatA huA, apane bhojanake pAtrako dhone Adike kArya me apane tapa aura vidyA AdikA garva nahIM karatA huA svayaM hI yatnAcArapUrvaka pravRtti kare nahI to bar3A bhArI asaMyama hotA hai| 10. kSullakako ekabhukti va parvopavAsakA niyama vasu zrA./303 bhaMjei pANipattammi bhAyaNe vA sai samubaiho / upavAsa puNa NiyamA naubiha kuNai pavvesu 303 / kSullaka eka bAra baiThakara bhojana karatA hai kintu poMme niyamase upavAsa karatA hai| 11. kSullaka zrAvakake bheda sA. dha./7/40-46 bhAvArtha, kSullaka bhI do prakArakA hai, eka to ekagRhabhojI aura dUsarA anekagRha bhojI / (lA.saM./7/65) 12. ekagRhamojI kSullakakA svarUpa vasu. zrA/304-310 jai evaM Na raajjo kAuMrisa gihammi cariyAe / pavisati etabhikkha pavittiNiyamaNaM tA kujjA / 306 / gaMtUNa gurusamIvaM paJcakravANaM caubihaM vihiNA / gahiUNa tao savvaM AlocenjA payatteNa / 310 / - yadi kisIko aneka gRhagocarI na ruce, jainendra siddhAnta koza
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSullaka bhava grahaNa or wrm-sur 1 bheda va lakSaNa kSetra sAmAnyakA lkssnn| kSetrAnugamakA lkssnn| kSetra jIvake arthmeN| kSetrake bheda (sAmAnya vishess)| lokakI apekSA kSetrake bheda / kSetrake bheda svsthaanaadi| nikSepoMkI apekSA kSetrake bheda / svapara kSetrake lkssnn| sAmAnya vizeSa kSetrake lakSaNa / kSetra loka va nokSetrake lakSaNa / svasthAnAdi kSetrapadoke lakSaNa / samudvAtomeM kSetra vistAra sambandhI-de0 vaha vaha nAma / niSkuTa kSetrakA lkssnn| nikSepoMrUpa kSetrake lakSaNa -de0 nikssep| noAgama kSetrake lkssnn| 16. kSullakako bhagavAnkI pUjA karanekA nirdeza lA,saM 7/66 kica gandhAdidravyANAmupalabdhau samibhiH / arha dvimbAdisAdhUnAM pUjA kAryA mudAtmanA / 66 = yadi usa kSullaka zrAvakako kisI sAdharmI puruSase jala, candana, akSatAdi pUjA karanekI sAmagrI mila jAye to use prasannacitta hokara bhagavAn arhantadevakA pUjana karanA caahie| athavA siddha parameSThI vA sAdhukI pUjA kara lenI cAhie / 17. sAdhakAdi kSullakoM kA nirdeza va svarUpa lA.saM./9/70-73 kica mAtra sAdhakA. kecitkecid gUDhAlayA' punaH / vANaprasthArakhyakA. kecitsarve tadveSadhAriNa. 170 / kSullakIva kriyA teSAM nAtyugraM nAtIva mRdu / madhyAvartivataM tadvatpaJcagurvAtmasAkSikama 171 / asti kazcidvizeSo'tra sAdhakAdiSu kAraNAt / agRhItavatA' kuryuva tAbhyAsa vratAzayA 172 / samabhyastavatA kecid vrataM gRhNanti sAhasAt / na gRhNanti vata kecid gRhe gacchanti kAtarA' 173 / 8 kSullaka zrAvakoke bhI kitane hI bheda hai| koI sAdhaka kSullaka hai, koI gUDha kSullaka hote hai aura koI bANaprastha kSullaka hote haiN| ye tIno hI prakArake kSullaka vallakake samAna veSa dhAraNa karate haiM 70 / ye tIno ho kSullakakI kriyAokA pAlana karate hai| ye tIno hI na to atyanta kaThina vrato kA pAlana karate hai aura na atyanta sarala, kintu madhyama sthiti ke vratokA pAlana karate hai tathA paJca parameSThIkI sAkSIpUrvaka vratoko grahaNa karate hai 171 / ina tIno prakArake kSullakoMmeM paraspara vizeSa bheda nahI hai| inamese jinhone kSullakake vrata nahI liye haiM kintu vata dhAraNa karanA cAhate haiM, ve una natokA abhyAsa karate hai / 72 / tathA jinhoMne vratoko pAlana karanekA pUrNa abhyAsa kara liyA hai ve sAhasapUrvaka una vratoko grahaNa kara lete hai| tathA koI kAtara aura asAhasI aise bhI hote hai jo catoko grahaNa nahI karate kintu ghara cale jAte hai / 73 / 18. kSullaka do bhedoMkA itihAsa va samanvaya vasu.zrA./pra /pR. 62 jinasenAcAryake pUrva taka zUdrako dIkSA dene yA na dene kA koI prazna na thaa| jinasenAcArya ke samakSa jaba yaha prazna AyA to unhone adIkSA aura dIkSArha kulotpannokA vibhAga kiyaa|... kSullakako jo pAtra rakhane aura aneka gharose bhikSA lAkara khAnekA vidhAna kiyA gayA hai vaha bhI sambhavataH unake zUdra honeke kAraNa hI kiyA gayA pratIta hotA hai| * ailakakA svarUpa-de0 ailaka / 11. kSullaka va ailaka rUpa do bhedoMkA itihAsa va samanvaya basu./zrA /pra/63 ukta rUpa vAle kSullakoko kisa zrAvaka pratimAme sthAna diyA jAye, yaha prazna sarvaprathama vasunandike sAmane AyA pratIta hotA hai, kyoMki unhone hI sarvaprathama gyArahavI pratimAke bheda kiye hai| inase pUrvavartI kisI bhI AcArya ne isa pratimAke do bheda nahIM kiye| 14vauM 15vI zatAbdI taka (ve) prathamotkRSTa aura dvitIyotkRSTa rUpase calate rahe / 16vI zatAbdIme paM0 rAjamallajIne apanI lATI saMhitAme sarva prathama unake lie kramaza kSullaka aura ailaka zabdakA prayoga kiyaa| kSullaka bhava grahaNa-de0 bhava / kSetra-madhya lokastha eka-eka dvIpame bharatAdi aneka kSetra hai| jo varSadhara parvatoke kAraNa eka-dUsareme vibhakta hai-de0 loka/7 / kSetra-kSetra nAma sthAnakA hai| kisa guNasthAna tathA mArgaNA sthAnAdi vAle jIva isa lokame kahA~ tathA ktine bhAgame pAye jAte haiM, isa bAta kA hI isa adhikArame nirdeza kiyA gayA hai / kSetra sAmAnya nirdeza kSetra va adhikaraNameM antara / kSetra va sparzaname antr| vItarAgiyoM va sarAgiyoke svakSetrame antara / X** Mr orm or * kSetra prarUpaNA viSayaka kucha niyama guNasthAnore sambhava padoMkI apekSA / gatimArgaNAme sambhava padoMkI apekSA / naraka, tiryaca, manuSya, bhavanavAsI, vyaMtara, jyotiSa, vaimAnika va lokAntika devoMkA lokameM avasthAna / -de0 vaha vaha nAma / jalacara jIvokA lokameM avasthAna |-de0 tiryaMca/3 / bhoga va karmabhUmimeM jIvokA avasthAna -de0 bhuumi/8| mukta jIvokA lokameM avasthAna -de0 mokSa/5 / indriyAdi mArgaNAAse sambhava padokI apekSA--- 1 indriyamArgaNA, 2 kAryamArgaNA; 3 yoga mArgaNA, 4 veda mANA, 5 jJAnamArgaNA, 6 saMyama mArgaNA; 7 samyaktva bhArgaNA, 8 AhAraka maargnnaa| ekandriya jIvoMkA lokame avarathAna -de0 sthAvara / *vikalendriya va paJcandriya jIvoMkA lokameM avasthAna / -de0 tiryazca/31 * | teja va apakAyika jIbokA lokameM avarathAna / -de0 kAya/2/5 * | basa, sthAvara, sUkSma, vAdara, jIvoMkA lokame avasthAna -de0 vaha vaha nAma / 4 | mAraNAntika samudghAtake kSetra sambandhI dRSTibheda / jainendra siddhAnta koza
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra 1. bheda va lakSaNa kSetra prarUpaNAe~ sAraNImeM prayukta saMketa paricaya / jIvoMke kSetrakI oSa prarUpaNA / | jIvoMke kSetrakI Adeza prarUpaNA / anya prarUpaNAe~ 1. aSTakarmake catuHbandhakI apekSA oSa Adeza | prruupnnaa| 2. aSTakarma satvake svAmI jIvaukI apekSA ogha ! Adeza prruupnnaa| 3. mohanIyake sattvake svAmI jIvAMkI apekSA ogha Adeza prruupnnaa| 4. pocoM zarIroM ke yogya skandhokI saMghAtana parizAtana kRtike svAmI jIvokI apekSA oSa Adeza prruupnnaa| 5 pA~ca zarIrameiM 2,3,4 Adi maMgoke svAmI jIvoMkI apekSA ogha Adeza prarUpaNA / 6. 23 prakArakI vargaNAokI jaghanya, utkRSTa kSetra prruupnnaa| 7 prayoga samavadAna, adhaH, tapa, IryApatha va kRtikarma ina paT karmoMke svAmI jIvokI apekSA ogha Adeza prruupnnaa| utkRSTa AyuvAle tiryacauka yogya kSetra -de0 aayu/6/1| 3. kSetra jIvake arthameM ma. pu./24/105 kSetrasvarUpamasya syAttajjJAnAt sa tathocyate // 10 // -isake (jIvake ) svarUpako kSetra kahate hai aura yaha use jAnatA hai isalie kSetrana bhI kahalAtA hai| 4. kSetrake bheda ( sAmAnya vizeSa) paM.dha/5/270 kSetraM dvidhAvadhAnAt mAmAnyamatha ca vizeSamAtraM syAt / tatra pradezamAtraM prathama prathametaraM tadaMzamayam |270/-vivkssaa vazase kSetra sAmAnya aura nizeSa rUpa isa prakArakA hai| 5. lokakI apekSA kSetrake bheda dha.4/1,3,1/8/6 dabaTiyaNayaM ca paDucca egavidhaM / athavA paojaNa mabhisamicca duviha logAgAsamalogAgAsaM cedi / * athavA desabheeNa tibiho, maMdara liyAdo ubarimuDDhalogo, maMdaramUlAdo helA adhologo, maMdaraparicchiNNo majjhalogo tti / -dravyArthika nayako apekSA kSetra eka prakArakA hai| athavA prayojanake Azrayase (paryAyArthika nayase ) kSetra dA prakArakA hai-lokAkAza va alokAkAza ... athavA dezake bhedase kSetra tona prakArakA hai = mandarAcana ( sumeruparvata) kI cUlikAse UparakA kSetra Urvaloka hai, mandarAcalake mUlase nIcekA kSetra adholoka hai, mandarAcaname paricchinna arthAt tatpramANa madhyaloka hai| 6. kSetrake bheda- svasthAnAdi dha.4/1,3,2/26/1 manyajIvANamavatthA tibihA bhavadi, satthANasamugdhAduvavAdabhedeNa / tatya satthANaM duviha, matthANasatthANa vihArava disatthANaM cedi| samugdhAdo sattavidho, vedaNasamugdhAdo kasAyasamugdhAdo ve ubviyasamugdhAdo mAraNAMtiyasamugdhAdo tejAsarIrasamugdhAdo AhAra samugbAdo kevalisamugdhAdo cedi / svasthAna, samuddhAta aura upapAdake bhedase sarva jIvokI avasthA tIna prakArakI hai| unamese svasthAna do prakArakA hai-svasthAnasvasthAna, bihaarvrsvsthaan| samudghAta mAta prakArakA hai-vedanA samudghAta, kaSAya samusamuddhAta, vai kriyaka samudghAta, mAraNAntika samudghAta, taijasa zarIra samuddhAta, AhAraka zarIra samudrAta aura kebalI samuddhAta / (go. jI./jI pr/543/636/12)| 7. nikSepoMkI apekSA kSetrake bheda dha.4/1,3,1/1 3-7 / pR.31 kSetra 1.bheda va lakSaNa 1.kSetra sAmAnyakA lakSaNa sa. si /1/8/26/7 "kSetra nivAso vartamAnabAlaviSaya / " sa. si /1/21/132/4 kSetraM yatrasthAnbhAvAnpratipadyate / vartamAna kAla viSayaka nivAsako kSetra kahate hai| (go jI./jI.pra/543/636/10) jitane sthAnameM sthita bhAvoko jAnatA hai vaha ( usa usa jJAnakA ) nAma kSetra hai| (rA. vA./1/25 1.-15/86) / ka. pA/2/2,22/11/1/7 vettaM khalu AMgAsaM tavivarIyaM ca havadi NokhettaM/1 / kSetra niyamase AkAza hai aura AkAzase viparIta nokSetra hai| dha. 13/1,3,8/6/3 kSiyanti nivasanti yasminpudgalAdayastat kSetramAkAzam / =kSi dhAtukA artha 'nivAsa karanA hai| isalie kSetra zabdakA yaha artha hai ki jisame pudgalAdi dravya nivAsa karate haiM use kSetra arthAt AkAza kahate hai / ( ma pu./4/14 ) 2. kSetrAnugamakA lakSaNa dha. 1/1,1,7/102/158 asthittaM puNa mataM atthittassa yattadeva parimANa / paccappaNaM khettaM adIda-paduppaNANaM phasaNaM / 1025 gha.1/1,1,7/156/1Niya-saMkhA-guNidogAhaNakhetaM khettaM uccade di / -- 1. vartamAna kSetrakA prarUpaNa karanevAlI kSetra prarUpaNA hai| atIta sparza aura vartamAna sparzakA kathana karanevAlI sparzana prarUpaNA hai| 2. apanI apanI saMkhyA guNita avagAhanArUpa kSetrako hI kSetrAnugama kahate hai| nAma sthApanA dravya bhAda _ pR.5/21/ pR.7/13 / / / sadbhAva asadbhAva Agama noAgama Agama noAgana jJAyaka zarIra bhAvi tadvyatirikta bhAvi vartamAna atIti karma nokarma cyuta cyAvita tyakta opacArika pAramArthika 8. svapara kSetrake lakSaNa pa. kA./ta.pra/43 dvayorapyabhinnapradezatvenai kakSetratvAt / - paramArtha se guNa aura guNI donoM kA eka kSetra honeke kAraNa donoM abhinnapradezI haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra 192 arthAt dravyakA kSetra usake apane pradeza haiM. aura unhI pradezoM meM ho guNa bhI rahate hai| pra. sA./tA vR / 115 / 161/13 lokakAzapramitAH zuddhAsaMkhyeyapradezAH kSetra bhavyate / lokAkAza pramANa jIvake zuddha asaMkhyAta pradeza usakA kSetra kahalAtA hai / ( arthApattise anya dravyoMke pradeza usake kSetra hai| ( paM. dha. / pU / 148, 446 api yazcaiko dezoM yAvadabhivyApya vartate kSetram / tattatkSetraM nAnyadbhavati tadanyazca kSetravyatirekaH / 148 // kSetra iti vA sarvabhiSThAnaM ca bhUrniyAsazca tadapi svayaM sadeva syAdapi yAvanna satpradezastham / 446 / =jo eka deza jitane kSetrako roka karake rahatA hai vaha usa dezakA dravyakA kSetra hai, aura anya kSetra usakA kSetra nahIM ho sakatA / kintu dUsarA dUsarA hI rahatA hai, pahalA nhiiN| yaha kSetra vyatireka hai | 148 | pradeza yaha athavA satkA AdhAra aura satakI bhUmi tathA satkA nivAsa kSetra hai aura vaha kSetra bhI svayaM sat rUpa hI hai kintu pradezoM meM rahanevAlA jitanA sat hai utanA vaha kSetra nahI hai / 446| rA. vA./hi. /9/6/46 deha pramANa saMkoca vistAra liye ( jIva pradeza ) kSetra hai| rA.vA./1/7/272 janma yonike bheda kara (jIva) loka upaje loka ke spardhe so parakSetra saMsAra hai| 9. sAmAnya vizeSa kSetrake lakSaNa paM. dha. pU. /200 taMtra pradezamA prathamaM prathameva sarvazamayam- kevala 'pradeza' yaha to sAmAnya kSetra kahalAtA hai| tathA yaha vastukA pradezarUpa aMzamayI arthAta amuka dravya isane pradezavAlA hai ityAdi vizeSa kSetra kahalAtA hai / 10. kSetra loka va nokSetrake lakSaNa 1 = dha. 4/1.31/3-4/7 khetaM khalu AgA yadiritaca hodi gokhe / jIvA ya poggalA vi ya dhammAdhammatthiyA kAlo |3| AgAsa sarpadarsa tu udvAdho tiriyo vitha calogaM viyAgAhi aNa tajiNa desidaM |4| AkAza dravya niyamame tadvyatirikta noAgama dravyakSetra kahalAtA hai aura AkAza dravyake atirikta jIva, pudgala, dharmAstikAya adharmAstikAya tathA kA dravya kSetra kahalAte hai | 3 | AkAza sapradezI hai, aura vaha Upara nIce aura tirache sarvatra phailA huA hai use hI kSetra loka jAnanA cAhie use jina bhagavAnne ananta kahA hai| (ka.pA.2/2.22/111/6/1) 11. svasthAnAdi kSetra pardoMke lakSaNa gha. 4/1,2,2/26/2 satyANa satthANaNAma appaNI uppaNaNNAme Nayare raNe vA sayaNa- NisIyaNacaM kamaNAdivAvArajutteNacchaNaM / vihAravadisatyANaM NAma appaNI uppaNNagAma-Nayara raNNAdINi chaDDaya aNNastha saNa- NisIyaNa- caMkamaNAdivAvAreNacchaNaM / dha. /4/1.3,2/26/6 uvavAdo eyaviho / so vi uppaNNapadamasamae cetra hodi / = 1. apane utpanna honeke grAmameM, nagara meM, athavA araNyameM.sonA, baiThanA, calanA Adi vyApArase yukta hokara rahanekA nAma svasthAna svasthAna avasthAna hai| (dha.4 / 1.3,68 / 121/3) utpanna hone ke grAma, nagara athavA araNyAdiko choDakara anyatra gamana, niSodana aura paribhramaNa Adi vyApArase yukta hokara rahanekA nAma vihAravatasvasthAna hai| (gha /0/26.1/2005) (go. jo/jo / 443/636 11) / 2. upapAda ( avasthAna kSetra ) eka prakArakA hai| aura vaha utpanna hone (janmane ke pahale samaya meM hI hotA hai-isame jona ke samasta pradezoMkA sakoca ho jAtA hai| 12. niSkuTa kSetrakA lakSaNa sasi /2/2/TippaNI pR. 100 jagarUpasahAyakRtazokA prakoNaM niSkuTakSetraM / loka zikharakA koNa bhAga niSkuTa kSetra kahalAtA hai| (vizeSa de0 vigraha gati / 6 ) 2. kSatra sAmAnya nideza 13. no Agama kSetrake lakSaNa bha.4 / 1.1.1/8/6 disamma staM vedi tattha kammadavya pommadavya pANAvaraNAdinihammada | lokammadavyakhettaM tu duvihaM, ovayAriyaM pAramatthiyaM cedi / tattha ovayAriyaM NokammadavvakhettaM logapasiddha sAlikhettaM biihikhettmevmaadi| pAramatthiyaM NokammadavtravettaM AgAsadravyaM / dha.4/1.3.1/8/2 AgAsaM gagaNaM devapathaM gojjhagAcaridaM avagAhaNala kkhaNaM AdheyaM vApagamAdhAro bhUmi ti eyo 1 jo patirikta noAgama dravya kSetra hai vaha karmadravyakSetra aura nokarma dravya kSetrake bhedase do prakArakA hai| unamese jJAnAvaraNAdi ATha prakArake karmadravyako karmadravyakSetra kahate haiM kyoMki jisame jIva nivAsa karate hai, isa prakArako niruktike balase karmoMke kSetrapanA siddha hai ) / nokarmadravya kSetra bhI aupacArika aura pAramArthika ke bhedase do prakAra hai| unameM se lokame prasiddha zAli kSetra, mIhi (dhAnya) kSetra ityAdi aupacArika nokarma tadvayatirikta noAgama-dravyakSetra kahalAtA hai| AkAza dravya pAramArthika nokayatirikta nokhAgamadravyakSetra hai| 2. AkAza, gagana, devapatha, guhyakAcarita ( yakSo ke vicaraNakA sthAna ) avagAhana lakSaNa, Adheya, vyApaka, AdhAra aura bhUmi ye saba noAgamadravya ke kSetra ekArthanAma haiN| 1 2. kSetra sAmAnya nirdeza 1. kSetra va adhikaraNameM antara rAvA/1/8/16/43/6 syAdetat-yadevAdhikaraNaM tadeva kSetram, atastayorabhedAt pRthagrahaNakamiti tannaH ki kAraNam / uttArthasvAda / uktametat sarvabhAvAcigamArthatvAditi prazna jo adhikaraNa hai vahI kSetra hai, isalie ina donoM meM abheda honeke kAraNa yahA~ kSetrakA pRthak dhaga anarthaka hai uttara-adhikRta aura anadhita sabhI padArthoMkA kSetra batAneke lie vizeSa rUpa se kSetrakA grahaNa kiyA gayA hai| 2. kSetra va sparzanameM ambara jainendra siddhAnta koza / - * rAvA | 1/8/17-16/4226 yatheha sati ghaMTe kSetre ambuno'vasthAnAda niyamAda paTasparzanam na hotadasti ghaMTe ambu ani ghaTa spRzati' iti / tathA AkAzakSetre jIvAvasthAnA niyamAdAkAze sparzanamiti kSetrAbhidhAnene va sparzanasyArtha gRhItAlA pRNama nrthkm| na vaiSa doSa ki kaarnnm| viSayAcA viSaya yAcI kSetrazabdaH yathA rAjA janapadaseve'vatiSThate na ca kRtsnaM janapadaM spRzati / sparzanaM kRtsnaviSayamiti / yathA sAmpratikenAmnA samitika ghaTakSetraM spRSTaM nAtItAnAgatam, nevamAtmana sAMpratikakSetrasparzane sparzanAbhiprAya, sparzanasya trikAla gocaratvAt 17-18 / - prazna- jisa prakAra se ghaTa rUpa kSetrake rahanepara hI jalakA usameM avasthAna hone ke kAraNa. niyamase jalakA ghaTake sAtha sparza hotA hai| aisA nahIM hai ki ghaTameM jalakA avasthAna hote hue bhI, vaha use sparza na kreN| isI prakAra AkAza kSetrame jIvoke avasthAna honeke kAraNa niyamase unakA AkAzase sparza hotA hai| isalie kSetra ke kathana se hI sparzake arthakA grahaNa ho jAtA hai| ata sparzakA pRthak grahaNa karanA anarthaka hai ' uttara - yaha koI doSa nahIM hai. kyoki kSetra zabda viSayavAcI hai, jaise rAjA janapadameM rahatA hai| yahA~ rAjAkA viSaya
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra - janapada hai na ki yaha sampUrNa janapadake sparza karatA hai| sparzana to sampUrNa viSaya hotA hai| dUsare jisa prakAra vartamAna jalake dvArA mAnakAlavartI ghaTa kSetrakA ho sparza huA hai, atIta va anAgata kAlagata kSetrakA nahIM, usI prakAra mAtra vartamAna kAlavartI kSetrake sAtha jIvakA sparza vAstava meM sparzana zabdakA abhidheya nahIM hai| kyoMki kSetra to kevala varta mAnavAcI hai aura sparza trikAlamocara hotA hai| dha. 1/1,9,7/156/8 vaTTamANa- phAsaM vaNNedi khettaM / phosaNaM puNa adIdaM mahamANaM ca mamNaidi kSetrAnugama vartamAnakAlIna sparzakA parzana karatA hai| aura sparzanAnuyoga atIta aura vartamAnakAlIna sparzakA varNana karatA hai| dha. 4/1,4,2/145/8 khettANiogaddAre savvamaggaNaTThANANi assidUNa samyaguNAgaNaM mAgakA nisikhe paduSpAdi saMpadi posaNA gare ki pavi coisa magyAnAni assisamudvANAnaM adIdakAla virosidale phosaNaM muccade elpa vaTTamANakhettaM parUvaNaM pi suttanibaddhaseva dosadi / tado Na posaNamadIdakAlavisikhettapada pAiyaM, kiMtu baTTamANAdIdakAla visesidakhettapAyamidi ettha na tava puttANigadAra vidAtaM saMbharAviya adIdakAlavisi usle tapaSyAyaNa tasmAdANA tado phosaNamadIdakAta nisesile pAiyameveti siddha' prazna -- kSetrAnuyoga ne sarva mArgaNAsthAnakA Azraya lekara sabhI guNasthAnoM ke vartamAnakAlaviziSTa kSetrakA pratipAdana kara diyA gayA hai / aba punaH sparzanAyoga dvArase kyA prarUpaNa kiyA jAtA hai / uttara- caudaha mArgaNAsthAnoMkA Azraya lekarake sabhI guNasthAnoMke atItakAla viziSTa kSetrako sparzana kahA gayA hai| ataeva yahA~ usIkA grahaNa kiyA gayA smjhnaa| prazna- yahA~ sparzanAnuyogadvAra meM vartamAnakAla sambandhI kSetrako prarUpaNA bhI sUtra nivaddha hI dekhI jAtI hai, isalie sparzana atItakAla viziSTa kSetrakA pratipAdana karanevAlA nahIM hai, kintu vartamAnakAla aura atItakAla se viziSTa kSetrakA pratipAdana karanevAlA hai ' uttara - yahA~ sparzanAnuyogadvAra meM vartamAna kAlI prarUpaNA nahIM kI jA rahI hai, kintu pahale kSetrAnuyoga dvAra meM prarUpita usa usa vartamAna kSetrako smaraNa karAkara atItakAla viziSTa kSetrake pratipAdanArtha usakA grahaNa kiyA gayA hai| ataeva sparzanAnuyogadvAra atItakAlase viziSTa kSetrakA hI pradipAdana karanevAlA hai, yaha siddha huA / 3. vItarAgiyoM va sarAgiyoMke svakSetra meM antara 6.4/1.1.38/129/2 camamevuddhIe paDigahidapadeso satmArga, ajogahi strINamohamhi mamedaMbuddhIe abhAvAdoti Na esa dosro vIdarAgANaM appaNo acchidapadesasseva satthANavavaesAdo / Na sarAgANAmesa NAo, tattha mamedabhAvasaMbhavado / - - prazna- isa prakArasvasthAna pada ayogakevalI meM nahIM pAyA jAtA, kyoMki kSaNamohI ayogI bhagavAn mamedaMbuddhikA abhAva hai ? uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki vItarAgiyoM ke apane rahane ke pradezako hI svasthAna nAmase kahA gayA hai| kintu sarAgiyoM ke lie yaha nyAya nahIM hai. kyoMki isameM mamedabhAva sambhava hai| ( dha 4 / 1,3,3/47/8) / 3. kSetra prarUpaNA viSayaka kucha niyama 1. guNasthAnoM meM sambhava padakI apekSA 1. niSyAdRSTi pa. 4/1.2.2/3/1 michasi mesa tithi visAmi saMta taskAraNasaM jamAdiguNANAmabhAvAdI nidhyAdRSTi jIvarAzike zeSa tIna vizeSaNa arthAta AhAraka samuddhAta, taijasa samudvAta, aura bhA0 2-25 3. kSetra prarUpaNA viSayaka kucha niyama kevalI samuddhAta sambhava nahIM hai, kyoMki inake kAraNa saMyamAdi guNoM kA mithyAdRSTike abhAva hai| 1 2. sAsAdana 6.4/1.3.3/11/1 sArANasammAviDI sammAmicchAdaTTI basaMjadasammAdiTThI-satthANasatyANa-vihAravadisatthANa- vedaNakasAya-veuvviyasamuvAdapariNadA kevaDa khette, logassa asaMkhejjadibhAge / gha.4/1 2.3/41/1 mAraNAtiya uravAranada sAsaNasammAdiTThiI asaMjadasammAi 193 gha.4/1.4.4/10/1 sajIvavirahide asaMkhejne samudra su gari sAsaNA / veriyataradeve hi vittANamatthi saMbhavo Navari te satthANatyA Na hoMti vihAreNa prinnttaado| prazna- 1. svasthAna, vihAravatsvasthAna, vedanAsamukhAta kAya samudAya aura vaikriyaka samudAta rUpa pariNata hue sAsAdana samyagdRSTi, samyaramidhyAdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi jIva kitane kSetrameM hote haiM ' uttara - lokake asaMkhyAta bhAgapramANa kSetra meM arthAt sAsAdanaguNasthAnameM yaha pA~ca hone sambhava hai / 2. mAraNAntika samuddhAta aura upapAda sAsAdana samyagdRSTi aura asaMyata samyagdRSTiyoMkA isI prakAra kathana karanA caahie| arthAt isa guNasthAname ye do pada bhI sambhava hai / (vizeSa de0 sAsAdana |1| 10) 3. jo virahita (mAnuSottara va svayaMprabha parvatoke madhyavartI) asaMkhyAta samudroMmeM sAsAdana samyagdRSTi jova nahIM hote / yadyapi vaira bhAva rakhanevAle vyantara devoMke dvArA haraNa karake le jAye gaye jIboMkI vahA~ sambhAvanA hai| kintu ve vahA~ para svasthAna svasthAnasthAna nahIM kahalAte haiM kyoMki usa samaya ve vihAra rUpase pariNata ho jAte hai| 3. samyagmithyAdRSTi .4/1.3.2/44/5 sammAniSyAdriyassa mAraNaM tiya-navAdA gariya tAguNarasa shnirohitaado| samyagmidhyAdRSTi guNasthAna meM mAraNAntika samudghAta aura upapAda nahIM hote haiM, kyoMki, isa guNasthAnakA ina donoM prakArakI avasthAoMke sAtha virodha hai| noTasvasthAna- svasthAna, vihAravatsvasthAna, vedanA, kaSAya va vaikriyaka samudrAta ye pA~coM pada yahA~ hone sambhava haiM / de0 - Upara sAsAdanake antargata pramANa naM0 1 / 4. asaMyata samyagdRSTi, ( svasthAna- svasthAna, vihAravata svasthAna, vedanA, kaSAya aura vaikriyaka va mAraNAntika samudraghAta tathA upapAda, yaha sAtoM hI pada yahA~ sambhava haiM - de0 Upara sAsAdana ke antargata / pramANa naM0 1) " 5. saMyatAsaMyata gha. 4 / 1.3.3 / 44/6 evaM saMjadAsaMjadANaM / Navari uvavAdo Natthi, apajjatakAle saMjamA saMjama guNassa abhAvAdI saMjadAsaMjadANaM kathaM veuvviyasamugdhAdassa saMbhava / Na, orAliyasarIrassa viubvaNappayassa viNDukumArAdizu snnaado| dha. 4/1,4,8/166/7 kadhaM saMjadAmaMjadANaM sesadIva - samudda su saMbhavo Na, punariva satya vitAe~ saMbhava pttvirodhaabhaayaa| 1. isI prakAra ( asaMyata samyagdRSTivat ) saMyatAsaMyatokA kSetra jAnanA caahie| itanA vizeSa hai ki saMyatAsaMyatoke upapAda nahI hotA hai, kyoki aparyApta kAla meM saMyamAsaMyama guNasthAna nahIM pAyA jAtA hai| ... prazna- saMyatA- saMyato ke vaikriyaka samudghAta kaise sambhava hai / uttara- nahIM, kyoki viSNukumAra muni Adi vikriyAtmaka jIvA rika zarIra dekhA jAtA hai| 2 prazna mAnuSottara parvata se parabhAvartI svaprabhAtase pUrva bhAgavata zeSa dvIpasamUhoM saMyatAsaMyata jIyoMkI saMbhAvanA kaise hai ? uttara- nahIM, kyoMki pUrva bhava ke bairI devoMke jainendra siddhAnta koza
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra 194 3. kSetra prarUpaNA viSayaka kucha niyama dvArA vahA~ le jAye gaye tiryaJca saMyatAsayata jIvoMkI sambhAvanAko apekSA koI virodha nahIM hai| (dha 1/1,1,158/402/1); (dha 6/1, 6-6,18/426/10) 6. pramattasaMyata dha.4/1,3,3/45-47/sArArtha-pramatta saMyatoMme apramattasaMyatakI apekSA AhAraka va taijasa samudrAta adhika hai, kevala itanA antara hai| ataH de0--agalA 'apramattasaMyata' 7. apramattasaMyata dha.4/1,3,3/47/4 appamattasaMjadA satthANasatyANa-vihAravadisatthANatthA kevaDikhette...mAraNaM tiya-appamattANa pamattasajadabhaMgo / apamatte sesapadA Natthi / svasthAna svasthAna aura bihAravat svasthAna rUpase pariNata apramatta saMyata jIva kitane kSetrameM rahate haiM |...maarnnaantik samudghAtako prApta hue apramatta saMyatoMkA kSetra pramatta saMyatoke samAna hotA hai / apramatta guNasthAnameM ukta tIna sthAnako chor3akara zeSa sthAna nahIM hote| 14. ayoga kevalI dha.4/1,3,57/120/8 sesapadasaMbhavAbhAvAdo satthANe pade / -ayoga kevalIke vihAravava svasthAnAdi ghoSa azeSa pada sambhava na honese ve svasthAnasvasthAnapadameM rahate hai| gha.4/1,3,57/121/1 Na ca mamedaM buddhoe paDigahipadeso satthANaM, ajogimhi khINamohamhi mamedaM buddhIe abhAvAdo tti / Na esa doso, vIdarAgANaM apaNo acchidapadesassena ssthaannvbesaado| Na sarAgANamesa NAo, tattha mamedaM bhaavsNbhvaado| prazna-svasthAnapada ayoga kebalIme nahIM pAyA jAtA, kyoMki kSINamohI ayogI bhagavAhameM mamedaMbuddhikA abhAva hai, isalie ayogikevalIke svasthAnapada mahIM banatA hai| uttara-yaha koI doSa nahIM. kyoMki, vItarAgiyoMke apane rahaneke pradezoM ko hI svasthAna nAmase kahA gayA hai| kintu sarAgiyoMke lie yaha nyAya nahIM hai / kyoMki inameM mamedaM bhAva saMbhava hai| 2. gati mArgaNAmeM sambhava padoMkI apekSA 8. cAroM upazAmaka gha.4/1,3,3/47/6 caduvhamubasamA satthANasatthANa-mAraNaM tiyapadesu pamattasamA Nitthi vRttasesapadANi / --upazama zreNIke cAroM guNasthAnavartI upazAmaka jIva svasthAnasvasthAna aura mAraNAntika samudghAta, ina donoM padoMme pramattasaMyatoMke samAna hote hai| (ina jIvoMme) ukta sthAnoke atirikta zeSa sthAna nahIM hote hai| [svasthAna svasthAna sambandhI zaMkA samAdhAna de0 agalA kSapaka ] 9. cAroM kSapaka gha. 4/1,3,3/47/7 caduNha khavagANaM.. satthANasasthANaM pamattasamaM / khaba guksAmagANaM Nasthi vRttasesapadANi / khavaguvasAmagANaM mamedaMbhAvavirahidANaM kadhaM satthANasatthANapadarasa saMbhavo / Na esa doso, mamedaM - bhAvasamaNNidaguNesu tahA gahaNAdo / estha puNa avtthtthaannmektghnnaado| - apaka zreNoke cAra guNasthAnavartI kSapaka jIvokA svasthAna svasthAna pramattasaMyatoke samAna hotA hai| kSapaka aura upazAmaka jIvoke ukta guNasthAnoke atirikta zeSa sthAna nahIM hote hai / praznayaha merA hai, isa prakArake bhAvase rahita kSapaka aura upazAmaka jIvoM ke svasthAnasvasthAna nAmakA pada kaise sambhava hai. uttara-yaha koI doSa nahIM, kyoki, jina guNasthAnoM meM yaha merA hai' isa prakArakA bhAva pAyA jAtA hai, vahA~ vaisA grahaNa kiyA hai| parantu yahaoNpara to avasthAna mAtrakA grahaNa kiyA hai| dha 6/1.6-6,11/245/6 maNusaimuSpaNNA kadhaM samuddemu IsaNamohastravaNaM paTThati / Na, vijjAdivaseNa tatthAgadANaM dNsnnmohkkhvnnsNbhvaado| -prazna-manuSyomeM utpanna hue jIvamamudroMme darzanamohanIyako kSapaNAkA kaise prasthApana karate hai / uttara-nahI, kyoki, vidyA Adike vazame samudromeM Aye hue jIboke darzanamohakA kSapaNa honA saMbhava hai| 13 sayogI kevalI dha.1/1,3,4/4/3 eratha sajogikevaliyassa sasthANasatthANa-vihArabAdisatthANANaM pamattamaMgo / daMgadokevannI ( pR048) vAigado kevalI pR 46. padaragado kevalI ( pR. 50) * logapUraNagado kevalI (pR056) kevaDi khette / - sayoga kecanIkA svasthAnasvasthAna aura vihArabatsvasthAna kSetra pramatta saMyatoM ke samAna hotA hai / daNDa samu ghAtagata kevanI, kapATa samudrAtagata kevannI.. pratara samudghatagata kevanI aura nokpUraNa samudghAtagata vevanI ktine kSetrameM rahate hai| 1 naraka gati dha.4/1,3,5/64/12 evaM sAsaNassa / Navari uvavAdo nntthi| dha4/1,3.6/65/8 Na vidiyAdipaMcapuDhavINaM parUvaNA oghAlavaNAe padaMpaDitullA,tatya asaMjadasammAiTThINaM uvvaadaabhaavaado| Na sattamapuDhaviparUvaNA vi NiraoghaparUvaNAe tullA, sAsaNasammAiTThimAragaMtiyapadassa asaM jadasammAiTThimAraNaM tiya uvavAdapadANaM ca tattha abhaavaado| 1. isI prakAra (mithyAvRSTivata hI) sAsAdana samyagadRSi nArakiyoMke bhI svasthAnasvasthAnAdi samajhanA caahie| itanI 'vizeSatA hai ki unake upapAda nahIM pAyA jAtA hai| ( arthAt yahA~ kevala svasthAnasvasthAna, bihAravatsvasthAna, vedanA, kaSAya, bai kriyaka va mAraNAntika samuddhAta rUpa cha' pada hI sambhava haiN| 2. dvitIyAdi pA~ca pRthiviyoMkI prarUpaNA ogha arthAta naraka sAmAnyakI prarUpaNAke samAna nahIM hai, kyoki ina pRthiviyomeM asaMyata samyagdRSTiyokA upapAda nahIM hotA hai| sAtavIM pRthivIkI prarUpaNA bhI nAraka sAmAnya prarUpaNAke tulya nahIM hai, kyoki, sAtabI pRthivImeM sAsAdana samyagdRSTiyoM sambandhI mAraNAntika padakA aura asayata samyagdRSTi sambandhI mAraNAntika aura upapAda (dono) padakA abhAva hai| 2 tiryacca gati dha.1/1,2,85/327/1 na tiryasUtpannA api kSAyikasamyagdRSTayo'NuvratA-- nyAdadhate bhogabhUmAvutpannAnAM tadupAdAnAnupapatte. / tiyaMcomeM utpanna hue bhI kSAyika samyagdRSTi jIva aNuvratoko nahI grahaNa karate hai, kyoki, (baddhAyuSka) kSAyika samyagdRSTi jIva yadi tiryacoM meM utpanna hote haiM to bhogabhUmimeM hI utpanna hote hai: aura bhogabhUmimeM utpanna hue jIboke aNuvratokA grahaNa karanA bana nahIM sktaa| (dha.1/1,1, 156/402/6), paravaM. 4/1,3/sU.10/73 pNciNdiytirikvapjnaa...| dha /1,3,10/73/5 vihAravadisatthANaM veubbiyasamugdhAdo ya nntyi|' dha.4/1,3,6/72/8 Navari joNiNImu asaMjadasammATThINaM ubavAdo Nasthi / dha.4/1,3.21/87/3 satyANa-vedaNa-kamAyasamugdhAdagadapaMcidiyaapa jattA ..mAraNAMtiyauvavAdagadA / -1-2. paMcendriya tiyaMca aparyApta jIvoke bihArabat svasthAna aura vai kriyaka samudrAta nahI pAyA jAtA (73) / 3. yonimati tiya co meM asaMyata samyagdRSTiyoM kA upapAda nahIM hotA hai| 4. svasthAnasvasthAna, vedanA mamuddhAta, kaSAya samududhAta, mAraNAntika samudrAta tathA upakgata 5 cendriya aparyApta ( parantu vai kriyaka samudghAta nahIM hotaa)| jainendra siddhAnta koza
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra 2. manuSya gati navaM-4/1.3/12/08 madhusaapalatA kehi khete logassa asaMdibhAge // 13 // 9 dha. 4/1,3,12/06/2 sarayANa kedaNa kasAya samugyAdehi pariNadA. maarnnNtismugdhaado|...evmuvvaadssaavi / =aparyApta manuSya svasthAnasvasthAna, vedanA va kaSAya samudghAtase pariNata, mAraNAntika samughAtagata tathA upapAdameM bhI hote hai / ( isake atirikta anya padomeM nahIM hote / gha. 4/1,3,12/05/0 madhusiNI asaMjadasammAdiThINaM uvavAdo gariva / pamate tejAhArasamugdhAdA gariba manuSyaniyoMmeM asaMyata sampadRSTiyoke upapAda nahIM pAyA jAtA hai| isI prakAra unhIMke pramattasaMyata guNasthAna meM tejasa va AhAraka samudghAta nahIM pAyA jAtA hai| 4. deva gati 4. 4/1.3.16/06/3 pari asaMjadasammATThI banAdo Natthi / bAgave tara josiyANaM devopayo gari asaMjadasammAhaTTI uvavAdo Natthi / =asaMyata samyagdRSTiyoMkA bhavanavAsiyoMmeM apapAda nahIM hotA / vAnavyantara aura jyotiSI devoMkA kSetra deva sAmAnyake kSetra ke samAna hai| itanI vizeSatA hai ki asaMyata samyagdaTiyoMko vAnavyantara aura jyotiSiyoM meM upapAda nahIM hotA hai / 3. indriya Adi zeSa mArgaNAoM meM sambhava padakI apekSA 1. indriya mArgaNA ca.naM. 4/9.3 / 10/04-sIdiya-nIdiya cariMdiyA tasseva pajjatA apajattA 118| bedaNa-kasAya samugdhAda bAdare diyamaMgo pari tripadaM Natthi / humeiM diyA tesiM caiva pajjattApajjattA ya satyANaveda kasAya mAraNAMtiya upamAdagadA samma 2.2. do indriya, trIndriya caturindriya tathA unake paryAya va apayajIva svasthAna svasthAna, vedanA va kaSAyasamudghAta tathA mAraNAntika va upapAda (pada meM hote haiN| kriyaka samuhamA pariNata nahIM hote / 3. mAdara ekendriya aparyAptakoMkA kSetra bAdara ekendriya ( sAmAnya ) ke samAna hai / itanI vizeSatA hai ki bAdara ekendriya aparyAptako ke vaikriyaka samudraghAta pada nahI hotA hai / (tejasa, AhAraka, kevalI va vaikriyaka samuiSArA tathA bihAravatsyasthAnake atirikta sarvapada hote hai) svasthAnasvasthAna, bedanAsaghAta, kaSAyasamudrapATha, mAraNAntikasamudraghAta, aura upapAdako prApta hue sUkSma ekendriya jova aura unhoMke paryApta jIva sarva loka rahate hai| pa. 4/1,3,18/85/1 satthANasatyANa pariNadA mAraNAMtiya uvavAdagadA / dha. 4 / 1.2.17/04/6 nAvarediya apanA 195 * 2. kAya mArgaNA gha.4/1.2.22/12/2evaM vAiratejakAiyANaM gusseva apavyattANaM ca pari veviyapadamatthi / evaM vAukAiyANaM tesimapajjattANaM ca / savva apanatepadaM niisI prakAra (arthAda nAdara apkAyika va hanI ke apara jIvIke samAna bhAvara tejasakAyika aura unhIke aparyApta jIvokI (svasthAnasvasthAna, bihAraparasyasthAna, vedanA va kapAya samudrAta mAraNAntika va upapAda pada sambandhI ) prarUpaNA karanI caahie| itanI vizeSatA hai ki bAdara jasakAdhika jIvoM ke kriyaka samuhAta pada bhI hotA hai| isI prakAra sAdara vAyukAyika aura unhoMne aparyApta jIvoke padakA kathana karanA caahie| sarva aparyAptaka jIvomeM vaikiyaka samudaghAta pada nahI hotA / 3. kSetra prarUpaNA viSayaka kucha 3. yoga mArgaNA gha.4/1,1.26/103/1 mamavacijoge uvavAdo patthi / manoyogI aura vacanayogI jIvoMmeM upapAda pada nahIM hotA / niyama Sa. vaM. 4/2,3 / sU. 33/104 orAliyakAjogIsu micchAiTThI oSaM |33|... unavAMdo gari ( ghanatA TI0 ) / gha. 4/1,3,34/105/3 orAliyakAyajoge sAsaNasammAdiThi-asaMjadasammAdiTThINamuvavAdo parica pamante AhArasamugdhAdo pariya 1 gha. 4 / 1.2.26/906/4 orAliya missajogibhicchAiTThI sambaloge | bihAra dirANa uvvayasamudAdA matthitena tekhi virohaa| gha. 4/1,2,36/1000 orAliyanissamhi vdiANamorAliyamassa kAyajogesu uvvaadaabhaavaado| adhavA uvavAdo asthi, guNeNa saha akkameNa upAttabhavasarIrapaDhamasamae uvalaMbhAdo, paMcAvatthAvadirittoliyamassajIvANamabhAvAdaze ca 1. audArika kAyayogiyoMmeM midhyAdRSTi jovoMkA kSetra mUla bocake samAna sarvaloka hai |33| kintu ukta jIvoMke upapAda para nahIM hotA hai| 2. audArika kAyayogamai sAsAdana sampadRSTi aura asaMyatasamyag jIvoMke upapAda pada nahIM hotA hai| pramattaguNasthAna meM AhAraka samuhayAta pada nahIM hotA hai| 2. audArika mizra kAyagI midhyAdRSTi jIna sarva lokame rahate haiN| yahA~ para vihArapada svasthAna aura vaiyika svasthAna ye do pada nahIM hote haiM, kyoMki audArika mizra kAyayogake sAtha ina padoMkA virodha hai| 4. baudArika- mizra kAyayogameM sthita jImoMkA punaH audArikamizra kAyayogiyoMmeM upapAda nahIM ho hai / ( kyoMki aparyApta jIva puna nahIM maratA) athavA upapAda hotA hai, kyoMki, sAsAdana aura asaMyatasamyagdRSTi guNasthAnake sAtha akramase upAtta bhava zarIrake prathama samaya meM ( arthAta pUrva bhavake zarIrako choDakara uttara bhavake prathama samaya meM ) usakA sadbhAva pAyA jAtA hai| dUsarI bAta yaha hai, ki svasthAna- svasthAna, vedanAsamuipAta kaSAyamupAta kematisamudramAta aura upapAda ina pA~ca sthA atirikta audArikamitra kAyayogI jIvoMkA abhAva hai| ". . . 7/26/2669/343 beDanniyakAyajogI satya poSa samugdhAdeNa kevaDa khette / / 56 / uvavAdo Natthi // 61 // gha. 4 / 1,3,37/101/3 ( vedavyayakAyajogI) sambandha unAdo Natthi / jainendra siddhAnta koza gha. 7/2,3,64/344/6 nejiyamisseNa saha-mAraNAtiya uvavAdehi saha viroho / 1. vaikiyaka kAyayogI jIvoMke upapAda pada nahIM hotA hai / 2. vaikriyaka kAyayogiyoMmeM sabhI guNasthAnoM meM upapAda nahIM hotA hai / 3. vaikriyaka mizrayogake sAtha mAraNAntika va upapAda pokA virodha hai| AhAramissakAyajogiNI dha. 4 / 1,3,36/110/3 satthANagadA / gha. 7/26.65/2345/10 (AhArakAyajogI)- satyANa-vihAravadi satyA pariNadA... mAraNaM tirasamugvAdagadA AhAra mizrakA yogI svasthAnasvasthAna gata ( hI hai| anya padoMkA nirdeza nahIM hai) 2 AhArakAyayogI svasthAnasvasthAna, vihAravatsva sthAnase pariNata tathA mAraNAntika samudghAtagata ( se atirikta anyapadoMkA nirdeza nahIM hai|) / pamanta saMjar3A... gha. 4/9.3,40/110/7 satthANa- vedaNa-kasAya-uvavAdagadAkammaiyakAyajogimicchAdiTTiNo / svasthAnasvasthAna, vedanAsamudghAta, kaSAyasamudraghAta, aura upapAda ina padoMko prApta kArmANa kAyayogI mithyAdRSTi tathA anya guNasthAnavartI meM bhI inase atirikta anyapadoMmeM pAye jAnekA nirdeza nahIM milatA ) |
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra 196 4. kSetra prarUpaNAe~ hotA hai / kintu yaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, vaha 'upapAdasthAnakA atikramaNa karake gamana nahIM karatA' isa paramparAgata upadezase siddha hai| 4. veda mArgaNA dha.4/1,343/111/- itthiveda.. asadasammAdimhi uvavAdo Natthi / pamattasaMjade Na hoMti tejaahaaraa| dha. 4/1,3,44/113/1 (NavaMsayavedesu) pamate tejAhArapadaM nnsthi| -1. asaMyata samyagdRSTi guNasthAnameM strIvediyoke upapAda pada nahIM hotA hai| tathA pramattasaMyata guNasthAnameM taijasa samudvaghAta nahIM hote haiN| 2. pramattasaMyata guNasthAnameM nasakavediyoke taijasa AhAraka samudghAta ye do pada nahIM hote haiN| (asaMyata samyagdRSTi meM upapAda padakA yahA~ niSedha nahIM kiyA gayA hai|) 5 zAna mArgaNA dha/4/1,3,53/118/vibhaMgaNNANI micchAiTThI...uvavAda padaM nntthi| sAsaNasammadiTThI...vi uvavAdo Nasthi |-vibhN gajJAnI mithyAdRSTi va sAsAdana samyagdRSTi jIvoM meM upapAda pada nahIM hotaa| 6. saMyama mArgaNA dha./4/1,61/123/7 ( parihAravisuddhisaMjadesu (mUlasUtrameM ) pamattasaMjade tejAhAraM tthi - parihAra vizuddhi saMyatoMmeM pramatta guNasthAnavartIko taijasa samuddhAta aura AhAraka samuddhAta yaha do pada nahI hote haiN| sa 4. kSetra prarUpaNAeM 1. sAraNImeM prayukta saMketa paricaya sarva loka / triloka arthAt sarvaloka tiryakloka ( eka rAjUx00 yojanA) Urdhva va adho do lok| catu loka arthAta manuSya loka rahita sarva loka manuSya loka yA ar3hAI dviip| asNkhyaat| sNkhyaat| saMkhyAta bhubhaag| saMkhyAta dhnaaNgul| / bhAga gunnaa| palyopamakA asaMkhyAta bhubhaag| palyopamakA asaMkhyAtavA~ bhaag| sva audha guNasthAna nirapekSa apanI apanI sAmAnya prruupnnaa| mUlogha guNasthAnoM kI mUla prathama prruupnn| aura bhI dekho aage| noTa --ke 2 ityAdi ko ka ityAdi rUpa grahaNa karo jIvoMkI sva sva ogharAzix-xxsaM. pratarAMgulax1 rAjU ka 2 mAraNAntika samudghAta sambandhI kSetra / 7. samyaktva mArgaNA dha. 4/1,3,82/135/6 pamattasaMjadassa uvasamasammatteNa tejAhAraM nntthi| ' = pramatta saMyatake upazama samyaktvake sAtha taijasa samudrAta aura AhAraka samuddhAta nahIM hote haiN| 8. AhAraka mArgaNA Sa. vaM. 4/13./sU 88/137 AhArANuvAdeNa...88 / dha.4/1,3,84/137/6 sajogikevalissa vi padara-loga-pUraNasamugdhAdA vi Natthi, aahaarittaabhaavaado| AhAraka sayogIkevalIke bhI pratara aura lokapUraNa samudrAta nahIM hote hai; kyoMki, ina donoM avasthAoMme kevalIke AhArapanekA abhAva hai| Sa, kha./4/3/sU.10/137 aNAhAraesu...1801 dha.4/1,3/12/138/8 padaragato sajogikevalI...lokapUraNe-puNa.. bhavadi / - anAhAraka jIvoM meM pratara samuddhAtagata sayogikevalI tathA lokapUraNa samuddhAtagata bhI hote hai| jIvoMkI sva sva ogha rAzika-xsaM pratarAMgula41 rAjU-upa upa/ka- ka2 pAda kssetr| tiryacokI sva sva ogharAzi.... zaxka-14saM.pratarAMgulax1rAjU mArakha 2 NAntika samudghAta sambandhI kSetra / 4. mAraNAntika samuddhAtake kSetra sambandhI dRSTibheda dha 11/4,2,5.12/22/7 ke vi AiriyA evaM hodi tti bhaNaM ti| taM jahA avaradisAdo mAraNaM tiyasamugdhAda kAdUNa punvadisamAgado jAva logaNAlIe aMtaM patto tti| puNo viggahaM kariya heThA charajjupamANaM gaMtUNa puNaravi viggahaM kariya vAruNa disAe agharajjupamANaM gaMtUNa avahiThANabhima uppaNNassa khettaM hodi tti / evaM Na ghaDade, uvavAdaThANaM boledUNa gamaNaM Natthi tti pavAijjata ubadeseNa siddhttaado| -aisA kitane hI AcArya kahate hai-yathA pazcima dizAse mAraNAntika samudghAtako karake lokanAlIkA anta prApta hone taka pUrva dizAmeM aayaa| phira vigraha karake nIce chaha rAjU mAtra jAkara puna: vigraha karake pazcima dizAmeM (pUrva pazcima) (isa upa/vatiyaMcokI pratarAMgula43 tiryaMcokI sva sva ogharAzi . xka-6xsaMkhyAta kha 3 rAjU-upapAda kssetr| manuSyokI sva sva aghorAzi... dhArAzixka-14saMkhyAta pratarAMgulax1 rAjU karakha mAraNAntika samudrAta sambandhI kSetra / upa/gamanuSyoMkI prakAra ) Adha gajU pramANa jAkara avadhisthAna narakameM utpanna honepara usakA (mAraNAntika samudghAtako prApta mahA matsyakA) utkRSTa kSetra manuSyoM kI sva sva odharAzika-1xsaMkhyAta pratarAMgula 1rAjU karakha 2 upapAda kssetr| jainendra siddhAnta koza
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza 2. jIvoMke kSetrakI oSa prarUpaNA saMketa- 30 kSetra/4/1- pramANa 1. pa. 4/1.2,2-12/10-138) 2. (4/211-124/26-266) pramANa naM. 1 naM. 2 pR. pU. 10-43 36-43 :: 44 E 47 19 " 48 mArgaNA 57-66 mithyAdRSTi sAsAdana samyagmidhyAla asaMyata samyaktva saMyatAsaMyata pramatta saMyata apramatta saMyata upazAmaka kSapaka yoga kevalI naraka gati 301 - sAmAnya 303 guNa sthAna 10 pRthivI sAmAnya 1 2 3 4 5 8-11 8-12 13 14 svasthAnasvasthAna 1 sarva (pR. 36 (devasAmAnya pradhAna) triarsa pR.40 (saudharme zAna- pradhAna) 99 ca/asaM ma/saM :::: bihAravasvasthAna ca/jarsa maraarsa sabha. saMca. ca/ataM; maxsaM ti/saM hi asaM ma tri/asaM saM pa ma tra/asaM saMgha madhyasaM ::: ayoga kevalI 3. jIvoMke kSetrako Adeza prarUpaNA saMketa - de0 kSetra /4/1. pramANa -- 1. (dha. 4 / 1,3,2-12/10-138 ); 2. ( gha. 7/2,6,1-124/266-366 ). 1. gati mArgaNA ca/asama/saM asaM ma/saM vedanA va kaSAya samuddhAta ti/saM ca/ asaM maxasaM saM. saM. ca/asaM narasaM 19 ca/ asaM ma/saM ca/asaM maxasaM saM. saM. ca/ asaM maxi vaikriyaka samuddhAta mAraNAntika samuhAta sarva ti/saM: hi/asaM maxasaM (jyotiSa devoM pradhAna ) tri/asaMxsaMgha: maxasaM 11 99 (viSNukumAra munivat) ca/asaM ma/saM. ca / asaM maXasaM saM. saM. 17 ca/asaM ma tri/asaM ma tri/asaM maxasaM ca/arsa na/asaM ca / asaM saM, "" upapAda ca/ asaM tixasaM max saM mAraNAntikavat F :: maxasaM mAraNAntikavata saM. 19 tejasa, AhAraka ba kevalI samudrAta AhAraka: ca / asaM. ma/saM tejasa AhAraka / asaM kevalI daNDa ca / asaM; maxasaM kapATa ti/saM: maxasaM pratara vAtAvalaya hIna sarva lokapUrNa sarva 197 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza / naM. 1 pR. + + + 33: : : : : : 61 61 57 65 11 pramANa " " 66 68 67 68 70 70-7 17 " 70 70-72 naM. 2 pR. :: 308 prathama pRthivI 2-6 pRthivI mArgaNA saptama pRthivI 304 206 paMcendriyatiryasAmAnya tiryaMca gati sAmAnya 11 paryApta yonimati labdhyaparyApta sAmAnya paMcendriya sAmAnya "1 paMcendri paryApta yonimati guNa sthAna 2 3 1-4 1 2 3 4 1 2 3-4 1 2 3 4 5 1 2 3 4 1-5 1-3 4-5 svasthAna svasthAna ca/ asaM masaM 11 ca/ asaM maxsaM 11 11 sarva tri/jarsa; asaM 11 ca/ asaM maxasaM sarva ca/ asaM maxasaM ::: tri/asaM ti / saM; maxasaM ::: [1]: vihAravat svasthAna ca/asaM maxsaM ca/asaM marsa ti/saM; tri/asaM maxasaM tri/asaM maxasaM ti/saM dvi/arsa 'ca / asaM maxasaM svasthAnase kucha kama ::: / / / " vedanA va kaSAya samuddhAta ca/ asaM saM sarva ti/asa, maxasaM 11 sva ogha ( nArakI sAmAnya ) vat ca/ asaM; maxsaM. ca/asaM maxsaM ca/asaM; maxasaM ti/dvi/a ca/ asaM maxasaM #: svasthAna se kucha kama vaikriyaka samuddhAta mAraNAntika samuddhAta : / / ca/ asaM maxsaM ca/ asaM, maxasaM ti / asaM max asaM : ti/asaM asaM asaM ::: : 11 ca/asaM max asaM ca/asa; maxasaM sva ogha ( tiyaMca sAmAnya) bata I ca/asaM maxasaM ca/asaM ma sarva viarsa tra/arsa, maxasaM mA./ka. 7 : upapAda mA.ka. mA/ka: ca asaM maxasaM ca/asaM maxasaM pA/kha. ( ti / asaM, mAraNAntikavat tirsa mAraNAntikavat mAraNAntikda 111: mAraNAntikada :: :::::::: mA/kha (tri/arsa mAraNAntikata tixasa ) / / / / tejasa, AhAraka va kevalI samuddhAta kSetra 198 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jain Education Internationa jainendra siddhAnta koza pramANa naM0 1 naM0 2 pR pR 73 74 " 75 74 75 6 : : : : 6 74-75 76 306 301 310 311 mAgaNA * paryA manuSya gati - sAmAnya 315 manuSya paryApta manuSyo adhyaparyApta sAmAnya manuSya paryA manuSyaNI labdhyaparyApta devagati 314 sAmAnya 315 (jyotiSI pradhAna) bhavanavAsI 317 vyantara jyotiSI saudharma-jJAna 315 316 sanatkumAra- aparAjita guNa sthAna ... 3 4 8-13 1-13 1-5 6 7-13 1 svasthAna svasthAna ji/asaM maya ca/asaM " asaM ma ::: :| ! ! ! ! ca/asama/saM max asa saMbaM ca / asaM saMbaM tri/arsa ti/saM saMba. TIT max asaM sa. vihAravat svasthAna na/a : asaM ma/saM. 1 1 1 1 1= ji/asA saM ma x asaM ti/saM saM saM. ca/arsa madhya saMca. saMba. / / / vedanA va kaSAya samudaghAta tri /asaM maxasaM asaM ma : 19 ca/asaM; paxasaM ca/asaM ma/saM 39 mUloghavat sva oghavat mUloghavat ca/ asaM ma/ saM0 zi/ti/saM saM0 1 mArsa saM0 saM0 ca/asaM saM deva sAmAnyavat bhavanavAsI vat vaikriyaka samudghAta asaM marsa : ca/asama/saM ::: maxasaM ca/asaM; saM0 saM0 max asaM saM0 mAraNAntika samudraghAta ma asa saM 111 mA/kha (tri/arsa mAraNAntikavada maX asaM ) tri/arsa tiyarsa asaM asaM ma tri/asaM ti asaM maxasaM :: maxa | | | | | F1 1 1 1 1 11 tri/arsa tirsa tri/arsa li/saM0 ti/asaM timasaM. saM0 sa madhyarsa upapAda 8 111 3 " tri/asaM, ti asaM; mAraNAntika vada ma asaM :: guNasthAna bhI upapAda nahIM hai| : / / / tejasa, AhAraka muloSapada mUloghavat kSetra 199 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa naM0102 pR pR mArgaNA svasthAna svasthAna bihAravata svasthAna vedanA va kaSAya samudhAta vaikriyaka samudrAta mAraNAntika samuddhAta upapAda tejasa AhAraka va kevalI samu0 sthAnA - ma/saM jainendra siddhAnta koza 200 316 sarvArthasiddhi ma+saM/saM.ba ma+sa/saM ma+saM/saM ma+saM/saM ma+saM/saM mAraNAntikavat sAmAnya | 1 |tri/asaM ti/saM; maxasaM tri/asaM; ti/saM; maraarsa | tri/asaM ti/asa; | tri/asaM/ti/saM; tri/asaM; ti/saM; maxasaM maxasaM maraasaM 2-4 / mUloghavat |77-76 bhavanavAsI 1 ca/asaM, ti/asaM, maxasaMca/asaM, ti/asaM, maxasa tri/asaM. tixasaM, ca/asaM, ti/asaM, ca/asaM, ti/asaM, mAraNAntikavata maxasaM maxasaM maraasaM / 76 mUloghavata - ye guNasthAnameM vyantara jyotiSI svaogha (devasAmAnya) vat | upapAda nahIM 71-80 saudharma IzAna bhavanavAsI vat svodha ( de0 mAraNAntikavata) svaogha (devasAmAnya) vat-- sanatkumAra se 11 uparimagreveyaka / mUloghavata anudizase jayanta ca/asaM, maxasaM ca/asaM,maxasaMca/asaM, maxasaMca /asaM. ma asaM ca/asaM, maxasaM mAraNAntikavata / sarvArthasiddhi ma/saM ma/saM 2. indriya mArgaNA:321 / ekendriya sAmAnya sarva ca/asaM sU0pa0apa0 vA0pa0 apa0 tri/saM. tixasaM, maxasaM tri/asaM. tixasaM, paryApta meM ca/asaM va ma x arsa apa0 mex 324 vikalendriya sAmAnya tri/asaM; ti/saM, maxasaM tri/asaM, ti/saM, maraasaM tri/asaM, ti/saM, tri/saM, tixasaM, maxasaM maxasaM paryApta vikalendriya sAmAnya | aparyApta ca/asaM,maxasaM / ca/asaM, maxasaM ca /asaM, maxasaM tri/asaM, ti/asaM, mAraNAntikavata 326 / paMcendriya sAmAnya tri/asaM, ti/saM, maxasaM tri/asaM, ti/saM. maxasaM! tri/asaM,ti/saM, tri/asaM, ti/saM, | maxasaM maxasaM / / maraasaM / paryApta " apayAMpta ca/asaM,maxasaM ca/asaM,maxasaM ekendriya sarva vikalpa 1 sva sAmAnyavara vikalendriya, 1 / paMcendriya sA0va pa0 1 tri/ase, ti/saM, maxasaM tri/asaM, ti/saM, maxasaM tri/asaM, ti/saM, | tri/asaM, ti/saM, | tri/asaM, tixasaM, mAraNAntikavada | maraasaM maxasaM maxasaM mUloghavat pacendriya aparyApta ca/asaM, maXasaM ca/asaM, maxasaM tri/asaM, tixasaM, ma raNAntikavata maxasaM mUlodhavata - 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhA0 2-26 jainendra siddhAnta koza pramANa naM0 1 naM0 2 pR. pR. 2. kAya mAgaNA 326 334 330 333 326 "" "" 335 330 " gguggumi 330333 337 336 :::: pRthivI sUkSma paryApta aparyApta " bAdara paryApta aparyApta 11 :::: mArgaNA 330 336 | vAyu sUkSma paryApta aparyApta mAdara paryApta aparyApta apa. ke sarva vikalpa sUkSmaparyA :: " aparyApta " bAdara paryApta aparyApta 19 "1 "" 246 335 mana- apratiSThita 11 "" 14 " pratyeka paryApta , aparyApta 11. pratiSThita sU. paryApta aparyApta nA0 paryApta aparyApta 19 41 41 41 * sAdhAraNa nigoda | sUryA apazi 11 44 19 " " " " bA0 paryApta aparyApta 15 41 19 41 29.95 39 sake sarva vikalpa guNa sthAna svasthAna svasthAna sarva ca/asama tri/asaM tasaM, maarsa sarva / asaM sarva tri/arsa, tivasa, maarsa ti / saM tri/asaM dise maja ::: 1::: vihAravada svasthAna 11 1 [ vedanA va kaSAya samuddhAta sarva 91 ca asaM ma tri/asaM, tixi, max asa pRthivI bada sarva pRthivI bada sarva a pRthivI vat sarva pRthivI vada tri/atiasaM maxasaM tri/saM, tixasaM, majarsa ti/saM pRthivI vat tri/asaM, tisaM ::: " max asaM " paMcendriya vat vaikriyaka samuddhAta mAraNAntika samuddhAta upavAda sarva / asaM sarva/asaM ti/saM ca/asaM pa/asa T sarva 11 tri / asaM tixasaM, maxasaM sarva / sarva / asaM maxasaM tri/saM, tixasaM, maxarsa sarva mAraNAntika vada tri/sa, vikAsa, mAraNAntika vada maxasaM 1 mAraNAntika vada F mAraNAntika mada mAraNAntika va tri/asaM, tixsaM, mAraNAnti vada max asaM :::| 19 tejasa AhAraka va kevalI samuddhAta II I kSetra 201 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra pramANa / guNa vedanA va kaSAya taijasa AhAraka naM01 naM02 mArgaNA svasthAna strasthAna vihAravat svasthAna vaikriyaka samuddhAta mAraNAntika samuddhAta upavAda samuddhAta va kevalI samuddhAta pR. / pR. sthAvarake sarva vikalpa 1 sva sva oSa vana 101 trasa kAya paryApta 1 tri/asaM, ti/saM, maxasaM| tri/asaM, ti/saM, maxasaM tri/asaM, ti/saM, | tri/asaM, ti/saM, | tri/asaM, tixasaM mAraNAntika va maxasaM maraasaM 2-14 / mUloSa bata / aparyApta / 1 ca/asaM, maxasaM / ca/asaM, maxasaM tri/asaM, tixasaM mAraNAntika va 4. yoga mArgaNA 341 / pA~coM manoyogI tri/asaM, ti/saM, maxasaM tri/asaM, ti/saM, maxasaM tri/asaM, ti/saM.. tri/asaM, ti/saM, tri/asaM, tixbasa, 5 taijasa AhAraka maxasaM maxasaM maxasaM 11 mUlogha vat [., bacana yogI / 341- kAya yogo sAmAnya mAraNAntika vata, tInoM mUlogha vat | kevala daNDa samu 342- audArika kAya yogI ca/arsa, maxasaM . pratara . 341- mizra , mAraNAntika vat jainendra siddhAnta koza 343 | vaikriyaka kAya yogI tri/asaM, ti/saM. maxasaM tri/arsa, ti/saM, ma asaM tri/asaM, ti/saM, maxasaM tri/asaM, ti/saM, maxasaM 202 tri/asaM. tiraasaM. maxasaM mizra, ca/asaM, ma/saM. ca/asaM, ma/saM ca/asaM, maxasaM sarva pratara va loka pUrNa kArmANa kAya yogo pA~coM mano yogI 102 103 102103 sva boSa bat mUloSa bata manoyogI vada pA~cau vacana yogI 1-13 kAya yogI sAmAnya 1 sva ogha vat mUloSa vata 103 audArika kAya yogI 1 2-4 tri/asaM, maraasaM | sva ogha vat tri/asaM,saM,dha, maxasaM tri/asaM,saM.gha.maraasaM tri/asaM, saM, gha, maraasaM mUloghavata sarva tri/asaM, saMgha, maxasaM 5-13 4. kSetra prarUpaNAe~ sarva sarva audArika mizra kAya yogI mAraNAntika vana
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta ko pramANa naM0 1 naM 02 pu. 107 " 108 106 19 : 110 110 39 111 111 29. 112 = = = = 5. veda mArgaNA 113 114 mArgaNA 'vaiyika mizra kAya yogI 347 vaikriyaka kAya yogI 1 2-4 1-2 kAya yogI kArmANa kAyayogI 240 khIvedI (devI pradhAna) 4 AhAraka kAya yogI 6 AhAraka mizra puruSa vedI 240 napuMsaka bedI guNa sthAna apagata bedI strI vedo 2 puruSI napuMsaka vedI apagada bedI (upa0) ( kSapaka ) 13 1 2,4 13 1 2-6 1 2-6 1 2-6 6-11 6-12 13-14 svasthAna svasthAna ca/asaMmajasa ca/asaM ma / / / asaM ma ca/ asaM maxasaM sarva ca / asaM, ma / saM vihAravata svasthAna / / / ca/asaM, ma / saM sva ogha bata ca/ asaM maxasaM yasa / / / / / / / 1 1 1 1 1 1 vedanA va kaSAya samuddhAta 1 caarsa ma ji/asaM ti/saM maxsaMtra /asaM ti/saM asaM tri/asaM ti/saM maxarsa pa/asaM ma/saM sva ogha vada mulI vaya sva oghavat asaM ma sva oghavat I sarva sva ogha vada mUlogha vat sva ogha vata mUtoba bada sva oghavat mUlI pat mUlodha vata vaikiyaka samuddhArA mAraNAntika samudrAta / / / || tri/jarsa, ti/saM maxasa # 19 tri/asaM, ti / saM max asaM ! ! ! 1 ! I | 111 | | 1 : 11 sarva ca/ asaM maxasaM | | | | 11 tri/arsa, tivasa, mAraNAntikama maxasaM ca/ asaM, maxasaM upapAda 1 PFC / / / mAraNAntika vata ca/ asaM maxasaM / / "1 11 / / / / / cauthe upapA nahIM } tejasa, AhAraka va kevalI samuddhAta www bre Www sulopapada kevala kapATa / / ogha vata tara va pUrNa kevala tejasa va AhA. mUlogha vada kevala se0 A0 kSetra 203 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa naM01 naM02 mArgaNA guNa sthAna svasthAna svasthAna vihAravat svasthAna vedanA va kaSAya | vai kriyaka samuddhAta mAraNAntika samuddhAta samuddhAta upapAda taijasa, AhAraka va kevalI samuddhAta 6. kaSAya mArgaNA 1350 /cAroM kaSAya sarva tra /asaM, ti/saM, maxasaM sarva tri/asaM, ti/saM, maxasaM mAraNAntika vat (kevala tai0 a0 17 mUlogha vat akaSAya cAroM kaSAya apagata vedI vat sva ogha vat ca/asaM, maxasaM - 2.4 ca/asaM, maraasaM ca/asaM,maxasaM ca/asaM, maxasaM , ca/asaM,maxasaM mAraNAntika bata - - ca/asaM, maxasaM ca/asaM,ma/saM yathAyogya ca/saM.ma/saM yathAyogya ca/asaM, yathAyogya ca/asaM. ma/saM ma/saM (kevala tai0 A0 mUlogha vat 10 tri/asaM lobha kaSAya akaSAya 11-13 mUlodha vada 7. zAna mArgaNA 1 350 mati zruta ajJAna jainendra siddhAnta koza sarva tri/asaM.ti/saM,maxasaM sarva mAraNAntika vava 204 351 vibhaMga jJAna tri/asaM,ti/saM,maxasaM tri/asaM,ti/saM,maxasaM tri/asaM,ti/saM, maxasaM ca/asaM,max asaM ca/asaM, ma x asaMca/asaM, ma x asaM ti/asaM, ti/sa, sarva max asaM tri/asaM, ti/saM, tri/asaM, tixasaM max asaM maxasaM ca/asaM, maxasaMca/asaM, maxasaM mAraNAntika vada kevala te. A. mUlodha vada, " | mati zruta jJAna avadhi jJAna manaH paryaya jJAna 352 / kevala jJAna ca/asaM, ma/asaM |ca/asaM, ma/asaM ca/asaM, ma/saM ca/asaM, maxasaM (kevala kevalI samuddhAta ra mUloSa vata mati zruta ajJAna / 1 sarva tri/asaM,ti/saM,dvi/asaM tri/asaM, ti/saM, mAraNAntika vana dvi/asaM vibhaMga jJAna mUlogha vata sva ogha vada asaM.ma 2 ca/asaM, ma arsaca /asaM. ma. asaMca | ca/asaM, maxasaM |ca/asaM, tixasaM maxasaM mUlogha vat mati zruta jJAna avadhi jJAna manaH paryaya jJAna kevala jJAna 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza pramANa naM. 1 naM. 2 pR. pR. 8. saMyama mArgaNA 121 122 123 124 13 19 126 127 354 99 KHl 352 "3 255 355 9. darzana mAgeNA 357 : saMyama sAmAnya sAmAyika chedopa0 parihAra vizuddhi mArgaNA sUkSmasAmparAya yathAkhyAta 358 saMyatAsaMyata asaMyata saMyata sAmAnya sAmAyika chedopa0 parihAra vizuddhi sUkSma sAmparAya 356 cakSudarzana yathAkhyAta saMyamAsaMyama asaMyama darzana avadhidarzana kevala darzana cakSurdarzana 11 10. lezyA mArgaNA 357 acakSudarzana anadhidarzana kevaladarzana kRSNanIla kApota roja devapradhAna) guNa sthAna 6x14 6-6 4-0 10 11-14 5 1-4 1 2-12 1-14 4-12 svasthAna svasthAna 13-141 ca/asaM ma/saM " "3 29 caprasaMga/saM tri/asaM, maxasaM sarva |||||| | | vihAravat svasthAna / / / / / / / / ca/ asaM ma/saM 53 33 ca/ asaM ma/saM tri/asaM ma ||||||| ji/arsa, si/saM. mabasaM tri/arsa, ti / ma tri/asaM ti/saM. maxasaM | | | | | | | vedanA va kaSAya samuddhAta tri/arsa, ti/sama ca/ asama/saM ca/asaM ma tri/asaM madhya napuMsaka veda ga zoSavat 33 napuMsaka veda vada avadhi jJAna va kevala jJAna vasa sva ogha vat soda avadhi jJAna vada kevala jJAna vat tri/asaM ti/saM. asaM tri/a/ti/saM madhya tri/asaM ti/saM. navasaM vaikriyaka samuddhAta mAraNAntika samuddhAta carsa ma/saM R asama/saM ||||| tri / asaM maxasaM tri / asaM maxasaM max asaM camasaM | | | | | | | | 32 tri./asaM ti/saM majarsa tri/arsa, ti/saM majarsa ca/arsa madhya ca/asaM ma fa/sret, falet. tri/arsa, tiyarsa maxasaM | | | | | | | | 1 1 1 1 1 1 1 14 tri/asaM tijasaM ma asaM upapAda / / / / / 1-1 mAraNAntika 'vat kevala layapekSA | | | | | | | | mAraNAntika mada taijasa AhAraka ba [kesI samudrAta loSa bada kevala tai. A. mUloghavat kevala kevalI samu mUloSa va 0na0 o kevalI samuddhAta nahIM / / / 1 1 1 1 kSetra 205 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza pramANa naM. 1 naM. 2 pR. pU. 356 128 ~ : : 126 130 133 14 # "" "" 134 padma zukla 11. bhavyatva mArgeNA guphta kRSNanIla kApota teja 131 132 12. samyaktva mArgaNA 361 === mArgaNA padma bhavya abhavya bhavya abhavya samyaktva sAmAnya kSAyika 362 vedaka upazama sAsAdana 364 samyagmithyAtva mithyAtva samyaktva sAmAnya kSAcika vedaka guNa sthAna 1 2-7 1 2-7 1 2-13 1-14 1 1 2-4 asaM marsa 4-14 4 5. 6-14 svasthAna svasthAna 61-8 ca/asaM asa ( tiyaMca pradhAna) tri/ asaM ti / saM, maasaM tri/asaM ti / saM pa / asaM naya ma x asaM sarva | | | | | 1 I 1 asaM mA "1 ca/asaM, maxasaM vihAravat svasthAna : / / / / / / ca/ asaM max asaM - ca/arsa a / / ' ca/asaM ma II asaM asaM vedanA va kaSAya samudrAta asaM ma | 11 | 11 ca/ asaM, maxasaM sva ogha vada ca/asaM ma sva ogha vada mUsa ogha vada sva odha bada loda sva oSa vat mUlodha vada mUlova vada sarva mUlodha vat sva ogha vada ca/ asaM, ma asaM 11 19 vaikiyaka samudAta mAraNAntika samuddhAta "1 napuMsaka veda vada soca bada mulAbada manuSya paryApta naya mUlogha vata sanatkumAra mAhendra pradhAna) jasama saM I / / / / / / |||||| ca/asaM madhyasaM / / triasa asa mAraNAntika ba maxasaM saM ca/ asaM, maxasaM mAraNAntika va | | | | | | / / / sarva upapAda 19 1: | | | | | | | | | | | | mAraNAntika bata upazama samyagdRSTi saMkhyA meM vedakase kucha kama hai ataH vedaka mada arthAta usase kicita una unakA kSetra hai ca/ asaM maxarsa ca/arsa ma ca/asaM maXasaM mAraNAntika vat [I ca/ asaM maxasaM ca/ase maasaM mAraNAntikalo da " 99 seja AhAraka kevalI samudaghAta 1 1 1 1 1 1 mUlogha vat | | | | 'kevala taijasa va AhA (eka yUloSa nava / / / / / kSetra 206 4. kSetra prarUpaNAeM
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza pramANa naM01 naM0 2 pR0 135 126 135 91 " 126 "1 " 12. saMgha mArgaNA 137 kkhaau- ::: pR0 " mArgaNA upazama : sAsAdana samyagmadhyAdRSTi mithyAdRSTi 364 / saMjJI 365 93 14. AhAraka mArgaNA 366 99 saMzo saMjJI asaMjJI - ahAraka anAhAraka AhAraka anAhAraka guNa sthAna 4 5 6-11 2 3 1 vo to 2-4 1 2-4 1 2-4 13 svasthAna svasthAna asaM ma sarva / / / OM sarva sarva vihAravat svasthAna 11 ca/ asaM, maxasaM | | | | 4 tra/asati/sama/asatisisa tri/arsa, ti / saM maxasaM vedanA va kaSAya samuddhAta / / / 1 1 gha/ asaM, asaM ca/asaM ma mUlogha vada 93 sarva sva ogha vat zodha da sva ogha vada tri/asaM, ti / saM, maxasaM sarva vaikriyaka samuddhAta mAraNAntika samuddhAta upapAda sva odha vat mUlogha vata | | | | 3 tri/asaM ti/saM. maxasaM tri/asaM ti/saM. maxasaM 11 ca/ asaM, maxasaM mAraNAntika vat 1 1 1 1= tri/asaM tijasaM, mAraNAntika vada maxasaM / / / , sarva | | | | / / / / / mAraNAntika bada sarva samayameM mUloSa vada sama ca/ asaM, maxasaM tejasa AhAraka va kevalI samuddhAta Ma / / / mulIbada 111 zarIra grahaNa kevala daNDa va pratara ke prathama mUlogha vada kevala daNDa kapATa samu to bada kevala prazara va loka pU mUlogha vada pratara va loka pUrNa mUloSa vada kSetra 207 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza 4. anya prarUpaNAe~ pada vizeSa 1 ja. u. pada 2 bhujagArAdipada 3 vRddhi hAni mUla prakRti (1) aSTakamaka bandhake svAmI jokI apekSA oSa Adeza kSetra prarUpaNA pramANa - (ma. ba/pu.naM 0/3/pR0 saM0 19 ja u. pada 2 3 vRddhi hAni janA pada prakRti uttara prakRti (2) aSTa karma satyake khAmI jIvoM kI apekSA oSa Adeza kSetra prarUpaNA pramANa- (ma.na.pu.na.i... 00...) ma 1 pejja do sAmAnya) 1 / 383/368-316 2 24, 28 Adi sthAna 3 ja. u. pada 4 bhujagArAdipada 2/443/400 406 5 vRddhi hAni 25945905463 (3) mohanIyake sattvake svAmI jIvoMkI apekSA ogha Adeza kSetra prarUpaNA pramANa (ka.pA./pu.na //.naM.--) 2/201/162-163 2/ 30/117-18 2/160-3691/324-326 2/07-03-10 2/105/163-164 1/201-262/101-110/2/161-161/62-101 | 3/401-400/213-210] 4/201-200/27-11 32002-404/365-3604/201/134 3/126-612/451-4555/363/165 sthiti uttara prakRti ghUsa kRti 2/ 203 - 205/116-1104/194-190156-10 3/112~118/64-68 2/616-621/364-268 5/18-202/62-62 3/206-307/168- 166 4 / 374 / 231 anubhAga 5/155/103 5/10/121 uttara prakRti 5/338-240/142-111 5/620/365 5/410-112/201-2056/111-122/61-01 5/337-385/326-327 5/466/260-261 5/553/329 (4) pA~coM zarIroMke yogya koMkI saMcAlana parizAuna kRtike svAmI jIvoMkI apekSA ova Adeza kSetra prarUpaNA (dekho 1/1. 264-300) (4) pA~ca zarIraM 2,3,4 Adi gaMgA svAmI jInoMko apekSA oSa Adeza kSetra prarUpaNA (dekho 14 / 261266 (6) 23 prakAra vargaNAoMkI jaghanya utkRSTa kSetra prarUpaNA ..14/1/1.146/1 (7) prayoga, samavadAna, athaH, tapa, IyAMpaya va kRti karma ina paTkama svAmI jIvoMkI apekSA oSa Adeza kSetra prarUpaNA (dekho dha.4/pR. 364-300) pradeza mUla prakRti va. 19/51-04 uttara prakRti kSetra 208 4. kSetra prarUpaNAe~
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra Arya 209 kharakarma kSetra Arya-de0 aary| kSemacanda-digambara muni the| inakI prArthanApara zubhacandrAcArya ne kSetra Rddhi-de0 RddhiA / apanI kRti arthAta kArtikeyAnuprekSAko TIkA pUrNa ko thii| samaya vi0 1613-1657, I0 1556-1601 / kSetrajJa-jIvako kSetrajJa kahanekI vivakSA ( de0 jIva/1/2.3) kSemapura-vijayAko dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / kSetra parivartana-de0 sNsaar/2| kSemapurI-pUrva videhastha sukaccha dezako mukhya nagarI-de0 lok/5/2|| kSetrapradeza Locations Pointing Plares dha/2/27 / kSemA-pUrva videhastha kaccha dezakI mukhya nagarI-de0 lok/5/2| kSetrapramANake bheda kSobha-prasA./tA. va 10/8/13 nirvikAranizcala cittavRttirUpacArirA. vA./3/38/7/208/30 kSetrapramANaM dvividha-avagAhakSetraM vibhAgani trasya vinAzakazcAritramohAbhidhAna' kSobha ityucyte| - nirvikAra pannakSetraM ceti / tatrAvagAhakSetramanekavidham-ekadvitricatu.saMkhyeyA' nizcala cittakI vRttikA vinAzaka jo cAritramoha hai vaha kSobha saMkhyeyA'nantapradezapudgaladravyAvagAhyekAdyasaMkhyeyAkAzapradezabhedAva / kahalAtA hai| vibhAganiSpannakSetra cAnekavidham--asaMkhyeyAkAzazreNayaH kSetrapramANA velauSadha-de0 Rddhi| jhulasyaiko'saMkhyeyabhAgaH, asakhyeyAH kSetrapramANAGgalAsaMkhyeyabhAgAH kSetramANAGgulamekaM bhavati / pAdavitastyAdi pUrvavadveditavyam / kSetra pramANa do prakArakA hai-avagAha kSetra aura vibhAga niSpanna kSetra / avagAha kSetra eka, do, tIna, cAra, saMkhyeya, asaMkhyeya aura ananta pradezavAle pudgaladravyako avagAha denevAle AkAza pradezokI dRSTi se khaDa-1. ubhaya va madhya khaNDa kRSTi -de0 kRSTi / 2. akhaNDa dravyameM aneka pakArakA hai| vibhAga niSpannakSetra bhI aneka prakArakA hai-asaM rakhaNDatva akhaNDatva nirdeza-de0 dravya/4 / 3. AkAzameM gvaNDa kalpanArUpAta AkAzazreNI: pramANADulakA eka asalyAtabhAga, asakhyAta kSetra pramANAMgulake asaMkhyAta bhAga; ekakSetra pramANAGgula; pAda, vitasta de0 aakaash/2| 4. paramANumeM khaNDa kalpanA-de0 paramANu/3 / ( vAlista) Adi pahalekI taraha jAnanA cAhie / vizeSa de0 khaMDaprapAta kaTa-vijayA parvatastha eka kUTa-de0 loka/14 / gnnit/I/1| khaMDaprapAta guphA-vijayA parvatakI eka guphA, jisamese sindhu kSetra prayoga-Method of application of area (ja. ___nadI nikalatI hai --de0 loka/315 / pa/pra/106 ) / khaMDazalAkA-Piece log ja. pa./pra. 106 / kSetraphala-Area ja de0 zuddhi / kheMDikA-vijayArdhako uttara zreNIkA eka nagara -de0 vidyAdhara / kSetramiti-Mensuratioin ./5/pra 27 / khaMDita-gaNitakI bhAgahAra vidhi bhAjya rAziko bhAgahAra dvArA kSetravAn-SaD dravyoMmeM kSetravAna va akSetravAn vibhAga (de0 dravya/3) __khaNDita kiyA gayA kahate haiM -de0 gaNita/11/1/6 / kSetravipAkI prakRti-de0 prkRtibNdh/2| kha-ananta / kSetra zuddhi- de0 shuddhi| khacara-bhA.pA./TI./75/218/4 khe carantyAkAze gacchantIti khacarA kSetropasaMpata-de0 samAcAra / vidyAdharA ubhayazreNisaMbandhina' - AkAzame jo carate hai, gamana karate hai ve khacara kahalAte hai, aise vijayAkI ubhaya zreNi sambandhI kSapa-1. go. ka /bhASA./834/1008/2 jisako milAie kisI anya vidyAdhara (khacara kahalAte hai)| rAzimeM joDie tAko kSepa kahie / 2. apakRSTa dravyakA kSepa karanekA khaDa-caturtha narakakA SaSTha paTala-de0 nrk/5/11|| vidhAna -de0 apakarSaNa/2 / khaDakhaDa-caturtha narakakA sAtavaoN paTala -de0 nrk/5/11|| kSamakara-1 yaha tRtIya kulakara hue haiN| vizeSa paricaya--de0 zalAkApuruSa/1 / 2. vijayAdhaMkI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 khaDA-dUsare narakakA pA~cavaoN paTala -de0 nrk/5/11|| vidyaadhr| 3. laukAntika devoMkA eka bheda-de0 laukAntika / 4. khaDakA-dUsare narakA sAtavA~ paTana - de0 loka/5/116 laukAntika devokA avasthAna-de0 loka/7 / khaDga -1. cakravartIke caudaha ratnomeM se eka hai-de0 zalAkApuruSa/2/2 kSemaMdhara-1. vartamAna kAlIna caturtha kulakara / vizeSa paricaya-de0 2. bharatakSetra pUrva AryakhaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| zalAkApuruSa/6 / 2 kRti- bRhatkathAmajaro; samaya-I0 1000 / pUrva videhastha ArvatadezakI mukhya nagarI-de0 loka/5/20 ( jIvandhara cmpuu/pr.18)| khaDgA -- apara videhastha subalgu dezako mukhya nagarI-de0 loka/1/20 kSema-dha.13/5,5,63/8 mArodi-DamarAdoNamabhAvo khema NAma tabiva khaDgasena-nAranaula vAsInchRNarAja ke putra eka hindI kavi jo pIche rIdamakkhemaM / mArI, Iti va rASTraviplava Adike abhAva kA nAma kSema hai / tathA usase viparIta akSema hai / (bha. A./tri.156/372/5) / lAhaura rahane lage the| vi0 1713 meM triloka darpaNa likhaa| samaya vi01660-1720 (I01603-2663) / (to0/4/280) / kSemakoti-kASThAsaMghako gurvAvaloke anusAra (de0 itihAsa) khAdarasAra - ma.pra/7/ zloka vindhyAcala parvatapara eka bhIla thaa| yaha yaza kItike ziSya the| samaya-vi0104 I0668 (pradyumna munirAjake samIpa kauveke mAsakA tyAga kiyA (386-366) prANa jAte caritra/pra. premIjI); (lA. saM /1/64-70) / de0 itihaas/74| bho niyama kA pAlana kiyaa| antame marakara saudharmasvargame deva huA 2. yaza kIrti bhaTTArakake ziSya the| inake samayameM hI paM0 rAjamallajI (410-) / yaha zreNika rAjAkA pUrva kA tIsarA bhara hai| -de0 zreNika ne apanI lATI saMhitA pUrNa kI thii| samaya vi01641 I0 1584 / kharakarma-de0 sAvadya/2/5 / (sa.sA./kalaza TI0/pra0va0 shiitl)| jainendra siddhAnta koza bhA02-27
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ kharadUSaNa 210 kharadUSaNa - pa0 pu0/ 6 / zloka meghaprabhakA putra thA (22) / rAvaNakI bahana candranakhAko hara kara (25) usase vivAha kiyA (10/28 ) / kharabhAga 1 loka prArambha sthita pRthvI vividha prakArake ranoMse yukta hai. isalie use citrA pRthivI kahate hai| citrAke sauna bhAga hai; unameM se prathama bhAgakA nAma kharabhAga hai| vizeSa - de0 ratnaprabhA/2 2. adholoka meM khara paMkAdi pRthiviyokA avasthAna - de0 bhavana / 4 // khavaMTa -- de0 karmaTa / khalonita - kAyotsargakA aticAra - de0 vyutsarga/ 1 / khAtikANI dvitIyaNa / ke khAdya . A /644 .../ khAdati vAdiyaM pU---644) jo lAvA jAye roTI laDDU Adi khAdya hai (ana. 7/12/260); (lA. saM./ 2/16-17) / khAravela - - kaliMga dezakA kuruvaMzI rAjA thaa| samaya-- I pU. 160 // khArIkA pramANa nizeSa gati / 2/1/20 khuzAla canda sAMgAnera nivAsI khaNDelavAla jaina sAMgAneravAsI 40 takhamIdAsake ziSya the dilo jasapurA vi0 saM0 1780 I0 1723 meM pra0 jinadAsa harivaMza ke anusAra harivaMzapurANakA padyAnuvAda kiyA hai| isake atirikta, padmapurAma usarapurANa, dhanyakumAra caritra jamparitra yazodhara caritra aura vratakathA koSa / samaya- vi0 za0 18 uttarArdha / (tI./4/303) | Titi pa /4/1338. siridapariveTa ... parvata aura nadIse ghirA huA mahalAtA hai| 6. 12/14.63/33/0 saritaparvatAvaruddha che nAma-nado aura parvatase avaruddha nagara kI kheTa saMjJA hai / (ma. pu. / 16/161); (tri sA./676) / kheda - ni. sA. ( tA.vR./6/14/4) aniSTalAbhaH kheda' / - aniSTakI prApti ( arthAt koI vastu aniSTa laganA) vaha kheda hai| sta " - [TT] gaMgadeva-tAvatAra ke anusAra ApakA nAma (de0 itihAsa) dena thaa| Apa bhadrabAhu prathama ( zrutakevalI ) ke pazcAta dasaveM 11veM aMga pUrvadhArI hue the| samaya bI0ni0 216-326 (I0 pU0 112198 ) / (de0 itihAsa 4/4 ) | gaMgarAja porala nareza viSNuvardhana ke mantrI me 00105 apane guru zubhacandrako niSadyakA banavAyI thii| tathA za0 saM0 1037 cirAjakI samAdhi kI smRtimeM stambha khaDA karAyA thaa| samayaza0 1015-1050 ( I0 1013-1128 ); ( gha./2/pra. 11 ) / gaMgA-1. pUrvImadhya Arya kI eka nadI 30/3/1981. kazmIrane mahanevAlI kRSNa gaMgA hI paurANika gaMgA nadI ho sakatI hai / (ja. pa./ pra 136 A N. up and H 1 ) -- de0 kRSNa gaMgA / gaMgAkuNDa - bharatakSetrastha eka kuNDa jisame se gaMgA nadI nikalatI hai| de0 loka/3/10 gaMgAkUTastha eka phUTa] de0 loka 3/4 gaMgAdevI gagAkuNDa tathA gaMgATakI svAminI devI-de0 loka /7 / gaMgA nadI - bharata kSetrakI pradhAna nadI -de0 loka/7 // - gaMDarAditya zilAhAra rAjA the| nimba samaya- za0 1030-10589 I0 1108-1136 /Sa Jain ). gaMDavimuktadeva mandisaMpa ke dezIyama ke anusAra mAmanandi muni kolhApurI ke ziSya tathA bhAnukoti va kIrti ke guru the| samaya vi0 1960-1910 I0 1133-1963) (va.saM. 2/4 HI.Jain ) de0 itihAsa / 7 / 12 nandisaMdha dezIya gaNake anusAra (de0 itihAsa ) mAghanandi kollApurIyake ziSya devakIrtike ziSya the aparanAma vAdi caturmukha thaa| inake aneka zrAvaka ziSya the / yathA = 1 mANikya bhaNDArI mariyAnI daNDanAyaka, 2. mahApradhAna sarvAdhikArI jyeSTha jyeSTha daNDanAyaka bharatimayyaH 3 heDage bucimarayaMgala, 4. jagadekadAnI heDage korayya / tadanusAra inakA samaya-- I0 1158-1182 hotA hai / de0 itihAsa / 7/5 / gaMdha-1. gandhakA lakSaNa gaMdha sa. si / 2 /20/178/6 gandhyata iti gandha: - gandhanaM gandhaH / sa.si./ 5 / 23/264 / 1 gandhyate gandhanamAtraM vA gandhaH / - 1. jo sUMghA jAtA hai vaha gandha hai ...gandhana gandha hai / 2 athavA jo su~ghA jAtA hai athavA pandha kahate haiN| ( rA 0/2/10/1/112/11); (dha. 1/1,1,33/244/1 ); (vizeSa - de0 varNa / 1) | 0 nikSepa / 5/6 ( bahuta dravyoMke saMyogase utpAdita dravya gandha hai ) / isane sAmanta the| khaM. 2 / 106 H. L. 2. gandha ke bheda sa.si./5/23/24/9 dveSAH surabhirasurabhiriti ete mUlabhedAH pratyekaM saMkhye yA saMkhyeyAnantabhedAzca bhavanti / - sugandha aura durgandhake bheda se vaha do prakArakA hai. ye to mUla bheda hai| vaise pratyeka ke saMkhyAta, asaMkhyAsa aura ananta bheda hote hai| rAmA 485); ( pa pra / TI / 1/21/26/1 ); (dra. saM/TI /7/16/12); (go. jI /jI. pra. /476/885/15 ) / 3. gandha nAmakarmakA lakSaNa sa.si / 8 / 11 / 310/10 yadudayaprabhavo gandhastad gandhanAma / -jisake udayahotI hai vaha gandha nAma/12 10/100/16) (go.jI. 4/11/2/13) / gha. 69.11.2056 jassa kammara udava jIvasarI jAdipaNiyoM gaMdha upanadi tara kammara gadhA nAra kAraNe kajjunadhArAdo jisase jIvake zarIra meM jAtike prati niyata gandha utpanna hotA hai usa karmaskandhakI gandha yaha saMjJA kAraNa kArya ke upacAra kI nayI hai| (13/250 102/364/7 ) / jainendra siddhAnta koza 1. gandha nAmakarmake bheda . . 6/16-1/18/04 gadhaNAmakammaM ta dunihaM surahigaMdha dUrahigaMdhaM caiva // 28 // jo gandha nAmakarma hai yaha do prakArakA haisurabhi gandha aura durabhi gandha (pa.. 13/5/sU. 191/300); (paM. sa. pra./2/5/07/31) (sa. si./8/11/260/91) (rA. bA./ saM. ); (rA.vA./ 8/11/10/577/17 ) ( go. ka/jI. pra./32/26/1, 33 / 26 /14 ) / * nAmakamoMke gandha Adi sakAraNa hai yA niSkAraNa --- 30 varNa 14 / * jala AdimeM bhI gaMdhakI siddhi -2010
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaMdha 211 gajAdharalAla __ * gandha nAmakarmake bandha, udaya, sattva --de0 vaha vaha naam| gadha-tilloyapaNNatike anusAra nandIzvara dvIpakA rakSaka vyantara deva; tri sA. va ha. pu. ke anusAra ikSuvara samudrakA rakSaka vyantara deva-de0 vyntr/4| gaMdhaaSTamI vrata-312 dina taka kula 288 upavAsa tathA 64paarnnaa| namaskAra mantrakA trikAla jApya / vidhi--(tavidhAna saMgraha/ pR. 110) / gaMdhakUTa-zikharo parvatastha eka kUTa va usakI svAminI devI-de0 lok/1/4| gadhakuTA-samavazaraNake madhya bhagavAnke baiThanekA sthaan| -de0 smvshrnn| gaMdhamAdana-1. vijayAko uttara zreNI meM eka nagara-de0 vidyAdhara / 2. eka gajabanta parvata de0 loka/5/3,3. gandhamAdana parvatastha eka kUTa va usakA rakSaka deva --de0 loka/4/4,4. andhakavRSNike putra himavAnkA putra neminAtha bhagavAna kA cacerA bhAI --de0 itihAsa10/10 / 5. hAlAra aura varaDoM prAntake bIcakI parvata zreNIko 'baraDoM' kahate haiM / sambhavataH isI zreNIke kisI parvatakA nAma gandhamAdana hai| gaMdhamAlo-gandhamAdana gajadantake gandhamAlI kUTakA svAmIdeva -de0 lok/7| gandhamAlinI--1. apara videhastha eka kSetra --de0 loka5/22. devamAla vakSArakA eka kUTa-de0 loka/4,3. devamAla vakSArake gandhamAlinI kUTakA rakSaka deva-de0 loka/4 4. videha kSetrastha eka vibhaMgA nadI-de. lokaza, 5. gandhamAdana vijayAdha parvatastha eka kUTa -de0 lok/4| gaMdharva-1. kunthunAthakA zAsaka yakSa-de0 tIrtha kara/5/3,pA. pu/17/ zloka-arjunakA mitra va ziSya thA (65-67) / banavAsake samaya sahAyavanameM duryodhanako yuddha meM bA~dha liyA thA ( 102-104 ) / gaMdharva-1. gaMdharvake varNa parivAra Adi-de0 vyantara /12 / (I0 pU0 182-82)|-de0 itihAsa 3/4 gaMdhavAn-hairaNyavata kSetrake madhyame kUTAkAra eka vaitADhya parvata -de0 lok/6/3| gaMdhasamRddha-vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka nagara--de0 vidyAdhara / gaMdhahastI-1. AcArya samantabhadra ( I0 za02) kRta- tattvArtha sUtra (mokSazAstra) para saMskRta bhASAmeM 16000 zloka pramANa vistRta bhASya hai |2sid mena gANI kA apara nAma / (30 pariziSTa 2 // gaMdhA-apara videhastha eka kSetra apara nAma valgu --de0 lok/5/2| gaMdhilA-1.apara videhastha eka kSetra --de0 loka/2/2 2. devamAla vakSArakA eka kUTa va usakA rakSaka deva --de0 lok/5/4| gaMbhIra-mahoraga nAmA jAti vyantara devakA eka bheda- de0 mhorg| gaMbhIramAlinI-aparavidehastha eka vibhaMgA nadI/aparanAma gandha___ mAlinI --de0 lokAzA gaMbhIrA-pUrva Arya khaNDastha eka nadI--de0 manuSya/4 / gaganacarI-vijayA kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / gagananaMdana-vijayAdha kI uttara zreNIkA eka nagara--de0 vidyAdhara / gaganamaMDala-vijayArdhakI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| gaganavallabha-vijayArdhakI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| gaccha-dha. 13/1,4,26/63/8 tipurisao gaNo / taduvari gccho| -tIna puruSoke samudAyako gaNa kahate hai aura isase Age gaccha kahalAtA hai| gacchapada- Number of Terms ,ja. pra./pra /106) vizeSa-de0 gaNita/11/5/3/4 / gaja-1. saudharma svargakA 26 vaoN paTala va indraka-de0 svarga 5/3 / 2 cakravartIke caudaha ratnomese eka-de0 zalAkApuruSa/2 / 3. kSetra kA pramANa vizeSa/aparanAma rikkU yA kiSku -de0 gnnit/1/1/3| gajakumAra-(ha. pu./sarga/zloka-vasudevakA putra tathA kRSNakA choTA bhAI thA (60/126) / eka brAhmaNakI kanyAse sambandha juDA hI thA ki madhyame hI dIkSA dhAraNa kara lI (61/4) / taba inake sasurane inake sarapara krodhase prerita hokara Aga jalA dii| usa upasargako jota mokSako prApta kiyA ( 61/5-7) / gajadaMta-1. videha kSetrastha sumeru parvatakI cAro vidizAome saumanasa, vidya prabha, gandhamAdana, mAlyavAna nAmaka cAra gajadantAkAra parvata hai| do parvata sumeruse nikalakara niSadha parvata taka lambAyamAna sthita hai| aura do parvata sumeruse nikala kara nIla parvata paryanta lambAyamAna sthita hai| vizeSa-de0 loka/3/11 / 2. gajadantakA nakazA -de0loka/8 / gajapura-bharata kSetrakA eka nagara-de0 manuSya/4 / gajavatI- bharatakSetrake varuNa parvatastha eka nadI-de0 mnussy/4| gajAdharalAla- AgarA jileke jaTauA grAmame janma huA thaa| pitAkA nAma cunnIlAla jaina padmAvatIpuravAlA thaa| kRti--paMcavizatikA, zreNika caritra, tattvArtha rAjavAtika; 4 adhyAya; vimalapurANa, mallinAtha purANa / svargavAsa-I0 1663 bAbaI ( tattvAnuzAsana/pra070 zrI lAla) ..gavapakamata 2. gandharva devakA lakSaNa dha, 13/5,5,140/361/8 indrAdInAM gAyakA gandharvA: |-indraadikoke gAyakoMko gandharva kahate haiN| 3. gandharvake bheda ti. pa./6/40 hAhAhUhUNAradatuMvaravAsavakadaMbamahasarayA / gIdaradIgIdarasA vairavato hoM ti gaMdhavvA / 401 =hAhA, haha, nArada, tumbara, vAsava, kadamba, mahAsvara, gItarati, gItarasa aura vajravAn ye dasa gandharvoke bheda haiM / (tri. saa./263)| gandharvaguphA-sameruparvatake nandanAdivanoMke pazcimameM sthita eka guphaa| isameM varuNadeva rahatA hai| --de0 loka/3/64|| gaMdharvapura-vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara ---de0 vidyAdhara / gandharva vivAha-de0 vivAha / gadhavasana-1. hindU dharma ke bhaviSya purANake anusAra rAjA vikramAdityake pitAkA nAma gandharvasena thaa| (ti. pa./pra. 14 H. L Jain.) 2.zakavaMzI rAjA gardabhilla kA apara nAma / mAlavA (magadha) dezameM gandharvake sthAnapara zvetAmbara mAnyatAke anusAra garda bhillakA nAma AtA hai / athavA gardabhI vidyA jAnaneke kAraNa yaha rAjA gardabhillake nAmase prasiddha ho gayA thaa| samaya-vI.ni0 345-445 janendra siddhAnta koza
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaDDI . 14/26.41/8/10 haradIpanAoM paNNAdida / mAo gar3Io nAma jinake do cakke hote hai, aura jo dhAnyAdi halake bhAra ke Dhoneme samartha hai ve gaDDI kahalAtI hai| gaNa - sa. si /9/24/442/6 gaNa sthavirasaMtati / sthaviroM kI santatiko gaNa kahate hai / (rA. vA /6/24/8/623/20/ ). ( cA sA /151/3) gaDDo gha. 12/14.26/63/- rio gaNo tIna puruSo ke samudAyako gaNa kahate hai / 2. nija paragaNAnupasthApanA prAyazcitta de0 parihAra prAyazcitta / gaNadhara - 1. gaNadhara devoMke guNa va RdiyA~ ti./167 ve gaNadharadevA sajye mihu aharidvipaNA ye sahI gaNadhara aSTaddhiyoM sahita hote hai| (gha 1/4.1.44/gA. 42 / 128 ) 6. 3/4 1.44/127/0 paMcamahanvapacArao tigusita paMcasamido - mado mukasattabhao bIjakoTTha padAnusAri sa bhiNNasodArattuvalavio ukara ThohiNA paNa utsabalAdo nIhAravivajio ditatattadviguNega sarakAralopavAso vi saMto sarIrateoyadasa diso sohi ddhiguNeNa saha talAdo kara guliyA tihUgaNato amiyAsayogale aMjakhiNavitAhAre amiyama parimalamo mahAtvaguNepaNa kappara mahANa saklIgala milega sugRhastha Nima didAhArANAmupAya aghoratavamAhappeNa jIvANaM maNa vayaNa kAyagayA sesa dutthiyattaNivArao sayalavijjAhi saviyapAdamUlA AyAsacAraNaguNeNa rakkhiyAsesajIvazivo vAyAe gaNeza va saMyatatvasaMpAdakkhano aNimAdiaTTaguNehi jayadeva vAyAe maNeNa ya samattasaMpAdana] aNimAdi guNehi jiyAsesa devaviho tihuNajagajeThao parosegaviNA akkharANakkharasarUvAsesabhAsatarakusalI samavasaraNajaNamettatradhArita amhamhANaM bhAsAhi amhamhANaM caiva kahaditti savvesi paccaupAya samavasaraNajaNasodidie sagamuhaviNiggayAyabhAsANaM saMkareNa pavesassa viNivArao gaNaharadevo gaMthakattArI, aNNahA gaMthassa pANavirohAda dhammarasAyaNeNa samosarapaNAvatIdo pA~ca mahAvatI dhAraka, dona gujhiyose rakSita, pA~ca samitiyoM se yukta, ATha mAse rahita, sata bhayoM se mukta, mIja, koSTha, padAnusArI bhinnatRtva buddhiyo se upalakSita, pratyakSabhUta utkRSTa avadhijJAnase yukta tapta tapalabdhi prabhAvase mala, mUtra rahita, dIpta tapalabdhi ke malale sarvakAla upavAsayukta hokara bhI zarIrake tejase dazoM dizAoMko prakAzita karanevAle, sarvoSadhi sandhike nimitta samasta auSa dhiyoM svarUpa, ananta balayukta honese hAthakI kaniSTha aMgulI dvArA tInoM lokoM ko calAyamAna karane meM samartha amRta AsanAdiddhiyoM ke balase hastapuTameM gire hue sarva AhAroMko amRtasvarUpase pariNAme meM samartha, mahAtapa guNase kalpavRkSake samAna, akSINamahAnasa labdhi ke bala se apane hAtha gire AhArakI akSayatAke utpAdaka aorata ke mAhAtmyase jIvoke mana, vaca evaM kAyagata samasta kaSToMke 'dUra karanemAle sampUrNa vidyAoke dvArA semita caraNa se saMyukta AkAzacAraNa guNase saba jIva samUhakI rakSA karanevAle, vacana aura manase samasta padArtho ke sampAdana karanemeM samartha, aNimAdika ATha guNoM ke dvArA saba deva samUhako jItanevAle, tIno loko ke janoM meM zreSTha, paropadezake binA akSara va anakSara rUpa saba bhASAoM meM kuzala, samapasaraNameM sthita janamAtrake rUpake dhArI honese 'hamArI hamArI bhASAo se hama hamako hI kahate haiM" isa prakAra sabako vizvAsa karAnebAle, tathA samavasaraNastha janoMke karNa indriyoM meM apane mu~ha se nikalI huI aneka bhASAoMke sammizrita pravezake nivAraka aise gaNadharadeva " 212 granthakartA hai, kyoMki aise svarUpa binA indhakI prAmANiksAkA virodha honese dharma rasAyana dvArA samavasaraNa ke janoMkA poSaNa bana nahIM gaNadhara saktA / ma. 42 / 60 paturbhiradhikAzItiriti saSTurgaNAdhipA ete saMyuktAH sarve venumAdinaH // 60 // RSabhadeva ke sarva (4) gaNadhara sAto Rddhiyo se sahita the aura sarvajJa devake anurUpa the / ( ha. pu / 3 / 44 ) 2. gaNadharoMkI RddhiyoMkA sadbhAva kaise jAnA jAtA hai gha 6/4, 1,7/58 /6 gaNaharadevesu cattAri buddhio, aNNahA duvAlasa~gANamaSyasipa gAvo kaI tAvattha ko buddhIabhAvo uppaNNa daNANassa aTThANeNa viNA viNA sappasa gAdo / vimAyayatyayasvaNavinimaya anakha rAmamakharapayamanisigiya bIjapadA magahara devANaM duvAla saMgAbhAvappasa gAdIca tya padAnusArisaNidaNANAbhAvo, bIjabuddhIe avagayasarUvehito koTTabuddhi pattATTANe hito bIjapadehito IhAvAehi viNA bIjapadubhayadisAvara padamarAyavAppatI aymtodo| Na sambhiNNasodArattassa abhAvo, teNa viNA avakharANakvappAe sattasadaTThArasakubhAsa - bhAsasarUvAe NANAbheda bhiNNabIjapadasarUvAe pakkhiNa maNNaSNabhAvasuvagacchaMtIe divvajbhuNIe gahaNAbhAvAdo duvAsaMguppattIe abhAvapyasaMgo tti / gaNadhara devoMke cAra buddhiyoM hotI hai, kyoMki, unake binA bAraha aMgokI utpatti na ho sakane ' kA prasaMga AvegA / prazna - bAraha aMgokI utpatti na ho sakanekA 'prasaMga kaise AvegA ? uttara- gaNadharadevo meM koSTha buddhikA abhAva nahIM ho sakatA, kyoki aisA honepara avasthAnake minA utpanna hue ta jJAnake vinAzakA prasaMga aavegaa| kyoki usake binA gaNadhara devoko tIrthakara se nikale hue aura anahAra svarUpa mahuta ligAdika bIja padokA jJAna na ho saknese dvAdazAMgake abhAvakA prasaMga aayegaa| bhImabuddhike binA bhI dvAdazAMgako utpatti na ho saktI koki aisA mAnane meM atiprasaMga yoga AyegA unameM pAdAnusArI nAmaka jJAnakA abhAva nahIM hai, kyoki bIjabuddhise jAnA gayA hai svarUpa jinakA tathA koSThabuddhise prApta kiyA hai avasthAna jinhoMne aise bhIjapado IhA aura amAyake binA padakI uma dizA viSayaka zrutajJAna tathA akSara, pada, vAkya aura unake artha viSakazrutajJAnakI utpatti bana nahI sakatI / unameM saMbhinnazrotRtvakA abhAva nahIM hai, kyoMki usake binA akSarAnakSarAtmaka, sAta sau kubhASA aura aThAraha bhASA svarUpa, nAnA bhedoMse bhinna bIjapadarUpa, va pratyeka kSaNa meM bhinna-bhinna svarUpako prApta honevAlI aisI divyadhvanikA grahaNa na ho sakanese dvAdazAMgakI utpattike abhAvakA prasaMga hogA (ataH unameM uparokta buddhiyA~ haiM) jainendra siddhAnta koza 3. bhagavAn RSabhadevake caurAsI gaNadharoMke nAma ma. pu. / 43/54-66 se udadhRta - 9. vRSabhasena; 2. kumbha; 3. dRDharatha; 4. zatadhanuH 5. devazarmA; 6. devabhAva; 7 nandana somadatta; 6. sUrata: 10. vAyuzarmA 11. zomA 12. devA 13. agnideva; 14. agnigupta 15. mitrAgni; 16. halabhRta; 17. mahIdhara; 18. mahendra; 16. vasudeva; 20. vasuMdhara; 21. acala; 22. meru; 23. meru 24. meruti 15 sarva 28 sarvataH 27 sarvapriyaH 28. sarvadevaH 21 sarvayajJa 30 sarvavijaya 31. vijaya, 12. vijaya mitra; 33. vijayila; 34, aparAjita; 35 vasumitra 36. vizvasena; 37. sAdhusena; 38. satyadeva; 36. devasatya; 40. satyagupta; 41. satyamitra. 42. nirmala; 43. vinIta 44 saMvara; 45. munigupta; 46. munidatta 47 muniyajJaH 48. munideva 46. guptayajJaH 50. mitrayajJa: tAe
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara valayayaMtra 51. svayaMbhUH 52. bhagadeva; 53. bhagadatta; 54; bhagaphalgu; 55. guptaphalgu; 26 mitran 50 prajApati: 28 sarva saMca 51. ru 60. dhanapAlaka 61. maghavAn; 62. tejorAzi, 63. mahAvIra 64. mahAratha; 65. vizAlAkSa, 66. mahAbAla; 67. zucizAla, 68. vajraH 66. vajrasAra: 70. candracUla : 71. jaya, 72. mahArasa; 73 kaccha 74 mahAkaccha, 75, nami; 76. vinami, 77 bala 78 atibala 76. bhadrabala 80 nandI, 81. mahIbhAgI; 82. nandimitra 83. kAmadeva; 84. anupama / isa prakAra bhagavAn RSabhadevake caurAsI gaNadhara the / 4. bhagavAn mahAvIrake 11 gaNadharoMke nAma 213 ha. pU./1/41-43] indrabhUtiriti prota prathamo gaNadhAriNAm / agnibhUti dvitIyaca vAyutistRtIyaka // 41 // zucidattasturIyastu sudharma' paJcamastataH / SaSTo mANDavya ityukto mauryaputrastu saptamaH // 42 // aSTamo'kampanAkhyAtirapalo navamo mataH / medAya dazamo'ntyastu prabhAsa sarva eva te |43| una gyAraha gaNadharo meM prathama indrabhUti the / phira 2 agnibhUti, 3 vAyubhUti 4 zucidatta 5. sudharma 6. mANDavya, 7 mauryaputra, akampana 6. acala: 10. maidArya aura antima prabhAsa the| ( ma. pu. / 74 / 343-374 ) 5. ukta 11 gaNadharoMkI Ayu ma. pu / 60/ 482-483 vIrasya gaNinAM varSANyAyudvanavatizcatu / vizatiH saprati sthAdazItitameva 42 prayo'zItitha namatiH bhi. sAhasati dvAbhyAM ca saptati patitvAriMzana saMyutAH 1483 // mahAvIra bhagavAn gaNadharoMkI Ayu kama 2 varSa 24 varSa, 70 varSa 80 varSa, 100 varSa varSa 15 varSa, 78 varSa 72 varSa 60 varSa aura 50 varSa hai 24 tIrthaMkaroMke gaNadharoMkI saMkhyA -- de0 tIrthaMkara / 5 / * gaNadharakA divyadhvanimeM sthAna - de0 divyadhvani / gaNadhara valayayaMtra - de0 yatra / gaNanA - saMkhyAta, asaMkhyAta va anantakI gaNanA- de0 vaha vaha nAma | gaNanAnaMta - Numerical infinite (ja. pa . / 106 ) | gaNanApramANagaNita / 1 / gaNapoSaNakAla - de0 kaam/1| gaNopagrahaNa kriyA de0 saMskAra/2 gaNita - yadyapi gaNita eka laukika viSaya hai parantu Agama ke karaNAyoga vibhAgame sarvatra isakI AvazyakatA par3atI hai| kitanI U~cI zreNIkA gaNita vahA~ prayukta huA yaha bAta usako par3hane se hI sambandha rakhatI hai / yahA~ usa sambandhI hI gaNitake pramANa, prakriyAe~ va sahanAnI Adi saMgraha kI gayI hai| - 1. de0 pramANa / 5 / 20 gaNanA pramANa nirdeza- de0 1 gaNita viSayaka pramANa 9 1 3 4 5 6 2 1 2 3 4 5 6 7 8 2 3 4 1 2 3 4 3 gaNita prakriyAoMkI apekSA sahanAniyA~ parikarmASTakako apekSA sahanAniyo / laghuriktha gaNitakI apekSA sahanAniyoM / zreNI] gaNitakI apekSA sahanAniyA~ SaT guNavRddhi hAnikI apekSA sahanAniyoM / 1 ? 2 3-4 5-6 dravya kSetrAdike pramANoMkA nirdeza saMkhyAko apekSA dravya pramANa nirdeza / saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta --de0 vaha vaha nAma / laukika va lokottara pramANoMke bhedAdi - de0 pramANa / 51 taukI apekSA inyapramANa nirdeza / kSetrake pramANoMkA nirdeza / rAjU viSayaka vizeSa vicAra sAmAnya kAlapramANa nirdeza / 7 upamA kAlapramANa nirdeza / upamA pramANakI prayoga vidhi | yakSa prAdi pramANoMkI apekSA sahanAniyA~ laukika saMkhyAoMkI apekSA sahanAniyoM alaukika saMkhyAoM kI apekSA sahanAniyoM / dravya gaNanAko apekSA sahanAniyA~ / pudgalaparivartana nirdezakI apekSA saha0 / ekendriyAdi jIvanirdezakI apekSA saha0 / karma va spardhakAdi nirdezakI apekSA saha0 / kSetra pramANoM kI apekSA shnaaniyaaN| kAlapramANoMkI apekSA sahanAniyoM / II gaNita viSayaka prakriyAe~ parikarmASTaka gaNita nirdeza aMkoM kI gati vAma bhAgase hotI hai| parikarmASTakake nAma nirdeza / saMkalana va vyakalanako prkriyaaeN| --de0 rAjU / akSara va aMkakramakI apekSA sahanAniyA~ akSara kramakI apekSA sahanAniyoM aMkakamakI apekSA shnaaniyoN| AMkaDoM kI apekSA sahanAniyA~ / karmokI sthiti na anubhAgakI apekSA saha0 / gaNita guNakAra va bhAgahArakI prakriyAe~ / vibhinna bhAgahArokA nirdeza varga va vargamUlako prkriyaa| jainendra siddhAnta koza --de0 saMkramaNa |
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 214 gaNita viSayaka pramANa 100 dhana va ghanamUlakI prakiyA / | viralana deya ghAtAMka gaNitakI prkriyaa| bhinna parikASTaka ( fraction ) kI prakriyA / zUnya parikarmASTakakI prkriyaa| | arddhaccheda yA laghuriktha gaNita nirdeza arddhaccheda AdikA sAmAnya nirdesh| laghuriktha viSayaka prkriyaaeN| akSasaMcAra gaNita nirdeza akSasaMcAra viSayaka zabdoMkA paricaya / | akSasaMcAra vidhikA udaahrnn| pramAdake 37500 doSoMke prastAra yantra / naSTa nikAlanekI vidhi| samuddiSTa nikAlanekI vidhi / | rAzika va saMyogI bhaMga gaNita nirdeza dvitri Adi saMyogI bhaMga prApti vidhi / | trairAzika gaNita vidhi / zreNI vyavahAra gaNita sAmAnya zreNI vyavahAra pricy| sarvadhArA Adi zreNiyokA paricaya / sarvadhana Adi zabdoMkA pricy| saMkalana vyavahAra zreNI sambandhI prakriyAe~ / guNana vyavahAra zreNI sambandhI prkriyaaeN| mizrita zreNI vyavahArakI prakriyAe~ / | dvIpa sAgaromeM candra-sUrya AdikA pramANa nikAlanekI prakriyA / guNahAni rUpa zreNI vyavahAra nirdeza guNahAni sAmAnya va guNahAni AyAma nirdeza / guNahAni siddhAnta viSayaka zabdoMkA paricaya / guNahAni siddhAnta viSayaka prakriyAe~ / karmasthitikI anyonyAbhyasta raashieN| SaT guNa hAni vRddhi -de0 vaha vaha naam| giNita viSayaka pramANa 1. dravya kSetrAdike pramANoMkA nirdeza 1. saMkhyAko apekSA dravyapramANa nirdeza (dha.5/pra./22) 1. eka 16. nirabbuda 110,000,000) 2. dasa 17. ahaha (10,000,00010 3 zata 18. ababa (10,000 000)11 4. sahasra 1000 16. aTaTa (10,000,000)12 5. dasa saha0 10,000 20. sogandhika (10,000,000)13 6. zata saha 100,000 21. uppala (10,000,000)14 7. dasazata sahasra 1,000,000 22. kumuda (10,000,000)15 8. koTi 10,000,000 hai. pakoTi (10,000,000)2 23. puMDarIka (10,000,000)16 10. koTippa 24. paduma (10,000,000)17 koTi (10,000,000)3 | 25. kathAna (10,000,000) 11 nahuta (10,000,000) 26. mahAkathAna (10,000,000)16 12. ninnahuta (10,000,000)5 27. asaMkhyeya (10,000,000)20 13. akhobhinI (10,000,00016 | 28 puNaTThI == (256) - 65536 14. bindu (10,000,000) 26. bAdAla = paNaTThI 15. abbuda (10,000,000) / 30. ekaTThI -bAdAla ti.pa./4/306-311; (rA.vA./3/3/1/306/17); (tri.sA.28-51) 1. jaghanya saMkhyAta -2 2. utkRSTa saMrakhyAta jaghanya parItAsaMkhyAta-1 3. madhyama saMkhyAta -(jaghanya +1) se (utkRSTa-1) taka noTa-AgamameM jahA~ saMkhyAta kahA jAtA hai vahA~ tIsarA vikalpa samajhanA caahie| 4. jaghanya parItAsaMkhyAta-anavasthita kuNDoM meM aghAUrUpase bhare sarasoMke dAnoMkA pramANa 16671126384513163636363636363636363636 3636363 1 (de0 asaMkhyAta/8) 5. utkRSTa parItAsaMkhyAta-jaghanya yuktAsaMkhyAta-1 6. madhyama parItAsaMkhyAtam (jaghanya+1) se (utkRSTa -1) taka 7. jaghanya yuktAsaMkhyAta yadi jaghanya parItAsaMrakhyAta ke (a ), (de0 asaMraNyAta IS) kSetraphala Adi nirdeza caturasra smbndhii| vRtta circle) smbndhii| | dhanuSa (arc) smbndhii| vRttavalaya (ring) smbndhii| vivakSita dvIpa sAgara smbndhii| belanAkAra (cylinderical) smbndhii| 7 | anya AkAroM smbndhii| 8. utkRSTa yuktAsaMrakhyAta -jaghanya asaMkhyAtAsaMkhyAta-1 6. madhya yuktAsaMkhyAta - (jaghanya +1) se (utkRSTa - 1) taka 10. jaghanya asaMkhyAtA- =(jaghanya yuktA)jaghanya yuktA. saMkhyAta (de0 asaMkhyAta/6) 11. utkRSTa asaMkhyAtA0 =jadhanya parItAnanta-1 12, madhyama asaMkhyAtA0 = (jaghanya+1) se (utkRSTa-1) taka 13. jaghanya parItAnanta -jaghanya asaMkhyAtAsaMkhyAtako tIna bAra vargita saMvargita karake usameM dravyoM ke pradezoM Adi rUpase kucha rAziyA~ jor3anA (de0 ananta14) 14. utkRSTa parItAnanta -jaghanya yuktAnanta-1 15. madhyama parItAnanta - (jaghanya+1) se (utkRSTa-1) taka jainendra siddhAnta koza
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 16. jaghanya yuktAnanta 17 utkRSTa yuktAnanta 18. madhyama yuktAnanta 16. jaghanya anantAnanta rA.vA./2/18/205/26 4 mahA adhika tRNa phala 16 zveta sakSama phala 2 dhAnyamASa phala 2 pha 8 = ( jaghanya yuktA0) (de0 10 ananta 7) 20. utkRSTa anantAnanta - jaghanya anantAnantako tIna bAra vargita saMvargita karake usameM kucha rAzimeM milAna (de0 ananta), 21. madhyama anantAnanta = ( jaghanya + 1) se (utkRSTa - 1) taka 2. taulakI apekSA dravyapramANa nirdeza 13 rUpyamASa phala 23 dharaNa 4] suvarNa yA 4 sa 100 pala 3 tulA yA 3 ardhakaMsa 4 kuDana (pusere) 4 prastha (sera) 4 ADhaka 16 droNa 20 khArI dravyakA avi bhAgI aMza paramANu anantAnanta paramA0 avasannAsanna 8 sannAsanna truTareNu sareSu 3 kSetrake pramANoM kA nirdeza vi. pa./1/102-196 ( rA. vA/2/18/6/200/26) (ha.pu/0/36-46 ) ( jaM pa . / 13 / 16-34 ); ( go. jI./jI. pra. / 118 kI utthAnikA yA upodaghAta / 285/7); (pa./3/5/36 ) / mAlA 8 lIkha - jadhanya anantAnanta - 1 = ( jaghanya + 1) se (utkRSTa - 1) taka (jayanya yuktA0) 1 avasannAsanna - = jaghanya parItAnantakI do bAra vargita saMgita rAzi (de0 ananta 1 sannAsanna 1 truTareNa = 1 zveta sarSapa phala = 1 dhAnyamASa phala = 1 guMjAphala - 1 rUpyamASa phala (vyamahArASTra) = 1 trasareNu ( trasa jIvake pA~base ur3anevAlA a 1rathare rase ur3anevAlI dhUla bAlAya. - 1 likSA (sIla) = 1 jU 1 dharaNa - 1 suvarNa yA 1 kaMsa 1 pala - - 1 tulA yA 1 ardhakaMsa - eka kuDaba ( puserA ) 9 prastha (sera) 1 ADhaka evare kA aNu.) -uttama bhogabhUmijakA vAlAgra. u.bho.bhU.bA. = madhyama bho. bhU. mA. mo. bhU. bA. = jaghanya bho. bhU. mA. ...mA. karmabhUmi kA - 1 droNa - 1 khArI - 1 vAha 215 ngyaa 8 yava = 1 yava - 1 utsedhAMgula 500 u. aMgula = 1 pramANAM gula Atmagula - bharata airAvata (ti. 1/2/906/13) kSetra cakravartIkA aMgula 6 vivakSita - 1 vivakSita aMgula 2 vi. pAda pAda = 1 vi. vitasti 2 vi. vitasti 1 vi. hasta 3200 =1 vi. ki 2 vi. hasta 2 kiSku - yuga, 1 daMDa, dhanuSa, mUsala yA nAlI nAhI, 2000 daNDa yA dhanu = 1 koza 4 koza = 1 yojana noTa- urAMgula se mAnava yA vyavahAra yojana hotA hai aura pramANa gulase pramANa yojn| (vi.pa./1/111-122). (rA bA./3/30/0/208/10,23) 500 mAnava yojana 1 yojana 1 pramANa yojana gola va gahare kuNDale utpana (1 addhApalya yA pramANa yojana3 ) jaba ki che addhApalyakI = arddhacheda rAzi yA log2 I gaNita viSayaka pramANa palya (zreNI)2 (jagat zreNI) 3 (pa./6/4.1.2/36/4) = 1 pramANa yojana ( mahAyojana yA divya yojana ) 80 lAkha gaja 4545.45 mIla 068000 aMgula = 1 advApatya ( de0 pasya ) 1 sUcyaMgula -pratarrA gula -1 ghanAMgula ( 1 ghanAMgula) addhApalya + asaM = jagatzreNI (prathama mata ase asaMkhyAta = 1 sUcyaMgula (gajI jI.pra./pR. 28/4) (dha./3/1.24/24/20 + = jagat zreNI (dvi mata) (1 ghanAMgula) (che va asaM. de0 Upara) = (dha. /3/1,24/34/1) jagatzreNI - -7 1 rajjU (de0 rAju - 1 jagatpratara 1 jagattrana yA ghanaloka (AvalI + asaM) AvalI + asaM (AvatI AvalI ke samaya pramANaAkAza pradeza) jainendra siddhAnta koza 4. sAmAnya kAla pramANa nirdeza 1. prathama prakArase kAla pramANa nirdeza ti 1/4/285106 (rAvA /3/20/7/200/25) (6.5/0/28-39) (pa./3/1.2.6/gA. 24-24/65-66) (/4/15.8/698/2) (ma. / 3/210-227) (maM.pI./12/4-15). (go.jI./mU./504-201/201 1028); (cA.pA./TI./10/40 para uddhRta) noTa-tipanA anuyogadvAra Adi prayukta nAmaka kama kucha antara hai vaha bhI nIce diyA gayA hai (ti.pa / Fo/HI. Jam) ( jaM. pa./ ke anta meM pro. lakSmIcanda ) pi. rA.mA. AdimeM pUrva pUrvAMgase lekara antima avatAramavAle vikalpa taka guNAkArase kucha antara diyA hai vaha bhI nIce diyA jAtA hai|
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita | gaNita viSayaka pramANa nAmakrama bheda : krama kramAka 2 stoka lava muhUrta nAlI divasa pUrvAMga nava Rtu STA varSe vardhazata pUrva ti.pa./4/ anuyoga dvAra jaMpa/diga/ jaM.pa./zve/pR. uyo ka./8-1145 mahAlatAMga mahAlatAMga zIrSaprahe285-306 sUtra 114- 13/4-14 | 36-40anu.sU 10:26-31 likAMga 137 pR. 342-343 / 62-71 || mahAlatA cUlikA mahAlatA zIrSaprahe1) samaya / smy| / samaya samaya samaya likA 2 Avali | AnalikA AvalI AvalI ucchavAsa || 47 zrIkalpa zIrSa prahelikAMga zIrSaka pita |...] 3 ucchvAsa Ana ucchvAsa AnaprANa stoka 4 prANa prANu stoka stoka lava 48 hastaprahelita | zIrSa prahelikA (nizvAsa) - stoka lava nAlikA ||46 acalAtma acalAtma nAlI muhUte ahorAtra ahorAtra | muhUrta pakSa divasa ahorAtra mAsa mAsa mAsa pakSa kAla pramANa - Rtu Rtu saMvatsara mAsa mAsa ayana ayana savatsara pUrva pUrvokta pramANomeMse- sarva pramANa ); (dha./3/34/ H. L,Jain ) ayana ayana yuga latAMga dazavarSa varSazata latA 1 samaya eka paramANuke eka pradezase dUsare pradezapara mandagatise jAnekA yuga varSasahasra mahAlatAMga kaal| varSadazaka varSasahasra varSazatasahastra mahAlatA varSazata varSazata dazavarSasahasra pUrvAMga / nalinAMga 2. ja. yuktA. asaMkhyAta samaya- ... =1 AvalI varSa sahasra varSasahasra varSazatasahasra nalina 3-4 saMkhyAta AvalI dazavarSasaha -37 saikeNDa =1 ucchavAsa yA. prANa ___.. pUrvAga truTitAMga mahAnalinAMga 20 varSa lakSa varSazatasaha0 pUrva / truTita mahAnalina 5. 7ucchvAsa -545 sekeNDa -1 stoka 21 pUrvAMga pUrvAga parvAMga aDaDAMga padmAMga / 22 pUrva aDaDa padma 6. 7 stoka = 3797 saikeNDa1 lava niyutAMga truTitAMga nayutAMga akvAMga mahApadmAMga 7. 383 lava 24 miniTa -1 nAlI ( ghaDI) niyuta truTita nayuta avava mahApadma 25 kumudAMga aTaTAMga kumudAMga hUhU aMga kamalAMga / 8. 2 nAlI (ghaDI) = 48 minaTa =1 muhUrta 26 kumuda aTaTa kamala / 1510 nimeSa 3773 ucccha vAsa ( de0 muhUrta) 27 padmAMga avarvAga padmAMga utpalAMga mahAkamalAMga avava padma * muhUrta-1 samaya utpala mahAkamala -1 bhinna muhUrta 24 nalinAMga | hara kAMga nalinAMga padmAMga | * ( bhinna muhUrta-1 samaya ) = 1 antarmuhUrta 30 nalina / hUhaka nalina padma se ( AvalI + 1 samaya ) taka 31 kamalAMga | utpalAMga kamalAMga nalinAMga mahAkumudAga 32kamala 6. 30 muhUrta 24 ghaNTe utpala | mahAkumuda = 1 ahorAtra (divasa) 33/ truTitAMga | pdmaaNg| truTitAMma asthinepurarAMga truTitAMga | 10.15 ahorAtri =1 pakSa 34 truTita asthinepura , truTita / 31 aTaToga nalinAMga aTaTAga AuaMga mahAtruTitAMga (ayutAMga) pUrvokta pramANoMmeMse --naM0 1, 2.3,4,7, (gha./5/21/H. L Jan) 36 aTaTa nalina / aTaTa | Au (ayuta) mahAtruTita 37 amamAMga artha nipurAMga amAMga nayutAMga aDaDAMga 38, amama arthanipura amama nayuta aDaDa 11. 2 pakSa -1 mAsa 15. 5 varSa =1 yuga hAhAMga ayutAMga hAhAMga prayutAMga mahAaDaDAMga 40 hAhA 12. 2 mAsa = 1 Rtu 16. 10 va 100 varSa = 1 varSa dazaka va ayuta hAhA mahAaDaDa 41 hUDvaMga nayutAMga huhU uNg| cUlitAMga / uhA~ga 1 varSa zataka hUhu / cUlita Uha 13. 3 Rtu = 1 ayana 18 1000,10,000; - 1 varSa saharUka 43 latAga prayutAMga latAMga zIrSaprahelikAMga mahAUhAga -1 varSadaza sahasra 44 latA prayuta latA | zIrSaprahelikA mahAUha 14. 2 ayana -1 saMvatsara 20.100,000 varSa -1 varSa lakSa (varSa) 28 padma kumurdAga | kamala nalina / truTita nayuta jainendra siddhAnta koza
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 217 gaNita viSayaka pramANa 5. upamA kAlapramANa nideza 1parva 1 truTitAMga krama rA.vA ; ha. pu.; ja.pa. | ti. pa; mahApurANa | pramANa nirdeza 84 lAkha varSa 84 lAkha varSa 5 pUrvAMga 84 lAkha pUrvAMga 84 lAkha pUrvAMga 84 pUrva 1pAMga 84 lAkha parvAMga 84 lAkha pUrva 84 parva 1niyutAMga 84 lAkha niyutAMga 84 lAkha niyutAMga 1niyuta 84 lAkha niyuta 84 niyuta 1 kumudAMga 84 lAkha kumudAMga 84 lAkha kumudAMga 1 kumuda 4 lAkha kumuda 84 kumuda 1padmAMga 84 lAkha pAMga 84 lAkha padmAMga 1padya 84 lAkha padma 84 padma 1 nalinAMga 84 lAkha nalinAMga 84 lAkha nalinAMga 1 nalina 84 lAkha nalina 84 nalina 1 kamalAMga 84 lAkha kamalAMga 84 lAkha kamalAMga 1 kamala 84 lAkha kamala 84 kamala 84 lAkha truTitAMga 84 lAkha truTitAMga 1truTita 84 lAkha truTita 84 truTita 1aTaTAMga 84 lAkha aTaTAMga 84 lAkha aTaTAMga |1aTaTa 84 lAkha aTaTa 84 aTaTa 11amamAMga 84 lAkha amamAMga 84 lAkha amamAMga 1 amama 84 lAkha amama 84 amama 1hAhAMga 84 lAkha hAhAMga 84 lAkha hAhAMga 1hAhA 84 lAkha hAhA 84 hAhA 84 lAkha hahU aMga 84 lAkha hUhU aMga 1hUhU 84 lAkha hUhU 1latAMga 44. 84 lAkha latAMga 84 lAkha latAMga |1 latA 84 lAkha latA 84 latA 1mahAlatAMga 84 lAkha mahAlatAMga | 84 lAkha ma. latAMga 1mahAlatA ti.pa.rA.vA; ha.pu.ja.pa ma. pu. pramANa nirdeza | 84 lAkha mahAlatA 84 mahAlatA 1 zrIkalpa 48 84 lAkha zrIkalpa | 84 lAkha zrIkalpa hastaprahelita 8 | 84 lAkha hastaprahelita | 84 hasta prahelita 1 acalAtma 1. palya sAgara AdikA nirdeza ti. pa./1/14-130; ( sa. si/2/38/233/5); (rA. kA/3/38/7/208/7); (ha. pu/7/47-56 ): (tri. sA/102); (ja. pa./13/35-42) (mo.jI./3; jI. pra./118 kA upodbhAta/pR. 86/4) / vyavahAra patyake -1 pramANa yojana gola va gahare garta meM 1-7dina takake uttama bhogabhUmiyA bher3ake bhacceke bAloMke agrabhAgoMkA pramANa 100 varSa = x 43 420003 423 423 423 422x63 x003 x x83 483 5.3 583483 583 -45 akSara pramANa bAlAgra 4100 varSa athavA-4134,5263,0308,2031, 7774, 1512, 192000000000000000000x100 varSa vyavahAra patyake = uparokta pramANa varSa x 2434 2424154304 samaya 243834747(AvalopramANa saMkhyAta jighanya yuktAsaMkhyAta)samaya uddhAra patyake- uparokta 45 akSara pramANa romarAzi pramANa asaMsamaya khyAta kror3a varSIka smy)| adApalyake - uddhAra patmake uparokta samayaxasaMkhya voke samaya smy| vyavahAra uddhAra mA addhAsAgara =10 koDAkor3I vivakSita patya ti. pa./4/315-316: (rA. vA/3/38/7/208/20) 10 kor3Akor3I addhAsAmara-aksapiNIkAla yA1utsarpiNIkAla 1 avasarpiNI yA 1 utsarpiNI- eka kalpa kAla 2 kalpa (ava0+uta0)- 1 yuga eka utsarpiNI yA eka chaha kAla-suSamAsupamA, suSamA, suSamA duSamA, abasarpiNI duSamA suSamA, duSamA, duSamA duSamA / suSamA muSamA kAla-4 kor3a kor3I addhA sAgara suSamAkAla 3 " suSamA duSamA kAla-2 . . . duSamA supamA kAla-1 ko. * ko. addhAsAgara-42000 varSa dudhamAkAla -21000 varSa duSamA duSamA kAla =21000 varSa 1 hUhU aMga ti.pra./4/308 acalAtma-(84)314 (10)80varSa - nimaSa / 2. kSetra pramANakA kAla pramANake rUpameM prayoga 2. dUsare prakArase kAla pramANa nirdeza paM.kA/tA. vR/25/52/5 asaMraNyAta samaya-nimeSa eka minaTa -60 saikeMDa 15nimeSa =1kASThA 24 saikeDa - 1pala (2 saikeMDa) 60 pala (24 miniTa)-1ghar3I 30 kASThA -1kalA ___ zeSa pUrvavat (minaTa) eka miniTa-540000 prati(kucha adhika 20 kalA (24 minaTa) vipalAMza (mahAbhAratako - 1ghaTikA 60 prativiSalAMza-prativipala (apekSA 15 kalA) (ghar3I) 60 prativipala -1vipala 60 vipala = 1 pala (2 bar3I ( mahAbhAratakI apekSA 60 pala = 1ghar3I 13 kalA+3 kASThA) =1 muhUrta zeSa pUrvavat - ( Age pUrvavata : gha. 10/4:2,4.32/113/1 aMmulassa asaMkhejavibhAgo asaMkhejjAo osappiNI ussappiNIo bhAgAhAro hodi / aMgulake asaMsthAtaveM bhAga pramANa hai jo asaMkhyAta utsarpiNI aura avasarpiNoke samaya, utanA bhASAhAra hai / (dha. 104.2,4,32/12) / go jI./bhASA/117 kA upodghAta/324/2 kAlaparimANavirSa jahA~ loka parimANa kaheM tahA~ lokake jitane pradeza hoMhi titane samaya jaanne| jainendra siddhAnta koza bhA0 2-28
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 218 gaNita viSayaka pramANa 6. upamA pramANako prayoga vidhi nanta liyA jAtA hai| jahA~ anantAnantakA prakaraNa AtA hai vahA~ ajaghanyotkRSTa anantAnanta lenA caahie| ha, pu./7/22 'sovA dviguNito rjjustnuvaatobhyaantbhaag| niSpadyate trayo lokA pramIyante budhaistathA / / 2 / dvIpasAgaroke eka dizAke vistArako dugunA karanepara rajjukA pramANa nikalatA hai| yaha rajju donoM dizAoM meM tanuvAtavalayake anta bhAgako sparza karatI hai| vidvAn loga isake dvArA tInoM lokoMkA pramANa nikAlate hai| 160 dvIpa, samudra ina sabakA pramANabharI, yuga 2. dravya kSetrAdi pramANoMkI apekSA sahanAniyA~ 1. laukika saMkhyAoMkI apekSA sahanAniyA~ ti.pa./1/110-113 ussehaaMguleNaM surANaNaratiriyaNArayANa c| ussehaMgulamANaM caudevaNideNayarANi // 110 / dIvo dahiselANaM vedINa NadINa kuMDanagadINaM / vassANaM ca pamANaM hodi pamANuMgaleNeva // 1112 / bhiMgArakalasadappaNaveNupaDahajugANasayaNasagadANaM / halamUsalasattitomarasiMhAsaNabANaNAliakvANaM / 11 / cAmaradaMduhipIDhacchattANaM naraNivAsaNagarANaM / ujjANapaha diyANa saMskhA AdaMgulaM nneyaa|113| natsedhAMgulase deva, manuSya, tiryaMca evaM nArakiyoMke zarIrakI U~cAIkA pramANa aura cAroM prakArake devoMke nivAsa sthAna va nagarAdikakA pramANa jAnA jAtA hai / 110 // dvIpa, samudra, kulAcala, vedI, nadI, kuNDa yA sarovara, jagatI aura bharatAdi kSetra ina sabakA pramANa pramANAgulase hI huA karatA hai / 111 / jhArI, kalaza, darpaNa, veNu, bherI, yuga, zayyA, zakaTa ( gADI yA ratha ) hala, mUsala, zakti, tomara, siMhAsana, bANa, nAli, akSa, cAmara, daMdubhI, pITha, chatra ( arthAt tIrthaMkaroM va cakravartiyoM Adi zalAkA puruSoMkI sarva vibhUti) manuSyoM ke nivAsa sthAna va nagara aura udyAna AdikokI saMkhyA AtmAgula se samajhanA cAhie / 111-113. ( rA. vA./3/38/6/207/33) ti.pa./1/64 vavahArudvAraddhAtiyapallA paDhamayammi sNkhaao| vidiye dIvasamuddA tadiye mijjedi kmmtthidi|14| vyavahAra palya, uddhAra palya aura addhApalya ye patyake tIna bheda haiN| inameM se prathama pasyase saMkhyA (dravya pramANa ); dvitIyase dvIpa samudrAdi ( kI saMkhyA ) aura tRtIyase karmoMkA (bhava sthiti, Ayu sthiti, kAya sthiti Adi kAla pramANa lagAyA jAtA hai| (ja. pa./13/36); (tri. sA./63) sa. si./3/38/233/5 tatra palyaM trividhama-vyavahArapatyamuddhArapatyamaddhApalyamiti / anvarthasaMjJA etaaH| Adya vyavahArapalyamityucyate, uttarapanyadvayavyavahArabIjatvAt / nAnena kiNcitpricchedymstiiti| dvitIyamuddhArapatyam / tata uddhRtairlomakacchedairvIpasamudrA' saMkhyAyanta iti / tRtIyamaddhApalyam / addhA kaalsthitirityrthH|"ardhtRtiiyodvaarsaagaaropmaanaa yAvanto romacchedAstAvanto dviipsmudraa| ""anenAddhApanyena nArakaryagyonInAM devamanuSyANAM ca karma sthitibhavasthitirAyuHsthitiH kAyasthitizca pricchettvyaa| = patya tIna prakArakA hai-vyavahArapalya, uddhArapasya aura addhApalya / ye tIno sArthaka nAma haiN| Adike palyako vyavahArapatya kahate haiM; kyoM ki yaha Ageke do patyoMkA mUla hai| isake dvArA aura kisI vastukA pramANa nahIM kiyA jAtA / dUsarA uddhArapatya hai| uddhArapalyameMse nikAle gaye romake chedoM dvArA dvIpa aura samudroM kI ginatI kI jAtI hai| tIsarA adbhApatya hai| addhA aura kAla sthiti ye ekArthavAcI zabda haiN|...ddhaaii uddhAra sAgarake jitane roma khaNDa hoM utane saba dvIpa aura samudra haiN|.. addhApatyake dvArA nArakI, tiryaca, deva aura manuSyoMkI karma sthiti, bhavasthiti, Ayusthiti aura kAyasthitikI gaNanA karanI caahie| (rA. vA./3/38/7/208/7,22 ) ( ha. pu./ 7/51-52); (ja. pa./13/28-31) rA. vA./2/38/1/pRSTha/paMkti yatra saMkhyena prayojaga tatrAjaghanyotkRSTasaMkhyeyagrAhyam / 206/26 / yatrAvalikAyA kArya tatra jaghanyayuktAsakhyeyagrAhyam / 207 / 3 / yatra saMkhyeyAsaMkhyeyA prayojanaM tatrAjaghanyoskRSTAsaMkhyeyAsaMkhyeyaM grAhyam / 207/13 / abhavyarAzipramANamArgaNe jaghanyayuktAnantaM grAhyam / 207/16) yatrA'nantAnamtamArgaNA tatrAjaghanyotkRSTA'nantA'nantaM grAhyam / 507/23/ - jahA~ bhI saMkhyAta zabda AtA hai| vahA~ yahI ajaghanyotkRSTa saMrakhyAta liyA jAtA hai| jahA~ AvalIse prayojana hotA hai, vahA~ jaghanya yuktAsaMkhyeya liyA jAtA hai| asaMkhyAsaMkhyeyake sthAnoMmeM ajaghanyotkRSTa asaMkhyeyAsaMkhyeya vivakSita hotA hai| abhavya rAzike pramANa meM jaghanya yuktA go. jI./artha saMdRSTi/pR.1/13 tahA~ kahIM padArtha nike nAma kari sahanAnI hai| jahA~ jisa padArthakA nAma likhA hoI tahA~ tisa padArthakI jitanI saMkhyA hoi titanI saravyA jAnanI / jaise-vidhu-1 kyoMki dRzyamAna candramA eka hai| nidhi-6 kyoMki nidhiyoMkA pramANa nau hai| ___bahuri kahIM akSaranikau aMkanikI sahanAnIkari saMkhyA kahie haiN| tAkA sUtra-kaTapayapurasthavarNairnavanavapazcASTakalpitaiH krmshH| svaravyaanazUnyaM saMkhyAmAtroparimAkSaraM tyAjyam / arthAt ka, kha, ga, gha. Ga, ca, cha, ja, jha (ye nau), Ta, Tha, Da, Dha, Na, ta, tha, da,dha (ye nau) 12 3 4 5 6 7 86 pa, pha, ba, bha, ma (ye pA~ca ), ya, ra, la, va, za, Sa, sa, ha (ye ATha.) 1 2 3 4 5 6 7 8 bahuri akArAdi svara vA 'ba' vA 'na' kari bindI jaannii| vA akSarakI mAtrA vA koI Upara akSara hoi jAkA prayojana kicchu grahaNa na krnaa| (tAtparya yaha hai ki aMkake sthAnapara koI akSara diyA ho to tahA~ vyabjanakA artha to uparokta prakAra 1, 2 Adi jaannaa| jaise ki-Da, Na, ma, za ina sabakA artha hai / aura svarokA artha bindI jaannaa| isI prakAra kahI bayA na kA prayoga huA to vahA~ bhI bindI jaannaa| mAtrA tathA saMyogI akSaroko sarvathA chor3a denaa| isa prakAra akSara parase aka prApta ho jaayegaa| (go. sA /jI. kA/ko artha saMdRSTi) lakSa :la jaghanya jJAna :ja. jJA. koTi (kroDa) : ko. lakSakoTila. ko, (jaghanyako Adi koDAkoDI :ko. ko. 17 lekara anya bhI : jam antaHkoTAkoTi : aM. ko. ko 565 ko Adi lekara jaghanya ja0 anya bhI utkRSTa : u0 ekaTThI :18% ajaghanya :aja0 bAdAla :42sAdhika jaghanya: ja paNahI :65noTa-isI prakAra sarvatra prakRta nAmake Adi akSara usa usakI saha nAnI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 219 gaNita viSayaka pramANa ala) A (rAzi 2. alaukika saMkhyAoMkI apekSA sahanAniyA~ 7. kSetrapramANoMkI apekSA sahanAniyA~ ( go.sA/jI.kA/kI artha saMdRSTi) (ti pa./6/63; 1/332) sakhyAta jaghanya anantAnanta : ja.ju.a.va sUcyaMgula (jaghanya yuktA0 kA varga) asaM vAta pratarAMgula pra 4 ananta (utkRSTa anantAnanta jaghanya saMkhyAta 11 kevala jJAna) ghanAMgula 2 : ke jagazreNI jaghanya asaMkhyAta :2 (madhyama anantAnanta utkRSTa asaMkhyAta 15 (sampUrNa jIva rAzi):16 jagatpratara jaghanya ananta 16 saMsArI jIva rAzi : 13 lokapratara : lo.pra. : == utkRSTa ananta ke siddha jIva rAzi :3 dhanalIka : lo :: jaghanya parItAsaMkhyAtaH 16 pudgala rAzi go. sA.va. la.sA kI artha saMdRSTi utkRSTa parItAsaMkhya. :21 (sampUrNa jIva rAzikA : jagazreNI : ra :16kha jaghanya yuktAsaMkhyAta : 2 anantaguNA) kAla samaya rAzi :16khakha utkRSTa yuktAsaMkhyAta: 41. AkAza pradeza rAzi: 16kha sva.kha rajjUpratara : rajjU : (7)2 : jaghanya asaMkhyAtAsaM.:4 (kevalajJAnakA prathama rajjU ghana utkRSTa asaMkhyAtAsaM. : 2561 - : rajjU .(7) 3 : 33 jaghanya parItAnanta : 256 (sUcyaMgulakI ardhaccheda (patyakI ardhaccheda kevalajJAnakA dvi, mUla * ke.mUra utkRSTa parItAnanta : ja.ju.a.1 kevalajJAna rAzi rAzi)2 :: che che jaghanya yuktAnanta : ja.ju.a. dhruva rAzi : 256/13 (sUcyaM gulako vargazalAkA (patyakI vargazalAkA utkRSTa yuktAnanta : ja.ju.a.ba. rAzi asaMkhyAta loka rAzi)2 pramANa rAzi (pratarIgulakI ardhaccheda (sUcyaMgulakI ardhaccheda : che che. (ga rAzix2) (pratarAMgulakI vargazalAkA (1622 yA 16/6) rAzi 3. dravya gaNanAkI apekSA sahanAniyA~ (ghanAMgulakI ardhaccheda (go.sA/jI.kA/kI artha saMdRSTi) sampUrNa jIva rAzi : 16 pudgala rAzi : 16va. saMsArI jIvarAzi : 13 kAla samaya rAzi / 16kha kha. (ghanAMgulakI vargazalAkA mukta jIva rAzi : 3 (AkAza pradeza 16kha.kha kha. (rAzi rAzi (jagazreNIko ardhaccheda (palyakI ardhaccheda rAzi : che che che. 4. pudgala parivartana nirdezakI apekSA sahanAniyA~ rAzi + asaM)x(ghanAgulakI yA vichecha, (go.sA/jI.kA/kI artha saMdRSTi) ardhaccheda rAzi) (yadi vi-viralana gRhIta dravya .1 mizra dravya rAzi) agRhIta dravya aneka bAra gRhItaH (do bAra (jagazreNIkI vargazalAkA ghanAMgulakI vargazalAkA+ agRhIta yA mizra likhanA (rAzi palyako varga. za. dravyakA grahaNa ja. parI.asaM42 5. ekendriyAdi jIva nirdezakI apekSA yA va2x2 16/2 (go.sA/jo kA/kI artha saMdRSTi) (jagatpratarakI ardhaccheda : jagazreNIkI ardhaccheda ekendriya che che ch| saMjJI vikalendriya vi paryApta rAzi rAzix2 paMcendriya aparyApta (jagatpratarako vargazalAkA : jagazreNIkI vargaasaMjJI rAzi zalAkA+1 bAdara 6. karma va spardhakAdi nirdezakI apekSA (ghanalokakI ardhaccheda che che che, : vi che che (go.sA./jo. kA/kI artha saMdRSTiyA~) rAzi (yadi vi-viralana rAzi) samaya prabaddhasa spadhaka zalAkA 6 (ghanalokako vargazalAkA : utkRSTa samaya prabaddha ! sa32 eka spardhakaviSai jaghanya vargaNA vargaNAe~ ra rAzi :ba :4 :va. rAzi yA va +4 J mA. ba. jainendra siddhAnta koza
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 220 | gaNita viSayaka pramANa sUcyaM gulakI a. che = (palyako ardhaccheda rAzi)2 sUcyaMgulakI va.za. = patyakI va.za.4 2. pratarAMgulakI a.che-sUcyaMgulako a. che 42 che che vara :che cha, 2 : 29 8. kAlapramANoM kI apekSA sahanAniyA~ (go.sA/jI.kA/ko artha saMdRSTi ) AvalI : A antarmuhUrta : saMkhyAta A palya (dha.3/pR.88) sAgara : sA. pratarAvalI : AvalI2 :32 dhanAvalI : AvalI3 : 238 palyakI ardhaccheda rAzi :che palyako varga zalAkA rAzi : va sAgarako ardhaccheda rAzi : athavA saMkhyAta AvalI pratarAMgulakI va.za =sUcyaM gulakI va. za.+1 va ghanAMgulakI a.che-sUcyaM gulakI a. che x 3. : che che.. ghanAMgulakI va. za. ( jAtai dvirUpa vargadhArA viSa jete sthAna gaye sUcyaMgula ho hai tete hI sthAna gaye dvirUpa dhana dhArA viSai dhanAMgula ho hai :va, nache che che jagazreNIkI a. che = dhalyakI a, che+asaM/athavA : tohi pramANa viralana rAzi, tAke Age dhanAMgulakI a. cha kA guNakAra jaannaa| viche che. 21 jagazreNIko ra.za. (ghanAMgulako va.za.+ja.parItA)x: 16/2 2 vara jagapratarakI a.che-jagazreNI kI a. che42 a 3. gaNitakI prakriyAoMkI apekSA sahanAniyAM 1. parikarmASTakakI apekSA sahanAniyA~ (go.sA./jI.kA./ko artha saMdRSTi) noTa--yahA~ 'x' ko sahanAnIkA aMga na smjhnaa| kevala A~kar3oMkA avasthAna darzAneko grahaNa kiyA hai| vyakalana (ghaTAnA) . jagapratarakI va. za=jagazreNIkI va. za+1 guNA ghanalokakI a. che -sUcyaMgula kI a. chex3 : che che che. ghanalokakI va. zajAtai dvirUpa barga dhArAviSai jete sthAna gaye jagazreNI ho hai, tete hI sthAna gaye dvirUpa dhanadhArA: viSa ghanaloka ho hai| va.ma. (i saMkalana (jor3anA) :x kiMcidUna eka ghATa kiMcidadhika (saMkalane meM eka do tIna Adi rAziyA~ : RNa rAzi pA~ca ghATa lakSa : la5 varga mUla prathama vargamUla dvitIya vargamUla ghanamUla : 2 3. zreNI gaNitakI apekSA sahanAniyA~ viralana rAzi : vi. (vizeSa dekho gaNita /III) yA la.) : nA (go. sA/jI. kA/kI artha saMdRSTi) eka guNahAni :8 / nAnA guNahAni eka guNahAni (kiMcidUna Dyor3ha LviSai spardhaka 3(dvayardha.) guNahAni Dyor3ha guNahAni : 12 guNita samayaprabaddha do guNahAni (niSekAhAra) : 16/ utkRSTa samayaprabaddha 12 : sa32 2. laghuriktha gaNitakI apekSA sahanAniyA~ (go.sA./o.kA./ko artha saMdRSTi) saMketa-a.ke : ardhaccheda rAzi va.za : varga zalAkA rAzi r palyako ardha- : log, of pakSya :pa, (go.ka/ ccheda rAzi pR.36)-che palyakI va.za. log log, of palya va L(jaghanya vargaNA) sAgarako a.che :paNyakI ardhaccheda+saMkha 4. SaTaguNavRddhi hAnikI apekSA sahanAniyA~ {go sA/jI. kA/kI arthasaMdRSTi) anantabhAgau asaMkhyAta bhAga saMkhyAtabhAga | saMkhyAtaguNa asaMkhyAtaguNa 5) ananta guNa jainendra siddhAnta koza
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ 221 glir' 4. akSara va aMkakramakI apekSA sahanAniyA~ I gaNita viSayaka pramANa 2. aMkakamakI apekSA sahanAniyA~ la la068 FFERE lo - 1900 1. akSarakramakI apekSA sahanAniyA~ (pUvokta sarva sahanAniyoM ke AdhAra para) 1 : gRhIta pudgala pracaya 6. eka guNahAni viSai (pUrvokta sarva sahanAniyoMke AdhAra para) 2 jaghanya saMraNyAta, ___ spardhaka, spardhakazalAkA jaghanya asaMkhyAta, * DyoDha guNahAni saMketa-a. che-ardhaccheda rAzi: va za-vargazalAkA rAzi pra=prathama; jaghanya yuktAsaMkhyAta, : saMsArIjIva rAzi dvi-dvitIya; jajadhanya; u = utkRSTa; sUcyaMgula, AvalI / utkRSTa asaMkhya, 21 : aMtarmuhUrta, saMkhya.Ava 16 : jaghanya ananta, 310 : utkRSTa parItAsaMkhyA. sampUrNa jIvarAzi, a ko ko : aMta koTAkoTI / ja pra :jagatpratara doguNahAni, niSekAhAra a : asaMjJI : nAnAguNahAni 3 : siddhajIva rAzi 16kha : pudgala rAzi * utkRSTa, ananta : asaMkhyAta bhAga : palya bhAga, apakarSaNa pratarAMgula jaghanya asaMkhyAtA- 16 kha kha : kAla samaya rAzi saMkhya0, eka spardhaka 16khakhasva: AkAzapradeza bhAgAhAra mAdara * ekendriya viSa vargaNA, pratarAM- 18 ekaTThI gula prtraavlii| 42 * kevalajJAna, utkRSTa mAdAla : prathama mUla anantAnanta : saMkhyAta bhAga rajata pratara dvitIya mUla : saMkhyAta guNa, 65 : paNaTThI ke yU : 'ke'kA pra. vargamUla | : lakSa ghanAMgula mu2 : 'ke'kA dvi. vargamUla | la ko :lakSa koTi : asaMkhyAta guNa 343 rajjUdhana ko koTi (kroDa) : loka 256 jaghanya parItAnanta ko. ko. * koTAkoTI lopra : loka pratara : rajjUpratara : varga,jaghanya vargaNA, 2161- utkRSTa asaMkhyAtAkha ananta kha kha kha : anantAnanta palmako varga za. : rajjUdhana saMkhyAta alokAkAza : pratarAMgulakI va.za. 8 : anantaguNa, eka 256 : aba rAzi , ghana, dhanAMgula : ghanAMgulakI va.za. guNahAni, dhanAvalI ghanamUla vara ghalo ghanaloka sUcyaMgulakI va.za. arddhaccheda tathA | L162 : jagazreNIko va.za. 3. A~kar3oMkI apekSA sahanAniyA~ patyakI a.che.rAzi sUcyaMgulakI a.che. (pUrvokta sarva sahanAniyoMke AdhArapara) che pratarAMgula kI a.cha.. jagatpatarakI va.za. cha. . dhanAgulakI a.che. noTa-yahA~ 'x' ko sahanAnIkA aMga na smjhnaa| kevala AMkar3oMkA ___ avasthAna darzAneko grahaNa kiyA hai| 3 : jagazreNIko a.che. 162 : ghanalokakI ba. za. X / saMkalana (jor3anA) ja jR a-: utkRSTa muktAnaMta 6 : agarapratarakI a.che. va.ma. vargamUla x- : kiMcidUna sAdhika jaghanya va.mU.1 : prathama vargamUla : byakalana ( ghaTAnA) sUcyaMgulakI vargaghanalokakI a.che. ka.mU.2 : dvitIya vargamUla zalAkA : viralana rAzi : jagatpratarakI varga: jaghanya, jagazreNI saM saMjJI ra : kiMcidadhika zalAkA ; sAdhika jaghanya sa : samaya prabaddha III: saMkalanameM eka, do, : jagazreNI ja- jaghanyako Adi / sa 32 / utkRSTa samayaprabaddha tIna Adi rAziyA~ : jagapratara lekara anya bhI ja ju a : ghanaloka 0 : ja. yuktAnanta : agRhIta vargaNA : sAgara x : minna vargaNA jaju a-: u. parItAnanta : sUkSma, sUcyaMgula ja ju ava : ja. yuktAnantakA : utkRSTa parItAsaMkhyA. varga,ja.anantAnanta : (sUcyaMgula )2 : rajjU pratara ja ju ava : uskRSTa yuktAnanta pratarAMgula 12 : utkRSTa yuktAsaMkhya. ja. jJA. : jaghanya jJAna / sUra (sUcyaMgula), dhanAMgula 25619 : u. saMkhyAtAsaMkhya. | 343 :: ranjU dhana jainendra siddhAnta koza aa checha . jagarapratara che chaha dhana . : eka ghATa vi 16/2 - | || | | |
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 222 II. gaNita viSayaka prakriyAeM a . La 12 saMkhyAta rche che che: dhanalokakI ardhaccheda : asaMkhyAta | sAgarakI ardhaccheda rA0 rchechecha3 :jagazreNIko ardhaccheda rA0 hAni guNita samaya prabaddha che che ch| jagatpatarakI arthaccheda rA0 : antarmuhUrta, saMrakhyAta AvalI 3. saMkalanakI prakriyA go.jI./pUrva paricaya/pR./paM. kisI pramANako kisI pramANaviSai jor3iye so saMkalana kahiye / 56-4 / (jisame joDA jAye use mUla rAzi kahate haiM ) / jor3ane yogya rAzikA nAma dhana hai| mUlarAziko tisa kari adhika kahie / 56-16 go.jI./artha saMdRSTi-joDate samaya dhanarAzi Upara aura mUlarAzi nIce likhI jAtI hai| (jaba ki agarejI vidhimeM mUlarAzi Upara aura dhanarAzi nIce likhakara joDA jAtA hai)| yathA 1000-1000+5=1005 yA 1000-1000+51005 4. karmokI sthiti va anumAgakI apekSA sahanAniyA~ (la. sA. kI arthasaMdRSTi) acalAvalI yA anubhAga viSe avibhAAbAdhA kAla gIpraticchedanike pramANa kI samAnatA liye eka : kramika hAnigata niSeka, udayAvalI, eka varga vargaNA viSai ucchiSTAvalI pAiye tisa vargaNAkI saMdRSTi : karma sthiti (AmAdhAvalIke varganikA pramANa Upara niSeka racanA) vargaNAviSai kramatai hAnirUpa hoy| : AvAdhA kAla+ udayAvalI uparitana sthiti+-ucchiSTAvalI karmAnubhAga 4. vyakalanakI prakriyA go.jI./pUrva paricaya/pR./paM. kisI pramANako kisI pramANa viSai ghaTAiye tahAM vyakalana kahiye / 56-21 (jisa rAzimeMse ghaTAyA jAye use mUlarAzi kahate haiN)| ghaTAvane yogya rAzikA nAma RNa hai| mUla rAziko tisakari hIna, vA nyUna, vA zodhita vA sphoTita kahie 60-2 // go.jI./aMka saMdRSTi-ghaTAte samaya nimna vidhiyoMke prayogakA vyavahAra II. gaNita viSayaka prakriyAe~ 1. parikarmASTaka gaNita nirdeza 1. aMkoMkI gati vAma bhAgase hotI hai go.jI./pUrva paricaya/60/18 aGkAnAM vAmato gtiH| - aMkanikA anukrama bAI taraphasetI hai| jaise 256 ke tIna aMkaniviSai chakka Adi (ikAI) aMka, pAMcA dUsarA ( dahAI ) aMka, dUvA aMta (saiMkar3A) aMka khiye| ( yadyapi aMkoMko likhate samaya yA rAziko muMhase bolate samaya bhI aMka bAyese dAyeko likhe yA bole jAte haiM jaise do sau chappanameM dokA aMka antameM na bolakara pahile bolA yA likhA gayA, parantu akSaroM meM vyakta karanese uparokta prakAra pahile ikAI phira dahAI rUpameM isase ulaTA krama grahaNa kiyA jAtA hai|) 2. parikarmASTakake nAma nirdeza go.jI./pUrva paricaya/pR.paM. parikarmASTakakA varNana ihA~ karie haiN| tahA~ saMkalana, vyakalana, guNakAra, bhAgahAra, varga, vargamUla, ghana aura dhanamUla e ATha nAma jAnane 158-17 aba bhinna parikarmASTaka kahiye haiN| tahAM aMza aura hAranikA saMkalanAdi ( uparokta AThauM) jAnanA (de0 Age nN010)| aba zUnya parikarmASTaka kahie hai| (bindIke saMkalanAdi uparokta AThoM zUnya parikaSTika kahalAte haiN| (de0 Age naM0 19) 68-174 (1)-(1004)- 1000-5-665 // (2)-(ka)-eka ghATa kotti| (3)-(11)-eka ghATa lakSa // (4)- )-eka ghATa lakSa / (1) (la-2)-2 ghATa lakSa // (6) (lamm2)-2 ghATa lakSa / (7)(7)-(kha-)-kicidgana ananta // (8)-(la-2)-(la-2-2) // (6)-(la-5)-5 ghATa lakSa // (10)-(6)5 ghATa lakSa / (11)- (che va che) - patyakI ardhacchedarAzimeM-se palyakI vargazalAkArAzi ghttaao| 5. guNakAra prakriyA go.jI./pUrva paricaya/pR./paM. kisI pramANako kisI pramANakari guNie tahAM guNakAra kahie / 58-7 / guNakAraviSa jAko guNie tAkA nAma guNya kahie / jAkari guNie tAkA nAma guNakAra yA guNaka khie| guNya rAziko guNakAra kari guNita, hata vA abhyasta va dhanata kahie hai| ...guNanekA nAma guNana vA hanana vA dhAta ityAdi kahie hai 60-4 / go.jI./arthasaMdRSTi-guNA karate samaya guNakArako Upara tathA guNyako nIce likha nimna prakAra skhaNDoM dvArA guNA karanekA vyavahAra thaa| yathA 256 142-2 642-12 32 4006 400 1x6= 6 6x6-36 256 164 256 -4066 3256 4006 / phala 4066 6. bhAgahAra prakriyA go.jI./parva paricaya/pa./paM.kisI pramANako kisI pramANakA jahA~ bhAga dIjie tahA~ bhAgahAra khie|56-8] jA virSa bhAga dIjie tAkA jainendra siddhAnta koza
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita nAma bhAjya vA hArya ityAdi hai / aura jAkA bhAga dIjie tAkA nAma bhAgahAra, hAra, vA bhAjaka ityAdi hai| bhAjya rAzikau bhAgahArakari kari bhAjita bhakta vAhata vA khaNDita ityAdi khie| bhAgahArakA bhAga dei eka bhAga grahaNa karanA hoi tahAM tethavAM bhAga vA eka bhAga kahie / 60-8| + go. jI / artha saMdRSTi - bhAga dete samaya bhAjya Upara va bhAgahAra nIce likhA jAtA hai| yathA koko koTikA pA~cavA~ bhAga / 4016 4066 16 16 yA 1 / 3 = 13 bhAjana vidhiH = 256 yA 4016 164232 866 prathama ghanamUla 16 x 5 = 80 CE 66 16 ke tInoM guNakAroM ko kramase likhanepara 2,5,6 - 256 labdha A jAtA hai| 66 16x6 = 66 = Division by Ratio - go.jI. - prakSepa yogodadhRta mizrapiNDa' prakSepakANAM guNako bhavediti / kSepako milAkara mizra piMDakA bhAga jo pramANa hoi tAko prakSepakari guNa apanA-apanA pramANa hoi / yathA.1000H5:7:8-130degx5; 150 x7; 2008 = 250 : 35, 400 7. varga va vargamUlakI prakriyA go.jI./ pUrva paricaya / pR./paM. kisI pramANako doya jAyagAM mAMDi paraspara Nie tahAM tisa pramANakA varga kahie / bahuri jo pramANakA jAkA kIe hoya tisa pramANakA so varga kahie jaise pazcIsa pAMcA varga kI ho tAte 25 kA varga hai / 26 100 mahari vargakA nAma kRti bhI hai| mahUra vargamUlakA nAma kRtimA mUla vA pAda vA prathama mUla bhI hai| (tahAM prathama bAra varga karane ko prathama varga kahie / tisa vargako puna varga karaneko dvitIya varga kahie / isI prakAra tRtIya caturtha Adi varga jAnanA ) bahuri prathama mUlake mUlako dvitIya mUla kahie / dvitIya mUlake mUlako tRtIya mUla kahie / ( isI prakAra tRtIya caturtha Adi mUla jAnane ) / 60-14 / dha. 5/pra. 7- prathama varga - are vi. varga (1 )2 - - = a prathama vargasUla-are ; dvi. varga- ( a )-re 223 1 9 !-q32; fz,<<<
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 224 II gaNita viSayaka prakriyAe~ (4) yadi -ka, to ..na-ka-na ba eka hI hAra hotA hai / yathA (+3+1)(32+3+3) isa prakAra sarva rAziyoMke hAroMko samAna karanA samaccheda kahalAtA hai) aba saMkalana karanA hoi to paraspara aMzaniko jor3a dIjie aura vyakalana karanA hoi mUla rAzike aMzaniviSa aNarAzike aMza ghaTAi dIjie / ara hAra sabanike samAna bhae / tAte hAra paraspara guNe jete bhae tete hI raakhie| aise samAna hAra honete yAkA nAma samaccheda vidhAna hai| udAharaNArtha 54 60+4+14 .. -ka + na-1 ke (5) -kato -- katA basa - ka- - Ara aura +1 2 3 60 48 54 60+48-54 (6) yadi -ka aura - ka+sa, to koI sambhavataH pramANakA bhAga dei bhAjya va bhAjaka (aMza va hAra) rAzikA mahat pramANakauM thorA kIjie vA niHzeSa kIjie tahA~ apavartana saMjJA jaannii| -ka-sa, to ba' ma+ ___(7) yadi - ka aura bA dUsarA bhinna hai, to guNakAra viSai guNya aura guNakArake aMzako aMzakari aura hArako hArakari guNana krnaa| yathA 54343%3%D8 bhAgahAra viSai bhAjakake aMzako hAra kIjie aura hAraniko aMza kIjiye / aisa palaTi bhAjya bhAjakakA guNya guNakAravata (uparokta) vidhAna krnaa| varga aura ghanakA vidhAna guNakAravata ho jaannaa| arthAta aMzoM vahAroMkA pRthak-pRthak varga va ghana karake aMzake varga yA dhanako labdhakA aMza aura hArake varga yA ghanako labdhakA hAra jAnanA / (8) yadi - ka aura ala-ka+sa, to (e) yadi a - ka aura saba-ka+sa. to yathA (4) athavA (5) 26 vargamUla va ghanamUla kA vidhAna bhI varga va dhanavata jAnanA aMzakA varga yA ghana to labdhakA aMza hai aura hArakA varga yA dhana labdhakA hAra hai| (10) yadi a - ka aura * - kA, to manyA (Y=)-21amA () - (1) yadi 4 aura 24-7, to 2143 kasa ka' - ka +4-sa bhinna parikASTaka viSayaka anekoM prakriyAe~ 5.3/1,2,5/gA.24-32/46 tathA (dha.5/pra.11) 11. zUnya parikarmASTakakI prakriyAe~ go. jI /pUrva paricaya/68/17 aba zUnya parikarmASTaka likhie hai| zunya nAma bindIkA hai| tAke saMkalanAdika (pUrvokta AThoM) kahie hai| yadi ma - ka aura dara - ka to dara malika) yA eka bAra (3) yadi ma = ka aura maka saMkalana =aMka+0== aMka vyakalana - aMka-0= aMka guNakAra - aMka x 00 varga - (0)2 vargamUla - ghana - (0)3 -. ghanamUla -(0) bhAgahAra - aMka-0cc (akktavya) to (ka-ka)+ma-ma jainendra siddhAnta koza
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 225 II gaNita (prakriyAe~) 2. ladhuriktha viSayaka prakriyAe~ 2. arddhaccheda yA laghuriktha gaNita nirdeza 1. arddhaccheda AdikA sAmAnya nirdeza dha.5/pra.6-11 (dha.3/1.2,2-5/pRSTa ): (tri. sA./gA.) (1) lari 2ma -ma (rAziko jitanI bAra AdhA (kiyA jA sake ), (tri.sA/76 ) (2) lari (2)2 tri.sA./76 dalavArA hoMti acchidii| rAzikA dalavAra (arthAt jitanI bAra rAziko AdhA-AdhA karanese eka raha jAya) titanA tisa rAzikA arddhaccheda jAnanA / jaise 2ma ke arddhaccheda ma hai| (go. jI /bhASA/118 kA upoddhAta/pR. 303/7) / tri.sA /75 vaggasalA rUvahiyA sapade para sama savaggasalamattaM / dugamAhadamacchidI tammettaduge guNe rAsI 75 // = apanI vargazalAkAkA jetA pramANa titanA dUbA mAMDa paraspara guNeM arddhaccheda hoMhi / jaise (2)ma ke arddhaccheda =2 / (3) 2 larima -21 vargazalAkA pramANa dUvoMkA para spara guNanaphala (tri.sA./75) =ma (rAzike arddhaccheda (lari ma) pramANa dUvoMkA paraspara guNanaphala gha55) =lari ma+lari na (tri. sA./105) =lari ma -lari na (dha. 60; tri. 106 ) (4) lari ( mana ) (5) lari (ma-na) dha./praha (a~garejI meM isakA nAma logarithm to the base 2 arthAt laghuriktha, hai| ) arddhacchedakA saMketa 'ache' mAna kara ise Adhunika paddhatimeM isa prakAra rakha sakte sakte hai| 'ka' kA ache ( yA ache 'ka' ) - lari, ka / yahA~ ladhurikthakA AdhAra do hai / (6) lari (kakha) =kha lari ka (tri. sA/107) (7) lari ( kakha )2 -2 kha lari ka (dha 21) (8) lari (kakha tri.sA./76 vaggidavArA baggasalA rAsissa addhcchedss| addhidavArA vA khalu 176 / sa rAzikA jo vargitavAra (doyake varga" lagAi jitanI bAra kIe vivakSita rAzi hoi (go jI./bhASA/118 kA upoddhAta/303/2) titanI vargazalAkA rAzi jaannii| athavA rAzike jete arddhaccheda hoMhi tini arddhacchedanike jete arddhaccheda ho hi titanI tisa rAzikI vargazalAkA jaannii| =kha khalari ka (dha 21) (E) lari lari (2) 2-ma (tri. sA/76 ) (10) lari lari (karakha ) - lari ( 2 kha lari ka ) =lari kha+lari 2+lari lari ka -lari kha+1+lari lari ka (dha 21) (11) mAna lo 'a' eka saMkhyA hai, to--- 'a' kA prathama vargita saMvartita - a-ba ( mAna lo) dha/pra jaise 'ka' kI vargazalAkA-vaza ke ache ache kalari, lari, ka / yahA~ bhI laghurikthakA AdhAra 2 hai / jitanI bAra eka saMkhyA uttarottara tInase vibhAjita kI jAtI hai utane usa saMkhyAke trikaccheda hote haiN| jaise-'ka' ke trikaccheda -triche ka = la ri, k| yahA~ laghurikthakA AdhAra 3 hai| (dha.1/ 1,2,5/56) / jitanI bAra eka saMkhyA uttarottara 4 se vibhAjita kI jA sakatI hai utane usa saMkhyAke caturthaccheda hote haiN| jaise 'ka' ke caturtha ccheda-cache kala ri, ka / yahA~ laghurikthakA AdhAra 4 hai| (dh.3/1,2.5/56)| dhavalAmeM isa sambandhameM nimna pariNAma diye haiM(dha.3/1,2,2/21-24) ( ka ) lariba -a lari a (de. Upara naM 6) (kha ) lari lari ba-lari a+lari lari a (ga) lari bha ma lari ba (gha)) lari lari bha -lari ba+lari lariba -lari a+lari lari a+ala ria (Da) lari ma bha lari bha (ca) lari lari ma = lari bha+lari lari bha ityAdi noTa-aura isa prakAra laghurikthakA AdhAra hIna yA adhika kitanA bhI rakhA jA sakatA hai| Ajakala prAyaH 10 AdhAra vAlA laghuriktha vyavahArame AtA hai| ise phraiMca laoNga kahate hai| 2 ke AdhAra vAle laghurikthakA nAma naipIriyana laoNga prasiddha hai| jainAgama me isIkA prayoga kiyA gayA hai| kyoMki tahA~ arddhaccheda va vargazalAkA vidhikA hI yatratatra nirdeza milatA hai| ata ina donoM sambandhI hI kucha Avazyaka prakriyAe~ nIce dI jAtI haiN| (12) lari lari ma< 2 (dha 24) isa asAmyatAse nimna asAmyatA AtI hai balari na+lari ba+lari lari baPage #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 226 HH gaNita (prakriyAe~) (13) vargadhArA, dhanadhArA aura dhanAdhanadhArA ( de. gaNita/II/5/2) viSai svasthAnameM to uttarottara Upara-Uparake sthAname dugune-dugune ardhaccheda hoM hai aura parasthAna viSai tigune ardhaccheda ho hai| jaise vargadhArAke prathama sthAnakI apekSA tisahIke dvitIya sthAname dugune ardhaccheda hai, parantu bargadhArAke prathamasthAnakI apekSA dhanadhArAke dvitIyasthAnameM tigune ardhaccheda hai| (tri.sA/74) (14) vargazalAkA svasthAnaviSai eka adhika hoi parantu parasthAnaviSai apane samAna hoya hai| jaise vargadhArA ( de. Upara naM013 ) ke prathamasthAnakI apekSA tisahI ke dvitIyasthAname eka adhika vargazalAkA hotI hai| parantu vargadhArAke prathamasthAname aura dhanadhArAke bhI prathama sthAname eka-eka hI hone ke kAraNa dono sthAnome vargazalAkA samAna hai| (tri. sA/71) kArita, 3. vacana anumodit| 1 kAya kRta, 2. kAya kArita va 3. kAya anumodit| yA kUla 6 bhaMga hue so saMkhyA hai| ina nau bhaMgoke nAma akSa hai| inakI Upara nIce karake sthApanA karanA so prastAra hai| jaise mana1 vacana 2 kAya 3 kRta0 kArita 3 anumodita 6 mano anumodita taka Akara puna vacana kRtase prArambha karanA parivartana hai| sAtavaoN bhaMga batAo : 'kAyakRta'; aise saMkhyA dharakara akSakA nAma batAnA naSTa hai aura vacana anumodita kauna-sA bhaMga hai| 'chtthaa'| isa prakAra akSakA nAma batAra saMkhyA lAnA samuddiSTa hai| 3 pramAdake 37500 doSoMke prastAra yaMtra (15)vaza jagazreNI va za dhanAMgula, vaza "(24 jaghanya parI. asaM) (vaMza=vargazalAkA ), (tri sA/106) 3. akSasaMcAra gaNita nirdeza 1. prathama pastAra-(pramAdoke bheda prabheda-de vaha baha nAma ) 1 pramANa-(go. jI /jI. pra. va bhASA/14/pR 86-61) 2. saMketa-anaM - anantAnubandhI; apra. = apratyAkhyAna; pra.-pratyA khyAna, saM.- saMjvalana. 1. akSamaMcAra viSayaka zabdoMkA paricaya praNaya sneha moha to rAja neslola 40 go. jI./m ba jI. pra /35/65 saMkhA taha patthAro pariyaTTaNa paTTa taha samuddiTTa / ede paMcapayArA pamaMdasamuvittaNe NeyA // 3 // pramAdAlApotpattinimittAkSasaMcArahetuvizeSa saMkhyA, eSAM nyAsa prastAra', akSasaMcAra parivartana, saMravyAM dhRtvA akSAnayana naSTaM akSaM dhRtvA saMkhyAnayanaM samuddiSTaM / ete paMcaprakArA' pramAdasamutkIrtane jhayA bhavanti / va saMkhyA, prastAra, parivartana, naSTa, samuddiSTa e paoNca prakAra pramAdanikA vyAkhyAnavirSe jaannaa| (aise hI sAdhuke 8400'000 uttara guNa athavA 80,000 zIlake guNa ityAdime bhI sarvatra ye pA~ca bAta' jAnanI yogya haiN| yahA~ pramAdakA prakaraNa honese kevala pramAdake AdhArapara kathana kiyA gayA hai|) tahA~ pramAdanikA AlApako kAraNabhUta jo akSasaMcArake nimittakA vizeSa so saMkhyA hai| bahuri inikA sthApana karanA so prastAra hai| bahuri akSasaMcAra parivartana hai| saMkhyA dhara akSakA vyAvanA naSTa hai| akSa dhara saMkhyAkA vyAvanA samuddiSTa hai| ihaoN bhaMgako kahaneko vidhAna so AlApa hai| bahuri bheda va bhaMgakA nAma akSa jaannaa| bahuri eka bheda aneka bhaMganiviSai kramata palaTa tAkA nAma akSasaMcAra jaannaa| bahuri jethavA~ bhaMga hoi tIhi pramANakA nAma sarakhyA jAnanA / kathA kaSAya | indriya | nidrA pA strI ana kodha / gyajana tyAnadi artha anaH bhAna 1500 10 bhojana ana mAyA maah pracanAcalA 3000 q20 ana loga 4500 180 cora apra.krodha bhItra 6000 -280 apra-mAna 300 parapArakhaNDApramAyA 9000 360 deza apraloma 1500 420 bhASA cakrodha q2000 __480 guNamancA prasAna 3400 devI pramAyA 44000 600 niSra pralIma 16500 660 parazanyAsa-krodha 13 // 180do020 kendasa pAna 19500 800 15dizakAlAnucitAsamAyA 21008 0 kA bhaMDa 1622500 so 10 murcha / hAsya / 19 gharapakhita arhi| 20 parasA poLa 300 cyA 22 kalaha jaramA 2. akSasaMcAra vidhikA udAharaNa mana vacana kAyake kRta kArita anumodanAke sAtha kramase palaTanese tIna-tIna bhaMga hote hai| yahI akSa saMcAra hai| jaise 1, mano kRta, 2. mano kArita, 3, mano anumodita / 1. vacana kRta, 2 vacana jainendra siddhAnta koza
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ 9 2 3 8 5 6 7 te 99 12 gaNita 2. dvitIya prastAra strI artha 22 | 23 2 28 25 bhojana 3 rAja cora vaira e bhASA 10 guNabandha 10 Qun parapArakhaNDa m deza 18 prprivaad| 19 21 20 parajugupsA 21 parapIDA 129 kalaha 32 13 parigraha 23 ana. krodh| sparzana styAnagRdhdi sneha moha 18750 ane-mAna 25 anaM-mAyA 50 pramAna 225 pra* mAyA 250 niSThura pralobha 205 13 para paizunyasa krAdha 13 14 kandurpa 300 samAna 325 dezakAlAnucita samAyA 15 15 14 350 sa lobha 16 275 mNdd 92 mUrkha 60 18 Atma prazaMsA 17 ana lobha 75 apra. krodha 900 'apra* mAna 125 apra* mAyA 150 apra labhi 175 pra krodha 300 hAsya 400 rati 425 arati 450 zoka 475 200 jugupsA 525 vida | kRSyAdhAraMbha puruSa veda 24 575 saMgIta vAdya napuMsaka veda 600 25 rasanA 625 prANa 1250 cakSu 187 zrotra 2500 mana 3125 nidrA nidrA 3750 pracalApracanA 7500 nidrA 99220 acalA 15000 4. naSTa nikAlane kI vidhi go. jI / jI. pra. / 44/84/10 va bhASA / 44 /11 / 6kA bhAvArtha :- jisa saMkhyAkA naSTa nikAlanA iSTa hai use bhAjya rUpase grahaNa karanA aura pramAda ke vikathA Adi pA~ca bhedoMkI apanI-apanI jo bheda saMkhyA ho so bhAgahAra rUpase grahaNa karanA / yathA vikathAkI saMkhyA 25 hai so bhAgahAra hai| praNayakI saMkhyA 2 hai so bhAgahAra hai / vivakSita prastAra ke kramake anusAra hI krama se uparokta bhAgahAroM ko grahaNa karake bhAjyako bhAga denA / jaise prathama prastArakI apekSa praNayavAlA bhAgAhAra prathama hai aura vikathAbAlA antima tathA dvitIya prastArakI apekSA vithAvAlA prathama hai aura praNayavAlA antima " vikSita ramyAko pahile prathama bhAmahAra yA prabhAvako bheda saMkhyAbhAga punaH jo andha Ane use dUsare bhAgAhArI bhAga hai, punaH jo labdha Ave use tIsare bhAgrAhArase bhAga deM...ityAdi kramase barAbara antima prastAra taka bhAga dete jaayeN| dvitIyAdi bAra bhAga kaise pUrva sandharAzi meM jor3a deN| parantu yadi avazeSa bacA ho to kucha na jodd'e| pratyeka sthAna meM kyA avazeSa bacatA hai, isapara se hI usa prastArakA vivakSita akSa jAnA jAtA hai| yadi 0 bacA ho to usa prastArakA 227 11 gaNita ( kriyAe~) antima bheda yA akSa jAnanA aura yadi koI aMka zeSa bacA ho to tethanaoN akSa jAnanA / de0 pahile yantra / naM0 1 2 3 4 5 1. prathama prastArakI apekSA naM. 'prastAra udAharaNArtha 35000va AlApa batAo / 1 praNaya mitrA indriya prastAra vikathA kaSAya indriya nidrA praNaya bhAjya 2 3 4 kaSAya 5! vikathA ataH iSTa AlApa mohI pracalAyukta rasanA indriyake vazIbhUta pratyAkhyAnakrodhavAlA kRSyAdhAraMbha karatA huA / 2. dvitIya mastArako apekSA 35000+ 0 jocooto 3500 + 0 583+1 25 23+1 25 bhAjya jainendra siddhAnta koza 35000+ 0 14000 bhAgahAra labdha zeSa 16+0 2 1+1 2+0 25 25 6 175000 moha 3500 0 pracalA 58 3 2 rasanA R3 ha pra. krodha 24 kRSyAdyArambha bhAjaka labdha zeSa akSa 0 saMgItavAca napuM veda rasanA 2 1400 akSa 0 0 pracalA 1 0 moha ataH dRSTa AlA-saMgItavAdyAlAcI napuMsakamedo, rasanA ke malA mohI / 56 0 6 2 2 5. samuddie nikAlane kI vidhi go.jI./jI. pra.44/4/15 va bhASA / 44/12/2 kA bhAvArthayatrI apekSA sAdhanA ho to iSTa AlApake akSoke pRthak pRthak koTho meM diye gaye jo aMka unako kevala jor3a diijiye| jo labdha Ave tetha akSa jAnanA / - de0 pUrvokta yantra / gaNitakI apekSA sAdhanA ho to naSTa prApti vidhi se ulaTI vidhikA grahaNa karanA / bhAgahArake sthAnapara guNakAra vidhiko apnaanaa| prastAra krama bhI ulaTA grahaNa karanA / arthAt prathama prastArakI apekSA fakathA pahile hai aura praNaya antame / dvitIya prastArakI apekSA praNaya pahile hai aura vikathA antame / guNakAra vidhi meM pahile '1' kA aMka sthaapo| ise prathama vivakSita prastArakI bheda saMkhyA se guNA karo vivakSita asake Age jitane koThe yA maMga zeSa rahate hai (de0pUrvokta yaMtra) titane aMka labdhamese ghaTAve / jo zeSa rahe use puna' dvitIya vivikSita prastArakI bheda saMkhyA se guNA kare / labdhame se punaH pUrvavat aka ghaTAveM / isa prakAra antima prastAra taka barAbara guNA karanA va ghaTAnA karate jAyeM / anta me jo lagdha ho so ho iSTa akSako saMkhyA jAnanI / udAharaNArtha snehI nidrA yukta, menake vazIbhUta anantAnubandhI krodhavAlA mUrkha kathAlApIkI saMkhyA lAnI ho to - yantrakI apekSA - prathama prastAra ke koTho meM diye gaye aka nimna prakAra hai (dekho pUrvokta yantra ) - sneha - 1; nidrA - 6: mana - 50; ananta koSa = 0 mUrkhakathA - 24000 / saba aMkoko jor3e - 24057 = pAyA /
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 228 11 gaNita (prakriyAe~) gaNitako apekSA prathama prastArame 11 (sthApA )x25 (vikathAkI saMkhyA )}-8 (mUrva kathAse Age 8 koThe yA bhaMga zeSa hai) = 17 isI prakAra 17425 ( kaSAya )-24 -401 401x6 (indriya)-1 -2406 240645 (nidrA) -1 = 12026 1202642 (praNaya)-1 = 24057 vaoN akSa isI prakAra dvitIya prastArame bhI jaannaa| kevala krama badala denA / pahile praNayako 2 saMkhyAse '1' ko guNA karanA, phira nidrAkI pA~ca saMkhyAse ityaadi| tahA~ (242)-1-1; (145)-1-4; (446)-0-24, (24425)-24-576 (576425)- 8=14362 4. trairAzika va saMyogI bhaMga gaNita nirdeza 1. dvi ni Adi saMyogI bhaMga prApti vidhi go. ka./jI. pra/GEE/177 kA bhASArtha-jahA~ pratyeka dvisayogI trisaMyogI ityAdi bheda karane hoMhi tahA~ vivakSitakA jo pramANa hohi tisa pramANata lagAya eka eka ghaTatA eka aMka paryata anukramata likhane, so e taubhAjya bhae / ara tinike nIce eka Adi eka eka baeNdhatA tisa pramANakA aka paryata aMka kramateM likhane, so e bhAgahAra bhae / so bhAjyanikau aMza kahie bhAgahAraniko hAra khie| kramateM pUrva azanikari agale aMzako aura pUrva hAranikari agale / hArako guNi ( arthAta pUrvokta sarva aMzoko paraspara tathA hAroko paraspara guNA karanese una unakA jo jo pramANa Avai) jo jo aMzanikA pramANa hoi tAkau hAra pramANakA bhAga dIe jo jo pramANa Avai titane titane tahA~ bhaMga jaanne| ___ udAharaNArtha-(SaT kAya jIvoMkI hisAke prakaraNameM kisI jIvako eka kAlame kisI eka kAyakI hisA hotI hai, kisIko eka kAlame do kAyakI hisA hotI hai| kisIko 3 kI ityaadi| vahA~ eka dvi tri Adi sayogo bhaMga nimna prakAra nikAle jA sakate hai| 2. trairAzika gaNita vidhi go, jI./pUrva paricaya/ 70/13 trairAzikakA jahA~ tahA~ prayojana jAna svarUpa mAtra kahie hai| tahA~ tIna rAzi ho hai-pramANa, phala va icchaa| tahA~ tisa vivakSita pramANakari jo phala prApta hoi so pramANa rAzi va phala rAzi jaannii| bahuri apanA icchita pramANa hoi so icchArAzi jaannii| tahA~ phalako icchAkari guNi pramANakA bhAga dIe apanA icchita pramANakari jo phala tAkA pramANa Avai hai / isakA nAma labdha hai| ihA~ pramANa aura icchAkI eka jAti jAnanI / bahuri phala aura labdhakI eka jAti jaannii| __udAharaNArtha-pA~ca rupayAkA sAta maNa anna Avai tau sAta rupayAkA ketA anna Avai aisA trairAzika kiiyaa| ihA~ pramANa rAzi 5 (rupayA) phala rAzi 7 (maNa) hai, icchA rAzi 7 (rupayA) hai| tahA~ phalakari icchAko guNi pramANakA bhAga dIe 47-4614 . mana mAtra labdharAzi bhyaa|--arthaat phala icchA pramANa (dha/3/1.2,6/66 tathA 1,2.14/100 ). 5. zreNI vyavahAragaNita sAmAnya 1. zreNI vyavahAra paricaya saMkalana vyakalana Adi pUrvokta ATha bAtoMkA prayoga do-cAra rAziyoM taka sImita na rakhakara dhArAvAhI rUpase karanA zraNI vyavahAra gaNita kahalAtA hai| arthAt samAna vRddhi yA hAniko liye anekoM aMkoM yA rAziyoM kI eka lambI aTUTa dhArA yo zreNIme yaha gaNita kAma AtA hai| yaha do prakArakA hai-saMkalana vyavahAra zreNI ( Arathematical Progression) aura guNana vyavahAra zreNI (Geometrical Progression ) - tahA~ prathama vidhimeM1,2,3,4... isa prakAra ekavRddhi kramavAlI, yA 2,4,6,8 . isa prakAra dovRddhi kramavAlI, yA isI prakAra 3,4,5 saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta bRddhi kramavAlI dhArAoMkA grahaNa kiyA jAtA hai, jo sarvedhArA, samadhArA Adi anekoM bhedarUpa haiN| dvitIya vidhime 1,2,4,8...8 isa prakAra doguNakAravAlI, yA 1,3, 6,27... isa prakAra tInaguNakAravAlI, yA isI prakAra 4,5,6, saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta guNakAra vRddhi kramavAlI dhArAoM kA grahaNa kiyA jAtA hai, jo kRtidhArA, ghanadhArA Adi aneka bhedarUpa hai| ina saba dhArAokA paricaya isa adhikArameM diyA jaayegaa| samAna-vRddhi kramavAlI ye dhArAe~ kahIMse bhI prArambha hokara tatpazcAta niyamita samAna-vRddhi kramase kahIM taka bhI jA sakatI haiN| usa dhArA yA zreNIke sarva sthAnoM meM grahaNa kiye gaye aMkoM yA rAziyoMkA saMkalana yA guNanaphala 'sarvadhana' kahalAtA hai| usake sarva sthAna 'gaccha', tathA samAna vRddhi 'caya' kahalAtA hai| ina 'sarvadhana' Adi saiddhAntika zabdoMkA bhI paricaya isa adhikArameM Age diyA jaayegaa| do-cAra aMkoM yA rAziyoMkA saMkalana yA guNana to sAmAnya vidhise bhI kiyA jAnA sambhava hai, parantu pacAsa, sau, saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta rAziyovAlI aTUTa zreNiyoMkA saMkalana Adi sAmAnya vidhise kiyA jAnA sambhava nahIM hai| tisake lie jina vizeSa prakriyAoMkA prayoga kiyA jAtA hai, unakA paricaya bhI isa adhikArameM Age diyA jAnevAlA hai| 2. sarvadhArA Adi zreNiyoMkA paricaya tri. sA./mU./53-61 dhArettha savvasamadidhaNamAugaidaravekado vidaM / tassa ghaNAghaNamAdI aMtaM ThANaM ca savvattha // 53 // -- caudaha dhArAe~ haiM | bhAjya yA aMza | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 || | bhAjaka yA hAra | 1 | 2 | 3 | 4 | 3|6|| eka saMyo0 aMza naM.,1 hAra naM.1 dvi0 saMyogI aMza naM 142 hAra naM 142 tri0 saMyogI-baMza naM 14243 64544 hAra naM 14243 14243 catu0saMyogI-aMza naM 1424344 6x54443 hAra naM 1424344 1424344 paMca saMyogI - aMza naM 142434445645444342 hAra naM 142434445 142434445 cha. saMyogI- aMza naM. 14243xxx5466xxxx34241 hAra naM. 14243xxx546 / 14243xxx546 kula bhaMga -6+15+20+15+6+1 63 jainendra siddhAnta koza
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 229 II gaNita (prAkrayAe~) 3. sarvadhana Adi zabdoMkA paricaya go. jI./bhASA/49/121 1. sarvadhArI, 2. samadhArA, 3. viSamadhArA, 4. kRtidhArA, 5. akRti- dhArA, 6. ghanadhArA,7. aghanadhArA, 8. kRtimAtRkadhArA, 6.akRtimAtRkadhArA, 10, dhanamAtRkadhArA, 11. adhanamAtRkadhArA, 12. dvirUpavargadhArA, 13. dvirUpadhanadhArA, 14. dviruupdhnaadhndhaaraa| inake Adi ara aMta sthAnabheda hai te sarvatra dhArAni viSai kahie hai| (go. jI./bhASA/218 kA upodghAta pR. 266/10) / saMketa- kevalajJAnapramANa u. anantAnanta / (saMkalana vyava---4+8+12+16+20+24+28+32-144 rahArakI zreNI & 84 d.2 | R krama dhArAkA nAma vizeSatA. kulasthAna 1 sarvadhArA | 1,2,3,4........... a 2 samadhArA 2,4,6,8................ viSamadhArA 1,3,5,7..... ............. 4) kRtidhArA | 1,4,6,16 ( 12 , 22 , 32 , 42)... (3) akRtidhArA| kRtidhArAkI rAziyoM se hIna sarvadhArA arthAtx,2,3,4,5,6,7,84,10............ 6. dhanadhArA | 1.8,27 ( 13 , 23 , 33 ) (43)| a3 aghanadhArA dhanadhArAkI rAziyose hIna sarvadhArA arthAtx,2,3,4,5,6,7,4,6,10 ... ..... Jara.3 / kRtimAtRka | 1,2,3 1( 12 ) 3, ( 22 ), dhArA akRtimAtRka 2 +1, 2 +2, 43 +3......... -3 dhArA (kRtimAtRkase Age jitane sthAna taka zeSa rahe ve sarva ) | 10 ghana mAtRka 1,2,3, ( 13)3 ; ( 23 ); 10 ghana mAtRka 1.2 dhArA guNana vyava- =4+16+64+ 120 + 256+ 512+ 1024 / hArakI zreNI 2048-4052 / sthAna prathama aMkase lekara antima taka pRthaka-pRthaka aMkoMkA apanA-apanA sthAna / padadhana yA -vivakSita sarva sthAnakani sambandhI sarva dravya ra sarvadhana joDanese jo pramANa Ave / jaise uparokta zreNiyo meM-144, 4052 / pada, gaccha sthAnakanikA prmaann| yathA uparokta zreNiyoM meM 8 rasthAna (sthAna) (mukha, Adi, Adi sthAna viSai jo pramANa hoi| jaise uparokta prathama zreNiyoM meM 4 / bhUmi yA anta-anta sthAna viSai jo pramANa hoi| jaise uparokta zreNiyoMme 32,2048 madhyadhana -sarva sthAnakanike bIcakA sthAna / jahA~ sthAnakanikA pramANa sama hoi tahA~ bIcake doya sthAnakanikA dravya joDa AdhA kIe jo pramANa Ave titanA madhya dhana hai| jaise uparokta zreNI naM.1 me 16+20-18 218 Adidhana -jitanA mukhakA pramANa hoi titanA titanA sarva sthAnakanikA grahaNa kari joDa jo pramANa hoii| jaise Uparokta zreNI naM.1 me (448)-32 / / uttara, caya =sthAna-sthAna prati jitanA-jitanA badhai / jaise vRddhi, vizeSa uparokta zreNI naM.1 me 4 / (uttaradhana yA sarva sthAnakaniviSai jo-jo caya badhai una saba (cayadhana cayoM ko joDa jo pramANa hoi / jaise uparokta zreNI naM.1 me 144-32-112 / dhArA mathya cayadhana- bocake sthAnapara prathama sthAnakI apekSA vRddhi / yA madhyamadhana jaise uparokta zreNI naM.1 me madhyadhana 18 hai| (ja.pa/12/48) tahA~ prathamakI apekSA 14 kI vRddhi hai| 11aghana mAtRka dhanamAtRkase Age jitane sthAna 4 taka zeSa | rahe ve sarva arthAt 4.3 +9,43 +2, a3 +3.. ... ... a. la-0.3 12 dvirUpa varga dhArA 22 , 2242, 224242....2 lari lari lari larikSa 13 dvirUpa ghana- 23, 2243.224243......... yA 2221224222224242+43 22x2x2x2+8 .....2 lari larita (lari 14 dvirUpadhanA-(26),( 29 )242.4 26 )24242 elarighanadhArA Ca.4 16 ardhaccheda- =2,4,8,16,32,64......16. dhArA 4.saMkalana vyavahAra zreNI ( Arithematical Progression ) sambandhI prakriyAe~ (tri.sA/gA.naM); ( go jI/bhASA/46/121-124 uddhRtasUtra ) lariva rAzi 1.sarvadhana nikAlo (i) yadi Adidhana aura uttaradhana diyA ho toAdidhana+uttaradhana =sarvadhana (ii) yadi madhyadhana aura gaccha diyA ho tomadhyadhana gaccha == sarvadhana 16 vargazalAkA =4,16,256, paNaTThI......d. lari larita jainendra siddhAnta koza
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 230 il gaNita (prakriyAe~) (111) yadi, mukha, gaccha aura cama diyA ho to "padamegeNa vihINaM dubhAjidaM uttareNa saMguNidaM / pabhavajudaM padaguNidaM padaguNidaM taM vijANIhi (tri. saa/164)| (4) mukha yA Adi nikAlo yadi sarvadhana, uttaradhana va gaccha diyA ho to (1) vegapadaM cayaguNidaM bhUmimhi riNadhaNaM cke| (tri.sA./163) / bhUmi -caya (gaccha - 1)-T.-d (n--1) -mukha [{gaccha-caya } +mukha ] >> gaccha-sarvadhana 2 gaccha ( iv) yadi mukha bhUmi aura gaccha diyA ho to"mukhabhUmijogadale padaguNide padadhanaM hodi" (tri sA/163) mukha bhUmi sarvadhana ( sarvadhana =S , gaccha -n; mukha=TbhUmi-T; caya=d) to s - +(T+d)+(T, +2d ) + (T, +3d )+ / (T -3d ) + (Tn -2d) + ( T. -d)+Tr 29. - TET, + T+T, + T+T, + T, +7, ... T, +T, +7, +T. + T, +T, + T+T. -n(T+T). T+T. mukha+bhUmi on- 2 - = -~xgcch| (11) sarvadhana-uttaradhana - - gaccha (go.jI./bhASA/46/122/6) / (5) anta yA bhUmi nikAlo (1) yadi gaccha, cama, va mukha diyA ho tovyekaM padaM cayAbhyastaM tadAdisahitaM aMtadhanaM (go.jI./bhASA/ 46/122) (gaccha -1) caya+mukha -T, +d (n-1) - bhUmi (6) uttaradhana nikAlo (i) yadi gaccha va caya diyA ho tovyekapadArthapnacayaguNo gaccha uttaradhanaM / (go.jI./bhASA/46/123) - -xcayagaccha- 7.nd=cayadhana / (11) yadi gaccha, caya va muraba diyA ho to padamegeNa vihINaM dubhAjidaM uttareNa saMguNidaM / pabhavajudaM padaguNidaM padaguNidaM hodi savvattha / (go.ka./bhASA/604/1081) S(gaccha - 1)xcaya + caya?x gaccha- -uttaradhana (7) Adidhana nikAlo yadi gaccha va mukha diyA ho to(1) padahatamukhamAdidhanaM / (gojo./bhASA/46/122) mukharagaccha == Adidhana n 1 STma (1) gaccha nikAlo (i) yadi mukha bhUmi aura caya diyA ho to "AdI aMte suddha' baDhihide igijude ThANA / ( tri,sA/57)" bhUmi - mukha T.-T. 7 -+1= gaccha (1) 2 + caya 14 ga +10n-T caya (3)caya nikAlo (1) yadi gaccha aura sarvadhana diyA ho to "padakadisaMkheNa bhAjiyaM pacayaM / ' (go.jI./bhASA/46/123) sarvadhana -caya (d) (1) yadi sarvadhana, Adidhana va gaccha diyA ho to "Adidhanona guNitaM padonapada kRtidalena sabhAjataM pacayaM (go. jI./bhASA/46/123) gaccha2 -saMkhyAta 5.guNana vyavahAra zreNI (Geometrical Progression ) sambandhI prakriyAe~ (1) guNakArarUpa sarvadhana nikAlo aMtadhaNaM guNaguNiya AdivihINaM ruUNuttarapadabhajiyaM-- guNakAra karatA aMtavidhaiM jo pramANa hoi tAko jitanekA guNakAra hoi tAkari guNie, tisa viSai pahile jitanA pramANa hoi so ghttaaie| jo pramANa hoi tAko ekaghATi guNakArakA bhAga diijiye| yo karatA jo pramANa hoi so hI guNakAra rUpa sarva sthAnanikA joDa jaannaa| 2 ( sarvadhana-Adidhana) - gaccha --caya (4) (sarvadhana - Sn; mukha = T, bhUmi =T, ; gaccha =n; caya=d s. T, + Than "T, +T, + d(n-')} ___.2T +n(n-1d T, =T.xn-l 7-1 2nt .+(n - 2 -n NT ) s, T, (1 -") or 7, (n" -1 ) / yathASa = a+ar+ar" + ars . art-1 r. Sa = ar+at+6, +a, ... a"-1+a Sn - r. S. a-ar" Sn ( 1-7 } = a ( 1-," ) (11) yadi sarvadhana, mukha va gaccha diyA ho to caya 1- 1-1 Where a =T1 = mukha; = guNAkAra jainendra siddhAnta koza
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 231 II gaNita (prakriyAe~) apane apane yogya antarmahata ke jete samaya hoi titanA guNahAnikA AyAma jAnanA / yathA 6. mizrita zreNI vyavahArakI prakriyAe~ jaise a+(a+d)rt(a+2d):-... {+(1-1)dan-1 T. =(4r.T.),"-1 guNahAni na0 guNahAni AyAma samaya 7. dvIpa samudroMmeM candra-sUryAdikA pramANa nikAlanekI prakriyA 512 480 240 448 208 Home Rd. 384 352 320 288 144 sarva dravya | 3200 1600 / 800 400 200 100 | caya32 / 16 / 8 4 2 1 (dha.6/16-6,6/954); (go jI /bhASA/5/158) ja.pa./12/14-61 madhya lokame eka dvIpa va eka sAgarake kramase jambUdvIpa va lavaNasAgarase lekara svayaMbhUramaNa dvIpa va svayaMbhUramaNa sAgara paryata asaralyAta dvIpa sAgara sthita hai| agalA agalA dvIpa yA sAgara pichale pichalekI apekSA dUne dUne vistAravAlA hai| tahA~ prathama hI aDhAI dvIpake pA~ca sthAnome to 2,4,12,42 va 72 candra va itane hI sUrya hai| isase Age arthAta mAnuSottara parvatake parabhAgame svayaMbhUramaNa sAgara paryaMta pratyeka dvIpa va sAgara meM candra va sUryoke anekoM aneko valaya hai| pratyeka valayameM aneko candra va sUrya hai| sarvatra sUryoM kI sakhyA candroM ke samAna hai| tahA~ Adi sthAna arthAta puSkarAdha dvIpame AdhA dvIpa honeke kAraNa 16 ke Adhe 8 valaya hai parantu isase Age anta paryaMta 16 ke dugune, caugune Adi kramase vRddhi gata hote gaye haiN| arthAta pUrvokta zreNI naM02 (derakho gaNita 10/5/3) ke anusAra guNana kramase vRddhigata hai| yahA~ guNakAra 2 hai| tahA~ bhI pratyeka dvIpa yA sAgarake prathama balayameM apanese pUrva dvIpa yA sAgarake prathama valayase dune dUne candra hote hai| tatpazcAt usIke antima balaya paryata 4 cayarUpa vRddhi kramase vRddhigata hote gaye hai| tinakA pramANa nikAlane sambandhI prakriyAeM - pUSkarArdha dvIpake 8 valayoMke kula candra to kyoM ki 154, 148, 152 "isa prakAra kevala saMkalana vyavahAra zreDhoke anusAra vRddhigata hae hai ata: tahA~ usI sambandhI prakriyAkA prayoga kiyA gayA hai| arthAta-- 2. guNahAni siddhAnta viSayaka zabdoMkA paricaya sarvadhana - [{ gaccha-14 caya } + mukha gaccha -[{144 } +rad] x 8 = 9264 parantu zeSa dvIpa samudromeM Adi (muraba ) va gaccha uttarottara dugune dugune hote hai aura caya sarvatra cAra hai| isa prakAra saMkalaca vyavahAra aura zreNI vyavahAra donoMkA prayoga kiyA gayA hai| (vizeSa dekho yahA~ ho arthAt granthame hI) pramANa-1. (go.jI./bhASA/56/155/12); 2. (go.ka./bhASA/122/1105); 3. (go.ka /bhASA/655/1181), 4. (go.ka /bhASA/105-606/1082); 5 (la.sA/jI pr/43/77)| pramANa naM0 1. prathama guNahAni-apanI apanI dvitIyAdi vargaNAke varga virSe apanI apanI prathama vargaNAke vargata eka eka avibhAgapraticcheda baMdhatA anukramaiM jaannaa| aise spardhakanike samUhakA nAma prathama guNahAni hai| hitI gaNAni sa pa gAnike pa titIjetA rUpa pAiye hai tiniteM eka eka caya pramANa ghaTate dvitIyAdi bargaNAniviSai barga jaanne| aise kramateM jahA~ prathama guNahAnikA prathama vargaNAke varganiteM AdhA jisa vargaNAvirSe varga hoi tahA~ tai dUsarI guNahAnikA prAramma bhyaa| tahA~-dravya caya AdikA pramANa AdhA AdhA jaannaa| 1. nAnA guhAni-isa kramateM jetI guNa hAni sarva karma paramANUniviSai pAie tinike samUhakA nAma nAnA guNahAni hai| (jaise uparokta yaMtrameM nAnA guNahAni chaha hai|)| 1. guNahAni AyAma-eka guNahAniviSai anaMta vargaNA pAiye (athavA jitanA dravya yA kAla eka guNahAniviSa pAie) so guNahAni AyAma jaannaa| 1. do guNahAni-yAko (guNahAni AyAmako) dUnA kIe jo pramANa hoi so do guNahAni hai| * jyoDhaguNahAni yA dvayardhaguNahAni -(guNahAni AyAmako DyoDhA kIe jo pramANa hodd)| 1 anyonyAbhyasta rAzi-nAnAguNa hAni pramANa duye mAMDi paraspara guNa jo pramANa hoi so anyonyAbhyasta rAzi hai| 2 niSekahAra-niSekaccheda kahie do gunnhaani|| / anukRSTi - pratisamayapariNAmakhaNDAni-prati samaya pariNAmomeM jo rakhaNDa upalabdha hote hai ve anukRSTi kahalAte haiM ( arthAta mukhya guNa hAni ke pratyeka samayake antargata inakI pRthak pRthak uttara guNa-hAni rUpa racanA hotI hai ) / (de0 krnn/1/3)| 6. guNahAni rUpa zreNIvyavahAra nirdeza 1. guNahAni sAmAnya va guNahAni AyAma nirdeza dha 6/1,6-66/151/10 paDhamaNiseo avaThThidahANIe jettiyamaddhANaM gaMtUNa addha hodi tamaddhANaM guNahANi tti uccadi / -prathama niSeka avasthita hAnise jitanI dUra jAkara AdhA hotA hai usa adhvAna (antarAla yA kAlako ) 'guNahAni' kahate hai| go.jI./bhASA/253/526 pUrva pUrva guNahAniteM uttara uttara guNahAniviSai guNahAnikA vA niSekanikA dravya daNA dUNA ghaTatA hoi hai, tAtai guNahAni nAma jAnanA / * guNa hAni yathAyogya antarmuhUrta pramANa hai| jainendra siddhAnta koza
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 232 II gaNita (prakriyAe~) 4. kama sthitikI anyonyAbhyasta rAziyA~ pramANa naM0 * tiryak gaccha-nAnA guNahAniyoMkA pramANa / 4 Urdhvagaccha-guNahAni AyAmame samayoM yA vargaNAoM Adi kA prmaann| 4 anukRSTi gaccha-Urdhva gaccha+ saMkhyAta / * Urdhacaya-Urdhva gacchame arthAt mula guNahAnimeM cy| 4 anukRSTi caya-Urdhvacaya- anukRSTi gaccha vivakSita sarvadhanaguNahAnikA koI eka vivakSita samaya sambandhI dravya / go. ka /mu./637-636/1137 isalAyapamANe dugasaMvarage kade du iTThassa / payaDissa ya aNNoNNAbhatthapamANa have NiyamA / apanI apanI iSTazalAkA pramANa mAMDi paraspara guNe apanI iSTa prakRtikA anyonyAbhyasta rAzikA pramANa ho hai / 137 // naM0 prakRti utkRSTa sthiti | anyonyAbhyasta rAzi 3. guNahAni siddhAnta viSayaka prakriyAe~ / jJAnAvaraNa / 30-ko-ko-sA pasya haiM - (patya )asaM khyAta 1 (1) antima guNahAnikA dravya darzanAvaraNa vedanIya mohanIya 70 ko ko sA. (palya-lari lari patya) 33 sAgara rAzika vidhise mohanIyavat Ayu 20 ko ko sA palya4 xasaMkhyAta nAma gotra 8) antarAya 30 ko ko sA jJAnAvaraNavatra 7. kSetraphala Adi nidaMza go. ka/bhASA/652/1173 se uddhRta-rUUNaNNoNNababhavahidadabvaM / sarva dravya - (anyonyAbhyasta rAzi-1) (2) prathama guNahAnikA dravya go ka/bhASA/652/1173/10 ___anta guNahAni kA dravyax( anyonyAbhyasta -2) / (3) prathama guNahAnikI prathama vargaNAkA dravya go. jI /bhASA/56/156/11 divaDDha guNahANibhAjide pddhmaa| sarva dravya+sAdhika DyoDha guNahAni / go. ka./bhASA/156/14/11 pacayaM taM do guNahANiNA gaNide Adi NiseyaM tato visesahINakamaM / cayaxDho guNahAni / (4) vivakSita guNahAnikA caya (1) yadi antima yA prathama niSeka tathA guNahAni AyAma diyA ho to antima vargaNAkA dravya-do guNahAni (yA niSekahAra) ( go jI /bhaassaa/56/156/13)| athavA-prathama niSeka - (guNahAni AyAma+1) (go. jI./bhASA/151/1163/7) (11) yadi sarvadravya yA madhyadhana va guNa hAni AyAma (gaccha) diyA ho to go. ka./bhASA/156/164/10 taM rUUNaddhANaNa UNeNa NiseyabhAgahAreNa majjhimadhaNamavaharade pacayaM / 1. caturastra sambandhI kSetraphala paridhi ghana phala -lambAIxcauDAI = ( lambAI+cauDAI )x2 = lambAIxcauDAIxU~cAI 2. vRtta (circle) sambandhI (1) bAdara paridhi - 3 vyAsa arthAta 3dia (tri.sA./311) madhyadhana+ Ido guNahAni- guNahAni AyAma-} (go.ka./bhASA/153/1173/16); (la0 sA/jI. pr./72/106)| (go. k/bhaassaa/630/1193/11)| noTa-madhyadhanake lie dekho nIce (5) vivakSita guNahAnikA madhyadhana go ka./bhASA/156/114/10 advANeNa sabbadhaNe khaMDide-majjhimadhaNamAgacchadi / vivakSita guNahAnikA sarvadravya-+-guNahAni AyAma / (6) anukRSTi caya go. ka /bhASA/655/1182/4 vivakSita guNahAnikA Urvacaya+ anukRSTi gcch| (7) anukRSTi ke prathama khaNDakA dravya go. ka./bhASA/955/1181/14 tathA 1182/1 (vivakSita guNahAnikA sarva dravya-usahI kA Adidhana+anakRSTi gcch)| (2) sUkSma paridhi- ( vyAsax10)2 arthAt / (tri. sA./16); (ja.pa/1/23:4/34); (ti.pa./1/117) (3) bAdara yA sUkSma kSetra phala bAdara yA sUkSma paridhixvyAsa arthAtA, (ti, pa./1/117 ): ( ja pa./1/24,4/34 ); (tri.sA/66, 311) (3) vRtta viSkambha yA vyAsa { diameter) (1) 4 vANa2 + jIvA2 . 4 vANa (tri. sA/761,763) (ja, pa/6/7 ). (1) vANa+- jIvA yA ( ja. pa./6/12) (dhanuSa pRSTha (1) (dhanuSa pRSTha -bANa)-vA bANa)-vANa (tri.sA/765). jainendra siddhAnta koza
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita 3. dhanuSa ( arc ) sambandhI (1) jIvA ( chord ) - (1) V (byAsa- bANa) 4 bANa (ja. 1/6/6) (i) (ii) ( dhanuSa pRSTha - 6 bANa? (ii) (11) (2) bANa ( depth of the arc ) (i) (3) dhanuSa pRSTha (arc ) (iii) vyAsa + { (tri sA/765) / {( dhanuSa pRSTha e - jIvA' ) + 6)}re - (pri. sA/03). vyAsa - ( vyAsa jIvA2 ) 2 (tri sA/ 064 ); (ja. 1/6/191) (pyAsa+), (4) dhanuSA kSetraphala (ii) sUkSma kSetraphala: (i) bAdara kSetraphala = bANax S (tri, sA/762 ) )? ( tri. sAM/ 762 ) dhanuSa pRSTha thA. 4 bANa (6 mA + jIvA ) 2 (ja. pa./6/10); (ji. sA/060) (1) kSetra yA patakI cUlikA baDI jIvA - choTI jIvA 2 (ja. 1/2/39) bhA0 2-30 dhanuSa pRSTha 2 -hai vANa jIvA } (tri. sA / 766 ) jIvA + bANa 2 -1-1-117 - vyAsa (ji. sA/766) cApaH 233 bar3I jIvA choTI jIvA 4. vRtta valaya (ring ) sambandhI abhyaMtara sUcI yA sUcI vyAsa madhyama sUcI yA sUcI vyAsa bAhya sUcI yA sUcI vyAsa (1) abhyantara sUcI yA vyAsa 2 valaya vyAsa - 300,000 ( tri. sA / 310 ) valaya vyAsa (2) madhyama sUcI yA vyAsa (3) bAhya sUcI yA vyAsa 3 balaya vyAsa - 300,000 104 4 valaya vyAsa - 300,000 (tri sA/310) (4) vRtta valayakA kSetraphala - (1) bhAvara kSetraphala 3 ( abhyaMtara sUcI + bAhya sUcI ) x ( tri. sA / 315 ) sUkSma kSetra phala valaya vyAsa 2 10 sUcImA sUcIya vyAsa 2 (ji. sA/296) (2) vRta layakI bAhya paridhi abhyantara paridhix jainendra siddhAnta koza ( tri. sA / 310 ) (tri.sA./394) (2) vivakSita dvIpa sAgarakI sUcI ( II gaNita ( prakriyAe~) bAhya sUcI abhyantara sUcI 5. vivakSita dvIpa sAgara sambandhI (1) jambU dvIpakI apekSA vivakSita dvIpa sAgarakI paridhi jambUdvIpako paridhisUcI jambUdvIpakA vyAsa (tri.sA./ 201) da + 15000,000 ) - valaya (1) vivakSita dvIpa sAgarakA valaya vyAsa (3 - 15100,000)-0 ' (Fx.41./608) - 300,000 }
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ T gaNitajJa . (4) vivakSita dvIpa sAgarake kSetraphalameM jambUdvIpa samAna khaNDa (1) bAhya sUcI - abhyantara sUcI2 ___ jambUdvIpakA vyAsa (tri.sA./316) balaya vyAsakI zalAkA- 12 valaya vyAsa (zalAkA jaise 200,000 kI zalAkA-2) (tri. sA /318) (bAhya sUcI-valaya vyAsa )x4 valaya vyAsa 100,0002 (tri. sA./317) (5) vivakSita dvIpa yA sAgarakI bAhya paridhise ghire hue sarva kSetrameM jambU dvIpa samAna khaNDa (bAhya sUcIko zalAkA)2 (zalAkA jaise 200,000 kI zalAkA-2) (tri. sA./317) * * *MS Kan gamanArtha gati nirdeza gati sAmAnyakA lakSaNa / gatike bheda va usake lkssnn| Urdhvagati jIvakI svabhAvagati hai| para Urdhvagamana jIvakA trikAlI svabhAva nhiiN| digantara gati jIvakI vibhAva gati hai| pudgaloMkI svabhAva vibhAva gatikA nirdesh| siddhoMkA uurdhvgmn| -de0 mokss/5| vigraha gti| -de0 vigrhgti| jIva va pudgalakI svabhAvagati tathA jIvakI bhavAntarake prati gati anuzreNI hI hotI hai| -de0 vigraha gati / * jIva va pudgalakI gamanazakti lokAntataka sImita | nahIM hai balki asIma hai| -de0 dharmAdharma/2/3 / 6.belanAkAra (cylinderical) sambandhI (1) kSetra phala-gola paridhi U~cAI (2) ghana phala-mUla kSetraphalaxU~cAI ( arthAt area of thebasexheight) 7. anya AkAroM sambandhI (1) mRdaMgAkArakA kSetraphala mukha ____ mukha+bhUmi 2-xUMcAI bhUmi (ti. pa./1/166) (2) zaMkhakA kSetraphala 2 moTAIlambAI mukha vyAsa' 7 jIvako bhavAntarake prati gati chaha dizAoMmeM hotI hai| aisA kyoN| gamanArthagatikI ogha Adeza prarUpaNA-de0 kSetra/3,4 / nAmakarmaja gati nirdeza gatisAmAnyake nizcaya vyavahAra lkssnn| gati nAmakarmakA lkssnn| ka, kha-gati va gati nAmakarmake bheda / naraka, tiyaca, manuSya va devagati / -de0 'vaha vaha naam| siddha gti| -de0 mokss| jIvakI manuSyAdi paryAyoko gati kahanA upacAra hai| kama dayApAdita bhI ise jIvakA bhAva kaise kahate ho| yadi mohake sahavartI honeke kAraNa ise jIvakA bhAva kahate ho to kSapaka Adi jovoMmeM usakI vyApti kaise hogii| -de0 kssetr/3/1| prApta honeke kAraNa siddha bhI gativAn bana jaayeNge| prApta kiye jAnese dravya ba nagara Adika bhI gati bana jaayeNge| gatikarma va AyubandhameM sambandha / -deva Ayu/6 / gati janmakA kAraNa nahIM Ayu hai| - Ayu/2 / kauna jIva marakara kahoM utpanna ho aisI gati agati sambandhI prruupnnaa| -de0 jnm/6|| gati nAmakamakI bandha-udaya-sattva prruupnnaaeN| -de0 'vaha vaha naam'| sabhI mArgaNAoMmeM bhAvamArgaNA iSTa hotI hai tathA | vahA~ Ayake anusAra hI vyaya honekA niyama hai| -de0 maargnnaa| cAroM gatiyoMmeM janmane yogya pariNAma / -de0 Ayu/3 / (tri. sA./327) gaNitajJa-Mathematicians (dha./5/pra./27) gaNita zAstra-Mathematics (gha./5/pra./21) gaNitasAra saMgraha-mahAvIrAcArya (I. 800-830 ) dvArA saMskRta bhASAmai racita gaNita viSayaka eka grantha / (tii./3/36)| gaNA-(dha./14/5,6,20/22/7) ekAdazAMgavidgaNI / -gyAraha aMgakA jJAtA gaNI kahalAtA hai| gAta-gati zabdakA do arthoMme prAyaH prayoga hotA hai-gamana va devAdi cAra gti| chahoM dravyoM meM jIva va pudagala hI gamana karaneko samartha haiN| unakI svAbhAvika va vibhAvika donoM prakArako gati hotI hai| naraka, tithaMca, manuSya va deva ye jIvoMkI cAra prasiddha gatiyA~ haiM, -jiname saMsArI jIva nitya bhramaNa karatA hai| isakA kAraNabhUta karma gati nAmakarma kahalAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 235 1. gamanArtha gati nirdeza 1. gamanArtha gati nirdeza se hI nIce tirache aura Uparako jAtI hai usI taraha AtmAkI svabhAvataH Urdhvagati hI hotI hai| kSINakarmA jIvoMkI svabhAvase Urdhvagati hI hotI hai| (ta.sA./8/31-34); (paM.kA/ta.pra./28) dra.se./mU./2 siddho so visssoddddhgii| =jIva svabhAvase Urdhva-gamana karanevAlA hai| ni.sA./tA,vR./184 jIvAnAM svabhAvakriyA siddhigamanaM / jIvoM kI svabhAva kriyA siddhigamana hai| 1. gati sAmAnyakA lakSaNa sa si./4/21/252/5 deshaaddeshaantrpraaptiheturgtiH| - eka dezase dUsare dezake prApta karanekA jo sAdhana hai use gati kahate hai| (sa.si./2/17/ 289/12), (rAvA./4/21/1/236/3); (rA.vA/1/17/1/460/22); (go.jI./jI.pra./605/1060/3) rA.vA/4/21/1/236/3 ubhayanimittavazAva utpadyamAnaH kAyaparispando gtirityucyte| bAhya aura Amyantara nimittake vazase utpanna honevAlA kAyakA parispandana gati kahalAtA hai| 2. gatike bheda va unake lakSaNa rA.vA/5/24/21/460/21 saiSA kriyA dazaprakArA veditavyA / kut| prayogAdi nimittabhedAta / tadyathA, iSveraNDabIjamRdaGgazabdajatugolakanaudravyapASANAlAsurAjaladamArutAdInAm / iSucakrakaNayAdInAM pryoggtiH| eraNDatindukabIjAna bndhaabhaavgtiH| mRdaGgabherIzaGkhAdizabdapudgalAnAM chinnAnAM gatiH chedgtiH| jatugolakakundadArupiNDAdInAmabhighAtagatiH / naudravyapotakAdInAmavagAhanagati / jaladarathamuzalAdInAM vAyuvAjihastAdInAM saMyoganimittA sNyoggtiH| mArutapAvakaparamANu siddhajyotiSkAdInAM svabhAvagatiH / - kriyA prayoga bandhAbhAva Adike bheda se dasa prakArakI hai| nANa cakra AdikI prayogagati hai| eraNDabIja AdikI andhAbhAva gati hai| mRdaMga bherI zaMkhAdike zabda jo dUra taka jAte haiM pudgaloMko chinnagati hai| geMda AdikI abhidhAta gati hai| naukA AdikI avagAhanagati hai| patthara AdikI nIcekI ora (jAnevAlI) gurutvagati hai| tuMbar3I rUI AdikI ( Upara jAnevAlI) laghutvagati hai| surA sirakA AdikI saMcAragati hai| megha, ratha, mUsala AdikI kramazaH vAyu, hAthI tathA hAthake saMyogase honevAlI saMyogagati hai| vAyu, agni, paramANu, muktajIva aura jyotirdeva AdikI svabhAvagati hai| 4. para Uva gamana jIvakA trikAlI svabhAva nahIM rA.vA/10/7/1-10/645/33 syAnmatam-yathoSNasvabhAvasyAgnerISNyAbhAve'bhAvastathA muktasyordhvagatisvabhAvatve tadabhAve tasyApyabhova' prApnotIti / tannaH kiM kAraNam / gatyantaranivRttyarthatvAta / muktasyordhvameva gamana na digantaragamanamityayaM svabhAvI nordhvagamanameveti / yathA Urdhva jvalanasvabhAvatve'pyagnervegavad dravyAbhidhAtAttiryagjvalane'pi nAgnevinAzo dRSTastathA muktasyordhvagatisvabhAvatve'pi tadabhAve nAbhAva iti / prazna-siddhazilApara pahu~caneke bAda cU ki mukta jIvameM Urdhvagamana nahIM hotA, ataH uSNasvabhAvake abhAva meM agnike abhAvakI taraha muktajIvakA bhI abhAva ho jAnA caahie| uttara-'muktakA UrdhvahI gamana hotA hai, tirachA Adi gamana nahIM' yaha svabhAva hai na ki Urdhvagamana karate hI rahanA / jaise kabhI Urdhvagamana nahIM karatI, taba bhI agni banI rahatI hai, usI taraha muktameM bhI lakSyaprAptike bAda Urdhvagamana na honepara bhI usakA abhAva nahIM hotA hai| 5. digantara gati jIvakI vimAva gati hai rA. vA./10/6/14/646 para uddhRta zloka naM. 15-16 atastu gativaikRtyaM teSo yduplbhyte| karmaNaH pratighAtAcca prayogAca tadiSyate // 15 // syAdastiryagUdhvaM ca jIvAnAM karmajA gti.| = jIvoMmeM jo vikRta gati pAyI jAtI hai, vaha yA to prayogase hai yA phira karmoke pratighAtase hai / 15 / jIvoM ke karmavaza nIce, tirache aura Upara bhI gati hotI hai|16| (ta.sA./8/33-34) paM.kA./mU. va ta.pra./73 sesA vidisAvajjaM gadi jati 173 / baddhajIvasya SaDgatayaH krmnimittaaH| ni. sA./tA. vR./184 jIvAnAM...vibhAvakriyA SaTakAyakramayuktatvam / 1. zeSa (muktoMse atirikta jIva bhavAntara meM jAte hue) vidizAe~ chor3akara gamana karate haiN|73, baddhajIvako karmanimittaka Sadika gamana hotA hai / 2. jIvokI vibhAva kriyA (anya bhava meM jAte samaya) chaha dizAmeM gamana hai| dra, saM./TI/2/8/8 vyavahAreNa caturgatijanakakarmodayavazenovadhisti ryaggatisvabhAvaH / = vyavahArase cAra gatiyoMko utpanna karanevAle (bhavAntaroM ko le jAnevAle) karmoke udayavaza U~cA, nIcA, tathA tirachA gamana karanevAlA hai| 3. ardhvagati jIvakI svabhAva gati hai paM.kA/mU./73 baMdhehi savvado mukko| uD gcchdi| -bandhase sarvAMga mukta jIva Uparako jAtA hai| ta.sU./10/6 tathAgatipariNAmAcca / -svabhAva honese mukta jIva Urdhva gamana karatA hai| rA.vA/2/7/14/113/7 Urdhvagatitvamapi sAdhAraNam / agnyAdInAmUrdhva- gatipAriNAmikatvAvA tazca karmodayApekSAbhAvAt pAriNAmikam / evamanye cAtmanaH sAdhAraNA: pAriNAmikA yojyaaH| rA.vA/10/7/4/645/18 UrdhvagauravapariNAmo hi jIva utpatayeva / rA.vA/9/24/21/460/14 siddhyatAmUrdhvagatireva / -1. agni AdimeM bhI Urdhvagati hotI hai, ata' Urdhvagatitva bhI sAdhAraNa hai| kamoM ke udayAdikI apekSAkA abhAva honeke kAraNa vaha pariNAmika hai| isI prakAra AtmAmeM anya bhI sAdhAraNa pAriNAmika bhAva hote haiN| 2. kyoMki jobauMko Urvagaurava dharmavAlA batAyA hai, ataH ve Upara hI jAte haiN| 3. mukta honevAle jIvoM kI Urdhvagati hI hotI hai| rA.vA/10/6/14/646 para uddhRta zloka na. 13-16 UrdhvagauravadharmANo jIvA iti jinottmaiH|-16|| yathAdhastiryagUdhvaM ca loSTavAyvagnidIptayaH / svabhAvataH pravartanle tathordhvagatirAtmanAm / 14 / Urdhvagatimeva svabhAvena bhavati kSINakarmaNAm // 16 // = jIva UrdhvagauravadharmA batAyA gayA hai| jisa taraha loSTa, vAyu aura agnizikhA svabhAva 6. pudgalokI svabhAva vimAca gatikA nirdeza rA. vA /10/6/14/646 para uddhRta zloka na. 13-14 adhogauravadharmANaH pudgalA iti coditam // 13 // yathAdhastiryavaM ca loSTavAyvagnidIptaya. / svabhAvataH prvrtnte...14|| pudgala adhogauravadharmA hote hai, yaha batAyA gayA hai / 13 / loSTa, vAyu aura agnizikhA svabhAvase hI nIce-tirache va Uparako jAte haiM / 14 / (ta. sA./8/31-32) rA.vA./2/26/6/138/3 pugatAnAmapi ca yA lokAntaprApiNI sA niymaavnushrennigtiH| yA tvanyA sA bhjniiyaa| -pudagaloMkI (paramANuoMkI) jo lokAnta taka gati hotI hai vaha niyamase anuzreNI hI hotI hai| anya gatiyoM kA koI niyama nahIM hai| jainendra siddhAnta koza
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ gati 236 2. nAmakarmaja gati nirdeza rA. vA./5/24/21/460/12 mArutapAvakaparamANusiddhajyotiSkAdInAM svbhaavgti'| vAyoH kevalasya tiryggtiH| bhastrAdiyogAdaniyatA gtiH| agnerUrdhvagatiH kaarnnvshaaidigntrgtiH| paramANoraniyatA / .."jyotiSAM nityabhramaNaM loke| vAyu, agni, paramANu, muktajIva aura jyotirdeva AdikI svabhAva gati hai| ( tahA~ ) akelI vAyukI tiryaka gati hai| bhakhAdike kAraNa vAyukI aniyata gati hotI hai| agnikI svAbhAvika Urdhvagati hai / kAraNavaza usakI anya dizAoM meM bhI gati hotI hai| paramANukI aniyata gati hai| jyotiSiyokA lokameM nitya bhramaNa hotA hai| 7. jIvoMkA bhavAntarake prati gamana chaha dizAomeM hI hotA hai| aisA kyoM? gati nAmakarma hai aura jisa kAraNa se gati cAra haiM. tisa kAraNase vaha nAmakarma bhI cAra prakArakA kahA jAtA hai|06| AtmA daivayogase isa nAmakarma ke udayake kAraNa usa gatimeM prApta honevAle yathAyogya zarIromeM-se kisI eka bhI zarIrako pAkara sAmAnya tathA usa gatike yogya jo audayikabhAva hote haiM tinhe dhAraNa karatA hai / 177 / jaise ki tiryaca avasthAmeM tiryacaukI taraha tirya caparyAyake anurUpa jo bhAvasaMtati hotI hai vaha usa tiryaca gatimeM avazya hI hotI hai, dUsarI gatimeM nahIM hotI hai|178| isI taraha yaha bAta spaSTa hai ki deva, manuSya va narakagati sambandhI zarIrameM honevAle apane-apane audAyika bhAva svataH parasparameM asAdhAraNake samAna hote haiM, arthAta unameM apanI-apanI judI vizeSatA pAyI jAtI hai| 2. vyavahAra lakSaNa dha. 4/3,1,43/226/2 chakkAvakkamaNiyame saMte paMca coddasabhAgaphosaNaM Na juja di tti NAsaMkaNijja, caduNDaM disANaM heTa ThuvarimadisANaM ca gacchatehiM tadA mAraNaM pddivirohaabhaavaado| kA disA NAma / sagaTThANAdo kaMDujjuvA disA NAma / tAo chacceva, annnnesimsNbhvaado| kA vidisA nnaam| sagaTThANAdo kaNNAyAreNa dvidakhettaM vidisaa| jeNa savve jIvA kaNNAyAreNa Na jaMti teNa chakkAvakamaNiyamo jujjade |-prshn-chhoN dizAoM meM jAne-AnekA niyama honepara sAsAdana guNasthAnavartI devoMkA sparzanakSetra 414 bhAgapramANa nahIM banatA hai| uttara-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki cAroM dizAoMko aura Upara tathA nIcekI dizAoMko gamana karanevAle jIvoMke mAraNAntika samudghAtake prati koI virodha nahIM hai| praznadizA kise kahate haiN| uttara-apane sthAnase vANakI taraha sIdhe kSetrako dizA kahate haiN| ve dizAe~ chaha hI hotI haiM, kyoMki anya dizAoMkA honA asambhava hai| prazna-vidizA kise kahate haiM / uttara-apane sthAnase karNa rekhAke AkArase sthita kSetrako vidizA kahate haiN| cUMki mAraNAntikasamuddhAta aura upapAdagata sabhI jIva karNa rekhAke AkArase arthAta tirache mArga se nahIM jAte haiM, isalie chaha dizAoMke apakrama arthAta gamanAgamanakA niyama bana jAtA hai| paM. saM./prA./1/56 jIghA hu cAuraMgaM gacchati hu sA gaI hoi / 5 / / ___ =athavA jisake dvArA jIva narakAdi cAro gatiyIme gamana karatA hai, vaha gati kahalAtI hai| (ca. 1/1,1,4/gA. 184/135); (paM.saM./ saM/1/136); (go.jI/mU./146/368) dha.1/1,1,4/135/3 bhavAdbhavasaMkrAntiA gatiH / = athavA eka bhavase dUsare bhavako jAneko gati kahate haiN| (dha.7/2,1,2/6/6 ) 2. gati nAmakarmakA lakSaNa sa. si./8/11/386/1 yadudayAdAtmA bhavAntaraM gacchati sA gtiH| sA caturvidhA / jisake udayase AtmA bhavAntarako jAtA hai, vaha gati hai| vaha cAra prakArakI hai| (rA. vA./8/11/1/6/676/5); (go.ka/ jI.pra./33/28/13) dha.6/1,6-1,28/50/11 jamhi jIvabhAve AukammAdo laddhAvaTThANe saMte sarIrAdiyAI kammAimudayaM gacchati so bhAvo jassa poggalavakhaMdhassa micchattAdikAraNehi pattassa kammabhAvassa udayAdo hodi tassa kammakkhaMdhassa gati tti saNNA / jisa jIvabhAvameM Ayukarma se avasthAnake prApta karanepara zarIrAdi karma udayako prApta hote haiM, vaha bhAva mithyAtva Adi kAraNoke dvArA karmabhAvako prApta jisa pudgalaskandha se utpanna hotA hai, usa karma-skandhakI gati' saMjJA hai| gha. 13/505,101/363/6 jaM Niraya-tirikkha-maNussadevANaM Nivyattaya kammaM taM gadi nnaam| -jo naraka, tiyaMca, manuSya aura deva paryAyakA banAnevAlA karma hai vaha gati nAma karma hai| 2. nAmakarmaja gati nirdeza 1. gati sAmAnyake nizcaya vyavahAra lakSaNa 1. nizcaya lakSaNa paM. sa./prA./1/16 gaikammaviNivattA jA ceTThA sA gaI muNeyavvA / gati nAmA nAmakarmase utpanna honevAlI jo ceSTA yA kriyA hotI hai use gati jAnanA caahie| (dha.1/1,1,4/gA 84/135); (.saM./saM./ sa. si./2/6/156/3 narakagatinAmakarmodayAnArako bhAvo bhavatIti nrkgtirodyikii| evamitaratrApi / naraka gati nAmakarma ke udayase nArakabhAva hotA hai, isalie naraka gati audayikI hai| isI prakAra zeSa tIna gatiyoMkA bhI kathana karanA caahie| dha. 1/1,1,4/134/4 "gamyata iti gatiH " = jo prApta kI jAye use gati kahate hai / (rA.vA./8/9/11/603/27) (noTa-yahA~ kaSAya Adiko prAptise tAtparya hai-de0 Age gati/2/6) pa.dha./u./976-176 karmaNo'sya vipAkAdvA devAdanyatamaM vapuH / prApya tatrocitAna bhAvAt karotyAtmodayAtmanaH // 6771 yathA tiryagavasthAyAM tadvayA bhAvasaMtati / tatrAvazyaM ca nAnyatra ttpryaayaanusaarinnii|678 evaM deve'tha mAnuSye nArake vapuSi sphuTam / AtmIyAtmIyabhAvAzca saMtatyasAdhAraNA iva / 176! =nAmakamake uttarabhedomeM prasiddha eka 3 ka. gatike bheda Sa, kha.1/1,1/sU.24/201 AdeseNa gadiyANuvAdeNa asthi NirayagadI tirikvagadI maNussagadI devagadI siddhagadI cedi / 24 / -AdezaprarUpaNAkI apekSA gatyanuvAdase narakagati, tithaMcagati, manuSyagati aura siddhagati hai| sa. si./2/6/156/2 gtishcturbhdaa-nrkgtistiryggtirmnussygtidevgtiriti| -gati cAra prakArakI hai-narakagati, tiryacagati, manuSyagati aura devgti| rA.vA/8/7/11/603/27 sA dvedhA-karmodayakRtA kSAyikI ceti / karmodayakRtA caturvidhA vyAkhyAtA-narakagatiH, tiryaggatiH, manuSyagatiH devagatizceti / kSAyikI mokssgtiH| - vaha gati do prakArakI haikarmodayakRta aura kssaayikii| tahA~ karmodayakRta gati cAra prakArakI kahI gayI hai-narakagati, tithaMcagati, manuSyagati aura devagati / kSAyikI gati mokSagati hai| dha,7/2,11:1/520/4 gai sAmaNNeNa egavihA / sA ceva siddhagaI (asiddhagaI ) cedi duvihA / ahavA devagaI adevagaI siddhagaI cedi tivihA / ahavA NirayagaI tirikravagaI maNusagaI devagaI cedi jainendra siddhAnta koza
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ gati lihA bahanA siddhagae saha paMcaviha evaM gaisamAso ameyabheyabhiNNo / gha. 7/2.19/7/22/2] tAo caina nadIo masiNI madhussA, perA tiriyA paMcidiyatirivomio devA devIbI siddhA ti aTTahavaMti / - 1, gati sAmAnyarUpase eka prakAra hai| vahI gati siddhagati aura asidagati isa taraha do prakAra hai athavA devagati adevagati aura siddhagati isa taraha tIna prakAra hai / athavA narakagati, tiyaMcagati, manuSyagati aura devagati, isa taraha cAra prakAra hai / athavara siddhagatike ( uparokta cAra milakara ) pA~ca prakAra hai / isa prakAra gatisamAsa aneka bhedose bhinna hai / 2. ve hI gatiyA~ manuSyaNI, manuSya, naraka, tiyaMca, paMcendriya tiryaMca yonimati, deva aar aura siddha isa prakAra ATha hotI haiN| 3. gati nAmakarmake bheda ..6/151-1/21/600 je I dArida NAmaM tirikragadagAmaM masustagaviNAmaM devagadiNAmaM cedi jo gatinAmadharma hai yaha cAra prakArakA hai, narakagatinAmakarma vica gati nAmakarma, manuSya gati nAmakarma aura devagati nAmakarma / (/12/04/102/30) (paM. saM/prA./2/4/46) (sa.si./1/12/206 1); (rA. vA/8/11/1/576/8); (ma.ba / 1/66/28); (go.ka./jI. pra/33 / 28/13) go./jI. 5/33 / 4. jIvako manuSyAdi paryAyoMko gati kahanA upacAra dha.1/1,1.24/202/1 azeSamanuSya paryAya niSpAdikA manuSyagatiH / athavA manuSyagatikarmodayApAditamanuSyaparyAyakalApaH kArye kAraNopacArAnmanuSyagatiH / .... dha.1/1.1.24/2014 devAnAM gatirdevagati athavA devagatinAmakamado'NimAdidezabhidhAnapratyaya vyavahAra niSadhaparyAyopAdako devagatiH / devagakhinAmakamadayajantiparyAyo yA devagatiH kArye kAraNopa cArAt1. jo manuSyakI sampUrNa paryAyAna karAtI hai use manuSyagati kahate haiN| athavA manuSyagati nAmakarmake udayase prApta hue manuSya paryAyoMke samUhako manuSya gati kahate haiN| yaha lakSaNa kArya me kAraNake upacArase kiyA gayA hai| 2. devoMkI gatiko deva kahate haiM / athavA jo aNimAdi RddhiyoMse yukta 'deva' isa prakArake zabda, jJAna aura vyavahArame kAraNabhUta paryAyakA utpAdaka hai aise devagati nAmakarmake udayako devagati kahate haiM / athavA devagati nAmakarmake utpanna huI devagati kahate haiN| yahA~ kAryane kAraNake upacArase yaha lakSaNa kiyA gayA hai / 5. karmodayApAdita bhI ise jIvakA bhAva kaise kahate ho ? paM. gha. /u. 180-110:1095 nanu dezadiparyAyI naamkrmodyaatprm| arar jIvabhAvasya hetu' syAdadhAtikarmavat / 680 satyaM tnnaamklaakaarvt| nUnaM rAhUdehamAtrAdi nirmApayati citra[] 2811 asti tatrApi mohasya bhairntryodyaasaa| tasmAdIdathiko bhAga sthAttadeha kipraakRti| nanu mohodayo nUnaM svAyatI'styeka dhArayA / tattadvapu kriyAkAro niyato'ya kuto nayAt za naivaM yato'si mohasyodabhave tatrApi buddhipUrva vAbuddhi pUrve svalakSaNAta 84 tathA darzanamohasya krmnnstudyaadih| api yAvadanAtmIyamaramIyaM manute kara 2201 tapyasti viveko'yaM 237 2. nAmakarmaja gati nirdeza zreyAnatrAdito yathA bhASA sarvo'pi laukika: 110251 - prazna- jaba devAdi paryAyeM kevala nAmakarmake udayase hotI haiM to yaha nAmakarma kaise pAtiyA karmakI taraha jIvake bhAva meM hetu ho sakatA hai / 6801 uttara- ThIka hai, kyoMki, vaha nAmakarma bhI citrakArakI taraha gatike anusAra kevala jInake zarIrAvikA hI nirmANa karatA hai |1| parantu una zarIrAdika paryAyoMmeM bhI vAstavame mohakA gatyanusAra nirantara udaya rahatA hai| jisake kAraNa usa usa zarIrAdikakI kriyAke AkAra ke anukUla bhAva rahatA hai / 682 prazna- yadi mohanIyakA udaya pratisamaya nirvicchinna rUpase hotA rahatA hai taba yaha una una zarIrokI kriyAke anukUla kisa nyAyase niyamita ho sakatA hai | 683 | uttara - yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki tuma una gatiyo meM mohodaya lakSaNAnusAra buddhipUrvaka aura abuddhipUrvaka honevAle mohodaya se anabhijJa ho / 684 usake udayase jIva sampUrNa parapadArthoM ( ina zarIrAdikoM ) ko bhI nija mAnatA hai / 60 ghAtiyA aghAtiyA karmoke udayase honevAle audayika bhAvoMmeM yaha bAta vizeSa hai ki mohajanya bhAva hI saccA vikArayukta bhAva hai aura sama to saukika rUDise (athavA kAryameM kAraNakA upacAra karanese ) audayika bhAva kahe jAte haiM / 1025 / kAraNa siddha bhI gativAn bana 6. prApta honeke jAyeMge : gha. 9/9.9.4/934 iti gatiH / nAtivyAptidazeSaH siddhaH prApya guNAbhAvAt / na kevalajJAnAdayaH prApyAstathAtmakaikasmida prApyaprApakabhAvavirodhAt / kaSAyAdayo hi prApyAH aupAdhikatvAt / - jo prApta kI jAya use gati kahate hai / gatikA aisA lakSaNa karanese siddhoMke sAtha ativyApti doSa bhI nahIM AtA hai, kyoMki siddhoM ke dvArA prApta karane yogya guNoMkA abhAva hai| yadi kevalajJAnAdi guNoMko prApta karane yogya kahA jAye, so bhI nahIM bana sakatA, kyoMki kevalajJAna svarUpa eka AtmAme prApya prApaka bhAvakA virodha hai / upAdhijanya honese kaSAyAdika bhAvoM ko hI prApta karane yogya kahA jA sakatA hai / parantu ve siddhoM meM pAye nahIM jAte haiM / 7. prApta kiye jAnese dravya va nagara Adi bhI gati bana jAyeMge - 6. 1/1.1.4/134/6 gamyata iti gatiriSyucyamAne gamana kriyApariNAjIvadhyadravyAdInAmapi gativyapadezaH syAditi cenna gatikarmaNaH samutpannasyAtmaparyAyasya tataH kacidabhedAdaviruddhamAsitaH prArmabhAvasya gatiyAbhyupagame pUrvottadoSAnRpateH pazna jo prApta kI jAye use gati kahate haiM, gatikA aisA lakSaNa karanepara gamanarUpa kriyAme pariNata jIvake dvArA prApta hone yogya dravyAdikako bhI 'gati' yaha saMjJA prApta ho jAyegI, kyoMki gamanakriyApariNata jIvake dvArA dravyAdika ho prApta kiye jAte haiN| uttara-aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki gati nAmakarma ke udayase jo AtmA ke paryAya utpanna hotI hai, vaha AtmA kathaMcit bhinna hai, ataH usakI prApti aviruddha hai / aura isIlie prArUpa kriyA ko prApta narakAdi AtmaparyAyake gatipanA mAnanemeM pUrvokta doSa nahIM AtA hai| gha. /7/2.1,2/6/4 gamyata iti gati / edIe NiruttIe gAma-NayaraM-kheDakavvANaM pi gaditaM sajade Na saDivaleNa gadiNAmakammaNipAipajjAyama gadisapatI do gadikammodayAbhAvA siyagadI agadI athavA bhavAda bhavasaMkrAntirgatiH, asaMkrAntiH siddhagati' / prazna-'jahA~ko gamana kiyA jAye vaha gati hai' gatikI aisI niti karanese to grAma nagara, kheDA, kaTa Adi sthAnoko bhI gati mAnanekA prasaMga AtA hai| uttara- nahIM AtA, kyoMki rUDhike jainendra siddhAnta koza
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ gadyakathAkoza 238 gAMdhAra balase nAmakarma dvArA jo paryAya niSpanna kI gayI hai, usImeM gati zabdakA prayoga kiyA jAtA hai| gati nAmakarma ke udayake abhAvake kAraNa siddhagati agati kahalAtI hai| athavA eka bhavase dUsare bhavako saMkrAntikA nAma gati hai, aura siddha gati asaMkrAnti rUpa hai| gadyakathAkoza-de0 kthaakosh| gacitAmaNi-A. vAdIbhasiMha oDayadeva ( I0 770-860) dvArA racita yaha grantha saMskRta gadmameM racA gayA hai aura jIvadhara cAritrakA varNana karatA hai| (tii./3/33)| gamana-de0 gti/1|| garimA Rddhi-de0 Rddhi/3 / garur3a-1. sanatkumAra svargakA cauthA paTala-de0 svarga/1/32. zAnti nAtha bhagavAnkA zAsaka yakSa-de0 yakSa / tIrthakara/5/3 / gha.13/5.1.140/361/4 garuDAkAravikaraNapriyA. garuDA / -jinheM garur3ake AkArarUpa vikriyA karanA priya hai ve garur3a (deva) kahalAte haiN| jJA./21/15 gaganagocarAmUrtajayavijayabhujaGgabhUSaNo'nantAkRtiparamavibhunabhastalanilInasamastatattvAtmakaH samastajvararogaviSadharoDDAmaraDAkinIgrahayakSakinnaranarendrArimAriparayantratantramudrAmaNDalajvalanaharizarabhazArdUladvipadaityaduSTaprabhRtisamastopasarga nirmUlanakArisAmarthya parikalitasamastagAruDamudrADambarasamastatatvAtmaka sannAtmai va gaaruddgiirgocrtvmvgaahte| iti viyattattvam / = AkAzagAmI do sarpa hai bhUSaNa jisake; AkAzavata sarvavyApaka; lIna haiM pRthivI, varuNa, vahni va vAyunAmA samasta tattva jisameM; (nIcese lekara ghuTanoM taka pRthivI tattva, nAbhiparyaMta apatattva, hRdaya paryata vahni tattva aura mukha meM pavanatattva sthita hai ) roga kRta, sarpa Adi viSadharo kRta, kutsita devI. devatAoMkRta, rAjA Adi zatruokRta, vyAghrAdi hila pazuoM kRta, samasta upasargoMko nirmUlana karanevAlA hai mAmarthya jisakA, racA hai samasta gAruDamaNDalakA ADambara jisane tathA pRthivI Adi tattvasvarUpa huA hai AtmA jisakA aisA gAruDagIke nAmako avagAhana karanevAlA gAruDa tattva AtmA hI hai| isa prakAra viyattattvakA kathana huA (aura bhI-de0 dhyaan/4/5)| garuDadhvaja-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| garuDapaJcamI vrata-pA~ca varSa taka prativarSa zrAvaNa zu.5 ko upavAsa karanA / OM hrIM arhadbhyo namaH' isa mantrakA trikAla jApya / garuDendra-(pa.pu./36/230-31) vaMzadhara parvatapara pUrva bhavake putra deza bhUSaNa va kulabhUSaNa muniyoMkA rAma lakSmaNa dvArA upasarga nivAraNa kiyA jAnepara garuDendrane unako saMkaTake samaya rakSA kA bara diyaa| garSi-de0 prishissttaa2| gartapUraNa vRtti-sAdhukI bhikSAvRttikA eka bheda-de0 bhikSA 2/7 gardatoya-1. laukAntika devoMkA eka bheda (de0 lokAMtika ) / 2. unakA lokameM avasthAna-de0 loka/7 / gardabhilala-magadhadezakI rAjya vaMzAvalIke anusAra yaha zaka jAtikA eka saradAra thA, jisane mauryakAla meM hI magadhadezake kisI bhAgapara apanA adhikAra jamA liyA thaa| isakA asalI nAma gandharva thaa| garda bhI vidyA jAnaneke kAraNa garda bhilla nAma par3a gayA thaa| isI kAraNa ha.pU./60/486 meM gardabha zabda kA paryAyavAcI rAsabha zabda isa nAmake sthAna para prayoga kiyA gayA hai| ina kA samaya bI.ni. 345445, (I.pU. 182-82) hai / ( itihAsa/3/4) parantu ( ka. pA./2/6/ paM. mahendra kumAra) ke anusAra vi. pU. yA 13 I. pU. 13 anumAna kiyA jAtA hai| garbhata.sU./2/33 jarAyujANDajapotAnAM garbhaH / 33 / - jarAyuja aNDaja va potaja jIvoMkA garbhajanma hotA hai| sa. si./2/31/187/4 striyA udare zukrazoNitayorgaraNa mizraNaM grbhH| mAtrupabhuktAhAragaraNAdvA grbhH| =strIke udarameM zukra aura zoNitake paraspara garaNa arthAt mizraNako garbha kahate haiN| athavA mAtAke dvArA upabhukta AhArake garaNa honeko garbha kahate haiN| (rA. vA./2/31) 2-3/140/25) / go.jI./jI.pra./83/201/1 jAyamAnajIvena zukrazoNitarUpapiNDasya garaNaM-zarIratayA upAdAnaM grbhH| -mAtAkA rudhira aura pitAkA vIryarUpa pudgalakA zarIrarUpa grahaNakari jIvakA upajanA so garbha janma hai| garbhaja jIva-de jnm/2| garbhAdhAna kriyA-de0 sNskaar/2| garbhAnvaya kI 53 kriyAe~-(de0 saMskAra /2) / garva-de0 gArava / gahaNa-1. nindana garhaNa hI samyagdRSTikA cAritra hai-de0 samyaga dRSTi/5 / 2. sva nindA-de0 nindaa| gahIM-(sa. sA./ar../306)-gurusAkSidoSaprakaTana gare / = guruke samakSa apane doSa pragaTa karanA gardA hai| pa.dha./u./474 garhaNaM tatparityAgaH pnycgurimsaakssikH| niSpramAdatayA nUnaM zaktitaH karmahAnaye / 474 - nizcayase pramAda rahita hokara apanI zaktike anusAra una karmoke kSayake lie jo paMcaparameSThIke sAmane AtmasAkSipUrvaka una rAgAdi bhAvoMkA tyAga hai vaha gardA kahalAtI hai| gahita vacana-de0 vcn| galitAvazeSa-galitAvazeSa guNazreNI AyAma-de0 saMkramaNa/8 / gaveSaNA-IhA, UhA, apohA, mArgaNA, gaveSaNA-aura mImAMsA, ye IhAke paryAya nAma haiN| -de0-UhA dha.13/1,5,18/242/10 gaveSyate anayA iti gaveSaNA / -jisa (jJAna) ke dvArA gaveSaNA kI jAtI hai vaha gaveSaNA hai| gavyUti-kSetrakA eka pramANa-de0 gaNita/I/1 apara nAma koza hai| gAMgaya-(pA.pu /sarga/zloka) inakA apara nAma bhISmAcArya thA aura rAjA pArAzarakA putra thA (7/80) / pitAko dhIvarakI kanyApara Asakta dekha dhIvarakI zarta pUrI karake apane pitAko santuSTa karaneke lie Apane svayaM rAjyakA tyAga kara diyA aura Ajanma brahmacarya se rahaneko bhISma pratijJA kI (7/12-106) / kauravoM tathA pANDavoMko aneko upayogI viSayoMkI zikSA dI (8/208) / kauravoM dvArA pANDavoMkA dahana suna du:khI hue (122186) / anekoM bAra kauravoMkI orase pANDavoke viruddha ldd'e| antameM kRSNa jarAsandha yuddha meM rAjA zikhaNDI dvArA maraNAsanna kara diye gye| taba unhoMne jIvanakA anta jAna sanyAsa dhAraNa kara liyA (16/243) / isI samaya do cAraNa muniyoke AjAnepara sallekhanApUrvaka prANa tyAga brahma svarga meM utpanna hue (16/254-271) / gAMdhAra-1. eka svara-de0 svara / 2. vartamAna kandhAra yA aphagAnistAna desh| yaha deza sindhu nadI va kazmIrake pazcimameM jainendra siddhAnta koza
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ gAMdhArI sthita hai| isakI prAcIna rAjadhAniyoM puruSapura (pezAvara) aura puSkarA (hastanAgapura) thI (ma.pu. pra.50/ pannAlAla ) 3. sikandara dvArA bhAjita paMjAbakA jehalumase pazcimakA bhAga gAMdhAra thA ( vartamAna bhArata itihAsa ) 4. bharata kSetra uttara AryakhaNDakA eka deza - de0 manuSya / 4 | - gAMdhArI- 1. ( pAM. pu. / sarga / zloka ) bhojakavRSNikI putrI thI aura dhRtarASTrase vivAhI gayI thii| (8/100-111) isane duryodhana Adi sau putroMko janma diyA jo kaurava kahalAye / ( 8 / 183-205 ) / 2. bhagavAn vimalanAthakI zAsaka yakSiNI-de0 yakSa / 3. - eka vidyAdhara vidyA- de0 vidyA / 239 gArava - (bhA.pA./ TI / 157 / 26621) gAravaM zabdagAravarddhigAravasAtagAravamedena trividhaM / tatra zabdagAravaM varNoccAragarvaH, RddhigAravaM ziSyapustaka kamaNDalupiccha paTTAdibhirAmodbhAvanaM, sAtagAravaM bhojanapAnAdisamutpannasaumyatInAmadasta mohamadagAraH / - gArava tIna prakArakA - zabda gArava, Rddhi gArava aura sAta gArava / tahA~ varNa ke uccAraNakA garva karanA zabda gArava hai| ziSya pustaka kamaNDalu picchI yA paTTa Adi dvArA apaneko U~cA pragaTa karanA Rddhi gArakhaM hai| bhojana pAna Adise utpanna sukhakI lIlAse masta hokara mohamada karanA sAta gArava hai| (mo pA./TI./27/322/1) 1 2. nyAya viSayaka gArava doSa- de0 ati prasaMga / 3. kAyotsargakA aticAra de0 jyusa 9 / pha gAravAticAra de0 aticAra/ 20 gArgya - eka akriyAvAdI- de0 akriyAvAda / gArhapatya agni 30 agni / - giranAra - bharata kSetrakA eka parvata / apara nAma uurjyNt| saurASTra deza jUnAgar3ha sTeTameM sthita hai---de0 manuSya 4 / girikUTa - airAvatI nadIke pAsa sthita bharata kSetrakA eka pata -30 manuSya 4 girivajrapaMjAba dezakA partamAna jalAlapura nagara 50/paM. pannAlAla ) / girizikhara - vijayArdha kI uttara zreNIkA eka nagara / --de0 vidyAdhara / gotarati - gandharva jAtike vyantara devoMkA eka bheda--de0 gaMdharva / gItarasa- gandharva jAtike vyantara devoMkA eka bheda-de0 gaMdharva / guMjAphala kA eka pramANa0 gaNita //1/2 guDava taulakA eka pramANa -- de0 gaNita / I / 1 / guNa-jaina darzanameM 'guNa' zabda vastuko kinhI sahabhAvI vizeSa kAka hai| pratyeka iyameM anekoM guNa hote haiM-kucha sAdhAraNa kucha asAdhAraNa kucha svAbhAvika aura kucha vibhAvika / pariNamanazIla honeke kAraNa guNoMkI akhaNDa zaktiyoMkI vyaktiyoM meM nitya hAni vRddhiraNita hotI hai, jise mApaneke lie usameM avibhAgI praticchedoM yA guNAMzoMkI kalpanA kI jAtI hai| eka guNameM Age pIche anekoM se dekhI jA sakatI hai; parantu eka gumameM kabhI bhI anya guNa nahIM dekhe jA sakate haiM / -- ma.pU./pra. 1 1 2 3 3 -de0 guNa /3/sAmAnya vizeSAdi guNoMke uttara bheda 30 guNa /3 / -de0 svabhAva vibhAva guNoMke lakSaNa / / * guNako svabhAva kaha sakate haiM para svabhAvako guNa nhiiN| - de0 svabhAva / 2 / 2 guNa-nirdeza 1 * guNake bheda va lakSaNa guNa sAmAnyakA lakSaNa / " dravyAzrayA nirguNA guNAH " aisA lakSaNa 10 11 12 guNake sAdhAraNa asAdhAraNAdi mUla-meda / sAdhAraNa asAdhAraNa guNoMke lakSaNa / anujIpI va pratijIvI guNoMke lakSaNa / mUlaguNa va uttara guNa / paMca parameSThIke guNa | 5 6 5 6 7 4 9. guNoMmeM paraspara kacit bhedAbheda / samanvaya / guNAMzoMmeM kathaMcit anvaya vyatireka / 'guNa' kA aneka artha prayoga / guNA ke artha meM guNa zabdakA prayoga / eka akhaNDa guNameM abhibhAMgI praticcheda rUpa khaNDa kalpanA / uparokta khaNDa kalpanA meM hetu tathA bheda - abheda - de0 guNa / 3/4 | -de0 vaha vaha nAma / - de0 vaha yaha nAma / guNakA pariNAmIpanA tathA tadgata zaMkA guNakA artha ananta paryAyoMkA piNDa / 3 dravya-guNa sambandha pariNamana kare para guNAntararUpa nahIM ho sakatA / pratyeka guNa apane-apane rUpase pUrNa svataMtra hai / guNoM meM kathaMcit nityAnityAtmakatA / jJAnake atirikta sarva guNa nirvikalpa hai| * 1 guNa vastuke vizeSa hai| 2 guNa dravyake sahabhAvI vizeSa haiM / 3 guNa dravyake anyayI vizeSa hai| 4 guNa - de0 saptabhaMgI /5/81 sAmAnya guNa dravyake pAriNAmika bhAva hai| sAmAnya va vizeSa guNoM kA prayojana / dravyAMza honeke kAraNa guNa bhI vAstavameM paryAya hai / jainendra siddhAnta koza dravyake Azraya guNa rahate haiM para guNake Azraya anya guNa nahIM rhte| dravyoMmeM sAmAnya guNoMke nAma nirdeza / dravyoMmeM vizeSa guNoMke nAma nirdeza / pratyeka dravyameM avagAhana guNa / - de0 avagAhana |
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNa 2. guNa nirdeza | dravyameM sAdhAraNAsAdhAraNa guNoMke nAmanirdeza / * | ApekSika guNoM smbndhii| -de0 svbhaav| jIvameM anekoM virodhI dharmoMkA nirdesh|-de0jiiv/3 / dravyoMmeM anujIvI aura pratijIvI guNoMke nAma | nirdesh| dravyameM ananta guNa haiN| jIva dravyameM ananta guNoMkA nirdeza / guNoMke anantatva viSayaka zaMkA va samanvaya / dravyake anusAra usake guNa bhI mUrta yA cetana Adi kahe jAte haiN| guNa-guNImeM kathaMcit bhedaabhed|| guNakA dravyarUpase aura dravya va paryAyakA guNarUpase upcaar| ---de0 upcaar/3| sAdhAraNA itijIvasya matijJAmANI ra 1. guNake bheda ba lakSaNa 1. guNa sAmAnyakA lakSaNa sa.si./2/38/306 para uddhRta guNa idi dvvvihaann| - dravyameM bheda karanevAle dharmako guNa kahate haiN| A.pa./6 guNyate pRthakkrayate dravyaM dravyAntarAdya ste gunnaaH| =jo dravya ko dravyAntarase pRthak karatA hai so guNa hai| bhyA.dI./2/178/121 yAvadravyabhAvinaH sakalaparyAyAnuvartino guNAH vstutvruuprsgndhsprshaadyH| jo sampUrNa dravyameM vyApta kara rahate haiM aura samasta paryAyoMke sAtha rahanevAle haiM unheM guNa kahate haiM / aura ve vastutva, rUpa, rasa, gandha aura sparzAdi haiN| pa.dha./pU./48 zaktilakSmavizeSo dharmo rUpaM guNa' svabhAvazca / prakRtizIla cAkRtirekArthavAcakA amI zabdAH 48 paM.dha./u./478 lakSaNaM ca guNazcADgaM zabdAcai kArthavAcakAH / 4783 mA 1. zakti, lakSaNa, vizeSa, dharma, rUpa, guNa, svabhAva, prakRti, zIla aura AkRti ye saba zabda eka hI arthake vAcaka haiM / 4 / 2. lakSaNa, guNa aura aMga ye saba ekArthavAcaka zabda haiN| 3. sAdhAraNa va asAdhAraNa yA sAmAnya va vizeSa guNoM ke lakSaNa pa.pra./TI./1/58/58/8 jJAnasukhAdayaH svajAtau sAdhAraNA api vijAtau punarasAdhAraNA' / - jJAna suravAdi guNa svajAtikI arthAt jIvakI apekSA sAdhAraNa hai aura vijAti dravyoMkI apekSA asAdhAraNa hai| adhyAtmakamala mArtaNDa/2/7-8 sarveSvavizeSeNa hi ye dravyeSu ca guNAH pravartante / te sAmAnyaguNA iha yathA sadAdipramANataH siddham / / tasminneva vivakSitavastuni magnAH ihedamiti cijjaaH| jJAnAdayo yathA te dravyapratiniyato vizeSaguNAH / / =sabhI dravyoMmeM vizeSatA rahita jo guNa ,vartana karate haiM, te sAmAnya guNa hai jaise ki sada Adi guNa pramANase siddha haiN|7| usa ho vivakSita vastumeM jo magna ho tathA 'yaha vaha hai' isa prakArakA jJAna karAnevAle guNa vizeSa haiN| jaise-dravyake pratiniyata jJAnAdi guNa / / 4. svamAva vibhAva guNoMke lakSaNa pa.pra/TI./2/57/56/12 jIvasya yAvatkathyante / kevalajJAnAdayaH sva bhAvaguNA asAdhAraNA iti / agurulaghukA svaguNAste "sarvadravyasAdhAraNA' / tasyaiva jIvasya matijJAnAdivibhAvaguNA...iti / idAnI pudgalasya kthynte| tasminneva paramANau varNAdayaH svabhAvaguNA iti| ...yaNukAdiskandheSu varNAdayo vibhAvaguNAH iti bhaavaarth.| dharmAdharmAkAzakAlAnAM svabhAvaguNaparyAyAste ca yathAvasaraM kathyante / -jIvakI apekSA kahate haiN| kevalajJAnAdi usake asAdhAraNa svabhAva guNa hai aura agurulaghu usakA sAdhAraNa svabhAva guNa hai| usI jIvake matijJAnAdi vibhAvaguNa haiN| aba pudgalake kahate haiN| paramANuke varNAdiguNa svabhAvaguNa hai aura dvayaNukA di skandhoM ke vibhAvaguNa hai| dharma, adharma, AkAza aura kAla dravyoke bhI svabhAva guNa aura paryAya yathA avasara kahate hai| 2. guNa nirdeza 1. guNakA aneka arthoM meM prayoga rA. vA./2/34/2/468/17 guNazabdo'nekasminnarthe dRSTaprayogaH kazcidrUpAdiSu vartate-rUpAdayo guNA iti kvacidbhAge vartate dviguNA yavAstriguNA yavA iti / kvacidupakAre vartate- guNajJa sAdhuH upakArajJa iti yAvat / kvacidravye varvate-guNavAnayaM deza ityucyate yasmin gAvaH zasyAni ca nisspdynte| kvacitsameSvavayaveSu-dviguNA rajju. triguNA rajjuriti / kvacidupasajane-guNabhUtA vayamasmin grAme upasarjanabhUtA ityrthH|- guNa zabdake aneka artha hai-jaise rUpAdi guNa (rUpa rasa gandha sparza ityAdi guNa ) meM guNakA artha rUpAdi hai| 'doguNA yava triguNA yava' meM guNakA artha bhAga hai| 'guNajJa sAdhu' meM yA 'upakArajJa' meM upakAra artha hai| 'guNavAnadeza' meM dravya artha hai, kyoMki jisameM gauyeM yA dhAnya acchA utpanna hotA hai vaha deza guNavAna kahalAtA hai| dvi guNa rajju triguNarajju' meM samAna avayava artha hai| 'guNabhUtA vayam' meM gauNa artha hai| (bha. bhaa./vi./7/37/4)| dha./1/1,1,8/gA. 104/161 jehi du lakvijaMte udayAdisu saMbhavehi bhaavehi| jIvA te guNasaNNA NihiTThA savvada risIhi / 174 / rA, vA./7/11/6/438/25 samyagdarzanAdayo gunnaaH| dha. 15/174/1 ko puNa guNA ' saMjamo saMjamAsajamo vaa| dha. 1/1.1,8/161/3 guNasahacaritvAdAramApi guNasaMjJA prtilbhte| dha.1/1,1,8/160/7 ke gunnaaH| audayikaupazamikakSAyikakSAyopazamika pAriNAmikA iti guNA / pra. sA./ta. pra./65 guNA vistAravizeSA' / 15 / 2. guNake sAdhAraNa asAdhAraNAdi mUla bheda na.ca.va./11 davANaM sahabhUdA sAmaNNavisesado guNA nneyaa| - dravyoMke sahabhUta guNa sAmAnya va vizeSake bhedase do prakArake hote haiN| pra.sA./ta.pra./E5 guNA vistAravizeSAH, te dvividhAH sAmAnyavizeSA tmkrvaat| - guNa dravyake vistAra vizeSa haiN| ve sAmAnya vizeSAtmaka honese do prakArake haiM / (paM.dha./pU./160-161) pa.TI./1/18/58/7 guNAstrividhA bhavanti / kecana sAdhAraNAH kecanA sAdhAraNA', kecana sAdhAraNAsAdhAraNA iti / - guNa tIna prakArake haiMkucha sAdhAraNa haiM, kucha asAdhAraNa haiM aura kucha sAdhAraNAsAdhAraNa hai| zlo.vA./bhASA 2/1/4/53/158/11 anujIvI pratijIvI, paryAyazakti- rUpa aura ApekSika dharma ina cAra prakArake guNoMkA samudAya rUpa hI vastu hai| jainendra siddhAnta koza
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNa 241 vasu. zra. / 513 aNimA mahimA laghimA pAgamma vasita kAmarUvittaM / Isa pAvaNaM taha aTTaguNA vaNiyA samae / 513 / 1. karmake udaya upazamAdise upa jina pariNAmoMse yukta jo jIva dekhe jAte haiM. usI guNa saMjJAvAle kahe jAte haiM / 104| ( go . k./muu./12/17)| 2. samyagdarzanAdi bhI guNa haiM / 3. saMjama va saMjamAsaMjama bhI guNa kahe jAte haiM / 4. guNoke sahavartI honese AtmA bhI guNa kaha diyA jAtA hai / 5. audayika aupazamika Adi pA~ca bhAva bhI guNa kahe gaye haiM / 6. guNako vistAra vizeSa bhI kahA jAtA hai / 7, aNimA mahimA Adi RddhiyA~ bhI guNa kahe jAte haiN| 2. guNAMzake artha meM guNa zabdakA prayoga ta. sU./5/33-36 snigdharUkSatvAd bandhaH // 33 // na jaghanyaguNAnAM // 34 // guNasAmye sadRzAm // 35 // dvayadhikAdi guNAnAM tu // 36 // sa.si./5/26/300/10 guNasAmyagrahaNaM tulyabhAgasaMpratyayArthae / rA. vA./5/34/2/468/21 tatreha bhAge vartamAnaH parigRhyate / jaghanyo guNa yeSAM te jaghanyaguNAsteSAM jaghanyaguNAnAM nAsti bandha / gha. 14/5.6536/450/5 emapUrNa ti kiM ghepyadi jahaNNaguNassa ga soca myaguNo artha tehi abhibhAgapaDidehi piNa gha. 14/5.6,240/451/2 guNassa vidiyaatyAvaseo vidiguNo nAma / tadiyo avasthAviseso tadiyaguNo NAma / = 1. snigdhava aura rUkSatvase bandha hotA hai ||33| jaghanya guNavAle pudgaloMkA bandha nahIM hotA hai // 34 // samAna guNa honepara tulya jAtivAloMkA bandha nahI hotA hai / 35 / do adhika guNavAlokA bandha hotA hai | 36 | 2. tulya zaktayaM zoMkA jJAna karAneke lie 'guNasAmya' padakA grahaNa kiyA hai / 3. yahA~ bhAga artha vivakSita hai| jinake jaghanya (eka) guNa hote haiM ve jaghanya guNa kahalAte haiN| unakA bandha nahIM hotA / 4. eka guNase jaghanya guNa grahaNa kiyA jAtA hai jo ananta avibhAgI praticchedoM se niSpanna hai / 5. usake Upara eka Adi avibhAgI pratichedakI vRddhi honepara guNakI dvitIyAdi avasthA vizeSoMkI dvitIyaguNa tRtIyaguNa Adi saMjJA hotI hai [501] 3. eka akhaNDa guNameM avibhAgI praticchedarUpa khaNDa kalpanA gha. 14/5.6.31/450/6 soca jamato tehi avibhAgadehi piNNI / - vaha jaghanyaguNa ananta avibhAga praticchedo se niSpanna hotA hai / paM. dha./53 tAsAmanyatarasyA bhavantyanantA niraMzakA aMzA / una ananta zaktiyoM yA guNoMme se pratyeka zaktike ananta avibhAga praticcheda hote hai| (adhyAtmamamArtaNDa /2/6) 4. uparokta khaNDa kalpanA hetu tathA bheda-abheda samanvaya gha. 14/5, 6,536/450/7 taM kathaM gavvade / so anaMta vissAsuvacarahi cidanti hAvayantadoca ekamma- abhibhAgapaDi enavisAracarya mola aNa tANaM tanissA muracayANaM tattha saMbhava asthi, tesiM saMbaMdhamsa nnippccttyppsNgaado| Na ca tassa vissAsucarahi baMdhI vi asthi jahaNNavajje ti sutteNa saha virohAdo / prazna- yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai ( ki pudgala ke bandha yogya eka jaghanya guNa ananta avibhAgI praticchedoMse niSpanna hai ) ' uttara - vaha ananta vikhasopacayoMse upacita hai' yaha sUtra ( Sa. vaM. 14 / 5, 6 / sU. 536/450 ) anyathA bana nahIM sakatA hai, isase jAnA jAtA hai ki vaha ananta avibhAga praticchedoMse niSpanna bhA0 2011 2. guNa hotA hai / prazna - ananta avibhAga praticchedake rahate hue vahA~ kevala eka visopacaya (anyayogya paramANu) na hokara ananta visasopacaya saMbhava haiM ( yA ho jAyeMge ) ? uttara - yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki aisI avasthAmeM unakA sambandha ( una paramANuoMkA bandha ) binA kAraNa hotA hai, aisA prasaMga prApta hotA hai| yadi kahA jAye ki usakA visrasopacayoMke sAtha bandha bhI hotA hai, so yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoki 'jaghanya guNavAleke sAtha bandha nahIM hotA' ('na jaghanya guNAnAMta sU./5/34) isa ke sAtha virodha AtA hai| paM. pa.pU./56.21 deza hi yathA na tathA chedo bhavedguNAMzasya / viSkambhasya vibhAgAtsthUlo dezastathA na guNabhAgaH // 56 // tena guNAMdona punargapitAH sarve bhavantyanantAste teSAmAtmA guNa iti na hi tai guNataH pRthaktvasattAkaH / 561 = jaise caur3AIke vibhAgase dezakA cheda hotA hai vaise guNAMkA ghera nahIM hotaa| kyoMki jaise vaha deza dezAMza sthUla hotA hai vaise guNAMzasthUla nahIM hotA / 56 / usa jaghanya vibhAga praticcheda yadi saba guNAMza gine jAve to ve ananta hote haiM. aura una saba guNAMzakA AtmA hI guNa kahalAtA hai| tathA ve sarva guNAMza nizcayase gumase pRthaka sattAvAle nahIM haiM // 56 nirdeza 5. guNakA pariNAmIpanA tathA tadgata zaMkA adhyAtmakamala mArtaNDa / 2 / 6 anvayinaH kila nityA guNAzca nirguNA'vayavA hyanantAMzAH / dravyAzrayA vinAzaprAdurbhAvAH svazaktibhi zazvat // 6 // guNoMmeM nitya hI apanI zaktiyoM dvArA vinAza va prAdurbhAva hotA rahatA hai| " paM. 0/4/992-93 vastu yathA pariNAmI una pariNAmo guNAcApi / tasmAdupAdavyayadvayamapi bhavati hi guNAnAM tu // 112 // nanu niramA hi guNA api bhavantyanityAstu paryayA sarve / tatki dravyavadiha kila nityAnityAtmakAH guNAH proktAH // 115 // satyaM tatra yataH syAdidameva vivakSitaM yathA yena guNebhyaH pRthagiha saviti dravyaM paryAyAceti / 116 / ayamarthaH santi guNA api kila pariNAminaH svataH siddhA / nityAnityatvAdapyutpAditrayAtmakAH samyak / 156 | -jaise vastu pariNamanazIla hai vaise hI guNa bhI pariNamanazIla hai, isalie nizcaya karake guNake bhI utpAda aura vyaya ye donoM hote Niao 1992 prazna guNa nitya hote haiM aura sampUrNa paryAyeM anitya hotI haiM, to phira kyoM isa prakaraNa meM dravyakI taraha guNoMko nityAnityAtmaka kahA hai ' uttara-ThIka hai, kyoMki tahA~ yahI vivakSita hai| ki jaise prapane jo 'sata' hai, vaha sad guNoMse pRthaka nahIM hai vaise hI dravya aura paryAyeM bhI guNose pRthaka nahIM haiM / / 116 / guNa svayaMsiddha hai aura pariNAmI bhI hai, isalie ve nilama aura anitya rUpa honese upavyayIvyAtmaka bhI haiM / 146 6. guNakA artha ananta paryAyakA samUha pra. sA./ta.pra./16 guNA vistAravizeSAH guNa vistAra vizeSa haiN| zlo. vA. / bhASA/2/1/6/56/503/7 kAlatrayavartI anaMtAnaMta paryAyakA UrdhvAza samudAya eka guNa hai jainendra siddhAnta koza 7. pariNamana kare para guNAntara rUpa nahIM ho sakatA rA.vA./2/24/25/410/28 sparzAdInAM guNAnAM pariNAma ekajAtIya ityetasyAryasya sthApanArthaM ca kiyate pRthagrahaNas tadyathA sparza eko guNaH kAThinyalakSaNaH svajAtyaparityAgena pUrvottarasvagatabhedanirobhojananatarayA vartanAda dvitricatuH saMkhye yA saMkhyeyAnantaguNasparzaparyAyaireva pariNamate na mRdugurUSyAdisparze evaM yo'pi yA rasazca tikta eka evaM guNaH rasajAtimajada pUrvamannAzotpA dAnanubhavadvicicatuH saMkhye vAsaveyAnanta guNati phararIreva pariNamate
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNa 1 na kaTukAdirasaiH / evaM kaTukAdayo veditavyA / atha yadA kaThinasparzo] mRdusparzena gurupunA, snigdho rUkSeNa, zIta uSNena pariNamate fare kaTukAvibhiitare cehare, saMyoge ca guNAntaraM stadA tatrApi kaThinasparzaH sparzAta mRdusparzenaiva vinAzorapAdI anubhavat pariNamate nerA, evamitaratrApi yojyam / - sparzAdi guNokA ekajAtIya pariNamana hotA hai isakI sUcanA karaneke lie pRthan sUtra banAyA hai jaise kaThinasparza apanI jAtiko na chor3akara pUrva aura uttara svagata bhedoMke utpAda vinAzako karatA huA do, tIna, cAra, saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta guNa sparza paryAyoMse hI pariNata hotA hai, mRdu guru laghu Adi sparzose nahIM / isI taraha mRdu Adi bhI / tikta rasa rasajAtiko na chor3akara utpAda vinAzako prApta hokara bhI do tIna cAra saMkhyAta asaMkhyAta ananta guNa tiktarasarUpa hI pariNamana karegA kaTuka Adi rasose nhiiN| isI taraha kaTuka AdimeM bhI samajhanA caahie| (isI prakAra grandha va varNa guNa bhI lAgU kara lenA) prazna- jaba kaThina sparza mRdurUpameM, guru laghurUpameM, snigdha rukSameM, aura zIta unameM badalatA hai. isI taraha tila kaThinAdi rUpase tathA aura bhI paraspara saMyogase guNAntara rUpameM pariNamana karate haiM, taba yaha ekajAtIya pariNamanakA niyama kaise rahegA ? uttara- aise sthAna meM kaThina sparza apanI sparza jAtiko na chor3akara hI mRdu sparzase vinAza utpAdakA anubhava karatA huA pariNamana karatA hai anya rUpameM nhiiN| isI taraha anya guNoMme bhI samajha lenA caahie| 242 10 8. pratyeka guNa apane-apane rUpase pUrNa svatantra hai paM.dha. /u./1012-1013 na guNaH ko'pi kasyApi guNasyAntarbhavaH kacit / nAdhAro'pi ca nAdheyo heturnApIha hetumAi // 1012 | kintu sarve'pi svAmIyAH svAtmIyazaktiyoga nAnArUpA hAneve'pi satA sammilitA mithaH / 1013 | = prakRtameM kahIM bhI koI bhI guNa kisI bhI guNakA antarbhAvI nahI hai, AdhAra nahIM hai, Adheya bhI nahIM hai, kAraNa aura kArya bhI nahIM hai 11012 / kintu apanI apanI zaktiko dhAraNa karanekI apekSAse saba guNa apane apane svarUpa meM sthita haiN| isa lie yadyapi ke nAnArUpa va aneka haiM tathApi nizcayapUrvaka ve saba guNa paraspara meM eka hI satke sAtha anvayarUpase sambandha rakhate haiM / upAdAna nimitta ciTThI (paM. banArasI dAsa) - jJAna cAritrake AdhIna nahIM, cAritra jJAnake AdhIna nhiiN| donoM asahAya rUpa hai| aisI to maryAdA hai| 9. guNoM meM paraspara kathaMcit bhedAbheda .pU./12 haraNaM caitajjIne madarzanaM mukhazcaikaH tanna jJAnaM na sukhaM cAritraM vA na kazciditarazca // 1 // evaM yaH ko'pi guNa. so'pi ca na syAttadanyarUpa vA / svayamucchala nti tadimA mitho vibhinnAzca zarUyo'nantAH // 52 // = jIvameM jo darzana nAmakA eka guNa hai, vaha na jJAna guNa hai, na sukha hai, na cAritra athavA koI anya guNa ho ho sakatA hai| kintu yaha 'darzana' darzana hI hai // 51 // isI taraha dravyakA jo koI bhI guNa hai, vaha bhI usase bhinna rUpavAtA nahIM ho sakatA hai arthAta saba guNa apane apane svarUpa meM hI rahate haiM, isalie ye paraspara bhinna ananta hI zaktiyA~ dravyameM svayaM uchalatI haiM--pratibhAsita hotI hai e 10. jJAnake atirikta sarva guNa nirvikalpa haiM paM... /662.312 nAkAraH syAdanAkAro vastuto nirmitA / zeSAnantaguNAnAM tallakSaNaM jJAnamantarA // 362 // jJAnAdinA guNAH sarve proktAH sa lakSaNAGkitA / sAmAnyAdvA vizeSAdvA satyaM nAkAramAtrakA. 3. dravya guNa sambandha | 365 | jo AkAra na ho so anAkAra hai| isalie vAstava meM jJAnake binA zeSa ananta guNoMme nirmikatA hotI hai| isalie jJAnake binA zeSa saba guNoMkA lakSaNa anAkAra hotA hai | 362| jJAnake binA zeSa rAma guNa kevala savarUpa lakSaNase ho lakSita hai| isalie sAmAnya athavA vizeSa donoM hI apekSAse vAstava meM anAkAra rUpa hI hote hai||36|| " 11. sAmAnya guNa dravyake pAriNAmika bhAva hai sa.si./2/0/161/2 nanu cAstitvanityatvapradezavasvAdayo'pi bhAvAH pAriNAmikA santi teSAmiha grahaNaM kartavyam na kartavyaH kRtameva / katham ! 'ca' zabdena samuccitatvAt / yadyevaM traya iti sakhyA virudhyate / na virudhyate, asAdhAraNA jIvasya bhAtrAH pArinAmikAstraya eva / astitvAdayaH punarjIvAjIva viSayatvAtsAdhAraNA iti ca zabdena pRthaggRhyante prazna astitva, nityatva, aura / - - pradezatva Adika bhI pAriNAmika bhAva haiN| unakA isa sUtra meM grahaNa karanA caahie| uttara- unakA grahaNa pahale hI 'ca' zabda dvArA kara liyA gayA hai, ataH puna' grahaNa karanekI AvazyakatA nhiiN| praznayadi aisA hai to 'tIna' saMkhyA ( jIvatva, bhavyatva, abhavyatva ) virodhako prApta hotI hai uttara nahIM hotI, kyoMki jIva ke asAdhAraNa pAriNAmika bhAva tIna hI hai| astitvAdika to jIva aura ajIba donoM ke sAdhAraNa hai| isalie unakA 'ca' zabdake dvArAalaga se grahaNa kiyA gayA hai| 12. sAmAnya va vizeSa guNakA prayojana - pra.sA./ta.pra./14 caitanyapariNAmI caitamatvAdeva zeSadravyANAmasaMbhava jIvamadhigamayati / evaM guNavizeSAdravyavizeSo'dhigantavyaH / cetanA guNA jIvakA hI hai| zeSa pA~ca dravyoMmeM asambhava honese jIvako hI pragaTa karatA hai / isa prakAra vizeSa guNoke bhedase dravyoMkA bheda jAnA jAtA hai| paM.dha./pU./162 teSAmiha vaktavye hetuH sAdhAraNa guNai ryasmAt / dravyatvamasti sAdhyaM dravya vizeSa sAdhyate vitare. 1961 - yahaoNpara una guNoM ke kahane meM prayojana yaha hai ki jisa kAraNa se sAdhAraNa guNoMke dvArA to kevala pravyatva siddha kiyA jAtA hai aura vizeSa guNoMke dvArA dravya vizeSa siddha kiyA jAtA hai / 3. dravya guNa sambandha 5. guNa vastuke vizeSa haiM = paM.dha.pU./18 a caina se pradezAH savizeSA dravyasaMhayA bhagitA api vizeSAH sarve guNasaMjJAste bhavanti yAvantaH |38|- vizeSa guNasahita ve pradeza hI dravya nAmase kahe gaye haiM aura jitane bhI vizeSa hai ye sama guNa kahe jAte haiN| 2. guNa dravyake sahabhAvI vizeSa haiN| " 1.pra./mU./1/57 saha-bhuna jAmahi ThAu~ guNa kamabhuvapajjata vRttu / sahasrako to guNa jAnoM aura kramabhUko paryAya / (paM.kA./ta.pra./6); (paM.kA./ tA.vR./1/14/6); (pra.sA./tA.vR./13/129/19) (ni.sA./tA.vR./107): (ta. anu. / 114) (paM.bha./pu. 938) / prasA/ta.pra./235 sahakramapravRtAnekadharma vyApakAnekAntamayaH / (vicitra guNaparyAya viziSTa dravya) saha-kama-prata aneka dharmo vyApaka anekAntamaya hai| jainendra siddhAnta koza
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNa na ca vR./11 davtrANaM sahabhUdA sAmaNNavisesado guNA geyA / = sAmAnya vizeSa guNa dravyo saha jAnane caahie| sahabhUta Apa./6 sahabhAvA guNAH / guNa dravyake sahabhAva hote haiN| = 2. guNa dravyake anvayI vizeSa haiM sa./ si./5/38/306/5 anvayino guNA / guNa anvayI hote hai / (1.)TI/1/40/54) (pra.sA./tA vR/12/129/91), (adhyAtma kamala mArta04/2/6), (paM.a./pU./1680 pra. sA /ta.pra./80 tatrAnvayo dravyaM, anvayavizeSaNaM guNa. / = vahA~ anvaya dravya hai / anvayakA vizeSaNa guNa hai| 243 4. dravyake Azraya guNa rahate haiM para guNake Azraya anya guNa nahIM rahate yethe da0/1-2 / sUtra 14 pranyAzrayaguNavAt saMyogavibhASyakAraNamanape iti guNalakSaNam / 16 / dravyake sahAre rahanevAlA ho, jisameM koI anya guNa na ho, aura vastuoM ke saMyoga va vibhAga meM kAraNa na ho| kriyA va vibhAgakI apekSA na rakhatA ho / yahI guNakA lakSaNa hai 1 ta. sU. /5/41 dravyAzrayA nirguNA guNAH / 41 / jo nirantara dravyame rahate hai aura anya guNa rahita hai ve guNa hai| ( adhyAtma kamala mArtaNDa / 2 / 6 ) pra. sA. vi.pa./ 120 vyamAvi parAnAzrayatvena vartamAne ci gamyate dravyametairiti liGgAni guNA / dravyakA Azraya lekara aura parake Azrayake binA prakartamAna honese jinake dvArA dravya nigita ( prApta ) hotA hai, pahacAnA jA sakatA hai, aise liMga guNa haiM / (pra. sA./ta.pra./07) 5. dravyoM meM sAmAnya guNoMke nAma nirdeza na. ca.vR./11 - 16 savvesi sAmaNNA daha...|11| atthittaM vatyuttaM davvattaM paya agurugutaM / desataM cedapidaraM muttamamukhaM vidhANehi / 12 ekkkA aTTA sAmaNNA huMti savvadavvANaM |15| 1 na. ca. vR./16 ko TippaNI - kau dvau dvau guNau honau / jIvadravye'cetanatvaM mUrta tvaM ca nAsti, pudgaladravye cetanatvamamUrtatvaM ca nAsti / dharmAdharmAkAzakAladravyeSu caitanatvamamUrtatvaM ca nAsti / evaM dvidviguNajile aTo aSTI sAmAnyaguNA pratyeka bhavati sarvahI sAmAnya guNa dasa hai-astitva, vastutva dravyatva, prameyatva, agurusatya pravezatva caitagala acetanatya mUrta amuurt| inameM se pratyeka dravyameM ATha ATha hote haiN| prazna-ve do do guNa kaunase kama hai uttarajIvya meM acetana narta nahIM hai| pudgala inyameM cetanatva va amUrtatva nahIM haiN| dharma, adharma, AkAza va kAla dravyomeM cetanatva va mUrtazva nahIM haiN| isa prakAra do guNa varjita ATha-ATha sAmAnya guNa pratyeka dravyame hai / ( A. 1/2 ); (pra. pa / TI0/1/58/ 59/8 ) / pra. khA./ta.pra 15 tatrAstitvaM nAstitvamekamanyadapatyaM paryAsarvagatsarvagatatvaM pradeza pradezasvaM mUrta mUrta saki yatvamakicenamana tuma bhoktRt 1= C guru pAdaya sAmAnyaguNA / ( tahA~ do prakArake guNoM meM ) astitva, nAstitva, ekatva, anyatva, dravyatva, paryAyatva, sarvagatatva, asarvagatatva, sapradezatva, apradezatva, mUrtakha, amUrtatva, sakriyatva, akriyatva, cetanatva, acetanatva, kartRtva, akatRtva, bhoktRtva, abhoktRtva, agurulaghutva ityAdi sAmAnya guNa haiM / (noTa -- inameM kucha ApekSika dharmoka bhI nAma hai-jaise nAstila, ekala abhyA kartRva atu, bhImatRtva abha " 3. dravya guNa sambandha 6. dravyoM meM vizeSa guNaka nAma nirdeza naca. vR/ 11,13, 15 savvesi sAmaNNA daha bhUNiyA molasa bisesA | 11 | mAsamahatirUparaphAsa hiMdI gANaheDaM muttama muttaM khalu cedaNidaraM ca / 13 / chavi jIvapoggalANaM iyarANa vi sesa sitimevA - sarva inhone vizeSa guNa solaha kahe haiM110 - jJAna, darzana, sukha, bIrya, rUpa, rasa, gandha, sparza, gatihetutva, sthitihetutya vartana hetu ajagAhanAhetula, mUrtala, amUrta cetana aura acetanatya // 13 // tinime se jIva game to ha chaha hai aura zeSa cAra dravyomeM tIna-tIna ( vizeSa dekho usa usa dravyakA nAma ); ( A. pa / 2 ) / . " pra. sA/ta.pra / 65 avagAhanAhetutya gatinimittatA sthitikAraNatvaM vartanAyatanavaM rUpAdimattA cetanatvamiSyAvizeSaguNA-abamAnAtula, gatihetu, sthitihetutva, vartanAt rUparasagandhA dimasAM cetanatvamAdi vizeSa guNa hai| 7. dravyoMmeM sAdhAraNAsAdhAraNa guNoMke nAmanirdeza na. ca. vR/16 cedaNamacedaNA taha muttamamuttA vi carime je bhaNiyA / samaNNA sajAI tevi misesA bajAI 16 / antame kahe gaye jo cAra sAmAnya yA vizeSa guNa, arthAt mUrtatva, amUrtatva, cetanatva acetanatva ye svajAtikI apekSA to sAdhAraNa haiM aura vijAtikI apekSA vizeSa haiN| yathA-( dekho nicalA uddharaNa ) / pa. pra. /TI/1/58/58/8 jIvasya tAvaducyante / jJAnasukhAdaya svajAtau sAdhAraNA api vijAta punarasAdhAraNA amUrta tvaM pudgaladravyaM pratyasAdhAraNamAkAzAdikaM prati sAdhAraNam / pradezatvaM puna kAladravyaM prati pudgalaparamANudravyaM ca pratyasAdhAraNaM zeSadravyaM prati sAdhAraNamiti saMkSepavyAkhyAna evaM zeSavyANAmapi yathAsaMbhavaM jJAtavyamiti bhAvArtha- pahale jInakI apekSA kahate haiN|... jJAnasukhAdi guNa svajAtikI apekSA sAdhAraNa hote hue bhI vijAtikI apekSA asAdhAraNa haiM / ( sarva jIvoM meM sAmAnyarUpase pAye jAneke kAraNa jIva dravyake prati sAdhAraNa hai aura zeSa dravyoMmeM na pAye jAnese unake prati asAdhAraNa haiM ) / amUrtasva guNa pudgaladravya ke prati asAdhAraNa hai| parantu AkAzAdi anya dravyoMke prati sAdhAraNa hai| pradezatva guNa kAla dravya va pudgala paramANuke prati sAdhAraNa hai parantu zeSa dravyoMke prati asAdhAraNa hai / isa prakAra jIvake guNoMkA saMkSepa vyAkhyAna kiyaa| isI prakAra anya dravyoMke guNoMkA bhI yathAsaMbhava jAnanA cAhie / 8. yoMmeM anujIva aura pratibhIvI guNoMke nAma nirdeza 74. asti vaibhAvika zaktisyopajIvinI / jJAnAnandI pito dharmo nisyo dravyopajIvinI dehendriyAdyabhAve'pi nAbhAvastariti 10 vaibhAvikI zakti usa usa dravyake arthAt jIva aura pudgala ke apane apane lie upajIvinI hai |74 | jJAna va Ananda ye donoM cetana-dharma nitya dravyopajovI haiM, kyoMki deha va indriyoMkA abhAva ho jAnepara bhI usakA abhAva nahIM ho jAtA / 371 / jaina siddhAnta pravezikA / 108 106. bhAvasvarUpa guNoMko anujIvIguNa kahate hai jaise samyak cAritra mukhya cetanA, sparza, rasa, gandha, varNa Adika // 178 // vastuke abhAvasvarUpa dharmako pratijIvI guNa kahate haiN| jaise ana zlo. vA./bhASA/1/4/53/158/8 prAgabhAva pradhvaMsAbhAva, atyantAbhAva aura anyonyAbhAva ye pratijIvI guNasvarUpa abhAva aMza mAne jAte hai / jainendra siddhAnta koza
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNa 244 guNanaMdi 9. dravyameM ananta guNa haiM lie hai| madhyama rucivAle ziSyoMke prati vizeSa bhedanayake ava lambanase gati rahitatA, indriyarahitatA, AyurahitatA Adi vizeSa dha 6/4,1.2/27/6 aNaM tesu baTTamANapajAemu tattha AvaliyAe asaM guNa aura isI prakAra astitva, vastutva, prameyatvAdi sAmAnya guNa, kheja dibhAgamettapajjAyA jahaNNohiNANeNa visaIkayA jhnnnnbhaavo| isa taraha jainAgamake anusAra ananta guNa jAnane caahie| ke vi AiriyA jahaNNadavvassuvaridvidarUva-rasa-gaMdha-phAsAdisavva paMdha/u./643 ucyate'nantadharmAdhirUDho'pyeka scetn.| arthajAtaM pajAe jANadi tti bhaNaM ti / taNNa ghaDade, tesimANaM tiyaado| Na hi yato yAvatsyAdanantaguNAtmakam / 143 / - eka hI jIva ananta dharma ohiNANamukkassaM pi aNaM tasaMkhAvagamaravamaM, Agame tahovadesA yukta kahA jAtA hai, kyoki, jitanA bhI padArtha kA samudAya hai vaha bhaavaado| usa (dravya) kI ananta vartamAna paryAyomese jaghanya saba ananta guNAtmaka hotA hai| avadhijJAnake dvArA viSayIkRta AvalIke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra paryAyeM jaghanya bhAva hai| kitane AcArya 'jaghanya dravyake Upara sthita 11. guNoMke anantatva viSayaka zaMkA va samanvaya rUpa, rasa, gandha evaM sparza Adi rUpa saba paryAyauMko ukta avadhijJAna sa sA./A./ka2/paM jayacanda-prazna-AtmAko jo ananta dharmavAlA jAnatA hai' aisA kahate haiN| kintu vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, kahA hai, so usame ve ananta dharma kaunase haiM / uttara-vastume astitva, ve ananta hai| aura utkRSTa bhI avadhijJAna ananta saMkhyAke jAnane meM vastutva, prameyatva, pradezatva, cetanatva, acetanatva, mUtitva, amUrtitva samartha nahIM hai, kyoMki, AgamameM vaise upadezakA abhAva hai| (noTa ityAdi (dharma) to guNa hai aura una guNoMkA tIno kAlo meM samaya ananta guNoMkI hI eka samayameM ananta paryAyeM honI saMbhava hai)| samayavartI pariNamana honA paryAya hai, jo ki ananta hai| aura vastumeM na. ca vR/48 igavIsaM tu sahAvA jIve taha jANa poggale nnydo| ekatva, anekatva, nityatva, anityatva, bhedatva, abhedatva, zuddhatva, iyarANaM saMbhavAdo NAyavvA NANavatehiM / -jIva va pudagala meM 21 azuddhatva Adi aneka dharma hai| ve sAmAnyarUpa dharma to vacana gocara svabhAva jAnane cAhie aura zeSa saMbhava svabhAvoMko jJAniyose hai, kintu anya vizeSarUpa ananta dharma bhI haiM, jo ki vacanake viSaya jAnanA caahie| nahIM hai, kintu ve jJAnagamya haiN| AtmA bhI vastu hai isalie usameM la. sA./1/37-vastuno'nantadharmasya pramANavyaJjitAtmanaH / ananta dharma bhI apane ananta dharma hai| yA guNoke samudAyarUpa vastukA svarUpa pramANa dvArA jAnA jAtA hai| kA. A./TI./224/156/11 sarvadravyANi-- triSvapi kAleSu.. anantA 12. dravyake anusAra usake guNa bhI mUrta yA cetana nantA santi, anantAnantaparyAyAtmakAni bhavanti, anantAnantasadasannityAnityAdyanekadharma viziSTAni bhvnti| ataH sarva..dravyaM Adi kahe jAte haiM jinendraiH...anekAntaM bhaNitaM |-tiino hI kAlome sarva dravya prasA, mU./131 muttA iMdiyagejhA poggaladavvappagA annegvidhaa| anantAnanta haiM; anantAnanta paryAyAtmaka hote hai; anantAnanta, sata, davANamamuttANa guNA amuttA muNedavvA / 1311 - indriyagrAhya mUrta guNa asava, nitya, anityAdi aneka dharmoMse viziSTa hote hai| isalie pudgaladravyAtmaka aneka prakArake haiN| amUrtadravyo ke guNa amUrta jAnanA jinendra devIne sarva dravyoM ko anekAnta svarUpa kahA hai| caahie| dha/pU /46 dezasyaikA zaktiryA kAcita sA na zaktiranyA syAt / kramatopaM.kA./ta pra/46 mUrtadravyasya mUrtA guNA' / - mUrta dravyake mUrta guNa vitaryamANA bhavantyanantAzca zaktayo vyaktAH 4-dravyakI eka __hote hai| vivakSita zakti dUsarI zakti nahIM ho sakatI arthAta saba apane-apane ni sA /tA vR./168 mUrtasya mUrta guNAH, acetanasyAcetanaguNAH, amUrtasvarUpase bhinna-bhinna hai, isa prakAra kramase saba zaktiyokA vicAra syAmUrtaguNA', cetanasya cetngunnaaH| = mUrta drabyake mUrta guNa hote kiyA jAya to pratyeka vastumeM anantoM hI zaktiyA~ spaSTa rUpase pratIta haiM, acetanake acetana guNa hote hai, amUrta ke amUrta guNa hote hai, cetanahone lagatI haiN| (paM.dha./pU/52) / ke cetanaguNa hote haiN| paM.dha./u./1014 guNAnAM cApyanantatve vaagvyvhaargaurvaat| guNAH kecitsamudRiSTAH prasiddhA pUrvasUribhi. 11014 / = yadyapi guNomeM guNaka-jisa rAzi dvArA kisI anya rAziko guNA kiyA jAye anantapanA hai to bhI prAcIna AcAryone ati grantha vistArase gaurava -de0 gaNita/U/15 doSa AtA hai isalie saMkSepase prasiddha-prasiddha kucha guNoMkA nAmollekha guNakAra-guNakavana / gaNita/I1/9/5 / kiyA hai| guNakoti-1.zreNika purANa, dharmAmRta, rukamaNi haraNa, padma purANa aura rAmacandra haladuli ke racayitA eka marAThI kavi / (tI./4/316) 10. jIva dravyameM anantaguNoMkA nirdeza 2.dezIyagaNa ke AcArya / samaya-I.660-1045 / de itihAsa/7/5 / sa sA./A./ka.2 anantadharmaNastattvaM pazyantI prtygaatmnH| anekAntamayI guNatva-(vaize. da./1-2/sUtra 13 tathA guNeSu bhAvAta guNatvam // 13 // mUrtinityameva prakAzitAm / 2 / = sampUrNa guNo meM rahanevAlA guNatva dravya guNa karma se pRthak hai / sa.sA./A./pari, ata evAsya jJAnamAtrekabhASAnta pAtinyo'nantA. zaktaya utplavante / / - 1. jisameM ananta dharma hai aise jo jJAna tathA guNadhara-digambara AmnAya dharasenAcArya kI bhA~ti ApakA sthAna vacana tanmayI jo mUrti (AtmA) sadA hI prakAzamAna hai / 2 / 2. ata pUrva vidoM kI paramparA meM hai| Apane bhagavAna vIra se Agata 'pejja eva usa ( AramA) meM jJAnamAtra eka bhAvakI anta'pAtinI ananta dosapAhuDa' ke jJAna ko 180 gAthAoM meM baddha kiyA jo Age jAkara zaktiyA~ uchalatI hai| AcArya paramparA dvArA yativRSabhAcArya ko prApta huaa| isI ko dra.saM./To./14/43/6 evaM madhyamaruciziSyApekSayA samyaktvAdi guNASTaka vistRta karake unhoMne 'kaSAya pAhUDa' kI racanA kii| samaya-bI bhaNitam / madhyamaruciziSyaM prati punarvizeSabhedena yena nirgatitvaM, ni.za. kA pUrvArdha (vi. pU. za. 1) / (vizeSa de. koza /pariziSTa/ nirindriyatvaM,...nirAyuSatvamityAdivizeSaguNAstathai vAstitvavastRtvaprameyatvA disAmAnyaguNA' svAgamAvirodhenAnantA jnyaatvyaa.| = isa gaNanAda 1-nandisaMgha balAtkAragaNakI gurvAvalIke anusAra prakAra (siddhomeM ) samyaktvAdi ATha guNa madhyama rucivAle ziSyoke Apa jayanandike ziSya tathA vajranandike guru the| samaya vi. zaka jainendra siddhAnta koza
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNasthAna guNana sa. 358-364 (I. 436-442) / (-de0 itihaas/7/2)| markarAke tAmrapaTame inakA nAma kundakundAnvayame liyA gayA hai| anvayame chaha AcAryoMkA ullekha hai, tahA~ inakA nAma sabake antame hai / tAmrapaTakA samaya-za. 388 (I.466) hai| tadanusAra bhI inakA samaya Uparase lagabhaga mela khAtA hai| (ka.pA 1/pra.61/paM mhendr)| 2. guNanandi naM. 2, nandisaMghake dezIya gaNake anusAra akalaMkadevakI AmnAyameM devendrAcArya ke guru the| samaya-vi.saM. 100-630 (I. 843-873) / (Sa.ravaM2/pra.10/ H.L. Jain); (de0-itihaas/7/1)| guNana-gaNita vidhimeM guNA karaneko guNana kahate haiM-de0 gaNita / II/1/5 / guNanAma-de0 nAma / guNaparyAya-de0 paryAya / guNapratyaya-de0 avdhijnyaan| guNabhadra-1.1castUpa saghI, tathA mahApurANa aura jayadhavalA zeSa ke racayitA A. jinasena dvi0 ke ziSya / kRti-apane guru kRta mahApurANa ko uttarapurANa kI racanA karake pUrA kiyaa| AtmAnuzAsana, jinadatta carita / samaya-zaka 820 meM uttara purANa kI pUrti (I. 870-110) / (tI./3/8, 6 / 2 mANikyasena ke ziSya siddhaantvettaa| kRti-dhanyakumAra carita, grantha racanA kAla candelavaMzI rAjA paramAdi deva ke samaya (I. 1182) / (tI/4/56) 3. kASThA saMgha mAthura gaccha malaya kIti ke ziSya 'raidhu ke samakAlIna apabhraMza kvi| kRti-sAvaNa bArasi vihANa kahA, pakvai kya kahA, AyAsa paMcamI kahA, caMdAyaNa vaya kahA ityAdi 15 kthaayeN| samaya-vi.za. 15 kA anta 16 kA pUrva (I. za. 15 uttarArdha) (tii./4/216)| guNayoga-de0 yog| guNavatA-(pA pra./7/107-117) vRkSa ke nIce par3I eka dhIvarako milii| ratnapurake rAjA ratnAMgadakI putrI thii| dhIvarake dhara plii| bhISmake pitAke sAtha isa zarta para vivAhI gayI ki isakI santAna hI rAjyakI adhikAriNI hogii| ise yojanagaMdhA bhI kahate hai| 'vyAsadeva' isIke putra the| guNavama-puSpadantapurANake krtaa| samaya I0 1230 / (varAMga caritra/ pra.22/paM. khuzAlacanda) (tI/4/306) guNavata-1. lakSaNa ra.ka.pA./67 anuhaNAd guNAnAmAkhyAyanti guNavatAnyAryA / 67 / guNoMko baDhAneke kAraNa AcAryagaNa ina batoMko guNavata kahate haiN| sA,dha./1/1 yadguNAyopakArAyANavatAnAM vratAni tat / guNavatAni / ye tIna bata aNuvatoMke upakAra karanevAle haiM, isalie inhe guNavata kahate haiN| anartha daNDavata ye tIna guNavata hai| koI koI AcArya bhogopabhoga parimANa vatako bhI guNavrata kahate hai| [deza vratako zikSAvatome zAmila karate haiM ] // 16 // guNazreNI-de0 saMkramaNa/8 / guNa saMkramaNa-de0 saMkramaNa/7 / guNasena-1 lADabAgaDa saghakI gurvAvaloke anusAra Apa vIrasena svAmIke ziSya tathA udayasena aura narendrasenake guru the| samaya vi, 1130 ( I 1073) -de0 itihAsa /7/10 / 2. lAr3abAgar3asaMdhakI gurvAvaloke anusAra Apa narendrasenake ziSya the| samaya ci, 1180 (I 1123 )-de0 itihAsa/7/10 / guNasthAna-moha aura mana, vacana, kAyakI pravRttike kAraNa jIvake antaraMga pariNAmomeM pratikSaNa honevAle utAra caDhAvakA nAma guNasthAna hai| pariNAma yadyapi ananta hai, parantu utkRSTa malina parijAmoMse lekara utkRSTa vizuddha pariNAmo taka tathA usase Upara jaghanya bItarAga pariNAmase lekara utkRSTa vItarAga pariNAma takakI ananto vRddhiyoke kramako vaktavya banAneke lie unako 14 zreNiyoM me vibhAjita kiyA gayA hai| ve 14 guNasthAna kahalAte haiN| sAdhaka apane antaraMga prabala puruSArtha dvArA apane pariNAmoko caDhAtA hai, jisake kAraNa karmoM va saMskAroMkA upazama. kSaya vA kSayopazama hotA huA antame jAkara sampUrNa karmokA kSaya ho jAtA hai, vahI usakI mokSa hai| guNasthAnoM va unake bhAvoMkA nirdeza guNasthAna sAmAnyakA lakSaNa / guNarathAnoMkI utpatti moha aura yogake kAraNa hotI hai| 14 guNarathAnoke nAma nirdeza pRthak pRthak guNasthAna vishess| -de0 vaha vaha nAma sarva guNasthAnoM meM viratAvirata athavA pramattApramattAdipanekA nirdesh| Upara ke guNasthAnoM meM kaSAya avyakta rahatI hai| -de0 raNa/3 apramatta paryanta saba guNasthAnoMmeM adhaHpravRttikaraNa pariNAma rahate haiN| -de0 krnn/4| cauthe gaNasthAna taka darzanamohakI aura isase Upara cAritramohakI apekSA pradhAna hai| saMyata guNasthAnakA zreNI va azreNI rUpa vibhAjana / upazama va kSapaka zreNI -de0 shrennii| gaNasthAnomeM yathA sambhava bhaav| -de0 bhAva/2 jitane pariNAma hai utane hI gaNasthAna kyoM nahIM / guNasthAna nirdezakA kAraNa prayojana / 2. bheda bha.A./mU./2081 jaM ca disAveramaNaM aNatthadaMDehi jaM ca veramaNaM / desAvagAsiyaM pi ya guNavvayAI bhave taaii|20813 -digvrata. dezavata aura anarthadaNDa vrata ye tIna guNavata hai / (sa.si./7/21/356/6); (vasu. zrA./ 214-216) / ra.ka.zrA./67 digbatamanarthadaNDavataM ca bhogopabhogaparimANaM / anuvRhaNAda guNAnAmAralyayAnti guNavratAnyAryA / = digvata, anarthadaNDavata aura bhogopabhoga parimANa bata ye tInoM guNavrata kahe gaye hai| mahA.pu./10/165 digdezAnarthadaNDebhyo virati. syAdaNubatam / bhogo pabhogasaMkhyAnamadhyAhustadguNavatam // 16 // = digvata, dezavrata aura guNasthAnoM sambandhI kucha niyama gaNasthAnomeM paraspara ArohaNa va avarohaNa sambandhI niyama / jainendra siddhAnta koza
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNasthAna 246 1. guNasthAnoM va unake bhAvoMkA nirdeza sAparAiya-paviTThasuddhi-saMjadesu atthi uvasamA khavA / 17 / muhuma-sAMparAiya-paviTTha-suddhisaMjadesu asthi uvasamA khavA / 18 / uvasaMta-kasAyavIyarAya-chadumatthA / 11 / khINa-kasAya-vIyarAya-chadumatthA // 20 // sajogakevalI / 21 / ajogakevalI |221-(gunn sthAna 14 hote hai)mithyAvRSTi, sAsAdana samyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi yA mizra, asaMyata yA avirata samyagdRSTi, saMyatAsaMyata yA dezavirata, pramattasaMyata yA pramattavirata, apramattasaMyata, apUrvakaraNa yA apUrvakaraNa-praviSTazuddhisaMyata, anivRttikaraNa yA anivRttikaraNabAdarasAmparAya-praviSTazuddhi saMyata, sUkSmasAmparAya yA sUkSma sAmparAya praviSTa zuddhi saMyata, upazAntakaSAya yA upazAntakaSAya vItarAga chadmastha, kSINakaSAya yA kSINakaSAya vItarAga chadmastha, sayogakevalI aura ayogakevalI (mu. A/1165-1966), (paM.saM /prA/1/4-5), (rA.vA/1/1/12/ 588/8), (go. jI /mU /8-10/30) (paM. sN/sN./2/15-18)| * pratyeka guNasthAna para ArohaNa karaneke lie trikaraNoM | kA niyama - de0 upazama, kSaya va kSayopazama / | darzana va cAritramohakA upazama va kSapaNa vidhaan| -de0 upazama va kSaya | guNasthAnAme mRtyukI sambhAvanA asambhAvanA sambandhI / niym| -de0 maraNa/3 | kauna guNasthAnase marakara kahA~ utpanna ho, aura kauna sA guNa prApta kara sake ityAdi -de0 jnm/6| guNasthAnoMmeM upazamAdi 10 karaNoMkA adhikAra / -de0 krnn/2| sabhI guNasthAnoMmeM Ayake anusAra vyaya honekA niyama -de0 maargnnaa/6| 14 mArgaNAoM, jIvasamAsoM AdimeM guNasthAnoMke svAmitvako 20 prruupnnaaeN| - de0 st/2|| guNasthAnoMkI sat , saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ / -de0 vaha vaha nAma * | paryAptAparyApta tathA gatikAya AdimeM pRthak pRthak gaNa sthAnoMke svAmitvakI vizeSatAe~ - de0 vaha vaha nAma baddhAyuSkakI apekSA guNasthAnoM kA svaamitv|| -de0 aayu/6| guNarathAnoMmeM sambhava karmoMke bandha, udaya, sattvAdikI prruupnnaaeN| -de0vaha vaha naam| 1. guNasthAnoM va unake bhAvoMkA nirdeza 1. guNasthAna sAmAnyakA lakSaNa paM.saM./prA/1/3 jehiM du lakvijjate udayAdinu saMbhavehi bhASehi / jovA te guNasaNNA NihiTThA savvadarisIhi / 3 / -darzanamohanIyAdi karmoMkI udaya, upazama, kSaya. kSayopazama Adi avasthAoke honepara utpanna honevAle jina bhAvoMse jIva lakSita kiye jAte haiM, unheM sarvadaziyoMne 'guNasthAna' isa saMjJAse nirdeza kiyA hai| (paM. saM/saM/1/ 12) (go. jI./mU./8/26) / 2. guNasthAnoMkI utpatti moha aura yogake kAraNa hotI 4. sarvaguNasthAnoMmeM viratAviratapanekA athavA pramattA pramattapane AdikA nirdeza dha. 1/1.1,12-21/pRSTha/paMkti 'asajada' idi jaM sammAdi hissa visesaNavayaNaM tamaMtadIvayattAdo heDillANa sayala-guNaTThANANamasaMjadattaM parUvedi / uvari asaMjadabhAvaM kiNNa parUvedi tti utte Na parUvedi, uvari savvattha saMjamAsaMjama-saMjama-visesaNovalaMbhAdo ti| (172/8) / edaM sammAichi vayaNaM upa rima-savva-guNANesu aNuvAi gaMgA-gaIpavAho vva (173/7) / pramattavacanamantadIpakatvAccheSAtItasarvaguNeSu pramAdAstitvaM suucyti| (176/6) / bAdaragrahaNamantadIpakatvAd gatAzeSaguNasthAnAni bAdarakaSAyANIti prajJApanArtham, 'sati saMbhave vyabhicAre ca vizeSaNamarthavadbhavati' iti nyAyAda / (185/1) / chadmasthagrahaNamantadIpakatvAdatItAzeSaguNAnAM sAvaraNatvasya sUcakamityavagantavyam (1902) / sayogagrahaNamadhastanasakalaguNAnAM sayogatvapratipAdakamantadIpakatvAt (161/5) / -sUtrameM samyagdRSTike lie jo asaMyata vizeSaNa diyA gayA hai, vaha antadIpaka hai, isalie vaha apanese nIceke bhI samasta guNasthAnoMke asaMyatapanekA nirUpaNa karatA hai| (isase UparavAle guNasthAnoM meM sarvatra saMyamAsaMyama yA saMyama vizeSaNa pAyA jAnese unake asaMyamapanekA yaha prarUpaNa nahIM karatA hai| (arthAta cauthe guNasthAna taka saba guNasthAna asaMyata haiM aura isase Upara saMyatAsaMyata yA saMyata/ (172/8) / isa sUtrameM jo samyagdRSTi pada hai, vaha gaMgA nadIke pravAhake samAna Uparake samasta guNasthAnoM meM anuvRttiko prApta hotA hai| arthAt pA~caveM Adi samasta guNasthAnoMmeM samyagdarzana pAyA jAtA hai| ( 173/7) / yahA~ para pramatta zabda antadIpaka hai, isalie vaha chaThaveM guNasthAnase pahileke sampUrNa guNasthAnoM meM pramAdake astitvako sUcita karatA hai / ( arthAt chaThe guNasthAna taka saba pramatta haiM aura isase Upara sAtaveM Adi guNasthAna saba apramatta hai| (176/6 ) // sUtrame jo bAdara' padakA grahaNa kiyA hai, vaha antadIpaka honese pUrvavartI samasta guNasthAna bAdarakaSAya hai, isa bAtakA jJAna karAneke lie grahaNa kiyA hai, aisA samajhanA cAhie; kyoMki jahaoNpara vizeSaNa saMbhava ho arthAt lAgU paDatA ho aura na denepara vyabhicAra AtA ho, aisI jagaha diyA gayA vizeSaNa sArthaka hotA hai, aisA nyAya hai (185/1) / isa sUtrameM AyA huA chadmastha pada antadIpaka hai, isalie use pUrvavartI samasta guNasthAnoM ke sAvaraNa (yA chadmastha )panekA sUcaka samajhanA cAhie (190/2) / isa sUtra meM jo sayoga padakA grahaNa kiyA hai, vaha antadIpaka honese nIceke sampUrNa guNasthAnoMke sayogapanekA pratipAdaka hai (191/5) / go. jI./mU./3/22 saMkheo oghotti ya guNasaNNA sA ca mohajogabhavA / / --saMkSepa, ogha aisI guNasthAnakI saMjJA anAdinidhana RSipraNIta mArga viSai rUDha hai| bahuri so saMjJA darzana cAritra moha aura mana vacana kAya yoga tinikari upajI hai| 3. 14 guNasthAnoMke nAma nirdeza Sa. va 1/1,1/sU 6-22/161-192 ogheNa asthi micchAiTThI / / sAsaNasammAiTThI / 10 sammAmicchAiTThI |1sh asaMjadasammAiTThI // 12 // saMjadAsajadA / 13 / pamattasaMjadA / 14 / appamattasaMjadA 15 // apubakaraNa-paviTTha-suddhi saMjadesu asthi uvasamA khvaa|16| aNiya Ti-bAdara jainendra siddhAnta koza
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAdi guNasthAna 247 guNya 5. cauthe guNasthAna taka darzanamohakI tathA isase Upara paryanta prApta ho haiN| bahuri apUrvakaraNAdika tIna upazamadhAle tIna tInako, upazAnta kaSAyavAle doya guNasthAnakaniko prApta ho hai cAritramohakI apekSA pradhAna hai 1556 / vaha kaise so Age koSThakoMmeM darzAyA hai-itanA vizeSa hai ki go.jI./mU /12-13/35 ede bhAvA NiyamA daMsaNamohaM paDucca bhaNidA hu| utkRSTa anubhAgake sAtha Ayuke bA~dhanepara (apramattAdi guNasthAnause) cArittaM Natthi jado avirada aMtesu ThANesu / 12 / desavirade pamatte idare / adhastana guNasthAnoMmeM gamana nahIM hotA hai / / ya khaovasamiya bhAvo du / so khalu carittamohaM paDucca bhaNiyaM tahA noTa-nimnameMse kisI bhI guNasthAnako prApta kara sakatA hai| uvari / 13 / - (mithyAdRSTi, sAsAdana, mizra aura avirata samyagdRSTi guNasthAnoMmeM kramazaH jo audayika, pAriNAmika, kSAyopazamika va aupazamikAdi tIno bhAva batAye gaye hai| prA.113) ve niyamase darzana guNasthAna ArohaNa krama avarohaNakrama mohako Azraya karake kahe gaye haiN| pragaTaparne jAte avirataparyanta cyAri guNasthAnaviSai cAritra nAhIM haiN| isa kAraNa te cAritramohakA Azraya- 1 mithyAdRSTi kari nAhI kahe haiM / 12 / dezasaMyata, pramattasaMyata, apramattasaMyata viSai anAdi upazama samya, sahita kSAyopazamikabhAva hai, vaha cAritramohake Azrayase kahA gayA hai| taise 4,5,7 hI Upara bhI apUrva karaNAdi guNasthAnanivirSe cAritramohako Azrayakari bhAva jAnane // 13 // 2. sAsAdana mizra 6. saMyata guNasthAnoMkA zreNI va azreNI rUpa vibhAjana asaMyatarA.vA./4/1/16/584/30 etadAdIni guNasthAnAni cAritramohasya upazama sAmya. sAsAdana pUrvaka 1 kSayopazamAdupazamAt kSayAcca bhavanti / kSAyika rA.bA./6/1/18/560/7 ita UdhvaM guNasthAnAnA caturNA dve zreNyau bhavata. kSAyopazAmika upazamakazreNI kSapakazreNI ceti / = 1. saMyatAsaMyata Adi guNasthAna saMyatAsaMyata 4,3,2,1 cAritramohake kSayopazamase athavA upazamase athavA kSayase utpanna hote pramattasaMyata 5,4,3,2,1 haiN| ( tahA~ bhI) 2. apramatta saMyatase Uparake cAra guNasthAna upazama apramatta , 6 (mRtyu honepara devoMmeM yA kSapaka zreNIme hI hote haiN| janma cauthA sthAna) 7. jitane pariNAma haiM utane ho guNasthAna kyoM nahIM 8 | apUrvakaraNa (, , .) ha anivRttikaraNa dha.1/1,1,17/184/8 yAvanta. pariNAmAstAvanta evaM guNAH kinna 10 sUkSmasAparAya 11,12 bhavantIti cenna, tathA vyavahArAnupapattau dravyArthikanayasamAzrayaNAt / | 12 upa-kaSAya 106 ,, ,, ,,) prazna-jitane pariNAma hote hai utane hI guNasthAna kyo nahIM hote 12 kSINa hai| uttara--nahIM, kyoMki, jitane pariNAma hote haiM, utane hI guNa- 13 sayogI sthAna yadi mAne jAyeM to ( samajhane samajhAne yA kahanekA ) vyavahAra | 14 ayogI siddha hI nahIM cala sakatA hai, isalie dravyAthikanayako apekSA niyata saMkhyAvAle hI guNasthAna kahe gaye hai| 8. guNasthAna nirdezakA kAraNa prayojana guNahAni-1. guNahAni zreDhI vyavahAra-de0 gaNita/II/6/12. SaT guNa hAni vRddhi-de0 SaTguNa hAni vRddhi| rA.vA./6/1/10/588/6 tasya saMvarasya vibhAvanAtha guNasthAnavibhAgavacana guNA-Multiplication (dha.5/pra./27) kriyte| =saMvarake svarUpakA vizeSa parijJAna karaneke lie caudaha guNasthAnoMkA vivecana Avazyaka hai| guNAdhika sa.si /9/11/346/6 samyagjJAnAdibhiH prakRSTA guNAdhikAH / - jo 2. guNasthAnoM sambandhI kucha niyama samyagjJAnAdi guNoM meM baDhe-caDhe haiM ve guNAdhika kahalAte hai| guNAropaNa-de0 pratiSThA vidhAna / 1. guNasthAnoM meM paraspara ArohaNa va avarohaNa sambandhI guNArthika-guNArthika nayanirdezakA niSedha -(de0 naya/I/16) niyama guNita-guNakAra vidhimeM guNya gaziko guNakAra dvArA guNita kahA go.ka /mU./556-556/760.762 cadurekkadupaNa paMca ya chattigaThANAgi __jAtA hai-de0 gaNita/II/1/5 / appmttaa| tisu uvasamage saMtetti ya tiyatiya doNNi gacchati guNita kamAzika-de0 kSapita / 1556 / sAsaNapamattarvajjaM apamattataM samalliyai miccho| micchatta bidiyagaNo misso par3hamaM cautthaM ca 557 / aviradasammA deso -kI apekSA vastumeM bhedAbheda-de0 saptabhaMgI/5181 pamattaparihINamapamattataM / chaTThANANi pamatto chaTThaguNaM appamatto du gI naya-de0 ny//5| 1558 / uvasAmagA du seDhi ArohaMti ya paDaMti ya kameNa / uvasAmagenu guNottara zreDhI-Geometrical Progression (j.p./pr.106)| bharido devatamattaM samalliyaI / 556 / dha 12/4,2.7,16/20/13 ukkassANubhAgeNa saha AuvabaMdhe saMjadAsaMja isa saMbandhI prakriyAe~ (de0 gaNita /11/2/5) / dAdiheDimaguNaTThANANaM gmnnaabhaavaado| mithyAdRSTyAdika nija nija guNya-jisa rAziko kisI anya rAzi dvArA guNA kiyA jAye guNasthAnako che. anukramate 4,1.2.5.5,6,3 guNasthAnaniko apramatta -de0 gaNita /II/1/5 // jainendra siddhAnta koza S7 | 0 % * * *
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ gupta vaMza 248 gupti gupta vaMza-de0 itihAsa/3/4! guptasaMgha-de0 itihAsa /5/8 / guptasaMvat-de0 itihAsa /2 / guni-mana, vacana va kAyakI pravRttikA nirodha karake mAtra jJAtA, draSTA bhAvase nizcayasamAdhi dhAranA pUrNa gupti hai, aura kucha zubharAga mizrita vikalpoM va pravRttiyoM sahita yathA zakti svarUpame nimagna rahanekA nAma AMzikagupti hai| pUrNa gupti ho pUrNa nivRtti rUpa honeke kAraNa nizcayagupti hai aura AMzikagupti pravRtti azake sAtha vartane ke kAraNa vyavahAragupti hai| dra. saM./TI/35/109/6 vyavahAreNa bahiraGgasAdhanAtha manovacanakAyavyApAranirodho gupti |-vyvhaar nayase bahiraMga sAdhana (arthAta dharmAnuSThAnoM) ke artha jo mana vacana kAyakI kriyAko (azubha pravRtti se ) rokanA so gupti hai| ana. dha/4/154 goptuM ratnatrayAtmAnaM svAtmAnaM prtipksstaa| pApayogAnigRhIyAllokapaDakyAdinispRhaH // 154 // = mithyAdarzana Adi jo AtmAke pratipakSI, unase ratnatrayasvarUpa apanI AtmAko surakSita rakhane ke lie khyAti lAbha Adi viSayoM meM spRhA na rakhanA gupti hai| 3. guptike bheda sa. si./6/4/411/6 sA tritayI kAyaguptigguiptirmanoguptiriti / vaha gupti tIna prakArakI hai-kAya gupti, vacana gupti aura manogupti / (rA. vaa/8/4/4/563/21)| 1. guptike bheda, lakSaNa va tadgata zaMkA 1. gupti sAmAnyakA nizcaya lakSaNa sa. si./8/2/406/7 yata' saMsArakAraNAdAtmano gopanaM sA guptiH / - jisake balase saMsArake kAraNoMse AtmAkA gopana arthAt rakSA hotI hai vaha gupti hai / (rA. vA./6/2/1/561/27) (bha. A/vi/115/ 266/17) / dra. saM/TI/3/101/5 nizcayena sahajazuddhAtmabhAvanAlakSaNe gUDhasthAne saMsArakAraNarAgAdibhayAdAtmano gopanaM pracchAdanaM jhampanaM pravezaNa rakSaNaM gupti'-nizcayase sahaja-zuddha-Atma-bhAvanArUpa gupta sthAnameM saMsArake kAraNabhUta rAgAdike bhayase apane AtmAkA jo chipAnA, pracchAdana,jhapana, pravezana, yA rakSaNa hai so gupti hai| pra. sA/tA. vR/240/333/12 trigupta' nizcayena svarUpe gupta' pariNataH / -nizcayase svarUpameM gupta yA pariNata honA hI triguptigupta honA hai| sa. sA/tA. va/307 jJAnijIvAzritamapratikramaNa tu zuddhAtmasamyazraddhAna jJAnAnuSThAnalakSaNaM triguptirUpaM / jJAnIjanoMke Azrita jo apratikramaNa hotA hai vaha zuddhAtmAke samyak zraddhAna, jJAna va anuSThAna hI hai lakSaNa jisakA, aisI triguptirUpa hotA hai| 2. gupti sAmAnyakA vyavahAra lakSaNa ma. A./331 maNavacakAyapavuttI bhikkhU saavjjkjsNjuttaa| vippaM NivArayaMto tIhiM du gutto hava di eso|3311 - mana vacana va kAyako sAvadha kriyAyoMse rokanA gupti hai| (bha. aa/vi/16/61/30)| ta. sU./8/4 samyagyoganigraho gupti / -( mana vacana kAya ina tInoM) yogoMkA samyak prakAra nigraha karanA gupti hai| sa. si/6/4/411/3 yogo vyAkhyAtaH 'kAyavAGmanaHkarma yogaH' ityatra / tasya svecchApravRttinivartanam nigrahaH viSayasukhAbhilASArtha pravRttiniSedhArtha samyagvizeSaNam / tasmAtsamyagavizeSaNaviziSTAt saMklezAprAdurbhAvaparAva kAyAdiyoganirodhe sati tannimittaM karma nAsavatIti / -mana vacana kAya ye tIna yoga pahile kahe gaye haiN| usakI svacchanda pravRttiko rokanA nigraha hai| viSaya sukhakI abhilASAke lie kI jAnevAlI pravRttikA niSedha karaneke lie 'samyak ' vizeSaNa diyA hai| isa samyak vizeSaNa yukta saMklezako nahIM utpanna hone denerUpa yoganigrahase kAyAdi yogoMkA nirodha honepara tannimittaka karmakA Atrava nahIM hotA hai| (rA. vA/8/4/2-4/563/13), (go. ka/jI. pra/547 714/4) / rA. bA/8/4/8/564/32 parimitakAlaviSayo hi sarvayoganigraho gupti'| =parimita kAlaparyanta sarva yogokA nigraha karanA gupti hai| pra. sA//tA. vR/240/333/12 vyavahAreNa manovacanakAyayogatrayeNa gupta' triguptaH / vyavahArase mana vacana kAya ina tInoM yogose gupta honA so trigupta hai| 4. mana vacana kAya guplike nizcaya lakSaNa ni. sA./mU./69-70 jo rAyAdiNiyattI maNassa jANAhi taM mnnoguttii| aliyAdiNiyattI vA maNaM vA hoi vadigutI 6 // ni. sA./tA. vR./69-70 nizcayena manovA guptisUcaneyam / nizcayazarIraguptisvarUpAkhyAnametata / kAya kiriyANiyattI kAussaggo sarIrage guttii| hisAiNiyattI vA sarIraguttItti NihiTThA 70 / -rAgadveSase mana parAvRtta honA yaha manoguptikA lakSaNa hai| asatyabhASaNAdise nivRtti honA athavA mauna dhAraNa karanA yaha vacanaguptikA lakSaNa hai| audArikAdi zarIrakI jo kriyA hotI rahatI hai usase nivRtta honA yaha kAyaguptikA lakSaNa hai, athavA hisA corI vagairaha pApakriyAse parAvRta honA kAyagupti hai / ( ye tInoM nizcaya mana vacana kAyaguptike lakSaNa haiN| (mU. A/232-233) (bha. A./mU /11871188/1170 ) / gha.1/1.12/116/6 vyalIkanivRttirvAcA saMyamatvaM vA vAgguptiH / asatya nahIM bolaneko athavA vacanasaMyama arthAta maunake dhAraNa karaneko vacanagupti kahate haiN| jJA /18/15-18 vihAya sarvasaMkalpAn rAgadveSAvalambitAn / svAdhIna kurute ceta samatve supratiSThitam / 15 / siddhAntasUtravinyAse zazvatprerayato'thavA / bhavatyavikalA nAma manoguptirmanISiNaH / 16 / sAdhusaMvRttabAravRttamaunArUDhasya vA mune / saMjJAdiparihAreNa vAggupti' syAnmahAmune / 17 / sthirIkRtazarIrasya paryakasaMsthitasya vA / parISahaprapAte'pi kAyaguptirmatA mune / 18 / -rAgadveSase avalambita samasta saMkalpoM ko choDakara jo muni apane manako svAdhIna karatA hai aura samatA bhAvameM sthira karatA hai, tathA siddhAntake sUtrako racanAmeM nirantara preraNArUpa karatA hai, usa buddhimAna munike sampUrNa manogupti hotI hai / 15-16 / bhale prakAra vaza karI hai vacanoMkI pravRtti jisane aise munike tathA saMjJAdi kA tyAga kara maunArUDha honevAle mahAmunike vacanagupti hotI hai / 17 / sthira kiyA hai zarIra jisane tathA pariSaha AjAnepara bhI apane paryakAsanase hI sthira rahe, kintu Dige nahIM, usa munike hI kAyagupti mAnI gayo hai / 18 / ( ana.dha./4/156/484) ni. sA./tA. vR/69-70 sakalamoharAgadveSAbhAvAdarakhaNDAdvaitaparamaci pe samyagavasthitireva nizcayamanogupti' / he ziSya tvaM tAvanna calitAM manoguptimiti jAnIhi / nikhilAvRtabhASAparihRtirvA maunavataM ca / ... iti nizcayavAgguptisvarUpamuktam 6 / sarveSAM janAnAM kAyeSu baca. kriyA vidyante, tAsAM nivRttiH kAyotsargaH, sa eva guptirbhavati / paJcasthAvarANAM trasAnAM hisAnivRtti kaayguptirvaa| paramasaMyamadharaH paramajinayogozvara' ya. svakIyaM vapuH svasya vapuSA viveza jainendra siddhAnta koza
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ 249 1. guptike bheda lakSaNa va tadgata zaMkAe~ gusi tasyAparispandamUtireva nizcayakAyaguptiriti 170|-skl moharAgadveSa ke abhAvake kAraNa akhaNDa advaita paramacidrUpame samyaka rUpase avasthita rahanA hI nizcaya manogupti hai| he shissy| tU use acalita manogupti jAna / samasta asatya bhASAkA parihAra athavA maunabata so vacanagupti hai| isa prakAra nizcaya vacanaguptikA svarUpa kahA hai|6| sarvajanIko kAya sambandhI bahuta kriyAe~ hotI hai, unakI nivRtti mo kAyotsarga hai| vahI ( kAya ) gupti hai| athavA pA~ca sthAvaroM kI aura trasoMkI hisAnivRtti so kAyagupti hai| jo paramasaMyamadhara paramajinayogIzvara apane (caitanyarUpa) zarIrame apane (caitanyarUpa ) zarIrase praviSTa ho gaye, unakI aparispanda mUti hI nizcaya kAyagupti hai 1901 (aura bho dekho vyutsarga/1 meM kaayotsrg)| apAya kahate ho to usakA parihAra zakya nahIM hai, kyoki, samudrakI tara govat sadA hI AtmAme aneko jJAna utpanna hote rahate hai, unake avinAza hone kA arthAta sthira rahanekA jagatame koI upAya hI nahI hai aura yadi rAgAdikose vyAvRtta honA manoguptikA laSaNa kahate ho to vaha bhI yogya nahIM hai kyoki indriyajanya jJAna rAgAdikose yukta hI rahatA hai / (taba vaha manogupti kyA cIja hai') uttara--manomati jJAna rUpa bhAvamanako hama mana kahate hai, vaha rAgAdi pariNAmoke sAtha eka kAlame ho AtmAme rahate haiN| jaba vastuke yathArtha svarUpakA mana vicAra karatA hai taba usake sAtha rAgadveSa nahIM rahate hai, taba manogupti AtmAmeM hai aisA samajhA jAtA hai| athavA jo AtmA vicAra karatA hai, usako mana kahanA cAhie. aisA AtmA jana rAgadveSa pariNAmase pariNata nahIM hotA hai taba usako manogupti kahate hai| athavA yadi Apa yaha kaho ki samyak prakAra yogoMkA nirodha karanA gupti kahA gayA hai, to tahA~ khyAti lAbhAdi dRSTa phala kI apekSAke binA vIrya pariNAmarUpa jo yoga usakA nirodha karanA, arthAta rAgAdikAryoke kAraNabhUta yogakA nirodha karanA manogupti hai, aisA samajhanA caahie| 5. mana vacana kAyaguptike vyavahAra lakSaNa ni.sA./mU /66-68 kAlussamohasaNNArAgahosAiasuhabhAvANaM / parihArI maNugutto vavahAraNayeNa parikahiyaM / 66 / thorAjacorabhattakahAdiyayaNassa pAvahe ussa / parihAro bacaguttI aloyAdiNiyattivayaNaM vA / 67 // baMdhaNachedaNamAraNaAkuMcaNa taha pasAraNAdIyA kAyakiriyANiyattI Ni hiTThA kAyaguttitti 68 / kalupatA, moha, rAga, dveSa Adi azubha bhAvoMke parihArako vyavahAra nayase manogupti kahA hai|66| pApake hetubhUta aise strokathA, rAjakathA, corakathA, bhaktakathA ityAdirUpa vacanoMkA parihAra athavA asatyAdikako nivRttivAle bacana, vaha vacanagupti hai|67 bandhana, chedana, mAraNa, AkuMcana (saMkocanA ) tathA prasAraNA (phailAnA) ityAdi kAyakriyAokI nivRttiko kAyagupti kahA hai|6| 6. manoguptike lakSaNa sambandhI vizeSa vicAra bha.A./vi./1187/1177/14 manaso guptiriti yaducyate ki pravRttasya manaso guptirathApravRttasya / pravRttaM cedaM zubhaM mana' tasya kA rkssaa| apravRttaM tathApi asata kA rkssaa|-kiNc mana zabdena kimucyate dravya-mana uta bhaavmn| dravyavargaNAmanazcet tasya ko'pAyo nAma yasya parihAro rakSA syAt / "atha noindriyamatijJAnAvaraNakSayopazamasaMjAtaM jJAnaM mana iti gRhyate tasya apAya k.| yadi vinAzaH sa na parihatuM shkyte| "jJAnAnIha.bocaya ivAnAratamutpadyante na cAsti tadavinAzopAyaH / api ca indriyamatirapi rAgAdivyAvRttiriSTaiva kimucyate rAgAdiNiyattI maNassa' iti| atra pratividhIyatenoindriyamatiriha mana shbdenocyte| sA rAgAdipariNAmaiH saha ekakAlaM Atmani pravartate / .. vastutattvAnuyAyinA mAnasena jJAnena samaM rAgadveSau na vrtte|...ten manastattvAvagrAhiNo rAgAdibhirasahacAritA yA sA manoguptiH / .. athavA manaHzabdena manute ya AtmA sa eva bhaNyate tasya rAgAdibhyo yA nivRttiH rAgadveSarUpeNa yA apariNati. sA manoguptirityucyate / athaivaM vaSe samyagyoganigraho guptiH dRSTaphalamanapekSya yogasya bIryapariNAmasya nigraho rAgAdikAryakaraNa nirodho manoguptiH / - prazna-manakI jo yaha gupti kahI gayo hai, tahA~ pravRtta hue manako gupti hotI hai athavA rAgadveSame apravRtta manakI hotI hai / yadi mana zubha kArya meM pravRtta huA hai to usake rakSaNa karanekI AvazyakatA ho kyA / aura yadi kisI kArya meM bhI vaha pravRtta hI nahIM hai to vaha asa dUpa hai| taba usakI rakSA hI kyaa| aura bhI hama yaha pUchate haiM ki mana zabdakA Apa kyA artha karate hai-dravyamana yA bhAvamana / yadi dravya vargaNAko mana kahate ho to usakA apAya kyA cIja hai, jisase tuma usako bacAnA cAhate ho ! aura yadi bhAvamanako arthAta manomati jJAnAvaraNake kSayopazamase utpanna jJAnako mana kahate ho to usakA apAya hI kyA ! yadi usake nAzako usakA 7. vacanaguptike lakSaNa sambandhI vizeSa vicAra bha.A/vi./1187/1178/5 nanu ca vAcaH pudgalatvAta...na cAsau savaraNe heturanAtmapariNAmatvAt |...yaaN bAcaM pravartayan azubhaM karma svIkarotyAtmA tasyA vAca iha grahaNaM, vAgguptistena vAgvizeSasyAnutpAdakatA vAcaH parihAro baarguptiH| maunaM vA sakalAyA vAco yA parihati. sA bAgguptiH / = prazna-bacana pudgalamaya haiM. ve AtmAke pariNAma (dharma) nahI haiM ata' karmakA saMvara karaneko ve samartha nahIM haiN| uttara-jisase paraprANiyoM ko upadrava hotA hai, aise bhASaNase AtmAkA parAvRtta honA so vAggupti hai, athavA jisa bhASaName pravRtti karanevAlA AtmA azubha karmakA vistAra karatA hai aise bhASaNase parAvRtta honA bAggupti hai| athavA sampUrNa prakArake vacanoMkA tyAga karanA yA mauna dhAraNa karanA so bAggupti hai / aura bhI de-'maun'| 8. kAyaguptike lakSaNa sambandhI vizeSa vicAra bha.A./vi./1188/1182/2 AsanasthAnazayanAdInAM kriyAvAda sA cAtmana' pravartakatvAt kathamAtmanA kAryA kriyAbhyo vyAvRttiH / atha mata kAyasya paryAyaH kriyA, kAyAccAntarAtmA tato dravyAntaraparyAyAt dravyAntaraM tatpariNAmazUnyaM tathApariNata vyAvRttaM bhavatIti kAyakriyAnivRttirAtmano bhnnyte| sarveSAmAtmanAmitthaM kAyagupti syAt na ceSTeti / atrocyate-kAyasya sambandhinI kriyA kAyazabdenocyate / tasyAH kAraNabhUtAtmana. kriyA kAyakriyA tasyA nivRtti / kAussaggo kAyotsarga tadgagatamamatAparihAra. kaaygupti.| anyathA zarIramAyuH zRGkhalAvabaddhaM tyaktuM na zakyate ityasaMbhava. kAyotsargasya / / guptinivRtsivacana iheti suutrkaaraabhipraayo|"kaayotsrggrhnne nizcalatA bhnnyte| yadyavaM 'kAya kiriyANivattI' iti na vaktavyaM, kAyotsargaH kAyaguptirityetadeva vAcyaM iti ceta na kAyaviSayaM mamedabhAvarahitatvamapekSya kAyotsargasya prvRtteH| dhAvanagamanalainAdi kriyAsu pravRttasyApi kAyaguptiH syAnna cessyte| atha kAyakriyAnivRttirityetAvaducyate mUccha parigatasyApi aparispandatA vidyate iti kAyaguptiH syaat| tata ubhayopAdAnaM vybhicaarnivRttye| karmAdAna nimittasakalakAyakriyAnivRttiH kAyagocaramamatAtyAgaparA vA nAyaguptiriti sUtrArthaH / -prazna-Asana sthAna zayana Adi kriyAokA pravartaka honese AtmA inase kaise parAvRtta ho sakatA hai| yadi Apa kaho ki ye kriyAe~ to zarIrakI paryAyeM haiM aura AtmA zarIrase bhinna hai| aura jainendra siddhAnta koza bhA0 2-32
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 2. gupti nirdeza dravyAntarase dravyAntarameM pariNAma ho nahIM sktaa| aura isa prakAra garodgAro giraH svikthaadrH| haMkArAdikriyA vA syAdvAraguptekAyakI kriyAse nivRtti ho jAnese AtmAko kAyagupti ho jAtI stadvadatyayaH / 160 / - (manoguptikA svarUpa pahile tIna prakArase batAyA hai, parantu aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, aisA mAnanese to jA cukA hai-rAgAdikake tyAgarUpa, samaya yA zAstrake abhyAsarUpa, sampUrNa AtmAoMme kAyagupti mAnanI par3egI ( kyoMki sabhImeM zarIra aura tIsarA samIcIna dhyaanruup| inhIM tIna prakAroMko dhyAnameM kI pariNati honI sammava nahIM hai ) uttara-yahA~ zarIra sambandhI jo rakhakara yahA~ manoguptike kramase tIna prakArake aticAra batAye gaye kriyA hotI hai usako 'kAya' kahanA caahie| (zarIrako nhiiN)| haiN| )-rAgadveSAdirUpa kaSAya va moha rUpa pariNAmoM meM vartana, isa kriyAko kAraNabhUta jo AtmAkI kriyA (yA parispandana yA zabdArthajJAnakI viparItatA, Arta raudra thyAna / 16 / ceSTA) hotI hai usako kAyakriyA kahanA cAhie aisI kriyAse (pahile vacanaguptike do lakSaNa batAye haiM-durvacanakA tyAga va mauna nivRtti honA yaha kAyagupti hai / prazna-kAyotsargako kAyagupti kahA dhAraNa / yahA~ unhIMkI apekSA vacanaguptike do prakArase aticAra gayA hai / uttara-tahA~ zarIragata mamatAkA parihAra kAyagupti hai aisA samajhanA cAhie / zarIrakA tyAga nahIM, kyoMki AyukI zRMkhalAse batAye gaye hai)-bhASAsamitike prakaraNameM batAye gaye karkazAdi jakar3e hue zarIrakA tyAga karanA zakya na honese isa prakAra kAyotsarga vacanoM kA uccAraNa athavA vikathA karanA yaha pahilA aticAra hai| hI asambhava hai| yahA~ gupti zabdakA nivRtti' aisA artha sUtrakArako aura muravase huMkArAdike dvArA athavA khakAra karake yadvA hAtha aura iSTa hai| prazna-kAyotsargameM zarIrakI jo nizcalatA hotI hai use bhRkuTicAlana kriyAoMke dvArA iGgita karanA dUsarA aticAra kAyagupti kaheM to ? uttara-to gAthAmeM "kAyakI kriyAse nivRtti" hai|160 aisA kahanA niSphala ho jaayegaa| prazna kAyotsarga hI kAyagupti hai aisA * vyavahAra va nizcaya guptimeM Asrava va saMvarake aMza kaheM to 1 uttara-nahIM, kyoMki, zarIra viSayaka mamatva rahitapanAkI de0 saMbara /2 / apekSAse kAyotsarga ( zabda ) kI pravRtti hotI hai| yadi itanA (mAtra 2. samyaggupti hI gupti hai mamatArahitapanA) hI artha kAyaguptikA mAnA jAyagA to bhAganA, jAnA, kUdanA Adi kriyAyoM meM prANIko bhI kAyagupti mAnanI par3egI pU.si.u./202 samyagdaNDo vapuSaH samyagdaNDastathA ca vcnsy| manasaH (kyoMki una kriyAoMko karate samaya kAyake prati mamatva nahIM hotA samyagdaNDo guptInAM tritayameva gamyam / zarIrakA bhale prkaarhai| prazna-taba 'zarIrako kriyAkA tyAga karanA kAyagupti hai aisA pApa kAryose vaza karanA tathA vacanakA bhale prakAra avarodha karanA, mAna leM uttara-nahIM, kyoMki, aisA mAnanese mUcchita va aceta aura manakA samyakatayA nirodha karanA. ina tInoM guptiyoM ko jAnanA vyaktiko bhI kAyagupti mAnanI pdd'egii| prazna-(tama kAya gupti cAhie / arthAt khyAti lAbha pUjAdikI vAMchAke binA manavacanakise kaheM :) uttara-vyabhicAra nivRtti ke lie donoM rUpa hI kAya- kAyakI svecchAoM kA nirodha karanA hI vyavahAra gupti kahalAtI hai| gupti mAnanA cAhie-karmAdAnakI nimittabhUta sakala kAyakI kriyAse (bha.A/vi/115/266/20) nivRttiko tathA sAtha sAtha kAyagata mamatAke syAgako bhii| 3. pravRttike nigrahake artha hI guptikA grahaNa hai 2. gupti nirdeza sa.si/6/6/412/2 kimrthmidmucyte| Adya pravRttinigrahArthava / -prazna-yaha kisalie kahA hai / uttara-saMvarakA prathama kAraNa (gupti) 1. mana vacana kAyaguptike aticAra pravRttikA nigraha karaneke lie kahA hai / (rA.vA/6/6/1/566/18) bha.A./vi./16/62/10 asamAhitacittatayA kAyakriyAnivRttiH kAyagu- 4. vAstava meM AtmasamAdhikA nAma hI gati hai pterticaarH| ekapAdAdisthAnaM vA janasaMcaraNadeze, azubhadhyAnAbhini pa.pra/mU/2/38 acchai jittau kAlu muNi appa-sarUvi NilINu / saMvara viSTasya vA nizcalatA / AptAbhAsapratibimbAbhimukhatAvAtadArAdhanA Nijjara jANi tuhu~ sayala-viyappa vihINu // 38 // vyApRta ivAvasthAnaM / sacittabhUmau saMpatatsu samaMtataH azeSeSu mahati pra.pa/TI/1/15/ nizcayena paramArAdhyatvAdvItarAganirvikalpatriguptaparamavA vAte hariteSu roSAdvA dattUSNI avasthA nizcalA sthiti. kAyo samAdhikAle svazuddhAtmasvabhAva eva deva iti / 1. munirAja jagataka tsrgH| kAyaguptirityasminpale zarIramamatAyA aparityAgaH kAyo zuddhAtmasvarUpameM lIna huA rahatA hai usa samaya he ziSya ! tU samasta tsargadoSo vA kAyagupteraticAraH / rAgAdisahitA svAdhyAye vRttirma vikalpa samUhoMse rahita usa muniko saMvara nirjarA svarUpa jAna nogupteraticAraH / manakI ekAgra tAke binA zarIrakI ceSTAe~ banda 1382. nizcayanayakara parama ArAdhane yogya vItarAga nirvikalpa karanA kAyaguptikA aticAra hai| jahA~ loka bhramaNa karate haiM aise triguptigupta paramasamAdhikAlameM nija zuddhAtmasvabhAva hI deva hai| sthAnameM eka pA~va Upara kara khar3e rahanA, eka hAtha Upara kara khar3e 5. manogupti va zauca dharmameM antara rahanA, manameM azubha saMkalpa karate hue anizcala rahanA, AptAbhAsa rA.vA/8/4/165/30 syAdetat-manoguptau zaucamantarbhavatIti pRthagasya hariharAdikakI pratimAke sAmane mAno usakI ArAdhanA hI kara rahe hoM isa DhaMgase khar3e rahanA yA baiThanA / sacitta jamInapara jahA~ ki grahaNamanartha kamiti; tannaH kiM kAraNam / tatra mAnasaparispandaprati SedhAt / tatrAsamartheSu parakIyeSu vastuSu aniSTapraNidhAnoparamArthaboja aMkurAdika par3e haiM aise sthalapara roSase, vA darpase nizcala baiThanA athavA khar3e rahanA, ye kAyaguptike aticAra hai| kAyotsargako bhI midamucyate / = prazna-manoguptimeM hI zauca dharmakA antarbhAva ho gupti kahate haiM, ataH zarIramamatAkA tyAga na karanA, kiMvA kAyo jAtA hai, ataH isakA pRthak grahaNa karanA anarthaka hai| uttara-nahIM, tsargake doSoMko (de0 vyutsarga/1) na tyAganA ye bhI kAyaguptike kyoMki, manoguptimeM manake vyApArakA sarvathA nirodha kiyA jAtA aticAra haiN| (ana.dha/4/161) hai / jo pUrNa manonigrahameM asamartha haiM / para-vastuoM sambandhI aniSTa rAgAdika vikAra sahita svAdhyAyameM pravRtta honA, manoguptike ati vicAroM ko zAntike lie zauca dharmakA upadeza hai| cAra haiN| 6. gupti samiti va dazadharmameM antara ana. gha/4/156-160 rAgAdyanuvRttiA zabdArthajJAnavaiparItya vaa| sa.si/6/6/412/2 kimarthamidamucyate / Adya ( guptAdi ) pravRttinigrahAduSpraNidhAnaM vA syAnmalo yathAsvaM manogupteH / 15 / karkazyAdi- rtham / tatrAsamarthAnAM pravRttyupAyapradarzanArtha dvitIyam ( eSaNAdi ) / jainendra siddhAnta koza
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ puti 251 idaM punardazavidhadharmAkhyAnaM samitiSu pravartamAnasya pramAdaparihArArtha veditavyam / prazna-yaha (dazadharmaviSayaka sUtra) kisalie kahA hai : uttara-saMvarakA prathama kAraNa gupti Adi pravRttikA nigraha karaneke lie kahA gayA hai jo vaisA karane meM asamartha hai unheM pravRttikA upAya dikhalAneke lie dUsarA kAraNa (aiSaNA Adi samiti) kahA gayA hai| kintu yaha daza prakArake dharmakA kathana samitiyoM meM pravRtti karanevAle ke pramAdakA parihAra karaneke lie kahA gayA hai| (rA.vA/8/4/1/ 565/18) 7.gupti va IryAbhASA samitimeM antara rA.vA/8/V8/564/30 syAnmatam IryAsamityAdilakSaNAvRttiH vAkkAyaguptireva, gopanaM guptiH rakSaNaM prANipIDAparihAra itynaantrmiti| tanna; kiM kAraNam / tatra kAlavizeSe sarva nigrahopapatteH / parimitakAlaviSayo hi sarvayoganigraho guptiH| tatrAsamarthasya kuzaleSu vRtti. samiti. prazna-IryA samiti Adi lakSaNavAlI vRtti hI vacana va kAya gupti hai, kyoMki gopana karanA, gupti, rakSaNa, prANIpIDA parihAra ina sabakA eka artha hai| uttara-nahIM; kyoMki; vahA~ kAlavizeSameM sarva nigrahakI upapatti hai arthAt parimita kAlaparyaMta sarva yogoMkA nigraha karanA gupti hai| aura vahA~ asamartha ho jAnevAloM ke lie kuzala karmoM meM pravRtti karanA samiti hai| bha.A/vi/1987/1178/9 ayogyavacane'pravRttiH prekSApUrvakAritayA yogyaM tu vakti vA na vA / bhASAsamitistu yogyavacasaH katRtA tato mahAnbhedo guptismityoH| maunaM vAgguptiratra sphuTataro vacobhedaH / yogyasya vacasaH prvrtktaa| vAcaH kasyAzcittadanutpAdakateti / (vacana guptike do prakAra lakSaNa kiye gaye haiM-karkazAdi vacanoMkA tyAga karanA va mauna dhAranA) tahA~-1.jo AtmA ayogya vacanameM pravRtti nahIM karatA parantu vicAra pUrvaka yogya bhASaNa bolatA hai athavA nahIM bhI bolatA hai yaha usakI vAggupti hai| parantu yogya bhASaNa bolanA yaha bhASA samiti hai / isa prakAra gupti aura samitimeM antara hai| 2. mauna dhAraNa karanA yaha vacana gupti hai| yahA~-yogya bhASaNameM pravRtti karanA samiti hai| aura kisI bhASAko utpanna na karanA yaha gupti hai / aisA ina donoM meM spaSTa bheda hai| 8.guti pAlanekA Adeza yU.A/334-339 khettassa vaI Nayarassa khAiyA ahava hoi paayaaro| taha pApassa Niroho tAo guttIo sAhussa 1334 // tamhA tiviheNa tuma Nicca mnnvynnkaayjogehi| hohimu samAhidamaI NiraMtara mANasajmAe 3391-- jaise khetakI rakSAke lie bADa hotI hai, athavA nagarakI rakSArUpa khAI tathA koTa hotA hai, usI taraha pApake rokaneke lie saMyamI sAdhuke ye guptiyA~ hotI haiM / 334 / isa kAraNa he sAdhu ! tU kRta kArita anumodanA sahita mana vacana kAyake yogoMse hamezA dhyAna aura svAdhyAyameM sAvadhAnIse cittako lgaa|33|| (bha.A/ mU/1186-1160/1184) [Rddhi-punnATasaMghakI gurvAvalIke anusAra Apa guptizrutike ziSya tathA zivaguptike guru the| samaya-bI. ni. 550 (I0 23) -de0 itihAsa /7/8 / guptigupta-zrUtAvatAra meM kathita arha valIkA apara nAma jinakA smaraNa nandisagha balAtkAra gaNakI gurvAvalI meM A bhadrabAhU dvi0 ke pazcAta aura mAghanandi se pUrva kiyA gayA hai| vAstava meM nandi saMdha ke sAtha inakA koI sambandha nahIM hai| vizeSa de0 koza khaNDa 1 prishisstt/2/7| samaya bI. ni. 565-575 (I 38-48) (de0 itihaas/7/2)| samaya-zaka saM 26-36 (I0 104-114)- de0 itihAsa /5/13 / guptizruti-punnATasaMghako gurvAvalIke anusAra Apa vinayaMdharake ziSya tathA guptiRddhike guru the| samaya-vI. ni. 540 (I0 13) de0 itihAsa /7/8 / gramAnArAma-paM. ToDaramalajIke putra the / gumAnI panthakI ati 13 pantha zuddhAmnAyakI sthApanA kii| samaya-vi. 1837 (I 1780) / guru-guru zabdakA artha mahAna hotA hai| lokameM adhyApakoM ko guru kahate haiM / mAtA pitA bhI guru kahalAte haiN| parantu dhArmika prakaraNameM AcArya, upAdhyAya va sAdhu guru kahalAte haiM, kyoMki ve jIvako upadeza dekara athavA vinA upadeza diye hI kevala apane jIvanakA darzana karAkara kalyANakA vaha scc| mArga batAte haiM, jise pAkara vaha sadAke lie kRtakRtya ho jAtA hai| isake atirikta virakta citta sabhyagdRSTi zrAvaka bhI uparokta kAraNavaza ho guru saMjJAko prApta hote hai| dIkSA guru, zikSA guru, parama guru Adike bhedase guru kaI prakArake hote hai| 1.guru nirdeza 1. arhanta bhagavAn parama guru haiM pra. sA./tA. vR./74/ prakSepaka gAthA 2/100/24 anantajJAnAdiguruguNaistrailokasyApi gurustaM trilokaguru, tamitthaMbhUtaM bhagavaMtaM...1=anantajJAnAdi mahAna guNoM ke dvArA jo tInoM lokoM meM bhI mahAna hai ve bhagavAn arhanta triloka guru haiM / (pa.dha./u /620) / 2. AcArya upAdhyAya sAdhu guru haiM bha. A /vi /300/511/13 sussusayA gurUNaM samyagdarzanajJAnacAritraigurutayA gurava ityucyante AcAryopAdhyAyasAdhavaH / - samyagdarzana jJAna cAritra ina guNoM ke dvArA jo bar3e bana cuke haiM unako guru kahate haiN| arthAt AcArya upAdhyAya aura sAdhu ye tIna parameSThI guru kahe jAte haiN| jJA, sA./5 paJcamahAvatakalito madamathanaH krodhalobhabhayatyaktaH / eSa gururiti bhaNyate tasmAjjAnIhi upadezaM / pA~ca mahAvratadhArI, madakA mathana karanevAle, tathA krodha lobha va bhayako tyAgane vAle guru kahe jAte haiN| paM.dha./u/621,637 tebhyo'gipi chadmastharUpAstad rUpadhAriNaH / guravaH syurguroAyAnnAnyo'vasthAvizeSabhAk / 621 // athAstyeka sa sAmAnyAtsadvizeSyastridhA mtH| eko'pyagniryathA tAryaH pAryo dALastridhocyate / 6371 =una siddha aura arhantoMkI avasthAke pahile kI avasthAvAle usI devake rUpadhArI chaThe guNasthAnase lekara bArahaveM guNasthAna taka rahanevAle muni bhI guru kahalAte haiM, kyoMki ve bhI bhAvI naigama nayakI apekSAse ukta gurukI avasthA-vizeSako dhAraNa karanevAle haiM, aguru nahIM haiM / 631 / vaha guru yadyapi sAmAnya rUpase eka prakArakA hai parantu satkI vizeSa apekSAse tIna prakArakA mAnA gayA hai-(AcArya, upAdhyAya va sAdhu) jaise ki agnitva sAmAnyase 2. anya sambandhita viSaya 1. zrAvakako bhI yathA zakti gupti rakhanI cAhie-de0 shraavk/4|| 2. saMyama va guptimeM antara-de0 sNym/2|| 3. gupti va sAmAyika cAritrameM antara-de0 sAmAyika /4 / 4. gupti va sUkSma sAmparAyika cAritrameM antara -de0 sUkSma sAmparAya /4 / 5, kAyotsarga va kAya guptimeM antara-de0 gupti /1/8 / jainendra siddhAnta koza
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ guru 252 2. guru ziSya sambandha agni eka prakArakI hokara bhI tRNakI, patrakI tathA lakaDIkI agni isa prakAra tIna prakArakI kahI jAtI hai / 637 // * AcArya upAdhyAya va sAdhu-de0 vaha vaha nAma / 3. saMgrata sAdhuke atirikta anyako garu saMjJA prApta nahIM a.ga. zrA/1/43 ye jJAninazcArucAritrabhAjo grAhyA gurUNAM bacanena tessaa| saMdehamatyasya budhena dharmo vikalpanIyaM vacanaM pareSAM ||43je jJAnavAna sundara cAritrake dharanevAle haiM, tini gurUnike vacananikari sandeha choDa dharma grahaNa karanA yogya hai| bahuri aise guruni binA auranikA vacana sandeha yogya hai| paM dha/u./658 ityuktavatatapa.zIlasaMyamAdidharo gnnii| namasyaH sa guruH sAkSAdanyo na tu gururgaNI 6581 = isa prakAra jo AcArya pUrvokta tapazIla aura saMyamAdiko dhAraNa karanevAle hai, vahI sAkSAt guru hai, aura namaskAra karane yogya hai, kintu usase bhinna AcArya guru nahIM ho sktaa| ra. ka A/TI./1/106. sadAsukhadAsa-jo viSayanikA lampaTI hoya so ora nikU viSayanita chaDAya vItarAga mArgame nAhI pravartAvai / sasAramArgame lagAya saMsAra samudra meM Duboya deya hai / tAtai viSayanikI AzAkai baza nahI hoya sohI guru ArAdhana karane va bandane yogya hai| jAtai viSayanime jAkai anurAga hoya so to AtmajJAnarahita bahirAtmA hai, guru kaise hoya / bahuri jisake trasa sthAvara jIvanikA ghAtaka Arambha hoya tisakai pApakA bhaya nahIM, tadi pApiSThakai gurupanA kaise sambhabe / bahuri jo caudaha prakAra antaraMga parigraha aura dasa prakAra bahiraMga parigrahakari sahita hoya so guru kaisai hoya ! parigrahI to Apa hI saMsArame phaMsa rahyA, so anyakA uddhAra karanevAlA guru kaise hoy| de. vinaya/4 asaMyata samyagdRSTi athavA mithyAdRSTi sAdhu Adi bandane yogya nahIM hai| * mithyAdRSTi sAdhuko guru mAnanA mUr3hatA hai-de0 muuddhtaa| * kuguru niSedha-de0 kudeva / sa. za./75 nayatyAtmAnamAtmaiva janma nirvANameva ca / gururAtmAtmanastasmAnnAnyo'sti paramArthataH |7|-aatmaa hI AtmAko dehAdimeM mamatva karake janma maraNa karAtA hai, aura AtmA hI use mokSa prApta karAtA hai| isalie nizcayase AtmAkA guru AtmA hI hai, dUsarA koI nhiiN| jJA /32/81 AtmAtmanA bhava mokSamAtmana' kurute yt.| ato ripurguruzcAyamAtmaiva sphuttmaatmnH|| -yaha AtmA apane hI dvArA apane saMsArako yA mokSako karatA hai| isalie Apa hI apanA zatru aura Apa hI apanA guru hai| pa.dha./u./628 nirjarAdinidAnaM yaH zuddho bhAvazcidAtmanaH / paramAI: sa evAsti tadvAnAtmA paraM guruH ||628=vaastvmeN AtmAkA zuddhabhAva hI nirjarAdikA kAraNa hai, vahI paramapUjya hai, aura usa zuddhabhAvase yukta AtmA hI kevala guru kahalAtA hai| 7. upakArI janoMko bhI kadAcit guru mAnA jAtA hai ha pu./21/128-131 akramasya tadA hetuM khecarau paryapRcchatAm / devA vRSimatikramya prAgnatau zrAvakaM kuta / 12 / tridazAbUcaturhetuM jinadharmopadezakaH / cArudatto guru. sAkSAdAvayoriti budhyatAm / 12 / / tatkathaM kathamityuktaM chAgapUrva' suro'bhaNIta / zrUyatAM me kathA tAvat kathyate khecarau / sphuTam / 130 / -( usa ratnadvIpameM jaba cAraNa munirAjake samakSa cArudatta va do vidyAdhara vinaya pUrvaka baiThe the, taba svargalokase do deva Aye jinhone muniko chor3akara pahile cArudatsako namaskAra kiyA) vidyAdharoMne usa samaya usa akramakA kAraNa pUchA ki he devo, tuma donoM ne munirAjako choDakara zrAvakako pahile namaskAra kyoM kiyA? devoMne isakA kAraNa kahA ki isa cArudattane hama donoMko jina dharmakA upadeza diyA hai, isalie yaha hamArA sAkSAta guru hai / yaha samajhie / 128-126 // yaha kaise ? isa prakAra pUchane para jo pahile makarAkA jIva thA vaha bolA ki he vidyaadhro| sunie maiM apanI kathA spaSTa kahatA huuN|130|| ma.pu./6/172 mahAbalabhave'pyAsIt svayaMbuddho guro sa naH / vitIrya darzanaM samyak adhunA tu vizeSataH / 1721= mahAbalake bhavameM bhI ve mere svayaMbuddha (mantrI) nAmaka guru hue the aura Aja isa bhava meM bhI samyagdarzana dekara (prItaMkara munirAjake rUpameM ) vizeSa guru hue haiM / 172 / * aNuvratI zrAvaka bhI gRhasthAcArya yA guru saMjJAko prApta ho jAtA hai| -de0 AcArya / * gurukI vizeSatA-de0 vaktA/4 / 2. guru ziSya sambandha 1. ziSyake doSoMke prati upekSita mRdu bhI 'guru' guru nahIM mU.A./168 jadi idaro so'joggo chedamuvaThThAvaNaM ca kAdavvaM / adi Necchadi chaDejjo aha gehAdi sovi chedariho / 168 -Agantuka sAdhu yA caraNakaraNase azuddha ho to saMghake AcAryako use prAyazcittAdi dekara chedopasthApanA karanA yogya hai| yadi vaha chedopasthApanA svIkAra na kare to usakA tyAga kara denA yogya hai| yadi ayogya sAdhuko bhI mohake kAraNa grahaNa kare aura use prAyazcitta na de to vaha AcArya bhI prAyazcittake yogya hai| bha.A./mU./481/703 jinbhAe vi lihato Na bhaddao jattha sAraNA nntthi| - jo ziSyoM ke doSa dekhakara bhI una doSoMko nivAraNa nahIM karate aura jihvAse madhura bhASaNa bolate haiM to bhI ve bhadra nahIM hai arthAta uttama guru nahIM hai| A.anu /142 doSAn kAzcana tAnpravartakatayA pracchAdya gacchatyayaM, sAdhaM taiH sahasA priyedyadi guruH pazcAt karotyeSa kim / tasmAmme na 4. sadoSa sAdhu mI guru nahIM hai paM. 4 |u./657 yatA mohAtpramAdAdvA kuryAdyo laukikI kriyaam|| tAvatkAla sanAcAryo'pyasti cAnta tAccyuta' 1657/ jo mohase athavA pramAdase jitane kAla taka laukika kriyAko karatA hai, utane kAla taka vaha AcArya nahIM hai aura antaraMgameM vratoMse cyuta bhI hai / 6574 5. niryApakAcAryako zikSA garu kahate haiM pra. sA/tA, vR/210/284/15 chedayorye prAyazcittaM datvA saMvegavairAgyajanakaparamAgamavacana' saMvaraNaM kurvanti te niryApakAH zikSAguravaH zrutaguravazceti bhaNyate / - deza va sakala ina donoM prakArake saMyamake chedakI zuddhike artha prAyazcitta dekara saMvega va vairAgya janaka paramAgamake vacano dvArA sAdhukA saMvaraNa karate haiM ve niryApaka haiN| unheM hI zikSA guru yA zruta guru bhI kahate haiN| 1. nizcayase apanA AtmA hI guru hai i. u./34 svasminsadAbhilASitvAdabhISTajJApakatvataH / svayaM hi prayoktRtvAdAtmaiva gururAtmanaH / 34 / vAstavameM AtmAkA guru AtmA hI hai, kyoki vahI sadA mokSakI abhilASA karatA hai, mokSa sukhakA jJAna karatA hai aura svayaM hI use parama hitakara jAna usakI prAptimeM apaneko lagAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 253 guhila gururgurugurutarAn kRtvA laghUzca sphuTaM, va te ya satataM samIkSya nipuNaM so'yaM khalaH sadguru / 142 / - jo guru ziSyoke cAritrameM lagate hue aneka doSoM ko dekhakara bhI unakI tarapha durlakSya karatA hai va unake mahattvako na samajhakara unhe chipAtA calatA hai vaha guru hamArA guru nahIM hai| ve doSa to sApha na ho pAye ho aura itaneme hI yadi ziSya kA maraNa ho gayA to vaha guru pIchese usa ziSyakA sudhAra kaise karegA. kintu jo duSTa hokara bhI usake doSa pragaTa karatA hai vaha usakA parama kalyANa karatA hai| isalie usase adhika aura kauna upakArI guru ho sakatA hai| 2. ziSyake doSoMkA nigraha karanevAlA kaThora ma bha.A./mU./471-483 pilledUNa raData pi jahA bAlassa muhaM vidaarittaa| pajjei ghadaM mAyA tasseba hidaM vicitaMtI 7 taha Ayario vi aNujjassa khavayassa dosaNIharaNaM / kuNa di hidaM se pacchA hohidi kaDuosahaM vatti 101.1 pAeNa vi tADito sa bhaddao jattha sAraNA asthi / / Adameva je citedumuThThidA je paraTThamabi loge| kaDDaya pharasehi te hu adidullahA loe / 483 / -jo jisakA hita karanA cAhatA hai vaha usako hitake kAryame balAtkArase pravRtta karatA hai, jaise hita karanevAlI mAtA apane rote hue bhI bAlakakA muMha phADa kara use ghI pilAtI hai / 476 / usI prakAra AcArya bho mAyAcAra dhAraNa karanevAle kSapakako jabaradastI doSokI AlocanA karane meM bAdhya karate haiM taba vaha doSa kahatA hai jisase ki usakA kalyANa hotA hai jaise ki kar3avI auSadhI pIneke anantara rogIkA kalyANa hotA hai / 480 lAtoMse ziSyoko tADate hue bhI jo ziSyako doSoMse alipta rakhatA hai vahI guru hita karanevAlA samajhanA cAhie 1481 jo puruSa Atmahitake sAtha-sAtha, kaTu va kaThora zabda bolakara parahita bhI sAdhate haiM ve jagata meM atizaya durlabha samajhane caahie|483| * kaThora va hitakArI upadeza denevAlA guru zreSTha hai -de0 updesh/3| 3. guru ziSyake doSoMko anyapara pragaTa na kare bha.A /mU./488 AyariyANaM vIsatthadAe bhikravU kahedi sgdose| koI puNa Niddhammo aNNesi kahedi te dose 1488] - AcArya para vizvAsa karake hI bhikSu apane doSa usase kaha detA hai| parantu yadi koI AcArya una doSoM ko kisI anyase kahatA hai to use jinadharma bAhya samajhanA caahie| * guru vinayakA mAhAtmya -de0 vinaya/2 / 3. dIkSAguru nirdeza 1. dIkSA gurukA lakSaNa pra.sA /mU./210 ligaggahaNe tesiM guru tti pavvajjadAyago hodi / ... / pra. sA./ta.pra./210 liGgagrahaNakAle nirvikalpasAmAyikasaMyamapratipAda katvena yaH kilAcAryaH pravajyAdAyaka. sa guru. / pra.sA./tA.vR./210/284/12 yo'sau pravajyAdAyaka' sa eva dIkSAguruH / -1. liga dhAraNa karate samaya jo nirvikalpa sAmAyika cAritrakA pratipAdana karake ziSyako pravajyA dete haiM ve AcArya dIkSA guru haiN| 2. dIkSA guru jJAnI va vItarAgI honA cAhie pra.sA./mU./256 chadumatyavihidavatthusu vadaNiyamajjhayaNajhANadANarado / Na lahadi apuNabbhAvaM sAdappagaM lahadi / 256 / pra.sA./tA vR./256/346/15 ye kecana nizcayavyavahAramokSamArga ma jAnanti puNyameva muktikAraNaM bhaNanti te chadmasthazabdena gRhyante na ca gaNadharadevAdayaH / tai zchadmasthai rajJAnibhi. zuddhAtmopadezazUnyairye dIkSitAstAni chadmasthavihitavastUni bhnnynte| - jo koI nizcaya vyavahAra mokSamArgako to nahIM jAnate aura puNyako hI mokSakA kAraNa batAte haiM ve yahA~ 'chadmastha' zabdake dvArA grahaNa kiye gaye hai| (yahA~ siddhAnta grantho meM prarUpita 12ve guNasthAna paryanta chadmastha saMjJAko prApta) gaNadharadevAdise prayojana nahIM haiN| aise zuddhAtmAke upadezase zUnya ajJAnI chadmasthoM dvArA dIkSAko prApta jo sAdhu haiM unheM chadmastha vihita vastu kahA gayA hai| aisI chadmastha vihita vastuoM meM jo puruSa vrata, niyama, paThana, dhyAna, dAnAdi kriyAo yukta hai vaha puruSa mokSako nahIM pAtA kintu puNyarUpa uttama devamanuSya padadIko pAtA hai| * vrata dhAraNameM guru sAkSIkI pradhAnatA-de0 vrata/116 / 3. strIko dIkSA denevAle gurukI vizeSatA mU.A./183-185 piyadhammo daDhadhammo saMviggo'vajjabhIru prisuddho| saMgahaNuggahakusalo sadadaM sArakkhaNAjutto / 183 / gaMbhIro duddhariso 'madavAdI appakoduhallo ya / cirapabvai gihidattho ajjANaM gaNadharo hodi / 184aa AryakAokA gaNadhara aisA honA cAhie, ki uttama kSamAdi dharma jisako priya hoM, dRDha dharmavAlA ho, dharma meM harSa karanevAlAho, pApase DaratA ho, saba tarahase zuddha ho arthAt akhaNDita AcaraNavAlA ho, dIkSAzikSAdi upakArakara nayA ziSya banAne va usakA upakAra karanemeM catura ho aura sadA zubha kriyAyukta ho hitopadezI ho / 183 / guNoMkara agAdha ho, paravAdiyoMse dabanevAlA na ho, thor3A bolanevAlA ho, alpa vismaya jisake ho, bahuta kAlakA dIkSita ho, aura AcAra prAyazcittAdi pranthoMkA jAnanevAlA ho, aisA AcArya AryakAoMko upadeza de sakatA hai / 184 / ina pUrvakathita guNose rahita muni jo AryakAokA gaNadharapanA karatA hai usake gaNapoSaNa Adi cArakAla tathA gaccha AdikI virAdhanA hotI hai / 185 / gurutattva vinizcaya-zvetAmbarAcArya yazovijaya (I.1638. 1688) dvArA saMskRta bhASAmeM racita nyAya viSayaka grantha / gurutva-(ta.sA./bhASA/32 )-kucha loga gurutva zabdakA artha aisA karate haiM ki jo nIcekI tarapha cIjako girAtA hai vaha gurutva hai, parantu hama isakA artha karate hai ki jo kisI bhI tarapha kisI cIjako le jAye vaha gurutva hai| vaha cAhe nIcekI tarapha le jAnevAlA ho athavA UparakI trph| nIcekI tarapha le jAnekA sAmarthya tathA UparakI tarapha le jAnekA sAmarthya usI gurutvake uttara bheda ho sakate hai| (jaise)-pudgala adhogurutva dharmavAle hote haiM aura jIva Urca gurutva dharma vAle hote haiN| guru paramparA-de0 itihAsa/4 / guru pUjana kriyA-de0 kriyA/3 / guru mata-de0 mImAMsA darzana / guru mUDhatA-de0 muuddhtaa| guru sthAnAbhyupagamana kriyA-de0 kriyA/3 / gurjara narendra-jagatuGga arthAda govinda tRtIyakA apara nAma (ka.pA.1/pra.73/paM. mahendra kumaar)| murvAvalI-de0 itihAsa/4,5 / gulma-senAkA eka aMga-de0 senaa| guhila sambhavataH yahI jambUdvIpa prajJaptike kartA AcArya zakti kumAra haiM / (ti.pa./pra.8/A-N.up ); (jaina sAhitya itihAsa/ pR.571) / jainendra siddhAnta koza
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ guhyaka 254 gozAla guhyaka bhagavAn mahAvIrakA zAsaka yakSa-de0 tIrthakara 1/3 / gUDha brahmacArI-de0 brhmcaarii| gaddhApaccha-1. kundakundakA apara nAma-de0 kundakunda / 2. umA svAmIkA apara nAma (dha.1/56) H.I. Jain); (tattvArtha sUtra prazasti) (vizeSa ve koza bhAga 1 pariziSTa/4/4) gaddhapiccha maraNa-de0 mrnn/1| gRha-(dha.14/5,6,41/36/3) kaTThiyAhi baddhakuDA uvari vaMsikacchaNNA gihA NAma / jisakI bhIMta lakar3iyoMse banAyI jAtI haiN| aura jisakA chappara bA~sa aura tRNase chAyA jAtA hai, vaha gRha kahalAtA haiN| gaha karma-de0 nikssep/4| -de0 saMskAra /2 / gRhapati-cakravartIkA eka ratna-de0 zalAkA puruSa /2 // gRhastha dharma-de0 saagaar| gRhasthAcArya-de0 AcArya 2 / gRhIta mithyAtva-de0 mithyAdarzana /1 / gRhItA strI-de0 strii| gRhIzitA kriyA-de0 saMskAra (2 / gokSIra phena-vijayAko uttara zreNIkA eka nagara--de0 / vidyaadhr| gocarI vRtti-de0 bhikSA /117 / goNasena-draviDa saMghakI gurvAvalIke anusAra Apa siddhAnta devake ziSya tathA anantavIrya ke guru the| samaya-I0 660-1000 -de. itihAsa/63 cakravartI ( I0 za 11 pUrvArdha) dvArA racita karma siddhAnta prarUpaka prAkRta gAthAbaddha grantha hai| yaha grantha do bhAgoM meM vibhakta hai-jIvakANDa va karmakANDa / jIvakANDame jIvakA gati Adi 20 prarUpaNAoM dvArA varNana hai aura karmakANDameM karmoMkI 8 va 148 mUlottara prakRtiyoMke bandha, udaya, sattva Adi sambandhI varNana hai| kahA jAtA hai ki cAmuNDarAya jo A. nemicandrake parama bhakta the, eka dina jaba unake darzanArtha Aye taba ve dhavalA zAstrakA svAdhyAya kara rahe the| cAmuNDarAyako dekhate hI unhoMne zAstra banda kara diyaa| pUchanepara uttara diyA ki tuma abhI isa zAstrako par3haneke adhikArI nahIM ho| taba unakI prArthanApara unhoMne usa zAstrake saMkSipta sArasvarUpa yaha grantha racA thaa| jIvakANDameM 20 adhikAra aura 735 gAthAeM haiM tathA karmakANDameM 8 adhikAra aura 172 gAthAe~ haiN| isa pranthapara nimna TIkAe~ likhI gayauM-1. abhayanandi AcArya (I. za. 10-11) kRta TIkA / 2. cAmuNDarAya (I. za. 10-11) kRta kannar3a vRtti 'vIra maartnnddii|' 3. A. abhayacandra (I0 1333-1343) kRta mandaprabodhinI nAmaka saMskRta TIkA / 4. na. kezava varNI ( I0 1356)kata karNATaka vRtti| 5. A. nemicandra naM05 (I. za. 16 pUvAdha) kRta jIvatattva pramAdhinI nAmakI saMskRta TIkA / 6.50 hemacandra(I01643-1670) kRta bhASA vacanikA / 7.50 ToDaramalla (I01736) dvArA racita bhASA vcnikaa| (jai./1/381, 385-363) / gomaTTasAra pUjA-paM0 ToDaramalla ( I0 1736) kRta gomaTTasAra granthako bhASA pjaa| gomatI-bharatakSetra pUrvI madhya AryakhaNDakI eka ndii|-de0 manuSya /4 / gomUtrikA-de0 vigrahagati /2 / gAmaSa-naminAtha bhagavAnakA zAsaka yakSa-de0 tIrtha kara//3 gorasa-de0 rs| gorasa zuddhi-de0 bhakSyAbhakSya /3 / golAcArya-nandisaMgha dezIyagaNakI gurvAvalIke anusAra Apa dezIya gaNa ke agraNI the| golava dezake adhipati honeke kAraNa ApakA nAma golAcArya prasiddha huaa| Apa traikAlya-yogIke guru aura AviddhakaraNa-padmanandi-kaumAradeva-saiddhAntikake dAdA guru the / samaya-vi0657-177 (ii0100-120)|-de0 itihAsa /75 / gotra karma-de0 varNa vyavasthA / / godAvarI-bharata kSetra AryakhaNDakI eka nadI-de0 manuSya /4 / gApasana-lADabAgaDasaMghakI paTTAvalIke anusAra Apa zAntisenake ziSya aura bhAvasenake guru the| samaya-vi, 1005 ( I0648)-de0 itihAsa /7/10 / gopucchaka-digambara sAdhuoM kA eka saMgha-de0 itihAsa / gopucchA -kSa sA/bhASA/563)-(guNazreNI kramako chor3a) jahA~ vizeSa (caya ) ghaTatA krama lIe~ ( alpabahutva) hoi tahA~ gopucchA saMjJA hai / (kSa.sA/bhASA/524)-vivakSita eka saMgraha kRSTiviSai jo antarakRSTInike vizeSa (caya) ghaTatA krama pAiye hai so yahA~ svasthAna gopucchA kahie hai| aura nicalI vivakSita saMgraha kRSTikI antakRSTitai UparakI anya saMgrahakRSTikI Adi kRSTike vizeSa ghaTatA krama pAie hai so yahA~ parasthAna gopucchA hie| gopur-dh./14|5,6,42/36/4 pAyArANaM vAre ghaDidagihA govura NAma / koToMke daravAjoMpara jo ghara bane hote haiM-vaha gopura kahalAte hai| gopya-digambara sAdhusaMgha-de0 itihAsa /6/7 / gomaTTa-de0 caamunnddraay| gomaTTasAra-mantrI cAmuNDarAyake artha A. nemicandra siddhAnta govadana-bhagavAn RSabhadevakA zAsaka yakSa-de0 tIrthakara/5/3 govaddhana-zrutAvatArako gurvAvalI ke anusAra bhagavAn vIrake pazcAta cauthe zrutakevalI hue| samaya-vI. ni 114-133 (I0 pU0 413 364)-de0 itihAsa /4/4 / govarddhana dAsa-pAnIpata nivAsI eka prasiddha paNDita the| pitA nandalAla the| ziSyakA nAma lakSmIcanda thaa| zakuna vicAra' nAmakI eka choTI-sI pustaka bhI likhI hai| samaya vi0 1762 (I0 1705) / (hindI jaina sAhitya itihAsa pR 176/ kaamtaaprsaad)| gAvinda-1-kRSNarAja prathamakA hI dUsarA nAma govinda prathama thAde0 kRSNarAja prathama / 2-rAjA kRSNarAja prathamakA putra 'zrI vallabha' govinda dvi0 prasiddha huA-de0 zrI vallabha / 3-govinda dvi0 ke rAjyapara adhikAra kara leneke kAraNa rAjA amoghavarSa ke pitA jagatuMgako govinda tR0 'jagatuMga' kahate haiN| (de0 jgtuNg)| 4-zaMkarAcArya ke guru / samaya-I0780-de0 vedAMta / gozAla- eka mithyAmata pravartaka-de0 puurnkshyp| jainendra sidAntakoza
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ gozIrSa 255 jJAnakA sUcIpatra gozIrSa-bharatakSetrake madhya AryakhaNDameM malayagirike nikaTa sthita eka parvata-de0 manuSya / / gosaga kAla-ma.bA/bhASAkAra/270) do ghar3I dina car3haneke bAdase lekara madhyAhnakAlame do ghar3I kama raheM utane kAlako gosargika kAla kahate hai| gor3a-1. bharatakSetra AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4) / 2. vartamAna baMgAlakA uttara bhAga / apara nAma punnddr'| (ma.pU /pra.48/paM pnnaalaal)| gor3apAda zaMkarAcAryake dAdA guru/samaya-I0780/-de0 vedaaNt| gauNa-gauNakA lakSaNa va mukhya gauNavyavasthA-de0 syAdvAda/3 / gAtama-1. zrutAvatArakI gurvAvalIke anusAra bhagavAca vIrake pazcAva prathama kevalI hue| Apa bhagavAnake gaNadhara the| ApakA pUrvaka nAma indrabhUti thaa|-de0 indrabhUti / samaya-vI0ni0-12 (I0pU0527515) ||-de0 itihAsa /4/4 / 2. (ha pU./18/102-106) hastinApura nagarImeM kApiSThalAyana nAmaka brAhmaNakA putra thaa| isake utpanna hote hI mAtA pitA mara gaye the| bhUkhA maratA phiratA thA ki eka dina muniyoMke darzana hue aura dIkSA le lI (zlo 50) / hajAravarSa paryanta tapa karake chaThe aveyakake suvizAla nAmaka vimAnameM utpanna huaa| yaha andhakavRSNikA pUrva bhava hai-de0 andhaka vRSNi / gautama RSi-naiyAyika matake Adi pravartaka the| 'nyAyasUtra' granthakI racanI kii|- de0 nyAya /1/7 / gaurava-de0 gArava / gaurikUTa-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / gauriva-vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara / - de0 vidyAdhara / gorA-1. bhagavAna vAsupUjyakI zAsaka yakSiNI-de. tIrtha kara 5/3 / 2. eka vidyAdhara vidyaa| -de0 vidyaa| jJa-jIvako 'jJa' kahaneko vivakSA-de0 jIva /1/2.3 / jJApta-jJapti kriyAkA lakSaNa-de0 cetanA /1 / jJapti va karoti kriyAmeM paraspara virodha-de0 cetanA 3 / / jJAta-(rA.bA./6/6/3/512/1) hinasmi ityasati pariNAme prANavyaparopaNe jJAtamAtraM mayA vyApAdita iti jJAtam / athavA 'aya prANI hantavyaH' iti jJAtvA pravRtte. jJAtamityucyate / mAraneke pariNAma na honepara bhI hiMsA ho jAnepara 'maiMne mArA' yaha jAna lenA jJAta hai| athavA, 'isa prANIko mAranA cAhie' aisA jAnakara pravRtti karanA jJAta hai| jJAta kathAga-dvAdazAMga zrutajJAnakA chaThA aMga-de0 zrutajJAna/ III jJAna-jJAna jIvakA eka vizeSa guNa hai jo sva va para donoMko jAnane meM samartha hai / baha pA~ca prakArakA hai-mati, zruta, avadhi, manaHparyaya va kevalajJAna / anAdi kAlase mohamizrita honeke kAraNa yaha sva va parameM bheda nahIM dekha paataa| zarIra Adi para padArthoMko hI nijasvarUpa mAnatA hai, isIse mithyAjJAna yA ajJAna nAma pAtA hai| jaba samyaktvake prabhAvase parapadArthose bhinna nija svarUpako jAnane lagatA hai taba bhedajJAna nAma pAtA hai| vahI samyagjJAna hai / jJAna vAstavameM samyaka mithyA nahIM hotA, parantu samyaktva yA mithyAtvake sahakArIpanese samyak mithyA nAma pAtA hai| samyagjJAna hI zreyomArgakI siddhi karane meM samartha honeke kAraNa jIvako iSTa hai| jIvakA apanA pratibhAsa to nizcaya samyagjJAna hai aura usako pragaTa karanemeM nimittabhUtta AgamajJAna vyavahAra samyagjJAna kahalAtA hai| tahA~ nizcaya samyagjJAna hI vAstavameM mokSakA kAraNa hai, vyavahAra samyagjJAna nhiiN| jJAna sAmAnya bheda va lakSaNa zAna sAmAnyakA lakSaNa / zAnakA lakSaNa bahicitprakAza-de0 drshn/2/35| bhUtArtha grahaNakA nAma zAna hai| | mithyAvRSTikA zAna bhUtArtha grAhaka kaise hai ? aneka apekSAoMse zAnake bheda / kSAyika va kSayopazamika rUpa bheda ___-(de0 kSaya va kSayopazama) samyak va mithyArUpa bheda -de0 jnyaan/III/1| svabhAva vibhAva tathA kAraNa-kArya jJAna -de0 upyog/I/1| svArtha va parArthazAna-de0 pramANa/1 va anumaan/1| pratyakSa parokSa va mati zrutAdi zAna-de0 vaha vaha nAma / dhArAvAhika zAna-de0 zrutajJAna /I 1 // jJAna nirdeza zAna va darzana sambandhI carcA-de0 darzana (upayoga)/25 zAnakI sattA indriyoMse nirapekSa hai| zraddhAna, zAna, cAritra tInoM kathaMcit zAnarUpa hai -de0 mokSamArga/3/3 / zraddhAna va zanameM antara-de0 samyagdarzana/I/4 | praza va zAnameM antara -de0 Rddhi/2| zAna va upayogameM antara-de0 upyog/I/2| zAnopayoga sAkAra hai-de0 AkAra/1/5 / zAnakA kathaMcit savikalpa va nirvikalpapanA -de0 viklp| pratyeka samaya nayA jJAna utpanna hotA hai -de0 avdhijnyaan/2| artha pratiartha pariNamana karanA zAnakA nahIM rAga kA kArya hai -de0 raag/2| zAnakI taratamatA sahetuka hai-de0 marma / 3/21 zAnopayogameM hI utkRSTa saMkleza va vizuddhi sambhava hai -de0 vishuddhi| kSAyopazamika zAna kathaMcit mUrtika hai-de0 muurt/7| zAnakA zeyArtha pariNamana sambandhI-de0 kevalajJAna/6 / zAnakA zeyarUpa pariNamanakA tAtparya -de0 kAraka/2/5 / zAna mArgaNAmeM ajJAnakA bhI grahaNa kyoN| -de0 maargnnaa/7|| zAnake atirikta sarvaguNa nirvikalpa hai| -de0 gunn/2/10| | jJAnakA svaparaprakAzakapanA svaparaprakAzakapanekI apekSA zAnakA lakSaNa / svaparaprakAzaka zAna hI pramANa hai| *. . jainendra siddhAnta koza
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 256 jJAnakA sUcIpatra svabhAva bhedase hI bheda jJAnakI siddhi hai| saMzA lakSaNa prayojanakI apekSA abhedameM bhI bheda / parake sAtha ekatvakA abhiprAya-de0 kAraka/2 / do dravyomeM athavA jItra va zarIrameM bheda-de0 kAraka/2 / nizcaya samyagdarzana hI bheda zAna hai| -de0 samyagdarzana II/1 / pramANa svayaM prameya bhI hai| nizcaya va vyavahAra donoM zAna kathaMcit svapara prakAzaka hai| jJAnake sva-prakAzakatvameM hetu| jJAnake para-prakAzakatvakI siddhi / zAna va darzana donoM sambandhI svaparaprakAzakatvameM hetu va samanvaya / -de0 darzanaM (upyog)/2| nizcayase svaprakAzaka aura vyavahArase paraprakAzaka kahanekA samanvaya -de0 kevalajJAna/6 / sva va para donoMko jAne vinA vastukA nizcaya hI nahI ho sakatA-de0 sptbhNgii/4/1|| jJAnake pA~coM bhedoM sambandhI paoNcoM jJAnoMke lakSaNa va viSaya --de0 vaha vaha nAma / zAnake paoNcoM bheda paryAya haiN| pA~coM zAnoMkA adhigamaja va nisrgjpnaa| -de0 adhigm| 2 | pA~coM bheda jJAnasAmAnyake aMza hai| paoNcoMkA jJAnasAmAnyake aMza honemeM zaMkA / mati Adi zAna kevalajJAnake aMza haiN| mati AdikA kevalazAnake aMza honemeM vidhi sAdhaka zaMkA smaadhaan| mati Adi zAna kevalazAnake aMza nahIM haiN| mati AdikA kevalajJAnake aMza hone va na honekA smnvy| 8 sAmAnya jJAna kevalajJAnake barAbara hai| 9 | pA~coM zAnoMko jAnanekA prayojana / pAMcoM zAnoMkA svAmitva / | eka jIvameM yugapat sambhava jJAna / zAna mArgaNAmeM Ayake anusAra hI vyaya honekA niyama -de0 maargnnaa| zAnamArgaNAmeM guNasthAna, mArgaNAsthAna, jIvasamAsa Adike svAmitva viSayaka 20 prarUpaNAe~-de0 sat / zAnamArgaNA sambandhI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ / -de0vaha vaha naam| kauna jJAnase marakara kahA~ utpanna ho aisI gati agati prarUpaNA -de0jnm/6|| samyaka mithyAjJAna bheda lakSaNa samyak va mithyAko apekSA zAnake bheda / samyagjJAnakA lakSaNa / ( cAra apekSAoMse) / mithyAjJAna sAmAnyakA lakSaNa / zruta Adi jJAna va azAnoke lakSaNa -de0vaha vaha nAma / samyak va mithyAjJAna nirdeza samyagjJAnake ATha agoMkA nAma nirdeza / ATha aMgoMke lakSaNa Adi |-de0 vaha vaha nAma / samyagjJAnake aticAra-de0 Agama/1 / samyagjJAnakI bhaavnaaeN| 3 / pA~coM jJAnoMmeM samyak mithyApanekA niyama / * | zAnake sAtha samyak vizeSaNakA sArthakya / -de0 jJAna/I11/1/2 meM samyagjJAnakA lakSaNa/2 / samyagjJAnameM cAritrakI sArthakatA-dre, cAritra/2 / samyagdazana pUrvaka hI samyagzAna hotA hai| samyagdarzana bhI kathaMcit zAna pUrvaka hotA hai| samyagdarzanake sAtha samyagjJAnakI vyApti hai para zAnake sAtha samyagdarzanakI nhiiN| samyaktva ho jAnepara pUrvakA hI mithyAzAna samyak ho jAtA hai| vAstavame,zAna mithyA nahIM hotA, mithyAtvake kAraNa hI mithyA kahalAtA hai| mithyAdRSTikA zAstrajJAna bhI mithyA hai| mithyAdRSTikA ThIka-ThIka jAnanA bhI mithyA hai| -de0 Upara nN08| samyagjJAnameM bhI kadAcit saMzayAdi-de0 ni zaMkita / samyagdRSTikA kuzAstrajJAna bhI kathaMcit samyaka hai| samyagdRSTi hI samyaktva va mithyAtvako jAnatA hai| bhUtArtha prakAzaka hI zAnakA lakSaNa hai -de0 jJAna/I/1 samyagjJAnako hI zAta saMjJA hai| mithyAzAnakI azAna saMjJA hai-de0 ajJAna/2 / samyak va mithyAzAnoMkI prAmANikatA va aprAmANikatA -de0 prmaann/4/2| zAbdika samyagzAna -de0 aagm| 10 | II bheda va abheda jJAna bheda va abheda jJAna nirdeza bheda jJAnakA lakSaNa / abheda zAnakA lkssnn| bheda zAnakA tAtparya SaTkArakI niSedha / bheda jJAnakA pryojn| -de0 jJAna/IV/3/1 jainendra siddhAnta koza
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 257 I jJAna sAmAnya I jJAna sAmAnya 1. bheda va lakSaNa samyagjJAna prAptimeM guru vinayakA mahattva -de0 viny/2| samyagmithyAtvarUpa mizra jJAna -deva mishr/7| jJAnadAna sambandhI viSaya -de0 upadeza/3 / ratnatrayameM kathacit bheda va abheda-de0 mokSa mArga/2,3 / samyagdarzana va samyagjJAname antara -de0 samyagdarzana/I/4 / samyaka va mithyAjJAna sambandhI zaMkA samAdhAna va samanvaya | tInoM azAnoMme kauna-kauna sA mithyAtva ghaTita hotA * * ajJAna kahanese kyA jJAnakA abhAva iSTa hai ? mithyAzAnako mithyA kahanekA kAraNa -de0 jJAna/III/2/8 / mithyAjJAnakI ajJAna saMjJA kaise hai| samyagdRSTike zAnako ajJAna kyo nahIM kahate -de0 jJAna/II/2/8 zAna va azAnakA samanvaya-de0 samyagdRSTi/1 meM jnyaanii| mithyAjJAna kSAyopazamika kaise hai? mithyAjJAna darzAnekA prayojana / * * 1. jJAnakA sAmAnya lakSaNa sa.si /1/2/6/1 jAnAti jJAyate'nena jJAptimAtra vA jJAnam / = jo jAnatA hai vaha jJAna hai ( katR sAdhana); jisake dvArA jAnA jAya so jJAna hai (karaNa sAdhana), jAnanAmAtra jJAna hai (bhAva sAdhana) / (rA.vA./ 1/1/24/6/1; 26/4/12), (dha.1/1,1,115/353/10);(syA.ma /16/ 215/27) / rA.vA./1/1/1/11 evaMbhUtanayavaktavyavazAta jJAnadarzanaparyAyapariNatAtmaiva jJAnaM darzanaM ca tatsvabhAvyAt / = evaM bhUtanayakI dRSTime jJAnakriyAmeM pariNata AtmA hI jJAna hai, kyoMki, vaha jJAnasvabhAvI hai| de0 AkAra/5 sAkAropayogakA nAma jJAna hai| de0 vikalpa/2 savikalpa upayogakA nAma jJAna hai| de0 darzana/1/3 bAhya citprakAzakA tathA vizeSa grahaNakA nAma jJAna hai| 2. bhUtArtha grahaNakA nAma jJAna hai dha 1/1,14/142/3 bhUtArthaprakAzanaM jJAnam / athavA sadbhAva vinizca yopalambhakaM jJAnam |...shuddhnyvivkssaayaaN tattvArthopalambhakaM jJAnam / ... dravyaguNaparyAyAnanena jAnAtIti jnyaanm| 1. satyArtha kA prakAza karanebAlI zakti vizeSakA nAma jJAna hai| 2. athavA sadbhAva arthAt vastusvarUpakA nizcaya karanevAle dharmako jJAna kahate hai| zuddhanamakI vivakSAme vastusvarUpakA upalambha karanevAle dharmako hI jJAna kahA hai| 3. jisake dvArA dravya guNa paryAyoko jAnate haiM use jJAna kahate hai| (pa.7/2,1,3/72) / syA,ma/16/221/28 samyagavai parItyena vidyate'vagamyate vastusvarUpamanayeti savit / -jisase yathArtha rItise vastu jAnI jAya use saMvit (jJAna ) kahate haiN| de0 jJAna/III/2/11 samyagjJAna kI hI jJAna saMjJA hai| 3. mithyAdRSTikA jJAna bhatArtha grAhaka kaise ho sakatA hai dha.1/9/1,1,4/142/3 mithyAdRSTInA kathaM bhUtArthaprakAzakamiti cenna, samyamithyAdRSTInA prakAzasya smaantoplmbhaad| kathaM punaste'jJAnina iti cenna (de0 jJAna/III/3/3)-viparyaya. kathaM bhUtArthaprakAzakamiti cenna, candramasyupalabhyamAna dvitvasyAnyatra sattvastasya bhuuttvopptteH| = prazna-mithyAdRSTiyoM kA jJAna bhUtArtha prakAzaka kaise ho sakatA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyo ki, samyagdRSTi aura mithyAdRSTi ke prakAzame samAnatA pAyI jAtI hai| prazna-yadi donoke prakAzame samAnatA pAyI jAtI hai to phira mithyAdRSTi jIva ajJAnI kaise ho sakatA hai ! uttara-(de0 pR. 266 ba ) prazna-(mithyASTikA jJAna viparyaya hotA hai) vaha satyAthekA prakAzaka kaise ho sakatA hai| uttara-aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki, candramAme pAye jAnevAle dvitvakA dUsare padArthoMme satva pAyA jAtA hai| isalie usa jJAname bhUtArthatA bana jAtI hai| 4. aneka prakArase jJAna ke bheda 1. jJAna mAgaNAkI apekSA ATha bheda Sa. kha/1/1,1/1 115/353 NANANuvAdeNa asthi madiaNNANI suda aNNANI vibhagaNANI AbhiNibohiyaNANI sudaNANI ohiNANI maNapajjavaNANI kevalaNANI cedi / - jJAnamArgaNAke anuvAdase matyajJAnI, zruta-ajJAnI, vibhaMgajJAnI, Abhinibodhika jJAnI (mati jJAnI), zutajJAnI, avadhijJAnI, mana parya yajJAnI aura kevalajJAnI * * * nizcaya vyavahAra samyagjJAna nizcaya samyagjJAna nirdeza | mArgaNAmeM bhAvazAna abhipreta hai--de. maargnnaa| nizcayajJAnakA mAhAtmya / bheda vijJAna hI samyagjJAna hai| jo ekako jAnatA hai vahI sarvako jAnatA hai -de0 zruta kevalI nizcayajJAna hI vAstavame pramANa hai---de0 pramANa/4 / abheda jJAna yA indriyajJAna ajJAna hai| AtmazAnake vinA sarva AgamazAna vyartha hai| nizcayazAnake apara nAma-de0 mokSamArga/2/5 / svasaMvedana jJAna yA zuddhAtmAnubhUti-de0 anubhava / vyavahAra samyagjJAna nirdeza vyavahArajJAna nizcayajJAnakA sAvana hai tathA isakA kaarnn| AgamajJAnako samyagjJAna kahanA upacAra hai| vyavahAra jJAna prAptikA prayojana / nizcaya vyavahAra jJAna samanvaya nizcayajJAnakA kAraNa prayojana / vyavahAra jJAnakA kAraNa prayojana -de0 jnyaan/IV/2/3| nizcaya vyavahAra zAnakA samanvaya / * * w * ww jainendra siddhAnta koza bhA02-33
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 258 IjJAna sAmAnya isalie indriyoMse jJAnako utpatti mAna lenepara unase jIvakI bhI utpattikA prasaMga prApta hotA hai| prazna-yadi yaha prasaMga prApta hotA hai to hoo| uttara-nahIM; kyoMki anekAntAtmaka jAtyantara bhAvako prApta aura jJAnadarzana lakSaNavAle jIvameM ekAntavAdiyodvArA mAne gaye sarvathA utpAda vyaya va dhra vatvakA abhAva hai| jIva hote haiM / (mU.A./228 ) (paM.kA /mU./41); (rA.bA./6/7/11/ 604/8) (dra.saM./To./42) / 2. pratyakSa parokSakI apekSA bheda dha. 1/1,9,116/pR./paM. tadapi jJAnaM dvividham pratyakSa parokSamiti / parokSa dvividhama, matiH zrutamiti / (353/12) / pratyakSaM trividham, avadhijJAna, manaHparyayajJAnaM, kevalajJAnamiti / (15851) 14 vaha jJAna do prakArakA hai-pratyakSa aura parokSa / parokSake do bheda haiM-matijJAna va zrutajJAna / pratyakSake tIna bheda haiM-avadhijJAna, manaHparyayajJAna aura kevalajJAna / (vizeSa dekho pramANa/1 tathA pratyakSa va prokss)| 3. nikSepoMkI apekSA bheda gha.9/4,1,45/184/7 NAmaTThavaNAdavyabhAvabheeNa cavihaM NANaM |-naam, sthApanA, dravya aura bhAvake bhedase jJAna cAra prakArakA hai-(vizeSa de0nikssep| 4. vibhinna apekSAoMse meda rA.vA./1/6/5/34/26 caitanyazaktavikArau jJAnAkAro jJeyAkArazca / rA.vA./2/5/14/41/2 sAmAnyAdekaM jJAnam pratyakSaparokSabhedAra dvidhA. dravyaguNaparyAyaviSayabhedAda vidhA nAmAdivikalpAccaturdhA, matyAdibhedAt paJcadhA ityevaM saMkhyeyAsaMkhyeyAnantavikalpaM ca bhavati jnyeyaakaarprinntibhedaat| -caitanya zaktike do AkAra haiM-jJAnAkAra aura jheyAkAra |...saamaanyruupse jJAna eka hai, pratyakSa va parokSake bhedase do prakArakA hai, dravya guNa paryAya rUpa viSayabhedase tIna prakArakA hai| nAmAdi nikSepoMke bhedase cAra prakArakA hai| mati AdikI apekSA pA~ca prakArakA hai| isa prakAra jJeyAkAra pariNatike bhedase saMkhyAta asaMkhyAta va ananta vikalpa hote haiN| dra.saM./TI./42/183/5 saMkSepeNa heyopAdeyabhedena dvidhA vyavahArajJAnamiti / saMkSepase heya va upAdeya bhedoMse vyavahAra jhAna do prakArakA hai| 3. jJAnakA svapara prakAzakapanA .. svapara prakAzakapanekI apekSA jJAnakA lakSaNa pra.sA/ta.pra/124 svaparavibhAgenAvasthite vizvaM vikalpastadAkArAva bhAsanaM / yastu mukuruhRdayAbhAga iva yugapadavabhAsamAnasvaparAkArArthavikalpastana jJAna -svaparake vibhAgapUrvaka avasthita vizva 'artha' hai| usake AkAroMkA avabhAsana 'vikalpa' hai| aura darpaNake nijavistArako bhA~ti jisameM eka hI sAtha sva-parAkAra avabhAsita hote haiM, aisA artha vikalpa 'jJAna' hai / (paM.dha/pU/541) (paM.dha/u./361, 837) / 2. svapara prakAzaka jJAna hI pramANa hai sa.si/1/10/68/4 yathA ghaTAdInAM prakAzane pradIpo hetuH svasvarUpaprakA zane'pi sa eva, na prakAzAntaraM mRgya tathA pramANamapIti avazya caitadabhyupagantavyam / jisa prakAra ghaTAdi padArthoke prakAza karane meM dIpaka hetu hai, aura apane svarUpake prakAza karane meM bhI vahI hetu hai. isake lie prakAzAntara nahIM DhUMDhanA pdd'taa| usI prakAra pramANa bhI hai, yaha bAta avazya mAna lenI cAhie / (raa.vaa/1/10/2/16/23)| . pa.mu/1/1 svApUrthivyavasAyAtmaka jJAna pramANa /1/-sva va apUrva (pahilese jisakA nizcaya na ho aise ) padArtha kA nizcaya karAnevAlA jJAna pramANa hai| (si.vi/ma1/3/12) / pramANanayatattvAlokAlaM kAra-svaparavyavasAyi jJAna pramANam / sva-para vyavasAyI jJAnako pramANa kahate hai| na.dI/1/628/22 tasmAtsvaparAvabhAsanasamartha savikalpakamagRhItagrAhaka samyagjJAnamevAjJAnamarthe nivarta yatpramANamityAhataM matam / ata. yahI niSkarSa nikalA ki apane tathA parakA prakAza karanevAlA savikalpaka aura apUrvArtha grAhI samyagjJAna hI padArthoMke ajJAnako dUra karanemeM samartha hai| isalie vahI pamANa hai| isa taraha jaina mata siddha huaa| 3. pramANa svayaM prameya bhI hai ga.vA./1/10/13/50/32 tata' siddhametata -- prameyam niyamAta prameyam, pramANaM tu syAtpramANaM syAtprameyam iti|= niSkarSa yaha hai ki 'prameya' niyamase prameya hI hai, kintu 'pramANa' pramANa bhI hai aura prameya bhii| vizeSa de0 pramANa 4. nizcaya va vyavahAra donoM jJAna kathaMcit svapara prakAzaka haiM ni.sA/tA.vR/156 atra jJAnina. svaparasvarUpaprakAzakatvaM kathaM ciduktam / ...parAzrito vyavahAraH iti vacanAt / . jJAnasya dharmo'yaM tAvat svaparaprakAzakatvaM pradIpavada / ghaTAdipramite. prakAzo dIpastAvadbhinnAvapi svayaM prakAzasvarUpatvAta svaM paraM ca prakAzayati / AtmApi vyavahAreNa jagattrayaM kAlatrayaM ca paraM jyoti.svarUpatvAta svayaMprakAzAtmakamAtmAnaM ca prakAzayati / atha nizcayapakSe'pi svaparaprakAzakatvamastyeveti satataniruparAganiraMjanasvabhAvaniratatvAt svAzrito nizcaya. iti vacanAda / sahajajJAnaM tAvata Atmana' sakAzAta saMjJAlakSaNaprayojanena bhinnAbhidhAnalakSaNalakSitamapi bhinnaM bhavati na vastuvRttyA ceti / ataH kAraNAta etadAtmagatadarzanasukhacAritrAdika 2. jJAna nirdeza 1. jJAnakI sattA indriyoMse nirapekSa hai ka.pA/1/1,1/634/46/4 karaNajaNidattAdo NedaM NANaM kevalaNANamidi ce; Na; karaNavAvArAdo puvvaM NANAbhAveNa jIvAbhAvappasaMgAdo / atthi tatthaNANasAmaNNa' Na NANaviseso teNa jIvAbhAvo Na hodi ti ceNa; tabbhAvalakravaNasAmaNNAdo pudhabhudaNANavisesANuvalaM bhAdo / - praznaindriyosa utpanna honeke kAraNa matijJAna Adiko kevalajJAna (ke aMza --de0 Age jJAna /I/8/) nahIM kahA jA sakatA ? uttara-nahIM, kyoMki yadi jJAna indriyoMse hI paidA hotA hai, aisA mAna liyA jAye, to indriya vyApArake pahile jIvake guNasvarUpa jJAnakA abhAva ho jAnese guNI jIvake bhI abhAvakA prasaMga prApta hotA hai| prazna-indriya vyApArake pahile jIvameM jJAnasAmAnya rahatA hai, jJAnavizeSa nahIM, ata. jIvakA abhAva nahIM prApta hotA hai| uttara-nahIM, kyoMki, tadbhAvalakSaNa sAmAnya se arthAt jJAnasAmAnyase jJAna vizeSa pRthagbhUta nahIM pAyA jAtA hai| ka.pA/1/1-1/14/3 jIvadavvassa iMdiehito uppattI mA hou NAma, kiMtu tatto NANamuppajjadi tti ce; Na; jovavadirittaNANAbhAveNa jIvassa vi uppattippasaMgAdo / hodu ca, Na: aNeyaMtappayasya jIvadavvassa pattajaccaMtarabhAvassa NANadasaNalakravaNassa eaNtvaaivisiiky-uppaayvydhuttaannmbhaavaado|-prshn-indriyose jIva dravyakI utpatti mata hoo, kintu unase jJAnako utpatti hotI hai, yaha avazya mAnya hai| uttara-nahIM, kyoki, jIvase atirikta jJAna nahIM pAyA jAtA hai, jainendra siddhAnta koza
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 259 I jJAna sAmAnya 6. jJAnake paraprakAzakapanekI siddhi pa. mu./1/8-6 ghaTamahamAtmanA vechi| karmavatkata karaNakriyApratIte / / - mai apane dvArA ghaTako jAnatA hU~ isa pratItimeM karmakI taraha kartA, karaNa va kriyAkI bhI pratIti hotI hai| arthAt karmakAraka jo 'ghaTa' usahI kI bhaoNti kartAkAraka 'maiM' va 'apane dvArA jAnanA' rUpa karaNa va kriyA kI pRthak pratIti ho rahI hai| jAnAti svAtmAnaM kAraNaparamAtmasvarUpamapi jAnAti / yahA~ jJAnIko sva-para svarUpakA prakAzakapanA kathaMcita kahA hai| parAzrito vyavahAraH' aisA vacana honese 'isa jJAnakA dharma to, dIpakakI bhaoNti svapara prakAzakapanA hai| ghaTAdikI pramitise prakAza va dIpaka donoM katha' cita bhinna honepara bhI svayaM prakAzasvarUpa honese sva aura parako prakAzita karatA hai; AtmA bhI jyoti svarUpa honese vyavahArase triloka aura trikAla rUpa parako tathA svayaM prakAzasvarUpa AramAko prakAzita karatA hai| aba 'svAzrito nizcaya.' aisA vacana honese satata nirUparAganiraMjana svabhAvame lInatAke kAraNa nizcaya pakSase bhI svaparaprakAzakapanA hai hii| (vaha isa prakAra) sahajajJAna AtmAse saMjJA lakSaNa aura prayojanakI apekSA bhinna jAnA jAtA hai, tathApi vastuvRttise bhinna nahIM hai| isa kAraNase yaha Atmagata darzana mukha cAritrAdi guNoM ko jAnatA hai aura svAtmAko arthAta kAraNa paramAtmAke svarUpako bhI jAnatA hai| (paM.dha/u./367-364) (aura bhI de0 anubhava/12) paM.gha/pU/665-666 vidhipUrvaH pratiSedhaH pratiSedhapurassaro vidhistvnyoH| maitrI pramANamiti vA svaparAkArAvagAhi yajjJAnam // 66 // ayamartho'rthavikalpo jJAnaM kila lakSaNaM svttstsy| ekavikalpo nayasAdubhayavikalpa. pramANamiti bodhaH / 6661 = vidhi pUrvaka pratiSedha aura pratiSedha pUrvaka vidhi hotI hai, kintu ina donoM nayoMkI maitrI pramANa hai / athavA svapara vyavasAyAtmaka jJAna pramANa hai|66|| sArAMza yaha hai ki nizcaya karake artha ke AkAra rUpa honA jo jJAna hai vaha pramANakA svayasiddha lakSaNa hai / tathA eka (sva yA parake) vikalpAtmaka jJAna nayAdhIna hai aura ubhayavikalpAtmaka pramANAdhIna hai / de0 darzana2/6-jJAna va darzana donoM svapara prakAzaka haiN| 5. jJAnake sva prakAzakatvameM hetu sa.si/1/10/68/6 prameyavatpramANasya pramANAntaraparikalpanAyAM svAdhigamAbhAvAva smRtybhaavH| tadabhAvAdvyavahAralopa: syAda yadi prameyake samAna pramANake lie anya pramANa mAnA jAtA hai to svakA jJAna nahIM honese smRtikA abhAva ho jAtA hai| aura smRtikA abhAva ho jAnese vyavahArakA lopa ho jAtA hai| laghIyastraya/56 svahetujanito'pyarthaH parichedyaH svato ythaa| tathA jJAnaM svahetUtthaM paricchedAtmakaM svata. 1-apane hI kAraNa utpanna honevAle padArtha jisa prakAra svataH jJeya hote haiM, usI prakAra apane kAraNase utpanna honevAlA jJAna bhI svataH jJeyAtmaka hai| (nyA.vi/1/3/ 68/15) / pa.mu/1/6-7,10-12 svonmukhatayA pratibhAsanaM svasya vyavasAya: / / arthasmeva tadunmukhatayA / 7 / zabdAnuccAraNe'pi svasyAnubhavanamarthavada / 10 ko vA tatpratibhAsinamarthamadhyakSamicchastadeva tathA neccheda / 11 / pradIpavata / 12 / -jisa prakAra padArthakI ora jhukanepara padArthakA jJAna hotA hai, usI prakAra jJAna jisa samaya apanI ora jhukatA hai to use apanA bhI pratibhAsa hotA hai| isIko sva vyavasAya arthAta jJAnakA jAnanA kahate hai|6-7 jisa prakAra ghaTapaTAdi zabdoMkA uccAraNa na karanepara bhI ghaTapaTAdi padArthoMkA jJAna ho jAtA hai, usI prakAra 'jJAna' aisA zabda na kahane para bhI jJAnakA jJAna ho jAtA hai / 10 ghaTapaTAdi padArthoM kA aura apanA prakAzaka honese jaisA dIpaka svaparaprakAzaka samajhA jAtA hai, usI prakAra jJAna bhI ghaTa paTa Adi padArthoM kA aura apanA jAnanevAlA hai. isalie use bhI svaparasvarUpakA jAnanevAlA samajhanA cAhie / kyoMki aisA kauna laukika va parIkSaka hai jo jJAnase jAne padArthako to pratyakSakA viSaya mAne aura svayaM jJAnako pratyakSakA viSaya na mAne / 11-12 / 4. jJAnake pAMcoM bhedoM sambandhI 1.jJAnake pA~coM bheda paryAya haiM dha. 1/1,9,1/37/1 paryAyatvAtkevalAdInAM - kevalajJAnAdi (pA~coMjJAna ) paryAyarUpa hai... 2. pA~coM bheda jJAnasAmAnyake aMza haiM gha. 1/1,1,1/37/1 paryAyatvArakevalAdInAM na sthitiriti cenna, atruTyajjJAnasaMtAnApekSayA tatsthairyasya virodhAbhAvAt / prazna-kevalajJAnAdi paryAyarUpa haiM, isalie AvRta avasthAmeM usakA (kevalajJAnakA) sadabhAva nahIM bana sakatA hai 1 uttara-yaha zaMkA bhI ThIka gahIM hai, kyoMki, kabhI bhI nahIM TUTanevAlI jJAnasantAnakI (jJAna sAmAnyakI ) apekSA kevalajJAnake sadabhAva mAna lene meM koI virodha nahI AtA hai / (de0 jnyaan/I/4/7)| sa. sA./A/204 yadetattu jJAnaM nAmaikaM padaM sa eSa paramArthaH saakssaanmokssopaayH| na cAbhinibodhikAdayo bhedA idamekaM padamiha bhindanti kitu tepIdamevaikaM padamabhinandanti / -yaha jJAna (sAmAnya) nAmaka eka pada paramArtha svarUpa sAkSAt mokSakA upAya hai / yahA~ matijJAnAdi (jJAnake ) bheda isa eka padako nahIM bhedate kintu ve bhI isI eka padakA abhinandana karate haiM / (dh.1/1,1,1/37/5)| jJAnabindu / pR. 1 kevalajJAnAvaraNa pUrNa jJAnako AvRta karaneke atirikta mandajJAnako utpanna karanemeM bhI kAraNa hai| 3. jJAna sAmAnyake aMza hone sambandhI zaMkA dha. 6/1,6-1,5/7/1 Na savvAvayavehi NANassuvalaMbho hodu tti vottuM juttaM, AvaridaNANabhAgANamuvalaM bhvirohaa| AvaridaNANabhAgA sAvaraNe jIve kimatthi Aho Natthi tti |...dntttthiynne avalaM bijamANe AvaridaNANabhAgA sAvaraNe vi jIve asthi jIvadavvAdo pudhabhUvaNANAbhAvA, vijjamANaNANabhAgAdo AvaridaNANabhAgANamabhedAdo vA / AvaridANAvaridANaM kadhagattamidi ce Na, rAhu-mehehi aavridaannaavridmujjidumNddlbhaagaannmegttvlNbhaa| prazna-yadi sarva jIvoMke jJAnakA astitva siddha hai, to phira sarva avayavoke sAtha jJAna upalambha honA caahie| uttara-yaha kahanA upayukta nahIM hai, kyoMki, AvaraNa kiye gaye jJAnake bhAgokA upalambha mAnane meM virodha AtA hai / prazna-AvaraNayukta jIvameM AvaraNa kiye gaye jJAnake bhAga hai athavA nahIM hai (sata hai yA asava hai)| uttara-dravyArthika nayake abalambana karanepara AvaraNa kiye gaye jJAnake aMza sAbaraNa jIvameM bhI hote haiM, kyoki, jIvase pRthagbhUta jJAnakA abhAva hai| athavA vidyamAna jJAnake aMzase AvaraNa kiye gaye jJAnake aMzoMkA koI bheda nahIM hai| prazna-jJAnake AvaraNa kiye gaye aura AvaraNa nahIM kiye gaye aMzoke ekatA kaise ho sakatI hai / uttara-nahI, kyoki, rAhu aura meghoke dvArA sUryamaNDala aura candramaNDalake Avarita aura anAvarita bhAgoke ekatA pAyI jAtI hai| (rA. vA/8/6/4 5/571/4 ) / 4. matijJAnAdi bheda kevala jJAnake aMza haiM ka. pA./1/1,1/631/44/4 Na ca kevalaNANamasiddhaH kevalaNANassa sasaveyaNapaccavakheNa NiAheNuvalaM bhaado| yadi kahA jAya ki kevala jainendra siddhAnta koza
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 260 / jJAna sAmAnya jJAna asiddha hai, so bhI bAta nahIM hai, kyoki, svasa vedya pratyakSake dvArA kevalajJAnake aMzarUpa jJAnakI (mati Adi jJAnoko) nidhi rUpase upalabdhi hotI hai| ka. pA 1/1,1/337/56/7 kevalaNANasesAvayavANamasthita gmmde| tado Ava ridAvayavo sabapajjavo paccakkhANumAvisao hodUNa siddho| kA kevalajJAnake pragaTa azo ( matijJAnAdi ) ke atirikta zeSa azyabokA astitva jAnA jAtA hai| ata sarvaparyAyarUpa kevalajJAna avayavI jisake ki pragaTa aMzoke atirikta zeSa avayava AvRta hai, pratyakSa aura anumAnake dvArA siddha hai| arthAt usake pragaTa aMza ( matijJAnAdi) svasavedana pratyakSake dvArA siddha haiM aura AvRta aMza anumAna pramANake dvArA siddha haiN| nandi sUtra/45 kevalajJAnAvRta kevala yA sAmAnya jJAnakI bheda-kiraNe bho matyAvaraNa, zrutAvaraNa Adi AvaraNose cAra bhAgome vibhAjita ho jAtI hai, jaise megha AcchAdita sUryako kiraNe caTAI Adi AbaraNose choTe bar3e rUpa ho jAtI hai / ( jJAna bindu/pR. 1) / 5. matijJAnAdikA kevalajJAnake aMza honekI vidhi sAdhaka zakA samAdhAna stuvlNbhaado| jIvammi ekkaM kevalaNANaM, taM ca NissesamAvaridaM / katto puNa caduNNaM NANANaM sNbhvo| Na, chAraNNacchaggIdo apphuppattIe iva savvadhAdiNA AvaraNeNa AvaridakevalaNANAdo caduNNaM NANANamuppattIe virohaabhaavaado| prazna--jIva kyA pA~ca jJAna svabhAvavAlA hai yA kevalajJAna svabhAvavAlA hai| uttara-jIva kevalajJAna svabhAvavAlA hI hai| phira bhI aisA mAnanepara AvaraNIya zeSa jJAnoMkA (svabhAva rUpase ) abhAva honese unake AvaraNa karmokA abhAva nahIM hotA, kyoki kevalajJAnAvaraNIyake dvArA AvRta hue bhI kevalajJAnake (viSayabhUta) rUpI dravyoko pratyakSa grahaNa karanemeM samartha kucha ( matijJAnAdi ) avayavoko sambhAvanA dekhI jAtI hai|.. ina cAra jJAnoM ke jo jo Avaraka karma hai ve matijJAnAvaraNIya, zrutajJAnAvaraNIya, avadhijJAnAvaraNIya aura mana.paryayajJAnAvaraNIya karma kahe jAte haiN| isalie kevalajJAnasvabhAva jIvake hanepara bho jJAnAvaraNIyake pA~ca bheda hai, yaha siddha hotA hai / prazna kevalajJAnAvaraNIya kama kyA sarvaghAtI hai yA deshghaatii| uttara-kevala jJAnAvaraNIya dezaghAtI to nahIM hai, kintu sarvadhAtI hI hai, kyoMki vaha kevalajJAnakA ni.zeSa AvaraNa karatA hai| phira bhI jIvakA abhAva nahIM hotA, kyoki kevala jJAnake AvRta honepara bhI cAra jJAnoMkA astittra upalabdha hotA hai / prazna-jIvameM eka kevalajJAna hai| use jaba pUrNatayA AvRta kahate hoM, taba phira cAra jJAnokA sadbhAva kaise sambhava ho sakatA hai| uttaranahI, kyoki jisa prakAra rAkhase DhakI huI agnise vASpakI utpatti hotI hai usI prakAra sarvaghAtI AvaraNake dvArA kevalajJAnake AvRta honepara bhI usase cAra jJAnokI utpatti honeme koI virodha nahIM AtA hai| de jJAna/2/1 prazna-indriya jJAnase utpanna honevAle matijJAna AdikA kevalajJAnake aMza nahIM kaha sakate ? uttara-(jJAna sAmAnyakA astitva indriyokI apekSA nahIM krtaa|) dha. 1/1,1,1/37/4 rajojuSAM jJAnadarzane na magalIbhUtake valajJAnadarzanayoravayavAviti cenna, tAbhyAM vyatiriktayostayorasattvAt / matyAdayo'pi santoti cenna tadavasthAnAM matyAdivyapadezAt / tayoH kevalajJAnadarzAGkarayormagalatve mithyAdRSTirapi maMgalaM tatrApi tau sta iti cebhavatu tadrUpatayA maMgalaM, na mithyAtvAdInAM maMgalam / kathaM punastajjJAnadarzanayormagalatvamiti cenna .. pApakSayakAritvatastayorupapatte / prazna-AvaraNase yukta jIvo ke jJAna aura darzana magalIbhUta kevalajJAna aura kevaladarzanake avayava hI nahIM ho sakate haiN| uttara aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoki, kevalajJAna aura kevaladarzanase bhinna jJAna aura darzanakA sadbhAva nahIM pAyA jAtA / prazna-unase atirikta bhI jJAnAdi to pAye jAte haiN| inakA abhAva kaise kiyA jA sakatA hai / uttara-usa ( kevala ) jJAna aura darzana sambandhI avasthAokI matijJAnAdi nAnA saMjJAe~ hai| prazna-kevalajJAnake aMkurarUpa chadmasthoke jJAna aura darzanako magalarUpa mAna lenepara mithyAdRSTi jIva bhI maMgala saMjJAko prApta hotA hai, kyoki , mithyAdRSTi jIvameM bhI ve aMkura vidyamAna hai| uttara-yadi aisA hai to bhale hI mithyAdRSTi jIyako jJAna aura darzanarUpase maMgalapanA prApta ho, kintu itanese hI ( usake) mithyAtva avirati Adiko magalapanA prApta nahIM ho sakatA hai| prazna-phira mithyAdRSTiyo ke jJAna aura darzanako maMgalapanA kaise hai / uttara-aisI zaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki, samyagdRSTiyoke jJAnadarzanakI bhaoNti mithyAdRSTiyo ke jJAna aura darzanameM pApakA kSayakArIpanA pAyA jAtA hai| dha. 13/5.5,21/213/6 jIvo ki paMcaNANasahAvo Aho kevalaNANasahAvo tti |...jiivo kevalaNANasahAvo ceva / Na ca sesAvaraNANamAvaraNijjAbhAveNa abhAvo, kevalaNANavaraNIeNa Avaridassa vi kevalaNANassa rUvidavANaM paccakravaggahaNakravamANamavayavANaM saMbhavadaMsaNAdo ..edesi caduNaM NANANaM jAmAvArayaM kammaM taM madiNANAvaraNIyaM sudaNANAvaraNIyaM ohiNANAvaraNIyaM maNapajjavaNANAvaraNIyaM ca bhaNNade / tado kevalaNANasahAve jIve sate viNANAvaraNIyapaMca bhAvo tti siddha / kevalaNANAvaraNIya ki sabaghAdI Aho desghaadii|...nn tAva kevalaNANAvaraNIyaM desaghAdo, kitu savvaSAdI ceSa, NissemAvaridakebala nnaannttaado| Na ca jIvAbhAvo, kevalaNANeNa Avaridevi caNNaM NANANa 6 matyAdi jJAna kaMvalajJAnake aMza nahIM haiM dha7/2,1,47/60/3 Na ca chAreNoThThaddhaggiviNiggayabapphAe aggivavaeso aggibuddhI vA aggivavahAro vA atthi aNuvalaM bhaado| tado NedANi NANANi kevalaNANaM / bhasmase DhakI huI agni (dekho UparavAlI zakA) se nikale hue vASpako agni nAma nahIM diyA jA saktA, na usameM agnikI buddhi utpanna hotI hai, aura na agnikA vyavahAra hI, kyo ki vaisA pAyA nahIM jaataa| ataeva ye saba mati Adi jJAna kevalajJAna nahIM ho skte| 7. matyAdi jJAnoMkA kevalajJAnake aMza hone va na hone kA samanvaya / gha 13/11.21/215/4 edANi cattAri viNANANi kevalaNANassa avayavA Na hoti, vigalANaM parokravANaM sakkhayANaM savaDDhINaM sagalapaccavarakhakkhayabaDi DhahANivivajjidakevalaNANassa avyvttvirohaado| puvaM kevalaNANassa cattAri vi NANANi avayavA idi uttaM, taM kadhaM dhaDade / Na, NANasAmaNNayavekkhiya tadavayavakta paDi virohaabhaavaado| =prazna-ye cAroM hI jJAna kevalajJAnake avayava nahIM, kyoMki ye vikala haiM, parokSa hai, kSaya sahita hai aura vRddhihAni yukta haiN| ataeva inhe sakala, pratyakSa tathA kSaya aura vRddhihAnise rahita kevala jJAnake avayava mAnane meM virodha AtA hai| isalie jo pahile kevalajJAnake cAroM hI jJAna avayava kahe haiM, vaha kahanA kaise bana sakatA hai| uttara-nahIM; kyoki, jJAnasAmAnyako dekhate hue cAra jJAnako usake avayava mAnane meM koI virodha nahIM aataa| -de0 jJAna/I/2/1 / 8. sAmAnya jJAna kevalajJAnake barAbara hai prasA./ta pra./48 samastaM jJeyaM jAnan jJAtA samastajJe yahetukasamastajJeyAkAraparyAyapariNatasakalai kajJAnAkAraM cetanatvAt svAnubhavapratyakSamAtmAnaM pariNamati / evaM kila drvysvbhaav.| =(samasta dAhyAkAra jainendra siddhAnta koza
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 261 II bheda va abheda jJAna paryAyarUpa pariNamita sakala eka dahana vata) samasta jJeyako jAnatA huA jJAtA (kevalajJAnI) samasta jJeyahetuka samastajJeyAkAraparyAyarUpa pariNamita sakala eka jJAna jisakA (svarUpa) hai, aise nijarUpase jo cetanAke kAraNa svAnubhava pratyakSa hai, usarUpa pariNamita hotA hai| isa prakAra vAstavame dravyakA svabhAva hai| paM.dha./pU./160-192 na ghaTAkAre'pi cita. zeSAMzAnAM niranbayo nAza / lokAkAre'pi "cito niyatAMzAnAM na cAsadutpatti / - jJAnako ghaTake AkArake barAbara honepara bhI usake ghaTAkArase atirikta zeSa aMzokA jisa prakAra nAza nahIM ho jaataa| isI prakAra jJAnake niyata aMzoMko lokake barAbara honepara bhI asatakI utpatti nahIM hoto 1161 / kintu ghaTAkAra vahI jJAna lokAkAzake barAbara hokara kevalajJAna nAma pAtA hai / 10 / / 9. pA~coM jJAnoMko jAnanekA prayojana ni.sA./tA.vR./12 ukteSu jJAneSu sAkSAnmokSamUlamekaM nijaparamatatvaniSTha sahajajJAnameva / api ca pAriNAmikabhAvasvabhAvena bhavyasya paramasvabhAvatvAt sahajajJAnAdaparamupAdeyaM na zamasti / = ukta jJAnoM meM sAkSAta mokSakA mUla nijaparamatattvameM sthita aisA eka sahaja jJAna hI hai| tathA sahajajJAna pAriNAmikbhAvarUpa svabhAvake kAraNa bhavyakA paramasvabhAva honese, sahajajJAnake atirikta anya kucha upAdeya nahIM hai| II bheda va abheda jJAna 1.bheda va abheda jJAna 1. bheda jJAnakA lakSaNa sa. sA./mU /181-183 uvaoge uvaogo kohAdinu Naritha ko vi uvogo| koho koho ceva hi ubaoge Nasthi khalu koho / 181 / aTThaviyappe kamme Nokamme cAvi Natthi ubogo| uvaomammi ya kamma gokammaM cAvi No atthi / 182 / eyaM du avivarIdaM NANe jaiyA du hodi jIvassa / taiyA Na kici kuvvadi bhAvaM uvaogasuddhappA 1183 sa.sA./A./181-183 tato jJAnameva jJAne eva krodhAdaya eva krodhAdipveveti sAdhu siddhabheda vijJAnam / = upayoga upayogameM hai krodhAdi (bhAvakoM) meM koI bhI upayoga nahIM hai| aura krodha (bhAva karma) krodhameM hI hai, upayogame nizcayase krodha nahIM hai / 18 / ATha prakArake (dravya ) karmomeM aura nokarmameM upayoga nahI hai aura upayogameM karma tathA nokarma nahI hai / 18 / aisA aviparIta jJAna jaba jIvake hotA hai taba vaha upayogasvarUpa zuddhAtmA upayogake atirikta anya kisI bhI bhAvako nahIM karatA / 183 / isalie upayoga upayogameM hI hai aura krodha krodhameM hI hai, isa prakAra bhedavijJAna bhalIbhaoNti siddha ho gyaa| cA.pA./mU./38 jIvAjIvavihattI jo jANai so havei snnnnaannii| rAyAdidosarahilo jiNasAsaNe mokravamaggutti / 38 -- jo puruSa- jIva aura ajIva (davya karma, bhAvakarma va nokarma) inakA bheda jAnatA hai vaha samyagjJAnI hotA hai| rAgAdi doSose rahita vaha bheda jJAna ho jinazAsaname mokSamAga hai / (mo.paa./muu./41)| pra.sA/tA.va./5/6/16 rAgAdibhyo bhinno'yaM svAtmotthasukhasvabhAvaH paramAtmeti bhedavijJAnaM / -rAgAdi bhinna yaha svAtmottha sukhasva bhAvI AtmA hai, aisA bheda vijJAna hotA hai| sva.sto/TI./22/55jIvAditattve sukhAdibhedapratItirbha dajJAnaM / jIvAdi sAtoM tatvomeM sukhAdikI arthAt svatattvakI svasaMvedanagamya pRthak pratIti honA bhedajJAna hai| 10. pA~coM jJAnoMkA svAmitva (Sa. vaM.1/101/sU.116-122/361-367) sUtra jJAna jIva samAsa guNasthAna 1-2 120 mati kumati va kuzzruti | sarva 14 jIvasamAsa 1-2 110-118 | vibhaMgAvadhi saMjJI pacendriya paryApta / mati, zruti, avadhi | saMjJI paMcendriya tiryaMca va manuSya paryA. aparyA. |4-12 mana. paryaya saMjJI pacendriya paryApta manu 6-12 122 kevalajJAna | saMjJI paryApta, ayogI- 13,14, | kI apekSA siddha 116 mati, zruta, avadhi saMjJo paryApta jJAna ajJAna mizrita 121 3 . 2. abheda jJAnakA lakSaNa vR dra.saM./TI./22/55 sukhAdau, bAlakumArAdau ca sa evAhamityAtmadravyasyAbhedapratItirabhedajJAnaM / - indriya sukha AdimeM athavA bAla kumAra Adi avasthAomeM, 'yaha hI mai hU~' aisI AtmadravyakI abheda pratIti honA abheda jJAna hai| (vizeSa-de0 st)| 11. eka jIvameM yugapat sambhava jJAna ta.sU./1/30 ekAdIni bhAjyAni yugapadekasminnAcaturvyaH // 30 // rA.vA/6/30/4,6/60-61 ete hi matizrute sarvakAlabhavyabhicAriNI nAradaparvatavata / (4/10/26) / ekasminnAtmanyekaM kevalajJAnaM kSAyikatvAt / (10/11/24) / ekasminnAtmani dve matizrute / kacit trINi matizrutAvadhijJAnAni, matizrutamanaHparyayajJAnAni vA kaciccatvAri matizrutAva dhimana paryayajJAnAni / na paJcai kasmin yugapada saMbhavanti 118/81/17) -1. ekako Adi lekara yugapata eka AtmAme cAra taka jJAna hone sambhava hai| 2. vaha aise-mati aura zruta to nArada aura parvatakI bhaoNti sadA eka sAtha rahate hai / eka AtmAmeM eka jJAna ho to kevala jJAna hotA hai kyoki vaha kSAyika hai, do hoM to matita: tIna hoM to mati, zruta, avadhi athavA mati, zruta, mana paryaya; cAra ho to mati, zruta, avadhi, aura mnHpryy| eka AtmAme pA~coM jJAna yugapat kadApi sambhava nahI hai / 3. bheda jJAnakA tAtparya SaTakArakI niSedha pra.sA./mU./160 NAhaM deho Na maNo Na caiva vANI Na kAraNaM tesi / kattA Na Na kArayidA aNUmatA Neva kattANaM |160|-maiN na deha hU~, na mana hU~, aura na vANI huuN| unakA kAraNa nahIM hU~, kartA nahIM hU~, karAnevAlA nahIM hU~ aura kartAkA anumodaka nahIM huuN| (s.sh./muu./54)| sa./sA/i/323/ka 200 nAsti sarvo'pi saMbandhaH paradravyAtmatattvayoH / kartR karmatvasaMbandhAbhAve tatktRtA kutaH / 200 / sa.sA/A/325/ka201 ekasya vastuna ihAnyatareNa sArdha. saMbandha eva sakalo'pi yato niSiddha / tatkrtR karma ghaTanAsti na vastubhedaH pazyantvakartR munayazca janAzca tattvam / 201 / para dravya aura AtmatattvakA koI bhI sambandha nahI hai, taba phira unameM kartAkarma sambandha kaise ho sakatA hai| aura usakA abhAva honese AtmAke paradravyakA kartRtva kahA~se ho sakatA hai / 200 / kyoki isa lokameM eka bastukA anya vastuke sAtha sampUrNa sambandha hI niSedha kiyA gayA hai. isalie jahA~ vastubheda hai arthAt bhinna vastueM haiM yahA~ kartAkarma panA jainendra siddhAnta koza
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 262 III samyak mithyA jJAna dhaTita nahIM hotaa| isa prakAra muni jana aura laukikajana tattvako akartA dekho / 201 / 4. svabhAvabhedase hI bheda jJAnakI siddhi hai syA.ma/16/200/13 svabhAvabhedamantareNAnyavyAvRttibhedasyAnupapatte / vastuoMmeM svabhAvabheda mAne binA una vastuoMmeM vyAvRtti nahIM bana sktii| 5. saMjJA lakSaNa prayojanakI apekSA abhedameM bhI bheda paM.kA/tA.vR/50/66/7 guNaguNinoH saMjJAlakSaNaprayojanAdibhede'pi pradeza bhedAbhAvAdapRthagbhUtatvaM bhnnyte|=gunn aura guNI meM saMjJA lakSaNa prayojanAdise bheda honepara bhI pradezabhedakA abhAva honese unameM apRthakabhUtapanA kahA jAtA hai| paM.kA/tA.vR/154/224/11 sahazuddhasAmAnyavizeSacaitanyAtmakajIvAstitvAtsakAzAtsaMjJAlakSaNaprayojanabhede'pi dravyakSetrakAlabhAvairabhedAditi -sahaja zuddha sAmAnya tathA vizeSa caitanyAtmaka jIvake do astitvoMmeM (sAmAnya tathA vizeSa astitvame) saMjJA lakSaNa va prayojanase bheda honepara bhI dravya kSetra kAla va bhAvase uname abheda hai / (pra.sA/ta.pra/97) III samyaka mithyA jJAna 1. bheda va lakSaNa 1. samyak va mithyAkI apekSA jJAnake bheda ta.sU/1/1,31 matizrutAvadhimana.paryayakevalAni jJAnam / matizrutAva dhayo viparyayazca |31mti, zruta, avadhi, manaHparyaya aura kevala ye pA~ca jJAna haiM / / mati zruta aura avadhi ye tIna jJAna viparyaya arthAta mithyA bhI hote haiM / 31 / (paM.kA/ma/41/) / (dr.sN/m/)| go.jI/mU/300-2011650 ceva hoMti NANA madisudaohimaNaM ca kevalayaM / khayauksa miyA cauro kevalaNANa have khaiyaM / 300 / aNNANatiyaM hodi husaNNANatiyaM khumiccha aNaudaye |...3011-mti, zruta, avadhi, mana.paryaya aura kevala ye samyagjJAna pA~ca hI haiN| je samyagdRSTika mati zruta avadhi e tIna samyagjJAna haiM teI tInoM mithyAtva vA anantAnubandhI koI kaSAyake udaya hote tatvArthakA azraddhAnarUpa pariNayA jIva ke tInoM mithyAjJAna ho hai| unake kumati, kuzruta aura vibhaMga ye nAma ho hai| 2. samyagjJAnakA lakSaNa 1. tattvAryake yathArtha adhigamakI apekSA paM.kA/mU./107 tesimadhigamo NANaM / ...107 / una nau padArthoMkA yA sAta tattvoMkA adhigama samyagjJAna hai / (mo.paa./muu./38)| sa.si./1/1/5/6 yena yena prakAreNa jIvAdayaH padArthA vyavasthitAstena tenAvagama samyagjJAnam |-jis jisa prakArase jIvAdi padArtha avasthita haiM usa usa prakArase unakA jAnanA samyagjJAna hai| (rA vA/1/ 1/2/4/6) / (pa.pra /mU/2/26) (dha.1/1,1,120/364/5) / rA.vA /1/1/2/4/3 nayapramANavikalpapUrvako jIvAdyarthayAthAtmyAvagama. samyagjJAnam / -naya va pramANake vikalpa pUrvaka jIvAdi padArthoM kA yathArtha jJAna samyagjJAna hai| (na.ca vR./326) / sa.sA./A./155 jIvAdijJAnasvabhAvena jJAnasya bhavanaM jJAnam / jIvAdi padArthoke jJAnasvabhAvarUpa jJAnakA pariNamana kara samyagjJAna hai| 2. saMzayAdi rahita zAnakI apekSA ra.ka.pA./42 anyUnamana tirikta yAthAtathyaM vinA ca vipriitaa| niHsaMdehaM veda yaMdAhustajjJAnamAgaminaH / 42 / jo jJAna vastuke sva rUpako nyUnatArahita tathA adhikatArahita, viparItatArahita, jaisAkA taisA, sandeha rahita jAnatA hai, usako Agamake jJAtA puruSa samyagjJAna kahate haiN| sa.si./1/1/5/7 vimohasaMzayaviparyayanivRttyartha smygvishessnnm| - jJAnake pahile samyagvizeSaNa vimoha (anadhyavasAya) saMzaya aura viparyaya jJAnoMkA nirAkaraNa karaneke lie diyA gayA hai| (rA.vA/1/ 1/2/4/7) / (n.dii./1/8418)| dra.saM./mU/42 saMsayavimohavinbhamavivajjiyaM appprsruuvss| gahaNaM sammaNNANaM sAyAramaNeyabheyaM tu|4|aatmsvruup aura anya padArthake svarUpakA jo saMzaya vimoha aura vibhrama (viparyaya) rUpa kujJAnase rahita jAnanA hai vaha samyagjJAna hai / (sa.sA /tA.vR./155) / 3. bheda zAnakI apekSA mo.pA./mU/41 jIvAjIvavihattI joi jANei jiNavaramaeNaM / te saNNANaM bhaNiyaM bhaviyatyaM savvadarisIhiM / 4 / jo yogI muni jIva ajIva padArtha kA bheda jinavarake matakari jANe hai so samyagjJAna sarvadarzI kahyA hai so hI satyArtha hai| anya chadmasthakA kahyA satyArtha naahiiN| (caa.paa./5/38)| si.vi./vR./10/16/684/23 sadasadvyavahAranibandhanaM samyagjJAnam / sat aura asat padAthoMne vyavahAra karanevAlA samyagjJAna hai| ni.sA /tA.vR./51 tatra jinapraNItaiyopAdeyatattvaparicchittireva samya rajJAnam / jina praNIta heyopAdeya tattvoM kA jJAna hI samyagjJAna hai| dra.saM./TI./42/183/3 saptatattvanavapadArtheSu 'madhya' nizcayanayena svkiiyshuddhaatmdrvyN...upaadey'| zeSaM ca heyamiti saMkSepeNa heyopAdeyabhedena dvidhA vyavahArajJAnamiti / =sAta tattva aura nau padArthoM meM nizcayanayase apanA zuddhAtmadravya hI upAdeya hai| isake sivAya zuddha yA azuddha parajIva ajIva Adi sabhI heya hai| isa prakAra saMkSepase heya tathA upAdeya bhedose vyavahAra jJAna do prakArakA hai| saM.sA./tA.va./155 teSAmeva samyakaparicchittirUpeNa zuddhAtmano bhinnatvena nizcaya' samyagjJAnaM / una navapadArthoMkA hI samyak paricchitti rUpa zuddhAtmAse bhinnarUpameM nizcaya karanA samyagjJAna hai| aura bhI dekho jJAna /II/1-(bheda jJAnakA lakSaNa) 4. svasaMvedakI apekSA nizcaya lakSaNa ta.sA./1/18 samyagjJAnaM punaH svArthavyavasAyAtmakaM viduH / ...|18| - jJAnameM artha (viSaya) pratibodhake sAtha-sAtha yadi apanA svarUpa bhI pratibhAsita ho aura vaha bhI yathArtha ho to usako samyagjJAna kahanA caahie| pra. sA./ta.pra.5 sahajazuddhadarzanajJAnasvabhAvAtmatattvazraddhAnAvabodhalakSaNa samyagdarzanajJAnasaMpAdakamAzrama...|= sahaja zuddha darzana jJAna svabhAvavAle AtmatattvakA zraddhAna aura jJAna jisakA lakSaNa hai, aise samyagda rzana aura samyagjJAnakA sampAdaka hai... ni.sA/tA.vR./3 jJAnaM tAvata teSu triSu paradravyaniravalambanatvena niHzeSatAntarmukhayogazakteH sakAzAta nijaparamatattvaparijJAnam upAdeyaM bhvti| -paradravyakA avalambana liye binA nizeSa rUpase antarmukha yogazaktime-se upAdeya ( upayogako sampUrNa rUpase antarmukha karake grahaNa karane yogya ) aisA jo nija paramAtmatattvakA parijJAna so jJAna hai| sa.sA./tA.vR/38 tasminneva zuddhAtmani svasaMvedana' samyagjJAnaM / usa zuddhAtmameM ho svasaMvedana karanA samyagjJAna hai| (pra.sA./tA.va./240/ 333/16) / dra.saM./TI./42/184/4 nirvikalpasvasaMvedanajJAnameva nizcayajJAna bhnnyte| -nirvikalpa svasaMvedanajJAna hI nizcayajJAna hai| jainendra siddhAnta koza
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAna pra.saM./TI./5/2/210/191 tasyaiva zuddhAtmano nirupAdhisvasaMvedanakSamabhedajJAnena midhyAtvarAgAdiparabhAvebhya pRthakparicchedanaM samyagjJAna :usa zuddhAtmAko upAdhirahita svasaMvedanarUpa bhedajJAnadvArA midhyArAgAdi parabhAvose bhinna jAnanA samyagjJAna hai / dra. saM /TI./40/163/11 tasyaiva sukhasya samasta vibhAvebhyaH pRthak paricchedanaM samyagjJAnam | usI (atIndriya) sukhakA rAgAdi samasta vibhAvoMse svasaMvedana jJAnadvArA bhinna jAnanA samyagjJAna hai / de0 anubhava /9/2 (smasaMvedanakA lkssnn)| 3. midhyAjJAna sAmAnyakA lakSaNa sa.si /1/31/137/3 viparyayo mithyetyarthaH / kutaH punareSAM viparyaya' / mithyAdarzanena sahaikArtha samayAyAt sarajaskakaTukAlADugatadugdhvasa ('matizrutA viparyayazca ) hasa sUtrame jAye hue viparyaya zabdakA artha mithyA hai / mati zruta va avadhi ye tInoM jJAna mithyA bhI haiM. aura samyak bhii| prazna- ye viparyaya kyoM hai ? uttara - kyoMki mithyAdarzana ke sAtha eka AtmA meM inakA samavAya pAyA jAtA hai| jisa prakAra raja sahita kaDavI tU baDI meM rakhA dUdha kaDavA ho jAtA hai usI prakAra mithyAdarzanake nimittase ye mithyA ho jAte haiM / ( rA. vA./1/31/1/11/30 ) / 263 zlo. vA. 4/1/31/8/195 sa ca sAmAnyato mithyAjJAnamatropavarNyate / kina saMgRhIyate sUtra meM viparyaya zabda sAmAnya rUpa se sabhI mithyAjJAno svarUpa hotA huA mithyAjJAnake saMzaya viparyaya aura anadhyavasAya ina tIna bhedoMke saMgraha karaneke lie diyA gayA hai| gha. 12/4,2,8,10/286/5 bauddha-naiyAyika-sAMkhya-mImAMsaka - cArvAka - vaizeSikAdidarzanarucyatuvida jJAnaM mithyAjJAnam - nayA yika, sAMkhya, mImAMsaka, cArvAka aura vaizeSika Adi darzanoMkI rucise sambaddha jJAna mithyAjJAna kahalAtA hai / na. ca. vR / 238 Na muNaha vatthusahAvaM ahavivarIyaM Nikhakkhado muNai / taM iha micchaNANaM vivarIyaM sammarUva khu / 238 | = jo vastuke svabhAvako nahIM pahacAnatA hai athavA ulaTA pahicAnatA hai yA nirapekSa pahicAnatA hai vaha mithyAjJAna hai| isase viparIta samyagjJAna hotA hai / ni. sA/ tA. vR/11 tatraivAvastuni vastubuddhirmipyAjJAnaM / athavA svAtmaparijJAnavimukhatvameva midhyAjJAna usI (arhantamArga se pratikUla mArga meM ) kahI huI avastumeM vastubuddhi vaha mithyAjJAna hai, athavA nijAtmAke parijJAnase vimukhatA vahI mithyAjJAna hai / dra. saM/ TI / 5 /14/10 aSTavikalpamadhye matizrutAvadhayo mithyAtvodayavazAdviparItAbhinivezarUpANyajJAnAni bhavanti una ATha prakArake jJAnamati zruta, tathA avadhi ye tIna jJAna mithyAtva ke udayase viparIta abhinivezarUpa ajJAna hote hai / " 2. samyaka va mithyAjJAna nirdeza 1. samyagjJAnake ATha aMgakA nAma nirdeza sU. A./266 kAle vigae uhAle mahagAne saheba hina paMja anya tadubhayaM pApAcArI duaviho [20] svAdhyAyakA manavacana kAyase zAstrakA vinaya, yatna karanA pUjAsatkArAdise pAThAdika karanA, tathA guru yA zAstrakA nAma na chipAnA, varNa pada vAkyako zuddha paDhanA, anekAnta svarUpa artha ko ThIka ThIka samajhanA, tathA arthako ThIka ThIka samajhate hue pAThAdika zuddha paDhanA isa prakAra (krama se kAla, vinaya, upadhAna, bahumAna, tathA nihnava, vyaJjana zuddhi, artha III samyak mithyA jJAna zuddhi, tadubhaya zuddhi; ina ATha aMgoMkA vicAra rakhakara svAdhyAya karanA mai) jJAnAdhArake ATha bheda hai| (aura bhI de0 vinaya /2/6 (pu. si. u. 36) 1 2. samyagjJAnakI bhAvanAe~ pu. 29/16 mA sAnuprekSaNaM parivartana samradezanaM ceti jJAtavyA jJAnabhAvanA | 6| jaina zAstroMkA svayaM paDhanA, dUsaroM se pUchanA, padArtha ke svarUpakA cintavana karanA, zloka Adi kaNTha karanA tathA samIcIna dharmakA upadeza denA ye paoNca jJAnako bhAvanAe~ jAnanI caahie| noTa- (inhIM ta.sU./6/24 me svAdhyAya ke bheda kahakara ginAyA hai|) 3. pA~coM jJAnoM meM samyagmithyApanekA niyama ta.sU./1/1,11 matibhUtAdhimanaH parvatAni jJAnam matizrutA viparyayazca // 31 // mati zruta avadhi manaparyaya va kevala ye pA~ca jJAna haiN| inameM se mati zruta aura avadhi ye tIna mithyA bhI hote hai aura samyaka bhI zeSa do samyaka hI hote hai | 11 | slovA./4/1/31/3-10/114 mAdayaH samAkhyAtAstaevetyavadhA raNAt gRhyate kadAcinna mana parayakevale // 3 // niyamena tayoH samyagbhAvanirNayata sadA / mithyAtva kAraNAbhAvAdvizuddhAtmani sambhavAda 181 matAvijJAna kiM tu syaatkdaacn| mithyeti te va nirdiSTA viparyaya ihAGginAm || samuccinoti casteSAM samyaktvaM vyavahArika mukhyaM tadanuktI tu teSAM midhyAtvameva hi te viparyaya eveti sUtre cennAvadhAryate / cazabdamantareNApi sadA samyavatvamatvataH | 10|-mati Adi tIna jJAna hI mithyA rUpa hote hai: manaHparyaya va kevalajJAna nahIM, aisI sUcanA deneke lie hI sUtra meM avadhAraNArtha 'ca' zabdakA prayoga kiyA hai 131 - ve dono jJAna niyama se sampa hI hote haiM, kyoMki midhyAtva ke kAraNabhUta mohanIyakarmakA abhAva honese vizuddhAtmAmeM hI sambhava hai |4| mati, zruta va avadhi ye tona jJAna to kabhI kabhI mithyA ho jAte hai| isI kAraNa sUtrame unheM viparyaya bhI kahA hai 191 'ca' zabda se aisA bhI saMgraha ho jAtA hai ki yadyapi midhyAdRhike bhI mati Adi jJAna vyavahArameM samIcIna kahe jAte hai, parantu mukhyarUpase to ve mithyA hI haiM | yadi sUtrameM ca zabdakA grahaNa na kiyA jAtA to ve tInoM bhI sadA samyakarUpa samajhe jA sakate ve viparyaya aura ina dono zabdoMse unake mithyApakI bhI sUcanA milatI hai | 10| 4. samyagdarzana pUrvaka ho samyagjJAna hotA hai ? rasA./47 sambhaviNA saNNAnaM saccArita na hoi niyameNa samyagdarzanake binA samyagjJAna va samyacAritra niyamase nahIM hote haiN| sa.si / 2 /1/7/2 kathamamyahi hAnasya samyagvyapadezahetutvAda kathamabhyarhitatvaM / prazna- samyagdarzana pUjya kyo hai uttara- kyoki samyagdarzanase jJAnameM samIcInatA AtI hai| (paM. gha. / i./767) / .si./29.32trAdau samyaktvaM samupAzrayaNIyamakhitayatnena tasmi satyeva yato bhavati jJAnaM cAritraM ca / 21 / pRthagArAdhanamiSTaM darzanasahabhAvino'pi bodhasya lakSaNabhedena yato nAnAkhaM saMbhavarapanayo / 32 = ina tInoM darzana jJAna cAritrameM pahile samasta prakAra ke upAyoMse samyagdarzana bhaleprakAra aMgIkAra karanA cAhie, kyoMki isake astitva meM hI samyagjJAna aura samyagvAritra hotA hai // 21 // yadyapi samyagdarzana va samyagjJAna ye donoM eka sAtha utpanna hote haiM, tathApi inameM lakSaNa bhedase pRthaktA sambhava hai // 32 // = = jainendra siddhAnta koza /
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 264 III samyaka mithyA jJAna ana.dha./3/15/264 ArAdhya darzanaM jJAnamArAdhyaM tatphalatvataH / sahabhAve'pi te hetuphale dIpaprakAzavat / 15 / -samyagdarzanakI ArAdhanA karake hI samyagjJAna kI ArAdhanA karanI cAhie, kyoMki jJAna samyagdarzanakA phala hai| jisa prakAra pradIpa aura prakAza sAtha hI utpanna hote haiM, phira bhI prakAza pradIpakA kArya hai, usI prakAra yadyapi samyagdarzana va samyagjJAna sAtha sAtha hote hai, phira bhI samyarajJAna kArya hai aura samyagdarzana usakA kAraNa / 5. samyagdarzana bhI kathaMcit jJAnapUrvaka hotA hai sa.sA./mU./17-18 jaha NAma ko vi puriso rAyANaM jANiUNa sadahadi / totaM aNucaradi puNo asthatthIo payatteNa / 17 / evaM hi jIvarAyA NAdavyo taha ya saddahadabbo / aNucaridavyo ya puNo so ceva du mokkhakAmeNa / 18 / jaise koI dhanakA arthI puruSa rAjAko jAnakara (usakI) zraddhA karatA hai aura phira prayatnapUrvaka usakA anucaraNa karatA hai arthAta usakI sevA karatA hai, usI prakAra mokSake icchukako jIva rUpI rAjAko jAnanA cAhie, aura phira isI prakAra usakA zraddhAna karanA caahie| aura tatpazcAt usI kA anucaraNa karanA cAhie arthAta anubhavake dvArA usameM tanmaya honA cAhie / na.ca.vR/248 sAmaNNa aha visesa daThave gANaM havei abiroho / sAhai taM sammattaM NahU puNa taM tassa vivarIyaM / 2481= sAmAnya tathA vizeSa dravya sambandhI aviruddhajJAna hI samyaktvakI siddhi karatA hai| usase viparIta jJAna nhiiN| 6. samyagdarzanake sAtha samyagjJAnakI vyApti hai para jJAnake sAtha samyaktvakI nhiiN| bha.A./m /4/22 daMsaNamArAhateNa NANamArAhida bhave NiyamA / ... / NANaM ArAhatassa desaNaM hoi bhayaNijjaM / 4 / -samyagdazanakI ArAdhanA karanevAle niyamase jJAnArAdhanA karate haiM, parantu jJAnArAdhanA karanebAleko darzanakI ArAdhalA ho bhI athavA na bhI ho| vipryyH| tathA hi, samyagdRSTiryathA cakSurAdibhI rUpAdInupalabhate tathA mithyAdRSTirapi matyajJAnena yathA ca samyagdRSTiH zrutena rUpAdIna jAnAti nirUpayati ca tathA mithyAvRSTirapi shrutaajnyaanen| yathA cAvadhijJAnena samyagdRSTiH rUpiNo'nivagacchati tathA mithyaadRssttivibhjnyaaneneti| atrocyate-"sadasatoravizeSAdyahacchopalabdherunmattavata (ta.sU./1/32)"...tathA hi, kazcinmithyAdarzanapariNAma Aramanyavasthito rUpAdya palabdhau satyAmapi kAraNa viparyAsaM bhedAbhedaviparyAsaM svarUpaviparyAsaM ca jAnAti / ...evamanyAnapi parikalpanAbhedAn dRSTeSTaviruddhAnmithyAdarzanodayAtkalpayanti tatra ca zraddhAnamutpAdayanti / tatastanmatyajJAnaM zrutAjJAnaM vibhaMgajJAnaM ca bhavati / samyagdarzanaM punastattvArthAdhigame zraddhAnamutpAdayati / tatastanmatijJAnaM zrutajJAnamavadhijJAnaM ca bhavati / -prazna-yaha (mati, zruta va avadhijJAna ) viparyaya kyoM hai| uttara~-kyoki mithyAdarzanake sAtha eka AtmAmeM inakA samavAya pAyA jAtA hai / jisa prakAra rajasahita kaDavI tU baDImeM rakhA gayA dUdha kaDavA ho jAtA hai, usI prakAra mithyAdarzanake nimittase yaha viparyaya hotA hai| prazna-kaDavI tUMbaDIme AdhArake doSase dUdhakA rasa mIThese kaDavA ho jAtA hai yaha spaSTa hai, kintu isa prakAra matyAdi jJAnoMkI viSayake grahaNa karanemeM viparItA nahIM mAlUma hotii| khulAsA isa prakAra haijisa prakAra samyagdRSTi cakSu Adike dvArA rUpAdika padArthoko grahaNa karatA hai usI prakAra mithyAdRSTi bhI matijJAnake dvArA grahaNa karatA hai| jisa prakAra samyagdRSTi zrutake dvArA rUpAdi padArthoMko jAnatA hai aura unakA nirUpaNa karatA hai, usI prakAra mithyASTi bhI zruta ajJAnake dvArArUpAdi padArthoM ko jAnatA hai aura unakA nirUpaNa karatA hai / jisa prakAra samyagdRSTi avadhijJAnake dvArArUpI padArthoMkojAnatA hai usI prakAra mithyAdRSTi bhI vibhaMga jJAnake dvArA rUpI padArthoMko jAnatA hai| uttara-isIkA samAdhAna karaneke lie yaha agalA sUtra kahA gayA hai ki "vAstavika aura avAstavikakA antara jAne binA, jaba jaisA jIme AyA usa rUpa grahaNa honeke kAraNa, unmattavana usakA jJAna bhI ajJAna hI hai|" ( arthAta vAstavameM sata kyA hai aura asata kyA hai, caitanya kyA hai aura jaDa kyA hai, ina bAtokA spaSTa jJAna na honeke kAraNa kabhI satako asada aura kabhI asatako sat kahatA hai / kabhI caitanyako jar3a aura kabhI jaDa ( zarIra ) ko caitanya kahatA hai| kabhI kabhI satako sata aura caitanyako caitanya isa prakAra bhI. kahatA hai| usakA yaha saba pralApa unmattakI bhaoNti hai| jaise unmatta mAtAko kabhI strI aura kabhI strIko mAtA kahatA hai| vaha yadi kadAcita mAtAko mAtA bhI kahe to bhI usakA kahanA samIcIna nahIM samajhA jAtA usI prakAra mithyASTikA uparokta pralApa bhale hI ThIka kyoM na ho samIcIna nahIM samajhA jA sakatA hai) khulAsA isa prakAra hai ki AtmAmeM sthita koI mithyAdarzanarUpa pariNAma rUpAdikakI upalabdhi honepara bhI kAraNaviparyAsa, bhedAbheda viparyAsa aura svarUpaviparyAsako utpanna karatA rahatA hai / isa prakAra mithyAdarzanake udayase ye jIva pratyakSa aura anumAnake viruddha nAnA prakArakI kalpanAe~ karate hai, aura uname zraddhAna utpanna karate haiN| isalie inakA yaha jJAna matiajJAna. zruta-ajJAna aura vibhaMga jJAna hotA hai| kintu samyagdarzana tattvArtha ke jJAname zraddhAna utpanna karatA hai, ata: isa prakArakA jJAna mati jJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna hotA hai| (rA.vA./1/31/2-3/ 12/1 ) tathA ( rA.vA./1/12/pR.12); (vizeSAvazyaka bhASya/115 se syAdvAda maMjarI/23/274 para uddhRta) (pN.vi./1/77)| dha.7/2,1,44/85/5 kimaTThaM puNa sammAiTThINANassa paDiseho Na kIrade vihi-paDisehabhAveNa doNhaNANaNaM visesAbhAvA / Na parado vadiribhAvasAmaNNamaveviravaya estha paDiraho hojja, 'ktui appaNo avagayarethe jamhi jIve saddahaNa Na buppajjadi avagayatyavivarIyasaidhuppAyaNamicchattudayamaleNa tattha ja NANaM tamaNNANamidi bhnnnni,nnaannphlaabhaavaado| 7. samyaktva ho jAne para pUrvakA hI mithyAjJAna samyaka ho jAtA hai sa.si /1/1/6/7 jJAnagrahaNamAdau nyAyya, darzanasya tatpUrvakatvAt alpAkSaratvAcca / naitadya ktaM, yugapadutpatte. / yadA. AtmA samyagdarzanaparyAyeNAvirbhavati tadaiva tasya matyajJAnazrutAjJAnanivRttipUrvakaM matijJAnaM zratajJAnaM cAvibhavati ghanapaTala vigame savitu. pratApaprakAzAbhivyaktivada / = prazna-sUtrameM pahile jJAnakA grahaNa karanA ucita hai, kyoki eka to darzana jJAnapUrvaka hotA hai aura dUsare jJAnameM darzana zabdakI apekSA kama akSara haiN| uttara-yaha kahanA yukta nahIM hai, kyoMki darzana aura jJAna yugapat utpanna hote haiN| jaise megha paTalake dUra ho jAne para sUrya ke pratApa aura prakAza eka sAtha pragaTa hote hai, usI prakAra jisa samaya AtmAkI samyagdarzana paryAya utpanna hotI hai usI samaya usake mati-ajJAna aura zruta ajJAnakA nirAkaraNa hokara mati jJAna aura zruta jJAna pragaTa hote hai| (rA.vA/1/1/28-30/6/16) (paM.dha./3/ 1. vAstava meM jJAna mithyA nahIM hotA. mithyAtvake kAraNa hI mithyA kahalAtA hai| sa.si./1/312/137/4 kathaM punareSAM viparyayaH / mithyAdarzanena sahakArya samavAyAt sarajaskakaTukAlAbugatadugdhavat / nanu ca tatrAdhAradoSAda dugdhasya rasaviparyayo bhavati / na ca tathA matyajJAnAdInAM viSayagrahaNe jainendra siddhAnta koza
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 265 III samyak mithyA jJAna 9. mithyASTikA zAstrajJAna bhI mithyA va akiMci de. jJAna/IV/1/4-[AtmajJAnake binA sarva AgamajJAna akiMci dhaDa-par3atthaMbhAdisu micchAiTThINaM jahAvagama saddahaNamuvalambhade ce; Na, tattha vi tassa annbhvsaaydsnnaado| Na cedamasiddha 'idamevaM ceveti' nnicchyaabhaavaa| adhavA jahA disAmUDho vaNNa-gaMdha-rasa-phAsajahAvagama saddato vi aNNANI kuccade jahAvagamadisasadahaNAbhAvAdo, evaM thaMbhAdipayatthe jahAvagamaM sahahaMto vi aNNANI buccade jiNavayaNeNa sddhnnaabhaavaado|prshn-yhaaN samyagdRSTike jJAnakA bhI pratiSedha kyoM na kiyA jAya, kyoki, vidhi aura pratiSedha bhAvase mithyAdRSTijJAna aura samyagdRSTijJAnameM koI vizeSatA nahIM hai 1 uttara-yahA~ anya padArthomeM paratvabuddhike atirikta bhAvasAmAnyakI apekSA pratiSedha nahIM kiyA gayA hai, jisase ki samyagdRSTijJAnakA bhI pratiSedha ho jaay| kintu jJAta vastumeM viparIta zraddhA utpanna karAnevAle mithyAtvodayake balase jahaoNpara jIvameM apane jAne hue padArtha meM zraddhAna nahIM utpanna hotA, vahA~ jo jJAna hotA hai vaha ajJAna kahalAtA hai, kyoMki usameM jJAnakA phala nahIM pAyA jaataa| zaMkA-dhaTa paTa stambha Adi padArthoM meM mithyAdRSTiyoMke bhI yathArtha zraddhAna aura jJAna pAyA jAtA hai / uttara-nahIM pAyA jAtA, kyoMki, unake usake usa jJAnameM bhI anadhyavasAya arthAta anizcaya dekhA jAtA hai| yaha bAta asiddha bhI nahIM hai, kyoMki, 'yaha aisA hI hai aise nizcayakA yahA~ abhAva hotA hai| athavA, yathArtha dizAke sambandhameM vimUDha jIva varNa. gaMdha, rasa aura sparza ina indriya viSayoMke jJAnAnusAra zraddhAna karatA huyA bhI ajJAnI kahalAtA hai, kyoMki, usake yathArtha jJAnakI dizAmeM zraddhAnakA abhAva hai| isI prakAra stambhAdi padArthoM meM yathAjJAna zraddhA rakhatA huA bhI jIva jina bhagavAnke vacanAnusAra zraddhAnake abhAvase ajJAnI hI kahalAtA hai| sa.sA./A/72 AkulatvotpAdakatvAdduHkhasya kAraNAni khasvAsravAH, bhagavAnAtmA tu nityamevAnAkulatvasvAbhAvenAkAryakAraNatvAdduravasyAkAraNameva / ityevaM vizeSadarzanena yadaivAyamAtmAsravayorbhedaM jAnAti tadaiva krodhAdibhya Asravebhyo nivartate, tebhyo'nivartamAnasya pAramArthikatandajJAnasiddha tataH krodhAdyAsravanivRttyavinAbhAvino jJAnamAtrAdevAjJAnajasya paudgalikasya karmaNo bandhanirodhaH sidhyeta / = Asrava AkulatAke utpanna karanevAle haiM isalie duHkhake kAraNa haiM, aura bhagavAn AtmA to, sadA hI nirAkulatA-svabhAvake kAraNa kisIkA kArya tathA kisIkA kAraNa na honese, duHkhakA akAraNa hai|' isa prakAra vizeSa ( antara) ko dekhakara jaba yaha AtmA, AtmA aura AsravoMke bhedako jAnatA hai, usI samaya krodhAdi AsravoMse nivRtta hotA hai, kyoMki, uname jo nivRtti nahIM hai use AtmA aura AsravoM ke pAramArthika bhedajJAnakI siddhi hI nahIM huii| isalie krodhAdi AsravoMse nivRttike sAtha jo avinAbhAvI hai aise jJAnamAtrase hI, ajJAnajanya paudgalika karma ke bandhakA nirodha hotA hai| (tAtparya yaha ki mithyAdRSTiko zAstrake AdhArapara bhale hI AstravAdi tattvoMkA jJAna ho gayA ho para mithyAtvavaza svatattva dRSTise ojhala honeke kAraNa vaha usa jJAnako apane jIvanapara lAgU nahIM kara paataa| isIse use usa jJAnakA phala bhI prApta nahIM hotA aura isIlie usakA vaha jJAna mipA hai / isase viparota samyagdRSTikA tattvajJAna apane jIvana para lAgU honeke kAraNa samyaka hai)| sa sA./paM.jayacanda/72 prazna-avirata samyagdRSTiko yadyapi mithyAtva va anantAnubandhI prakRtiyoMkA Asrava nahIM hotA. parantu anya prakRtiyokA to Asrava hokara bandha hotA hai| isalie jJAnI kahanA yA ajJAnI? uttara-samyagdRSTi jIva jJAnI hI hai, kyoMki vaha abhiprAya pUrvaka AtravoMse nivRtta huA hai| aura bhI de0 jJAna/III/3/3 mithyASTikA jJAna bhI bhUtArtha grAhI honeke kAraNa yadyapi kathaMcit samyaka hai para jJAnakA asalI kArya (Asava nirodha) na karaneke kAraNa vaha ajJAna hI hai| de. rAga/6/1 [ paramANu mAtra bhI rAga hai to sarva Agamadhara bhI AtmAko nahIM jAnatA] sa.sA./mU /317 Na muyaha payaDimabhavyo muTha vi ajjhAiUNa satthANi / guiduddhapi pibaMtA Na paNNayA NivivasA hU~ti / -bhalIbhA~ti zAstroMko paDhakara bhI abhavya jIva prakRtiko ( apane mithyAtva svabhAvako) nahIM chodd'taa| jaise mIThe dUdhako pIte hue bhI sarpa nirviSa nahIM hote| ( sa. sA./mU./274) da. pA./mU./4 samattarayaNabhaTThA jANatA bahuvihAI stthaaii| ArAhaNAvirahiyA bhamati tatthaiva tattheva / 4 / samyaktva ratnase bhraSTa bhale hI bahuta prakArake zAstroko jAno parantu ArAdhanAse rahita hone ke kAraNa saMsArameM hI nitya bhramaNa karatA hai|| yo. sA. a./7/44 saMsAraH putradArAdiH puMsAM saMmUDhacetasAm / sasAro viduSAM zAstramadhyAtmarahitamAtmanAm / 44 - ajJAnIjanoMkA saMsAra to putra strI Adi hai aura adhyAtmajJAna zUnya vidvAnokA saMsAra zAstra hai| dra. saM./50/215/7 para uddhRta-yasya nAsti svayaM prajJA zAstraM tasya karoti kim / locanAbhyAM vihInasya darpaNa' ki kariSyati / -jisa puruSake svayaM buddhi nahIM hai usakA zAstra kyA upakAra kara sakatA hai| kyoMki netroMse rahita puruSakA darpaNa kyA upakAra kara sakatA hai / arthAta kucha nahIM kara sktaa| syA. ma /23/274/15 tatparigRhItaM dvAdazAGgamapi mithyAzrutamAmananti / teSAmupapatti nirapekSa yadRcchayA vastutattvopalambhasaMrambhAt / -mithyAdRSTi bAraha (1) aMgoko paDhakara bhI unheM mithyA zruta samajhatA hai, kyoMki, vaha zAstroMko samajhe binA unakA apanI icchAke anusAra artha karatA hai| (aura bhI dekho pIche isIkA naM08) paM. dha./u./770 yatpunadravyacAritraM zrutajJAnaM vinApi dRk / na tajjJAna na cAritramasti cetkarmabandhakRt / 770 / jo samyagdarzanake binA dravyacAritra tathA zrutajJAna hotA hai vaha na samyagjJAna hai aura na samyagcAritra hai| yadi hai to vaha jJAna tathA cAritra kevala karmabandhako hI karanevAlA hai| 10. samyagdRSTikA kuzAstra jJAna mI kathaMcit samyaka hai syA. ma /23/274/16 samyagdRSTiparigRhItaM tu mithyAzrutamapi samyak zrutatayA pariNamati samyagdRzAm / marva viduNdezAnusAripravRttitayA mithyAzutoktasyApyarthasya yathAvasthitavidhiniSedhaviSayatayonnayanAta / -samyagdRSTi mithyAzAstroMko paDhakara unhe samyakazruta samajhatA hai, kyoMki samyagdRSTi sarvajJadevake upadezake anusAra calatA hai, isalie vaha mithyA AgamokA bho yathocita vidhi niSedharUpa artha karatA hai| 11. samyagjJAnako hI jJAna saMjJA hai mU A./267-268 jeNa tacca bibujjheja jeNa cittaM nnirujjhdi| jeNa attA visujjhajja ta NANaM jiNasAsaNe / 267 / jeNa rAgA virajjejja jeNa seema rajjadi / jeNa mettI pabhAvejja taM NANaM jinnsaasnne|268| -jisase vastukA yathArtha svarUpa jAnA jAya, jisase manAkA vyApAra ruka jAya, jisase AtmA vizuddha ho, jinazAsanameM use hI jJAna kahA gayA hai / 267 / jisase rAgase virakta ho, jisase zreyasa mArga meM rakta ho, jisase sarva prANiyoM meM maitrI pravata, bahI' jinamatameM jJAna kahA gayA hai / 268 // jainendra siddhAnta koza bhA0 2-34
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 266 III samyak va mithyA jJAna paM. sa./prA /1/117.jANaiM tikAlasahie davvaguNapajjae bahubbhee / paccakravaM ca parovaravaM aNeNa NANa ttiNaM viti / 117 = jisake dvArA jIva trikAlaviSayaka sarva dravya, unake samasta guNa aura unakI bahuta bhedavAlI paryAyoMko pratyakSa aura parokSarUpase jAnatA hai. use nizcayase jJAnIjana jJAna kahate hai / (dha. 1/1,1,4/gA 61/144), (paM.ta. sa./2/ 293), (go, jI/mU./266/648) sa. sA/paM.jayacanda/74 mithyAtva jAneke bAda use vijJAna kahA jAtA __ hai| (aura bhI de. jJAnIkA lakSaNa) 3. samyak va mithyAjJAna sambandhI zaMkA-samAdhAna va samanvaya 1. tInoM ajJAnoMmeM kauna-kauna-sA mithyAtva ghaTita hotA hai zlo. vA. 4/1/31/13/118/6 matau zrute ca trividhaM mithyAtvaM boddhavyaM materindriyAnindriyanimittakatvaniyamAva / zrutasyAnindriyanimittakatva niyamAi dvividhamavadhau saMzayAdvinA vipryyaandhyvsaayaadhityrthH| = matijJAna aura zrutajJAnameM tono prakArakA mithyAtva ( saMzaya, viparyaya, anadhyavasAya) samajha lenA cAhie / kyoM ki matijJAnake nimittakAraNa indriya aura anindriya haiM aisA niyama hai tathA zrutajJAnakA nimitta niyamase anindriya mAnA gayA hai| kintu avadhijJAnameM saMzayake binA kevala viparyaya va anadhyavasAya sambhavate hai ( kyoki yaha indriya anindriyakI apekSA na karake kevala AtmAse utpanna hotA hai aura saMzaya jJAna indriya va anindriyake binA utpanna nahI ho sktaa|) .. ajJAna kahanese kyA yahA~ jJAnakA abhAva iSTa hai dha.7/2,1,44/84/10 etya codao bhaNadi-aNNANamidi butte kiM NANassa abhAvo gheppadi Aho Na gheppadi tti / NAillo pakkho madiNANAbhAve madipuvvaM sudami di kaTTu sudaNANassa vi abhaavppsNgaado| Na cedaM pitANamabhAve sbnnaannaannmbhaavppsNgaado| NANAbhAve Na dasaNaM pi donnnnmnnnnonnaavinnaabhaavaado| NANadaM saNAbhAve Na jIvo vi, tassa tallakkhaNattAdo tti| Na vidiyapakravo vi, paDisehassa phalAbhAvappasaMgAdo tti| ettha parihAro buccade-Na paDhamapakravadosasaMbhavo, pasajjapaDiseheNa estha pojnnaabhaavaa| Na vidiyapakranutadoso vi, appe hito vidirittAsesadavvotu savihibahasaMThiesu paDisehassa phlbhaabuvlNbhaado| kimaLaM puNa sammAiTThINANassa paDiseho Na kiirde| prazna-ajJAna kahanepara kyA jJAnakA abhAva grahaNa kiyA hai yA nahIM kiyA hai| prathama pakSa to bana nahIM sakatA, kyoMki matijJAnakA abhAva mAnanepara 'matipUrvaka hI zruta hotA hai| isalie zrutajJAnake abhAvakA bhI prasaMga A jAyegA / aura aisA bhI nahI mAnA jA sakatA hai, kyoMki, mati aura zrRta donoM jJAnoM ke abhAvameM sabhI jJAnoke abhAvakA prasaMga A jAtA hai| jJAnake abhAvameM darzana bhI nahIM ho sakatA, kyoMki jJAna aura darzana ina donokA avinAbhAvI sambandha hai| aura jJAna aura darzanake abhAvameM jItra bhI nahIM rahatA, kyoMki jIvakA to jJAna aura darzana hI lakSaNa hai / dUsarA pakSa bhI svIkAra nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki, yadi ajJAna kahanepara jJAnakA abhAva na mAnA jAye tophira pratiSedhake phalAbhAvakA pramaga A jAtA hai / uttara-prathama pakSa meM kahe gaye doSako prastuta pakSa meM sambhAvanA nahIM hai, kyoki yahaoNpara prasajyapratiSedha arthAta abhAva mAtrase prayojana nahIM hai| dUsare pakSameM kahA gayA doSa bhI nahI AtA, kyoki, yahA~ jo ajJAna zabdase jJAnakA pratiSedha kiyA gayA hai, usakI, AtmAko choDa anya samIpavartI pradeza meM sthita samasta dravyome sva va para vivekake abhAvarUpa saphalatA pAyI jAtI hai| arthAta sva para vivekase rahita jo padArtha jJAna hotA hai use ho yahA~ ajJAna kahA hai| prazna-- to yahA~ samyagdRSTike jJAnakA bhI pratiSedha kyo na kiyA jaay| uttara-de0 jJAna/III/2/8 / 3. mithyAjJAnakI ajJAna saMjJA kaise hai? dha. 1/1.1,4/142/4 kathaM punaste'jJAnina iti cenna, mithyAtvodayAtpratibhAsite'pi vastuni saMzayaviparyayAnadhyavasAyAnivRttitarateSAmajJAnitokta. / evaM sati darzanAvasthAyAM jJAnAbhAvaH syAditi cennaiSa doSaH, iSTatvAta |...eten saMzayaviparyayAnadhyavasAyAvasthAsu jJAnAbhAva. pratipAdita. syAt, zuddhanavivakSAyA tattvArthopalambhakaM jJAnam / tato mithyAdRSTayo na jJAninaH / = prazna-yadi samyagdRSTi va mithyAdRSTi donoM ke prakAzame ( jJAnasAmAnyame ) samAnata pAyI jAtI hai, to phira mithyAdRSTi jIva ajJAnI kaise ho sakate hai| uttara-yaha zaMkA ThIka nahI hai, kyoki mithyAtvakarma ke udayase vastuke pratibhAsita honepara bhI sazaya, vipara ya aura anadhyavasAyakI nivRtti nahIM honese mithyASTiyoko ajJAnI kahA hai| prazna- isa taraha mithyAdRSTiyoko ajJAnI mAnanepara darzanopayogakI avasthAmeM jJAnakA abhAva prApta ho jaayegaa| uttara-yaha koI doSa nahIM, kyoki, darzanopayogakI avasthAme jJAnopayogakA abhAva iSTa hI hai| yahA~ saMzaya viparyaya aura anadhyavasAyarUpa avasthAmeM jJAnakA abhAva pratipAdita ho jAtA hai| kAraNa ki zuddhanizcayanayako vivakSAme baratusvarUpakA 'upalambha karAnevAle dharmako ho jJAna kahA hai| ataH mithyAdRSTi jIva jJAnI nahIM ho sakate haiN| dha/17,45/224/3 kadha micchAdiTThiNANassa aNNANattaM / nnaannkjaakrnnaado| kiM NANakajjaM / NAdatthasaddahaNaM / Na te micchAdilimhi atyi / tado NANametra aNANa, aNNahA jobaviNAsappasagA / avagayadavadhammaNAhasu micchAdidvimhi saddahaNamuvataMbhae ce Na, attAgamapayatthasaddaNaNavirahiyassa davadhammaNAsu jahaThasaddahaNavirohA / Na ca esa vavahAro loge apasiddho, puttajamakuNate putte vi loge aputtvhaardsnnaado| prazna-mithyAdRSTi jIvoM ke jJAnako ajJAnapanA kaise kahA / uttara-kyo ki, unakA jJAna jJAnakA kArya nahIM karatA hai| prazna-jJAnakA kArya kyA hai / uttara-jAne hue padArthakA zraddhAna karanA jJAnakA kArya hai| isa prakArakA jJAna mizyAvRSTi jIvame pAyA nahIM jAtA hai| isalie unake jJAnako hI ajJAna kahA hai| anyathA jIvake abhAvakA prasaMga prApta hogaa| prazna--dayAdharmako jAnanevAle jJAniyoM meM vartamAna mithyAdRSTi jIvameM to zraddhAna pAyA jAtA hai / uttara-nahIM, kyoMki. dayAdharma ke jJAtAo me bhI, Apta Agama aura padArtha ke prati zraddhAnase rahita jIvake yathArtha zraddhAnake honekA virodha hai / jJAnakA kArya nahIM karanepara jJAname ajJAnakA upabahAra lokame aprasiddha bhI nahIM hai, kyoki, putra ke kAryako nahIM karanevAle putrameM bhI lokake bhItara aputra kahanekA vyavahAra dekhA jAtA hai / (dha.1/1,1,115/ 353/7) / 4. mithyAjJAna kSAyopazamika kaise hai? dha.7/2 1.15/86/7 kadhaM madiaNNANimsa khavovasa miyA laddho / madiaNNANAvaraNamsa desaghAdiphayANamudaeNa madiaNANittavalaM bhaado| jadi desaghAdiphayANamudaeNa aNNANittaM hodi to tassa odaiyattaM psjjde| Na, smbdhaadiphddyaannmudyaabhaavaa| kadhaM puNa khaovasamiyattaM (de0kSayopazama/1 meM kSayopazamake lakSaNa) =prazna-mati ajJAnI jobake kSAyopazAmika labdhi kaise mAnI jA sakatI hai| uttara- kyoki, usa jIvake mati ajJAnAvaraNa karmake dezaghAtI spardhako ke utpaye mati ajJAniva pAyA jAtA hai| prazna-yadi jainendra siddhAnta koza
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 267 dezaghAtI spardhako ke udayase ajJAnitva hotA hai to ajJAniko audayika bhAva mAnanekA prasaMga AtA hai ? uttara- nahIM AtA, kyoMki, vahA~ sarvaghAtI spardhakoMke udayakA abhAva hai| prazna- to phira ajJAniropa mikaraNa kyA hai uttara- (de0 kSayopazamakA lakSaNa ) / 5. mithyAjJAna dazonekA prayojana sasA tA.vR/22/21/1 emamajJAnijJAmijIgata kSaNaM ilA nirvikArasvasaMvedana bhedajJAne sthikhA bhAvanA kAryeti tAmeva bhAvanAM hRdayati / = isa prakAra jJAnI ora ajJAnI jIvakA lakSaNa jAnakara, nirvikAra svasaMvedana lakSaNatA jo bhedajJAna, usameM sthita hokara bhAvanA karanI cAhie tathA usI bhAvanAko dRDha karanA caahie| IV nizcaya vyavahAra samyagjJAna 1. nizcaya samyagjJAna nirdeza 1. niz ya samyagjJAnakA mAhAtmya pra. sA. / / 80 jo jANadi arahaMta davbatta guNatta pajjatehiM / so jANadi appANaM moho khalu jAdu tassa layaM 1801 = jo arhantako dravyapane, guNapane ora paryAyapane jAnatA hai, vaha AtmAko jAnatA hai aura usakA moha avazya layako prApta hotA hai / ra. sA./144 hajAra parasamayasa samayAdivibhe / parasamayasasamayAdivibheyaM appAna jAgara sAgamhaNAya hoI // 144 // AtmAke ho bheda davvaguNapajjaehi haiM - eka strasamaya aura dUsarA prsmy| jo jIva ina donoM ko dravya, guNa va paryAyase jAnatA hai, vaha hI vAstavame AtmAko jAnatA hai| vaha joba hI zivapathakA nAyaka hotA hai / bha.A./mU./168-766 NANujjovo jovo NANujjIvassa Natthi pAdo dIne sUro NA jaganase 1768 payAsajA srota saMgama va gutiya tiSThapi samAoge mokkho jinasAsaNe diTThA // 76 / = jJAnaprakAza hI utkRSTa prakAza hai, kyoMki kisIke dvArA bho isakA pratighAta nahIM ho sakatA / sUryakA prakAza yadyapi utkRSTa samajhA jAtA hai, parantu vaha bhI alpamAtra kSetrako hI prakAzita karatA hai| jJAna prakAza samasta jagatko prakAzita karatA hai | 768 | jJAna saMsAra aura mukti donoMke kAraNokoM prakAzita karatA hai / vrata, tapa, gupti va sayamako prakAzita karatA hai, tathA tInoke saMyogarUpa jinopadiSTa mokSako prakAzita karatA hai / 766 / yo.sA.a./1/39 anuSThAnAspadaM jJAnaM jJAnaM mohatamo'ham puruSArtha kareM jJAnaM jJAnaM nirvRtisAdhanam // 313- 'jJAna' anuSThAnakA sthAna hai, mohAndhakArakA vinAza karanevAlA hai, puruSArtha kA karanevAlA hai, aura mokA kAraNa hai / dIpikA jJAnamArAdhaya 1 jJA. / 7 / 21-23 yatra bAlazcaratyasminpathi tatraiva paNDitaH / bAla svamapi badhnAti mucyate tanavidha vam | 21| duritatimirahaMsaM mokSalakSmIsamadanamahasi vyasanapanasamora vishv||22|| asminsaMsAravale yamabhujaga vidyAkAni pazye koSa se kuTilagasiri pAtasaMtApabhIme mahAndhA saMcaranti slaTanaritA prANinastAna dete, yAvadvijJAnabhAnurbhavabhayadamidaM nocchinatyandhakAram ||23| -- jisa mArga me ajJAnI calate haiM usI mArga me jina calate haiM. parantu ajJAnI to apanI AtmAko bA~dha letA hai aura tattvajJAnI bandharahita ho jAtA hai, yaha jJAnakA mAhAtmya hai | 21| he bhavya tU jJAnakA ArAdhana kara, kyo ki, jJAna pAparUpI timira naSTa karane ke lie sUrya ke samAna hai aura moharUpI lakSmI ke nivAsa karaneke lie kamala ke samAna hai| kAmarUpI sarpa ke kIlane mantra ke samAna hai, mamarUpI hastoko siMhake samAna hai, ApadArUpI metroMko uDAneke lie pavana ke IV nizcaya vyavahAra samyagjJAna samAna hai, samarata tattvoko prakAza karaneke lie dIpakake samAna hai tathA viSayarUpI matsyoMko pakar3aneke lie jAlake samAna hai | 22 | jaba isa sasArarUpI maname samyagjJAnarUpI sUrya udita hokara saMsArabhayadAyaka ajJAnAndhakArakA uccheda nahIM karatA tabataka hI mohAndha prANI nija svarUpase cyuta hue girate par3ate calate hai| kaisA hai saMsArarUpI vana - jisameM ki pAparUpI sarpake viSase samasta prANI vyApta hai, jahA~ krodhAdi pAparUpI baDe-baDe parvata haiM, jo vakra gamanabAlI durgatirUpI nadiyoM meM giranese utpanna hue santApase atizaya bhayAnaka haiM / jJAnarUpI sUryake prakAza honese kisI prakArakA dukha va bhaya nahIM rahatA hai | 23 | 7 2. bhedavijJAna hI samyagjJAna 6. u0 / 33 gurUpadezAdabhyAsAtsaMvite svaparAntaram jAnAti yasa jAnAti mokSasIvaM nirantaram // 333- jo koI prANI gurUpadezase athavA zAstrAbhyAsase yA svAtmAnubhavase sva va parake bhedako jAnatA hai vahI puruSa sadA mokSa jAnatA hai| sasA / A./200 evaM samyagdRSTi sAmAnyena vizeSeNa ca, parasvabhAvebhyo bhAvebhyo sarvebhyA'pi vivicya TaDkotkIrNe kajJAyakabhAvasvabhAvamAtmanastattva vijAnAti / sa. sA./A /314 svaparayorvibhAgajJAnena jJAyako bhavati / - isa prakAra samyagdRSTi sAmAnyatayA aura vizeSatayA parabhAvasvarUpa sarva bhAvo se viveka (bhedajJAna ) karake TaMkorakIrNa eka jJAyakabhAva jisakA svabhAva hai aisA jo Atmatattva usako jAnatA hai / AtmA sva parake bhedavijJAna jJAyaka hotA hai| 3. abheda jJAna yA indriyajJAna ajJAna haiN| sa. sA. / 314 svaparayorekatvajJAnenAjJAyako bhavati / sva parake ekatva jJAnase AtmA ajJAyaka hotA hai / pra.sA./ta.pra./55 parokSa hi jJAnaM AtmanaH svayaM paricchettama marA mamyopAntAnupAta pratyaya sAmagrI mArgagavyAsa yAtyanta viThurAya malambamAnamanantAyA' ite paramArthato'rhati / atastaya - parokSajJAna AtmapadArthako svayaM jAnane meM asamartha honese upAsa aura anupAta parapadArtha rUpa sAmagrI ko DhU~DhanekI upagratAle atyanta caMcala-sarala asthira partatA huA, ananta zaktise cyurA honese atyanta ni hotA huA paramArthataH ajJAnameM gine jAne yogya hai; isalie vaha hai hai / . 4. Atma jJAnake vinA sarva AgamajJAna akicikara hai mo. pA/mU./100 jadi paDhadi bahusudANi ya jadi kAhidi bahuviheya caarite| bAlasudaM caraNa havei appassa vivarIyaM | 100 = Atma svabhAva se viparIta bahuta prakArake zAstroMkA paDhanA aura bahuta prakAra ke cAritrakA pAlana bhI bAla zrute bAlacaraNa hai / (mU A./87) / bhU. A / 064 dhIro vaharAgaparo thovaM hiya sikkhidUNa sijjhadi hu / pa hi sijhahi vairaggavihIna paDadUga sasatyA dhIra aura vairAgyaparAyaNa to alpamAtra zAstra paDhA ho to bhI mukta ho jAtA hai. parantu vairAgya vihIna sarva zAstra bhI par3ha le to bhI mukta nahIM hotA / sA./14 viditAzeSazAstro'pi na jAnapi mucyate dehAtmadRSTi tAramA suptonmatto'pi mucyate / 64 / = zarIrame Atmabuddhi rakhanebAlA mahirAtmA sampUrNa zAstroko jAna leneyara bhI mukta nahIM hotA aura hame bhinna AtmAkA anubhava karanevAlA antarAtmA sotA aura unmatta huA bhI mukta ho jAtA hai / ( yo sA. yo / 16 ) ( jJA / 12/800) 1 jainendra siddhAnta koza
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 268 IV nizcaya vyavahAra samyagjJAna Astikya hI paramaguNa hai| kintu paradravyame vaha Astikya kevala svAnubhU tirUpa ho athavA na bhI ho| aura bhI de jJAna/III/2/1 (mithyASTikA AgamajJAna akiMcitkara pa.pra./m /2/84 boha Nimitta satthu kila loi paDhijjai itthu / teNa vi mohu Na jAsu baru so kiM mUDha Na tatthu / 84 / isa lokameM niyamase jJAnake nimitta zAstra paDhe jAte hai parantu zAstrake paDhanese bhI jisako uttama jJAna nahIM huA, vaha kyA mUDha nahIM hai / hai hii| pa.pra/m 2/191 dhoru karantu vi tavacaraNu sayala vi sattha muNaMtu / paramasamAhi-vivajjiyau Navi devaravai siu saMtu 1911- mahA durdhara tapazcaraNa karatA huA aura saba zAstroM ko jAnatA huA bhI, jo parama samAdhise rahita hai vaha zAntarUpa zuddhAramAko nahIM dekha sktaa| na.ca.vR/284 me uddhRta "Niyadavva jANaNaLU iyara kahiyaM jiNehi chadavyaM / tamhA parachaddavve jANagabhAvo Na hoi saNNANaM!"jinendra bhagavAnne nijadravyako jAnaneke lie hI anya chaha dravyokA kathana kiyA hai, ata' mAtra una pararUpa cha' dravyoMkA jAnanA samyagjJAna nahIM hai| ArAdhanAsAra/mU/111, 54 ati karotu tapa. pAlayatu saMyamaM paThatu sakalazAstrANi / yAvanna dhyAyatyAtmAnaM tAvanna mokSo jino bhavati 111 / sakalazAstrasevitAM sUrisaMghAnadRDhayatu ca tapazcAbhyastu sphItayogam / caratu vinayavRtti budhyatAM vizvatattvaM yadi viSayavilAsa sarvametanna kicita / / 4 / " tapa karo, sayama pAlo, sakala zAstroMko paDho parantu jabataka AtmAko nahIM dhyAtA tabataka mokSa nahIM hotA / 11 / sakalazAstroM kA sevana karanemeM bhale AcArya saMghako dRDha karo, bhale ho yogame dRDha hokara tapakA abhyAsa karo, vinayavRttikA AcaraNa karo, vizvake tattvoko jAna jAo, parantu yadi viSaya vilAsa hai to sabakA saba akicitkara hai // 54 // yo.sA. a/7/13 AtmadhyAnaratijJeyaM vidvattAyAH paraM phalam / azeSazAstrazAstRtvaM saMsAro'bhASi dhIdhana' 143 / -- vidvAn puruSoMne AtmadhyAnameM prema honA vidvattAkA utkRSTa phala batalAyA hai aura AtmadhyAname prema na hokara kevala aneka zAstroMko par3ha lenA saMsAra kahA hai / (prasA /ta, pra/271) sa. sA/A/277 nAcArAdizabdazrutamekAntena jJAnasyAzrayaH, tatsadbhAve'pyabhavyAnAM zuddhAramAbhAvena jJAnasyAbhAvAta mAtra AcArarAMgAdi zabda zruta ho (ekAntase ) jJAnakA Azraya nahIM hai, kyoki usake sadbhAvame bhI abhavyoMko zuddhAtmAke abhAvake kAraNa jJAnakA abhAva hai| kA. a/mU/466 jo Navi jANadi appaM NANasarUvaM sarIradI bhiNNaM / so Navi jANa di satya AgamapADhaM kuNato vi / 466/- jo jJAnasvarUpa AtmAko zarIrase bhinna nahI jAnatA vaha AgamakA paThanapAThana karate hue bhI zAstrako nahIM jaantaa| sa, sA/tA. vR/ 101, pudgalapariNAmaH... "vyApyavyApakabhAvena... na karoti...iti yo jAnAti...nirvikalpasamAdhau sthitaH san sa jJAnI bhvti| na ca parijJAna mAtreNeva / - 'AtmA vyApyavyApakabhAvase pudgalakA pariNAma nahIM karatA hai' yaha bAta nirvikalpa samAdhimeM sthita hokara jo jAnatA hai vaha jJAnI hotA hai| parijJAna mAtrase nhiiN| pra. sA. tA. vR/237 jovasyApi paramAgamAdhAreNa sakalapadArtha jJeyA kArakarAvalambitavizade kajJAnarUpaM svAtmAnaM jAnato'pi mamAtmaivopAdeya iti nizcayarUpaM yadi zraddhAnaM nAsti tadAsya pradIpasthAnIya Agama kiM karoti na kimapi / = paramAgamake AdhArase, sakalapadArthoke jJeyAkArase avalambita vizada eka jJAnarUpa nijaAtmAko jAnakara bhI yadi merI yaha AtmA hI upAdeya hai aisA nizcayarUpa zvadvAna na huA to usa jovako pradIpasthAnIya yaha Agama bhI kyA kre| paM. dha/u./463 svAtmAnubhUtimAtra sthAdAstikyaM paramo guNaH / bhavenmA vA paradradhye jJAnamAtra paratvataH / 463 kevala svAtmAkI anubhUtirUpa 2 vyavahAra samyagjJAna nirdeza 1. vyavahArajJAna nizcayakA sAdhana hai tathA isakA kAraNa na. ca vR/267 ( uddhRta) uktaM cAnyatra granthe-dabbasuyAdo bhAvaM tatto uhayaM havei saMvedaM / tatto saMvittI khalu kevalaNANaM have tatto 267/"-anyatra granthame kahA bhI hai ki dravya zrutake abhyAsase bhAva hote haiM, usase bAhya aura abhyantara donoM prakArakA saMvedana hotA hai, usase zuddhAtmAkI saMvitti hotI hai aura usase kevalajJAna hotA hai| dra.saM./TI/42/183/6. tenaiva vikalparUpavyavahArajJAnena sAdhyaM nizcayajJAnaM kthyte|-nirviklp tasaMvedanajJAnameva nizcaya jJAna bhaNyate (pR0 18464) / usa vikalparUpa vyavahAra jJAnake dvArA sAdhya nizcaya jJAnakA kathana karate hai| nirvikalpa svasa vedana jJAnako hI nizcayajJAna kahate hai| (aura bho de0 smysaar)| 2. AgamajJAnako samyagjJAna kahanA upacAra hai pra sA/ta. pra/34 zrutaM hi tAvatsUtram / tajjJaptihi jJAnam / zrutaM tu tatkAraNatvAt jJAnatvenoparyata eva / "= zruta hI sUtra hai| usa (zabda brahmarUpa sUtra ) kI jJapti so jJAna hai / zruta ( sUtra) usakA kAraNa honese jJAnake rUpameM upacArase hI kahA jAtA hai| 3. vyavahArajJAna prAptikA prayojana sa. sA/mU/415 jo samayapAhuDamiNaM paDhiuNa atthataccao NAuM / atthe vaTTI ceyA so hohI uttama sovaravaM // 415 // // jo AtmA isa samayaprAbhRtako paDhakara artha aura tattvako jAnakara usake artha me sthita hogA, vaha uttama saukhyasvarUpa hogaa| pra. sA/mU 88, 154, 232 jo moharAgadoso gihaNadi upalabbha joNhamubadesa / so savvadukkhamokvaM pAva di acireNa kAleNa / sambhAvaNibaddhaM savvasahAvaM tihA samakkhAdaM / jANadi jo saviyapaMNa muhadi so aNNada viyammi 154 / eyaggado samaNo eyaggaM Nicchidassa atyesu / NicchittI Agamado Agama ceTThA tato ceTThA / 232 // -jo jinendrake upadezako prApta karake moha, rAga, dveSako hanatA hai vaha alpakAla meM sarva duHkhose mukta hotA hai / 88 / jo jIva usa astitvaniSpanna tIna prakArase kathita dravyasvabhAvako jAnatA hai vaha anya dravyameM mohako prApta nahIM hotA / 154. zramaNa ekAgratAko prApta hotA hai, ekAgratA padArthoM ke nizcayavAnake hotI hai, nizcaya Agama dvArA hotA hai ata' AgamameM vyApAra mukhya hai / 232 // pra. sAmU/126 katsA karaNaM kammaM phalaM ca appa tti Nicchido samaNo / pariNamadi Neva aNNaM jadi appANaM lahadi suddh'|126| - yadi zramaNa kartA, karaNa, karma aura karmaphala AtmA hai, aisA nizcayavAlA hotA huA anya rUpa pariNamita na hI ho to vaha zuddha AtmAko upalabdha karatA hai / (pra. sA/mU/160). paM. kA/mU/103 evaM pavayaNasAraM paMcatthiyasaMgahaM viyANittA / jo muyadi rAgadose sA gAhadi dukkhaparimokvaM / 103 / " - isa prakAra pravacanake sArabhUta 'paMcAstikAyasaMgraha' ko jAnakara jo rAgadveSako choDatA hai vaha duHkhase parimukta hotA hai| na. ca, vR/284 me uddhRta-NiyadabajANaNa? iyaraM kahiyaM jiNehi chahavvaM |-nij dravyako jAnaneke lie hI jinendra bhagavAnne anya chaha dravyoMkA kathana kiyA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 269 IV nizcaya vyavahAra samyagjJAna A. anu/174-115 jJAnasvabhAvaH syAdAtmA svbhaavaavaaptircyuti.| tasmAdacyutimAkAMkSan bhAvayejjJAnabhAvanAm / 174 / jJAnameva phalaM jJAne nanu zlAghyamanazvaram / aho mohasya mAhAtmyamanyadapyatra mRgyate ||17||muktikii abhilASA karanevAleko mAtra jJAnabhAvanAkA cintavana karanA cAhie ki jisase avinazvara jJAnakI prApti hotI hai parantu ajJAnI prANI jJAnabhAvanAkA phala Rddhi AdikI prApti samajhate haiM, so unake prabala mohakI mahimA hai| sa. sA/A/153/ka 105 yadetad jJAnAramA dhra vamacalamAbhAti bhavanaM, 'zivasyAyaM hetu. svayamapi yatastacchiva iti / ato'nyadbandhasya svayamapi yato bandha iti tat. tato jJAnAtmatvaM bhavanamanubhUtirhi vihitam / 105 - jo yaha jJAnasvarUpa AtmA dhra varUpase aura acalarUpase jJAnasvarUpa hotA huA yA pariNamatA huA bhAsita hotA hai, vahI mokSakA hetu hai, kyoMki vaha svayameva mokSasvarUpa hai / usake atirikta anya jo kucha hai vaha bandhakA hetu hai, kyoMki vaha svayameva bandhasvarUpa hai| isalie AgamameM jJAnasvarUpa honekA arthAta anu bhUti karanekA hI vidhAna hai| paM. kA/ta. pra/172 dvividhaM kila tAtparyam-sUtratAtparya zAstratAraparyaM ceti / tatra sUtratAtparya pratisUtrameva pratipAditam / zAstratAtpaya tvidaM pratipAdyate / asya khalu pAramezvarasya zAstrasya sAkSAnmokSakAraNabhUtaparamavItarAgatvavizrAntasamastahRdayasya, paramArthato vItarAgatvameva tAtparyamiti / -tAtparya do prakArakA hotA haisUtra tAtparya aura zAstra tAtparya / usameM sUtra tAtparya pratyeka sUtra meM pratipAdita kiyA gayA hai aura zAstra tAtparya aba pratipAdita kiyA jAtA hai| sAkSAt mokSake kAraNabhUta paramavItarAgapane meM jisakA samasta hRdaya sthita hai aise isa (paMcAstikAya, Sadravya saptatattva va natrapadArthake pratipAdaka ) yathArtha pAramezvara zAstrakA, paramArtha se vItarAgapanA hI tAtparya hai / (ni. sA./tA. vR./187)| pra. sA./ta pra./14 sUtrArthajJAnabalena svaparadravya vibhAgaparijJAnazraddhAnavidhAnasamarthatvAtsuviditapadArthasUtra. / - sUtroke artha ke jJAnabalase svadravya aura paradravyake vibhAgake parijJAnameM, zraddhAnameM aura vidhAnameM samartha honese jo zramaNa padArthoMko aura sUtroko jinhone bhalIbhA~ti jAna liyA hai...| paM. kA./ta. pra./3 jJAnasamayaprasiddhayarthaM shbdsmysNbodhnaarthsmyo'bhidhaatumbhipret.| - jJAnasamayakI prasiddhike lie zabdasamayake sambanghase arthasamayakA kathana karanA cAhate haiN| pra. sA./tA. vR /81,60/111/16 jJAnAtmakamAtmAnaM jAnAti yadi / para ca yathocitacetanAcetanaparakIyadravyatvenAbhisaMbaddham / kasmAta niraca prata. nizcayAnuklaM bhedajJAnamAzritya / yaH sa *mohasya kSayaM karotIti sUtrArthaH / atha pUrvasUtre yaduktaM svaparabheda vijJAnaM tada'gamata' siddhayatIti prtipaadyti| yadi koI puruSa jJAnAtmaka AtmAko tathA yathocitarUpase parakIya cetanAcetana dravyoMko nizcayake anukUla bhedajJAnakA Azraya lekara jAnatA hai to vaha mohakA kSaya kara detA hai| aura yaha stra-parabheda vijJAna Agamase siddha hotA hai| paM. kA /tA vR./173/254/16 zrutabhAvanAyA' phalaM jovAditattva viSaye sakSepeNa heyopAdeyatattvaviSaye vA saMzatravimoha vibhramarahito nizcalapariNAmo bhvti| - zrutabhAvanAkA phala, jovAdi tattvoke viSayame athavA heyopAdeya tattvake viSayameM saMzaya vimoha va vibhrama rahita nizcala pariNAma honA hai| dra sa./To /1/7/7 prayojanaM tu vyavahAreNa SaDvyAdiparijJAnam, nizcayena nijaniraJjanazudvAtmasa vittisamutpannaparamAnandai kalakSaNasukhAmRtarasAsvAdarUpaM svasaMvedanajJAnam / = isa zAstrakA prayojana vyavahArase to Sadravya AdikA parijJAna hai aura nizcayase nija niraMjanazudvAtmasaMvittime utpanna paramAnandarUpa eka lakSaNavAle sukhA mRtake rasAsvAdarUpa svasavedana jJAna hai| dra saM /To /2/10/6 zuddhanayAzritaM jIvasvarUpamupAdeyaM zeSa caheyam / iti heyopAdeyarUpeNa bhAvArtho'pyavanoddhavyaH / - zuddha nayake Azrita jo jIvakA svarUpa hai, vaha to upAdeya hai aura zeSa saba heya hai| isa prakAra heyopAdeya rUpase bhAvArtha bhI samajhanA caahie| 3. nizcaya vyavahAra jJAnakA samanvaya 1. nizcaya jJAnakA kAraNa prayojana sa. sA./A/265 etadeva kilAtmabandhayodvidhAkaraNasya prayojana yadgabandhatyAgena zuddhAtmopAdAnam / vAstavameM yahI AtmA aura bandhake dvidhA karanekA prayojana hai ki bandhake tyAgase zuddhAtmAko grahaNa karanA hai| paM. kA./ta. pra /127 evamiha jIvAjIvayorvAstavo bheda' samyagjJAninAM ___ mArgaprasiddhayartha pratipAdita iti / = isa prakAra yahA~ jIva aura ajIvakA vAstavika bheda samyagjJAniyoke mArgakI prasiddhike hetu pratipAdita kiyA gayA hai| sa. sA/tA. vR /25 evaM dehAtmano dajJAnaM jJAtvA mohodayotpannasamastavikalpajAlaM tyaktvA nirvikAracaitanyacamatkAramAtre nijaparamAtmatattve bhAvanA kartavye ti tAtparyam / isa prakAra deha aura AtmAke bhedajJAnako jAnakara, mahake udayase utpanna samasta vikalpajAlako tyAgakara nirvikAra caitanyacamatkAra mAtra nijaparamAtma tattvame bhAvanA karanI cAhie, aisA tAtparya hai| pra. sA./tA. vR/182/246/17 bhedavijJAne jAte sati mokSArthI jIvaH svadravye pravRtti paradravye nivRtti ca karotIti bhAvArtha-bheda vijJAna ho jAnepara mokSArthI jIva tvadravyame pravRtti aura paradravyameM nivRtti karatA hai. aisA bhAvArtha hai| dra.saM/TI/42/183/3 nizcayena svakIyazuddhAtmadravyaM...upAdeya. / zeSa ca heyamiti saMkSepeNa heyopAdeyabhedena dvidhA vyavahArajJAnamiti / ... tenaiva vikalparUpavyavahArajJAnena sAdhyaM nizcayajJAna ... svasya samyaga nirvikalparUpeNa vedanaM...nizcayajJAnaM bhnnyte| -nizcayase svakIya zuddhAtmadravya upAdeya hai aura zeSa saba heya hai| isa prakAra saMkSepase heyopAdeyake bhedase do prakAra vyavahArajJAna hai| usake vikalparUpa vyavahArajJAnake dvArA nizcayajJAna sAdhya hai| samyaka va nirvikalpa apane svarUpakA vedana karanA nizcayajJAna hai| 2. nizcaya vyavahArajJAnakA samanvaya pra. sA./tA. vR /263/354/23 bahiraGgaparamAgamAbhyAsenAbhyantare svasave___danajJAnaM samyagjJAnam / bahiraMga paramAgamake abhyAsase abhyantara svasaMvedana jJAnakA honA samyagjJAna hai|| pa. pra / TI /2/26/146/2 ayamatra bhaavaarthH| vyavahAreNa savikalpA vasthAyA tatvavicArakAle svaparaparicchedakaM jJAnaM bhnnyte| nizcayanayena punarvItarAganirvikalpasamAdhikAle bahirupayogo yadyapyanIhitavRttyA nirastastathApIhApUrvakavikalpAbhAvAdgauNatvamiti kRtvA svasavedanajJAnameva jJAnamucyate / yahA~ yaha bhAvArtha hai ki vyavahAranayase to tattrakA vicAra karate samaya savikalpa avasthAmeM jJAnakA lakSaNa svaparaparicchedaka kahA jAtA hai| aura nizcayanayase vItarAga nivikalpa samAdhike samaya yadyapi anI hita vRttise upayogame se bAhyapadArthoMkA nirAkaraNa kiyA jAtA hai phira bhI IhApUrvaka vikalpoMkA abhAva honese use gauNa karake svasaMvedana jJAnako hI jJAna kahate hai| sa.sA/tA. vR/16/154/8 he bhagavan, dharmAstikAyo'yaM jIvo'yamityAdijJeyatattvavicArakAle kriyamANe yadi karmabandho bhavatIti tahi jJeyatattva vicAro vRtheti na kartavya' / naivaM vaktavyaM / triguptipariNatanivi jainendra siddhAnta koza
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnajJeya advaitanaya 270 1. jJAnAvaraNIya karma nirdeza jJAnazaddhi- nA jJAnasamaya-de0 samaya / jJAnasAgara-kASThA saMgha nanditaTa gaccha / guru paramparA-vaizvasena vidyAbhUSaNa, jJAna sAgara / eka brahmacArI the| kRtiyeM-akSara bAvanI Adi hindI racanAyeM, kathA saMgraha tathA ba. matisAgara ke paThanArtha eka guttkaa| samaya-vi.za. 17 (I. za. 17 puurv)| (tI/3/442), (hindI jaina sAhitya itihAsa/37/DA0 kAmatA prsaad)| kalpasamAdhikAle yadyapi na kata vyastathApi tasya triguptidhyAnasyAbhAve zuddhAtmAnamupAdeyaM kRtvA AgamabhASayA punaH mokSamupAdeyaM kRtvA sarAgasamyaktvakAle viSayakaSAyavaJcanArtha kartavya prazna-he bhagavan / 'yaha dharmAstikAya hai, yaha jIva hai' ityAdi jJeyatattvake bicArakAla meM kiye gaye vikalpose yadi karmabandha hotA hai to jJeyatattvakA vicAra karanA vRthA hai. isalie vaha nahIM karanA caahie| uttara-aisA nahI kahanA caahie| yadyapi triguptiguptanirvikalpasamAdhike samaya vaha nahIM karanA cAhie tathApi usa triguptirUpa dhyAnkA abhAva ho jAnepara zuddhAtmako upAdeya samajhate hue yA AgamabhASAme eka mAtra mokSako upAdeya karake sarAgasamyaktvake kAla me viSayakaSAyase bacaneke lie avazya karanA caahie|(n ca. lghu/7)| aura bhI de0 naya/VIE/4 (nizcaya va vyavahAra samyagjJAname sAdhya sAdhana bhAva ) / jJAnajJeya advatanaya-de0 ny/115| jJAnacandra-vi01775 (I0 1718) ke eka bhttttaark| Apane pacA stikAyakI TIkA likhI hai| (pa kA./pra 3/pa pannAlAla ) / jJAnacetanA-de0 cetanA / jJAnadAna-de0 daan| jJAnadIpaka-A0 brahmadeva (I01262-1323) dvArA saMskRta bhASAmeM racA gayA eka AdhyAtmika grantha / jJAnadIpikA-paM0 AzAdhara (I01173-1243) kI saMskRta bhASA baddha eka AdhyAtmika rcnaa| jJAnanaya-de0 ny/I/4| jJAnapaMcamo-kavi viddhaNu (I01366) kRta hindI chandabaddha racanA, jisameM zrutapacamI batakA mAhAtmya darzAyA hai| jJAnapaccIsI vrata-caudaha pUrvokI 14 caturdazI aura gyAraha aMgokI 11 ekAdazI isa prakAra 25 upavAsa krne| OM hrIM dvAdazAGga zrutajJAnAya namaH" isa mantrakA trikAla jApya / (vata vidhAna sNgrh| pR0 173 ) (kizana siha kriyaakosh)| jJAna pravAda-aMga dravyazrutajJAnakA pA~cavaoN pUrva -de0 zratajJAna/IIII jJAnabhUSaNa-1. nandisaMgha iiddrgddii| pahale vimalakIrti ke aura pIche bhuvanakIrti ke ziSya hue / kRtiyA-Arama sambodhana kAvya tattvajJAna taraMginI, nemi nirvANa kAvya kI paJjikA TIkA, pUjASTaka TIkA, bhaktAmara pUjA, zrutapUjA, sarasvatI pUjA. samayatatvajJAna taraMginI kA racanA kAla vi. 1560 bhaTTAraka kAla vi. 1500-1962 (I. 1443-1505) / de. itihAsa/7/4 / (tI./3/348) / 2. suratagaddI bIracanda ke ziSya/sumati kIti kI kRtiyoM kA zodhana tathA unake sAtha karma prakRti, TIkA likhii| samaya vi. 1585-1616/ de. itihAsa/7/4 / jai| jJAna mati-bhUtakAlIna 21veM tIrtha kara-de0 tIrthakara/5 // jJAnamada-de0 mada / jJAnavAda-0 vaad| jJAnavinaya-vinaya / jJAnazakti-(sa.sA./A/prazasti/zakti naM04) sAkAropayogamayI jnyaanshktiH|- (jJeya padArthoke vizeSa rUpameM upayukta honevAlI AtmAkI eka ) sAkAropayogamayI zakti arthAta jJAna / jJAnasAra-1. A0 devasena (I0633-655) dvArA racita prAkRta gAthAbaddha grantha / 2. muni padyasiMha (I. 1086) kRta 63 gAthA aura 74 zloka pramANa grantha / viSaya-karmahetuka saMsAra bhramaNa / (tI./3/ jJAnAcAra-de0 aacaar| jJAnANava-A0 zubhacandra (I0 1003-1168) dvArA saMskRta zlokome racita eka AdhyAtmika va dhyAna viSayaka grantha hai| isameM 42 prakaraNa hai aura kula 2500 zloka pramANa hai| isa granthapara nimna TokAe likhI gayI-(1) A0 zrutasAgara ( I, 1481-1466) ne 'tattvatrA prakAzikA TIkA isake gadyabhAgapara likhI, jisameM zivatattra, garuDatatva aura kAmatattva ina tInoM tattvokA varNana hai|(2) 50 jayacanda chAbaDA ( I0 1812) kRta bhASA vcnikaa| jJAtAvaraNa-jIvake jJAnako Avata karanevAle eka karma vizeSakA nAma iAnAvaraNIya hai| jitane prakArakA jJAna hai, utane hI prakArake jJAnAvaraNIya karma bhI hai aura isIlie isa karma ke saMkhyAta va asakhyAta bheda svIkAra kiye gaye hai| 1. jJAnAvaraNIya karma nirdeza 1. jJAnAvaraNIya sAmAnyakA lakSaNa sa. si./8/4/380/3 AvRNotyAtriyate'neneti kA AvaraNam / sa si/4/2/378/10 jJAnAvaraNasya kA prakRtiH / arthaanvgmH| - jo AvRta karatA hai yA jisake dvArA AvRta kiyA jAtA hai vaha AvaraNa kahalAtA hai|4| jJAnAvaraNa karmakI kyA prakRti ( svabhAva) hai / arthakA jJAna na honA / (rA. vA./8/4/2/567/32), (8/3/4/567/2) dha 1/1,1,131/381/6 bahiraGgArthaviSayopayogapratibandhakaM jJAnAvaraNamiti pratipattavyam / = bahira ga padArthako viSaya karanevAle upayoga kA pratibandhaka jJAnAvaraNa karma hai, aisA jAnanA caahie| dha.6/16-1,5/6/8 NANamavaboho avagamo paricchedo idi eyo / tamAvaredi tti NANAvaraNIyaM kammaM / -jJAna, avabodha, avagama, aura pariccheda ye saba ekArthavAcaka nAma hai. usa jJAnako jo AvaraNa karatA hai, vaha jJAnAvaraNIya kama hai| dra, saM/TI/31/10/1 sahajazuddhakevalajJAnamabhedena kevalajJAnAdyanantaguNAdhArabhUta jJAnazabdavAcya paramAtmAnaM vA AvRNotIti jJAnAvaraNaM / - sahaja zuddha kevala jJAnako athavA abhedanayase kevalajJAna Adi anantaguNoke AdhArabhUta 'jJAna' zabdase kahane yogya paramAtmAko jo AvRta karai yAni Dhakai so jJAnAbaraNa hai| *jJAnAvaraNa karmakA udAharaNa-de0 prakRti bandha/3 / hA 2. jJAnAvaraNa karmake sAmAnya pA~ca bheda Sa. khaM 13/5.5/sU 21/201 NANAvaraNIyassa kammarasa paMca payaDIo AbhiNiyohiyaNANAvaraNIyaM sudaNANAvaraNIyaM, ohiNANAvaraNIya jainendra siddhAnta koza
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnAvaraNa maNapajavaNANavAraNIyaM kevalaNANAvaraNIyaM cedi |21| = jJAnAvaraNa pharmI pA~ca prakRtiyoM hai-abhinibodhika (mati) jJAnAvaraNIya zrutajJAnAvaraNIya avadhijJAnAvaraNIya, mana:paryayajJAnAvaraNIya aura jJAnAvaraNIya | 21.6/11-12/14/15), (. A./ 1224 ); (ta. sU./8/6 ), ( paM. saM / prA. / 2/4 ), ( ta sA / 5 / 24 ) * jJAnAvaraNa va mohanIyameM antara de0 mohanIya /1 3. jJAnAvaraNake saMkhyAta va asaMkhyAta bheda 1. jJAnAvaraNa sAmAnyake asaMkhyAta bheda Sa. khaM. 12 / 4,2,14 / sU. 4/476 NANAvaraNIyadaM saNAvaraNIyakammarasa asaMkhejjalogapayaDIo |4| = jJAnAvaraNa aura dazanAvaraNakI asaMkhyAta prakRtiyoM hai ( rA. vA/9/13/13/61/30), (rA. vA / 8/13/2/5891/4 ). 271 dha. 12/4.2.14,4/476/4 kudo ettiyAoM hoMti tti nnvvde| AvarapijjA- sAgamakheogametadubhAdo prazna unakI prakRtiyA~ itanI haiM, yaha kaise jAnA ? uttara- cU~ki AvaraNa ke yogya jJAna va darzana ke asaMkhyAta lokamAtra bheda pAye jAte hai / syAma /10/238/0svAnAvaraNanIyantarAyakSayopazama vizeSAdevAsya mai matyena pravRjJAnAvaraNa aura gomantarAya karmake kSayopadAma honepara unakI (pratyakSa, smRti, zabda va anumAna pramANokI) nizcita padArthoMmeM pravRtti hotI hai| arthAda jisa samaya jisa viSayako rokanevAlA karma naSTa ho jAtA hai usa samaya usI viSayakA jJAna prakAzita ho sakatA hai, anya nahI / ) 2. matijJAnAvaraNake saMkhyAta va asaMkhyAta bheda Sa. kha. 13/5,5/sU. 35/234 evamAbhiNibohiyaNANAvaraNIyassa kammassa cavihaM vA caduvIsadividhaM vA aTThAvIsadividhaM vA battIsadivi vA adAlosavidhaM vA codA-sadavidhaM vAdanirbhayA mAmaudi sadavidhaM vA sada-aThAsIdivi mA sida chattausadividhaM vA tisada culasIdividha vA NAdavvANi bhavaMti |34| = isa prakAra Abhinibodhika jJAnAvaraNIya karmake cAra bheda (avagraha, hA anAtha dhAraNAvaraNIya); caubIsa ( uparokta cAroko 6 indriyoMse guNA karanese 24) aTThAIsa bheda bacIsa bheda, aDatATIsa bheda 144 me 148 me 112 me 240 bheda, 236 bheda aura 304 bheda jJAtavya hai (vizeSa dekhA matijJAna/1) 1 gha. 12/4.2.15,4/501/13 mdinnaannaavrnniiypyddiio...asNkhejjloggmettaao| matijJAnAbaraNakI prakRtiyA~ asaMkhyAta lokamAtra hai / ma.pu. /11/09 sampanodharmatijJAnasyopamA 1 matijJAnake = I kSayopazama se yukta hokara AtmajJAna prApta kara liyaa| pa.pa. /u. 400,852.826 (svAnuyAvaraNa karma) / 3. zrutazanAvaraNIya saMkhyAta va asaMkhyAta meda . 11/5.5/44.45.48,240 260 daNANAvaraNIyassa kammassa saMkhejjAo payaDIo | 44 | jAvadiyANi akkharANi akkharasaMjogA vA 450 tasseva daNANAvaraNIyassa kammarasa mIsadividhA pahalA kAyavvA bhavadi |47 | pajjayAvaraNIyaM pajjayasamAsAvaraNIyaM avakharAvaraNIyaM akkharasamAsAvaraNIyaM padAvaraNIyaM padasamAsAvaraNIyaM saMvAdAvaraNIya saMghAsamAsAvaraNIya pazvitAvaraNIya parivatisamAsAvaraNIyaM aNiyogaddArAvaraNIya aNiyogaddArasamAsAvaraNIyaM pAhuDapAhuDAvaraNIyaM pAhuDapAhuDasamAsAvaraNIyaM pAhuDAvaraNIyaM pAhuDasamAsAvaraNIyaM vatthu AvaraNIyaM vatthusamAsAvaraNIyaM puvtrAvaraNIyaM - samAsAbharaNIyaM // 48 / - zrutajJAnAvaraNIya karmakI saMkhyA tiyA~ hai // 44 // jitane akSara haiM aura jitane akSara saMyoga hai ( de0 1. jJAnAvaraNIya karma nirdeza akSara) utanI zrutajJAnAvaraNIya karmakI prakRtiyA~ haiM / 45 / usI ta jJAnAvaraNIyakI 20 prakArako prarUpaNA karanI cAhie 180 paryAyA varaNIya paryAyasamAsAvaraNIya, akSarAtraraNIya, akSarasamAsAvaraNIya, padAvaraNIya, padasamAsAvaraNIya, saMghAtAvaraNIya, saMghAtasamAsAvarapIya pratipatti AvaraNIya pratipati samAsAvaraNIya, anuyogadvArAmaraNIya. anuyogadvArasamAsAvaraNIya prAbhRtaprAbhRtAvaraNIya prAbhUtaprAbhRtasamAsAvaraNIya prAbhRtAbharaNIya, prAbhRtasamAsAvaraNIya vastuAvaraNIya vastusamAsAvaraNIya pUrvAvaraNIya, pUrvasamAsAvaraNIya, ye zrutajJAnAvaraNa ke 20 bheda hai| gha. 12/5.2.95.4/502/2 daNANAvaraNIyapayaDIo asaM jaalogmettaao| zrutajJAnAvaraNIyako prakRtiyA~ asaMkhyAta lokamAtra haiM / 4 avadhijJAnAvaraNIya ke sakhyAta va asaMkhyAta bheda Sa, khaM. 13/5.5/ sUtra 52 / 286 ohiNANAvaraNIyassa kammassa asaMkhejAo yaDIo // 32 - dha. 13/5.5.52 / 281 / 12 asaMkhejjAo tti kudovagammade / AvaraNijassa bahiNANassa asakhejja vipanyattAdo avadhijJAnAvaraNa karma kI / - asaMkhyAta prakRtiyoM hai / 12 prazna- asaMkhyAta hai. yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai, uttara- kyoMki, AvaraNIya avadhijJAnake asaMkhyAta vikalpa haiM vizeSa de0 ani bheda) dha.12/4.2-15.4 (201/11) 5. manaH paryavadAnAvaraNIyake saMkhyAta va asaMkhyAta bheda:13/5/ sUtra 60-62,70/328-221.340| mana:paryayajJAnAvaraNIya mana } Rjumati 1 vacana i kAya 1 = jainendra siddhAnta koza Rju 1 1 mana vipulamati anaRju gha. 12/4.2.14.4/02/3 magajjava mAgAvaraNIya assejjklpnettaao| mana paryayajJAnAvaraNIya kI prakRtiyA~ asaMkhyAta kalpamAtra hai / 1 vacana kAya 4. kevalajJAnAvaraNakI eka hI prakRti hai| . /13/5.5/ sUtra 80/345 kevalaNANAvaraNIyassa kammassa eyA ceva papar3I |80| kevalajJAnAvaraNIya karmako eka hI prakRti hai| 5. jJAnAvaraNa va dazanAvaraNake bandha yogya pariNAma de0 vacana / 1- ( abhyAkhyAna Adi vacanoMse jJAnAvaraNIyakI vedanA hotI hai| va. sU. /6/10 rAmadoSaniyamAtsaryAntarAyAsAdanopaghAtA jJAnadarzanA varaNayo |10| sa /si/6/10/328/5 etena jJAnadarzanavatsu tatsAdhaneSu ca pradoSAdayo yojyAnimitvAt jJAnaviSayAH pradoSAdayo jJAnAvaraNasya / darzanamiSAH pradoSAzyoM darzanAvaraNasyaiti jJAna aura darzanake viSaya meM pradoSa, nihnava mAtsarya, antarAya, AsAdana, aura 6 upaghAta yajJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ke Asana haiM |10| jJAna aura darzanavAloMke viSaya meM tathA unake sAdhanoke viSaya meM pradoSAdikI yojanA karanI cAhie, kyoMki ye unake nimittase hote haiN| athavA jJAna sambandhI pradoSAdika jJAnAvaraNake Asrava haiM aura darzana sambandhI pradoSAdika darzanAvaraNa ke Asava haiM (mo.ka./mU./800 / 106)
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnAvaraNa 272 2. jJAnAvaraNIya viSayaka zaMkA-samAdhAna rA.vA./6/10/20/516/10 api ca, AcAryopAdhyAyapratyanIkatvaakAlAdhyayana-zraddhAbhAva-abhyAsAlasya-anAdarArtha-zrAvaNa-zIrthoparodhabahuzrutagarva-mithyopadeza-bahuzrutAvamAna-svapakSaparigrahapaNDitatvasva - pakSaparityAga-avaddhapralApa-utsUtravAda-sAdhyapUrva kajJAnAdhigamazAratravikraya-prANAtipAtAdaya jJAnAvaraNasyAsravA' / darzanamAtsa ryAntarAya-netrotpATanendriyapratyanIkatva-dRSTigaurava-AyatasvApitAdivAzayanAlasya-nAstikyaparigraha-samyagdRSTisaMdUSaNa-kRtIrtha prazaMsA, prANavyaparopaNa-yatijanajugupsAdayo darzanAvaraNasyAsravAH, ityasti aasrvbhedH|-( uparoktase atirikta aura bhI jJAnAvaraNa va darzanAdharaNake kucha AsavoMkA nirdeza nimna prakAra hai ) 7. AcArya aura upAdhyAyake pratikUla calanA;8. akAla adhyayanaH 6. azraddhA: 10 abhyAsameM AlasyaH 11. anAdarase artha sunanA; 12. tIrthoparodha arthAta divyadhvanike samaya svayaM vyAkhyA karane laganAH 13. bahuzrutapanekA garvaH 14. mithyopadeza:15 bahuzrutakA apamAna karanA; 16. svapakSakA durAgrahaH 17. durAgrahavaza asambaddha pralApa karanA 18 svapakSa parityAga yA sUtra viruddhabolanA:16asiddhase jJAnaprApti 20 zAstravikraya aura 2 1.hiMsAdijJAnAvaraNake Asabake kAraNa haiN| 7. darzana mAtsarya: 8 darzana antarAyaHha. A~kheM phoDanA;10.indriyoMke 'viparIta pravRtti;11.dRSTikA garva,12.dIrgha nidrA:13.dinameMsonA; 14. Alasya; 15. nAstikatA; 16. samyagdRSTime dUSaNa lagAnA; 17. kutIrthakI prazaMsA; 18. hiMsA; aura 16. yatijanoM ke prati glAnike bhAva Adi bhI darzanAvaraNIyake Asabake kAraNa hai| isa prakAra ina donoMke AsravameM bheda bhI hai| (ta. sA./4/13-16) / * jJAnAvaraNa prakRtikI bandha udaya satva prarUpaNA -de0 vaha vaha nAma * jJAnAvaraNakA sarva va dezaghAtIpanA-de0 anubhAga AvaraNaM bhaveta, asato veti / kiM cAta' yadi satAmaH pariprAptAtmalAbhatvAva sattvAdeva aavRttirnoppdyte| athAsatAma: nanvAvaraNAbhAvaH / na hi kharaviSANavadasadAtriyate / 4 / na vaiSa dossH| ki kAraNam / AdezavacanAt |...drvyaarthaadeshen satAM matyAdInAmAvaraNam, paryAyAdizenAsatAm |...n kuTobhUtAni matyAdIni kAnicit santi yeSAmAvaraNAt matyAdyAvaraNAnAm AvaraNatvaM bhavet kintu matyAdyAvaraNasanidhAne AtmA matyAdijJAnaparyAya!tpadyate ityato matyAdyAvaraNAnAm AvaraNatvam |6|-prshn-krm vidyamAna matyAdikA AvaraNa karatA hai yA avidyamAnakA yadi vidyamAnakA to jaba vaha svarUpalAbha karake vidyamAna hI hai to AvaraNa kaisA ! aura yadi avidyamAnakA to bhI kharaviSANakI taraha usakA AvaraNa kaisA uttara-dravyArthadRSTise sata aura paryAyadRSTise asada mati AdikA AvaraNa hotA hai| athavA mati AdikA kahIM pratyakSIbhUta Dhera nahIM lagA hai jisako Dhaka denese matyAvaraNa Adi kahe jAte hoM, kintu matyAvaraNa Adike udayase AtmAmeM mati Adi jJAna utpanna nahI hote isalie unhe AvaraNa saMjJA do gayI hai| (pratyAkhyAnAbaraNakI bhoNti)| (dh.6/1,6-1,5/7/3)| * AvRta va anAvRta jJAnAMzoMmeM ekatva kaise --de0 jnyaan//4/3|| * bhabhavyameM kevala va manaHparyaya jJAnAvaraNakA sazva kaise -de0 bhvy/3/1| 3. sAta jJAnoMke sAta hI AvaraNa kyoM nahIM dha, 7/2,1,45/87/7 sattaNhaM NANANaM satta ceva AvaraNANi kiNNa hodi ce| Na, paMcaNANavadirittaNANANuvalaMbhA / madi aNNANa-sudaaNNANavibhaMgaNANamabhAvo vi Nasthi, jahAkameNa AbhiNiyohiya-suda ohiNANesu tesimNtbhaavaado|prshn-in sAto jJAnoke sAta ho AvaraNa kyoM nahI / uttara nahIM hote, kyoki, pA~ca jJAnoke atirikta anya koI jJAna pAye nahIM jaate| kintu isase matyajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAnakA abhAva nahIM ho jAtA, kyoMki, unakA yathAkramase AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, aura avadhijJAname antarbhAva hotA hai| 2. jJAnAvaraNIya viSayaka zaMkA-samAdhAna 1. jJAnAvaraNako jJAna vinAzaka kaheM to? dha.6/1,6-1,5/6/6 NANaviNAsayabhidi kiNNa uccade / Na, jIvalakkha NANaM NANada saNANaM vinnaasaabhaavaa| viNAse vA jIvassa vi viNAso hojja, lakkhaNarahiyalakkhANuvalaM bhaa| NANassa viNAsAbhAve saThabajIvANaM NANa tthittaM pasajjade ce, hodu NAma virohAbhAvA; akkharassa aNatabhAo NiccugghADiyao idi suttANukUlattAdo vA / Na savvAbayavehi NANasmuvalaM bhohodu tti bottaM juttaM, Ava ridaNANabhAgANamuvalaMbhavirohA |-prshn-'jnyaanaavrnn' nAmake sthAnapara 'jJAnavinAzaka' aisA nAma kyoM nahIM kahA * uttara-nahIM, kyoMki, jIvake lakSaNasvarUpa jJAna aura darzanakA vinAza nahIM hotA hai| yadi jJAna aura darzanakA vinAza mAnA jAye, to jIvakA bhI vinAza ho jAyegA, kyoMki, lakSaNase rahita lakSya pAyA nahIM jaataa| prazna-jJAnakA vinAza nahIM mAnanepara sabhI jIvoMke jJAnakA astitva prApta hotA hai ? uttarajJAnakA vinAza nahIM mAnanepara yadi sarva jIvoke jJAnakA astitva prApta hotA hai to hone do, usameM koI virodha nahIM hai| athavA 'akSarakA anantavaoN bhAga jJAna nitya udghATita rahatA hai' isa sUtrake anukUla honese sarva jIvoM ke jJAnakA astitva siddha hai| prazna-to phira sarva avayavoMke sAtha jJAnakA upalambha honA cAhie (hona jJAnakA nhiiN)| uttara-yaha kahanA upayukta nahIM hai. kyoMki, AvaraNa kiye gaye jJAnake bhAgoMkA upalambha mAnane meM virodha AtA hai| 2. jJAnAvaraNa kama sadbhUtajJAnAMzakA AvaraNa karatA hai yA asadubhUtakA rA. vA./8/6/4-6/571/4 idamiha saMpradhAryam-sAM matyAdInAM karma 4. jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNake AsravoM meM samAnatA kaise ho sakatI hai rA.vA./7/10-12/518/4 syAnmatam-tulyAsravatvAdanayArekaravaM prApnoti, tulyakAraNAnAM hi loke ekatvaM dRSTamiti; tanna; kiM kAraNam / tulyahetutve'pi vacanaM svapakSasya sAdhakameva parapakSasya dUSakameveti na sAdhakadUSakadharmayorekatvamiti matam / 10... yasya tulyahetukAnAmekatvaM yasya mRtpiDAditulyahetukAnA ghaTazarAvAdInA nAnAtvaM vyAhanyata iti dRSTavyAghAta 12.. AvaraNAtyantasaMkSaye kevalini yugapat kevalajJAnadarzanayoH sAhacarya bhAskare pratApaprakAzasAhacaryabat / tatazcAnayostulya hetutvaM yuktam // 13 // - prazna-jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNake Asravake kAraNa tulya hai, ataH donoM ko eka hI kahanA cAhie, kyoMki, jinake kAraNa tulya hote haiM ve eka dekhe jAte haiN| uttara-- tulya kAraNa honese kAryakya mAnA jAye to eka hetuka honepara bhI vacana svapakSake ho sAdhaka tathA parapakSake hI dUSaka hote haiM isa prakAra sAdhaka aura dUSaka donoM dharmome ekatva prApta hotA hai| eka miTTI rUpa kAraNase hI ghaTa ghaTI zarAva zakorA Adi aneka kAryoMkI pratyakSa siddhi hai| AvaraNake atyanta saMkSaya honepara kevalajJAna aura kevaladarzana donoM, sUrya ke pratApa aura prakAzakI taraha pragaTa ho jAte haiM, ata' inameM tulya kAraNoMse Asrava mAnanA ucita hai| jainendra siddhAnta koza
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAno 273 grantha 2. granthake bheda-prabhedadha.6/4,1,67/322-323 granthakRti nAma sthApanA bhAva noAgama Agama noAgama Agama jJAyakazarIra bhAvI tadvayatirikta nozruta cyuta - cyAvita-- tyakta gUnthanA bunanA veSTita | karanA pUranA ityAdi _laukika - -vedika - --sAmAyika jJAnI-1. lakSaNa sa. sA/mU/75 kammarasa ya pariNAma Nokammassa ya taheva pariNAma / Na karei eyamAdA jo jANadi so hava di NANI / -jo AtmA isa kamake pariNAmako tathA nokarma ke pariNAmako nahIM karatA kintu jAnatA hai. vaha jJAnI hai| A. anu/210-211 "rasAdirAdyo bhAga syAjjJAnAvRttyAdiranvata / jJAnAdayastRtIyastu sasAryevaM trayAtmaka / 210 / bhAgatrayamayaM nityamAtmAnaM bandhavatinam / bhAgadvayAtpRthakkarta yo jAnAti sa tattvavita (211 / saMsArI prANIke tIna bhAga haiM-saptadhAtumaya zarIra, jJAnAvaraNAdi karma aura jJAna / 210 / ina tIna bhAgoMmeM se jo jJAnako anya do bhAgoMse karanekA vidhAna jAnatA hai vaha tattvajJAnI hai|211|| sa. sA./pa. jayacanda/177-178 jJAnI zabda mukhyatayA tIna apekSAo ko lekara pravRtta hotA hai-(1) prathama to jise jJAna ho vaha jJAnI kahalAtA hai, isa prakAra sAmAnya jJAnakI apekSAse sabhI jIva jJAnI haiN| (2) yadi samyagjJAna aura mithyAjJAnakI apekSAse vicAra kiyA jAya to samyagdRSTiko samyagjJAna hotA hai, isalie usa apekSAse vaha jJAnI hai, aura mithyAdRSTi ajJAnI hai| (3) sampUrNa jJAna aura apUrNa jJAnakI apekSAse vicAra kiyA jAya to kevalI bhagavAn jJAnI haiM aura chadmastha ajJAnI haiN| * jIvako jJAnI kahane kI vivakSA-de0 jIva/1/2,3 / * jJAnIkA viSaya-de0 smygdRsstti| * zrutajJAnI-de0 shrutkevlii|| *jJAnIkI dhArmika kriyAe-de0 mithyaassttiaa4| jJAnezvara-bhUtakAlIna 17vaM tIrtha kr| de0 tIrthaMkara/5 / jJAyaka-1 jJAyaka zarIra-de0 nikSepa/5 / 2. jJeya jJAyaka sambandha / de0 smbndh| bAhya Abhyantara dravya bhAva zayanAsana - vAstu kSetra catuSpada dhAnya dhana dvipada yAna kupya bhANDa / / / / / / / / / / / / mithyAtva - strI veda puruSa veda napuMsaka veda jugupsA - krodha rati arati zoka bhaya mAna mAyA lobha jJaya-1. jJAname jJeyokA AkAra / de0 kevljnyaan/6| 2 jJAna jJeya sambandha / de0 saMbandha / jJeyArtha-1.neyArtha pariNamana kriyA-de0 pariNamana / grantha-1. grantha sAmAnyakA lakSaNa dha.6/4,1,54/256/10 "gaNaharadeva viraidadacasudaM gaMtho" gaNadhara devase racA gayA dravpazruta grantha kahA jAtA hai| dha.6/4,1,67/323/7 vavahAraNayaM paDacca khettAdI gaMtho, agbhataragaMthakAraNantAdo / edassa pariharaNaM NiggaMthattaM / NicchayaNayaM paDaca micchattAdI gaMtho, kammabaMdhakAraNa taado| tesiM pariccAgo nniggNdhttN| - vyavahAra nayakI apekSA kSetrAdi grantha haiM, kyoMki ve abhyantara granthake kAraNa haiM aura inakA tyAga karanA nirgranthatA hai / nizcayanayakI apekSA mithyAtvAdika grantha hai, kyoMki. ve karmabandhake kAraNa hai aura inakA tyAga karanA nirgranthatA hai| bha A./vi /43/141/20 granyanti racayanti dIrthIkurvanti saMsAramiti grnthaaH| mithyAdarzanaM mithyAjJAnaM asaMyama' kaSAyA' azubhayogatrayaM cepyamI pariNAmA / - jo saMsArako gUthate haiM arthAt jo saMsArako racanA karate haiM, jo saMsArako dIrghakAla taka rahanevAlA karate hai, unako grantha kahanA caahie| (tathA )-mithyAdarzana, mithyAjJAna, asaMyama, kaSAya, azubha mana bacana kAya yoga, ina pariNAmoMko AcArya grantha kahate hai| (mU.A./409-408); (bha.A./mU /1118-1116/1124 ); (pu.si.u. 116 me kevala antaraMgavAle 14 bheda); (jJAnArNava/16/4+6me udhRt)| ta. sU./7/26 kSetravAstuhiraNyasuvarNadhanadhAnyadAsIdAsakupyapramANAtikramA' 126 - kSetra, vAstu, hiraNya, suvarNa, dhana, dhAnya, dAsI, dAsa, kupya ina mauke parimANakA atikrama karanA parigraha pramANavatake pA~ca aticAra haiM / (pa.pra./pU /2/46) da.pA./TI./14/15 para udhRta = kSetraM vAstu dhana dhAnyaM dvipadaM ca catuSpadaM / kupya bhANDaM hiraNyaM ca suvarNa ca bahirdaza / 1! -- kSetra-vAstu: dhana-dhAnya dvipada-catuSpada: kuSya-bhANDa; hiraNya-suvarNa-ye daza bAhya parigraha hai| 3. granthake bhedoMke lakSaNa dha.1/4,1,67/322/10 hastyazva-tantra-kauTilya-vAtsAyanAdibodho laukikabhAvazrutagranthaH / dvAdazAGgAdibodho vaidikabhAvazrutagranthaH / naiyAyikavaizeSikalokAyatasAMkhyamImAMsakabauddhAdidarzanaviSayabodhaH sAmAyikabhAvazrutagrantha / edesi saddaparvadhA akravarakabAdINaM jA ca gaMtharayaNA akSarakAvyairgrantharacanA pratipAdyaviSayA sA sudargathakadI NAma / == (nAma sthApanA Adi bhedoM ke lakSaNoMke lie de0 nikSepa)hAthI, azva, tantra, kauTilya, arthazAstra aura vAtsAyana kAmazAstra Adi viSayaka jJAna laukika bhAvazruta granthakRti hai| dvAdazAgAdi viSayaka bodha vaidika bhAva zruta granthakRti hai| tathA naiyAyika vaizepika, lokAyata, sAMkhya, mImAMsaka aura bauddha ityAdi darzanoMko viSaya karanevAlA bodha sAmAyika bhAvabhuta granthakRti hai| inako zabda sandarbha rUpa akSarakAvyoM dvArA pratipAdya arthako viSaya karanevAlI jo grantharacanA kI jAtI hai / vaha zrutagranthakRti kahI jAtI hai| (nikSepoM rUpa bhedoM sambandhI-de0 nikssep)| * parigraha sambandhI viSaya -de0 parigraha / jainendra siddhAnta koza bhA0 2-35
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ granthasama granthasama-dravya nikSepakA eka bheda de0 nikSepa /5/8 / ( eka graha - de0 praha / granthigranthima dravya nikSepakA eka bheda - de0 nikSepa /5/6 / graha -- 1. aThAlo grahoMkA nAma nirdeza ti.pa./0/15-22 kA bhASArtha 1. 2. 2. bRhaspatiH 4, maMgala 5. zani; 6. kAlaH 7 lohita 8 kanaka; 6. nIla; 10 vikAla; 11 keza ( koza ); 12. kavayava ( kacayava ); 13. kanaka saMsthAna; 14. dundubhaka (dundubhi); 15. raktanibha: 16. nIlAbhAsa; 17. azoka saMsthAnaH 1 sa 11. rUpanima (rUpanirbhAsa) 20. samartha (kaMsa varga ) 21. zaMkhapariNAmaH 22 tilapuruSa 23 24 karNa (udaya) 25. paMcavarNa 26. utpAta 27 dhUmaketuH 28. vi; 26. nabhaH 30, kSArAzi: 19. vijiSNu (vijaviSNu ): 12. saha 33 saMdhi (zAnti) 28 levara 22. abhina ( abhinna sandhi ); 36. granthi; 37. mAnavaka ( mAna ) 38 kAlaka; 36. kAlaketu; 40. nilaya; 41 anaya 42 vidya, jjiha: 43. siMha: 44. alaka; 45. nirduHkha, 46. kAla; 47. mahAkAla 48. rudra; 46. mahArudra, 50. santAnaH 51. vipula; 52. saMbhava; 53. svArthI; 14. sema (lemaMkara); 15. ra 6 nirmantraH 40, jyotiSmANaH 40. divasa sthita (dizA) 51. mirata (viraja); 600 vItazoka; 69. nizcala 2. 62. bhAsura: 64. svayaMprabhaH 65. vijaya 66. vaijayanta 60 sImaMjara 68 aparAjita 61- jayanta 70. vimala; 71. abhayaMkara; 72. vikasa; 73. kASThI ( karikASTha ); 74. 75. 78. agnijvAla 70. azoka ketuH 76. kSIrarasa; 80. agha; 81. zravaNa 82. jalaketuH 83. ketu ( rAhu ); 84. aMtara 85. ekasaMsthAna; 6. azvaH 87 bhAvagrahaH mahAgraha, isa prakAra ye grahoMke nAma haiN| noTa- vrakeTameM die gae nAmeM triloka sArakI apekSA hai / naM. 17; 26; 38 : 36; 44; 51: 55 75 77 ye nau nAma trisA meM nahIM hai / inake sthAnapara anya nau nAma diye haiM- azvasthAna; dhUmaH akSa; catupAda; vastUna; trasta; ekajaTI; zravaNa ( tri. sA / 363 - 370 ) * grahoMkI saMkhyA va unakA lokameM avasthAna--- (de0 jyotiSa dev/2)| grahaNa- 1. jJAnake arthamai F rA.vA./1/1/1/3/25 hitamAtmasAtkRtaM parigRhItam ityanarthAntaram / = Ahita, AtmasAt kiyA gayA yA parigRhIta ye ekArthavAcI haiM / 2. indriyake artha meM rA. vA /2/8/11/122/25 yAnyamUni grahaNAni pUrva kRtakarmanirvartitAni hiskRta svabhAvasAmarthyajanitabhedAni rUparasagandhasparzazabdagrAhakANi rasanAlAgi jo yaha pUrva kRtakarma nirmita rUpa rasa, gandha, sparza va zabdako grahaNa karanevAlI, cakSu rasana ghANa tvak aura zrotra rUpa 'grahaNAni' arthAt indriyA~ haiM / 3. sUrya va candra grahaNake artha meM tri. sA. / 336 / bhASA TIkA- rAhU to candramAko AcchAde hai aura ketu sUryako acchA hai. mAhIko nAma grahaNa kahie hai| vizeSa 0 jyotiSa /8 * grahaNa ke avasara para svAdhyAya karanekA niSedha grahAvatI 274 - de0 svAdhyAya / 2 - pUrva videhakI eka vibhaMgA nadI- de0 loka / 7 / ghanamUla grAma - ( ti pa /4/1368), vaDapariveDho gAmo / vRtti ( bADa ) se yeSTi grAma hotA hai| (4 13/22.64/236/2) (/06) ma.pU./11/164-166 grAmavRttiparilepamAtrA: syurupitA thiyAH zUdravarSaSThAH sArAmAH jalAzayAH // 164 // grAmA kulateneSTo nikRSTaH samadhiSThita / parastarapaJca syAdasamRdrakRta // 165 // kroza dvikozasImAno grAmA. syuradhamottamA / saMpannasasyasukSetrA' prabhUtavodakA // 166 // jisameM mAise ghire hue ghara hoM, jisane adhika tara aura kisAna loga rahate hoM tathA jo bagIcA aura " bose sahita ho unheM grAma kahate haiN| 14 jisame sau para haoN use choTA gaoNva tathA jisameM 500 ghara hoM aura jisake kisAna dhanasampanna hoM use baDA gA~va kahate haiM / 165 / choTe gA~vakI sImA eka phokI aura bar3e gA~vakI sImA do kokI hotI hai / 1666 grAsa (ha. pu / 11 / 125 ) sahasra siktha kavalo / 1000 cAvaloMkA eka kavata hotA hai| (13/5.4,26/26/6) * svastha manuSyoMke AhAra meM prAsokA pramANa -30/1/ = grAhya -1 grAhya grAhaka saMbaMdha de0 saMbaMdha / 2 grAhya vargaNA(de0 vrmaa)| grIvAvanamana --- kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsarga/1 grIvonnamana - kAyotsargakA eka aticAra de0 vyutsarga / 1 | graiveyaka kalpAtIta svargokA eka bheTa - de0 svarga /1/4 : 5/2 | rAvA. /4/11/2/20 lokapuruSasya grIvAsthAnIyatvAt grIvAH, grIvAsu bhavAni caiveyakANi vimAnAni tAsAparyAt indrA apivekaa| puruSamakI taraha vevaka hai| jIvAmeM sthita hoM ve Doka vimAna hai| unake sAhacarya se mahaka indra bhI haiN| glAna (sa.si /6/24/442 / 8) rujAdi kliSTazarIro glAnaH- roga Adime kAnta zarIravAlA glAna kahalAtA hai| ( rA. vA./1/24/7/ 623/16) ( sA 959/3) glAni 1. ghRNA yA glAnikA niSedha de0 nirvicikitsA / 2. mokSa mArga meM jugupsAkI karmacA aniSTatA de0 sUtaka [gha] ghaTA - cauthe narakakA 7 paTala- de0 naraka/5/11 / ghaTikA ghar3I paraspara guNanA / ghana - Cube arthAt kisI rAziko tIna bAra ghanadhArA- 1. ghanadhArA, 2. dvirUpa ghanadhArA 3. dhanamAtRkAdhArA; 4. dvirUpa ghanAghanadhArA- de0 gaNita / II /5/2 ghana prAyogika zabda - (de0 zabda ) | -kAlakA eka pramANa ( apara nAma ghaDI yA nAlI ) - de0 gaNita / I / 1 / 4 / kAlakA eka pramANa ( apara nAma ghaTikA yA nAlI ) * - de0 gaNita //1/4 / ghanaphala - (ja. pa./pra./ 106 ) Volume - de0 gaNita / II / 7 / 1 / ghanaphala nikAlanekA prakriyA de0/II/7/1 / ghanamUla - Cube root-30 gaNita / 13/1/8 ( pra pra 106) (5, 1/920) 1 jainendra siddhAnta koza
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghanaloka ghanaloka Volume of Uraverse (de0 gaNita/1/9/3)(de0 pramANa /5). (ja. 106) - ghanavAta - Atmosphere de0 ghanAMgula (a ) -- de0 magita / 1 / 21 ghAtAyuSka de0 mithyAdRSTi / --- ghanAkAra - Cube ( ja. pa . / pra 106 ) / ghanAghana -dvirUpa ghanAghanadhArA- de0 gaNita II / 5 / ghanodadhi vAta -- de0 vAtavalaya / dhammA-prathama narakakI pRthivI de0 ratnaprabhA tathA saraka /5/9 / ghATA - cauthe narakakA 6ThA paTala- de0 naraka /5/11 ghAta - 1. dUsare narakAkA 5vaoN paTala - de0 naraka / 5/112. paraspara guNA karanA -- de0 gaNita / II/1/5 / 3. ghAta nikAlanA = Raising of numbes to given Power dha / pu. 5/pra 27 / * anubhAga va sthiti kANDakA ghAtakRSTi - 30 kRSTi ghAtAMka - Theory of indices yA Powers, (dha. / 55/pra.27) vizeSa 30 gaNita / IT/RE - - valaya ) .. 106 ghAtI- 1. ghAtI, dezavAtI va sarvaghAtI prakRtiyA~- de0 anubhAga / 2. deza va sarvaghAtI spardhaka - de0 spardhaka / ghuTuka ( pA. pu. / sarga / zlo. ) / vidyAdhara kanyA hiDimbA se bhImakA putra thA ( 14/59-65) mahAbhArata yuddhameM azvatthAmA dvArA mArA gayA (20/218-21) " ghora parAkrama -- de0 Rddhi/5 / -- 30 apakarSaNa / 4 / / ghRNA karanekA niSedha de0 nirvicikitsA mokSamArga me jugupsA bhAvakI kathaMcit iSTatA aniSTatA- de0 sUtaka / ghRtavara -- 1. madhyalokakA 6TA~ dvIpa va sAgara - de0 loka /5 / 2. uttara dhRtavaradvIpakA adhipati vyaMtara deva - de0 vyaMtara / 4 / ghRtasrAvI -de0 akhi Rddhi / ghoTakapAda kAyotsargakA aticAra-de0 vyutsarga / 1 / ghoTamAna0 de0 gholamAna / ghora guNa brahmacayaM de0 4/5 / ghora tapa de0 /1 / gholamAna-hAni vRddhi sahita anavasthita bhAvakA nAma posamAna hai-- nizeSa dekho posamAna yogasthAna de0 yoga/1 aura guNita kSapita gholamAna karmAzika ( kSapita ) / 275 = 1 ghoSa - gha. 13/4,5,63/336/2 ghoSo nAma braja / ghazeSakA artha baja hai / ma../16/106 tathA poSakarAdInAmapi lakSya vikalpyatAm / - isI prakAra ghoSa tathA Akara Adike lakSaNoMkI bhI kalpanA kara lenI cAhie, arthAt jahA~ para bahuta ghoSa ( ahIra ) rahate haiM use ( usa grAma ko) ghoSa kahate hai / ghoSa prAyogika zabda -- de0 zabda | ghoSasama dravyanikSepa - de0/ caMdrakIrti ghnata gaNitakI guNakAra vidhime guNyako guNakAra dvArA ghnata kiyA kahA jAtA hai - de0 gaNita / II / 1 / 5 / ghrANa - de0 indriya / 1 / [ caMcata -- saudharma svargakA 11 va paTala-de0 svarga /5/3 / caMDa - I0 pU0 3 kA eka prAkRta vidvAn jinhone 'prAkRta lakSaNa' nAmakA eka prAkRta vyAkaraNa likhA hai / (Sa. pra. 118 ) / caMDavegA-bharata kSetrake varuNa parvata para sthita eka nadI -30 manuSya 4 / caMDazAsana - ( ma. pu./60 / 52-53 ) malaya dezakA rAjA thaa| eka samaya podanapura ke rAjA vasuSeNa se milane gayA, taba vahA~ usakI rAnIpara mohita hokara use hara le gayA / caMda / -apara videhasya devamAla vakSArakA kUTa va deva-de0 loka / 7 / caMdana kathA - 0 zubhacandra (30 1296 9226) dvArA racita -- saMskRta chandabaddha grantha / (de0 zubhacandra ) - 6 caMdana SaSTho vrata 6 varSa taka prativarSa bhAdrapada kRSNA kI chapavAsa kre| usa dina tIna kAla namaskAra maMtra kA jApya kre| zvetAmbaroM kI apekSA usa dina upavAsakI bajAya candana carcita bhojana kiyA jAtA hai| ( vrata- vidhAna saMgraha / pR, 86, 126 ) ( kizana siMha kriyA koza ) ( navala sAhakRta vardhamAna purANa ) / 01 caMdanA (ma. pu/75/ zloka naM) - pUrvabhava na02 me somilA ANI bhI 103 pUrva na02 meM kaMDA nAmakI rAjaputrI thI 182 // pUrvabhava meM latA nAmakI rAjaputrI kI vartamAna bhava me candanA nAmakI rAjaputrI huI / 170| vartamAna bhava meM rAjA ceTakakI putrI thI, eka vidyAdhara kAmase pIDita hokara use hara le gayA aura apanI strIke bhaya se mahA aTavImeM use chor3a diyaa| kisI bhIlane use vahA~ se uThAkara eka seThako de dii| seThakI strI usase zaMkita hokara use kojo mizrita kodoMkA AhAra dene lgii| eka samaya bhagavAn mahAvIra saubhAgya se cayati lie Aye taba candanAne unako kodokA hI AhAra de diyA, jisake pratApase usake sarva bandhana TUTa gaye tathA vaha sarvAgasundara ho gayI (ma.pu. 04/130-347) tathA ( ma.pU./05/200,35000) ( ma.pU. / 03 / zlo. naM.) strIliMga ga bhavameM acyuta svargadeva huA / 1731 mahA~se calakara manuSya bhava dhAraNa kara mokSa pAegA / 177 (ha.pu. /2/70) / - caMdra 1. apara videhastha devamAla vakSArakA eka kUTa va usakA rakSaka deva; - (de0 loka / 5 / 102. sumeru paraMtuke nandana Adi ke utsara bhAgame sthita kuberakA guphAde0 loka/3/642 rupa pakA eka kUTa0 soma /2/13 4. soca svargakArAvA paTala de0 svarga//34. dakSiNa amarIkA rakSaka upagtara dena - de0 vyantara /4, 6. eka graha / de0 graha / 1 2. candragraha sambandhI viSaya de0 jyotiSa deva / 4 / caMdra mahattara de pariziSTa caMdrakalyANaka vrata - de0 kalyANaka vrata / caMdrakIrti - 1. nandisaMghake dezIyagaNakI gurvAvalI ke anusAra Apa malladhArI devake ziSya aura divAkara nandike guru the| samaya- vi. jainendra siddhAnta koza
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ caMdragiri 276 cakravAn 1100-1130 ( I0 1043-1073 )-de0 itihaas/0/5| 2 vi -de0 itihaas/0/5| 2 vi 1654 -1681(I0 1517 -1124) ke eka bhaTTAraka the jinhone vRpabha devapurANa, padmapurANa pArzva purANa aura pArzva pUjA likhe / (tI./2/441) caMdragiri- zravaNabelagolAme do parvata sthita haiM-eka vindhya aura dUsarA candra giri / isa parvatapara AcArya bhadrabAhU dvitIya aura unake ziSya candragupta ( samrATU ) kI samAdhi huI thii| candragupta 1-mAlavA ke rAjA the jinhoMne mantrI zAkaTAla tathA cANakya kI sahAyatA se bo. ni. 215 meM nandavaMza kA nAza karake mauryavaMza kI sthApanA kI thii| (bhadramAhu. cAritra/3/8) / (de, itihaas/3/4)| I.pU. 305 (vi. ni. 222) meM pajAba prAnta meM sthita sikandara ke sUbedAra silokasa ko parAsta karake usakI kanyA se vivAha kiyA thaa| ti. pa./4/1481 ke anusAra ye antima mukuTadhArI rAjA the jinhoMne jinadIkSA dhAraNa kI thii| hariSeNa kRta kathA koSa meM kathA naM0 131 ke anusAra Apa paMcama zrutakevalI bhadrabAhu pra ke ziSya vizAkhAcArya the| (koza 1 pariziSTa/2/3) tilloya paNNati meM tathA nandi saMgha ko paTTAvalI meM kathita zrutadharI kI paramparA se isa mata kI puSTi hotI hai| (de. itihaas/4/4)| zravaNa bela gola se prApta zilAlekha naM. 64 meM bhI inheM bhadrabAhu pra kA ziSya batAyA gayA hai (Sa. kha, 2/pra.4/H. L. Jain) sambhavata. jaina hone ke kAraNa inako hindU purANoM ne murA nAmaka dAsI kA putra kaha diyA hai, aura mudrA rAkSasa nATaka meM cANakya ke mukha se inhe vRSala kahalAyA gayA hai| parantu vAstava meM ye brAhmaNa the| (jai0/pI./352) / inase pUrvavartI nanda vaMza ke rAjAoM ko bhI zudrAkA athavA nAI kA putra kahA gayA hai / de Age nandavaMza / samaya -jainAgama ke anusAra mo. ni. 215-255 (I0pU0 312-272); jaina itihAsa ke anusAra I. pU. 326-302, bhAratIya itihAsa ke anusAra I.pU 322-268 / (de0 itihAsa/3/4) / candragupta 2-magadha samrATa azoka ke prapautra sampratikA apara nAma / samaya-jaina itihAsa ke anusAra I.pU. 220-211 (de. iti/3/4 caMdraprajJapti- aMga, vadraprajJApta-1. aMga zrutajJAnakA eka bheda-de0 zrutajJAna III/ 1/42 / 2. sUrya prajJapti kI nakala mAtra eka zvetAmbara grantha / jai./2/ 16.60) 3. A0 amitagati (I0613-2016) dvArA racita saskRta grnth| caMdraprabha-Apa jayasiha surike ziSya the| Apane prameyarasnakoSa tathA darzanazuddhi nAmaka nyAya viSayaka ye do grantha likhe hai| samaya I0 1102-(pAyAvatAra/4/ satIzacandra vidyA bhUSaNa ) / caMdraprabha caritra.-1 A. vIranandi (I. 150-6EE) kRta mahara kAvya (to /3/15) 2. A. zrIdhara (I0 za014 ) kA prAkRta rcnaa| 3. A. zubhacandra (I0 1516-1556) kI saMskRta racanA (tI/367) caMdraprabhu-(ma.pu./54/zloka na.) pUrvabhava naM07 me puSvaradvIpa pUrvameru ke pazcimameM sugandhi dezake zrIvarmA nAmake rAjA the|73-76| pUrva bhava naM06 me zrIprabha vimAname zrIdhara nAmaka deva hue |8puurvbhv naM05 me dhAtakIrakhaNDa dvIpa pUrvameruke bharata kSetrameM alakAdezaratha ayodhyAke ajitasena nAmaka rAjA hue 166-67) pUrvabhava na04 me acyutendra hue / 122-126 / pUrva bhava na 0 3 me pUrvadhAtakIravaNDame maMgalAvatI dezake ratnasaMcaya nagarake padmanAbha nAmaka rAjA hue / 143 / pUrva bhava naM02 me vaijayanta vimAname ahamindra hue / 158-162 / aura vartamAna bhavame AThaveM tIrtha kara candraprabhunAtha hue- de0 tIrthakara/5 / caMdrabhAgA-paMjAbako vartamAna cinAba nadI (ma.pu /pra.50/paM. pnnaalaal)| caMdravaMza-de0 itihAsa/RBT caMdrazekhara--(pA.pu./17/zloka naM) vizAlAkSa vidyAdharakA putra thA 146 / arjunane vanavAsa ke samaya isaka) harAkara apanA sArathI banAyA thA / 37-38 taba isakI sahAyatAro vijayA para rAjA indrakI sahAyatA kI thii| caMdrasena-paMcastupa saMghakI gurvAvalIke anusAra Apa Arya nandike guru the| samaya-I0 742-873 / ( A. anu/pra 8JA, N Up); (si.vi /pra./42 paM mahendra), (aura bhI de0 itihaas/9/7)| caMdrAbha-1 vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / 2, laukAntika devoMkI eka jAti-de0 laukAntika / 3. 11veM kulakara-de0 zalAkA puruSa/6 / candragupta 3-guptava za kA prathama rAjA jisane guptoM kI bikharI huI zakti ko sameTa kara magadha ko vistRta bhUmi para eka chatra sAmrAjya kI sthApanA kI aura usake upalakSya meM gupta saMvat pracalita kiyaa| samaya-I. 320-330 / (de. itihAsa/3/4) candragupta 4-gupta vaMza kA tRtIya parAkramI samrATa, apara nAma vikramAditya / samaya---bI. mi. 101-136 (I. 375-413) / (de0 itihaas/3/4)| caMdrabaha-uttarakuruke dasa bahomese dokA nAma candra hai-de0 loka/16 cadranadi-1. bhagavatI ArAdhanAkAra zivArya ke daadaaguru| apara nAma karma prkRtyaacaary| samaya-I. za. 1 kA prArambha / (bha. A./ pra 16/premI jI) / 2. kumAranandi ke guru / zaka 638 (ii.716)|| (jai 0/2/87) / caMdrodaya---A. prabhAcandra naM. 6 ( I0767)kA nyAya viSamaka grantha / caMpA-1. vijayA kI uttarazreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / 2. vartamAna bhAgalapura (ma.pu./pra.46/paM. pnnaalaal)| cakra-1, sanatkumAra svargakA prathama paTala-de0 svarga 143:2, cakravartI kA eka pradhAna rana-de0 zalAkA puruSa/2, 3. dharmacakra-de0 dharmacakra / cakraka-vAdokA bAta karate hue punaH-punaH ghUmakara vahIM A jAnA cakraka doSa hai : ( zlo. vA/4/nyA. 456/555) / cakrapura-bharatakSetrakA eka nagara- de. manuSya 4 / cakrapurI-apara videhake valgu kSetrakI pradhAna nagarI-de0 lok/5/2| cakravartI-bAraha cakravartiyo kA paricaya-de0 zalAkApuruSa/ / cakravAna-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| caMdranakhA-(papu./7/225 ) ratnapravAkI putro aura rAvaNakI bahana thI / ( pa.pu/7/43 ) kharadUSaNa kI strI thii| (pa pu/78/65) rAvaNako mRtyupara dIkSA dhAraNa kara lii| caMdraparvata--vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / caMdrapura-vijayA kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| jainendra siddhAnta koza
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakrAyudha 277 catuSTaya cakrAyudha 1-(ma pu/sarga/zloka n.)| pUrvabhava naM 13 me magadha dezake rAjA zrIpeNakI strI AnanditA thii| (62/40 ) / pUrvabhava naM 12 me bhomija Arya thaa| (62/357-358 ) / pUrvabhava naM. 11 me sodharma svargame vimalaprabha deva huaa| (62/376 ) / pUrva bhava naM. 10 me tripRSTha nArAyaNakA putra zrIvijaya huaa| (62/153) / pUrva bhava na. hame terahaveM svarga me maNicUladeva huaa| (62/411) pUrvabhavaM naM. 8 meM vatsakAvato dezako prabhAkarI nagarIke rAjA stimitasAgarakA putra nArAyaNa 'anantavIrya' huA / (62/414) / pUrvabhava na 0 meM ratnaprabhA narakame nArakI huaa| (6/25) / pUrvabhatra naM. 6 me vijayArdhapara gaganavallabhanagarake rAjA meghAhanakA putra mebanAda huaa| (63/ 28-26) / pUrva bhava naM. 5 me acchata svagame pratIndra huA (63/36) / pUrvabhava na. 4 me bajrAyudhakA putra sahasrAyudha huaa|| 63/15) pUrvabhava naM.3 meM adhogre veyakame ahamindra huaa| (63/138 141) / pUrvabhava naM.2 me puSkalAvatI dezame puNDarIkanI nagarI ke rAjA dhanarathakA putra dRDharatha huaa| (63/142-144 ) / pUrva bhava naM 1 meM sarvArtha sidrime ahamindra huaa| (63/336-37) / vartamAna bhavame rAjA vizvasenakA putra zAntinAtha bhagavAnkA sautelA bhAI (63/414) huaa| zAntinAtha bhagavAna ke sAtha dIkSA dhAraNa kI (63/476) / zAntinAtha bhagavAna ke prathama pradhAna gaNadhara bane / (63/486) / antameM mokSa prApta kiyA ( 63/501) / (ma. pu./63/505-507 ) me inake uparokta sarva bhavoMkA yugapat varNana kiyA hai| cakrAyudhara-(ma pu/5/zloka na)-pravabhava naM 3. me bhadra mitra seTha: pUrvabhava naM. 2 me siMhacandra, pUrva bhava naM 1 me prItikara deva thaa| ( 316 ) / vartamAna bhavameM jambUdvIpake cakrapura nagarakA rAjA aparAjitakA putra huaa|266| rAjyakI prApti kara 1244 / kucha samaya pazcAt apane putra ratnAyudhako rAjya de dIkSA dhAraNa kara mokSa prApta kI / 245 // cakrAyudha 3-sva. cintAmaNike anusAra yaha indrAyudhakA putra thA. vatsarAjake putra nAgabhaTTa dvi.ne isako yuddhame jItakara isase kannaujakA rAjya chIna liyA thaa| nAgabhaTTa va indrAyudhake samayake anusAra isakA samaya vi 840-857 (I. 783-800) AtA hai| ( ha. pu/pra 5/paM pannAlAla / / cakrezvaro-bhagavAn RSabhadevakI zAsaka yakSiNI-de0 tIrthakara 13 cakSu-1. cakSu indriya-de0 indriyaH 2. cakSudarzana-de0 darzanA 5 / 3. caznu darzanAvaraNa-de0 darzanAbaraNa / cakSuSmAn-1. dakSiNa mAnuSottara parvatakA rakSaka vyantara deva-de0 kA 14 vyantara deva-de. vyantara / 4 / 2 apara puSkarAdhakA rakSaka vyantara deva-de0 vyantara 4) 3 AThaveM kulakara-de0 zalAkA puruSa / / / caturaka-dha. 12/8,2,7,214/170/6 etya asa khejjabhAgavaDDhIecattAri aMko / asaMkhyAtabhAga vRddhikI caturaMka saMjJA hai| (go. jii./muu./325/684)| caridriya-1 caturindriya jIva-de. indriya |4|2.cturindriy jAti nAmakarma-de0 jAti 1 / caturthacche da-Number of times that a number can be _devided by 4 (dha / 5/pra.27 ) vizeSa-- de0 gnnit/II/2/1| caturthabhakta-eka upavAsa-de0 proSadhopavAsa / / caturdaza-1. caturdaza guNasthAna-de0 guNasthAnaH 2. caturda za jIba samAsa-de0 samAsa; 3. caturdaza pUrva-de0 zrutajJAna /III/ 4. caturdaza pUvitva Rddhi-de0 Rddhi / / 5. caturdaza pUrvI-de0 zrutakevalI; 6. caturdaza mArgaNA-de0 mArgaNA / ta-14 varSa paryanta pratimAsakI donoM caturdaziyoMko 16 paharakA upavAsa kre| lodake mAsoM sahita kula 344 upavAsa hote hai / OM hrIM anantanAthAya namaH' isa mantrakA trikAla jApya / (caturdazI vrata kathA ), (bata vidhAna saMgraha/pR. 124 ) / copa-bhAratake sImAntapara tIna aura deza mAne jAte haisodiyA, baikTriyA, sriyaanaa| bhArata sahita yaha cAro milakara caturkIpa kahalAte hai| tahA~ sodiyA to 'bhadrAzva' dvIpa hai, aura baikTriyA, eriyAna va uttarakurume 'ketubhAla' dvIpa hai| (ja. pa./pra. 138/A N. Up va. H. L. Jain). caturbhuja-yaha jayapura nivAsI the| bairAgIke nAmase prasiddha the| prAyaH lAhaura jAte the, taba vahA~ kavi kharagasenase milA karate the| samaya-vi. 1685 (I 1628 ) me lAhaura gaye the| (hi. jaina, sAhitya itihAsa/pR. 155/ kAmatA prasAda ) / catabheja samalamba-Trapezium. (ja. pa./pra.106 ) / 1. sAdhuoke lie caturmAsa karanekI AzA-de0 pAdya sthiti kalpa; 2. catuma sadhAraNa vidhi-de0 kRtikarma/4 / catumukhabhA. pA./TI./146/263/12 caturdikSu sarvasabhyAnAM sanmukhasya dRzyamAnatvAt siddhAvasthAyAM tu sarvatrAbalokanazIlatvAta caturmukha' / arhanta avasthAme to samavazaraNa me sarva sabhAjanauko cAroM hI dizAomeM unakA mukha dikhAI detA hai isalie tathA siddhAvasthAme sarvatra sarva dizAome dekhaneke svabhAvavAle honeke kAraNa bhagavAn kA nAma caturmukha hai| catumuMkha-magadhakI rAjya vaMzAvalIke anusAra yaha rAjA zizupAla kA putra thaa| vI. ni. 1003 meM isakA janma huA thaa| 70 varSakI kula Ayu thii| 40 varSa rAjya kiyaa| atyanta atyAcArI honeke kAraNa karakI kahalAtA thaa| hUNavaMzI mihira kula hI caturmukha thaa| samaya-vI. ni. 1033-1073 (I. 506-546) 1-de0 itihAsa/3/2, va-padupacAsI aura harivaMza pur|nnke kartA eka apabhraza kavi / samaya- kavi svayambhU (I 734) se pUrvavartI (tI./4/14)1 caturmukha pUjA-de0 pUjA/1 / -vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / caviMzati-1. caturvizati tIrthakara (de0 tIrtha kara / / 2. catvizati pUjA-de0 pUjA ); 3. caturvizati stava dravyazrutajJAnakA dUsarA aMga bAhya--de0 shrutjnyaan/III/1/3|4 catuvizatistaka vidhi -de0 bhakti /3 / cataHzira-zironatike artha meM prayukta hotA hai-de0 namaskAra / catuSTaya-catuSTaya nAma caukar3IkA hai| Agamame kaI prakArase caukaDiyA prasiddha haiM - dravyake svabhAvabhUta stra catuSTaya, dravyame virodhI dharmo rUpa yugma catuSTaya, jIvake jJAnAdi pradhAna guNoM kI ananta zakti va vyakti rUpa kAraNa ananta catuSTaya va kArya ananta catuSTaya / 1. svacatuSTayake nAmanirdeza paM.dha/pU /263 atha tayathA yadasti hi tadeva nAstIti tazcatuSkaM ca / dravyega kSetreNa ca kAlena tathA'thavA'pibhAvena |2631drvyke dvArA, kSetrake dvArA, kAlake dvArA aura bhAvake dvArA jo hai vaha paradravya kSetrAdise nahIM hai, isa prakAra asti nAsti AdikA catuSTaya ho jAtA hai / aura bhI de0 zrutajJAna/ITI meM smvaayaaNg| jainendra siddhAnta koza
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuSTaya 278 carama 2. svaparacatuSTayake lakSaNa va unako yojanA vidhi rA. vA./4/42/15/254/15 yadasti tat svAyattadravyakSetrabhAvarUpeNa bhavati netareNa tasyAprastutatvAta / yathA ghaTo dravyataH pArthivatvena, kSetratayA ihatyatayA, kAlato vartamAnakAlasaMbandhitayA, bhAvato raktatvAdinA, na parAyatta vyA dibhisteSAmaprasaktatvAt iti / ... katham 1... -jo asti hai vaha aAne dravya kSetrakAla bhAvase hI hai, itara dravyAdise nahI kyo ki ve aprastuta hai| jese ghaDA pArthivarUpase, isa kSetrase, vartamAnakAla yA paryAyarUpase tathA raktAdi vartamAna bhAvose hai para anyase nahIM kyoMki ve aparastuta haiN| (arthAt jalarUpase, anyakSetrase, atItAnAgata paryAyorUpa piNDa kapAla Adise tathA zvetAdi bhAvoMse nahIM hai| yahA~ pRthivI usakA sva dravya hai aura jalAdi para dravya, usakA apanA kSetra svakSetra hai aura usase atirikta anya kSetra para kSetra, vartamAna paryAya svakAla hai aura atItAnAgata paryAya para kAla, raktAdi bhAva svabhAva hai aura zvetAdi bhAva prbhaav)| (vizeSa dekho 'dravya', 'kSetra', 'kAla' va 'bhAva' / ) / 3. svaparacatuSTaya kI apekSA vastameM bhedAbheda tathA astitva nAstitva-de0 saptabhaMgI/5 / 4. svakAla aura svabhAva meM bhinnatva ekatva dha.6/1,1,2/27/11 tIdANAgadapajjAyANaM kiNNa bhAvavavaeso / Na, tesiM kAlattabhuvagamAdo / = prazna-atIta aura anAgata paryAyokI bhAva saMjJA kyoM nahIM hai / uttara nahIM hai, kyoki, unheM kAla svIkAra kiyA gayA hai| dha.1/4,1,3/43/4 hodu kAlapatraNA esA, Na bhAvaparUvaNA; kaalbhaavaannmeyttvirohaado| Na esa doso, adIdANAgayapajjayA tIdANAgayakAlo baTTamANapajjayA bttttmaannkaalo| tesiM cetra bhAvasaNNA vi, vartamAnaparyAyo palakSitaM dravyaM bhAva.' idi paoasaNAdo / todANAgaekAle hito baTTamANakAlo bhAvasaNNido kAlattaNeNa abhigNo tti kAla-bhAvANameyattAvihAdo / prazna-yaha kAla prarUpaNA bhale hI ho, kintu bhAva prarUpaNA nahIM ho saktI, kyoki, kAla aura bhAvakI ekatAkA virodha hai / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyo ki, atIta aura anAgata paryAyeM atIta anAgata kAla hai, tathA vartamAna paryAyeM vartamAna kAla haiN| unhIM paryAyokI hI bhAva saMjJA bhI hai, kyoMki 'vartamAna paryAyase upalakSita dravya bhAva hai| aisA prayoga dekhA jAtA hai.| atIta aura anAgatakAlase cUki bhAva saMjJA vAlA vartamAna kAlasvarUpase abhinna hai, ata: kAla aura bhAvakI ekatAmeM koI virodha nahIM hai| 5. svapara catuSTaya grAhaka dravyArthika naya (de0 naya/IV/2) 6. yugmacatuSTaya nirdeza va unakI yojanA vidha -de0 anekAnta/4, 5 / 7. kAraNa kAryarUpa ananta catuSTaya nirdeza ni. sA/tA. vR. 15 sahajazudanizcayena anAdyanidhanAmUrtAtIndriyasvabhAvazuddhasahajajJAna-saha jadarzana-sahajacAritra-sahajaparamavItarAgasukhAtmakazuddhAntastasvasvarUpasvabhAvAnanta catuSTayasvarUpeNa / sAdyanidhanAmUrtAtIndriyasvabhAvazuddhasabhUtavyavahAraiNa kevalajJAnakevaladarzanakevalasurakhakebalazaktiyuktaphalarUpAnantacatuSTayena... sahaja zuddha nizcayanayase, anAdi-ananta, amUrta-atIndriya svabhAvavAle aura zuddha aise sahajajJAna, sahajadarzana, sahajacAritra aura sahajaparamavItarAgasukhAtmakazuddha anta.tattvasvarUpa jo svabhAva anantacatuSTayakA svruup...| tathA sAdi, ananta, amUrta, atondriyasvabhAvavAle zuddhasabhUta vyavahArase kevalajJAna, kevaladarzana, kevalamukha, kevalazaktiyukta phalarUpa ananta catuSTayaH / 8. ananta catuSTayameM anantatva kaise hai-de annt/2| camakadazamI vrata-camaka dazami aura camakAya / jo bhojana nahi to antarAya / (yaha bata zvetAmbara va sthAnakavAsI AmnAyameM pracalita hai| (bata vidhAna saMgraha/pR0 130) ( navalasAha kuta barddhamAna puraann)| camatkAra-2. laukika camatkAroMse vimohita honA samyagdarzanakA doSa hai-de0 'amUDhadRSTi' kA vyavahAra lakSaNa / 2. laukika camatkAroMke prati AkarSita honA lokamUDhatA hai-de0 muuddhtaa| camara-vijayAko uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / camarandra-(pa.pa./sarga/zloka naM ) zatraghna dvArA rAjA madhuke mAre jAne para apane zUlaratnako viphala huA dekha / (60/3) isane krodhavaza mathurAmeM mahAmAro roga phailAyA thaa| (60/22) / jo pIche sapta RSiyoke Agamanake prabhAvase naSTa huaa| (62/6) / camU-senAkA eka aMga-de0 senaa| caya-( Common difference ) (ja. pa./pra 106) vizeSa dekho gnnit/II/5/3)| cayadhana-de0 gaNita/1/53 / caraNa-de0 caaritr| caraNasAra-A0 padmanandi (I. za. 11 uttarArdha) kRta prAkRta grantha / ga-de0 anuyog/1| carama-1. caramottama deha sa.si./2/53/201/4 caramazabdo'ndayavAcI / uttama utkRSTaH / carama uttamo deho yeSAM te caramottamadehAH / parItasaMsArAstajjanmanirvANAr2yA ityrthH| carama zabda antyavAcI hai| uttama zabdakA artha utkRSTa hai| jinakA zarIra carama aura uttama hai ve caramottama dehavAle kahe jAte haiN| jinakA saMsAra nikaTa hai arthAta usI bhavase mokSako prApta honevAle jIva caramottama dehavAle kahalAte hai| (rA. vA/2/53/ 2/157/16) / 2.dvicarama deha rA. vA./4/26/2-5/244/20 caramazabda uktArthaH / dvau caramau dehI yeSAM te dvicaramAH, teSAM bhAvo dvicaramatvam / etanmanuSyadehadvayApekSamavagantavyam / vijayAdibhya' cyutA apratipatitasamyaktvA manuSyeSUtpadya sayamamArAdhya punarvijayAdiSutpadya cyutA manuSyabhavamavApya siddhayanti iti dvicaramadehatvam / kutaH punaH manuSyadehasya caramatva miti cet / ucyate // 2 // yato manuSyabhavApya devanArakatairyagyonA. sidhyanti na tebhya eveti manuSyadehasya caramatvam / 3 / syAnmatam-ekasya bhavasya caramatvam antyatvAta, na dvayostato dvicaramatvamayuktamiti: tanna; ki kAraNamaH aupacArikatvAt / yena dehena sAkSAnmokSo'vApyate sa mukhyazcaramaH tasya pratyAsanno manuSyabhavaH tatpratyAsattezcarama ityupacaryate 14 - syAnmatam-vijayAdiSu dvicaramatvamArSavirodhi / kutaH / tricaramatvAta |...srvaarth siddhAH cyutA manuSyeSatpadya tenaiva bhavena sidhyantIti, na laukAntikavadekabhavikA eveti vijayAdiSu dvicaramatvaM nArSavirodhi, kalpAntarotpattyanapekSatvAda, praznasyeti / / -caramakA artha kaha diyA gayA hai arthAt antima / do antima deha ho so dvicarama hai| do manuSya dehoM kI apekSA yahA~ dvicaramatva samajhanA jainendra siddhAnta koza
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ carcA 279 cAmuMDarAya cAhie, vijayAdi vimAnoMse cyuta samyaktva kaTe bimAmanuSyo meM utpanna ho saMyama dhAra puna vijayAdi vimAno meM utpanna ho, vahA~se cayakara puna' manuSyabhava prApta kara mukta hote hai, aisA dvicarama dehatvakA artha hai / prazna-manuSyadehake hI caramapanA kaise hai ? uttara-kyoki tInoM gatike jIva manuSyabhavako pAkara ho mukta hote haiM, una una bhavoM se nahIM, isalie manuSyabhavake dvicaramapanA hai| praznacarama zabda antyavAcI hai isalie eka hI bhava carama ho sakatA hai do nahIM, isalie dvicaramatva kahanA yukta nahIM hai ? uttara-nahIM, kyoMki, yahA~ upacArase dvicaramatva kahA gayA hai / caramake pAsameM avyavahita pUrvakA manuSyabhava bhI upacArase carama kahA jA sakatA hai / prazna-vijayAdikoMmeM dvicaramatva kahane meM ArSa virodha AtA hai| kyoMki, use tricaramatva prApta hai / uttara-sarvArthasiddhise cyuta honevAle manuSya paryAyameM Ate hai tathA usI paryAyase mokSa lAbha karate haiN| vijayAdika deva laukAntikakI taraha karate hai| vijayAdika deva laukAntikakI taraha ekabhavika nahIM haiM kintu dvibhavika hai| isake bIca meM yadi kalpAntarameM utpanna huA hai to usakI vivakSA nahIM hai| * caramadehIko utpatti yogya kAla-de0 mokSa/4/3 / cacA-1. vItarAga va vijigISu kathAke lakSaNa-de0 kathA; 2. vAda sambandhI carcA-de0 vaad| 3. cauthe narakakA caturtha paTala -de0 nrk/5/19|| cAcakA-kAlakA pramANa vizeSa / aparanAma acalAtma va acalApta -de0 gnnit//1|| carma-cakravartIkA eka ratna-de0 zalAkA puruSa/2 / carmaNvatI-bharatakSetra AryakhaNDakI eka nadI-de. manuSya/4 / caryA-ma.pu./36/147-148 caryA tu devatArtha vA mantrasiddhyarthameva vA / auSadhAhArakluptyai vA na hiMsyAmIti ceSTitam / 147 / tatrAkAmakRteH zuddhiH prAyazcittai vidhiiyte| pazcAzcAtmAlaya sUnI vyavasthApya gRhojjhanam |1481-kisii devatAke lie, kisI mantrakI siddhike lie, athavA kisI oSadhi yA bhojana banavAneke lie mai kisI jIvakI hisA nahIM karUMgA, aisI pratijJA karanA caryA kahalAtI hai / 147 / isa pratijJAmeM yadi kabhI icchA na rahate hue pramAdase doSa laga jAve to prAyazcittase usako zuddhi kI jAtI hai / 148 // caryA pariSahapa. si/E/8/423/4 nirAkRtapAdAvaraNasya paruSazarkarAkaNTakAdivyadhana jAtacaraNakhedasyApi sataH pUrvocitayAnavAhanAdigamanamasmarato yathAkAlamAvazyakAparihANimAskandatazcaryApariSahasahanamabaseyam / jisakA zarIra tapazcaraNAdike kAraNa atyanta azakta haThe gayA hai, jisane khar3AU~ AdikA tyAga kara diyA hai, tIkSNa kaMkar3a aura kA~Te Adike bidhanese caraNa meM khedake utpanna honepara bhI pUrva meM bhoge yAna aura vAhana Adise gamana karanekA jo smaraNa nahIM karatA hai, tathA jo yathAkAla AvazyakoMkA paripUrNa paripAlana karatA hai usake caryA pariSahajaya jAnanA cAhie / (rA. vA./8/8/14/610/16 ) (cA. sA. 118/1) / 2. caryA niSadyA va zayyA pariSahameM antara yAdarapravRttyartha maupodvAtika prakaraNamuktam / prazna-caryA Adi tIna parISaha samAna haiM, eka sAtha nahIM ho sakatI, kyoMki vaiThanemeM parISaha Anepara so sakatA hai, sonemeM parISaha Anepara cala sakatA hai, aura sahanavidhi eka jaisI hai, taba inhe eka pariSaha mAna lenA cAhie aura isa prakAra 22 kI bajAya 16 parISaha kahanI caahie| uttara--arati yadi rahatI hai, to parISahajaya nahIM kahA jA sktaa| yadi sAdhu caryAkaSTase udvigna hokara baiTha jAtA hai yA baiThanese udvigna hokara leTa jAtA hai to parISaha jaya kaisA' yadi parISahoMko jItU gA isa prakArakI ruci nahIM hai, to vaha parISahajayI nahIM kahA jA sktaa| ata' tInoM kriyAoM ke kaSToMko jItanA aura ekke kaSTake nivAraNa ke lie dUsarekI icchA na karanA hI parISahajaya hai / caryA zrAvaka-de0 shraavk/1|| cala--samyagdarzanakA cala doSa go.jI./jI pra/25/51/5 meM uddhRta-nAnAtmIyavizeSeSu calatIti calaM smRtm| lasatkalalolamAlAsu jlmekmvsthitm| nAnAtmIyavizeSeSu AptAgamapadArtha zraddhAnavikalpeSu calatIti calaM smRtaM / tadyathAsvakArite'haMccaityAdau devo'yaM me'nykaarite| anyasyAyamiti bhrAmyat mohAcchrAddho'pi cessttte| = nAnAprakAra apane hI vizeSa kahie AptaAgamapadArtharUpa zraddhAnake bheda tinivirSa jo calai caMcala hoi so cala kahyA hai soI kahie hai| apanA karAyA ahaMtapratibiMbAdikavirSe yaha merA deva hai aise mamatvakari, bahuri anyakari karAyA arhatapratibibAdikaviH yahu anyakA hai aise parakA mAnakari bhedarUpa karai hai tAte cala kahyA hai / ihA~ dRSTAnta kahai haiM-jaise nAnA prakAra kallola taraMganikI paMktivirSe jala eka hI avasthita hai. tathApi nAnArUpa hoi cala hai taise moha jo samyaktva prakRtikA udaya tAte zraddhAna haiM so bhramaNarUpa ceSTA karai hai| bhAvArtha-jaise jala taraMganiviSaM caMcala hoi parantu anyabhAvakauM na bhaje, taise vedaka samyagdRSTi apanA vA anyakA karAyA jinabibAdi viSa yaha merA yaha anyakA ityAdi vikalpa karai parantu anya devAdikakauM nAhI bhaje hai| (an.dh./2/60-61/183)| ana.dha/2/61/184/para uddhRta-kiyantamapi yatkAla sthitvA calati taccalam / = jo kucha kAlataka sthira rahakara calAyamAna ho jAtA hai usako cala kahate haiN| cala zolabha.a./vI./180/368/2 kaMdarpakotkucyAbhyAM calazIlaH / -vaMdarpa aura kautkucya ina do prakArake vacanoMkA punaH punaH prayoga karanA cala zolatA hai| calasaMkhyA -Varriable quantities in the equation as in (ax' +bx+c=0) a, b, care constant and 'x' is _varriable. calitaMpradeza-de0 jIva/4! calitarasa-de0 bhakSyAbhakSya/2 / callitApI-bharatakSetra Arya khaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / cAMdarAya-mANvake rAjA the| samaya-I0 1428 (pa.pra /pra.121/ A. N. UP) / cAturmAsa-de0 vrssaayog| cApa-arc yA dhanuSa pRSTha / 1-ApakA gharU nAma gomaTTa thA, go. jI. 734 meM Apako isa nAma se AzIrvAda diyA gayA hai| isIke kAraNa rA.vA./8/17/7/616/11/ sthAnmatam --caryAdInAM trayANAM parISahANAmavizeSAdekatra niyamAbhAvAdekatvamityekAnaviMzativacanaM kriyate iti; tanna, kiM kAraNam / aratau parISahajayAbhAvAt / yadyatra ratirnAsti parISahajaya evAsya vyucchidyte| tasmAdyathoktapratidvandvisAMnidhyAta parISahasvabhAvAzrayapariNAmAtmalAbhanimittavicakSaNasya tatparityAgA jainendra siddhAnta koza
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 11 cAmuMDarAya 280 zravaNabelagolapara inake dvArA sthApita vizAlakAya bhagavAna bAhubalI kI pratimAkA nAma gomaTezvara paDa gayA, aura inakI preraNAse AcArya nemicandra siddhAnta cakravartI dvArA racita siddhAnta grantha kA nAma bhI gomaTTasAra par3a gayA ( go ka /mU /667-671), (je /1/386), tI./4/ 27) / Apa gagavaMzI rAjA rAjamallake mantrI the, tathA eka mahAna yoddhA bhii| Apa AcArya ajitasenake ziSya the tathA svayaM bahe si dvAntavettA the| pIchese A. nebhicandrake bhI ziSya rahe haiN| inhIMke nimitta gomaTTasAra granthakI racanA haI thI |nign racanAe~ inakI apUrva dena haiM-vIramAtaNDI (gomaTTasArakI kannaDa vRtti); tattvArtha rAjabArtika saMgraha; cAritrasAra; triSaSTi zalAkA puruSa carita / samaya-1. rAjA rAjamalla (visaM. 1031-1040) ke samayake anusAra ApakA samaya vi.za 11kA, pUrvAdha (IdA010-11 AtA hai| 2. bAhabali carina zlona 043 me kalkI zaka saM 600(I. 181 me bAhubanI bhagavAnkI pratimAkI pratiSThA karAnekA ullekha hai / usake anusAra bhI lagabhaga sahI samaya siddha hotA hai, kyoMki eka dRSTi se kalako kA rAjya vI ni 108 me prArambha huA thA / (to/4/27) / 3. zaka sa0 600 (I. 178) meM likhA inakA cAmuNDarAya purANa prasiddha hai / (tii./4/28)| 4. parantu thAmasa sI rAisake anusAra inake dvArA maisUra prAnta meM villAla nAmaka rAjyavaza kI sthApanA gharita nahIM hAtI kyoMki usa kAastitva I. 714 meM pAyA jAtA hai (jana sAhitya iti /pR. 267) / cAmuMDarAya purANa-zaka sa 600 (I.678) meM likhita cAmuMDa rAya kI eka kRti / (tI /4/28) (ma.pU /pra. 20) / cAra-cArakI saMkhyA kRti kahalAtI hai-de0 kRti / cArakSetra-Motuon space (ja.pa./pra 106) / cAraNa Rddhi-de0 Rddhi/4| cAraNakaTa va guphA-sumeru parvatake nandana Adika vanoMke dakSiNa me sthita yamadevakA kUTa va guphA-de0 loka/7 // cAritra-cAritra mokSamArgakA eka pradhAna aMga hai| abhiprAyake samyak va mithyA honese vaha samyaka va mithyA ho jAtA hai| nizcaya, vyavahAra sarAga, vItarAga, stha, para Adi bhedose vaha aneka prakAra se nirdiSTa kiyA jAtA hai, parantu vAstavame ve saba bheda prabheda kisI na 'kisI eka vItarAgatA rUpa nizcaya cAritrake peTame samA jAte haiN| jJAtA draSTA mAtra sAkSIbhAva yA sAmyatAkA nAma vItarAgatA hai| pratyeka cAritrame usakA aMza avazya hotA hai| usakA sarvathA lopa honepara kevala bAhya bastuokA tyAga Adi cAritra saMjJAko prApta nahIM hotaa| parantu isakA yaha artha bhI nahIM ki bAhya batatyAga Adi bilakula nirarthaka hai, vaha usa vItarAgatAke avinAbhAvI hai tathA pUrva bhUmikA vAloM ko usake sAdhaka bhii| samyagcAritrake aticAra-de0 vrata samiti gupti Adi / cAritra jIranA svabhAva hai, para saMyama nhiiN| cAritra avigamaja hI hotA hai-de0 adhigama / | zAnake atirikta sarva guNa nirvikalpa hai --de0 gunn/2| cAritrame kathaMcit jJAnapanA-de0 jnyaan/12| sva-para cArina athavA samyak mithyAcAritra niteza -bheda nirdesh| svapara cAritrake lakSaNa / samyak va mithyAcAritrake lakSaNa / nizcaya vyavahAra cAritra nirdeza (bheda nirdesh)| nizcaya cAritrakA lakSaNa 1. bAhyAmgaMtara kriyAse nivRtti; 2. jJAna va darzanakI ekatA, 3, sAmyatA, 4. svarUpame caraNa; 5. svAtma sthirtaa| 12 vyavahAra cAritrakA lakSaNa / 15 sarAga vItarAga cAritra nirdeza va unake lakSaNa / svarUpAcaraNa va saMyamAcaraNa cAritra nirdeza / -de0 saMyama/1 * saMyamAcaraNake do meda-sakala va deza cAritra --de0 svarUpAcaraNa svarUpAcaraNa basamyaktvAcaraNa cAritra -de0 svarUpAcaraNa adhigata anadhigata cAritra nirdeza va lakSaNa / 21 kSAyikAdi cAritra nirdaiza va lakSaNa upazama va kSAyika cAritrakI vizeSatAe~--de0 shrennii| kSAyopabhika cAritrakI vizeSatAe~--de0 sNyt| cAritramohanIyakI upazama va kSapaNa vidhi -de0 upazama kssy| kSAyika cAritrame bhI kathaMcit malakA sadbhAva -de0 kevlii/2/2|| sAmAyikAdi cAritrapacaka nirdeza / pAMcoMke lakSaNa -de0 vaha vaha nAma / bhakta pratyAkhyAna, iginI va prAyopagamana -de0 sallekhanA/3 / athAlanda va jinakalpa cAritra-de0 vaha yaha nAma / cAritra nirdeza * cAritrasAmAnya nirdeza caraNa va cAritra sAmAnyake lakSaNa / cAritrake eka do Adi aneko vikalpa cAritrake 13 aNg| samiti guzi vrata Adike lakSaNa va nirdeza -de0 vaha vaha nAma / 5 cArikkI bhaavnaaeN| mokSamAgemeM cAritrakI pradhAnatA sayama mArgaNAmeM bhAva saMyama iSTa hai-de0 maargnnaa| cAritra hI dharma hai| cAritra sAkSAt mokSakA kAraNa hai| cAritrArAdhanAmeM anya saba ArAdhanAe~, garbhita haiM ratnatrayameM kathaMcit bheda va abheda-de0 mokSamArga/34 / cAritra sahita hI samyaktva jJAna va tapa sArthaka hai samyaktva honepara jJAna va vairAgyakI zakti avazya pragaTa ho jAtI hai -de0 samyagdarzana/I/4 / jainendra siddhAnta koza
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 281 sUcIpatra 5 / cAritra dhAranA hI samyagjJAnakA phala hai| cAritrameM samyaktvakA sthAna samyakcAritrameM samyakpadakA mahattva / cAritra samyagjJAna pUrvaka hI hotA hai| cAritra samyagdarzana pUrvaka hotA hai| | samyak ho jAnepara pahalA hI cAritra samyak ho jAtA hai| 5 / samyak ho jAneke pazcAt cAritra kramazaH svataH ho jAtA hai| samyagdarzana sahita hI cAritra hotA hai| samyaktva rahitakA 'cAritra' cAritra nhiiN| samyaktvake binA cAritra sambhava nhiiN| samyaktva zanya cAritra mokSa va AtmaprAptikA kAraNa nhiiN| 10 | samyaktva rahita cAritra mithyA hai aparAdha hai| vyavahAra cAritrakI kathaMcit pradhAnatA vyavahAra cAritra nizcayakA sAdhana hai| vyabahAra cAritra nizcayakA yA mokSakA paramparA kAraNa hai| 3 dIkSA dhAraNa karate samaya paMcAcAra avazya dhAraNa kiye / jAte haiN| vyavahArapUrvaka hI nizcaya cAritrakI utpatti kA | krama hai| 5 / tIrthaMkaroM va bharata cakrIko bhI cAritra dhAraNa karanA par3A thaa| vyavahAra cAritrakA phala guNazreNI nirjraa| vyavahAra cAritrakI isstttaa| mithyAdRSTiyoMkA cAritra bhI kathaMcit cAritra hai| bAhya vastuke tyAgake binA pratikramaNAdi sambhava nhiiN| -de0 prigrh/12| bAhya cAritrake binA antaraMga cAritra sambhava nhiiN| -de0 ved/7/4| 7 nizcaya vyavahAra cAritra samanvaya nizcaya cAritrakI pradhAnatA zubha azubhase atIta tIsarI bhUmikA hI vAstavika cAritra hai| | cAritra vAstavameM eka hI prakArakA hotA hai| nizcaya cAritra sAkSAt mokSakA kAraNa hai -de0 caaritr/2/2| nizcaya-cAritrake aparanAma-de0 mokSamArga/2/11 nizcaya cAritrase hI vyavahAra cAritra sArthaka hai, anyathA vaha acAritra hai| nizcaya cAritra hI vAstavameM upAdeya hai| paMcama kAla va alpa bhUmikAoMmeM bhI nizcaya cAritra kathaMcit sambhava hai -de0 anubhv/1| nizcaya cAritrakI pradhAnatAkA kAraNa / vyavahAra cAritrakI gauNatA va niSedhakA kAraNa va pryojn| vyavahArako nizcaya cAritrakA sAdhana kahanekA kAraNa / vyavahAra cAritrako cAritra kahanekA kAraNa / vyavahAra cAritrako upAdeyatAkA kAraNa va prayojana / bAhya aura abhyantara cAritra paraspara avinAbhAvI haiN| eka hI cAritrameM yugapat do aMza hote haiN| samyagdRSTi va mithyAdRSTi ke cAritrameM antara -de0 mithyaadRsstti/4|| utsarga va apavAdamArgakA samanvaya va paraspara sApekSatA -de0 apvaad/4| nizcaya vyavahAra cAritrako ekArthatAkA nayArtha / sAmAyikAdi paoNcoM cAritroMmeM kathaMcit bhedAbheda -de0 chedopsthaapnaa| savikalpa avasthAse nirvikalpAvaMsthApara ArohaNakA krama -de0 dhrm/6/4| zapti va karoti kriyAkA samanvaya-de0 cetanA/3/8 / | vAstavame vratAdi bandhake kAraNa nahI balki unameM adhyavasAna bandhakA kAraNa hai| vratoMko chor3anekA upAya va krama / kAraNa sadRza kAryakA tAtpartha-de0 smysaar| kAlake anusAra cAritrameM honAdhikatA avazya AtI hai -de0niryApaka/1 meM bha. aa./671| cAritra va saMyamameM antara--de0 saMyama/2 / vyavahAra cAritrakI gauNatA vyavahAra cAritra vAstavameM cAritra nhiiN| vyavahAra cAritra vRthA va aparAdha hai| mithyAdRSTi sAMgopAMga cAritra pAlatA bhI saMsArameM bhaTakatA hai -de0 mithyaassttiaa2| vyavahAra cAritra bandhakA kAraNa hai| pravRtti rUpa vyavahAra saMyama zubhAsrava hai saMvara nahI -de0 sNvr/2| 4 / vyavahAra cAritra nirjarA va mokSakA kAraNa nhiiN| vyavahAra cAritra viruddha va aniSTa phalapradAyI hai| vyavahAra cAritra kathaMcit heya hai| * jainendra siddhAnta koza bhA02-36
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 1. cAritra nirdeza (1) cAritra sAmAnya nirdeza 1. caraNakA lakSaNa paM. dha. / u / 412-413 caraNaM kriyA // 412 caraNaM vAkkAyacetobhirvyApAra zubhakarmasu / 413 / - tattvArtha kI pratItike anusAra kriyA karanA caraNa kahalAtA hai / arthAta mana, vacana, kAyase zubha karmone pravRtti karanA caraNa hai / 2. cAritra sAmAnyakA lakSaNa sa.si./1/1/6/2 carati caryate'nena caraNamAtraM vA cAritram | jo AcaraNa karatA hai, athavA jisake dvArA AcaraNa kiyA jAtA hai| athavA AcaraNa karanA mAtra cAritra hai / ( rA. vA / 1/1/4/25; 1/1 24/8/34; 1/1/26/1/12 ) ( go.k./sii.pr./33/20/23)| bha.A./vi/9/49/11 carati yAti tena hitaprApti ahitanivAraNa caiti cAritram caryate sevyate sajjaneriti vA cAritraM sAmAyi kAdikam | jisase hitako prApta karate haiM aura ahitakA nivAraNa karate hai, usako cAritra kahate hai / athavA sajjana jisakA AcaraNa karate hai, usako cAritra kahate haiM, jisake sAmAyikAdi bheda haiN| aura bhI dekho cAritra 9/11/1 saMsArako kAraNabhUta bAhya aura antaraMga kriyAoMse nivRtta honA cAritra hai / 282 3. cAritra ke eka do Adi aneka vikalpa rAvA / 1/7/14/41/- cAritranirdeza: sAmAnyAdekas, dvidhA mAhyAantaranivRtti medAta trivA aupazamikakSA kakSAyopazamikavikalapAya, caturdhA caturyamabhedAya, paJcadhA sAmAvikAnika ityevaM saMkhyeyAsaMkhyeyAnantavika ca bhagati pariNAmabhedAta / rA.vA./6/17/7/616/18 yadavocAma cAritram, tacAritramohopazamakSayakSayopazamalaNAmavizuddhisamdhisAmAnyApekSA eka prANipIDAparihArendriyadarpanigrahazakibhedAdvividham utkRSTamadhyamajayanyavi zuddhaprakarSApakarSaMyogAttRtIyamavasthAnamanubhavati / vikalajJAnaviSayasarAgadhItarAga-sakalAnIdhagocaraMsa yogAyoganikarapAcAtuvidhyamadhyaznute / paJcatayI ca vRttimAskandati tadyathA-ta. sU. /6/18 sAmAyikachedopasthApanAparihAravizuddhimacirAya yavApAtamiti cAritra 1981 - sAmAnyapane eka prakAra cAritra hai arthAta cAritramohake upazama kSaya va kSayopazama se honevAlI Aramavizuddhiko dRSTise cAritra eka hai| bAhya va abhyantara nivRtti athavA vyavahAra va nizcayakI apekSA do prakArakA hai| yA prANasaMyama va indriyasaMyamakI apekSA do prakArakA hai| aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamikake bheda se tIna prakArakA hai; athavA utkRSTa madhyama va jaghanya vizuddhike bhedase tIna prakArakA hai| cAra prakArake yatikI dRSTi yA caturyamakI apekSA cAra prakArakA hai, athavA chadmasthoMkA sarAga aura vItarAga tathA sarvajJoMkA sayoga aura ayoga isa taraha cAra prakArakA hai / sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAMparAya aura yathAkhyAtake bhedase pA~ca prakArakA hai| isI taraha vividha nivRtti rUpa pariNAmoMkI dRSTi saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta vikalparUpa hotA hai / jainasiddhAnta pra. / 222 cAra haiM- svarUpAcaraNa cAritra. dezacAritra, sakalacAritra, yathAkhyAta cAritra / 4. cAritra ke 13 aMga pra.saM./mU./45 samidiguttirUvaM mahAraNayAdu jiNaNiyasyaha cAritra vyavahAranayase pA~ca mahAvata, pA~ca samiti aura tIna gupti isa prakAra 13 bheda rUpa hai / = 5. cAritrakI bhAvanAe~ / ma.pU. 21/18 IrSyAdiviSayAyanA manovAkkAyazaya parISahasahiSNutvam iti cAritrabhAvanA | 18| = calane Adike viSayame yatna rakhanA arthAt IryAdi pA~ca samitiyokA pAlana karanA, mana, vacana va kAyakI guptiyo kA pAlana karanA, tathA parISahoMko sahana karanA / ye cAritra kI bhAvanAe~ jAnanI caahie| I 1. cAritra jIvakA svabhAva hai para saMyama nahIM gha. 7/2.1.36/16/9 saMjamo gAma jIvasahAno, sado na so bangehi viNAsijadi tabviNAse jIvadamyassa vi viNAsasaMgAdI pa jogasseva saMjamassa jIvassa lkkhnnttaabhaavaado| prazna-saMyama to jIvakA svabhAva hI hai, isIlie vaha anyake dvArA arthAt karmoMke dvArA naSTa nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki usakA vinAza honepara jIva dravyake bhI vinAzakA prasaMga AtA hai ? uttara- nahIM AyegA, kyoMki, jisa prakAra upayoga jIvakA lakSaNa mAnA gayA hai, usa prakAra saMyama jIvakA lakSaNa nahIM hotA / pra. sA./ta.pra./7 svarUpe caraNaM cAritraM svasamayapravRttirityartha tadeva vastusvabhAvatvAddharma' | svarUpame ramanA so cAritra hai / svasamaya me arthAt svabhAva meM pravRtti karanA yaha isakA artha hai / yaha vastu (AtmA) kA svabhAva honese dharma hai / pu. si. u. / 26 cAritraM bhavati yakSa smstsaadyyogprihrnnaat| sakalakaSAyavimuktaM vizadamudAsInamAtmarUpaM tada kyoki samasta pApayukta mana, vacana, kAyake yogoMka sthAnase sampUrNa kapAyoMse rahita ataeva, nirmala, parapadArthoMse viraktatArUpa cAritra hotA hai, isalie vaha AtmAkA svarUpa hai / 1. cAritra nirdeza 0. svava para athavA samyaka mithyAcAritra nirdeza ni.sA./mU./11 miyAdaMsaNagANa caritaM sammantaNANacaraNaM / mithyAdarzana jJAna cAritra samyagdarzanAcAritra paM. kA./ta.pra./154 dvividhaM hi kila saMsAriSu caritaM - svacaritaM paracaritaM ca svasamayaparasamayAvityarthaH // sasAriyoMkA cAritra vAstavameM do prakArakA hai- svacAritra arthAt samyacAritra aura paracAritra arthAt mithyAcAritra / svasamaya aura parasamaya aisA artha hai / (vizeSa samaya ) ( yo sA./a./8/16) " 8. svapara cAritrake lakSaNa jainendra siddhAnta koza paM.kA./mU./156-151 jo para ahaM rAgeNa kRpada jadi bhAva / so sagacaritabhaTTho paracariyacaro harvAda jIvo 1146 / Asavadi jeNa puNNaM pAva vA appaNodha bhAveNa / so teNa paracarito havadi ti jiNA parUvaMti / 157 // jo savvasa gamukko NaNNamaNo appaNaM sahAvega jAdi passadi niyaI so sagacariyaM caradi jIvo // 168 // cari caradi saga~ so jo paradavyAbhAvadippA daMsaNaNAgabiyapaM avimayaM caradi appAdo / 126 // jo rAga paradravyameM zubha yA azubha bhAva karatA hai vaha jIva svacAritra bhraSTa aisA paracAritrakA AcaraNakaranevAlA hai / 156 / jisa bhAvase AtmAko puNya athavA pApa Asanita hote haiM usa bhAva dvArA vaha (jIva ) paracAritra hai | 1500 jo sarva saMyukta aura anya manavAlA mardatA huA AmAko jJAnadarzanarUpa) svabhAva dvArA niyata rUpase jAnatA dekhatA hai vaha jIva svacAritra AcaratA hai / 1581 jo paradravyAtmaka bhAvose rahita svarUpa vAlA vartatA huA, darzana jJAnarUpa bhedako AtmAse abhedarUpa AcaratA hai yaha cAritrako AcaratA hai / 1564 (vi./1/22) .kA./94 tatra svabhAvAvasthitAstitvasvarUpaM svacari parabhAvAvasthitAritatsvarUpaM paracaritam / tahA~ svabhAva meM aba
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra - sthita astitvasvarUpa vaha svacAritra hai aura parabhAvameM avasthita astitvasvarUpa yaha paracArita hai| paM.kA./156 151 yaH kartA...zuddhAtmadravyAtparibhraSTa bhUlA.... rAgabhAvena pariNamya... zuddhopayogAdviparIta. samasta paradravyeSu zubhama - zubhaM vA bhAvaM karoti sa jJAnAnanda kasvabhAvAtmA svakIya cArivAi bhraSTa saha svasaMvityanuSThAnavilakSaNaparacAritracaro bhaktIti sUtrAbhiprAya. 1126 / nijazuddhAtma sa vizyanucaraNarUpaM paramAgamabhASayA mItarAga paramasAmAyikasaMjJaM svacaritam // 158 // pUrvaM savikalpAvasthAyAM zAkhAeM zahamiti yakalpaye sarvisa mAdhikAle'nanta jJAnAdiguNasvabhAvAdAtmanaH sakAzAdabhinna caratIti sUtrArthaH // 156 // - jo vyakti zuddhAtma dravyase paribhraSTa hokara, rAgabhAva rUpase pariNamana karake, zuddhopayogase viparIta samasta paradravyoMmeM zubha va azubha bhAva karatA hai, vaha jJAnanandarUpa ekasvabhAvAtmaka svakIya cAritrase bhraSTa ho, svasaMvedana se vilakSaNa paracAritrako AcaranevAlA hotA hai, aisA sUtrakA tAtparya hai / 13 / nija zuddhAtmA saMvedana meM anucaraNa karane rUpa athavA AgamabhASAme vItarAga paramasAmAyika nAmavAlA arthAt samatA bhAvarUpa svacAritra hotA hai / 138 / pahale savikalpAvasthA meM 'maiM jJAtA hU~, maiM draSTA hU~' aise jo do vikalpa rahate the ve aba i nirvikalpa samAdhikAla meM anantajJAnAdi guNasvabhAva hone ke kAraNa AtmAse abhinna hI AcaraNa karatA hai, aisA sUtrakA artha hai / 156 | aura bhI dekho 'samaya' ke antargata svasamaya va parasamaya / * samyak va mithyA cAritrake lakSaNa mo.pA. sU./100 jadi kAhi bahuviya caarite| taM bAta caraNaM havei appassa vivarIdaM / =bahuta prakArase dhAraNa kiyA gayA bhI cAritra yadi AtmasvabhAvase viparIta hai to use bAlacAritra arthAva mithyAcAritra jAnanA / ni.sA./tA.vR./11 bhagava raI sparamezvara mArga pratikUla mArgAbhAsa sanmArgA caraNaM mithyAcAritraM ca / athavA svAtma anuSThAnarUpavimukhatvameva mithyA cAritraM bhagavAn ahaM paramezvara ke mArga pratikUla mArgA bhAsame mArgakA AcaraNa karanA vaha mithyAcAritra hai / athavA nija AtmA ke anuSThAna ke rUpase vimukhatA vahI mithyAcAritra hai / noTa: samyacArike lakSaNa ke lie dekho cAritra sAmAnyatA athavA nizcaya vyavahAra cAritrakA athavA sarAga vItarAga cAritrakA lakSaNa | 10. nizcaya vyavahAra cAritra nirdeza 283 * cAritra yadyapi eka prakArakA hai parantu usameM jIvake antaraMga bhAva va bAhya tyAga donoM bAteM yugapata upalabdha hone ke kAraNa, athavA pUrva bhUmikA aura U~cI bhUmikAome vikalpa va nirvikalpatAkI pradhAnatA rahane ke kAraNa, usakA nirUpaNa do prakArase kiyA jAtA hai- nizcaya cAritra va vyavahAracAritra / tahA~ jIvakI antaraMga virAgatA yA sAmyatA to nizcaya cAritra aura usakA bAhya vastuoMkA dhyAnarUpa vrata, bAhya kriyAoM me yatnAcArarUpa samiti aura mana, vacana, kAyakI pravRttiko niyantrita karane rUpa guptiye vyavahAra cAritra haiN| vyavahAra cAritrakA nAma sarAga cAritra bhI hai| aura nizcaya cAritrakA nAma vItarAga cAritra | nicatI bhUmikAome vyavahAra cAritrako pradhAnatA rahatI hai aura Upara UparakI dhyAnastha bhUmikAome nizcaya caaritrkii| 11. nizcaya cAritrakA lakSaNa 1. bAhyAbhyantarakiyAoMse nivRtti mo.pA./ yU./30 taccAritaM bhaviyaM parihArI pugNAvAnaM puNyava pApa donoMkA tyAga karanA cAritra hai / (na.ca.vR/ 378 ) / 1. cAritra nirdeza sa.si./1/1/5/- saMsArakAraNa nivRtti pratyA pUrNasya jJAnavataH karmAdAnakiSorama' samyagvArijam |jo jJAnI puruSa saMsArake kAraNoMkI dUra karaneke lie udyata hai usake kamoMke grahaNa karanemeM nimittabhUta kiyA yAgako cAritra kahate haiM (rA.vA./1/1/3/4/11/01 14/41/5); (bha. A / vi /6/32/12 ) ( paM. dha /u. / 764 ) (lA. saM/ 4/263/169) / pra.saM./26 vyavahAracAritreNa sAdhyaM nizcayacAritraM nirUpayatimahirabhatara kiriyAroho bhavakAraNappaNAsa zANissa jaMjiSutaM taM paramaM sammacAritaM |46 | = vyavahAra cAritrase sAdhya nizcaya cAritrakA nirUpaNa karate haiM-jJAnI jIvake jo saMsArake kAraNoMko naSTa karaneke lie bAhya aura antaraMga kriyAoMkA nirodha hotA hai vaha utkRSTa samyak cAritra hai / pa.vi/1/02 cAri virati pramAdavitasatkama viyoginAM - yogiyoM kA pramAdase honevAle karmApase rahita honekA nAma cAritra hai| 2. jJAna va darzanakI ekatA hI cAritra hai cApA./mU./3 jaM jANai taM gANaM picchaha taM ca picchayasya samavaNNA hoi cAritaM / 3 / bahuri jo dekhe so darzana hai, aisA kahatA hai ke samAyoga se cAritra hoya hai| 3. sAmyatA yA jJAtA draSTAbhAvakA nAma cAritra hai - pra. sA./mU./0 cAritaM khalu dhammamma jo so samo tiiio / mohakkhahavihINI pariNAmI appaNI hu samo | 7| cAritra vAstavameM dharma hai jo dharma hai vaha sAmya hai. aisA kahA hai| sAmya moha zobha rahita AtmAkA pariNAma hai 171 ( mo. pA./mU./50 ); ( paM. kA. / bhU / 107) / ma.pu / 24/196 mAdhyasyalakSaNaM prAzcAritraM vitRSo mune / mokSakAmasya nirmukazcetasAhasya ta / 9164 aniSTa padArthoMne samatA bhAva dhAraNa karaneko sampacAritra kahate haiN| vaha samyagvAri yathArtha rUpase tRSA rahita, mokSakI icchA karanevAle vastrarahita aura hisAkA sarvathA tyAga karanevAle munirAja ke hI hotA hai| na. ca. vR./ 356 samadA taha majjhatthaM suddho bhAvo ya vIyarAyataM / taha cArita dhammo sahAva ArAhaNA bhaNiyA | 356 =samatA, mAdhyasthya, zuddhopayoga vItarAgatA, cAritra, dharma, svabhAvakI ArAdhanA me saba ekArthavAcI haiN| (4) (/4/263 / 961) pra. sA./ta.pra./242 jJeyajJAtR kriyAntaranivRttisUtrayamANadraSTR jJAtRtva vRttilakSaNena cAritraparyAyeNa zeya aura zAsakI kriyAntarale arthAt anya padArthoM ke jAnane rUpa kriyAse nivRttike dvArA racita dRSTi jJAtRtattvame (jJAtA draSTA bhAva meM ) pariNati jisakA lakSaNa hai vaha cAritra paryAya hai / daMsaNaM bhaNiyaM / NANassa jo jAne so jJAna hai, bahuri jJAna aura darzana 4. svarUpameM caraNa karanA cAritra hai sa. sA/A./36 svasminneva jJAnasvabhAve nirantaracaraNAcAritra bhvti| apane arthAta jJAnasvabhAvameM hI nirantara caranese cAritra hai| 1 pra.sA./ta.pra0 svarUpe caraNaM cAritraM syasamapravRttirityarthaH / deva vastusvabhAvatvAddharmaH svarUpame caraNa karanA cAritra hai, svasamaya meM pravRtti karanA isakA artha hai / yahIM bastukA ( AtmAkA ) svabhAva honese dharma hai| kA./vA/164 / 224/14 jAnasvabhAvaniyatacAritra bhavati rAdapi kasmAt / svarUpe caraNaM cAritramiti vacanAt / jova svabhAvameM avasthita rahanA hI cAritra hai, kyoki, svarUpameM caraNa karaneko cAritra kahA hai bra. saM./TI./33/140/3) 1 jainendra siddhAnta koza
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 284 1. cAritra nirdeza ra. ka. zrA/46 hisAnRtacauryebhyo maithuna sevAparigrahAbhyAM c| pApa - praNAlikAbhyo virati. saMjJasya cAritraM 43 = hisA, asatya, corI, tathA maithuna sevA aura parigraha ina pA~coM pApokI praNAliyose virakta honA cAritra hai / (dha. 6/1,6-1,22/40/5), (ni. sA./tA.vR./52), (mo. pA/TI./37,38/328) yo. sA./a/8/65 kAraNaM nivRteretaccAritraM vyavahArataH / / 15 / batAdikA AcaraNa karanA vyavahAra cAritra hai| pu. si. u./36 cAritraM bhavati yataH samastasAvadyayogapariharaNAt / sakalakaSAyavimuktaM vizadamudAsInamAtmarUpaM tat / 31 / -samasta pApayukta mana, bacana, kAyake tyAgase sampUrNa kaSAyose rahita ataeva nirmala parapadArthose viraktatArUpa cAritra hotA hai| isalie vaha cAritra AtmAkA svabhAva hai| bha A./vi./6/33/1 evaM svAdhyAyo dhyAnaM ca avira tiprmaadkssaaytyjnruuptyaa| itthaM caaritraaraadhnyoktyaa...| = avirati, pramAda, kaSAyokA tyAga svAdhyAya karanese tathA dhyAna karanese hotA hai, isa vAste ve bhI cAritra rUpa haiN| dra saM./mU./45 asuhAdo viNivittI suhe pavittI ya jANa cArittaM / vada samidiguttirUvavavahAraNayAdu jiNa bhaNiyaM / 45 / -azubha kAryose nivRtta honA aura zubhakAryoM meM pravRtta honA hai, usako cAritra jAnanA cAhie / vyavahAra nayase usa cAritrako vrata, samiti aura guptisvarUpa kahA hai| ta. anu./27 cetasA vacasA tanvA kRtAnumatakAritai / pApakriyANAM yastyAga, saJcAritramuSanti tat / 27 / manase, vacanase, kAyase, kRta kArita anumodanAke dvArA jo pAparUpa kriyAoMkA tyAga hai usako samyagcAritra kahate haiN| 13. sarAga vItarAga cAritra nirdeza 5. svAtmAmeM sthiratA cAritra hai paM. kA./mU./162 je caradiNANI pecchadi appANaM appaNA aNaNNamaya / so cArittaM gANaM daMsaNamidi Nicchido hodi / 16 / - jo (AtmA) ananyamaya AtmAko AtmAse AcaratA hai vaha AtmA hI cAritra hai| mo. pA./mU./83 NicchayaNayassa evaM appammi appaNe surdo| so hodi hu sucaritto joi so lahai NivyANaM / 3 / -jo AtmA AtmA hI viSe ApahIkai athi bhale prakAra rata hoya hai| yo yogI dhyAnI muni samyagcAritravAn bhayA saMtA nirvANa * pAvai hai| sa. sA./A./155 rAgAdipariharaNaM caraNaM / = rAgAdikakA parihAra karanA tritra hai / (dha 13/358/2) pa. pra./mU./2/30 jANavi maNNavi appaparu jo parabhAu caehi / so Niyasuddhau bhAvaDau NANihi caraNu hvedd|30| - apanI AtmAko jAnakara va usakA zraddhAna karake jo parabhAvako chor3atA hai, vaha nijAtmAkA zuddhabhAva cAritra hotA hai| (mo. pA./na./37) mokSa. pacAzat/mU /45 nirAkulatvajaM sauravya svayamevAvatiSThataH / yadAtmanaiva saMvedya cAritraM nizcayAtmakam / 45 =AtmA dvArA saMvedya jo nirAkulatAjanaka sukha sahaja hI AtA hai, vaha nizcayAtmaka cAritra hai| na. ca. vR./354 sAmaNNe Niyabohe biyaliyaparabhAvaparamasambhAve / tatthA rAhaNajutto bhaNio khalu suddhcaarittii| = parabhAvose rahita parama svabhAvarUpa sAmAnya nija bodhameM arthAta zuddhacaitanya svabhAvameM tattvArAdhanA yukta honevAlA zuddha cAritrI kahalAtA hai| yo. sA.a./8/65 viviktacetanadhyAna jAyate paramArthataH / --nizcayanayase vivikta cetanadhyAna-nizcaya cAritra mokSakA kAraNa hai| (pra. sA./tA. vR/244/336/17 ) kA. a./7/19 appasarUvaM vatyu cattaM rAyAdiehiM dosehi / sajjhANammi NilINa ta jANasu uttama caraNaM hA = rAgAdi doSose rahita zubha dhyAnameM lIna AtmasvarUpa vastuko utkRSTa cAritra jAnoM ni. sA./tA. vR./55 svasvarUpAvicalasthitirUpaM sahajanizcayacAritram / -nija svarUpameM avicala sthitirUpa sahaja nizcaya cAritra hai| (ni. sA/tA. vR/3) pra.sA./tA. vR./6/7/14 AtmAdhInajJAnasukhasvabhAve zuddhAramadravye yani- zcalanirvikArAnubhUtirUpamavasthAnaM, tallakSaNanizcayacAritrAjjIvasya smutpdyte| - AtmAdhIna jJAna va sukhasvabhAvarUpa zudvAtma dravyameM nizcala nirvikAra anubhUtirUpa jo avasthAna hai, vahI nizcaya cAritrakA lakSaNa hai| (sa. sA./tA, vR./38), (sA.sA./tA.va./155), (dra. saM./TI./46/117/8) dra. saM /TI./10/163/13 saMkalpavikalpajAlatyAgena tatraiva sukhe ratasya saMtuSTasya tRptasyaikAkAraparamasamarasIbhAvena dravIbhUtacittasya punaH punaH sthirIkaraNaM samyakcAritram / samasta saMkalpa vikalpoke tyAga dvArA, usI (bItarAga) sukha meM santuSTa tRpta tathA ekAkAra parama samatA bhAvame dravIbhUta cittakA puna puna. sthira karanA samyakacAritra hai| (pa. pra./TI./2/30 ko utthAnikA) 12. vyavahAra cAritrakA lakSaNa sa./sA./mU./386 NiccaM paJcakravANaM kuvvai Nicca paDikammadi yo ya / Nicca Aloceyai so hu cArittaM havai ceyA 1386 / =jo sadA pratyAkhyAna karatA hai, sadA pratikramaNa karatA hai aura sadA AlocanA karatA hai, vaha AtmA vAstava meM cAritra hai / 386 / bha. A./mU /8/45 kAyavyamiNamakAyayatti NAUNa hoi prihaaro| -yaha karane yogya kArya hai aisA jJAna honeke anantara akartavyakA tyAga karanA cAritra hai| [vaha cAritra anya prakArase bhI do bheda rUpa kahA jAtA haisarAga va viitraag| zubhopayogI sAdhukA vrata, samiti, guptike vikalpoMrUpa cAritra sarAga hai, aura zuddhopayogI sAdhuke vItarAga savedanarUpa jJAtA draSTA bhAva vItarAga cAritra hai|] 14. sarAga cAritrakA lakSaNa sa, si./6/12/331/2 saMsArakAraNavinivRtti pratyAgUrNo'kSINAzayaH sarAga ityucyte| prANIndriyeSvazubhapravRttaviratiH saMyamaH / sarAgasya saMyamaH sarAgo vA saMyamaH sarAgasaMyamaH / = jo saMsArake kAraNoM ke tyAgake prati utsuka hai, parantu jisake manase rAgake saMskAra naSTa nahIM hue haiM, vaha sarAga kahalAtA hai| prANI aura indriyoM ke viSayameM azubha pravRttike tyAgako saMyama kahate haiM |sraagii jIvakA saMyama sarAga hai| (rA. vA./6/12/5-6/522/21) na, ca, vR./334 mUluttarasamaNaNNuNA dhAraNa kahaNaM ca paMca aayaaro| so hI tahava saNiTThA sarAyacariyA havai evaM / 334 / -zramaNa jo mUla va uttara guNoMko dhAraNa karatA hai tathA paMcAcAroM kA kthana karatA hai arthAta upadeza Adi detA hai, aura ATha prakArakI zuddhiyoMmeM niSTha rahatA hai, vaha usakA sarAga cAritra hai| dra. saM./mU./45/164 vItarAgacAritrasya sAdhaka sarAgacAritraM pratipAda yati |.."asuhaado viNivattI suhe pavittIya jANa cAritta / badasamidiguttirUvaM vavahAraNayAdu jiNabhaNiyaM |4|-viitraag cAritrake paramparA sAdhaka sarAga cAritrako kahate haiM-jo azubha kAryase nivRtta honA aura zubhakArya meM pravRtta honA hai, usako cAritra jAnanA cAhie, vyavahAra nayase usako vrata, samiti, gupti svarUpa kahA hai| pra. sA./tA.vR./230/315/10 tatrAsamarthaH puruSa'-zuddhAtmabhAvanA sahakAribhUtaM kimapi prAsukAhArajJAnopakaraNAdikaM gRhNAtItyapavAdo 'vyavahAranaya'ekadezaparityAgastathA cApahRtasaMyamaH sarAgacAritraM jainendra siddhAnta koza
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 285 2. mokSamArgameM cAritrakI pradhAnatA zubhopayoga iti yAvadekArthaH / vItarAga cAritrame asamartha puruSa zudvAtma bhAvanAke sahakArIbhUta jo kucha prAsuka AhAra tathA jJAnAdi ke upakaraNoMkA grahaNa karatA hai, vaha apavAda mArga,-vyavahAra naya yA vyavahAra cAritra, ekadeza parityAga, apahRta sayama, sarAga cAritra yA zubhopayoga kahalAtA hai| yaha saba zabda ekArthavAcI hai| noTa'-aura bhI-de0 cAritra/1/12 me vyavahAra cAritrasaMyama/1 me apahRta saMyama, 'apavAda' me apvaadmaarg| 15. vItarAga cAritrakA lakSaNa na. ca.va./378 suhaasuhANa Ni vitti caraNaM sAhUssa vIyarAyarasa / - zubha aura azubha dono prakArake yogose nivRtti, vItarAga sAdhukA cAritra hai| ni. sA/tA vR./152 svarUpavizrAntilakSaNe prmviitraagcaaritre| ___ =svarUpame vizrAnti so hI parama vItarAga cAritra hai| dra saM./TI./52/219/1 rAgAdipikalpopAdhirahitasvAbhAvikasukhasvAdena nizcalacittaM vItarAgacAritraM tatrAcaraNaM pariNamanaM nizcayacAritrAcAra'= usa zuddhAtmAmeM rAgAdi vikalparUpa upAdhise rahita svAbhAvika surakhake AsvAdanase nizcala citta honA vItarAga cAritra hai| usame jo AcaraNa karanA so nizcaya cAritrAcAra hai| (sa.sA/tA. vR/2/8/10) (dra. sN./ttii./22/67/1)| pra. sA./tA vR./230/315/8 zuddhAtmana' sakAzAdanyabAhyAbhyantaraparigraha rUpaM sarva tyAjyamityutsargo 'nizcaya nayaH' sarvaparityAga' paramopekSAsaMyamo vItarAgacArittaM zuddhopayoga iti yAvadekArtha * / zuddhAtmA ke atirikta anya bAhya aura abhyantara parigraha rUpa padArthokA tyAga karanA utsarga mArga hai| use hI nizcayanaya yA nizcayacAritra va zuddhopayoga bhI kahate hai, ina saba zabdokA eka hI artha hai| noTaH-aura bhI dekhe cAritra/1/11 meM nizcaya cAritra; saMyama/1 me upekSA saMyama; apavAda meM utsarga mArga / 18. kSAyikAdi cAritra nirdeza dha.6/1,1-8,14/281/1 sayala cArittaM tiviha khaovasamiyaM, obasamiyaM khaiyaM cedi / kSayopazamika, aupazamika va kSAyikake bhedase sakala cAritra tIna prakArakA hai / ( la. sA./m /186/243 ) / 11. aupazamika cAritrakA lakSaNa rA. vA /2/2/3/105/17 aSTAviza timohavikalpopazamAdaupazamika cAritram anantAnubandhI Adi 16 kaSAya aura hAsya Adi nava nokaSAya, isa prakAra 25 to cAritramohakI aura mithyAtva, samyagmithyAtva va samyakaprakRti ye tIna darzanamohanIyakI-aise mohanIyakI kula 28 prakRtiyoMke upazamase aupazamika cAritra hotA hai / ( sa. si./2/3/153/7 ) / 20. kSAyika cAritrakA lakSaNa rA. vA /2/4/7/107/11 pUrvoktasya darzanamohatrikasya cAritramohasya ca paJcaviMzativikalpasya niravazeSakSayA kSAyike samyaktvacAritre bhvt.| pUrvokta ( dekho Upara aupazamika cAritrakA lakSaNa ) darzana mohako tIna aura cAritramohakI 25; ina 28 prakRtiyoM ke niravazeSa vinAzase kSAyika cAritra hotA hai / ( sa. si./2/4/155/1) 21. kSAyopazamika cAritrakA lakSaNa sa.si./2/5/157/8 anantAnubandhyapratyAkhyAnapratyAkhyAnadvAdazakaSAyodayakSayAtsadupazamAcca saMjvalanakaSAyacatuSTayAnyatamadezaghAtispadhakodaye nokaSAyanavakasya yathAsaMbhavodaye ca nivRttipariNAma AtmanaH kSAyopazAmikaM cAritram- anantAnubandhI apratyAkhyAna aura pratyAraNyAnAvaraNa ina bAraha kaSAyoke udayAbhAvI kSaya honese aura inhIM ke sadavasthArUpa upazama honese tathA cAra saMjvalana kaSAyoMmese kisI eka dezaghAtI prakRtike udaya honepara aura nava nokaSAyoMkA yathA sambhava udaya honepara jo tyAgarUpa pariNAma hotA hai, vaha kSAyopazamika cAritra hai / (rA. vA./2/1/8/108/3) isa viSayaka vizeSatAeMva tarka Adi / de0 kSayopazama / 22. sAmAyikAdi cAritra paJcaka nirdeza ta. sU./8/18 sAmAyikachedopasthAnAparihAravizuddhisUkSmasAparAyayathA khyAtamiti cAritram = sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAsyAta-aise cAritra paoNca prakArakA hai| (aura bhI-de0 sNym/1| 16. svarUpAcaraNa va sayamAcaraNa cAritra nirdeza cA. pA./mU 5 jiNANANa didvisuddhapaDhama sammattaM caraNacArittaM / vidiyaM saMjamacaraNaM jiNaNANasadesiyaM taM pi / / - pahalA to, jinadevake jJAna darzana va zraddhAkari zuddha aisA samyaktvAcaraNa cAritra hai aura dUsarA saMyamAcaraNa cAritra hai| cA. pA/To./3/32/3 dvividhaM cAritraM-darzanAcAracAritrAcAralakSaNaM / darzanAcAra aura cAritrAcAra lakSaNavAlA cAritra do prakArakA hai| jaina siddhAnta pravezikA/223 zuddhAtmAnubhavanase avinAbhAvI cAritravizeSako svarUpAcaraNa cAritra kahate hai| 17. adhigata va anadhigata cAritra nirdeza va lakSaNa rA, vA./3/36/2/201/8 cAritrAryA dvedhA adhigatacAritrAryA anadhigatacAritrAryAzceti / tadbheda' anupadezopadezApekSabhedakRtaH / cAritramohasyopazamAta kSayAcca bAhyopadezAnapekSA AtmaprasAdAdeva cAritrapariNAmAskandina' upazAntakaSAyAH kSINakaSAyAzcAdhigatacAritrAryAH antazcAritramohakSayopazamasadbhAve sati bAhyopadeza nimittaviratipariNAmA anadhigamacAritrAryAH / =asAvadyakaryi do prakAra ke haiM-adhigata cAritrArya aura anadhigata caaritraary| jo bAhya upadezake binA svayaM hI cAritramohake upazama vA kSayase prApta Atma prasAdase cAritra pariNAmako prApta hue hai, aise upazAntakaSAya aura kSINa kaSAya guNasthAnavI jIva adhigata cAritrArya haiN| aura jo andarameM cAritramohakA kSayopazama honepara bAhyopadezake nimittase virati pariNAmako prApta hue haiM ve anadhigata cAritrArya hai| tAtparya yaha hai ki upazama va kSAyikacAritra to adhigata kahalAte haiM aura kSayopazama cAritra anadhigata / 2. mokSamArgameM cAritrako pradhAnatA 1. cAritra hI dharma hai pra. sA./mU/7 cArittaM khalu dhammo-cAritra vAstavame dharma hai ( mo. __ pA./mU./50) (paM. kA./mU0/107 ) / 2. cAritra sAkSAt mokSakA kAraNa hai cA. pA./mU08-6 taM ceca guNa visuddha jiNasammattaM mumukavaThANAya / jaM carai NANajutta paDhama sammatta caraNa cArittaM // 8 // sammattacaraNasuddhA saMjamacaraNassa jai va supsiddhaa| NANI amUDhadiTThI acire pAvaM ti NivvANaM // 6 // - prathama samyaktva caraNacAritra mokSasthAnake artha hai // 8 // jo amUDhaSTi hokara samyaktvacaraNa aura saMyamAcaraNa donoMse vizuddha hotA hai, vaha zIghra hI nirvANako prApta karatA hai| sa si./1/18/436/4 cAritramante gRhyante mokSaprApte. sAkSAtkaraNamiti jJApanArtha cAritra mokSakA sAkSAt kAraNa hai yaha bAta jAnaneke lie sUtrameM isakA grahaNa antameM kiyA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 286 3. cAritrameM samyaktvakA sthAna sa.sA./A./72 yattvAtmAsavayorbhedajJAnamapi nAsavebhyA nivRttaM bhavati tajjJAnameva na bhavatIti / -yadi AtmA aura AsavokA bhedajJAna honepara bhI Asravose nivRtta na ho to vaha jJAna hI nahIM hai| pra.sA./tA.vR./237 ayaM jIvaH zraddhAnajJAnasahito'pi pauruSasthAnIya cAritramalena rAgAdivikalparUpAdasaMyamAdyapi na nivartate tadA tasya zraddhAnaM jJAnaM vA kiM kuryAgna kimpi| yaha jIva zraddhAna yA jJAna sahita hotA huA bhI yadi cAritrarUpa puruSArtha ke balase rAgAdi vikalparUpa asayamase nivRtta nahIM hotA to usakA vaha zraddhAna ba jJAna usakA kyA hita kara sakatA hai / kucha bhI nhiiN| mo pA./paM. jayacanda/8 jo aise zraddhAna karai, jo hamAre samyaktva to hai hI, bAhya mUlaguNa bigar3e to bigar3I, hama mokSamArgI hI haiM, to aise zraddhAna tai tau jinAjJA honete samyaktvakA bhaMga hoya hai| taba mokSa kaise hoy| zI.pA./paM. jayacanda/68 samyaktva hoya taba viSayanita virakta hoya hI hoya / jo virakta na hoya to saMsAra mokSakA svarUpa kahA jaannaa| 5. cAritradhAraNA hI samyagjJAnakA phala hai dha.1/1,1,115/353/8 kiM tadjJAnakAryamiti cettattvArthe ruciH pratyayaH zraddhA cAritrasparzanaM c|-prshn-jnyaankaa kArya kyA hai ? uttara-- tattvArtha meM ruci, nizcaya, zraddhA aura cAritrakA dhAraNa karanA kArya hai| dra saM./TI./36/153/5 yastu rAgAdibhedavijJAne jAte sati rAgAdika tyajati tasya bheda vijJAnaphalamasti / -jo rAgAdikakA bheda vijJAna ho jAnepara rAgAdikakA tyAga karatA hai, use bheda vijJAnakA phala hai| 3.cAritrameM samyaktvakA sthAna pra. sA./ta. pra./6 saMpadyate hi drshnjnyaanprdhaanaaccaaritraadviitraagaanmokssH| tata eva ca sarAgAdadevAsuramanujarAjavibhavaklezarUpo bandha-darzana jJAna pradhAna cAritrase yadi vaha vItarAga ho to mokSa prApta hotA hai, aura usase hI yadi vaha sarAga ho to devendra, asurendra, va narendrake vaibhava klezarUpa bandhakI prApti hotI hai, (yo. sA. a/6/12) pa, dha/u./756 cAritra nirjarA hetuAyAdapyastyabAdhitam / sarvasvArthakriyAmahara , sArthanAmAsti dIpavat // 756 // vaha cAritra (pUrva zlokameM kathita zuddhopayoga rUpa cAritra) nirjarAkA kAraNa hai, yaha bAta nyAyase bho abAdhita hai| vaha cAritra anvartha kriyAmeM samartha hotA huA dIpakakI taraha anvartha nAmadhArI hai| 3. cAritrArAdhanAmeM anya sarva ArAdhanAe~ garmita haiM bha. A./mU./8/41 ahavA cAritrArAhaNAe AhAriyaM savvaM / ArAhaNAe sesassa cAritrArAhaNA bhajjA = cAritrakI ArAdhanA karanese darzana, jJAna va tapa, yaha tInoM ArAdhanAeM bhI ho jAtI haiN| parantu darzanAdikI ArAdhanAse cAritrakI ArAdhanA ho yA na bhI ho| 1. cAritrasahita hI samyaktva, jJAna va tapa sArthaka hai zI.pA./mU./5 NANaM carittahoNaM ligagahaNaM ca dasaNabihaNaM / saMjamahINo ya tabo tai carai NiratyayaM savvaM ||5||-caaritrrhit jJAna aura samyaktvarahita liga tathA saMyamahIna tapa aise sarvakA AcaraNa nirarthaka hai / (mo. pA./mU /57,56,67) (mU. A./650) (a. A./mU./ 770/628): (aaraadhnaasaar/54/126)| mU.A./867 thovammi sikrivade jiNai bahusudaM jo cAritta / saMpuNNo jo puNa carittahINo kiM tassa sudeNa bahueNa 867|-jo muni cAritrase pUrNa hai, vaha thoDA bhI par3hA huA ho to bhI dazapUrva ke pAThIko jIta letA hai / (arthAta vaha to mukti prApta kara letA hai, aura saMyamahIna dazapUrvakA pATho saMsArameM hI bhaTakatA hai ) kyoMki jo cAritrarahita hai, vaha bahutase zAstroMkA jAnanevAlA ho jAye to bhI usake bahuta zAstra par3he honese kyA lAbha (mU.A./864) / bha.A./mU./12/56 cakkhussa daMsaNassa ya sAro sampAdidosapariharaNaM / cakkhU hoi NiratyaM daTha ThUNa bile paDatassa // 22 // bha.A./vi./12/56/17 nanu jJAnamiSTAniSTamArgopadarzi tadya ktaM jJAnasyo pakAritvamabhidhAtuM iti cenna jJAnamAtreNeSTArthIsiddhiH yato jJAnaM pravRttihInaM astsmN| = netra aura usase honevAlA jo jJAna usakA phala sarpadaMza, kaMTakavyathA ityAdi du.khoM kA parihAra karanA hai / parantu jo bila Adika dekhakara bhI usameM giratA hai, usakA netra jJAna vRthA hai / 2 / prazna-jJAna izTa aniSTa mArgako dikhAtA hai, isalie usako upakArapanA yukta hai (parantu kriyA AdikA upakAraka kahanA upayukta nhiiN)| uttara-yaha kahanA yogya nahIM hai, kyoMki jJAna mAtrase iSTa siddhi nahIM hotI, kAraNa ki pravRtti rahita jJAna nahIM hueke samAna hai| jaise netrake hote hue bhI yadi koI kue~ meM giratA hai, to usake netra vyartha haiN| sa.za./81 zRNvannapyanyataH kAmaM vadannapi kalevarAt / nAtmAnaM bhAvayedbhinnaM yAvattAvanna mokSabhAk 181 / AtmAkA svarUpa upAdhyAya Adike mukhase khUba icchAnusAra sunanepara bhI, tathA apane mukhase dUsaroMko batalAte hue bhI jabataka AtmasvarUpakI zarIrAdi parapadArthose bhinna bhAvanA nahIM kI jAtI, tabataka yaha jIva mokSakA adhikArI nahIM ho sktaa|| pa.pra./mU./2/81 bujjhai satthaI tau carai para paramatthu Na vei / tAva Na muMcai jAma Navi ihu paramatthu muNei / 2 / zAstroMko khUba jAnatA ho aura tapasyA karatA ho, lekina paramAtmAko jo nahIM jAnatA yA usakA anubhava nahIM karatA, tabataka vaha nahIM chuutttaa| 1. samyak cAritrameM samyak padakA mahattva sa.si./1/1/1VE ajJAnapUrvakAcaraNanivRttyarthaM samyagvizeSaNam / - ajJAna pUrvaka AcaraNake nirAkaraNake artha samyaka vizeSaNa diyA gayA hai| 2. cAritra samyagjJAna pUrvaka hI hotA hai sa.sA./mU./18,34 evaM hi jIvarAyA NAdavyo taha ya sddhdmyo| aNu caridabyo ya puNo so ceva du mokvakAmeNa / 18 / savve bhAve jamhA paccakravAI pare tti NAdUrNa / tamhA pacakkhANaM NANaM NiyamA muNeyavyA |34-moksske icchukako pahale jIvarAjAko jAnanA cAhie, phira usI prakAra usakA zraddhAna karanA cAhie, aura tatpazcAta usakA AcaraNa karanA caahie|18| apane atirikta sarva padArtha para hai, aisA jAnakara pratyAkhyAna karatA hai, ataH pratyAkhyAna jJAna hI hai (paM.kA./ muu./104)| sa.si./1/1/7/3 cAritrAtpUrva jJAna prayukta, tatpUrvakatvAccAritratya / -sUtrame cAritrake pahale jJAnakA prayoga kiyA hai, kyoki cAritra jJAnapUrvaka hotA hai / (rAvA./1/1/12/6/32), (pu.si.u./38) / dha 13/1.5,50/288/6 cAritrAcchra taM pradhAnamiti agratham / kathaM tat zrutasya prdhaantaa| zrutajJAnamantareNa cAritrAnupapatteH / cAritrase zruta pradhAna hai, isalie usakI agraca saMjJA hai| prazna-cAritrase zrutakI pradhAnatA kisa kAraNase hai / uttara- kyoki zrutajJAnake binA cAritrakI utpatti nahIM hotI, isalie cAritrakI apekSA zrutakI pradhAnatA hai| sa.sA./A./34 ya evaM pUrva jAnAti sa eva pazcAtpratyAcaSTe na punaranya.. pratyAkhyAna jJAnameva itynubhvniiym| -jo pahale jAnatA hai vahI tyAga karatA hai, anya to koI tyAga karanevAlA nahIM hai, isalie pratyAkhyAna jJAna hI ho| jainendra siddhAnta koza
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 287 3. cAritrameM samyaktvakA sthAna 3. cArinna samyagdarzanapUrvaka hotA hai cA.pA./mU./8 jaM carai NANajuttaM paDhama smmttcrnncaarittaa| cA.pA./TI/8/35/16 dvayordarzanAcAracAritrAcArayormadhye samyaktvAcAracAritraM prathama bhavati / - darzanAcAra aura cAritrAcAra ina donoMme samyaktvAcaraNa cAritra pahale hotA hai| ra.sA./73 puvvaM sevai micchAmalasohaNaheu smmbhesjjN| pacchA sevai kammAmayaNAsaNacariyasammabhesajja 173 / bhavya jIvoMko samyaktvarUpI rasAyana dvArA pahale mithyAmalakA zodhana karanA cAhie, punaH cAritrarUpa auSadhakA sevana karanA caahie| isa prakAra karanese karmarUpI roga tatkAla hI nAza ho jAtA hai| mo mA./mU / taM caiva guNavisuddhaM jiNasammattaM sumubavaThANAya / jaM carai NANajuttaM paDhama sammattacaraNacArittaM jinakAsamyaktvavizuddhahoya tAhi yathArtha jJAna kari AcaraNa karai, so prathama samyaktvAcaraNa cAritra hai, so mokSasthAnake artha hoya hai| sa.si./2/3/153/7 samyaktvasyAdau vacanaM, tatpUrvakatvAccAritrasya / ='samyaktvacAritre' isa sUtrameM samyaktva padako Adime rakhA hai, kyoki cAritra samyaktvapUrvaka hotA hai| (bha A /vi./116/273/10)| rA vA /2/3/4/10/21 pUrva samyaktvaparyAyeNAvirbhAva AtmanastataH kramAccAritraparyAya AvirbhavatIti samyaktvasyAdau grahaNaM kriyate / = pahale aupazamika samyagdarzana pragaTa hotA hai| tatpazcAt kramase AtmAme aupazamika cAritra paryAyakA prAdurbhAva hotA hai, isIse samyaktvakA grahaNa sUtra ke Adime kiyA gayA hai| pra.si.u./21 tatrAdau samyaktva samupAzrayaNIyamakhilayatnena / tasminsa- tyeva yato bhavati jJAnaM cAritraM ca / 21 / - ina tInoM (samyagdarzana, jJAna, cAritra) ke pahale samasta prakArase samyagdarzana bhale prakAra aMgIkAra karanA cAhie, kyoMki isake astitva hote hue hI samyagjJAna aura samyakcAritra hotA hai| A.anu./120-121 prAka prakAzapradhAnaH syAt pradIpa iva sNymii| pazcAttApaprakAzAbhyAM bhAsvAniva hi bhAsatAm / 120 / bhUtvA dIpopamo dhImAna jJAnacAritrabhAsvara / svamanyaM bhAsayatyeSa prodvatkarmakajjalasa 1121 / - sAdhu pahale dIpake samAna prakAzapradhAna hotA hai| tatpazcAta vaha sUrya ke samAna tApa aura prakAza donose zobhAyamAna hotA hai 1120 / vaha buddhimAna sAdhu (samyaktva dvArA) dIpakake samAna hokara jJAna aura cAritrase prakAzamAna hotA hai, taba vaha karma rUpa kAjalako ugalatA huA svake sAtha parako prakAzita karatA hai| 4. samyaktva ho jAnepara pahalA hI cAritra samyak ho jAtA hai paM.dha./u./768 artho'yaM sati samyaktve jJAnaM cAritramatra yat / bhUtapUrva bhavetsamyak sUte vAbhUtapUrvakam / 768 / - samyagdarzanake hote hI jo bhUtapUrva jJAna va cAritra thA, vaha samyak vizeSaNa sahita ho jAtA hai| ataH samyagdarzana abhUtapUrvake samAna hI samyagjJAna va samyakacAritra ko utpanna karatA hai, aisA kahA jAtA hai| 5. samyaktva ho jAneke pazcAt kramazaH cAritra svataH ho jAtA hai paM. dha./u./640 svasaMvedanapratyakSaM jJAnaM svAnubhavAyam / vairAgya bhedavijJAnamityAdyastIha ki bahu 940 samyagdarzanake honepara AtmAmeM pratyakSa, svAnubhava nAmakA jJAna, vairAgya aura bheda vijJAna ityAdi guNa pragaTa ho jAte haiN| zI. pA./paM. jayacanda/40 samyaktva hoya to viSayaniteM virakta hoya hI hoy| jA birakta na hoya tau saMsAra mokSakA svarUpa kahA jAnyA. 6. samyagdarzana sahita hI cAritra hotA hai cA. pA./mu. 3 NANassa picchiyassa ya samavaNNA hoi cArittaM / bo. pA./mU.20 saMjamasaMjutassa ya sujmANajoyassa mokkhamaggassa / NANeNa lahadi lakvaM tamhA NANaM ca NAyavyaM / jJAna aura darzanake samAyogase cAritra hotA hai|3| saMyama kari saMyukta aura dhyAnake yogya aisA jo mokSamArga tAkA lakSya jo apanA nija svarUpa so jJAnakari pAiye hai tAtai aise lakSakU jAnane... jJAnakU jAnanA / 20 // dha. 12/4,2,7,177/81/10 so saMjamo jo sammAviNAbhAvINa annnno| tattha gunnseddinnijjraakjjnnuvlNbhaado| tado saMjamagahaNAdeva sammattasahAyasaMjamasiddhI jAdA / saMyama vahI hai, jo samyaktvakA avinAbhAvI hai, anya nhiiN| kyoki. anyameM guNazreNI nirjarArUpa kArya nahIM upalabdha hotaa| isalie saMyamake grahaNa karanese hI samyaktva sahita saMyamako siddhi ho jAtI hai| 7. samyaktva rahitakA cAritra cAritra nahIM hai sa. si./6/21/336/7 samyaktvAbhAve. sati tasyapadezAbhAvAttadubhayamapyatrAntarbhavati / samyaktvake abhAvameM sarAga saMyama aura saMyamAsaMyama nahIM hote, isalie una donoMkA yahI ( sUtrake 'samyaktva' zabdameM ) antarbhAva hotA hai| rA.vA./4/21/2/528/4 nAsatisamyaktve sarAgasaMyama-saMyamAsaMyamavyapadeza iti / - samyaktvake na honepara sarAgasaMyama aura saMyamAsaMyama ye vyapadeza hI nahIM hotA / (pu. si. u./38)| zlo. vA./saMskRta/6/23/7/pra.556 saMsArAta bhIrutAbhIkSNaM sNvegH| siddhayatAm yataH na tu mithyAdRzAm / teSAm saMsArasya aprasiddhitaH / = buddhimAnoMme aisI sammati hai ki saMsArabhIru nirantara saMvigna rahatA hai| parantu yaha bAta mithyASTiyoM meM nahIM hai| una buddhimAnoMmeM saMsArakI prasiddhi nahIM hai| dha. 1/1,1,4/144/4 saMyamanaM saMyamaH / na dravyayamaH saMyamastasya 'saM' zabdenApAditvAt / - saMyamana karaneko saMyama kahate haiM, saMyamakA isa prakAra lakSaNa karanepara dravya yama arthAta bhAva cAritra zUnya dravya cAritra saMyama nahIM ho sktaa| kyoMki saMyama zabdameM grahaNa kiye gaye 'saM' zabdase usakA nirAkaraNa kara diyA gayA hai / (dh.1/1,1,14/177/4)| pra. sA./tA. bR./236/326/11 yadi nirdoSinijaparamAtmavopAdeya iti rucirUpaM samyaktvaM nAsti tarhi...paJcendriyaviSayAbhilASaSaDjIvavadhavyAvarto'pi saMyato na bhavati |-nirdoss nija paramAnanda hI upAdeya hai, yadi aisA ruci rUpa samyaktva nahIM hai, taba paMcendriyoMke viSayoMkI abhilASAkA tyAga rUpa indriya saMyama tathA SaTkAyake jIvoM ke badhakA tyAgarUpa prANi saMyama hI nahIM hotaa| mArgaNA-[ mArgaNA prakaraNameM sarvatra bhAva mArgaNA iSTa hai ] / 8. samyaksvake binA cAritra sambhava nahIM ra.sA./47 sammattaM viNA saNNANaM saccArittaM Na hoi NiyameNa / -samyagdarzanake binA samyagjJAna aura samyakacAritra niyama pUrvaka nahIM hote haiM / 47 / (aura bhI- de0 liMga/2) ( sa. saM/6/21/336/7); (rA. vaa./6/21/2/528/4)| dha.1/1,1,13/175/3 tAnyantareNApratyAkhyAnasyotpattivirodhAt / samyaktvamantareNApi dezayatayo dRzyanta iti cenna, nirgatamuktikAkSa - syaanivRttvissypipaassyaaprtyaakhyaanaanupptte| dha.1/1,1,130/378/7 mithyAdRSTayo'pi kecitsaMyato dRzyanta iti cenna, samyaktvamantareNa saMyamAnupapatteH / = 1. aupamika, kSAyika ba kSAyopaza mika ina tInoM meM se kisI eka samyagdarzanake binA apratyAkhyAna cAritrakA (saMyamAsayamakA) prAdurbhAva nahIM ho sktaa| praznasamyAdarzanake binA bhI deza saMyamI dekhanemeM Ate haiM ? uttara-nahIM, jainendra siddhAnta koza
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 288 4. nizcaya cAritrakI pradhAnatA kyoMki jo jIva mokSakI AkAMkSAse rahita haiM, aura jinakI viSayama. pu./24/122 cAritraM darzanajJAmavikalaM nArtha kRnmatam / pramAtAyaiva pipAsA dUra nahIM huI hai, unako apratyAkhyAna saMyamakI utpatti nahIM taddhi syAt andhasyeva vivalgitam // 122 / samyagdarzana aura samyaho sktii| prazna-kitane hI mithyA dRSTi saMyata dekhe jAte haiN| gjJAnase rahita cAritra kucha bhI kAryakArI nahIM hotA, kintu jisa uttara-nahIM; kyoMki samyagdarzanake binA saMyamakI utpatti nahIM ho prakAra andhe puruSakA dauDanA usake patanakA kAraNa hotA hai usI sktii| prakAra vaha usake patanakA kAraNa hotA hai arthAda narakAdi gatiyome bha. A./vi./8/41/17 mithyAdRSTistvanazanAdAvudyato'pi na cAri- paribhramaNakA kAraNa hotA hai| tramArAdhayati / na. ca. laghu / bujjhahatA 'jiNavayaNaM pacchA NijakajasaMjuA hoha / bha. A./vi./116/273/10 na zraddhAnaM jJAnaM cAntareNa saMyama' prvrtte| ahabA taMdularahiyaM palAlasaMdhuNANaM saba / pahile jina-vacanoMko ajAnataH zraddhAnarahitasya vAsaMyamaparihAro na saMbhAvyate / 1. jAnakara pIche nija kAryase arthAta cAritrase saMyukta honA cAhie, mithyASTiko anazanAdi tapa karate hue bhI cAritrakI ArAdhanA anyathA sarva cAritra tapa Adi tandula rahita palAla kUTaneke samAna nahIM hotii| 2. zraddhAna aura jJAnake binA saMyamakI pravRtti hI nahIM vyartha hai| hotI, / kyoMki jisako jJAna nahIM hotA, aura jo zraddhAna rahita hai, na. ca /zruta/pR. 52 svakAryaviruddhA kriyA mithyAcAritraM / nijakAryase vaha asaMyamakA tyAga nahIM karatA hai| virudva kriyA mithyAcAritra hai| pra.sA./ta. pra./236 iha hi sarvasyApi "tattvArthazraddhAnalakSaNayA dRSTayA sa. sA./A./306 apratikramaNAdirUpA tRtIyA bhUmistu.. sAkSAtsvaya zUnyasya svaparavibhAgAbhAvAt kAyakaSAyaiH sahaikyamadhyavasato... mamRtakumbho bhvti| tathaiva ca niraparAdho bhavati cetayitA / tadasarvato nivRttyabhAvAt paramAtmajJAnAbhAvAda: jJAnarUpAtmatattvaikAgraya- bhAve dravyapratikramaNAdirapyaparAdha eva / jo apratikramaNAdi rUpa pravRttyabhAvAcca saMyama eva na tAvat siddhayet / - isa lokameM vAstavameM arthAt pratikramaNa Adike vikalpoMse rahita) tIsarI bhUmikA hai vaha tattvArtha zraddhAna lakSaNavAlo dRSTime jo zUnya hai, una sabhIko saMyama svayaM sAkSAta amRta kumbha hai| usase hI AtmA niraparAdha hotA hai| ho siddha nahIM hotA, kyoMki svapara vibhAgake abhAvake kAraNa kAyA usake abhAvameM dravya pratikramaNAdi bhI aparAdha hI hai| aura kaSAyokI ekatAkA adhyavasAya karanevAle una jIvoMke sarvataH paM.vi./1/70 .."darzanaM yadvinA syAt / matirapi kumatirnu duzcaritraM 'nivRttikA abhAva hai, tathApi unake paramAtmajJAnake abhAvake kAraNa caritra |70|-vh samyagdarzana jayavanta varto, ki jisake binA matI AtmatattvameM ekAgratAkI pravRttike abhAva meM saMyama hI siddha nahIM hotaa| bhI kumati hai aura cAritra bhI duzcaritra hai| 9. samyaktva zUnya cAritra mokSa va AtmaprAptikA jJA./4/27 me uddhRta-hataM jJAnaM kriyA zUnyaM hatA cAjJAninaH kriyaa| dhAvannapyandhako naSTa. pazyannapi ca paMgukaH / = kriyA rahita to jJAna kAraNa nahIM hai naSTa hai aura ajJAnIkI kriyA naSTa huii| dekho daur3atA dauDatA to cA. pA./mU./10 sammattacaraNabhaTTA saMjamacaraNaM caraMti je vinnraa| andhA (jJAna rahita kriyA ) naSTa ho gayA aura dekhatA dekhatA paMgula aNNANaNANamUDhA-taha vi Na pAvaMti NivvANaM / 10= jo puruSa (kriyA rahita jJAna) naSTa ho gyaa| samyaktva caraNa cAritra (svarUpAcaraNa cAritra) kari bhraSTa haiM, ara ana. dha./4/3/277 jJAnamajJAnameva yadvinA saddarzanaM ythaa| cAritramayasaMyama AcaraNa kareM haiM toU te ajJAnakari mUDha dRSTi bhae sante nirvA cAritraM samyagjJAnaM vinA tathA 2 = jisa prakAra samyagdarzanake NakU nahIM pAveM haiN| binA cAritra bhI acAritra hI mAnA jAtA hai| 1. pra./mU./2/82 bujjhai satthaI tau caraI para paramatthu Na vei / tAva Na muMcai jAma Navi ihu paramatthu muNei / / = zAstroM ko jAnatA hai, 4.nizcaya cAritrakI pradhAnatA tapasyA karatA hai, lekina paramAtmAko nahIM jAnatA, aura jabataka pUrva prakArase usako nahIM jAnatA tabataka nahIM chuutttaa| 1. zuma-azumase atIta tIsarI bhUmikA hI vAstavika yo. sA./a./2/50 ajIvatattvaM na vidanti samyak yo jIvatvAdvidhinA- cAritra hai vibhaktaM / cAritravato'pi na te labhante viviktamAnamapAstadoSam / sa.sA./A /306 yastAvadajJAnijanasAdhAraNo'pratikramaNAdi sa zuddhAtmajo vidhi pUrvaka jIva tattvase samyak prakAra vibhakta (bhinna kiye siddhAbhAvasvabhAvatvena svamevAparAdhatvAdviSakumbha eva; ki tasya gaye ) ajIva tattvako nahIM jAnate ve cAritravanta hote hue bhI nirdoSa vicAreNa / yastu dravyarUpa. prakramaNAdiH sa sarvAparAdhadoSApakarSaNaparamAtmatattvako nahIM prApta hote| samarthatvenAmRtakumbho'pi pratikramaNApratikramaNAdivilakSaNApratikramapaM. vi./7/26/ bhASAkAra-mokSake abhiprAyase dhAre gaye vrata hI sArthaka haiN| NAdirUpAM tArtIyikI bhUmimapazyataH sva kAryAkAritvAdviSakumbha eva de. mithyAdRSTi/4 (sAMgopAMga cAritrakA pAlana karate hue bhI mithyA syAt / apratikramaNAdirUpA tRtIyA bhUmistu svayaM zuddhAtmasiddhirUpadRSTi mukta nahIM hotaa)| svena sarvAparAdha viSadoSANAM sarvakaSatvAta sAkSAtsvayamamRtakumbho 10. samyaktva rahita cAritra mithyA hai aparAdha hai bhavatIti |-prthm to ajJAnI janasAdhAraNake pratikramaNAdi ( asaMyaityAdi mAdi ) hai ve to zuddhAtmAkI siddhike abhAvarUpa svabhAvavAle hai| isalie svayameva aparAdha rUpa honese viSakunbha hI hai| unakA sa. sA./mU./273 badasamidiguttIo sIlatavaM jinavarehiM paNNattaM / vicAra yahA~ karanese prayojana ho kyA -aura jo dravya pratikuvbaMto vi abhavo aNNANI micchAdiTThI du / 273- jinendra devake kramaNAdi haiM ve saba aparAdharUpI viSake doSako (kramazaH) kama dvArA kathita vrata, samiti, gupti, zIla aura tapa karatA huA bhI karaneme samartha honese yadyapi vyavahAra AcArazAstrake anusAra amRta abhavya jIva ajJAnI aura mithyAdRSTi hai| (bha. A./mU./771/129) / kumbha hai tathApi pratikramaNa apratikramaNAdise vilakSaNa ( arthAt pratimo pA./mU./100 jadi paDhadi bahusudANi jadi kahidi bahuvihaM ya kramaNAdike vikalpose dUra aura laukika asaMyamake bhI abhAva svarUpa cArittaM / taM bAlasudacaraNaM havei appassa kvirIdaM / jo Atma pUrNa jJAtA draSTA bhAvasvarUpa nirvikalpa samAdhi dazArUpa) jo tIsarI svabhAvase viparIta bAhya bahuta zAstroMko paDhegA aura bahuta prakArake sAmya bhUmikA hai, use na dekhanevAle puruSako ve dravya pratikramaNAdi cAritrako AcaregA to vaha saba bhAlazruta va bAlacAritra hogaa| ( aparAdha kATanerUpa ) apanA kArya karaneko asamartha honese aura jainendra siddhAnta koza
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 289 5. vyavahAra cAritrakI gauNatA vipakSa (arthAta bandhakA) kArya karate honese viSakumbha hI haiN|-jo apratikramaNAdirUpa tIsarI bhUmi hai vaha svayaM zuddhAtmAkI siddhirUpa honeke kAraNa samasta aparAdharUpI viSake doSoM ko sarvathA naSTa karanevAlI honese, sAkSAta svayaM amRta kumbha hai / 2. cAritra vAstavameM eka hI prakArakA hai pa, pra,/TI /2/67 upekSAsaMyamApahRtasaMyamau vItarAgasarAgAparanAmAnau tAvapi teSAmena ( zuddhopayoginAmeva) saMbhavataH / athavA sAmAyikachedopasthApanaparihAravizuddhisUkSmasAMparAyayathAkhyAtabhedena paJcadhA saMyamaH so'pi labhyate teSAmeva / "yena kAraNena pUrvoktA sayamAdayo guNAH zuddhopayoge labhyante tena kAraNena sa eva pradhAna upaadeyH|" - upekSA saMyama yA vItarAga cAritra aura apahRta saMyama yA sarAga cAritra ye donoM bhI eka usI zuddhopayogameM prApta hote haiN| athavA sAmAyikAdi pA~ca prakArake saMyama bhI usImeM prApta hote haiN| kyoki uparokta saMyamAdi samasta guNa eka zuddhopayogameM prApta hote hai, isalie vahI pradhAnarUpase upAdeya hai| pra. sA./tA. vR./11/13/16 dharmazabdenAhisAlakSaNaH sAgArAnAgArarUpasta thottamakSamAdilakSaNo ratnatrayAtmako vA, tathA mohakSobharahita AtmapariNAmaH zuddhavastusvabhAvazceti gRhyte| sa eva dharmaH paryAyAntareNa cAritra bhnnyte| -dharma zabdase-ahiMsA lakSaNadharma, sAgAra-anAgAradharma, uttamakSamAdilakSaNadharma, ratnatrayAtmakadharma, tathA moha kSobha rahita AtmAkA pariNAma yA zuddha vastu svabhAva grahaNa karanA caahie| vaha hI dharma paryAyAntara zabda dvArA cAritra bhI kahA jAtA hai| 3. nizcaya cAritrase hI vyavahAra cAritra sArthaka hai, anyathA vaha acAritra hai pra. sA./ma./76 cattA pAvAraMbho samuTThido vA suhammi cariyamhi / Na jahAdi jadi mohAdI Na lahadi so appagaM suddha' 71 pApArambhako chor3akara zubha cAritra meM udyata honepara bhI yadi jIva mohAdiko nahIM chor3atA hai to vaha zuddhAramAko nahIM prApta hotA hai| ni. sAmU /144 jo caradi saMjado khalu suhabhAvo so havei annnnvso| tamhA tassa du kamma AvAsayalakravaNa Na have 11446 - jo jIva saMyata rahatA huA vAstavameM zubhabhAvameM pravartatA hai, vaha anyavaza hai| isalie use Avazyaka svarUpa karma nahIM hai / 144 / (ni. sA./tA. vR / 148) sa. sA./mU./152 paramaTThamhi du ahido jo kuNadi tavaM vadaM ca dhAreI / taM savvaM bAlatavaM bAlavadaM viti savvaNha 1152 / =paramArtha meM asthita jo jIva tapa karatA hai aura vrata dhAraNa karatA hai. usake una saba tapa aura vratako sarvajJadeva bAlatapa aura bAlavata kahate hai| ra. sA./71 uvasamabhavabhAvajudo NANI so bhAvasaMjado hoii| NANI kasAyavasago asaMjado hoi sa tAva / 71 / - upazama bhAvase dhAre gaye vratAdi to saMyama bhAvako prApta ho jAte haiM, parantu kaSAya vaza kiye gaye vratAdi asaMyama bhAvako hI prApta hote haiN| (pa. pra./mU./2/41) mU. A./EEL bhAvavirado du virado Na davya viradassa sugaI hoii| visa yabaNaramaNalolo dhariyanvo teNa maNahatthI 881 -jo antaraMgameM virakta hai vahI virakta hai, bAhya vRttise virakta honevAlekI zubha gati nahI hotii| isalie manarUpI hAthIko jo ki krIr3Avana meM laMpaTa hai rokanA cAhie / pa. pra/mU./3/66 vaMdiu jiMdau paDikamau bhAva asaddhau jAsu / para tasu saMjamu asthi Navi jaM maNasuddhi Na tAsa |66-niHshNk vandanA karo, nindA karo. pratikramaNAdi karo lekina jisake jabataka azuddha pariNAma hai, usake niyamase saMyama nahIM ho sktaa|66| sa.sA./A./277 zuddha Atmaiva cAritrasyAzrayaH SaDjIvanikAyasada bhAve'sadabhAve vA tatsadabhAvenaiva cAritrasya sadbhAvAt / sa. sA./A./273 nizcayacAritro'jJAnI mithyAvRSTireva nizcayacAritrahetubhUtajJAnazraddhAnazunyatvAt / = zuddha AramA hI cAritrakA Azraya hai, kyoMki chaha jIva nikAyake sadabhAvameM yA asahabhAvameM usake sadbhAvase hI cAritrakA sadabhAva hotA hai / 2771 -nizcaya cAritrakA ajJAnI mithyAdRSTi hI hai, kyoMki vaha nizcaya cAritrake jJAna zraddhAnase zUnya hai| sa.sA/A/306 apratikramaNAditRtIyabhUmistu" sAkSAtsvayamamRtakumbho bhavatIti vyavahAreNa dravyapratikramaNAderapi amRtakumbhatvaM sAdhayati / tadabhAve dravyapratikramaNAdirapyaparAdha ev| -apratikramaNAdirUpa jo tIsarI bhUmi hai, vahI svayaM sAkSAt amRtakumbha hotI huI, dradhyapratikramaNAdiko amRta kumbhapanA siddha karatI hai| arthAta vikalpAtmaka dazAmeM kyei gaye dravyapratikamaNAdi bhI bhI amRtakumbharUpa ho sakate hai jaba ki antaraMgameM tIsarI bhUmikA aMza yA jhukAva vidyamAna ho| usake abhAbameM dravya pratikramaNAdi bhI apa rAdha hai| pra. sA./ta pra./241 jJAnAtmanyAtmanyacalitavRtterya kli sarvata' sAmyaM tatsiddhAgamajJAnatattvArthazraddhAnasaMyatatvayogapadyAtmajJAnayogapadyasya saMyatasya lakSaNamAlakSaNIyam / - jJAnAtmaka AtmAmeM jisakI pariNati acalita huI hai, usa puruSako vAstabameM jo sarvataH sAmya hai, so saMyatakA lakSaNa samajhanA cAhie, ki jisa saMyatake AgamajJAna, tattvArthazraddhAna saMyatatvakI yugapatatAke sAtha Atma jJAnakI yugapatatA siddha huI hai| jJA./22/14 manaHzuddhayaiva zuddhiH syAha hinA nAtra sNshyH| vRthA tadvayatirekeNa kAyasyaiva kadarthanam / 14 / -niHsandeha manakI zuddhise hI jIvoMke zuddhatA hotI hai, manakI zuddhike binA kevala kAyako kSINa karanA vRthA hai| de, cAritra/3/8 (mithyAdRSTi saMyata nahIM ho sakatA ) / 4. nizcaya cAritra vAstava meM upAdeya hai ti.pa./6/23 NANammi bhAvanA khalu kAdavvA dasaNe caritte ya / te puNa AdA tiNi vi tamhA kuNa bhAvaNaM Ado / 23 // --jJAna, darzana aura cAritrame bhAvanA karanA cAhie, cUki ve tInoM AtmasvarUpa haiM, isalie AtmAmeM bhAvanA kro| pa. sA./ta. pra/6 mumukSuNeSTaphalatvAdvItarAgacAritramupAdeyam / = mumuca janauMko iSTa phala rUpa honake kAraNa vItarAgacAritra upAdeya hai| {pra. sA/ta. pra./1,11)(ni. sA./tA. vR./105)| paM. dha./u./761 nAsau varaM varaM yaH sa naapkaaropkaarkRt| yaha ( zubhopayoga andhakA kAraNa honese) uttama nahIM hai, kyoMki jo upakAra va apakAra karanevAlA nahIM hai, aisA sAmya yA zuddhopayoga hI uttama hai| 5. vyavahAra cAritrakI gauNatA 1. vyavahAra cAritra vAstava meM cAritra nahIM pra sAta pra/202 aho mokSamArgapravRttikAraNa paJcamahAnatopetakAyavADmanoguptIryAbhASaNAdAnanikSepaNapratiSThApanalakSaNacAritrAcAra, na zuddhasyAtmanastvamasIti nizcayena jAnAmi / = aho / mokSamArga meM pravRttike kAraNabhUta paMca mahAvata sahita manavacanakAya-gupti aura IryAdi samiti rUpa cAritrAcAra / maiM yaha nizcayase jAnatA hU~ ki tU zuddhAtmAkA nahI hai ? jainendra siddhAnta koza bhA0 2-37
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 290 6. vyavahAra cAritrakI kathaMcit pradhAnatA paM.dha./u./760 rUDheH zubhopayogo'pi khyaatshcaaritrsNjnyyaa| svArtha- kriyAmakurvANaH sArthanAmA na nizcayAta 760 / yadyapi lokarUDhise zubhopayogako cAritra nAmase kahA jAtA hai, parantu nizcayase vaha cAritra svArtha kriyAko nahIM karanese arthAta AtmalInatA arthakA dhArI na honese anvarthanAmadhArI nahIM hai| 2. vyavahAra cAritra vRthA va aparAbha hai na.ca.vR./345 AloyaNAdi kiriyA jaM visakabheti suddhcriyss| bhaNiyamiha samayasAre taM jANa eeNa atyeNa / - AlocanAdi kriyAoM ko samayasAra granthameM zuddhacAritravAna ke lie viSakumbha kahA hai, aisA tU zrutajJAna dvArA jAna (sa.sA./A./306); (ni.sA./tA vR/312); (ni. sA./tA. vR./106/ kalaza 159) aura bhI de0 caaritr/4/3| yo, sA./a//71 rAgadvaMSapravRttasya pratyAkhyAnAdikaM vRthaa| rAgadveSApravRttasya pratyAkhyAnAdikaM vRthA |-raag-dvess karake jo yukta hai unake lie pratyAkhyAnAdika karanA vyartha hai| aura rAga-dveSa karake jo rahita hai unako bhI pratyAkhyAnAdika karanA vyartha hai| 3. vyavahAra cAritra bandhakA kAraNa hai rA. vA./8/ utthAnikA/561/13 SaSThasaptamayo. vividhaphalAnugrahatantrA. savaprakaraNavazAt saprapaJcAtmanaH karmabandhahetavo vyAkhyAtA' vividha prakArake phaloM ko pradAna karanevAle Asrava honeke kAraNa, jinakA chaTe mAtaveM adhyAyame vistArase varNana kiyA gayA hai ve (vatAdi bhI) AtmAko karmabandhake hetu haiN| ka. pA./1/1-1/3/8/7 puNNabaMdhaheutta' paDivise saabhaavaado| dezavrata aura sarAgasaMyamame puNyabandhake kAraNoke prati koI vizeSatA nahI hai| ta. sA./4/101 hiMsAnRtacurAbrahmasaMgasaMnyAsalakSaNam / vataM puNyAsavosthAnaM bhAveneti prapaJcitam // 10 // hiMsA, jhUTha, corI kuzola, parigrahake tyAgako vrata kahate haiM, ye vrata puNyAkhavake kAraNarUpa bhAva samajhane caahie| pra. sA /ta. pra/5 jIvatkASAyakaNatayA puNyabandhasaprAptihetubhUtaM sarAga cAritram / = jisameM kaSAyakaNa vidyamAna honese jIvako jo puNya bandhakI prAptikA kAraNa hai aise sarAga cAritrako-(pra. sA./ta. pra/6) dra.saM /TI/8/156/2 puNyaM pApaM ca bhavanti khalu sphuTaM jIvA. / kathaM bhUtA. santa, . paJcavatarakSA kopacatuSkasya nigrahaM paramam / durdAntendriyavijayaM tapa.siddhividhau kurUdyogam // 2 // ityAdviyakathitalakSaNena zubhopayogapariNAmena tadvilakSaNA zubhopayogapariNAmena ca yuktA. prinntaa.| - kaise hote hue jova puNya-pApako dhAraNa karate haiN| 'pacamahAbatokA pAlana karo, krodhAdi kaSAyokA nigraha karo aura prabala indriya zatruoMko vijaya karo tathA bAhya va abhyantara tapako siddha karane meM udyoga karo isa AryA chandameM kahe anusAra zubhAzubha upayoga rUpa pariNAmase yukta jIva hai ve puNya-pApako dhAraNa karate hai| pa. dha /u./762 viruddhakAryakAritvaM nAstyasiddha vicAraNAt / andhasyai kAntato hetu zuddhAdanyatra saMbhavAt / niyamase zuddha kriyAko choDakara zeSa kriyAe~ bandhakI hI janaka hotI haiM, isa hetuse vicAra karane para isa zubhopayogako viruddha kAryakAritva asiddha nahI hai| 5. vyavahAra cAritra viruddha va aniSTaphala pradAyI hai pra. sA./ta. pra./6,11 aniSTaphalatvAtsarAgacAritraM heyam // 6 // yadA tu dharmapariNatasvabhAvo'pi zubhopayogapariNatyA saMgacchate tadA saptatyanIkazaktitayA svakAryakaraNAsamarthaH kathaMcidviruddhakAryakAricAritraH zirikhataptaghRtopazaktipuruSo dAhaduHkhamiva svargasukhabandhamavApnoti // 11 // = aniSTa phalapradAyI honese sarAga cAritra heya hai // 6 // jo vaha dharma pariNata svabhAva vAlA honepara bhI zubhopayoga pariNatike sAtha yukta hotA hai, taba jo virodhI zakti sahita honese svakArya karane meM asamartha hai, aura kathaM cida viruddha kArya ( arthAt bandhako) karanevAlA hai aise cAritrase yukta honese, jaise agnise garma kiyA dhI kisI manuSyapara DAla diyA jAye to vaha usakI jalanase dukhI hotA hai, usI prakAra vaha svarga sukhake bandhako prApta hotA hai| (paM. kA./ta. pra./164 ); (ni. sA./tA. vR./147)| 6. vyavahAra cAritra kathaMcit heya hai bhA. pA./mU /10 bhaMjasu iMdiyaseNaM bhaMjasu maNamakkaDaM payattaNa / mA jaNaraMjaNakaraNa bAhikhavayabesa taM kuNam // 10 // indriyoMkI senAko bhajanakara, manarUpI bandarako vazakara, lokarajaka bAhya veSa mata dhAraNa kr| sa za./mU./83 apuNyamavate. puNyaM vatai mokSastayorvyaya / avatAnIva mokSArthI vratAnyapi tatastyajet // 83 // hisAdi paoNca avatose pA~ca pApakA aura ahisAdi pA~ca vratose puNyakA bandha hotA hai| puNya aura pApa donoM karmoMkA vinAza mokSa hai, isalie mokSake icchuka bhavya puruSako cAhie ki avatoMkI taraha vratoko bhI choDa de|(de0 cAritra/4/1); (jJA./32/87); (dra. saM./To/57/226/5) na.ca.bR./381 Nicchayado khalu mokkho bandho vavahAracAriNo jamhA / tamhA NivvudikAyo babahAro cayadu tivheiNa // 381 // = nizcaya cAritrase mokSa hotA hai aura vyavahAra cAritrase bandha / isalie mokSake icchukako mana, vacana, kAyase vyavahAra chor3anA caahie| pra. sA /ta. pra./6 aniSTaphalatvAtsarAgacAritraM heyam / aniSTa phala vAlA honese sarAga cAritra heya hai| ni. sA./tA, vR/147/ka. 255 yadyevaM caraNaM nijAtmaniyata sasAradukhApaha, muktiprIlalanAsamudbhatrasukhasyoccairidaM kAraNam / buddhatthaM samayasya sAramanapaM jAnAti yaH sarvadA, so'yaM tyaktakriyo munipati. pApATakopAvaka. // 255 // = jinAtmaniyata cAritrako, saMsAradukha nAzaka aura mukti zrIrUpI sundarIse utpanna atizaya sukhakA kAraNa jAnakara, sadaiva samayasArako hI niSpApa mAnanevAlA, bAhya kriyAko choDanevAlA munipati pAparUpI aTavauko jalAnevAlA hotA hai / 25 // 4. vyavahAra cAritra nijarA va mokSakA kAraNa nahIM paM. dha /3/763 nohaya prajJAparAdhatva nirjarAhetura zataH / asti nAbandhaheturvA zubho naapyshubhaavhaat| buddhiko mandatAse yaha bho AzakA nahIM karanI cAhie ki zubhopayoga eka dezase nirjarAkA kAraNa ho sakatA hai, kAraNa ki nizca yanayase zubhopayAga bhI saMsArakA kAraNa honese nirjarAdikakA hetu nahIM ho sakatA hai| 6. vyavahAra cAritrako kacit pradhAnatA 1. vyavahAra cAritra nizcayakA sAdhana hai na. ca. bR./326 Nicchaya sajjhasarUvaM sarAya tasseva sAhaNaM caraNaM / nizcaya cAritra sAdhya svarUpa hai aura sarAga cAritra usakA sAdhana hai| (dra saM./TI./45-46 kI utthAnikA 164, 197) 2. vyavahAra cAritra nizcayakA yA mokSakA paramparA kAraNa hai dra, sa./TI./45/164 ko utthAnikA-vItarAgacAritryasya pAramparyeNa sAdhakaM sarAgacAritraM pratipAdayati / vItarAga cAritrakA paramparA sAdhaka sarAga cAritra hai| usakA pratipAdana karate hai| jainendra siddhAnta koza
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra pra. sA./tA.vR./6/8/1 sarAgacAritrAta * mukhyavRttyA viziSTapuNyabandho bhavati, paramparayA nirmANaM ceti / sarAga cAritrase mukhya vRttise viziSTa puNyakA bandha hotA hai aura paramparAse nirvANa bhI / dekho dharma 7/12 paramparA kAraNa kahanekA prayojana / 3. dIkSA dhAraNa karate samaya paMcAcAra avazya dhAraNa kiyA jAtA hai pra. sA./mU./ 202 Apiccha baMdhuvaragaM vimocido gurukalatta putte hi / Asijja NANadaMsaNacArittatavavIriyAyAraM // 202 // = ( zrAmaNyArthI ) bandhuvarga se vidA mA~gakara mahose tathA strIse aura putrase mukta hotA huA jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra tapAcAra aura vIryAcArako aMgIkAra karake... 4. vyavahArapUrvaka hI nizcaya cAritra kI utpattikA krama hai 1 sa.za./mU./67 amatAni parityajya vateSu pariniSThitaH tyajetAnyapi saMprApya paramaM padamAtmana // 84 // atratI vratamAdAya vratI jJAnaparAyaNa / parAtmajJAnasaMpanna. svayameva paro bhaveta / - hisAdi pA~ca adit choDakara ahiMsAdi pA~ca vratoM meM niSTha ho, pIche AtmAke rAga-dveSAdi rahita parama vItarAga padako prApta karake una batoko bhI chor3a deve // 84 // atoMmeM anurakta manuSyako grahaNa karake avatAvasthAmeM honevAle vikalpoMkA nAza kare aura phira arahanta avasthAmeM kevalajJAna se yukta hokara svayaM hI binA kisIke upadezake siddhapadako prApta kare |6| 5. tIrthakaroM va bharata cakIne bhI cAritra dhAraNa kiyA thA mo. pA./mU./60 dhuvasiddhI titthayaro caraNANajudo karei-tavayaraNaM / NAUNa dhuvaM ujjA tavayaraNaM NANajutto vi / 60|- dekho -- jisako niyamase mokSa hotI hai aura cAra jJAna kara yukta hai, aisA tIrthaMkara bhI tapazcaraNa kare hai| aisA nizcaya karake jJAna yukta hote hue bhI tapa karanA yogya hai / dra.saM./To / 57/231 yo'pi ghaTikAdvayena mokSaM gato bharatacakrI so'pi jinadIkSAM gRhotvA viSayakaSAyanivRttirUpaM kSaNamAtraM vratapariNAma kRtvA pazcAdropayogatvarUpa ratnatrayAtmake nizcayavratAbhidhAne vItarAmasAmAyika nirvikalpasamAdhI sthiramA lahAna lagdhanAniti para kintu tasya stokasatvAntokA pariNAma ma jAnantIti / jo dIkSAke pazcAt do ghar3I kAlameM bharatacakrIne mokSa prApta kI hai, unhoMne bhI jina dIkSA grahaNa karake, thor3e samaya taka viSaya aura kyoMkI nivRttirUpa jo usakA pariNAma hai usakI karake tadanantara zuddhopayogarUpa, ratnatraya svarUpa nizcaya vrata nAmaka vItarAga sAmAyika nAma dhAraka nirvikalpa dhyAnameM sthita hokara hue haiM kintu bharatake jo thoDe samaya mata pari NAma rahA, isa kAraNa laki unake vrata pariNAmako jAnate nahIM hai / (pa pra./TI./2/52/904/2) 6. vyavahAra cAritramai guNazreNI nirjarA ka.pA.1/1-1/63/6/1 sarAgasaMjamo guNaseDhiNijjarAe kAraNaM teNa baMdhAdo mokkho asoti sarAgayaMjane sunI vahaNaM uttamiti pacA kAya arahaMtaNamoro sapahiyadhAdo ajjaguNakammayakArI si tatya ni guNI gAdo yadi kahA jAye ki sarAga sayama guNazreNI nirjarAkA kAraNa hai, kyoMki, 291 6 vyavahAra cAritrako kathaMcit pradhAnatA usase bandhakI apekSA mokSa arthAta karmoMkI nirjarA asaMkhyAta guNI hotI hai, ata ahaMta namaskArakI apekSA sarAga saMyamameM hI muniyoM kI pravRttikA honA yogya hai, so aisA bhI nizcaya nahIM karanA cAhie, kyoMki arhanta namaskAra tatkAlIna bandhakI apekSA asaMkhyAta guNI karma nirjarAkA kAraNa hai, isalie sarAga saMyamake samAna usameM bhI muniyoMkI pravRtti prApta hotI hai| 7. vyavahAra cAritrakI iSTatA mo.pA./21 mavehi sambho mA duksa hou jiraha iyarehi chAyAtaTThiyANaM paDivAlaM tANa gurubheyaM // 25 // - vrata aura tapase svarga hotA hai aura avata va apase narakAdi gatimeM dukha hote haiM / isalie vrata zreSTha hai aura avata zreSTha nahIM hai| jaise ki chAyA va Atapa meM khaDe honevAle pratipAlaka kAraNoMmeM mahA bheda hai (i.ja./3) pra.sA./ta.pra./202 aho mokSamArgapravRttikAraNa cAritracAra na zuddhasvAtmanastvamasIti nizcayena jAnAmi tathApi tvAM tAvadAsIdAmi yAyAvAdAtmAnamupalabhe / aho ! mokSamArgame pravRttike kAraNabhUta (mahAvata samiti gurU 13) pArivAcAra meM yaha nizcayase jAnatA hU~ ki tU zuddhAtmAkA nahIM, tathApi tujhe tabhI taka aMgIkAra karatA jaba taka ki tere prasAda se zuddhAtmAko upalabdha luu| sA./2/77 yAvanna sevyA viSayAstAvattAnapravRttita / vratayetsavrato tomutrAcendriya sambandhI strI Adika viSaya jaba taka yA jabase sevanameM AnA zakya na ho taba taka yA tabase una viSayoMko phirase una viSayoM meM pravRtti na honeke samaya taka choDa denA caahie| kyoMki vrata sahita marA huA vyakti paralokameM sukhI hotA hai| pa.pa./TI./2/52/104/1 kazcidAha matena kiM prayojanamAramabhAvanayA mokSo bhaviSyati / bharatezvareNa ki vrataM kRtam / ghaTikAdvayena mokSaM gata iti / atha parihAramAha / *** athedaM mataM vayamapi tathA kurmo'vasAnakAle / naivaM vaktavyam / yadya kasyAndhasya kathaM cinnidhAnalAbho jAhi ki sarve bhavatIti bhAvArthaH prazna tase kyA prayojana bhAvanA mAtrase mokSa ho jaayegii| kyA bharatezvarane vrata dhAraNa kiye the / use do ghaDIme binA vratoke hI mokSa ho gayI uttara- bharatezvara ne bhI vrata avazya dhAraNa kiye the para stoka kAla honese usakA patA na calA (de0 cAritra 6/5) prazna - taba to hama bhI maraNa samaya thoDe kAlake lie vrata dhAraNa kara leNge| uttara- yadi kisI andheko kisI prakAra nidhikA lAbha ho jAya to kyA sabako ho jAyegA / 8. midhyAdRSTiyoMkA cAritra bhI kathaMcit cAritra hai rA.vA /7/21/25/546/33 eva ca kRtvA abhavyasyApi nirgranthaliDgadhAriNaH ekAdazAGgAdhyAyino mahAnataparipAlanAdeza yasa yatAbhAvasyApi pariveyaka vimAnayAsitopapannA bhavati isalie niya gidhArI aura ekAdazanipAThI abhavyakI bhI bAhya mahAmata pAlana karanese dezasaMyata bhAva aura saMyatabhAvakA abhAva honepara bhI uparima graiveyaka taka utpatti bana jAtI hai| = dha. 6/1.6-1,133/465/8 ubari kiNNa gacchati / Na tirikkhasammAiTThIsu sajamAbhAvA / sajameNa viNA Na ca uvari gamaNamatthi / Na micyAiDIhi satpajjatehi vicAro sesi pi bhAvasajameNa biyA massa saMbhavA prazna saMkhyAta varSAyuSka asaMyata samyagdRSTi marakara AraNa acyuta kalpase Upara kyoM nahI jAte ? uttara- nahIM, kyoki tiryaca samyagdRSTi jIvomeM asayamakA abhAva pAyA jAtA hai, aura saMyama ke binA AraNa acyuta kalpase Upara gamana jainendra siddhAnta koza
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra hotA nahIM hai / isa kathanase AraNa acyuta kalpase Upara utpanna honevAle midhyAdRSTi jIvo ke sAtha vyabhicAra doSa bhI nahIM AtA, kyoMki una mithyAdRSTiyoM ke bhI bhAva saMyama rahita dravya saMyama pAyA jAtA hai| go.ka./jI.pra./200/03/13 yaH samyagjayaH sa kevala sam sAkSAda mahAmate devAyumAti yo mithyASTirjIva sa upacArApujatamahAna satapasA akAmanirjarayA ca devAyudhnAti / = samyagdRSTi jIva to kevala samyaktva dvArA athavA sAkSAt aNuvrata va mahAvatoM dvArA devAyu bA~dhatA hai, aura mithyAdRSTi jIva upacAra aNuvrata mahAvatoM dvArA athavA bAlatapa aura akAmanirjarA dvArA devA bA~dhatA hai ( aura bhI de0 Ayu / 3 / 11) / 292 7. nizcaya vyavahAra cAritra samanvaya 1. nizcaya cAritrako pradhAnatAkA kAraNa na.ca.vR./344,366 jaha suha NAsaha asuhaM tahavAsuddhaM suddha eNa khalu carie / tamhA sudhuvajogI mA vaTTau NidaNAdIhi / 344 | asuddhasaMveyaNeNa appA aMdhera kammalokammasaMyoga appA muMha kammaM pocamma | 366 | jisa prakAra zubhopayogI azubhopayogakA nAza hotA hai| usI prakAra zuddha cAritra azuddhakA nAza hotA hai. isalie zuddho payogIko AlocanA, nindA, garhA Adi karanekI koI AvazyakatA nahIM / 144 // azuddha saMvedanase AtmA karma va nokarmakA bandha karatA hai, aura zuddha saMvedanase karma va nokarma se chUTatA hai / 366 // / 2. vyavahAra cAritrake niSedhakA kAraNa va prayojana pa.pra./TI./2/52 meM uddhRta rAgadveSI pravRttiH syAnnivRtistanni devana to bAhyArtha saMbandha tasmAsAMstu parityajeda rAga aura dveSa donoM pravRttiyA~ hai tathA inakA niSedha vaha nivRtti hai / ye donoM (rAga va dveSa) apane nahIM haiM, anya padArtha ke sambandhase hai / isa lie ina donoM ko choddo| dra saM./TI./45-46/116,167 paJcamahAvatapaJcasamiti triguptirUpamapyapahRtasaMyamArambhapayoga sarAgacAritrAbhidhAnaM bhavati 145 - 16dI mahiSi zubhAzubhacanakAyavyApArarUpasya tathaivAbhyantare zubhAzubhamanovikalparUpasya ca kriyAvyApArasya yo'sau nirodhastyAgaH sa ca kimartha... saMsArasya vyApArakAraNabhUto yo'sau zubhAzubhakarmAvastasya praNAzArtham / paMca mahAvrata, paMca samiti, tIna gupti rUpa, apahRta saMyama nAmavAlA zubhopayoga lakSaNa sarAga cAritra hotA hai| prazna-bAhya viSayoM meM zubha va azubha vacana va kAyake vyApAra rUpa aura isI taraha antaraMga zubha-azubha manake vikalpa rUpa kriyAke vyApArakA jo nirodha hai, vaha kisa lie hai? uttara- saMsArake vyApArakA kAraNabhUta zubha azubha karmAsana, usake binAzake lie hai| dra.saM./ TI / 57/230/2 ayaM tu vizeSa : - vyavahArarUpANi yAni prasiddhAnyaikadezajatAni tAni raktAni yAni punaH sarvazubhAzubha nivRttirUpANi nizcayavAni tAni trigupTilakSaNasmazuddhAtmasaMvitirUpanirvikalpadhyAne svakRtAnyeva na ca tyaktAni / = vratoke tyAga meM yaha vizeSa hai ki dhyAnAvasthAmai vyavahAra rUpa prasiddha ekadeza kA arthAta mahAvatoM kA (de0 bata) tyAga kiyA hai / kintu samasta triguptirUpa svazuddharUpa nirvikalpa dhyAna meM zubhAzubhakI nivRttirUpa nizcaya svIkAra kiye gaye hai| unakA tyAga nahIM kiyA gayA hai| - 3. vyavahArako nizcaya cAritrakA sAdhana kahanekA kAraNa dra.saM./TI./45-46/166 / 10 ( vrata samiti Adi ) zubhopayogalakSaNaM sarAgacAritrAbhidhAnaM bhavati tatra yo'sau bahirviSaye paJca ndriyaviSaya 7. nizcaya vyavahAra cAritra samanvaya parAgaH upacaritAsana vyavahAreNa yaccAmyantararAgAdiparihAra: sa punarazuddha nizcayanayeneti nayavibhAgo jJAtavya / evaM nizcayacAritrasAdhakaM vyavahAracAritraM vyAkhyAtamiti ronena vyavahAracAri treNa sAdhyaM paramopaikSA takSaNasuddhopayogAbhinA paramaM samyakacAritraM jJAtavyam / = ( vrata samiti Adi ) zubhopayoga lakSaNavAlA rAga cAritra hotA hai / ( usameM yugapat do aMga prApta haiMeka bAhya aura eka Abhyantara ) tahA~ bAhya viSayoMme pAMcoM indriya viSayAdikA tyAga hai yo upacArita asajada vyavahAra nayase cAritra hai / aura jo antara garne rAgAdikakA tyAga hai vaha azuddha nizcaya nayase cAritra hai / isa taraha naya vibhAga jAnanA cAhie / aise nizcaya cAritrako sAdhanevAle vyavahAra cAritrakA vyAkhyAna kiyaa| aba usa vyavahAra cAritrase sAdhya paramopekSA lakSaNa zuddhopayogase avinAbhUta honese utkRSTa samyagvAritra jAnanA caahie| ( arthAt vyavahAracAritra ke abhyAsa dvArA kramazaH bAhya aura Abhyantara donoM kriyAkA rodha hote-hote antameM pUrNa nidizA prApta ho jAtI hai| yahI inakA sAdhyasAdhana bhAva hai / ) pra.saM./TI./35/146/12 trigujhisakSama nirvikalpasamAdhisthAnAM yatInAM tameva pUrvate tatrAsamarthanAM punarbhaprakAreNa saMparapratipakSabhUta moho vijRmbhate tena kAraNena pratAdivistaraM yayAcAryAH / mana, vacana kAya ina tInoMkI gupti svarUpa nirvikalpa dhyAname sthita gunike to usa saMgara anuprekSAse hI saMbara ho jAtA hai, kintu usame asamartha jonoke aneka prakArase saMvarakA pratipakSabhUta moha utpanna hotA hai, isa kAraNa AcArya vratAdikA kathana karate hai / paM.kA./tA.100101/12 vyavahAracAritraM bahiragAvena mItarAgacAritrabhAvanotpannaparamAmRtatRptirUpasya nizcayasukhasya bIjaM, tadapi nizcayasukhaM punarakSayAnantasukhasya bIjamiti / atra yadyapi sAdhyasAdhakabhAvajJApanArtha nizcayavyavahAramokSamArgasyaiva mukhyazyamiti bhAvArtha: / = vyavahAra cAritra bahiraMga sAdhaka rUpase vItarAga cAritra bhAvanA se utpanna paramAtma tRptirUpa nizcaya sukhakA bIja hai| aura vaha nizcaya sukha bhI akSayAnanta sukhakA bIja hai| aisA nizcaya va vyavahAra mokSamArga meM sAdhyasAdhaka bhAva jAnanA caahie| ( aura [bhI] de0 zIrSaka naM0 10) / L - 4. vyavahAra cAritrako cAritra kahanekA kAraNa 2. ka. 404 mohatimirApaharaNe darzanalAbhAdAsaMjJAnaH rAgadveSanivRtye caraNaM pratipacate sAdhuH 1881 rAgadveSanivRta hisA viniya kutA bhanti anapekSitArthavRttiH kaH puruSa sevate nRpatIn // 48 // - samyagdRSTi jIva rAgadveSako nivRtti ke lie samyagvArizako dhAraNa karatA hai aura rAgadveSAdikI nivRtti ho jAnepara hiMsAdite nivRtti pUrNa ho jAtI hai, kyoMki nahIM hai AjIvikAkI icchA jisako aisA kauna puruSa hai, jo rAjAoMkI sevA kare / sa.sA./tA.vR./206 pajIvanikAyarakSA cAritrayahetuvAda upavahAreNa cAritre bharata evaM parAzritatvena vyavahAramokSamArgaH prokta iti / cAritrakA ( arthAta rAgadveSase nivRtti rUpa botarAgatAkA ) Azraya honeke kAraNa chaha kAyake jIvoMkI rakSA bhI vyavahAra se cAritra kahalAtI hai / parAzrita honese yaha vyavahAra mokSamArga hai / 5. vyavahAra cAritrakI upAdeyatAkA kAraNa va prayojana ra. ka. thA. / 46 rAgadveSanivRtyai caraNaM pratipadyate sAdhu 46| = samyagdRSTi to rAga-dveSI nivRtti ke lie samyagcAritrako dhAraNa karatA hai / pra. sA.sa.pa 202 aho mokSamArga pravRttikAraNamahAmatoi .. samitilakSaNacAritrAcAra na zuddhasyAtmanastvamasIti nizcayena jAnAmi tathApi tvAM tAvadAsIdAmi yAvattvatprasAdAt zuddhamAtmAna jainendra siddhAnta koza
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 293 7. nizcaya vyavahAra cAritra samanvaya muplbhe| aho, mokSamArgame pravRttike kAraNabhUta, paMcamahAvata sahita gupti samiti svarUpa cAritrAcAra / mai yaha nizcamase jAnatA hU~ ki tU zuddhAtmAkA nahIM hai, tathApi tujhe taba taka aMgIkAra karatA hU~ jaba taka ki tere prasAdase zuddhAtmAko upalabdha kara luu| ni.sA./tA,vR/148 atra vyavahAranayenApi samatAstutivandanApratyArakhyAnAdiSaDAvazyakaparihINaH zramaNazcAritrabhraSTa iti yAvat / = (zuddhopayoga sammurava jIbako zikSA dI jAtI hai ki) yahA~ ( isa lokame ) vyavahAra nayase bhI samatA, stuti, bandanA, pratyAkhyAnAdi chaha Avazyakase rahita zramaNa cAritraparibhraSTa (cAritrase sarvathA bhraSTa ) hai| dekho cAritra/7/3/dra, saM/TI0 triguptimeM asamartha janoM ke lie vyavahAra cAritrakA upadeza kiyA jAtA hai| 6. bAhya va Abhyantara cAritra paraspara avinAmAvI haiM pra sA /mU./gA. caradi nibaddho NiccaM samaNo NANammi daMsaNasuhammi / payado mUlaguNesu ya jo so paDipaNNasAmaNNo / 214 / paMcasamido tigutto paMcidisaMbuDo jidksaao| dasaNaNANasamaggo samaNo so saMjado bhaNido / 240 / samasattu baMdhubaggo samasuhadukravo pssnnidsmo| samaloTThakaMcaNo puNa jIvidamaraNe same samaNo / 241 / - jo zramaNa sadA jJAna va darzaname pratibaddha tathA mUlaguNoMme prayatnazIla hai vaha paripUrNa zrAmaNya vAlA hai / 214 / pA~ca samiti, paMcendriya saMvara va tIna gupti sahita tathA kaSAyajayI aura darzana jJAnase paripUrNa jo zramaNa hai vaha saMyata mAnA gayA hai / 240 / zatru va bandhuvargame, sukha va duHkhame, prazaMsA va nindAmeM, lohe ba sonemeM tathA jIvana va maraNameM jo sama hai vaha zramaNa hai / 241 cA. pA./mU./6 sammattacaraNasuddhA saMjamacaraNassa jai va supasiddha / NANI amUDhadiTThI acire pAveti NivvANaM ||jo jJAnI amRdRSTi hokara samyaktvacaraNa cAritrase zuddha hote haiM ve yadi saMyamacaraNa cAritrase bhI zuddha ho jAyeM to zIghra hI nirvANako prApta hote haiM / / / na, ca. vR/353 heyopAdeyavido saMjamatavavIyarAyasaMjatto / jiyadukravAi tahaM ciya sAmaggI suddhacaraNassa / 353 / - heya va upAdeyako jAnanevAlA ho saMyama tapa va vItarAgatA saMyukta ho, duHkhAdiko jItanevAlA ho arthAta sukha duHkha AdimeM sama ho, yaha saba zuddha cAritrakI sAmagrI hai| na. ca. vR/204 jaM biya sarAyacaraNe [ sarAgakAle bheduvayAreNa bhiNNa cArittaM / taM ceva vIyarAye viparIyaM hoi kAyavvaM / uktaM ca-cariya caradi saga so jo paradavyappabhAvarahidappA / dasaNaNANaviyappA aviyappaM caaviyppaado| sarAga avasthAmeM bhedopacAra rUpa jisa cAritrakA AcaraNa kiyA jAtA hai, usokA vItarAga avasthAmeM abheda va anupacArase karanA caahie| (arthAt sarAga va vItarAga cAritrameM itanA hI antara hai ki sarAga cAritrameM bAhya kriyAoM kA vikalpa rahatA hai aura vItarAga avasthAmeM unakA vikalpa nahIM rahatA, sarAga cAritrame vRtti bAhya tyAgake prati jAtI hai aura vItara ga avasthAmeM antaraMgakI ora ) kahA bhI hai ki sva cAritra arthAta vItarAga cAritrakA AcaraNa vahI karatA hai jo paradravya ke prabhAvase rahita ho, tathA darzana, jJAna, cAritrake vikalpoMse jo avikalpa ho gayA ho| dha. 1/1,1,4/144/4 saMyamanaM saMyama / na dravyayama' saMyamastasya 'saM' zabdenApAditatvAt / yamena samitayaH santi, tAsvasatISu saMyamo'nupapanna iti cenna, 'saMzabdenAtmasAtkRtAzeSasamititvAta / athavA batasamitikaSAyadaNDendriyANAM dhAraNAnupAlananigrahatyAgajayAH saMyama' | 'saMyamana karaneko saMyama kahate hai' saMyamakA isa prakAra lakSaNa karanepara bhAva cAritra zUnya dravya cAritra saMyama nahIM ho sakatA, kyoMki 'saM' zabdase usakA nirAkaraNa kara diyA gyaa| prazna-yahA~ para 'yama' se samitiyoMkA grahaNa karanA cAhie, kyoMki samitiyoM ke nahIM honepara saMyama nahIM bana sktaa| uttara-aisI zaMkA ThIka nahIM hai kyoMki 'saM' zabdase sampUrNa samitiyoMkA grahaNa ho jAtA hai| athavA pA~ca vratoMkA dhAraNa karanA, pA~ca samitiyoM kA pAlana karanA, krodhAdi kaSAyoMkA nigraha karanA, mana, bacana aura kAya rUpa tIna daNDoMkA tyAga karanA aura pA~ca indriyoM ke viSayoMkA jItanA saMyama hai| pra. sA/ta. pra./247 zubhopayoginAM hi zuddhAtmAnurAgayo gicAritratayA samadhigatazuddhAtmavRttiSu zramaNeSu bandananamaskaraNAbhyutthAnAnugamanapratipattipravRttiH zuddhAtmavRttitrANanimittAzramApanayanapravRtti ca na duSyet / - zubhopayogiyoMke zuddhAtmAke anurAgayukta cAritra hotA hai, isalie jinane zuddhAtma pariNati prApta kI hai aise zramaNoke prati jo vandana-namaskAra-abhyutthAna, anugamana rUpa vinIta vartanakI pravRtti tathA zuddhAtmapariNatikI rakSAkI nimittabhUta jo zrama dUra karanekI (vaiyAvRtti rUpa) pravRtti hai, vaha zubhopayogiyoMke lie dUSita nahIM hai| pra. sA /ta. pra/200/ka. 12 dravyAnusAri caraNaM caraNAnusAri drabya mitho dvayamidaM nanu svypekssm| tasmAnmumukSuradhirohatu mokSamArga dravyaM pratItya yadi vA caraNaM pratItya / 12 / =caraNa dravyAnusAra hotA hai aura dravya caraNAnusAra hotA hai, isa prakAra ve donoM paraspara sApekSa haiN| isalie yA to dravyakA arthAt antaraMga pravRttikA Azraya lekara athavA caraNakA arthAta bAhya nivRttikA Azraya lekara mumukSu mokSamArgameM ArohaNa kro| aura bhI dekho cAritra/4/2 (cAritrake sarva bheda-prabheda eka zuddhopayogameM samA jAte haiN|) 7. eka hI cAritrameM yugapat do aMza hote haiM mo. pA / jayacanda/42 cAritra nizcaya vyavahAra bhedakari do bheda rUpa hai| tahA~ mahAbata samiti guptike bheda kari kahyA hai so to vyavahAra hai| tinimeM pravRtti rUpa kriyA hai so zubha bandha karai hai, aura ina kriyAnimeM jaitA aMza nivRttikA hai tAkA phala bandha nAhIM hai| tAkA phala karmakI eka deza nirjarA hai| aura sarva karma se rahita apanA Atma svarUpameM lIna honA so nizcaya cAritra hai, tAkA phala karmakA nAza hI hai| aura bhI dekho upayoga/II/3/2 (jitanA rAgAMza hai utanA baMdha hai, aura jitanA vItarAgAMza hai utanA saMvara nirjarA hai|) aura bhI dekho bata/3/76 ( samyagdRSTikI bAhya pravRttimeM avazya nivRttikA aMza vidyamAna rahatA hai|) aura bhI dekho upayoga/II/3/1 ( zubhopayogameM avazya zuddhopayogakA vaMza mizrita rahatA hai|) 8. nizcaya vyavahAra cAritrakI ekArthatAkA nayAtha ni. sA./tA. vR./148 vyavahAranayenApi SaDAvazyakaparihINaH zramaNazcAritraparibhraSTaH iti yAvata, zuddhanizcayena...nirvikalpasamAdhisvarUpaparamAvazyakakriyAparihINazramaNo nizcayacAritrabhraSTa ityarthaH / pUrvoktasvavazasya paramajinayogIzvarasya nizcayAvazyakakrameNa svAtmAzrayanizcayadharmazukladhyAnasvarUpeNa sadAvazyakaM karotu paramamuniriti / vyavahAra nayase to chaha AvazyakoMse rahita zramaNa cAritra paribhraSTa hai aura zuddha nizcayanayase nirvikalpa- samAdhi svarUpa paramAvazyaka kriyAse rahita zramaNa nizcaya cAritra bhraSTa hai / aisA artha hai / ( isalie ) sva vaza paramajina yogIzvarake nizcaya AvazyakakA jo krama pahale kahA gayA hai (AtmasthitirUpa samatA, vandanA, pratikramaNAdi) usa kramase svAtmAzrita aise nizcaya dharma jainendra siddhAnta koza
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra pAhur3a 294 cArvAka dhyAna tathA nizcayazukladhyAnasvarUpase parama muni sadA Avazyaka kro| 1. vratAdi bandhake kAraNa nahIM balki unameM adhyavasAna hI bandhakA kAraNa hai sa sA./mU/264, 270 taha viya sacce datte baMbhe aparigahattaNe ceva / korai ajjhavasANaM jaM teNa du vajjhara puNNaM / 264 edANi Nasthi jesiM ajjhavasANANi evamAdINi / taM asuheNa suheNa va kammeNa muNI Na lippaMti 12701 - isI prakAra ( hisAdi paoNcoM avatovat hI) satyame, acauyameM, brahmacaryame aura aparigrahameM jo adhyavasAna kiyA jAtA hai usase puNyakA bandha hotA hai / 264 / ye ( avatoM aura vratoMvAle pUrva kathita) tathA aise ho aura bhI, adhyavasAna jinake nahIM hai, ve muni azubha yA zubha karmase lipta nahIM hote|270| ( mo. mA. pra./7/373/3) 10. bratoMko tyAganekA upAya va krama sa za,/84, 86 avatAni parityajya vateSu prinisstthit.| tyajettAnyapi saMprApya paramaM padamAtmana' 184aa avato batamAdAya vratI jJAnaparAyaNa / parAtmajJAnasaMpanna. svayameva paro bhavet // 86 // hisAdi pA~ca avatoko choDa karake ahisAdi vratoMkA dRr3hatAse pAlana vre| pIchese AtmAke parama vItarAga padako prApta karake una vratoko (batoke jadhyavasAnako ) bhI choDa deve|4| hiMsAdi pA~ca avatoMmeM anurakta huA manuSya pahale batoMko grahaNa karake batI bne| pIche jJAna bhAvanAmeM lIna hokara kevalajJAnase yukta ho svayaM hI paramAtmA ho jAtA hai / ( jJA0/32288); (dra. saM /TI./57/226/10); (pa. pra. TI./ 2/5/177/4) ni.sA /tA, vR /103 bhedopacAracAritram, abhedopacAraM karomi, abhedo pacAram abhedAnupacAra karomi, iti trividha sAmAyikamuttarottarasvIkAreNa sahajaparamatattvAvicalasthitirUpasahajacAritraM, nirAkAratatvaniratatvAnnirAkAracAritramiti / -bhedopacAritrako abhedopacAra karatA huuN| tathA abhedopacAra cAritrako abhedAnupacAra karatA hU~-isa prakAra trividha sAmAyikako (cAritrako) uttarottara svIkRta karanese sahaja parama tattvameM avicala sthitirUpa sahaja nizcaya cAritra hotA hai, ki jo nirAkAra tattvameM lIna honese nirAkAra cAritra hai| (aura bhI de0 dharmadhyAna/6/6) dra, saM/TI/57/230/8 tyAga' ko'rthaH / yathaiva hisAdirUpAvateSu nivRttistathai kdeshvtessvpi| kasmAditi cet-triguptAvasthAyAM pravRtti-nivRttirUpavikalpasya svayamevAvakAzo nAsti |-prshn-- vratoMke tyAgakA kyA artha hai ? uttara-guptirUpa avasthAmeM pravRtti tathA nivRttirUpa bikalpako raMcamAtra sthAna nahIM hai| ahisAdika mahAvata vikalparUpa haiM ata: ve dhyAna meM nahIM raha skte| cAritra pAhar3a-A. kundakunda (I. 127-176 ) dvArA racita samyaracAritra viSayaka, 44 prAkRta gAthAoMmeM nibaddha eka grantha / isa para A. zrutasAgara (I01481-1466) kRta saMskRta TIkA tathA paM. jayacanda chAbar3A (I0 1810) kRta bhASA vacanikA upalabdha haiN| cAritra bhUSaNa-inake mukhase hI svAmI samantabhadra kRta devAgama stotrakA pATha sunakara zlokavAtikakAra zrI vidyAnandi AcArya jina dIkSita ho gaye the| A0 vidyAnandijIke anusAra ApakA samaya I0 750-815 AtA hai| cAritra mohanIya-mohanIyakarmakA eka bheda-de0 mohniiy/1| cAritra labdhi-de. labdhi / cAritravAda-de0 kriyAvAda / cAritra vinaya-de0 vinaya / cArita ddhi-de0 shuddhi| dva vrata-cAritrake nimna 1234 aMgoke upalakSa meM eka upavAsa eka pAraNA kramase 6 varSa, 10 mAsa 8 dinamai 1234 upavAsa pUre kare-(1) ahiMsAvata-14 jIva samAsaxnavakoTi (mana vacana kAyaxkRta kArita anumodanA-126 / (2) satya vrata- bhaya, IrSyA, svapakSapAta, paizunya, krodha, lobha, AtmaprazaMsA aura paranindA ye Sxe koTi =72 / (3) acaurya vrata-grAma, araNya, khala, ekAnta, anyatra, upadhi, amukta, pRSTha grahaNa aise 8 padArthax koTi-72 / (4) brahmacarya = manuSyaNI, devAMganA, tiryacinI va acetanI ye cAra striyaoNx koTix5 indriya = 180 1 (5) parigraha tyAga=24 prakAra parigraha kodi=216 / (6) gupti =353 koTi =27 / (7) samiti IryA, AdAna-nikSepaNa va utsarga ye 343 koTi =27+bhASA samiti ke 10 prakAra satyara koTi- 30+ eSaNA samitike 46 doSax koTi = 414 - 1234 oM hrIM asi A u sA cAritrazuddhivratebhyo nama' isa maMtrakA trikAla jApya kare (ha.pu./34/100-110), (vata vidhAna sNgrh/pR.56)| cAritrasAra-cAmuNDarAya (I0za010-11) dvArA racita, saMskRta gadyabaddha grantha / isameM muniyoMke AcArakA saMkSipta varNana hai| kula 6000 zloka pramANa hai| (tii./4/28)| cAritrAcAra-de0 AcAra / cAritrArAdhanA-de0 ArAdhanA / cAritrArya-de0 Arya / cArudatta-(ha pu/21/zloka naM0) bhAnudatta vaizyakA putra (6-10); mitrAvatIse vivAha huA (38); saMsArase virakta rahatA thA (36); cacA rudradattane use vezyAma Asakta kara diyA (40-64); antameM tiraskAra pAkara vezyAke gharase nikalA aura apane ghara AyA (64-74); vyApArake lie ratnadvIpameM gayA (75); mArgame anekoM kaSTa sahe (112); vahA~ munirAjake darzana kiye (113-126), bahuta dhana lekara ghara lauTA (127) / cArudatta caritra-A. somakIrti bhaTTAraka( I01474) kRta saMskRta bhASAme racA gayA grantha hai| tatpazcAt isake AdhArapara kaI racanAe~ huI-1. kavi bhArAmala ( I0 1756 ) ne caupAI-doheme eka kRti rcii| cArvAka 1. sAmAnya paricaya sthA.ma./pari. cha /143-444= sarvajanapriya honeke kAraNa ise 'cArvAka' sajJA prApta hai| sAmAnya logoMke AcaraName AnemeM kAraNa ise 'lokAyata'kahate haiM / AtmA va puNya-pApa AdikA astitva na mAnaneke kAraNa yaha mata 'nAstika' kahalAtA hai |vdhaarmik kriyAnuSThAnoMkA lopa karane ke kAraNa akriyaavaadii'| isake mUla pravartaka bRhaspati AcArya hue hai, jinhone bRhaspati sUtrakI racanA kI thii| Aja yadyapi isa matakA apanA koI sAhitya upalabdha nahIM hai, parantu I0 pUrva 550-500 ke ajitakeza kambalI kRta bauddha sUtroMmeM tathA mahAbhArata jaise prAcIna granthome bhI isakA ullekha milatA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAlisiya 295 1 inake sAdhu kApAlika hote hai apane siddhAnta ke anusAra me madya va mAsakA sevana karate hai / prativarSa ekatrita hokara striyoMke sAtha krIDA karate hai / ( SaDdarzana samuccaya / 80-82/74-77) / 2. jainake anusAra isa matakI utpattikA itihAsa dharma parIkSA / 18/56-56 bhagavAn AdinAthake sAtha dIkSita hue aneka rAjA Adi jaba kSudhA Adiko bAdhA na saha sake to bhraSTa ho gaye / kaccha - mahAkaccha Adi rAjAoMne phala-mUla Adi bhakSaNa karanA prArambha kara diyA aura usIko dharma batAkara pracAra kiyaa| zukra bRhaspati rAjAoM ne cArvAka matakI pravRtti kI / aura 3. isa masake bheda ye do prakAra ke suzikSita pahale to pRthivI ke atirikta AtmAko sarvathA mAnate hI nahI aura tatva svIkAra karate hue bhI mRtyuke samaya zarIra ke bhI vinaSTa huA mAnate hai (syA. maM./ pari. cha. / pR.443) / 4. pramANa va siddhAnta Adi bhUtadUsare usakA sAtha usako kevala indriya pratyakSako hI pramANa mAnate hai, isa lie isa loka tathA aindriya sukhako hI sAra mAnakara khAnA-pInA va mauja uDAnA hI pradhAna dharma mAnate hai (syA.maM./pari cha / pR. 444 ) / yu. anu. / 35 madyAGgabaddha tasamAgame jJa, zaktyantara- vyaktiradaivasRSTiH / ityAtma ziznodarapuSTituSTenibhaye / mRdavaH pralabdhAH 135 // - jisa prakAra madyAgoke samAgamapara madazaktikI utpatti athavA Aniti hotI hai usI taraha pRthivI, jala Adi paMcabhUtoM ke samAgama para caitanya abhivyakta hotA hai, koI devI sRSTi nahIM hai| isa prakAra yaha jina (cApako kA mata hai, una apane zizna aura udarakI puSTime hI santuSTa rahanevAle, arthAt khAo, pIo, mauja uDAo ke siddhAntavAle, una nirlajjoM tathA nirbhayoM dvArA hA / komalabuddhi Thage gaye haiM (darzanasamuccaya / 84-85/70) (saM.bhata / 12 / 9) / de0 anekAta/2/1 (yaha mata vyavahAra nayAbhAsI haiN)| cAlisiya- (la. sA / bhASA / 228/285/3) jAkI cAlIsa koDAkoDI sAgarako utkRSTa sthiti aisA cAritramoha tAko cAlisiya kahie / cAlukya jayasiMha 60 1024 ke eka rAjA (sibhi72/ -- zilAlekha ) / citA-1. lakSaNa cintana karanA cintA hai| rA.sU./1/13 matiH smRtiH saMjJA cintAbhinibodha ityanarthAntaram / = mati, smRti, saMjJA, cintA aura abhinibodha ye paryAyavAcI nAma hai (.. 13/203 / 41/244) / sa.si./1/12/106/5 cintanaM cintA (dha.13/1,1.41/244/3) / sa.si./6/20/444/7 nAnAvalambanena cintA parispandavatI - mAnA padArthokA avalambana lenese cintA parispandavatI hotI hai| rAmA 6/27/2/625/25 antaHkaraNasya vRttiryeSu cintetyucyate / - antakaraNakI vRttikA padArthoMme vyApAra karanA cintA kahalAtI hai / 6. 13/54.63/322/1 mAgasya nirAyama diNANa visedijIvo ciMtA NAma / = vartamAna arthako viSaya karanevAle matijJAnase vizeSita jInakI cintA saMtA hai| sa.si./paM. jayacanda /1/12/234 kisI cihnako dekhakara yahA~ isa ci vAlA avazya hogA aisA jJAna, tarka, vyApti vA Uha jJAna cintA hai / citrakUTa 2. smRti cintA Adi jJAnoMko utpattikA krama va inakI ekArthatA de0 matijJAna / 3 / - 3. cintA va dhyAnameM antara 30 dharmadhyAna citAgati (ma.pu/00 zloka naM.) puSkarArdha dvIpake pazcima ke pAsa gandhila nAmake dezake vijayArthI uttara zreNI meM sUryaprabha nagarake rAjA sUryaprabhakA putra thA // 36- 28 / ajitasenA nAmA kanyA dvArA gatiyuddhameM harA diyA jAnepara | 30-31 / dIkSA dhAraNa kara lI aura svarga meM sAmAni deva huA / 36-37 / yaha neminAtha bhagavAnakA pUrvakA sAtanoM bhava hai| cikitsA - 1. AhArakA doSa (de0 AhAra/11/4 ) 2 vastikAkA doSa de0 astikA cit nyA.vi /bR./1/8/148/6 ciditi cicchattiranubhava ityarthaH / = cit arthAvadi zakti yA anubhv| ana. dha. /2/34/961 antimahamikAyA pratiniyatAvabhAsiyo / pratibhAsamAnamakhiryadvapaM vedyate sadA sA piya anvita aura 'aham' isa prakArake savedanake dvArA apane svarUpako prakAzita karanevAle jisa rUpakA sadA svayaM anubhava karate haiM usIko citra yA cetana kahate haiN| citi-- (saM.sA./A./pari. / zakti naM. 2) ajar3atvAtmikA ctishktiH| arthAt cetana svarUpa citizakti hai| citta sa.si./2/12/100/10 AtmanazcaitanyavizeSapariNAmazcittam-AtmAke caitanyavizeSarUpa pariNAmako citta kahate hai (rA.vA/2/32/1491/ 22) / si.vi./vR/7/22/462 /20 svasaMvedanameva lakSaNaM cittasya / - cittakA lakSaNa svasaMvedana hI hai / ni.sA./tA.vR / 116 gho jJAnaM cittamityanarthAntaram / =bodha, jJAna pitta meM bhinna padArtha nahIM hai| bra.saM./TI./14/46/10 heyopAdeya vicArakacitta heyopAdeyako vicAranevAlA ciya hotA hai| saM. za. / TI /5/225/3 cittaM ca vikalpaH / * vikalpakA nAma citta hai / 2. makSyAmakSya padArthoMkA sacitAcita vicAra - de0 sacitta / citprakAza- antara citprakAza darzana hai aura bAhya citprakAza jJAna hai - de0 darzana / 2 | citra - vyA. vi./1/1/8/148/1 ciditi citiranubhana ityarthaH / seva prANa trA parirakSaNaM yasya taccitram / ... anubhavaprasiddhaM khalu anubhavaparirakSitaM bhavati / citazakti yA anubhavakA nAma citra hai| vaha cit hI jisakA prANa yA rakSaNa hai, use citra kahate haiN| anubhava prasiddha honA hI anubhava parirakSita honA hai| citrakarma - 04 // - de0 / citrakArapura - bharatakSetrakA eka nagara citrakUTa - 1. pUrva nidehakA eka nakSAra 30 manuSya 4 parvata tathA usakA svAmI deva de0 loka1/2 2. vijayArthI dakSiNa kSeNIkA eka nagara-de0 jainendra siddhAnta koza
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ citragupta 296 cetanA vidyAdhara / 3. vartamAnakA 'cittaur3agar3ha nagara' (paM.saM./pra. 41/A.N. Up. tathA H. L.Jain. citragupta-bhAvI 17ve tIrthakara-de. tiirthkr/5| citraguptA-rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI devo-de0 loka/2/13 / citrabhavanasameru parvatake nandana Adi banoM meM sthita kuberakA bhavana va guphA-de0 lok/3/64| citravatI-pUrva Arya khaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / citrAMgada-(pA. pu /17/zloka naM.) arjunakA pradhAna ziSya thA (65); vanavAsake samaya sahAya vanameM nArada dvArA, pANDavoMpara duryodhanakI caDhAIkA samAcAra jAnakara (86) use vahA~ jAkara bA~dha liyaa| citrA-1. eka nakSatra-de0 nakSatra 2. rucaka parvatake vimala kUTapara basanevAlI eka vidya tkumArI devI-de0 loka 5/13 3.rucaka paryata nivAsinI eka dikkumArI-de0 loka5/13 4.aneka prakArake varSoM se yukta dhAtue~), vapraka (marakata), bakamaNi (puSparAga), mocamaNi ( kadalIvarNAkAra nIlamaNi) aura masAragalla ( vidrumavarNa masRNapASANa maNi) dhAtue~ haiM, isalie isa pRthivokA 'citrA' isa nAmase varNana kiyA gayA hai| ( arthAt madhya loka kI 1000 yojana moTI pRthivo citrA kahalAtI hai|)-de0 rtnprbhaa| cidvilAsa-paM.dIpacandajI zAha (I0 1722) dvArA racita hindI bhASA baddha AdhyAtmika grantha / isapara kavi devadAsa ( I0 17 15-1767) ne bhASA vacanikA likhI hai / (to./4/263) cinha--1. Trace-(dha./pu.5/pra. 27) / 2. cinhase cinhIkA jJAna-de0 anumAna / 3. cinha nAmaka nimitta jJAna-de0 nimitta/ 2: 4. abadhijJAnakI utpattike sthAnabhUta karaNa cinha-de0 avadhi sa. sA./tA. vR. 321 vizeSavyAkhyAnaM uktAnuktavyAkhyAnaM, uktAnukta saMkIrNavyAravyAnaM ceti tridhA cUlikAzabdasyArtho jJAtavya' vizeSa vyAkhyAna, ukta yA anukta vyAravyA athavA uktAnukta arthakA saMkSipta vyAkhyAna (Summary), aise tIna prakAra cUlikA zabda kA artha jAnanA caahie| (go. ka./jI, pra.368/563/7); (dra.saM./TI /adhi kAra 2 kI cUlikA pR. 80/3) / ceTaka-ma pa./7/zloka naM.) prarya bhava naM. 2me vidyAdhara (116), pUrvabhava naM. 1 meM deva ( 131-135) vartamAna bhavameM vaizAlI nagarIkA rAjA candanAkA pitA (3-8,168 ) / ceTikA-de0 strii| cetana-dravyame cetana acetanakI apekSA bheda-de0 dravya/3 / cetanA svasaMvedanagamya antaraMga prakAzasvarUpa bhAva vizeSako cetanA kahate hai| vaha do prakArakI hai-zuddha va ashuddh| jJAnI va vItarAgI jIvoMkA kevala jAnane rUpa bhAva zuddhacetanA hai| ise hI jJAna cetanA bhI kahate hai| isame jJAnakI kevala jJapti rUpa kriyA hotI hai| jJAtA draSTA bhAvase padArthoMko mAtra jAnanA, unameM iSTAniSTa buddhi na karanA yaha isakA artha hai / azuddha cetanA do prakArakI hai-karma cetanA va karmaphala cetanA / iSTAniSTa buddhi sahita parapadArthome karane-dharaneke ahaMkAra sahita jAnanA so karma cetanA hai aura indriyajanya surakha-duHkhame tanmaya hokara 'sukhI dukhI' aisA anubhava karanA karmaphala cetanA hai| sarva saMsArI jIvoMmeM yaha donoM karma va karmaphala cetanA hI mukhyataH pAyI jAtI hai| tahA~ bhI buddhihIna asaMjJI jIvoMmeM kevala karma phala cetanA hai, kyoki vahA~ kevala sukha-dukhakA bhoganA mAtra hai, buddhi pUrvaka kucha karanekA unheM avakAza nhiiN| cilAta-uttara bharatakSetrake madhyamlekSakhaNDakA eka deza-de0 / mnussy/4| cilAta putra-bhagavAn vIrake tIrtha ke eka anuttaropapAdaka sAdhu de0 anuttroppaadk| cululita-kAyotsargakA eka aticAra- de0 vyutsarga/1 / cUr3AmaNi- de0 pariziSTa 1 / cUrNa--1. dravya nikSepakA eka bheda-de0 nikSepa//6 / 2. AhArakA / eka doSa-de0 AhAra/II/4,3. vastikAkA eka doSa-de0 vastikA / cUrNI-de0 pariziSTa 1 / cUrNopajIvana-vastikAkA eka doSa-de0 vstikaa| cUlikA-1. parvatake Upara kSudra parvata sarIkhI coTI; Top (ja. pa./ pra. 106): 2. dRSTipravAda aMgakA vA bheda-de0 zrutajJAna/III | 3.. gha.7/2,11,1/575/7 Na ca eso Niyamo savvANiogaddArasUidatthANaM visesaparUviNA cUliyA NAma, kiMtu ekkeNa dohi sabbehi vA aNi ogahArehiM suidatthANaM visesaparUviNA cUliyA NAma sarva anuyogadvAroMse sucita arthoM ko vizeSa prarUpaNA karanevAlI hI cUlikA ho, yaha koI niyama nahIM hai, kintu eka, do athavA saba anuyogadvAroMse sucita arthoMkI vizeSa prarUpaNA karanA cUlikA hai (dha. 11/4,2,6,36/ 140/11) / 1. bheda va lakSaNa 1.cetanA sAmAnyakA lakSaNa rA, vA./1/4/14/26/11 jiivsvbhaavshcetnaa|" yAsaMnidhAnAdAtmA jJAtA draSTA kartA bhoktA ca bhavati tallakSaNo jIvaH / jisa zaktike sAnnidhyase AtmA jJAtA, draSTA athavA kartA-bhoktA hotA hai vaha cetanA hai aura vahI jIvakA svabhAva honese usakA lakSaNa hai| na. ca. vR./64 aNuhavabhAvo ceyaNam / = anubhavarUpa bhAvakA nAma cetana hai| ( A. pa/6 ) (naya cakra zruta/57) / sa. sA/A./268-266 cetanA tAvatpratibhAsarUpA; sA tu teSAmeva vastUnAM sAmAnyavizeSAtmakatvAt dvai rUpyaM nAtikAmati / ye tu tasyA dve rUpe te darzanajJAne / - cetanA pratibhAsa rUpa hotI hai| vaha cetanA dvirUpatAkA ullaMghana nahIM karatI, kyoki samasta vastue~ sAmAnya vizeSAtmaka hai| usake jo do rUpa hai ve darzana aura jJAna hai| paM. kA./ta. pra./36 cetanAnubhUtyupalabdhivedanAnAmekArthatvAt / cetanA, anubhUti, upalabdhi, vedanA ina sabakA eka artha hai| 2. cetanAke bheda darzana va jJAna sa. sA/A /268-266 ye tu tasyA dve rUpe te drshnjnyaane|us cetanAke jo do rUpa haiM ve darzana aura jJAna haiN| * upayoga va labdhi rUpa cetanA-de0 upayoga/I / 3.cetanAke bheda zuddha va azuddha Adi pra. sA./mU./123 pariNamadi cedaNAe AdA puNa cedaNA tidhaabhimdaa| sA puNa NANe kamme phala mmi vA kammaNo bhnnidaa| -AtmA cetanA rUpase pariNamita hotA hai| aura cetanA tIna prakArase mAnI gayI haijJAnasambandhI, karmasambandhI athavA krmphlsmbndhii| (paM. kA/ mU./28) jainendra siddhAnta koza
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ cetanA ca / - sa. sA./Ava, tA. vR/387 jJAnAjJAnabhedena cetanA tAvadvividhA bhavati (tA. vR.) / ajJAnacetanA / sA dvidhA karma cetanA karmaphalacetanA - jJAna aura ajJAnake bhedase cetanA do prakAra kI hai| tahA~ ajJAna cetanA do prakAra kI hai-karmacelanA aura karmaphalacetanA / pra. sA./tA.vR./154 atha jJAnakarmakarmaphalarUpeNa triyA cena vizeSeNa vicArayati / jJAna matyAdibhedenASTavikalpaM bhavati / ... ..karma zubhAzubhazuddhopayogabhedenAnekavidhaM trividhaM bhaNitam / jJAna, karma va karmaphala aisI jo tIna prakAra cetanA usakA vizeSa vicAra karate haiM / jJAna matijJAna Adi rUpa ATha prakArakA hai| karma zubha azubha va zuddhopayoga Adike bhedase aneka prakArakA hai athavA inhIM tIna bhedarUpa hai| paMdha. / u / 112-165 svarUpaM cetanA jantoH sA sAmAnyAtsadekadhA / dvizeSAdapi dvedhA kramAtsA nAkramAdiha / 112 / ekadhA cetanA zuddhAzuddhasyaikavidharamata zuddhAzuddhopasayAjJAnacetanA // 164 // azuddhA cetanA dvedhA tadyathA karmacetanA / cetanatvAtphalasyAsya syAtkarma phala cetanA // 113 // jIvake svarUpako cetanA kahate haiM, aura vaha sAmAnyarUpase arthAt dravyadRSTise sadA eka prakArakI hotI hai / parantu vizeSarUpase arthAt paryAya dRSTitebaha hI do prakAra hotI haizuddha cetanA aura azuddha cetanA / 162 // zuddhAtmAko viSaya karanevAlA zuddhajJAna eka hI prakArakA honese zuddha cetanA eka hI prakArakI hai| 164 | azuddhacetanA do prakArakI hai-karmacetanA va karmaphala cetanA // 165 // cetanA ke lakSaNa 4. jJAna va ajJAna sa. sA /A /gA. naM. jJAnI hi... jJAnacetanAmayatvena kevalaM jJAtRtvAskarmabandhaM karmaphalaM ca zubhamazubhaM vA kevalameva jAnAti / 316 | cAritraM tu bhavan svasya jJAnamAtrasya cetanAt svayameva jJAnacetanA bhavatIti bhAvaH / 386 / jJAnAdanyatredamahamiti cetanaM ajJAnacetanA / 387 = jJAnI to jJAnacetanAmaya honeke kAraNa kevala jJAtA hI hai, isalie vaha zubha tathA azubha karmabandhako tathA karmaphalako mAtra jAnatA hI hai | 211 cAritrasvarUpa hotA huA vaha AtmA) apaneko arthAt jJAnamAtrako cetatA hai isalie svayaM hI jJAnacetanA hai hAnase anya ( bhAvoM meM ) 'yaha maiM hU~ aisA anubhava karanA so ajJAnacetanA hai| paMdha /u. / 166-167 atrAtmA jJAnazabdena vAcyastanmAtrata svayaM / sa cetyate anayA zuddha. zuddhA sA jJAnacetanA | 166 | arthAjjJAnaM guNaH samyak prAptAvasthAntaraM yadA dAramopalabdhirUpaM syAducyate jJAnacetanA | 1671 - isa jJAnacetanA zabdameM jJAnazabda se AtmA vAcya hai, kyoMki vaha svayaM jJAnasvarUpa hai aura vaha zuddhAtmA isa cetanAke dvArA anubhava hotA hai, isalie vaha jJAna cetanA zuddha kahalAtI hai / 166 / arthAt mithyAtvodaya ke abhAva meM samyaktva yukta jJAna jJAnacetanA hai 5. zuddha va azuddha cetanAkA lakSaNa / paM.kA./pra./ 16 hAnAnubhUtilakSaNA zuddhacetanA kAryAnubhUtilakSaNA karmaphalAnubhUtilakSaNA cAzuddhacetanA jJAnAnubhUtisvarUpa zuddha cetanA hai aura kAryAnubhUtisvarUpa tathA karmaphalAnubhUti svarUpa azuddhacetanA hai| . saM/TI./15/20/8 kevalajJAnarUpA zuddhacetanA kevalajJAnarUpa zuddha cetanA hai / B paM. gha. /u. / 113 ekA syAccetanA zuddhA syAdazuddhA parA tataH / zuddhA syAdAtmanastava mastya zuddhAtmakarmajA / 163 // eka zuddha cetanA hai aura usase viparIta dUsaro azuddha cetanA hai unameM se zuddha cetanA AtmAkA svarUpa hai aura azuddha cetanA AtmA aura karmake saMyoga se utpanna honevAlI hai / bhA0 2-38 297 - 2. jJAna ajJAna cetanA nirdeza paM. dha. /u. / 116,213 zuddhA sA jJAnacetanA | 166 / astyazuddhopalabdhi. sA jJAnAbhAsAdinyAt na jJAnacetanA kintu karma tatphala cetanA 213nacetanA kahalAtI hai / 116 / azuddhAtmAAbhAsarUpa hotI hai / cidanyase azuddhAtmAke pratibhAsarUpa honese jJAnacetanArUpa nahIM kahI jA sakatI hai, kintu karmacetanA tathA karmaphala cetanA svarUpa kahI jAtI hai / 213 | 6. karmacetanA va karmaphala cetanA ke lakSaNa sa. sA.A./300 jJAnAdamyatredamahaM karomosi cetanaM karma cetanA / jJAnAdayedamiti cetana karmaphalacetanA chAnase anya ( bhAvoM meM ) aisA anubhava karanA ki 'ise maiM karatA hU~' so karma cetanA hai, aura jJAnase anya ( bhAvoM meM ) aisA anubhava karanA ki 'ise maiM bhogatA hU~ so karma penA hai| pra. sA .. 123-194 karmapariNati karma cetanA, karmaphalaparisi karmaphalacetanA | 123 | kriyamANamAtmanA varma / " tasya karmaNo trijyA sukhadukha satkarmaphalam // 124 // karma pariNati karmacetanA aura karmaphalapariNatika cetanA hai / 123 // AtmA dvArA kiyA jAtA hai vaha karma hai aura usa karmase utpanna kiyA jAnevAlA sukhakarmaphala hai | 124 | dra. saM./TI./15/50/6 avyaktasukhadukhAnubhavanarUpA karmaphala cetanA / .. svehApUrveSTAniSTavikalpa rUpeNa vizeSarAgadveSapariNamana karmacetanA | = avyaktasukhadukhAnubhava svarUpa karmaphala cetanA hai, tathA nijaceSTApUrvaka arthAta buddhipUrvaka haTa ani viparUpase vizeSa rAgadveSarUpa jo pariNAma hai vaha karmacetanA hai| 2. jJAna ajJAna cetanA nirdeza 1. samyagdRSTiko jJAnacetanA hI iSTa paM. dha. /u. / 822 prakRtaM tadyathAsti svaM svarUpaM cetanAtmanaH / sA tridhAtrApyupAdeyA saranacetanA cetanA nijasvarUpa hai aura vaha tIna prakArakI hai| to bhI samyagdarzanakA lakSaNa karate samaya samyagdRSTiko eka jJAnacetanA hI upAdeya hotI hai / ( sa. sA. / A / 387) 2. jJAnacetanA samyagTaSTiko hI hotI hai paM. dha. /u. / 168 sA jJAnacetanA nUnamasti samyagyagAtmanaH / na syAnmithyAdRzaH kvApi tadAtve tadasaMbhavAt / nizcayase vaha jJAnacetanA samyagdRSTi jIva ke hotI hai, kyoMki, midhyAtvakA udaya honepara usa AtmodhakA honA asambhava hai, isalie vaha jJAnacetanA mithyAdRSTi jIva ke kisI bhI avasthAmeM nahIM hotI / 3. nijAtma tattvako chor3akara jJAnacetanA anya arthoM meM nahIM pravartatI paM. dha.50 sayaM hetorviSaye vRtivApabhicAritA yato'tranyAtmano'nyatra svAtmani jJAnacetanA / ThIka hai - hetuke vipakSameM vRtti honese usame vyabhicArIpanA AtA hai kyoMki parasvarUpa parapadArtha se bhinna apane isa svAtmAmeM jJAnacetanA hotI hai| 4. mithyAdRSTiko karma va karmaphala cetanA hI hotI hai paM. dha. /u. / 223 yadvA vizeSarUpeNa svadate tatkudRSTinAm / arthAda sA cetanA nUnaM karmakAryese karmaNi // 213 - athavA midhyAdRhiyoko // // vizeSarUpa se arthAt paryAyarUpase usa satkA svAda AtA hai, isalie vAstava meM unakI vaha cetanA karmaphalameM aura karma meM hI hotI hai / jainendra siddhAnta koza
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ cetanA 298 3. jJAtRtva kartRtva vicAra 5. ajJAnacetanA saMsArakA bIja hai sa. sA./A./387-386 sA tu samastApi saMsArabIjaM. saMsArabIjasyASTavidhakarmaNo biijtvaat| -vaha samasta ajJAna cetanA sasArakA bIja hai, kyoMki saMsArake bIjabhUta aSTavidha karmoMkI vaha boja hai| i.sa sthAvara AdikI apekSA tInoM cetanAoMkA svAmitva paM.kA./mU-/36 sabve khalu kammaphalaM thAvarakAyA tasA hi kajjajudaM / pANittamadikkatA NANaM vidati te jiivaa| -sarva sthAvara jIva vAstavameM karmaphalako vedate haiM, usa karma va karmaphala ina do cetanAoMko vedate hai aura prANitvakA atikrama kara gaye haiM aise kevalajJAnI jJAnacetanAko vedate haiN| sa.sA/A./67 .yenAyamajJAnAtparAtmanorekatvavikarupamAtmanaH karoti tenAtmA nizcayata' kartA pratibhAti * AsaMsAraprasiddhena militasvAdasvAdanena mudritabhedasaMvedanazaktiranAdita eva syAta: tataH parAtmanAvekatvena jAnAti, tata' krodho'hamityAdi vikalpamAtmana' karoti; tato nirvikalpAdakRtakAdekasmAdvijJAnaghanAtprabhraSTo bAra vAramaneka vikalpai. pariNamanakartA prtibhaati| kyoMki yaha AtmA ajJAnake kAraNa parake aura apane ekatvakA Atmavikalpa karatA hai, isalie vaha nizcayase kartA pratibhAsita hotA hai| anAdi saMsArase lekara mizrita svAdakA svAdana yA anubhavana honese jisakI bheda saMvedanako zakti saMkucita ho gayI hai aisA anAdise hI hai| isalie vaha svaparakA ekarUpa jAnatA hai; isalie maiM krodha hU~ ityAdi Atmavikalpa karatA hai; isalie nirvikalpa, akRtrima, eka vijJAnadhana (svabhAva) se bhraSTa hotA huA, bArambAra aneka vikalparUpa pariNamita hotA huA kartA pratibhAsita hotA hai / (sa.sA /aa./12,70,283-285)| . paM.kA./tA.vR/147/213/15 yadAyamAtmA nizcayanayena zuddhabuddha kasvabhAvo'pi vyavahAreNAnAdibandhanopAdhivazAdrakta' san nirmalajJAnanandAdiguNAspadazuddhAtmasvarUpapariNateH pRthagbhUtAmudayAgataM zubhAzubhaM vA svasaMvittizcyuto bhUtvA bhAvaM pariNAma karoti tadA sa AtmA tena rAgapariNAmena katR bhUtena bandho bhavati / yadyapi nizcayanayase yaha AtmA zuddhabuddha ekasvabhAva hai, to bhI vyavahArase anAdi bandhakI upAdhike vazase anurakta huA, nirmala jJAnAnanda Adi guNarUpa zuddhAtmasvarUpa pariNatise pRthagbhUta udayAgata zubhAzubha karmako athavA svasaMvittise cyuta hokara bhAvoM yA pariNAmoMko karatA hai, taba vaha AtmA usa kartAbhUta rAgapariNAmase bandharUpa hotA hai| 7. anya sambandhita viSaya 1. zAna cetanAkI nirvikalpatA-de0 viklp| 2. samyagdRSTikI karma va karmaphala cetanA bhI jJAna cetanA hI hai -de0 samyagdRSTi/2 / 3. laukika kArya karate bhI samyagdRSTiko zAna cetanA rahatI hai -de0 samyagdRSTi/2 / 4. samyagdRSTiko zAna cetanA avazya hotI hai-de0 anubhava/5 / 5. zuddha va azuddha cetanA nirdeza-de0 upayoga/II | 6. zapti va karoti kriyA nirdeza-de0 cetanA/3/5 / dahiko zAnadeza- 5 / 3. jJAtRtva kartRtva vicAra 1jJAna kriyA va ajJAna kriyA nirdeza sa.sA./A./70 AtmajJAnayoravizeSAbhedamapazyannanizzaGkamAtmatayA jJAne vartate tatra vartamAnazcajJAnakriyAyA svabhAvabhUtatvenApratiSiddhatvAjjAnAti / tadatra yo'yamAtmA svayamajJAnabhavane. jJAnabhavanavyApriyamANatvebhyo bhinna kriyamANatvenAntarutplavamAna pratibhAti krodhAdi tatkarma / -AtmA aura jJAnameM vizeSa na honese unake bhedako na dekhata huA nityapane jJAnameM Atmapanese pravartatA hai, aura vahA~ pravartatA huA vaha jJAnakriyAkA svabhAvabhUta honese niSedha nahIM kiyA gayA hai, isalie jAnatA hai, jAnane rUpameM pariNamita hotA hai |...jo / yaha AtmA apane ajJAnabhAvase jJAnabhavanarUpa pravRttise bhinna jo kriyamANarUpase antaraMga utpanna hote hue pratibhAsita hote hai aise / krodhAdi ve (usa AtmArUpa kartAke) karma hai| 2. paradrayoM meM adhyavasAna karaneke kAraNa hI jIva kartA pratimAsita hotA hai na.ca.va./376 bheduvayAre jaiyA vaTTadi so viya suhaasuhaadhiinno| taiyA / kattA bhaNido saMsArI teNa soM AdA / 376 / = zubha aura azubhake AdhIna bheda upacAra jabataka vartatA hai tabataka saMsArI AtmA kartA kahA jAtA hai| (dha.1/1,1,2/116/3) / sa,sA./A./312-313 ayaM hi AsaMsArata eva pratiniyatasvalakSaNAni nina parAtmanorekatvAdhyAsasya karaNArakartA / - yaha AtmA anAdi saMsArase hI apane aura parake bhinna-bhinna) nizcita svalakSaNoMkA jJAna na honese dUsare kA aura apanA ekatvakA adhyAsa karanese kartA hotA hai| (sa.sA./A./314-395) (ana dha/8/6/734) / 3. svapara bheda jJAna honepara vahI jJAtA mAtra rahatA huA akartA pratibhAsita hotA hai na.ca.va./377 jaiyA tabvivarIe AdasahAvehi saMThiyo hodi / taiyA kica Na kuvva di sahAvalAho have teNa / 3771 ma usa zubhAzubha rUpa bhedopacAra pariNatise viparIta jaba vaha AtmA svabhAva meM sthita hokara kucha nahIM karatA taba use svabhAva (jJAtAdraSTApane) kA lAbha hotA hai| sa.sA./A/314-315 yadA tvayameva pratiniyatasvalakSaNa nirjJAnAt... parAtmanorekatvAdhyAsasyAkaraNAdakartA bhavati / jaba yahI AtmA ( apane aura parake bhinna-bhinna ) nizcita svalakSaNoM ke jJAna ke kAraNa sva parake ekatvakA adhyAsa nahIM karatA taba akrtA hotA hai| sa sA./A./67 jJAnI tu san.. nikhilarasAntaraviviktAtyantamadhuracaitanyaikaraso'yamAmA bhinnarasA' kaSAyAstaiH saha yadekatvavikalpakaraNaM tadajJAnAdityevaM nAnAtvena parAtmAnau jAnAti, tato'kRtakameka jJAnamevAhaM na puna' kRtako'nekaH krodhAdirapIti tato nirvikalpoDakRtaka eko vijJAnadhano bhUto'tyantamakartA pratibhAti / =jaba AtmA jJAnI hotA hai taba samasta anya rasoMse vilakSaNa atyanta madhura caitanya rasa ho eka jisakA rasa hai aisA AtmA hai aura kaSAyeM usase bhinna rasavAlI haiM, unake sAtha jo ekatvakA vikalpa karanA hai vaha ajJAnase hai, isa prakAra parako aura apaneko bhinnarUpa jAnatA hai, isalie akRtrima (nitya) eka jJAna ho maiM hU~, kintu kRtrima (anitya) aneka jo krodhAdika hai vaha maiM nahIM hU~ aisA jAnatA huA; nirvikalpa, akRtrima, eka, vijJAnaghana hotA huA akartA pratibhAsita hotA hai| (sa.sA./bhA /63;71,283-285) / sa.sA./A./17/ka.56 jJAnAdvivecakayA tu parAtmanoryo, jAnAti haMsa iva vA. payasovizeSam / caitanyadhAtumacalaM sa sadAdhirUDho, jAnIta eva hi karoti na kiMcanApi / = jaise haMsa dUdha aura pAnIke vizeSako jAnatA hai, usI prakAra jo jIva jJAnake kAraNa vivekavAlA honese parake aura apane vizeSako jAnatA hai, vaha acala caitanya dhAtumeM jainendra siddhAnta koza
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ cetanA 299 3. jJAtRtva kartRtva vicAra ArUDha hotA huA, mAtra jAnatA hI hai, kiMcita mAtra bhI kartA nahIM hotaa| sa.sA./A./72/ka. 47 parapariNatimujjhata khaNDayadbhadavAdAnidamuditama khaNDaM jnyaanmuccnnddmucce'| nanu kathamavakAzaH katR karmapravRtteriha bhavati kathaM vA paudgala. krmbndh.| = paraparaNatiko chor3atA huA, bhedake kathanoM ko tor3atA huA, yaha atyanta akhaNDa aura pracaNDa jJAna pratyakSa udayako prApta huA hai| aho / aise jJAname kartAkarmakI pravRttikA avakAza kaise ho sakatA hai / tathA paudgalika karmabandha bhI kaise ho sakatA hai| 6. karmadhArAmeM hI kartApanA hai jJAnadhArAmeM nahIM sa.sA./A./344/ka.205 mAkartAramamI spRzantu puruSa sokhyA ivApyAhatA', kartAraM kalayantu taM kila sadA bhedAvabodhAdadhaH / U tUddhatabodhadhAmaniyataM pratyakSamenaM svayaM, pazyantu cyutakatR bhAvamacalaM jJAtAramekaM param / = yaha jainamatAnuyAyI sAMkhyamatiyoMkI bhA~ti AtmAko ( sarvathA ) akartA na maano| bhedajJAna honese pUrva use nirantara kartA mAno, aura bhedajJAna honeke bAda, uddhata jJAnadhAma (jJAnaprakAza ) meM nizcita isa svayaM pratyakSa AtmAko katRtva rahita, acala, eka parama jJAtA hI dekho| 7. jaba taka buddhi hai, taba taka bhajJAnI hai sa.sA./mU./247 jo maNNadi hiMsAmi ya hiMsijjAmi ya parehi sttehiN| so mUDho aNNANI NANI eto du vivriido| -jo yaha mAnatA hai ki maiM parajIvoko mAratA hU~ aura parajIva mujhe mArate haiM, vaha mUDha hai, ajJAnI hai aura isase viparIta jJAnI hai| sa. sA./A./74/ka 48 ajJAnotthitakatR karmakalanAt klezAnnivRttaH svayaM jJAnIbhUta itazcakAsti jagata' sAkSI purANaH pumAn // 4 // - ajJAnase utpanna huI kartAkamakI pravRttike abhyAsase utpanna balezoMse nivRtta huA. svayaM jJAnasvarUpa hotA huA jagatakA sAkSI purANa puruSa aba yahA~se prakAzamAna hotA hai| sa.sA./A./256/ka.164 ajJAnametadadhigamya parAtparasya, pazyanti ye maraNajIvitaduHkhasaukhyam / karmANyahaMkRtirasena cikIrSavaste, mithyAdRzo 'niyatamAtmahano bhvnti| -isa ajJAnako prApta karake jo puruSa parase parake maraNa, jIvana, duHkha, sukhako dekhate haiM, ve puruSajo ki isa prakAra ahaMkArarasase karmoko karaneke icchuka hai, ve niyamase mithyAdRSTi haiM, apane AtmAkA ghAta karanevAle haiN| sa.sA./A./321 ye tvAtmAnaM kartArameva pazyanti te lokottarikA api na laukiktaamtivrtnte| -jo AtmAko kartA hI dekhate haiM, ve lokottara hoM to bhI laukikatAko atikramaNa nahIM krte| 4. jJAnI jIva karma kartA huA mI akartA hI hai sa.sA./A./227/ka.153 tyaktaM yena phalaM sa karma kurute neti pratImo vayaM, kitvasyApi kuto'pi kicidapi tatkarmAvazenApatet / tasminnApatite tvakampaparamajJAnasvabhAve sthito, jJAnI ki kurute'tha kiM na kurute karmeti jAnAti kaH // 153 / jisane karmakA phala choDa diyA hai, vaha karma karatA hai aisI pratIti to hama nahIM kara skte| kintu vahA~ itanA vizeSa hai ki-use ( jJAnIko) bhI kisI kAraNase koI aisA karma avazatAse A par3atA hai| usake A par3anepara bhI jo akampa paramajJAname sthita hai, aisA jJAnI karma karatA hai yA nahIM yaha kauna jAnatA hai| yo.sA /a./E/56 ya' karma manyate karmA'karma vA'karma srvthaa| sa sarvakarmaNAM kartA nirAkartA ca jAyate // 56 // =jo buddhimAna puruSa sarvathA karma ko karma aura akarmako akarma mAnatA hai vaha samasta karmoMkA kartA bhI akartA hai| sA.dha./1/13 zUrevAdisadRkSAyavazamo yo vizvadRzvAjJayA, heyaM vaiSayika sukhaM nijamupAdeyaM tviti zraddadhat / cauro mArayituM dhRtastalavareNevAtmanindAdimAna, zarmAkSaM bhajate rujatyapi para nottapyate so'pydhaiH|| - jo sarvajJadevakI AjJAse vaiSayika sukhoko heya aura nijAtma tattvako upAdeya rUpa zraddhAna karatA hai| kotavAla ke dvArA pakar3e gaye corakI bhaoNti sadA apanI nindA karatA hai| bhUrekhA sadRza apratyAkhyAna karmake udayase yadyapi rAgAdi karatA hai to bhI mokSako bhajanevAlA vaha karmose nahIM liptaa| paM.dha./u./265 yathA kazcitparAyattaH kurvANo'nucitA kriyAm / kartA tasyA. 'kriyAyAzca na syAdastAbhilASavAn / =jaise ki apanI icchAke binA koI parAdhIna puruSa anucita kriyAko karatA huA bhii| vAstabameM usa kriyAkA kartA nahIM mAnA jAtA, (usI prakAra samyag - dRSTi jIva karmoke AdhIna karma karatA huA bhI akartA hI hai|) aura bhI de0 rAga/6 (viSaya sevatA huA bhI nahIM sevatA ) / 5. vAstavameM jo karatA hai vaha jJAtA nahIM aura jo jJAtA hai vaha kartA nahIM sa.sA./A./16-17 yaH karoti sa karoti kevalaM, yastu vetti sa tu vetti kevalam / ya' karoti na hi vetti sa kvacita, yastu vetti na karoti sa kvacit / / 6 / jJaptiH karotau na hi bhAsate'ntaH, jJaptau karotizca na bhAsate'ntaH / jJaptiH karotizca tato vibhinne, jJAtA na karteti tataH sthitaM ca / / =jo karatA hai so mAtra karatA hI hai| aura jo jAnatA hai so jAnatA hI hai| jo karatA hai vaha kabhI jAnatA nahIM aura jo jAnatA hai vaha kabhI karatA nahIM 66 karanerUpa kriyAke bhItara jAnane rUpa kriyA bhAsita nahIM hotI aura jAnane rUpa kriyAke bhItara karanerUpa kriyA bhAsita nahIM hotii| isalie jJapti kriyA aura karoti kriyA donoM bhinna hai| isase yaha siddha huA ki jo jJAtA hai vaha kartA nahIM hai / / 8. vAstava meM jJaptikriyAyukta hI jJAnI hai sa.sA./A/161-163/ka111 magnAH karmanayAvalambanaparA jJAna na jAnanti yanmagnA jJAnanayeSiNo'pi ydtisvcchndmndodymaaH| vizvasyoparite taranti satataM jJAnaM bhavantaH svayaM, ye kurvanti na karma jAtu na vazaM yAnti pramAdasya ca // 11 // =karmanayake AlambanameM tatpara puruSa DUbe hue haiM, kyoMki ve jJAnako nahIM jaante| jJAnanayake icchaka puruSa bhI DUbe hue haiM, kyoMki ve svacchandatAse atyanta manda udyamI haiN| ve jIva vizvake Upara tairate haiM, jo ki svayaM nirantara jJAnarUpa hote hue (jJAnarUpa pariNamate hue ) karma nahIM karate aura kabhI pramAdake vaza bhI nahIM hote| sa. sA./A /pari./ka. 267 syAdvAdakauzalasunizcitasaMyamAbhyo, yo bhAvayatyaharahaH svamihopayukta' / jJAnakriyAnayaparasparatIvamaitrIpAtrIkRtaH zrayati bhUmimimA sa ekH| =jo puruSa syAdvAdameM pravINatA tathA sunizcala saMyama-ina donoMke dvArA apane meM upayukta rahatA huA pratidina apaneko bhAtA hai, vahI eka jJAnanaya aura kriyAnayakI paraspara tIca maitrIkA pAtrarUpa hotA huA, isa bhUmikAkA Azraya karatA hai| 1. kartAbuddhi chor3anekA upAya sa.sA./A./71 jJAnasya yadbhavanaM tatra krodhAderapi bhavanaM yato yathA jJAnabhavane, jJAnaM bhavadvibhAvyate na tathA krodhAdirapi, yattu krodhAderbhavanaM tanna jJAnasyApi bhavanaM yato yathA krodhAdibhavane krodhA jainendra siddhAnta koza
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ cadi caitya caityAlaya hai, aise nirgrantha saMyamasvarUpa pratimA hai so va dibe yogya hai / 11 / jo nirupama hai, acala hai. akSobha haiM, jo jaMgamarUpakari nirmita hai, arthAt karmase mukta hue pIche eka samayamAtra jinako gamana hotA hai, bahuri siddhAlayame virAjamAna, so vyutsarga arthAta kAyarahita pratimA hai| da. pA./mU-/35/27 viharadi jAva jiNido sahasavasulakSaNehi sNjutto| cautIsaaisayajudo sA paDimA thAvarA bhaNiyA // 3 // da. pA./TI./3/27/11 sA pratimA pratiyAtanA pratibimba pratikRti' sthAvarA bhaNitA iha madhyaloke sthitatvAva sthAvarapratimetyucyate / mokSagamanakAle ekasmin samaye jinapratimA jaDgamA kathyate / kevalajJAna bhaye pIche jinendra bhagavAn 1008 lakSaNose yukta jetekAla isa lokameM vihAra karate haiM tetai tinikA zarIra sahita pratibimba, tisakU 'thAvara pratimA' kahie // 35 // pratimA, pratiyAtanA, pratibimba, pratikRti ye saba ekArtha vAcaka nAma haiN| isa lokameM sthita honeke kAraNa vaha pratimA sthAvara kahalAtI hai aura mokSagamanakAlameM eka samayake lie vahI jaMgama jinapratimA kahalAtI hai| loke sthitAnA prativa dayo bhavanto vibhAvyante na tathA jJAnamapi ityAtmanaH krodhAdInAM ca na khalvekavastutvaM ityevamAtmAstravayovizeSadarzanena yadA bheda jAnAti tadAsyAnAdirapyajJAnajA katR krmprvRttinivrtte| =jo jJAnakA pariNamana hai vaha krodhAdikA pariNamana nahIM hai, kyoki jaise jJAna hone para jJAna hI huA mAlUma hotA hai vaise krodhAdika nahIM mAlUma hote| jo krodhAdikA pariNamana hai, vaha jJAnakA pariNamana nahIM hai, kyoki, krodhAdika honepara jaise krodhAdika hue pratIta hoke haiM vaise jJAna huA pratIta nahIM hotaa| isa prakAra krodha ( rAga, dveSAdi ) aura jJAna ina donoMke nizcayase eka vastutva nahIM hai| isa prakAra AtmA aura AsravokA bheda dekhanese jisa samaya bheda jAnatA hai usa samaya isake anAdikAlase utpanna huI parameM kartA karmakI pravRtti nivRtta ho jAtI hai| cauda-1. mAlavA prAnta ( indaura Adi ) kI vartamAna canderI nagarI ke samIpavartI prdesh| aba yaha gavAliyara rAjyameM hai| (ma.pU./pra.50/ paM. pannAlAla ) / 2. bharatakSetra AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / 3. vindhyAcala para sthita eka nagara -de0 mnussy/4| cera-madhya AryakhaNDakA eka deza -de0 mnussy/4|| celanA-1. (ma.pu./75/zloka naM.) rAjA ceTakakI putrI thii|6-8 rAjA zreNikase vivAhI gayI, tathA usakI paTarAnI bnii|34|| 2. (bRhatkathAkoza/kathA naM. 8/pR. naM. 26) vaizAkha nAmA muni rAjagRhameM eka mahIneke upavAsase aaye| munikI strI jI vyantarI ho gayI thI, usane munirAjake paDagAhaneke samaya unakI indrI baDhA dii| taba celanAne unake Age kapaDA DhaMkakara unakA upasarga va avarNavAda dUra karake unako AhAra diyA 121 // caSTA-nyA.ka./bhA./1-1/11/18 IpsitaM jihAsitaM vA arthamadhikRtyepsAjihAsAprayuktasya tadupAyAnuSThAnalakSaNasamohA ceSTA / -kisI vastu ke lene va chor3aneko icchAse usa vastumeM grahaNa karane yA choDaneke lie jo upAya kiyA jAtA hai usako ceSTA kahate haiN| caitya caityAlaya-jina pratimA va unakA sthAna arthAt mandira caitya va caityAlaya kahalAte haiN| ye manuSyakRta bhI hote haiM aura akRtrima bho| manuSyakRta caityAlaya to manuSyalokameM hI milane sambhava hai, parantu akRtrima caityAlaya cAroM prakArake devoMke bhavana prAsAdoM va vimAnomeM tathA sthala-sthala para isa madhyalokameM vidyamAna hai| madhyaloka ke 13 dvIpome sthita jina caityAlaya prasiddha haiN| 2. vyavahAra sthAvara jaMgama caitya yA pratimA nirdeza bha. A./vi./46/144/4 caityaM pratibimba iti yAvata / kasya / prtyaastte| zrutayorevAstasiddhayo prtibimbgrhnnN| = caitya arthAta prtimaa| caitya zabdase prastuta prasaMgameM arhata asiddhoM ke pratimAoM kA grahaNa smjhnaa| da. pA./TI./35/27/13 vyavahAreNa tu candanakanakamahAmaNisphaTikAdi ghaTitA pratimA sthaavraa| samavazaraNamaNDitA jaMgamA jinapratimA prtipaadyte| =vyavahArase candana kanaka mahAmaNi sphaTika Adise ghar3I gayI pratimA sthAvara hai aura samavazaraNa maNDita ahaMta bhagavAn so jaMgama jinapratimA hai| 1 caitya yA pratimA nirdeza 1. nizcaya sthAvara jaMgama catya yA pratimA nirdeza 3. vyavahAra pratimA viSayaka dhAtu-mApa-AkRti va aMgopAMga AdikA nirdeza basunandi pratiSThApATha/mU./pari. 4/zlo. naM. atha bimbaM jinendrasya karttavyaM lkssnnaanvitm| RjvAyatasusaMsthAnaM taruNADgaM digambarama / / zrIvRkSabhUbhUSitoraskaM jAnuprAptakarAgrajam / nijADagulapramANena sASTAGgulazatAyutam / / mAnaM pramANamunmAnaM citralepazilAdiSu / pratyaDgapariNAhovaM yathAsaMrakhyamudIritam / 3 / kakSAdiromahInADgaM zmazrurekhAvivarjitam / Urdhva pralambakaM datvA samAptyantaM ca dhArayet / 4 / tAlaM mukhaM vitasti. syAdekArtha dvAdazAGgulam / tena mAnena tadvibaM navadhA pravikalpayet / / lakSaNairapi saMyukta bimba dRSTivivarjitam / na zobhate yatastasmAtkuryA dRSTiprakAzanam / 72 / nAtyantonmIlitA stabdhA na visphaaritmiilitaa| tiryagUrva madho dRSTiM varjayitvA prayatnataH / 73 / nAsAgranihitA zAntA prasannA nirvikArikA / vItarAgasya madhyasthA karttavyAdhottamA tathA 74 - (1) lakSaNa-jinendrako pratimA sarva lakSaNose yukta banAnI caahie| vaha sIdhI, lambAyamAna, sundara saMsthAna, taruNa aMgavAlI va digambara honI cAhie / / zrIvRkSa lakSaNase bhUSita vakSasthala aura jAnuparyaMta lambAyamAna bAhUvAlI honI cAhie / 2 / kakSAdi aMga romahIna hone cAhie tathA mUcha va jhurriyoM Adise rahita hone caahie|4| (2) mApa-pratimAkI apanI aMgulIke mApase vaha 108 aMgulakI honI caahie|2| citrameM yA lepameM yA zilA Adime pratyeka aMgakA mAna, pramANa va unmAna nIce va Upara sarva ora yathAkathita rUpase lagA lenA caahie|3| Uparase nIcetaka saula DAlakara zilApara sIdhe nizAna lagAne caahie|4| pratimAkI taula yA mApa nimna prakAra jAnane caahie| usakA mukha usakI apanI aMgulIke mApase 12 aMgula yA eka bAlizta honA caahie| aura usI mAnase bo pA./mU./6,10 ceiya baMdhaM mokkhaM dukkha sukkhaM ca appaya tassa h| saparA jaMgamadehA daMsaNaNANeNa suddhacaraNANaM / NiggaMthavIyarAyA jiNamagge erisA paDimA / 10 =bandha, mokSa, duHkha va sukhako bhoganevAlA AtmA caitya hai / / / darzanajJAna karake zuddha hai AcaraNa jinakA aise bItarAga nirgrantha sAdhukA deha usakI AtmAse para honeke kAraNa jinamArga meM jaMgama pratimA kahI jAtI hai| athavA aise sAdhuoMke lie apanI aura anya jIvoMkI deha jaMgama pratimA hai| mo.pA./mU /11,13 jo caradi suddhacaraNaM jANai picchei suddhasammattaM / so hoi vaMdaNIyA NiggaMthA saMjadA pddimaa|11| NiruvamamacalamakhohA NimmiviyA jaMgameNa rUveNa / siddhaThANammi Thiya vosarapaDimA dhuvA siddhA /13 / jo zuddha AcaraNako Acarai, bahuri samyagjJAnakari yathArtha vastukU jAna hai, bahuri samyagdarzanakari apane svarUpakaM dekhe jainendra siddhAnta koza
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ caitya caityAlaya 301 1. caitya yA pratimA nirdeza kevala picchI kamaNDalu sahita sAdhukI pratimA hotI hai| zeSa koI bheda nahIM hai)| anya bhI nau prakArakA mApa jAnanA caahie| (3) mudrA-lakSaNoMse saMyukta bhI pratimA yadi netrarahita ho yA mundI huI oNkhavAlI ho to zobhA nahIM detI, isalie use usakI A~kha khulI rakhanI cAhie 72 / arthAt na to atyanya mundI huI honI cAhie aura na atyanta phaTI huii| Upara nIce athavA dAye-bAyeM dRSTi nahIM honI cAhie 73 / balki zAnta nAsAgra prasanna va nirvikAra honI caahie| aura isI prakAra madhya va adhobhAga bhI vItarAga pradarzaka hone caahie|74| 7. zarIra rahita siddhoMkI pratimA-kaise sammava hai bha, A./vi./46/153/16 nanu sazarIrasthAtmanaH pratibimba yujyate, azarIrANAM tu zuddhAtmanAM siddhAnA kathaM pratibimbasabhava / pUrvabhAvaprajJApana nayApekSayA...zarIrasaMsthAnavaccidAtmApi saMsthAnavAneva saMsthAnavato'vyatiriktatvAccharIrasthAtmavat / sa eva cAyaM pratipatrasamyaktvAdyaguNa iti sthApanAsaMbhavaH / =prazna-zarIrasahita AtmAkA prativimba mAnanA to yogya hai, parantu zarIra rahita zuddhAtmasvarUpa siddhoMkI pratimA mAnanA kaise sambhava hai| uttara-pUrvabhAvaprajJApana nayako apekSAse siddhoMkI pratimAe~ sthApanA kara sakate haiM, kyoki jo aba siddha haiM vahI pahale sayogI avasthAmeM zarIra sahita the| dUsarI bAta yaha hai ki jaisI zarIrakI AkRti rahatI hai vaisI hI cidAtmA siddhakI bhI AkRti rahatI hai| isalie zarIrake samAna siddha bhI saMsthAnavAna hai| ata. samyaktvAdi aSTaguNose virAjamAna siddhokI sthApanA sambhava hai| 8. digambara ho pratimA pUjya hai 4. sadoSa pratimAse hAni vasunandi pratiSThApATha/pari. 4/zlo. naM. arthanAzaM virodha ca tiryagdRSTi bhayaM tathA / adhastAtsRtanAzaM ca bhAryAmaraNamUrdhvagA / 75 / zokamudvegasatApaM stabdhA kuryAddhanakSayam . zAntA saubhAgyaputrArthAzAbhivRddhipradA bhavet 76 / sadoSArcA na kartavyA yataH syAdazubhAvahA / kuryAdraudrA prabhonaziM kRzAGgI dravyasaMkSayam / 77) saMkSiptAGgI kSayaM kuryAccipiTA dukhdaayinii| vinetrA netravidhvaMsaM hInavaktrA svazobhanI 78 / vyAdhi mahodarI kuryAda hRdrogaM hRdaye kRshaa| aMsahInAnujaM hanyAcchSka jadhA narendrahI 74aa pAdahInA' janaM hanyAtkaTihonA ca vAhanam / jJAtvaivaM kArayejjainI pratimA doSavarjitAm / 80 =dAyIM-bAyIM dRSTise arthakA nAza, adho dRSTise bhaya tathA Urdhva dRSTise putra va bhAryAkA maraNa hotA hai|7| stabdha dRSTi se zoka, udvega, saMtApa tathA dhanakA kSaya hotA hai / aura zAnta dRSTi saubhAgya, tathA putra va arthakI AzAme vRddhi karanevAlI hai 76 / sadoSa pratimAkI pUjA karanA azubhadAyI hai, kyoMki usase pUjA karanevAlekA athavA pratimAke svAmIkA nAza, aMgoMkA kRza ho jAnA athavA dhanakA kSaya Adi phala prApta hote haiM / 771 aMgahIna pratimA kSaya va dukhako denevAlI hai| netrahIna pratimA netravidhvaMsa karanevAlI tathA mugvahIna pratimA azubhakI karanevAlI hai / 78 / hRdayase kRza pratimA mahodara roga yA hRdayaroga karatI hai| aMsa yA aMgahIna pratimA putrako tathA zuSka jaMghAvAlI pratimA rAjAko mAratI hai / 71 / pAda rahita pratimA prajAkA tathA kaTihIna pratimA vAhanakA nAza karatI hai| aisA jAnakara jinendra bhagavAnkI ptatimA doSahIna banAnI cAhie / 80 5. pA~coM parameSThiyoMkI pratimA banAne kA nirdeza bha A./vi./46/154/4 kasya / pratyAsatte zrutayorevAha siddhayoH pratibimbagrahaNaM / athavA madhyaprakSepa' pUrvottaragocarasthApanAparigrahArthastena sAdhvAdisthApanApi gRhyate / = prazna-pratibimba kisakA hotA hai| uttara-prastuta prasaMgameM ahaMt aura siddhoMke pratimAokA grahaNa samajhanA caahie| athavA yaha madhya prakSepa hai, isalie pUrva viSayaka aura uttara viSayaka sthApanAkA yahA~ grahaNa hotA hai| arthAt pUrva viSaya to ahaMta aura siddha hai hI aura uttara viSaya ( isa prakaraNameM Age kahe jAnevAle viSaya ) zruta, zAstra, dharma, sAdhu, parameSThI, AcArya, upAdhyAya bagairaha hai| inakA bhI yahA~ saMgraha honese, inakI bhI pratimAe~ sthApanA hotI hai| caityabhakti/32 nirAbharaNabhAsura vigatarAgavegodayAnnirambaramanohara prakRtirUpanirdoSataH / nirAyudha nirbhayaM vigata hisyahisAkramAnirAmiSasutRpti dvividhavedanAnA kSayAt // 32 // --he jinendra bhagavAn / ApakA rUpa rAgake Avegake udayake naSTa ho jAnese AbharaNa rahita honepara bhI bhAsura rUpa hai; ApakA svAbhAvika rUpa nirdoSa hai isalie vastrarahita nagna honepara bhI manohara hai; ApakA yaha rUpa na auroMke dvArA hisya hai aura na auroMkA hisaka hai, isalie Ayudha rahita hone para bhI atyanta nirbhaya svarUpa hai; tathA nAnA prakAra kI kSutpipAsAdi vedanAoke vinAza ho jAnese AhAra na karate hue bhI tRptimAna hai| bo, pA./TI./10/78/18 svakIyazAsanasya yA pratimA sA upAdeyA jJAtavyA / yA parakIyA pratimA sA heyA na vndniiyaa| athavA saparA-svakIyazAsane'pi yA pratimA parA utkRSTA bhavati sA vandanIyA na tu anutkRSTA / kA utkRSTA kA vAnutkRSTA iti ceducyante yA paJcajainAbhAsairaJjalikArahitApi nagnamUrtirapi pratiSThitA bhavati sA na vandanIyA na carcanIyA ca / yA tu jainAbhAsarahitaH sAkSAdAIsaMdhaiH pratiSThitA cakSuHstanAdiSu vikArarahitA samupanyastA sA vndniiyaa| tathA coktam indranandinA bhaTTArakeNa-catuHsaMghasaMhitAyA jainaM biMbaM pratiSThitaM / namennAparasaMghAyA yato nyAsaviparyayaH / / -svakIya zAsanakI pratimA hI upAdeya hai aura parakIya pratimA heya hai, bandanIya nahIM hai / athavA svakIya zAsaname bhI utkRSTa pratimA vandanIya hai anutkRSTa nhiiN| prazna-utkRSTa aura anutkRSTa pratimA kyA uttara-paca jainAbhAsoMke dvArA pratiSThita aMjalikA rahita tathA nagna bhI mUrti bandanIya nahI hai| jainAbhAsoMse rahita sAkSAt AIta saghoMke dvArA pratiSThita tathA cakSu va stana Adi vikAroMse rahita pratimA hI bandanIya hai| indranandi bhaTTAraka ne bhI kahA hainandisaMgha, senasagha, devasaMgha aura siMhasagha ina cAra saMghoMke dvArA pratiSThita jinabina hI namaskAra kI jAne yogya hai, dUsare saMghoMke dvArA pratiSThita nahIM, kyoMki ve nyAya va niyamase viruddha hai| 9. raMgIna agopAMgoM sahita pratimAoMkA nirdeza ti. pa /1/1872-1874 bhinnnnidnniilmrgykuNtlbhuuvggdinnnnsohaao| phalihidaNIlaNimmidadhavalAsidaNettajuyalAo / 1872 / vajjamayadaMtapaMtIpahAo pllvsricchadhraao| hIramayabaraNahAo paumA 6. pA~coM parameSThiyoMkI pratimAoMmeM antara vasunandi pratiSThApATha/pari. 4/69-70 prAtihAryASTakopeta saMpUrNAvayavaM zubham / bhAvarUpAnuviddhADgaM kArayedvimbamahata 66 / prAtihAryevinA zuddha' siddha bimbamapIdRzam / sUrINAM pAThakAnAM ca sAdhUnAM ca yathAgamam / =ATha prAtihAryose yukta tathA sampUrNa zubha avayavoMvAlI, vItarAgatAke bhAvase pUrNa arhantako pratibimba karanI caahie|6| prAtihAryose rahita siddhoMkI zubha pratimA hotI hai| AcAryoM, upAdhyAyoM va sAdhuoMkI pratimAeM bhI Agamake anusAra banAnI cAhie 170 / (varahasta sahita AcAryakI. zAstrasahita upAdhyAyakI tathA jainendra siddhAnta koza
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ caitya caityAlaya 302 2. caityAlaya nirdeza ruNapANicaraNAo 1873 / atttthmbhhiyshssppmaannbNjnnsmuuhshidaao| battIsalakkhaNehi juttAo jiNesapaDimAo / 1874 / == ( pANDuka vanameM sthita) ye jinendra pratimAe~ bhinnaindranIlamaNi ba marakatamaNimaya kuMtala tathA bhRkuTiyoMke agrabhAgase zobhAko pradAna karanevAlI, sphaTika va indranolamaNise nirmita dhavala va kRSNa netra yugalase sahita, bajramaya dantapaMktikI prabhAse saMyukta, pallavake sadRza adharoSThase suzobhita, hIrese nimita uttama nakhose vibhUSita, kamalake samAna lAla hAtha pairose viziSTa, eka hajAra ATha vyaMjanasamUhoMse sahita aura battIsa lakSaNoMse yukta hai| (tri. sA./685) rA vA/3/10/13/178/34 kanakamayadehAstapanIyahastapAdatalatAlujihvAlohitAkSamaNiparikSiptA kasphaTikamaNinayanA ariSTamaNimayanayanatArakArajatamayadantapaDktayaH vidrumacchAyAdharapuTA abjanamUlamaNimayAkSapakSmabhUlatA nIlamaNiviracitAsitAJcikezAH bhavyajanastavanavandanapUjanAcIM arhatpratimA anAdyanidhanA---(sumeru parvatake bhadrazAla banameM sthita cAra caityAlayomeM sthita jinapratimAoM) kI deha kanakamayI hai; hAtha-pA~vake talave-tAlu va jihA tape hue soneke samAna lAla haiM; lohitAkSa maNi hukamaNi va sphaTikamaNimayI A~kheM hai; ariSTamaNimayI A~khoMke tAre haiM; rajatamayI dantapaMkti haiM: vidrumamaNimayI hoMTha hai; aMjanamUla maNimayI A~khokI palakeM va bhUlatA hai; nIlamaNi racita sarake keza haiN| aisI anAdinidhana tathA bhavyajanoMke stavana, vandana, pUjanAdike yogya aItpratimA hai| 10. siMhAsana va yakSoM Adi sahita pratimAoMkA nirdeza ti.pa./3/52 sihAsaNAdisahidA caamrkrnnaagjkvmihunnjudaa| NANAviharayaNamayA jiNapaDimA tesu bhavaNesaM 2 -una (bhavanavAsI devoMke ) bhavanomeM siMhAsanAdikase sahita, hAthameM camara liye hue nAgayakSayugalase yukta aura nAnA prakArake ratnoM se nirmita, aisI jinapratimAe~ virAjamAna haiM / (rA.vA/3/10/13/176/2); (ha.pu // 363), (tri.sA./186-987) 11. pratimAoMke pAsameM aSTa maMgala dravya tathA 100 upakaraNa rahanekA nirdeza ti. pa/1/1876-1880 te savve uvayaraNA ghaMTApahUdIo taha ya divvANi / maMgaladavyANi puDhaM jiNidapAsesu rehati / 18163 bhiMgArakalasadappaNacAmaradhayaviyaNachattamupayaTThA / aThuttarasayasakhA patteka maMgalA tesuM 1880 -ghaMTA prabhRti ve saba upakaraNa tathA divya maMgala dravya pRthak-pRthak jinendrapratimAoke pAsameM suzobhita hote haiM / 1871 / bhRgAra, kalaza, darpaNa, cavara, dhvajA, bIjanA, chatra aura mupratiSTha-ye ATha maMgala dravya haiM, inameMse pratyeka vahA~ 108 hote haiM 1880 / ( ja.pa./13/112-ahaM take prakaraNameM aSTa maMgaladravya ); (tri.sA./686); (da.pA./TI./35/26/3) ahatake prakaraNa meM assttdrvy| ha.pu./5/364-365 bhRgArakalazAdarzapAtrIzaGkA smudgkaaH| pAlikAdhUpanIdIpakUrcA pATalikAdayaH / 364 / aSTottarazataM te pi kNstaalnkaadyH| parivAro'tra vijJeyaH pratimAnoM yathAyatham / 635 // -- jhArI kalaza, darpaNa, pAtrI, zaMkha, supratiSThaka, dhvajA, dhUpanI, dIpa, kUrca, pATalikA Adi tathA jhAMjha, majIrA Adi 108 upakaraNa pratimAoke parivArasvarUpa jAnanA cAhie, arthAta ye saba unake samIpa yathA yogya vidyamAna rahate haiN| 12. pratimAoMke lakSaNoMkI sArthakatA dha.6/1,1.44/107/4 kadhamedamhAdo sarIrAdo gaMthassa pamANattamava- gammade / uccade-NirAuhattAdo jANAvidakoha-mANa-mAyA-loha jAi-jarA-maraNa-bhaya-hiMsAbhAvaM, NiphaMdakkhevaravaNAdo jANAvidativedodayAbhAva / NirAharaNattAdo jANAvidarAgAbhA, bhiuDivirahAdI jANAvidakohAbhAvaM / bagmaNa-NacaNa-hasaNa-phoDaNavarakhamutta-jaDAmauDa-NarasiramAlAdharaNa virahAdo mohAbhAva ligaM / NiraM barattAdo lohAbhAvaligaM / .. aggi-visAsaNi-vajjAuhAdIhi bAhAbhAvAdo ghaaikmmaabhaavligN| ...baliyAvaloyaNAbhAvAdo sagAsesajIvapadesaTThiyaNANa-dasaNAvaraNANaM NissesAbhAvaligaM / ""AgAsagamaNeNa pahApariveDheNa tihuvaNabhavaNabisAriNA sasurahisAMdheNa ca jaannaavidamaannusbhaavN| ...tado edaM sarIraM rAga-dosa-mohAbhAvaM jaannaavedi| - prazna-isa (bhagavAna mahAvIrake) zarIrase granthakI pramANatA kaise jAnI jAtI hai| uttara-(1) nirAyudha honese krodha mAna mAyA lobha, janma, jarA, maraNa, bhaya aura hisAke abhAvakA sUcaka hai| (2) spandarahita netra dRSTi honese tIno vedoMke udayake abhAvakA jJApaka hai| (3) nirAbharaNa honese rAgakA abhAva / (4) bhRkuTirahita honese krodhakA abhaav| (5) gamana, nRtya, hAsya, vidAraNa, akSasUtra, jaTA mukuTa aura naramuNDamAlAko na dhAraNA karanese mohakA abhAva / (6) vastrarahita honese lobhakA abhAva / (7) agni, viSa, azani aura bajrAyudhAdikose bAdhA na honeke kAraNa ghAtiyA koMkA abhAva / (8) kuTila avalokanake abhAvase jJAnAvaraNa va darzanAvaraNakA pUrNa abhaav| (1) gamana, prabhAmaNDala, trilokavyApI surabhise amaanusstaa| isa kAraNa yaha zarIra rAga-dveSa evaM mohake abhAvakA jJApaka hai| (isa vItarAgatAse hI unakI satya bhASA va prAmANikatA siddha hotI hai)| 13. anya sambandhI viSaya 1. pratimAmeM devatva-de0 deva/I/1/3 2. deva pratimAmeM nahIM hRdayameM hai-de0 pUjA/3 3. pratimAko pUjAkA nirdeza-de0 pUjA/3 4. jaTA sahita pratimAkA nirdeza-de0 keza lauca/4 2. caityAlaya nirdeza 1. nizcaya vyavahAra caityAlaya nirdeza mo.pA./mU./8/9 buddha caM bohaMto appANaM cetayAI aNNaM ca / paMcamahabbayasuddhaNANamayaM jANa ceihara/8/ ceihara jiNamagge chakkAyahiyaMkara bhaNiyaM / / bo.pA./TI./8/76/13 karmatApannAni bhavyajIvavRndAni bodhayantamAtmAna caityagRhaM nizcayacaityAlaya he jIva ! tvaM jAnIhi nizcayaM kuru / ... vyavahAranayena nizcayacaityAlayaprAptikAraNabhUtenAnyacca dRSadiSTakAkASTAdiracite zrImadbhagavatsarvajJavItarAgapratimAdhiSThitaM caityagRhaM / -sva ba parakI AtmA ko jAnanevAlA jJAnI AtmA jisameM vasatA ho aisA paMcamahAvata saMyukta muni caityagRha hai| jinamArgameM caityagRha SaTkAya jIvoMkA hita karanevAlA kahA gayA hai / / karmabaddha bhavyajIvoMke samUhako jAnanevAlA AtmA nizcayase caityagRha yA caityAlaya hai tathA vyavahAra nayase nizcaya caityAlayake prAptikA kAraNabhUta anya jo iTa, patthara va kASTAdi se banAye jAte haiM tathA jinameM bhagavat sarvajJa bItarAga kI pratimA rahatI hai vaha caityagRha hai| * caityAlayameM devatva-de0 deva/I/1/3 2. mavanavAsI devoMke caityAlayoMkA svarUpa ti.pa./3/gA.naM./bhAvArtha-sarva jinAlayoM meM cAra cAra gopuroMse yukta tIna koTa, pratyeka bIthI ( mArga ) meM ekameM eka mAnastambha va nau stUpa tathA jainendra siddhAnta koza
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ caitya caityAlaya 303 3. caityAlayoMkA lokameM avasthAna"" ( koToMke antarAlame) kramase vanabhUmi, dhvajabhUmi aura caityabhUmi hotI hai|44| vana bhUmime caityavRkSa hai|4| dhvaja bhUmimeM gaja Adi cinho yukta 8 mahA dhvajAe~ hai| eka eka mahAdhvajAke Azrita 108 kSudra dhvajAe~ hai|64| jinamandiroM me devacchandake bhItara zrIdevI, zrutadevI tathA sarvAnha tathA sanatkumAra yakSoMkI mUrtiyA~ evaM ATha / maMgala dravya hote hai / 48 / una bhavanoMme siMhAsanAdise sahita hAthameM cavara liye hue nAga yakSa yugalase yukta aura nAnA prakArake ratnoMse nirmita aisI jina pratimAeM virAjamAna haiM / 52) 3. vyaMtara devoMke caityAlayoMkA svarUpa ti.pa./6/gA.naM./sArArtha-pratyeka jinendra prAsAda ATha maMgala dravyoMse yukta hai|13| ye duMdubhI Adise mukharita rahate haiM / 14 / inameM siMhAsanAdi sahita, prAtihAryo sahita, hAthameM caeNvara liye hue nAga yakSa devayugaloMse saMyukta aisI akRtrima jinapratimAe~ haiM // 15 // ti.pa.//gA.na ./sArArtha- pratyeka bhavanameM 6 maNDala haiN| pratyeka maNDalame rAjAMgaNake madhya (mukhya) prAsAdake uttara bhAgameM sudharmA sabhA hai| isake uttarabhAgameM jinabhavana hai / 110-200 / deva nagariyoMke bAhara pUrvAdi dizAoMme cAra vana khaNDa hai / pratyekameM ekaeka caitya vRkSa hai| isa caityavRkSakI cAroM dizAomeM cAra jinendra pratimAe~ hai / 230 // 7. jina bhavanoM meM rati va kAmadevakI mUrtiyA~ tathA unakA prayojana ha.pu./26/2-5 atraiva kAmadevasya ratezca pratimA vydhaat| jinAgAre samastAyAH prajAyAH kautukAya saH / 2 / kAmadevaratiprekSAkautukena jagajjanAH / jinAyatanamAgatya prekSya tatpratimAdvayam // 3 // saMvidhAnakamAkarNya tad bhAdrakamRgadhvajam / bahava. pratipadyante jinadharmamahardivasa 14 prasiddha gRhaM jainaM kaamdevgRhaarkhyyaa| kautukAgatalokasya jAtaM jinamatAptaye / / - seThane isI mandirameM samasta prajAke kautukake lie kAmadeva aura ratikI bhI mUrti bnvaayii|2| kAmadeva aura ratiko dekhaneke lie kautUhalase jagatake loga jinamandirameM Ate haiM aura vahA~ sthApita donoM pratimAoMko dekhakara mRgadhvaja kevalI aura mahiSakA vRttAnta sunate haiM, jisase anekoM puruSa pratidina jinadharmako prApta hote haiM / 3-4 / yaha jinamandira kAmadevake mandirake nAmase prasiddha hai| aura kautukavaza Aye hue logoM ke jinadharmakI prAptikA kAraNa hai / / 8. caityAlayoM meM puSpavATikAe~ lagAnekA vidhAna ti.pa./4/157-156 kA saMkSepArtha-ujjANehi sohadi vivihehiM jiNi dapAsAdo 157 / tassi jinnidpddimaa...156| -(bharata kSetrake vijayArdhapara sthita) jinendra prAsAda vividha prakArake udyAnoMse zobhAyamAna hai / 157 / usa jinamandirameM jinapratimA virAjamAna hai / 156 / sA.dha./2/40 satramapyanukampyAnAM sRjedanajighRkSayA / cikitsAzAlavaduSyennejyAyai vATikAdyapi / 40 / =pAkSika zrAvakoMko jIva dayAke kAraNa auSadhAlaya kholanA cAhie, usI prakAra sadAvata zAlAe~ va pyAU kholanI cAhie aura jinapUjAke lie puSpavATikAe~ bAvar3I va sarobara Adi banavAne meM bhI harja nahIM hai| 4. kalpavAsI devoMke caityAlayoMkA svarUpa ti.pa.//gA.naM./sArArtha-samasta indra mandiroMke Age nyagrodha vRkSa hote hai, inameM eka-eka vRkSa pRthivI svarUpa va pUrvokta jambU vRkSake sadRza hote haiN|40|| inake mUlame pratyeka dizAmeM eka eka jina pratimA hotI hai / 406 / saudharma mandirako IzAna dizAmeM sudharmA sabhA hai 1407 / usake bhI IzAna dizAmeM upapAda sabhA hai / 410 / usI dizAmeM pANDuka bana sambandhI jinabhavanake sadRza uttama ratnamaya ninendraprAsAda hai / 411 // 3. caityAlayoMkA lokameM avasthAna, unakI saMkhyA va vistAra 5. pAMDaka vanake caityAlayakA svarUpa ha.pu./5/366-372 kA saMkSepArtha-yaha caityAlaya jharokhA, jAlI, jhAlara, maNi va ghaMTiyo Adise suzobhita hai| pratyeka jinamandirakA eka unnata prAkAra ( parakoTA) hai| usakI cAroM dizAoM meM cAra gopura dvAra haiN| caityAlayakI dazoM dizAoM meM 108,108 isa prakAra kula 1080 dhvajAe~ haiN| ye dhvajAe~ siMha, haMsa Adi daza prakArake cinhoMse cinhita haiN| caityAlayoke sAmane eka vizAla sabhA maNDapa (sudharmA sabhA) hai| Age nRtya maNDapa hai| unake Age stUpa haiN| unake Age caitya vRkSa hai| caitya vRkSake nIce eka mahAmanojJa paryaka Asana pratimA vidyamAna hai| caityAlayase pUrva dizAmeM jalacara jIvoM rahita sarovara hai| (ti.pa./4/1855-1635); (rA.vA./3/10/13/178/25), (ja.pa./4/ 46-53,66), (ja pa./5/1/56), (tri.sA./683-1000) / 1. deva bhavanoMmeM caityAlayoMkA avasthAna va pramANa ti.pa. adhi./gA.naM. saMkSepArtha-bhavanavAsIdevoM ke 7,72000,00 bhavanoM kI vediyoMke madhya meM sthita pratyeka kUTapara eka eka jinendra bhavana hai| (3 / 43) (tri.sA./208) ratnaprabhA pRthivImeM sthita vyantaradevoMke 30,000 bhavanoM ke madhya vedIke Upara sthita kUToMpara jinendra prAsAda haiM (6 / 12) / jambUdvIpameM vijaya Adi devoMke bhavana jinabhavanoMse vibhUSita haiM (181) / himavAna parvatake 10 kUToMpara vyantaradevoMke nagara haiM, inameM jina bhavana hai (4 / 1657) / padma hradameM kamala puSpoMpara jitane devoMke bhavana kahe haiM utane hI vahIM jinagRha hai (4 / 1612) / mahAhradameM jitane hI devIke prAsAda haiM utane hI jinabhavana haiM (4 / 1721) / lavaNa samudra meM 72000+42000+28000 byaMtara nagariyA~ hai| unameM jinamandira hai (4 / 2455) / jagatpratarake saMkhyAta bhAgameM 300 yojanoM ke vargakA bhAga denepara jo labdha Ave utanA vyantara lokameM jinapuroM kA pramANa hai (6 / 102) / vyaMtara devoMke bhavanoM AdikA avasthAna va pramANa-(de0 vyaMtara/4) jyotiSa devoMmeM pratyeka candra vimAnameM (7 / 42); pratyeka sUryavimAnameM (771); pratyeka graha vimAnameM (7 / 87); pratyeka nakSatra vimAnameM (7 / 106); pratyeka tArA vimAnameM (153); rAhuke vimAna meM (7 / 204); ketu vimAnameM (75275) jinabhavana sthita haiN| ina candrAdikoMkI nija nija rAzikA jo pramANa hai utanA hI apane-apane nagaroM va jina bhavanoMkA pramANa hai (7114) / isa prakAra jyotiSa lokameM asaMraNyAta caityAlaya 1. madhya lokake anya caityAlayoMkA svarUpa ja.pa.//gA.naM. kA saMkSepArtha-jambUdvIpake sumeru sambandhI jinabhavanoMke samAna hI anya cAra meruoMke, kulaparvatoMke, vakSAra parvatoMke tathA nandana vanoke jinabhavanoMkA svarUpa jAnanA cAhie 8-10 / isI prakAra hI nandIzvara dvIpameM, kuNDalavara dvIpameM aura mAnuSottara parvata va rucaka parvatapara bhI jinabhavana hai| bhadrazAla vanavAle jinabhavanake samAna hI unakA tathA nandana, saumanasa va pANDaka banoMke jinabhavanoM kA varNana jAnanA cAhie / 120-123 // jainendra siddhAnta koza
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ caitya caityAlaya haiN| candrAdikoMke vimAnoMkA pramANa (30 yotiSa 124vAsI samasta indra bhavanoMme jinamandira hai ( 81405-411) (tri. sA. / 502503) kalpavAsI indroM va devo AdikA pramANa va avasthAna - 30 svarga / ea draha 2. madhya loka caityAlayoMkA avasthAna va pramANa si.pa /4/2362-2213 kuMDala usariyAsuraNayarI setornndvaaraa| bijjAhara se hI garajaNArIo | 2312 daha cAra videhagAnAdimatIlA jaisitha mettA jaMyukvAyaroziyA jilAnikedA | 2113 // kuNDa, bana samUha, nadiyoM, deva nagariyA~, parvata, toraNadvAra vidyAdhara beziyoMke nagara AryakhaNDakI nagariyoM, vaha paMcaka, pUrvApara viveka grAmAdi, zAmalI aura jambU jisane hai utane hI jinabhavana bhI hai / 2362-2213 // vizeSArtha jambUdvIpa kuNDa - 60; nadI - 1762060 deva nagariyA~ - asaMkhyAtaH parvata311, vidyAdhara zreNiyoke nagara - 3740; AryakhaNDakI pradhAna nagariyA~ - 34; draha = 26 pUrvApara videhoke grAmAdi = saMkhyAta; zAlmalI va jambU vRkSa- 2 kula pramANa 1766263 + saMkhyAta + asaMkhyAta / dhAtakI va puSkarArdha dvIpake sarva milakara uparokta se paMcaguNe arthAt 8681465 + saMkhyAta + asaMkhyAta / nandIzvara dvIpameM 52, rucakavara dvIpameM 4 aura kuNDalavara dvIpame 4 / isa prakAra kula 8181725 + saMkhyAta + asaMkhyAta caityAlaya haiN| vizeSa - de0 loka / 1. 4 / sumeru ke 16yAyalo 2/6.4 / tri.sA./261-62 namaha garatoyajiNavara cacAri sANi davihINANi / gAvaraNaM caca maMdIra rupaye // 319 // maMdarakunakhAri masu tararupyajaMbusAmalikhu sIdI tIsaM tu sayaM cau cau sattarisayaM dupaNaM // 56 // manuSya lokaviSe jinamandira hai- nandIzvara dvopame 52 ; kuNDalagiripara 4 rucakagiripara 4; pA~coM merupara 80; tIsa vAloM para 10 mIsa gajadantoMpara 20 assI kSAroMpara 80 cAra kRSNakAroMpara 4 mAnuSosarapara 4 eka sau sattara vijayAdhapara 100 jambU para aura zAmatI vRkSapara kula milAkara 218 hote haiM / 3. akRtrima caityAlayoMke vyAsAdikA nirdeza dA tri. sA./178-102 Ayamadarza mAsaM ubhayadattaM jigaparANamukha dayAsa ANadArANi tassaddha / varamajjhima avarANaM dalavA bhaisAlaNaM dnngaa| paM dIsaraganimANajAlayA hA~si jeTThA hu |201 somaNaruSagaDa lakkhArigAramANumutturagA kulagirijA niya majjhima jiNAlayA pAMDugA avarA / 680 joyaNasayaAyAma dalagADhaM solasaM tu dArudayaM / jeTThANaM gihapAse ANiddArANi do do du 1681| veyaDDhajaMbusAna lijiNabhavaNANaM tu kosa AyAmaM / sesANaM sagajoggaM AyAma hodijidi 82 ti. pa./4/1710 ucchehappahUdIsu' saMpahi amhANa Natthi uvadeso / 1. sAmAnya nirdeza utkRSTAdi ceSyAlayoM kA jo AyAma, tAkA AdhA tinikA vyAsa hai aura donoM ( AyAma va vyAsa) ko milAya tAkA AdhA unakA uccatva hai / 78 utkRSTa madhyama va jaghanya caityAlaya nikA vyAsAdika krama tai AdhA AdhA jAnahu 676 utkRSTa jinAlayanikA AyAma 100 yojana pramANa hai, Adha yojana avagAdha kahiye pRthivI mAhI naoNna hai 6 yojana unake dvAroMkA ucca akRtrima caukI vistArakI apekSA tIna bhAgoM meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai -- utkRSTa, madhya va jaghanya / unakI lambAI cauDAI va U~cAI krama se nimna prakAra batAyI gayI hai - = - 304 = utkRSTa 100 yojanax0 yojana401 yojn| madhyama = 50 yojanax25 yojanax 373 yojana / jaghanya - 25 yojanax 123 yojana 183 yojana / caityAlayoMke dvAroMkI U~cAI va cauDAI utkRSTa 16 yojana48 yojana madhyamaH = yojanax4 yojana jaghanya = 4 yojanax2 yojana vaizyAlayoMkI nava- utkRSTa x 2 koza, madhyama = 1 koza; jaghanya - 2 1 cautIsa atizaya vrata 2. devoMke caityAlayoM kA vistAra vaimAnika devoM ke vimAnone tathA dvIpo meM sthita usake AvAsoM Adi prApta jinAlaya utkRSTa vistAravAle haiM 76 2. jammUdIpake caityAlayoM kA vistAra = nandanavanastha bhadrazAlavana ke caityAlaya - utkRSTa saumanasa banakA caiyyAsama kulAcala va vakSAra giri = madhyama - madhyama = pANDuka bana * jaghanya nijayArdha parvata tathA jammU va zAlmalI vRkSake caityAlayakA vistAra -1 koza I koza ko (../6/24-351) (pA.1/ 5/5,64, 65 ); (ja. pa / 5/6 ) ( tri. sA / 976-681) / gajadanta va yamaka parvatake caityAlaya - jaghanya ( ti pa /4/2041-2007) ( si. 1/4/2910)-utkRSTa diggajeA para sthita 4. dhAtakI khaNDa va puSkarArthaM dvIpake caityAlaya iSvAkAra parvata caikhAlaya (ji. sA. 180) madhyama zeSa sarva caityAlaya = jambUdvIpameM kathita usa usa caityAlayase dUnA vistAra (ha. pU./5/200-311) / mAnuSottara parvatazyAlaya (tri sA / 100 ) - madhyama / 5. nandIzvara dvIpake caityAlayoM kA vistAra jainendra siddhAnta koza aJjanagiri, ratikara va dadhimukha tIno ke caityAlaya = utkRSTa (ha. pR./5/677); ( ti sA / 676 ) / 6. kuNDalavara paryaMta va rucakara parvata ke caityAlaya utkRSTa (ji.sA./100) (ha. puu./5/666,728)| caityaprAsAda bhUmi samavazaraNakI prathama bhUmi caitya vRkSa de0 vRkSa | cora kathA - de0 kathA / corI -- de0 asteya | cola- madhya Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya 4 . karNATakakA dakSiNapUrva bhAga arthAt madrAsa nagara, usake uttarake kucha pradeza aura maisUra sTeTakA bahuta kucha bhAga pahile cola deza kahalAtA thA(ma. pra. dha. / 50 / paM0 pannAlAla ) / 3. rAjA kulottuMgakA aparanAma - de0 kulottuMga | cauMtIsa atizaya*1. bhagavAn ke cautIsa atizaya - de0 ahaMta / 6 cauMtIsa atizaya vrata -- nimna prakAra 65 upavAsa kula 2 varSa mAsa 15 dinameM pUre hote haiN| (1) janma 10 atizayoke lie 10 dAmiyoM (2) jJAna ke 10 atizayoM ke lie 10 dazamiya =
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ caubIsI pUjA 305 chala (3) devakRta 14 atizayoMke lie 14 caturdaziyA~; (4) cAra ananta catuSTayoMke lie 4 cautha; (5) ATha prAtihAryoMke lie 8 aSTamiyaoN; (6) paMca jJAnoke lie 5 pacamiyA~; (7) tathA 6 paSThiyA~-isa prakAra kula 65 upavAsa / 'ohA~ Namo ahaMtANaM' maMtrakA trikAla jApya / (bata vidhAna saMgraha, pR. 106), (kizana siha kriyA kosh)| caubIsI pUjA-de0 puujaa| cyavana kalpabha, A./mU./285/501/8 varjaya aticAraprakAra jJAnadarzanacAritraviSayaM ...cyvnklpenocynte|-drshn jJAna cAritrake aticAroMkA TAlanA cyavanakalpake dvArA kahA jAtA hai| cyAvita zarIra-de0 nikSepa/5 / cyuta zarIra-de0 nikSepa/5 / [cha] chaMdana-de0 samAcAra / chaMda baddha ciTThI-paM0 jayacanda chAbaDA ( I0 1833) dvArA likhA gayA adhyAtma rahasyapUrNa eka patra / chaMda zataka-kavi vRndAvana ( I0 1800-1848) dvArA racita bhASA pada sNgrh| chaMda zAstra-jainAcAryone kaI chandazAstra race hai| (1) A0 pUjyapAda ( I0 za05) dvArA racitaH (2) zvetAmbarAcArya hemacandra sUri (I01088-1973) kRta kAvyAnuzAsana; (3) vyAraNyAlaMkAra para paM0 AzAdhara ( I0 1173-1243) kRta eka TIkA; (4) paM0 rAjamala (I0 1575-1563) dvArA racita 'piMgala' nAmakA grantha / chatra-1. cakravartIke caudaha ratnoM meM se eka-de0 zalAkA puruss/2)| 2. bhagavAnke ATha prAtihAryoM meM se eka-de0 arhanta / chatra cUr3AmaNi-bAdIbha siMha oDayadeva ( 770-860) kRta jIvandhara svAmI kI kthaa| vistAra 625 zloka, 11 lamba / (tI0/3/31) / chatrapati-Apa eka kavi the| kokA ( mathurA) ke padmAvatIpuravAra the| kRtiyA~-1. dvAdazAnuprekSA, 2. udyamaprakAza, 3. zikSApradhAna padya; 4.manamodana pNcshtii| samaya -manamodana paMcazatIkI prazastike anusAra vi0 1916 pauSa zu. 1 hai| (mana modana pacazatI/pra0 sonapAla | premIjIke AdhAra pr)| chadma-(dha, 1/1,1,11/188/10) chadma jJAnadRgAvaraNe-jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNako chadma kahate haiN| (dha/11/4,2,6/45 // 116/8) (dra, saM/TI/14/186/3 ) / chadmastha-1. lakSaNa dha./1/1,1,16/188/10 chadma jJAnahagAvaraNe, tatra tiSThantIti chdmsthaa'| - chadma jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNako kahate haiN| usameM jo rahate haiM, unheM chamastha kahate hai| (dha. 11/4,2.6.15/116/8), (dra, saM./TI./ 44/186/3) / dha./12/5,4 17/44/10 saMsaranti anena dhAtikarmakalApena catasRSu gativiti ghAtikarmakalApaH sNsaar| tasmin tiSThantIti saMsArasthA' chdmsthaa'| jisa ghAtikarmasamUhake kAraNa jIva cAroM gatiyomeM saMsaraNa karate haiM vaha ghAtikarmasamUha saMsAra hai| aura isameM rahanevAle jIva saMsArastha yA chadmastha haiN| 2. chamasthake bheda (chadmastha do prakArake hai--mithyAdRSTi va samyagdRSTi / sarvalokameM mithyAdRSTi chadmastha bhare paDe hai| samyagdRSTi cha yastha do prakArake hai-sarAga va vItarAga / 4-10 guNasthAna taka sarAga chadmastha hai| aura 11-12 guNasthAnavAle vItarAga chadAstha haiN| dha/7/2,1,1/5/2 chadumatthA te duvihA-uvasaMtakasAyA vINaksAyA cedi / -(vItarAga ) chadmastha do prakArake hai-upazAnta kaSAya aura kssiinnkssaay| 3. kRtakRtya chadmastha kSa sA /603 carime khaMDe paDide kadakara Nijjotti bhaNNade aiso / - (kSINakaSAya guNasthAname moharahita tIna ghAtiyA prakRtiyokA kANDaka ghAta hotA hai| tahA~ aMta kADakakA ghAta hote yAkauM kRtakRtya chadmastha khiye| ( kyoMki tinikA kAMDakaghAta honeke pazcAta bhI kucha dravya zeSa rahatA hai, jisakA kANDakadhAta sambhava nhiiN| isa zeSa dravyako samaya-samaya prati udayAvalIko prApta karake eka-eka niSekake kramase antarmuhUrta kAla dvArA abhAva karatA hai| isa antarmuhUrta kAlameM kRtakRtya chadmastha kahalAtA hai| chala-1. chala sAmAnyakA lakSaNa nyA. sU./mu./1-2/10 bacana vighAto'rtha vikalpopapattyA chalama / vAdIke vacanase dUsarA artha kalpanAkara usake vacaname doSa denA chala hai| (rA vA /1/6/8/36/3); (zlo vA. 1/nyA 278/430/16); (si. vi./vR./5/2/315/7); / syA, ma/10/111/16); (sa bha. ta.. 76/11) 2. chalake bheda nyA. sU /mU /1-2/11 tatrividha vAkchala sAmAnyacchalamupacAracchala ceti / 11 / = vaha tIna prakArakA hai-vAkchala, sAmAnya chala va upacAra chala / (zlo vA./4/nyA 278/430/21). (si. vi./vR./ 5/2/317/13); (syA ma./10/111/16) 3. vAkachalakA lakSaNa nyA. sU /mU./1-2/12 avizeSAbhihite'rthe vakturabhiprAyAdarthAntarakalpanA __ vAkchalam / yathAsyA ma./10/112/21 navakammalo'yaM mANavaka iti nUtanavivakSayA kathite, para' maMkhyAmAropya niSedhati kuto'sya nava kambalA' iti / =vaktAke kisI sAdhAraNa zabdake prayoga karanepara usake vivakSita arthakI jAnabUjhakara upekSA kara arthAntarakI kalpanA karake vaktAke vacanake niSedha karaneko vAkchala kahate hai| jaise vaktAne kahA ki isa brAhmaNa ke pAsa navakambala hai| yahA~ hama jAnate hai ki 'nava' kahanese vaktAkA abhiprAya nUtanase hai, phira bhI durbhAvanAse usake vacanoMkA niSedha karaneke lie hama 'nava' zabdakA artha 'nau saMkhyA' karake pUchate hai ki isa brAhmaNake pAsa nau kaMbala kahA~ haiM / (zlo. vA. 4/nyA. 276/411/ 12). (si. vi./ /3/2/317/14 ) 4. sAmAnya chalakA lakSaNa nyA.sU./mU./1-2/13/50 saMbhavato'rthasyAtisAmAnyayogAdasaMbhUtArtha kalpanA sAmAnyatchalam / 12 / nyA. sU /bhA /1-2/13/50/4 aho khatvasau brAhmaNo vidyAcaraNasaMpanna ityutte kazcidAha saMbhavati brAhmaNe vidyAcaraNasaMpaditi / asya vacanasya vidhAto'rtha vikalpopapattyA sabhUtArtha kalpanayA kriyate / yadi brAhmaNe vidyAcaraNasaMpatsaMbhavati vrAtye'pi saMbhaveta bAtyo'pi jainendra siddhAnta koza bhA02-39
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ chahagAlA chedanA sabhavai ya parisuddha so puNa dhammammi cheutti|" jina bAhyakriyAoMse dharma meM bAdhA na AtI ho, aura jisase nirmalatAkI vRddhi ho use cheda kahate hai| bha. A./vi./6/32/21 asaMyamajugupsArtha mena asaMyama ke prati kI jugupsA hI cheda hai| 1. saMyama sambandhI chedake bheda va lakSaNa pra.sA/ta.pra/211-212 dvividha' kila saMyamasya chedaH, bahiraGgo'ntaraGgazca / tatra kAyaceSTAmAtrAdhikRto bahiraGga. upayogAdhikRtaH puna rantaraGga / pra. sA/ta. pra./217 azuddhopayogo'ntaragacchedaH paraprANavyaparopo bahiraGgaH / =saMyamakA cheda do prakArakA hai; bahiraMga aura antrNg| usameM mAtra kAyaceSTA sambandhI bahiraMga hai aura upayoga sambandhI antaraMga / 211-2121 azuddhopayoga antara gacheda hai; paraprANoMkA vyapa ropa bahiraMgaccheda hai| cheda gaNita-Logarithm (ja. pa./pra.106 )(gnnit/11/1/10)| chedanA-1. chedanA sAmAnyakA lakSaNa dha. 14/5,6,513/435/7 chidyate pRthakkriyate'neneti chednaa| jisake dvArA pRthaka kiyA jAtA hai usakI chedanA saMjJA hai| brAhmaNa so'pyastu vidyAcaraNasaMpanna iti| -sambhAvanA mAtrase kahI gayI bAtako sAmAnya niyama banAkara vaktAke vacanoMke niSedha karaneko sAmAnyachala kahate haiN| jaise 'Azcarya hai, ki yaha brAhmaNa vidyA aura AcaraNase yukta hai,' yaha kahakara koI puruSa brAhmaNa kI stuti karatA hai, isapara koI dUsarA puruSa kahatA hai ki vidyA aura AcaraNakA brAhmaNa meM honA svAbhAvika hai| yahA~ yadyapi brAhmaNatvakA sambhAbanAmAtrase kathana kiyA gayA hai, phira bhI chalavAdI brAhmaNa meM vidyA aura AcaraNake honeke sAmAnya niyama banA karake kahatA hai, ki yadi brAhmaName vidyA aura AcaraNakA honA svAbhAvika hai, to vidyA aura AcaraNa vAtya ( patita ) brAhmaNameM bhI honA cAhie, kyoMki vrAtyabrAhmaNa bhI brAhmaNa hai / (zlo. bA.4/nyA. 266/445/4), (si. vi./ vR//5/2/317/16) 5. upacArachalakA lakSaNa nyA. sU./m.1-2/14/51 dharma vikalpanirdeze'rthasadbhAvapratiSedha upacAra cchalam // 14 // nyA. sU./bhA./1-2/14/51/7 yathA maJcA' krozantIti artha sadbhAvena pratiSedha' / maJcasthA. puruSAH krozanti na tu maJcA' krozanti / = upacAra arthame mukhya arthakA niSedha karake vaktAke vacanoMko niSedha karanA upacAra chala hai| jaise koI kahe, ki maMca rote haiM, to chalavAdI uttara detA hai, kahIM maMca jaise acetana padArtha bhI ro sakate haiM, ataeva yaha kahanA cAhie ki maMcapara baiThe hue AdamI rote haiN| (zlo. vA. 4/ nyA. 302/448/21), (si. vi./vR,/5/2/317/26) chahaDhAlA-50 daulatarAma (I 1768-1866) kRta tAttvika racanA (de. daultraam)| chahAra dazamIvrata-bahAra dazamivata iha prkaar| chaha supAtrako deya aahaar| (yaha bata zvetAmbara AmnAyameM pracalita hai) / (bata vidhAna saMgraha/pR0 130), (navalasAha kRta varddhamAna purANa) chAyA-(rA. vA./5/24/16-17/484/8)...prakAzAvaraNaM zarIrAdi yasyA nimittaM bhavati sA chAyA / 16 / sA chAyA dvedhA vyvtisstthte| kutH| tadvarNAdivikArAta pratibimbamAtragrahaNAcca / AdarzatalAdiSu prasannadravyeSu mukhAdicchAyA tadvarNAdipariNatA uplbhyte| itaratra pratibimbamAtrameva / -prakAzake AvaraNabhUta zarIra Adise chAyA hotI hai| chAyA do prakArakI hai-darpaNa Adi svaccha dravyome Adarzake raMga AdikI taraha mukhAdikA dikhanA tadvarNa pariNatA chAyA hai, tathA anyatra pratibimbamAtra hotI hai| (sa si 2/24/266/2), (ta. sA./3/69); (dra. saM./TI./16/53/10) chAyA saMkrAmiNI vidyaa-de0vidyaa|| chinnanimitta jJAna-de nimitt2| chUAchUta-(1) sUtakapAtaka vicAra-(de0 sUtaka ), (2) jugupsA bhAvakA vidhi niSedha-(de0 suutk)| (3) zUdrAdi vicAra-(de0 varNa vyvsthaa)| cheda-1 Section. (ja. pa./pra. 106 ) 2. cheda sAmAnyakA lakSaNa sa. si /7/25/366/3 karNa nAsikAdInAmavayavAnAmapanayanaM cheda' / kAna aura nAka Adi avayavoMkA bhedanA cheda hai| (rA. vA/7/ 25/3/553/20) 3. dharmasambandhI chedakA lakSaNa ramA. pa./32/342/21 para uddhRta haribhadrasUrikRta paJcavastuka caturthadvArakA shl|. naM.-"bajmANuTThANeNaM jeNa Na bAhijjae tayaM nniymaa| 2. chedanAke bheda Sa. khaM. 14/5,6/sU. 513-514/435 chedaNA puNa dasavihA / / 13 / NAma TThavaNA daviyaM sarIrabaMdhaNaguNappadesA ya / vallari aNuttaDesu ya uppaiyA paNNabhAve ya 514 / -chedanA dasa prakAra kI hai|513-naamchednaa, sthApanAchedanA, dravyachedanA. zarIrabandhanaguNa chedanA, pradezachedanA, ballarichedanA, aNuchedanA, taTachedanA utpAtachedanA, aura prajJAbhAvachedanA / 514 // 3. chedanAke bhedoMke lakSaNa gha. 14/5,6,514/434/11 tattha sacitta-acittadavyANi aNNe hito pudha kAUNa saNNA jANAvedi tti NAmacchedaNAvaNA duvihA sabbhAvAsabbhAva ThavaNabhedeNa / sA vi chedaNA hodi, tAe aNNesi davvANa sruuvaavgmaado| daviyaM NAma uppaadaadibhNglvrvnnN| taM pi chedaNA hodi, davvAdo davvaMtarassa paricchedadaM snnaado| Na ca eso asiddho daMDAdo jAyaNAdINaM pariccheduvalaM bhaado| paMcaNa sarIrANaM baMdhaNaguNo vi chedaNANAma, paNNAe chijamANasAdo, avibhAgapaDicchedapamANeNa chijjamANattAdo vaa| padeso vA chedaNA hodi, uDDhAhomajjhAdipadesehi savvadavANaM cheddsnnaado| kuDArAdIhi aDairukkhAdikhaMDaNaM vallaricchedo nnaam| paramANugadaegAdidavvasaMkhAe aNNesi kavANa saMkhAvagamo aNucchedo nnaam| athavA poggalAgAsAdINaM NivibhAgacchedo aNucchedo NAma / do hi vi taDehi NadIpamANaparicchedo athavAdavvANa samameva chedo taDacchedo NAma / rattIe iMdAuhadhUmakeuAdINamuppattI paDimAroho bhUmikapa-ruhirabarisAdao ca uppAiyA chedaNA NAma, etairutpAta rASTrabhaDga nRpapAtAditarkaNAt / madisudaohimaNapajjavakevalaNANehi chaddavvAvagamo papaNabhAvacchedaNA NAma / - 1. sacitta aura acitta dravyoMko anya dravyoMse pRthaka karake jo saMjJAkA jJAna karAtI hai vaha nAma chedanA hai| 2. sthApanA do prakArakI hai-sadbhAva sthApanA aura asadbhAva sthApanA / vaha bhI chedanA hai, kyoMki, usa dvArA anya dravyoM ke svarUpakA jJAna hotA hai| 3. jo utpAda sthiti aura vyaya lakSaNavAlA hai vaha dravya kahalAtA hai| vaha bhI chedanA hai, kyoki eka dravyase dUsare dravyakA jJAna hotA huA dekhA jAtA hai / yaha asiddha bhI nahIM hai, kyoMki, daNDase yojanAdikA pari jainendra siddhAnta koza
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ cheda prAyazcitta 307 jJAna hotA huA upalabdha hotA hai / 4. pA~ca zarIroMkA bandhunaguNa bhI chedanA hai, kyoMki, usakA prajJA dvArA cheda kiyA jAtA hai| yA avibhAgapraticcheda ke pramANase usakA cheda kiyA jAtA hai / 5. pradeza bhI chedanA hotI hai, kyoMki, Urdhva pradeza, atha pradeza aura madhya pradeza Adi pradezoke dvArA saba dravyoMkA cheda dekhA jAtA hai / 6. kuThAra Adi dvArA jaMgala ke vRkSa AdikA khaNDa karanA vallarichedanA kahalAtI hai|7 paramANugata eka Adi anyoMkI saMkhyAdvArA anya dravyokI saMkhyAkA jJAna honA aNucchedanA kahalAtI hai / athavA pudgala aura AkAza Adi nirvibhAga chedakA nAma aNucchedanA hai| donoM hI taToke dvArA nadIke parimANakA pariccheda karanA athavA dravyoM kA svayaM hI cheda honA taTacchedanA hai . rAtrime indradhanuSa aura dhUmaketu AdI utpatti tathA pratimArodha, bhUmikampa aura rudhirakI varSA Adi utpAdachedanA hai, kyoki ina utpAto ke dvArA rASTrabhaMga aura rAjAkA patana AdikA anumAna kiyA jAtA hai / 10. matijJAna, zrutajJAna, avadhilAna, mana:paryayajJAna yaura kevalajJAnake dvArA chaha dravyoMkA jJAna honA prajJAbhAvachedanA hai / * 4. taTa vallari va aNucchedanA meM antara gha.14/2-6-214/436/7 pA ca pavecchene eso padadi rAssa buddhikajja tANa basaricchede padadi, tassa paurUseyatAdI gA padadi, paramANupajjaM tcchedaabhaavaado| isa (taTacchedanA) kA pradezavedane antarbhAva nahIM hotA, kyoMki vaha buddhikA kArya hai| balla ricchedanAme bhI antarbhAva nahIM hotA, kyoMki vaha pauruSeya hotA hai / aNuccheda meM bhI antarbhAva nahIM hotA, kyoki isakA paramANu paryata cheda nahIM hotA / cheda prAyazcitta-- 1. cheda prAyazcittakA lakSaNa . sa.si /1/22/440/6 divasapakSamAsAdinA pravarjyAhApanaM cheda = divasa, pakSa, mahInA AdikI pravajyAkA cheda karanA chedaprAyazcitta hai / (rA.vA / 1/22/8/621/30): (bha.A /vi./6/32/21), (ta.sA./7/26), (cA. sA./143 / 1) | gha. 13/4.4.26/69/8 divasa-pala mAsa-ud-a-saMrarAdipariyA ghevUna itipariyAyAdo heTmibhUmI una do zAma pAyachittaM / = = eka dina, eka pakSa, eka mAsa, eka Rtu, eka ayana aura eka varSa Adi takakI dIkSA paryAyakA cheda kara icchita paryAya nIcekI bhUmikAme sthApita karanA cheda nAmakA prAyazcitta hai / 2. cheda prAyazcittake aticAra bha.A./vi./400/007/24 evaM sthAvicAra myUno jAto'hamiti saMkleza; | = = 'mai nyUna ho gayA hU~' aisA manameM saMkleza karanA cheda prAyazcita hai| 3. cheda prAyazcitta kisako kisa aparAdha meM diyA jAtA hai - de0 prAyazcitta / 4 | cheva vidhi Mediation Methiod ( pa/pra.106). chedopasthApaka yo. sA / a. 8/6 pravajyAdAyakaH sUri saMyatAnAM nigIryate / niryApakAH puna zeSAzchedopasthApakA matA // 6 // jo muni itara muniyoko dIkSA pradAna karatA hai vaha AcArya kahA jAtA hai aura zeSa muni chedopasthApaka kahe jAte hai (vizeSa dekho chedopasthApanA) (de nirmApaka / 2 ). chedopasthApanA chedopasthApanApi dIkSA dhAraNa karate samaya sAmu pUrNatayA sAmya rahaneko pratijJA karatA hai, parantu pUrNa nirmitAne adhika dera Tikane meM samartha na honepara vrata samiti guti Adi rUpa vyavahAra cAritra tathA kiyAnuAno meM apane ko sthApita karatA hai| punaH kucha samaya pazcAt avakAza pAkara sAmyatAmeM pahuMca jAtA hai aura punaH pariNAmoMke giranepara vikalpoMmeM sthita hotA hai| jabataka cAritramohakA upazama yA kSaya nahIM karatA tabataka isI prakAra jhUle meM jhUlatA rahatA hai| tahA~ nirvikalpa va sAmya cAritrakA nAma sAmAyika yA nikSaya cAritra hai, aura vikalpAtmaka pArikA nAma chedopasthApanA yA vyavahAra cAritra hai / . 1. chedopasthApanA cAritrakA lakSaNa pra. sA // 201 e khalu mUlaguNA samagANaM jiganarehi paNNattA te patto samaNo chedovAvago hodi / 2061 = ye ( vrata samiti Adi ) vAstava meM zramaNo ke mUlaguNa haiM, unameM prApta hotA huA zramaNa chedopasthApaka hai ( yo sA/a/8/8/ ). paM.saM./1/120 Na ya pariyA porAnaM jo hame appA paMcame dhamme so chedovaTThAgo jIvo / 130| = sAvadya paryAyarUpa purAnI paryAyako chedakara ahisAdi pA~ca prakArake yamarUpa dharmameM apanI AtmAko sthApita karanA chedopasthApanA saMyama hai| ( dha.1/1/1/123 / gA0] 100 / 372) (. saM. saM. 1/240) (go. jI // 409/880). sa.si /4/11/436/7 prabhAvakRtAnartha prabandhamitIce samyakpratikriyA dosthApanApanivRtti pramAda anarthaprabandhakA arthAt hisAdika anuSThAnakA vittoSa arthAta sarvathA yA karanepara jo bhale prakAra pratikriyA arthAt punaH vratoMkA grahaNa hotA hai vaha dopasthApanA cAritra hai. apanA vikalpoMkI nivRttikA nAmopasthApanA cAritra hai (rA. 2/6/18/60/610/11) (cA. sA/ 83/4 ) (go0 ka / jI. pra/247/794/4). yo.sA./yo / 101 hisAdi uparihAru kari jo appA hu Thavei / so biyaU cAritu muni jo paMcamaga me 2011 hisAvikakA yAga kara jo AtmAko sthira karatA hai, use dUsarA ( chedopasthApanA ) smjho| yaha pacama gatiko le jAne vAlA hai| gha. 1/1.1.123/300/1] sasyaikasya tasya dvitryAdibhedenopasthApana vratasamAropaNaM chedopasthApanazuddhisaMyamaH = usa eka ( sAmAyika ) vratakA cheda karaneko arthAt do tIna Adike bhedase upasthApana karaneko arthAt pratIke AropaNa karaneko dheopasthApanA-vRddhi-saMyama kahate hai| 1 tasA / 4/46 yatra hisAdibhedena syAga sAyakarmaNa zuddhi chedopasthApanaM hi tat |46| = jahaoNpara hiMsA corI ityAdi vizeSa rUpase bhedapUrvaka pApa kriyAkA tyAga kiyA jAtA hai aura vrata bhaMga ho jAnepara usakI prAttAdi ) zuddhi kI jAtI hai usako chedo pasthApanA kahate hai / pra. sAta / 201 mA nimAvi saMyamAthi rucenAna stanapAnAti tadA kevalakalyANamAtrArthinaH kuNDavasayAGgulIyAdiparigraha kila zreyAn na punaH sarvathA kalyANalAbha eveti saMpradhArya vikalpenAtmAnamupasthApayan pApako bhavati |jb ( zramaNa ) nirvikalpa sAmAyika saMyamameM ArUDhatA ke kAraNa jisameM lpika abhyAsa (sevana) nahIM hai aisI dazA cyuta hotA hai. rAma kevala suvarNamAtra ke arthIko kuNDala kaMkaNa agUThI Adiko grahaga karanA ( bhI ) zreya haiM, kintu aisA nahIM hai ki ( kuNDala ityAdikA grahaNa kabhI na karake ) sarvathA suvarNakI hI prApti karanA zreya hai, aisA vicAre / isI prakAra vaha zramaNa mUlaguNome vikalparUpase (bhedarUpase ) apaneko sthApita karatA huA chedopasthApaka hotA hai (ana0 pa 4/176/506). jainendra siddhAnta koza
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ chedopasthApanA 308 chedopasthApanA dra saM/TI/35/147/8 atha chedopasthApanaM kathayati-yadA yugapatsamastavikalpatyAgarUpe paramasAmAyike sthAtumazakto'yaM jIvastadA-paJcaprakAravikalpabhedena vratacchedena rAgAdivikalparUpasAvadyabhyo vivayaM nijazuddhAtmanyAtmAnamupasthApayatIti chedopsthaapnm| athavA chede batakhaNDe sati nirvikArasaMbittirUpanizcayaprAyazcittena tatsAdhakabahiraGgavyavahAraprAyazcittena vA svAtmanyupasthApanaM chedopasthAnamiti / - aba chedopasthApanAkA kathana karate hai-jaba eka hI samaya samasta vikalpoke tyAgarUpa parama sAmAyikameM, sthita hone meM yaha jIva asamartha hotA hai, taba vikalpa bhedase pA~ca batoMkA chedana honese ( arthAt eka sAmAyika vratakA pA~ca vratarUpase bheda ho jAneke kAraNa ) rAgAdi vikalparUpa sAvadhose apane Apako chaDAkara nija zuddhAtmAmeM upasthApana karanA; -athavA cheda yAnI vratakA bhaMga honepara nidhikAra nija AtmAnubhavarUpa nizcaya prAyazcittake balase athavA vyavahAra prAyazcittase jo nija AtmAme sthita honA so chedopasthApanA hai| cAhie aura yadi pA~ca yamarUpa hai to chedopasthApanAmeM antarbhAva honA caahie| saMyamako dhAraNa karanevAle puruSake dravyArthika aura paryAyAthika nayakI apekSA ina donoM saMyamose bhinna tIsare saMyamako sambhAvanA to hai nahIM, isalie parihAra zuddhi saMyama nahIM bana sktaa| uttara--nahIM, kyoki, parihAra Rddhi rUpa atizayakI utpattikI apekSA sAmAyika aura chedopasthApanAse parihAravizuddhi saMyamakA kathaMcit bheda hai| prazna-sAmAyika aura chedopasthApanArUpa avasthAkA tyAga na karate hue hI parihArazuddhirUpa paryAyase yaha jIva pariNata hotA hai, isalie sAmAyika aura chedopasthApanAse bhinna yaha saMyaya nahI ho sktaa| uttara-nahIM, kyoki, pahile avidyamAna parantu pIchese utpanna huI parihAra RddhikI apekSA una donoM saMyamose isakA bheda hai, ata' yaha bAta nizcita ho jAtI hai ki sAmAyika aura chedopasthApanAse parihArazuddhi saMyama bhinna hai| 1. sAmAyika chedopasthApanA va sUkSmasAmparAyameM kathaMcit bheda va abheda 2. sAmAyika va chedopasthApanAmeM kathaMcit bheda va abheda dha.1/1,9,1234370/2. sakalavatAnAmekatvamApAdya ekayamopAdAnAd dravyAthikanaya. sAmAyikazuddhisaMyamaH / tadevaikaM bataM paJcadhA bahudhA vA vipATaya dhAraNAt paryAyArthikanayaH chedopasthApanAzuddhisaMyama' / nizitabuddhijanAnugrahArtha dravyAthikanayAdezanA, mandadhiyAmanugrahArtha paryAyAthikanayAdezanA / tato nAnayoH saMyamayoranuSThAnakRto vizeSo'stIti dvitayadezenAnugRhIta eka eva saMyama iti ceSa doSaH, iSTatvAt / sampUrNa batoko sAmAnyakI apekSA eka mAnakara eka yamako grahaNa karanevAlA honese sAmAyika-zuddhisaMyama dravyArthikanayarUpa hai, aura usI eka vratake pA~ca athavA aneka prakArake bheda karake dhAraNa karanevAlA honese chedopasthApanAzuddhisaMyama paryAyAthikanayarUpa hai| yahaoNpara tIkSNa buddhi manuSyoke anugrahake lie dravyArthika nayakA upadeza diyA gayA hai ora manda buddhi prANiyoM kA anugraha karaneke lie paryAyAthika nayakA upadeza diyA gayA hai| isalie ina donoM saMyamomeM anuSThAna kRta koI vizeSatA nahIM hai / prazna-tatra to upadezakI apekSA saMyamako bhale hI do prakArakA kaha liyA jAve para vAstava meM to baha eka hI hai ! uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, yaha kathana hame iSTa hI hai| (dekho Age naM04 bhI); (sa si/7/1/343/5); (rA. vA/7/1/4/534/12) (dh.3/1,2,146/447/7)| dha. 3/12.146/446/1 tado je sAmAjhyasuddhisaMjadA te ceya chedovaTThAvaNasuddhisaMjadA hoti / je chedovaTThAvaNasuddhisaMjadA te ceya sAmAiyasuddhisaMjadA hoti tti / - isalie jo sAmAyikazuddhisaMyata jIva haiM, ve hI chedopasthApanAzuddhisaMyata hote haiN| tathA jo chedopasthApanAzuddhisaMyata jIva haiM, ve hI sAmAyikazuddhisaMyata hote haiM / 3. sAmAyika va chedopasthApanAkA parihAravizuddhise kathaMcit bheda dha 1/1,1,126/375/7 parihArazuddhisaMyata kimu ekayama uta paJcayama iti / kiM cAto yadyekayama sAmAyike'ntarbhavati / atha yadi paMcayamaH chedopasthApane'ntarbhavati / na ca saMyamamAdadhAnasya puruSasya dravyaparyAyAthikAbhyA vyatiriktasyAsti saMbhavastato na parihArasaMyamo'stoti na, parihArarddhaya tizayotpattyapekSayA tAbhyAmasya kthNcidbhedaat| tadpAparityAgenaiva parihAraddhiparyAyeNa pariNatatvAnna tAbhyAmanyo'nyaM saMyama iti cenna, prAgavidyamAnaparihArarddhayapekSayA tAbhyAmasya bhedaat| tataH sthitametattAbhyAmanyaH parihArasaMyamaH iti / -prazna-parihArazuddhi sayama kyA eka yamarUpa hai yA paoNca yamarUpa ? inameMse yadi eka yamarUpa hai to usakA sAmAyikame antarbhAva honA dha. 111,1,127/376/7 sUkSmasAparAyaH kimu ekayama uta paJcayama iti / kiMcAto yadya kayamaH paJcayamAnna muktirupazamazreNyArohaNaM vA sUkSmasAparAyaguNaprAptimantareNa tadudayAbhAvAt / atha paJcayamaH ekayamAnAM pUrvoktadoSau smaaddhaukete| athobhayayamaH ekayamapaJcayamabhedena sUkSmasAparAyANAM dvaividhyamApatediti / nAdyau vikalpAvanabhyupagamAt / na tRtIyavikalpoktadoSaH saMbhavati paJcai kayamabhedena saMyamabhedAmAvAt / yadya kayamapaJcayamau saMyamasya nyUnAdhikabhAvasya nibandhanAbevAbhaviSyatAM saMyamabhedo'pyabhaviSyat / na caivaM saMyama pratidvayoravizeSAt / tato na sUkSmasAMgarAyasaMyamasya tadvadvAreNa dvaividhyamiti / tadvAreNa saMyamasya dvaividhyAbhAve paJcavidhasaMyamopadeza kathaM ghaTata iti cenmApaTiSTa / tarhi katividhaH saMyamaH / caturvidhaH paJcamasya saMyamasyAnupalambhAt / -prazna-sUkSmasAparAyasaMyama kyA eka yamarUpa ( sAmAyika rUpa) hai athavA pacayamarUpa (chedopasthApanArUpa) inamese yadi ekayamarUpa hai to paMcayamarUpa chedopasthApanAse mukti athavA upazamazreNIkA ArohaNa nahIM bana sakatA hai, kyoMki, sUkSmasAMparAya guNasthAnakI prAptike vinA ye donoM hI bAteM nahIM bana skeNgii| yadi yaha paMcayamarUpa hai to ekayamarUpa sAmAyikasaMyamako dhAraNa karanevAle jIvo ke pUrvokta dono doSa prApta hote hai| yadi ise ubhaya yamarUpa mAnate haiM to eka yama aura paMcayamake bhedase isake do bheda ho jAyege? uttara-Adike do vikalpa to ThIka nahIM hai, kyoMki, vaisA hamane mAnA nahIM hai ( arthAda vaha kevala eka yamarUpa yA kevala paMcayamarUpa nahIM hai)| isI prakAra tIsare vikalpame diyA gayA doSa bhI sambhava nahIM, kyoMki, paMcayama aura ekayamake bhedase saMyamameM koI bheda hI sambhava nahIM hai| yadi ekayama aura paMcayama. saMyamake nyUnAdhikabhAvake kAraNa hote to saMyamameM bheda bhI ho jaataa| parantu aisA to hai, nahIM, kyoMki, sayamake prati donomeM koI vizeSatA nahIM hai| ata. sUkSmasAMparAya saMyamake una donoM (ekayamarUpa sAmAyika tathA paMcayamarUpa chedopasthApanA) kI apekSA do bheda nahI ho skte| prazna-to pA~ca prakArake saMyamakA upadeza kaise bana sakatA hai| uttara-yadi pA~ca prakArakA saMyama ghaTita nahIM hotA hai to mata hoo| prazna-to saMyama kitane prakArakA hai| uttara-saMyama cAra prakArakA hai, kyoki pA~cavaoN saMyama pAyA hI nahIM jAtA hai| bizeSArtha-sAmAyika aura chedopasthApanA sa yamameM vivakSA bhedase hI bheda hai, vAstavameM nahIM. ataH ve donoM milakara eka aura zeSa tIna (parihAra vizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathArakhyAta) isa prakAra saMyama cAra prakArake hote hai| jainendra siddhAnta koza
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ chedopasthApanA 309 jaMbUdvIpa prajJapti 5. sAmAyika va chedopasthApanAkA svAmitva sAmAnya Sa. kha 1/1,1/sUtra 125/374 sAmAiyacchedovaTThAvaNasuddhi-saMjadA pamattasaMjada-ppahuDi jAva aNiyaTTi tti / sAmAyika aura chedopasthApanA rUpa zuddhiko prApta saMyata jIva pramattasayatase lekara anivRttikaraNa guNasthAna taka hote haiM / (go. jI./m./467/878, 686/1128 ) ( dra. saM/ TI./3/148/8) ma. pu/74/314 caturthajJAnanetrasya nisrgblshaalinH| tasyAdyameva cAritraM dvitIyaM tu pramAdinAm / 14 / mana'paryayajJAnarUpI netrako dhAraNa karanevAle aura balase suzobhita una bhagavAnke pahilA sAmAyika cAritra hI thA, kyoMki dUsarA chedopasthApanA cAritra pramAdI jovoke hI hotA hai / ( ma. pu/20/170-172 ) / (dekho agalA zIrSaka) ( uttama saMhananadhArI jinakalpI muniyoko sAmAyika cAritra hotA hai tathAhInasaMhanana vAle sthavirakalpImuniyoMko chedopsthaapnaa)| 8. anya sambandhita viSaya 1. donoMme kSayopazama ba upazama bhAvake astitva sambandhI zaMkA / -(de0 sNyt/2)| 2. isa saMyamameM Ayake anusAra hI vyaya hotA hai| __ -(de0 maargnnaa)| 3. chedoparathApanAmeM guNasthAna mArgaNAsthAna Adike astitva sambandhI 20 prruupnnaaeN| -(de0 sata) / 4. sat , saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa ATha prruupnnaaeN| -- de vaha vaha nAma) / 5. isa saMyamame karmoke bandha udaya sattva viSayaka prruupnnaaeN| -(de0 vaha vaha naam)| 6. kAlakI apekSA sAmAyika va chedopasthApanAkA svAmitva jaMghAcAraNa-de0 Rddhi/4 jaMtuma.pu/24/103.105 jIna prANI ca jantuzca kSetrajJa puruSastathA / pumAnAtmAntarAmA cajJo jJAnItyasya paryayAH 1103 / jantuzca janmabhAk |10|-jiiv, prANI, jantu, kSetrajJa, puruSa, pumAra, AtmA, antarAramA, jJa aura jJAnI ye saba jIvake paryAyavAcaka nAma hai / 103 / kyoki yaha bAra bAra aneka janma dhAraNa karatA hai, isalie ise jantu kahate haiM // 10 // sa sA./2/10 bhavyAbhavyavibhedena dvividhAH santi jantavaH / bhavya aura abhavyake bhedase jantu yA jIva do prakArake hai| go.jI./jI.pra./365/776/11 caturgatisaMsAre nAnAyoniSu jAyata iti jantuHsaMsArI ityartha: / caturgatirUpa saMsArakI nAnA yoniyomeM janma dhAraNa karatA hai, isalie saMsArI jIvako jantu kahA jAtA hai| dh.1/1,1,2/120/2)| jaMbadIva paNNatti-1. A. padmanandi naM.4 (I0677-1043) dvArA racita, lokasvarUpa pratipAdaka, 2426 prAkRta gAthAbaddha, 13 adhikAro yukta grantha / (jai./2/75, 76) / mU.A./533-535 bAvIsaM titthayarA sAmAiyasaMjamaM uva disati / cheduvaThThAvaNiya puNa bhayavaM usaho ya vIro ya / 533 / AdIe dudhisodhaNa NihaNe taha suTchu duraNupAle y| purimA ya pacchimA vi hu kappAkappaNa jANaMti / 535 // =ajitanAthako Adi lekara bhagavAn pArzvanAtha paryaMta bAvIsa tIrthaMkara sAmAyika saMyamakA upadeza karate haiM aura bhagavAn RSabhadeva tathA mahAvIra svAmI chedopasthApanA saMyayakA upadeza karate hai / 533 / Adi tIrtha meM ziSya saralasvabhAvI honese duHkha kara zuddha kiye jA sakate haiN| isI taraha antake tIrtha meM ziSya kuTila svabhAvI honese dukhakara pAlana kara sakate haiN| jisa kAraNa pUrva kAlake ziSya aura pichale kAlake ziSya pragaTarItise yogya ayogya nahI jAnate isI kAraNa anta tIrtha me chedopasthApanAkA upadeza hai / 535 / ( ana.gha/4/8/617 ) ( aura bhI de pratikramaNa/2) go.ka /jo.pra./547/714/5 tata eva zrIvarddha mAnasvAminA proktanottamasaMhananajinakalpAcaraNapariNateSu tadekadhA cAritraM / paJcamakAlasthavirakalpAlpasaMhananasaMyamiSu trayodazadhoktaM =tAhIta zrIvarddhamAna svAmI kari pUrvale uttama sahananake dhArI jinakalpa AcaraNarUpa pariNae muni tinake so sAmAyikarUpa eka prakAra hI cAritra kahA hai| bahuri paMcamakAla viSai sthavirakalapI hInasaMhanana ke dhArI ti niko so cAritra teraha prakAra kahyA hai| de0 niryApaka/1 meM bha0 A././671 kAlAnusAra cAritrameM hInAdhikatA AtI rahatI hai| 7. jaghanya va utkRSTa labdhikI apekSA sAmAyika chedopasthApanAkA svAmitva dha.7/2,11,168/064/3 evaM savvajaNNaM sAmAiyacchedovachAvaNasuddhisaMjamassa laTThiANaM kassa hodi micchattaM paDibajjamANasaMjadassa carima sme| gha.7/2,11,171/566/8 esA kassa hodi / carimasamayaaNiyaTTissa / / prazna--sAmAyika-chedopasthApanA-zuddhisayamakA yaha sarva jaghanya labdhisthAna kisake hotA hai ! uttara-yaha sthAna mithyAtvako prApta honevAlesaMyatake antima samayameM hotA hai| prazna-(sAmAyika-chedopasthApanA zuddhisayamakI) yaha ( utkRSTa ) labdhi kisake hotI hai / uttara-antima samayavartI anivRttikaraNake hotI hai| dova saMghAyaNo-zvetAmbarAcArya zrIharibhadrasUri (I0480528) kRta, lokasvarUpa pratipAdaka, prAkRta gAthAbaddha eka grantha / jaMbUdvIpa-1. yaha madhyalokakA prathama dvIpa hai (dekho loka/3/1)1 2. jambU dvIpa nAmakI sArthakatA sa.si./3/6/212/8 ko'sau / jmbuudviip| kathaM jambUdvIpa' / jambUvRkSopalakSitatvAt / uttarakurUNAM madhye javRkSo'nAdinidhanaH pRthivIpariNAmo'kRtrimaH saparivArastadupalakSito'yaM dvIpaH / prazna-ise jambUdvIpa kyo kahate hai| uttara-uttarakurume anAdinidhana pRthivImayI akRtrima aura parivAra vRkSoMse yukta jambUvRkSa hai, jisake kAraNa yaha jambUdvIpa kahalAtA hai| (raavaa./3/7/1/166/14)| jaMbUdvIpa prajJapti-1. aMga zrutajJAnakA eka bheda-de0 zrutajJAna/III 2. A. amitagati (I0663-1016) dvArA racita, lokasvarUpa jainendra siddhAnta koza
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaMbUdvIpa samAsa janma 310 jaTAya-(pa. pu./41(zloka na0) sItA dvArA banameM zrI sugupti muni rAjake AhAradAnake avasarapara (24) vRkSapara baiThe gRddha pakSIko apane pUrva bhava smaraNa ho Aye (33) bhaktise Akara vaha munirAjake caraNoMme gira par3A aura unake caraNa prakSAlanakA jala pIne lgaa|42-43| sItAke pUchane para munirAjane usake pUrva bhava khe| aura pakSIko upadeza diyA / 146 / tadanantara munirAjake AdezAnusAra rAmane usakA pAlana kiyA / 150 munirAjake pratApase usakA zarIra svarNamaya bana gayA aura usameM se kiraNeM nikalane lgiiN| isase usakA nAma jaTAyu paDa gayA / 164 / phira rAvaNa dvArA sItA haraNake avasara para sItAkI sahAyatA karate hue rAvaNa dvArA zaktise mArA gyaa| 65-84 / jaTAsiMhanandi- jaTAsiMhanandikA dUsarA nAma jaTAcArya bhI thaa| Apake sarapara avazya ho lambI lambI jaTAe~ rahI hoMgI, jisase ki inakA nAma jaTAsiha par3A thaa| Apa 'koSaNa' dezake rahane vAle the| vahA~ 'pallava' nAmakI 'guNDa' nAmakI pahADIpara Apake caraNa bane hue hai| Apa apane samayameM bahuta prasiddha virAgI the| isIlie ApakA smaraNa jinasena nayasena Adi, aneko prAcIna AcAryoM ne kiyA hai| kRti-varAga cAritra / samaya-kavi bhAravI (I. za. 7) ke pazcAta aura udyotana sUri (I za.) ke pUrva / ata I. za 7-8 ke madhya / (tii./2/262-264)| pratipAdaka, saMskRta zlokabaddha, eka grnth| 3. A. zaktikumAra (I0 za.11) dvArA racita lokasvarUpa pratipAdaka, saMskRtazloka baddha eka grnth| jaMbadvIpa samAsa-A. umAsvAmI ( I0 za0 1-2) kRta, loka svarUpa pratipAdaka, saMskRta gadyameM racita eka grantha / jaMbamati-bharatakSetra AryakhaNDakI nadI-de0 mnussy/4| jaMbavakSa-1. jambUdvIpake uttarakurume sthita eka anAdinidhana vRkSa tathA isakA parivAra / de loka/3/13 / 2. yaha vRkSa pRthivIkAyika hai banaspatikAyika nahIM-de0 vRkSa / jaMbuzaMkapura-vijayAdhako dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / jaMbasvAmI-(ma pu./76/zloka naM0) pUrvabhavameM brahmasvargakA indra (31) vartamAna bhavame seTha arhdaaskaa| mAtA pitA bhogo meM phaMsAnekA prayatna karate hai, para svabhAvase hI virakta honeke kAraNa bhogoMkI bajAya jinadIkSAko dhAraNa kara antima kevalI hue (36-122 ) / zrutAvatArakI paTTAvalIke anusAra Apa bhagavAn vIrake pazcAta tRtIya kevalI hue / samaya-vI. ni. 24-62 (I0 puu0503-465|-de0 itihAsa/4/4 jaMbasvAmI caritra-paM0 rAjamalla (I0 1575-1563) dvArA racita saMskRta kAvya / 2400 pada 13 sarga / (tii/4/73)| jagajIvana-bAdazAhajahA~gIrake samayameM huethe| vi.1701 meM Apane 50 banArasIdAsajI bikharI huI kavitAoMkA'banArasI vilAsa ke rUpameM saMgraha kiyA hai| samaya-vi. za. 17 kA anta 18 kA pUrva / (tI/4/260) jagata-loka / jagata kusuma-rucaka parvatakA eka kUTa ( de0 loka 5/13 / jagataghana-(jagata zreNI) =343 rAjU / (rA. bA./3/38/7/208/ 28) (ja.pra./pra /206) (dha, 4/pR0 12/vishessaarth)| jagatapratara-(jagata zreNI)-46 rAjU World surface, a measure of area. ( rA. vA /3/38/7/208/28 ) (ja. pra./pra/206) (dha.4/pR0 11/vishessaarth)| jagatazreNI-7 rAjU pramANa loka paMkti (dha.4/pR0 11/vizeSArtha ) (ja. pa./pra/206 ) / rAvA./3/38/7/208/66 dhanAMgula ( addhApalya/asaM-varSake smy)| jagatasuMdarIprayogamAlA-A. yazaHkIti (I0 za0 13) ko eka rcnaa| jagataMga-rASTrakUTakA rAjA thA / isane apane bhAI indrarAjako sahA yatAse kRSNarAja prathamake putra zrIvallabha ( govinda dvitIya) ko yuddhameM parAsta karake za. saM 716 meM usakA rAjya (barddhamAnapurakI dakSiNa dizA) chIna liyA thaa| isIlie isakA nAma govinda tRtIya bhI kahA jAtA hai| amoghavarSa prathama isIkA putra thaa| rAjyakAla -za. saM. 716-735 ( I0 714-813)-de0 itihAsa /2/5 // (Sa. kheM /pra. 1/A.N. up); (pa.vaM 1/pra.36/H.L. Jain (A. anu/pra. 10/A.N. up & H.L.Jain); (ka. pA. 1/pra. 73/paM0 mahendra ) (ma.pu. pra/pra41/50 pannAlAla ) / jATala-ma./74/68) eka brAhmaNa putr| yaha vartamAna bhagavAnakA dUravartI pUrva bhava hai| dekho 'barddhamAna' / jar3a-jIvako kathaM cit jaDa kahanA-de0 jIva/1/3 / jatukarNa-eka vinayavAdI-de0 vainayika / janaka-1-(pa.pu /26/121 ) mithilApurIke rAjA sItAke pitaa| 2-videhakA rAjA thaa| apara nAma ugrasena thaa| samaya-I.pU. 1420 (bhAratI itihAsa/pu.1/pR 286) janakapuro-mithilApurI jo aba darabhaMgA ( videha ) meM hai / (ma.pu / pra.50/paM. pannAlAla ) / janapadadha.13/5.6,63/335/5 desassa egadeso jaNavao NAma, jahA srsenngaandhaar-kaasii-avnti-aado| -(aMga, baMga Adi deza kahalAte haiM ) dezakA ekadeza janapada kahalAtA hai| yathA-zUrasena, gAndhAra, kAzI, avantI aadi| janapada satya-de0 sty/1| jannAcArya-ratna tathA paunna ke samakakSa kannaDa kavi / kRti ananta nAtha purANa / samaya-I. 1170-1225 (tii./4/306)| janma-jIvoMkA janma tIna prakAra mAnA gayA hai, garbhaja, saMmUrchana va upapAdaja / tahA~ garbhaja bhI tIna prakArakA hai jarAyuja, aNDaja, potj| tahA~ manuSya tiryaMcoMkA janma garbhaja va saMmUrcchana do prakArame hotA hai aura deva nArakiyoMkA kevala upapAdaja / mAtAke garbhase utpanna honA garbhaja hai, jo jera sahita yA aNDe meM utpanna hote haiM ve jarAyuja va aNDaja hai, tathA jo utpanna hote hI dauDane lagate hai ve potaja haiN| idhara-udharase kucha paramANuoMke mizraNase jo svataH utpanna ho jAte haiM jaise meMDhaka, ve saMmUrcchana haiN| deva nArako apane utpatti sthAnameM isa prakAra utpanna hote haiM, mAno sotA huA vyakti jAga gayA ho, vaha upapAdaja janma hai| samyagdarzana Adi guNa vizeSoMkA athavA nAraka, tiyacAdi paryAya vizeSoM meM vyaktikA janma ke sAtha kyA sambandha hai vaha bhI isa adhikArameM batAyA gayA hai| jagadekamalla-I0 1024 ke eka rAjA the (si. vi./pra./05/ zilAlekha / jagamohanadAsa-dharmaratnodyotake kartA, ArA nivAsIeka hindI kavi / samaya-lagabhaga vi 1865 (I. 1807) / (tii/4/305)| jainendra siddhAnta koza
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma sUcIpatra janma sAmAnya nirdeza janmakA lkssnn| yoni va kula tathA janma va yonimeM antara -de0 yoni, kula / janmase pahale jIva-pradezoMke saMkocakA niyama / vigraha gatimeM ho jIvakA janma nahIM mAna skte| Ayake anusAra hI vyaya hotA hai -de0 maargnnaa| gatibandha janmakA kAraNa nahI Ayu hai|| -de0 aayu/2| cAroM gatiyoMmeM janma lene sambandhI pariNAma / -de0 aayu/3| janmake pazcAt bAlakake jAtakarma Adi -de0 sNskaar/2| 2 | garbhaja Adi janma vizeSa kA nirdeza janmake bhed| boye gaye bIjameM bIjavAlA hI jIva yA anya koI bhI jIva utpanna ho sakatA hai| upapAdaja va garbhaja janmoMkA svaamitv| sammUcchima janma -de0 smmuurchn| upapAdaja janmakI vishesstaaeN| vIrya pravezake sAta dina pazcAt taka jIva garbhameM A sakatA hai| isalie kadAcit apane vIryase svayaM apanA bhI putra honA sambhava hai| garbhavAsakA kAla prmaann| raja va vIryase zarIra nirmANakA krama / sAsAdana guNasthAnameM jIvoMke janma sambandhI matabheda narakameM janmakA sarvathA niSedha hai| anya tIna gatiyoMmeM utpanna hone yogya kAla vizeSa paMcendriya tiryaMcoMmeM garbhaja saMzI paryAptameM hI janmatA hai, anyameM nhiiN| asaMziyoMmeM bhI janmatA hai| vikalendriyoM meM nahIM jnmtaa| vikalendriyoMmeM bhI janmatA hai| ekendriyoMmeM janmatA hai| ekendriyoMme nahIM jnmtaa| bAdara pRthivI, apa va pratyeka banaspatimeM janmatA hai anya kAyoMmeM nhiiN| bAdara pRthivI Adi kAyikoMmeM bhI nahIM jnmtaa| dvitIyopazamase prApta sAsAdana vAlA niyamase devoMmeM utpanna hotA hai -de0 mrnn/3| ekendriyoMmeM utpanna nahIM hote balki unameM mAraNAntika samudghAta karate haiN| donoM dRSTiyoMkA samanvaya / 5 vA samyagdarzanameM jIvake janma sambandhI niyama abaddhAyuSka samyagdRSTi uccakula va gatiyoM AdimeM hI janmatA hai, nIcameM nhiiN| baddhAyuSka samyagdRSTiyoMkI cAroM gatiyoMmeM utpatti sambhava hai| parantu baddhAyuSka una-una gatiyoMke uttama sthAnoM meM hI utpanna hotA hai nIcoMmeM nhiiN| baddhAyuSka kSAyika samyagdRSTi cAroM gatiyoMke uttama sthAnomeM utpanna hotA hai| narakAdi gatiyoMmeM janma sambandhI zaMkAe~ -de0vaha baha naam| kRtakRtyavedaka sahita jIvoMke utpatti krama sambandhI niyama / upazamasamyaktva sahita devagatimeM hI utpanna honekA niym| -de0 bhrnn/3| samyagdRSTi maranepara puruSavedI hI hote haiM / jIvoMke upapAda sambandha kucha niyama 3 tathA 5-14 guNasthAnoM meM upapAdakA abhAva -de0 kssetr/3| mArgaNAsthAnoMmeM jIvake upapAda sambandhI niyama va prarUpaNAe~ -de0 kssetr/3,4| carama zarIriyoM va rudrAdikoMkA janma cauthe kAlameM hI hotA hai| acyutakalpase Upara saMyamI hI jAte hai| laukAntikadeboMmeM janmane yogya jIva / saMyatAsaMyata niyamase svargameM jAtA hai| nigodase Akara usI bhavase mokSakI sambhAvanA / kaunasI kaSAyameM marA huA kahA~ janmatA hai| lezyAoMmeM janma sambandhI sAmAnya niyama / mahAmatsyase marakara janma dhArane sambandhI matabheda -de0 mrnn/5/6| naraka va devagatimeM jIvoMke upapAda sambandhI antara prruupnnaa| -de0 antr/4| satkarmika jIvoMke upapAda sambandhI -de0 vaha vaha krm| | gati agati cUlikA 1 tAlikAoMmeM prayukta saMketa / 2 | kisa guNasthAnase marakara kisa gatimeM upje| jainendra siddhAnta koza
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma 3 manuSya batiyaMcagatise cayakara devagati meM utpatti sambandhI / narakagati utpattikI vizeSa prarUpaNA / 4 5 gatiyoM meM praveza va nirgamana sambandhI guNasthAna / gatimArgaNAkI apekSA gati prApti / indriya kAya va yogakI apekSA gati prApti / -de0 janma / 6/6 meM citi / janna /6/5 / veda mArgaNAko apekSA gati mAsi kaSAya mArgaNAkI apekSA gati prApti * * - de0 janma /5/61 jJAna va saMgama mArgaNAkI apekSA gati prApti - de0 janma /6/3 / lezyAko apekSA gati prApti samyaktna mArgaNAkI apekSA gati mApta - de0 janma /3/4 bhavyatva, saMjJitva va AhArakatvakI apekSA gati prApti -de0 janma /6/6 / 8 saMhananakI apekSA gati prApti zalAkA puruSoMkI apekSA gati prApti / 9 10 narakagati punaH punaH bhayadhAraNako sImA * paryAtako punaH punaH bhavadhAraNakI sImA -de0 Ayu/7 samyagdRSTikI bhavadhAraNa sImA - 30 samyagdarzana // sallekhanAgata jIvakI bhavadhAraNa sImA - de0 sallekhanA / 1 / 11 guNotpAdana tAlikA kisa gatise kisa gatimeM utpanna hokara kauna guNa utpanna kare 1. janma sAmAnya nirdeza 1. janmakA lakSaNa rA. vA / 2 / 34/1/5 devAdizarIranivRttau hi devAdijanmeSTam | = = deva AdikoMke zarIrakI nivRttiko janma kahA jAtA hai| rA. vA/4/42/4/250/15 ubhayanimittavazAdAtmApayamAna bhAvaH jAyata ityasya viSayaH / yathA manuSya gatyAdinAmakarmodayApekSayA AtmA manuSyAditvena jAyata ityucyate / bAhya Abhyantara donoM nimittoM se AtmalAbha karanA janma hai, jaise manuSyagati Adike udayase jIva manuSya paryAyarUpase utpanna hotA hai / bha, A / vi / 25/05/14 prANagrahaNaM janma prANoMko grahaNa karanA janma hai| = 312 2. janma dhAraName pahile jIvapradezoM ke saMkocakA niyama dha. 4 / 1.3,2/29/6 uvavAdo eyaviho / so ki uppaNNapaDhamasamae caiva hoditya ugadIe upamA sentaM bahu samyadi, saMko cidAsesajIvapadesAdo / upapAda eka prakArakA hai, aura vaha bhI 2. garbhaja Adi janma vizeSoMkA nirdeza utpanna honeke pahile samayameM hI hotA hai / upapAda meM Rjugatise utpanna hue jIvoMkA kSetra bahuta nahIM pAyA jAtA hai, kyoMki isameM jIva ke samasta pradezoMkA saMkoca ho jAtA hai / 3. vigrahagati meM hI jIvakA navIna janma nahIM mAna sakate rA. yA/2/34/9/142/3 manuSyastairyagyono yA vinAyuH kArmaNakAmayogastho devAdigatyudayAd devAdivyapadezabhAgiti kRtvA tadevAsya janmeti matamiti tatra kiM kAraNam zarIranirvA devAnivRtI hi devAdiSTam paznamanuSya va si pAyuke cinna ho jAnepara kArmagakAyayogame sthita arthAt vigraha gati meM sthita jIvako devagatikA udaya ho jAtA hai; aura isa kAraNa usako devasaMjJA bhI prApta ho jAtI hai| isalie usa avasthAme hI usakA janma mAna lenA caahie| uttara- aisA nahIM hai, kyoMki zarIrayogya pudgaloMkA grahaNa na honese usa samaya janma nahIM mAnA jaataa| devAdikoM ke zarIrakI niSpattiko hI janma saMjJA prApta hai / 2. garbhaja Adi janma vizeSoMkA nirdeza 1. janmake bheda 1 rA.sU / 2 / 11 samma nagada janma 31 sa.si./ 2 / 31/287/5 ete trayaH saMsAriNAM jIvAnAM janmaprakArAH / = sammUrcchana, garbhaja aura upapAdaja ye ( tIna ) janma hai / saMsArI jIvoM meM tInoM janma ke bheda hai (rA. vA/2/31/4/140/30). 2. boye gaye bIja bIjavAlA hI jIva yA anya koI jIva utpanna ho sakatA hai go.jI./mU./100/428 bhIje jogI jIvo caMkamadi so va aggo thaa| jevi yamunAdIyA te pasemA padamadAra mUlako Adi devara jisane vIja kahe gaye haiM ve jIvake upajaneke yonibhUta sthAna haiN| usameM jala va kAla AdikA nimitta pAkara yA to usa bIja vAlA hI jIva aura yA koI anya jIva utpanna ho jAtA hai| 1 2. upapAdana va garbhaja janmoMkA svAmitva si./4/24 patI manjasamma khuda medA 2648 ti.pa./5/213 utpattI tiriyANaM ganbhajasammucchima tti pattekkaM / manuSyoM kA janma garbha va sammAna ke medase do prakArakA hai 1214 tiryacaukI utpatti garma aura sammAna janmane hotI hai 11631 go.jI.su / 10-12 /212 vAdA suraNiriyA ganjasamucimA para tiriyA |... | paMcitiriganjasammucizmA tirikvANaM / bhogabhUmA ganbhabhavA NarapuNNA ganbhajA caiva // 11 // ubavAdaganbhajesu ya ladviappajjattagA Na niyameNa |...|hraa = deva aura nArakI upapAda janmasaMyukta hai | manuSya aura tiyaMca 'yathAsambhava garbhaja aura sampUrcchana hotA hai| paMcendriya tiraMca garbhaya aura samphana donoM prakArake hote haiM (vikalendriya va ekendriya sammUrcchana hI hote haiM ) tiryaJca yonimeM bhogabhUmiyA tiyaMca garbhaja hI hote haiM aura paryApta manuSya bhI garbhaja hI hote haiN| upapAdaNa aura garbhaja jIvoM meM niyamase nahIM hai sammohI hote haiN| sU./2/34 devanArakANAmupapAdaH 134) - deva va nArakiyoMkA janma upapAda hI hotA hai| ( mU. A / 1131 ) jainendra siddhAnta koza
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ 313 3. samyagdarzanameM jIvake janma sambandhI niyama 4. upapAdaja janmakI vizeSatAe~ ti pa./2/313-314 pAveNaM girayabile jAdUrNa tA muhuttagaMmette / chappajjattI pAtriya Akassiyabhayajudo hodi / 313 // bhIdIe kaMpamANo calidaM dukkheNa paTThio sNto| chattIsAUhamajjhe paDidUrNa tattha uppalai // 31 // -- nArakI jIva pApase narakabilameM utpanna hokara aura eka muhUrta mAtra kAlame chaha paryAptiyoMko prApta kara Akasmika bhayase yukta hotA hai / 313 / pazcAt vaha nArakI jIva bhayase kA~patA huA bar3e kaSTase calaneke lie prastuta hokara aura chattIsa Ayudhoke madhya meM girakara vahA~se uchalatA hai ( uchalanekA pramANa-de0 nrk/2)| ti pa /8/967 jAyate suraloe ubabAda pure mahArihe sayaNe / jAdA ya muhatteNa eppajjattIo pArvati 567 / - deva suralokake bhItara upapAdapura meM mahAdha zayyApara utpanna hote haiM aura utpanna hone para eka muhUrta me hI chaha paryAptiyoko bhI prApta kara lete haiM 15675 praveza honepara vIryakA kalala banatA hai, jo dasa dina taka kAlA rahatA hai aura agale 10 dinataka sthira rahatA hai / 10071 dUsare mAsa vaha budabudarUpa ho jAtA hai, tIsare mAsameM usakA ghaTTa banatA hai aura cauthe mAsameM mAMsapezIkA rUpa dhara letA hai / 1008) pA~caveM mAsa usameM pA~ca 'lava ( aMkura ) utpanna hote haiN| nIceke aMkuroMse do paira, Upara ke aMkurase mastaka aura bIcake aMkuroMse do hAtha utpanna hote haiN| chaThe mAsa ukta pA~ca aMgoMkI aura A~kha, kAna Adi upAMgoMkI racanA hotI hai / 1006 / sAtaveM mAsa una avayavoMpara carma va roma utpanna hote haiM aura AThaveM mAsa vaha garbhameM hI hilane-Dulane lagatA hai| navameM yA dasaveM mAsa baha garbhase bAhara AtA hai / 1010 / AmAzaya aura pakvAzayake madhya baha jerase lipaTA huA nau mAsa taka rahatA hai / 1012 / dA~tase cabAyA gayA kaphase gIlA hokara mizrita huA aisA. mAtA dvArA bhukta anna mAtAke udarameM pittase milakara kaDayA ho jAtA hai / 1815 // vaha kaDDA anna eka-eka bindu karake garbhastha bAlakapara giratA hai aura vaha use sarvAMgase grahaNa karatA rahatA hai 11016 / sAtaveM mahInemeM jaba kamalake DaMThalake samAna dIrgha nAla paidA ho jAtA hai taba usake dvArA uparokta AhArako grahaNa karane lagatA hai| isa AhArase usakA zarIra puSTa hotA hai / 1011 5. vIryapravezake sAta dina pazcAta taka jIva gama meM A sakatA hai yazoghara caritra/ pR0 106 vIrya tathA raja milaneke pazcAt 7 dina taka jIva usameM praveza kara sakatA hai, tatpazcAta vaha stravaNa kara jAtA hai| 3. samyagdarzana meM jIvake janma sambandhI niyama 3. isalie kadAcit apane vIryase svayaM bhI apanA putra honA sammava hai yazodhara caritra | pR0 106. apane vIrya dvArA bakarI ke garbha meM svayaM marakara utpanna huaa| 7. garbhavAsakA kAla pramANa dha 10/4,2,4,58/278/8 gabhammipadidapaDhamasamayappahADi ke vi sattamAse ganbhe acchidUNa gambhAdo hissaraM ti, kevi aTThamAse, kevi NavamAse, ke vi dasamAse, acchidUNa ganbhAdo NipphiDaM ti |-grbh meM Aneke prathama samayase lekara koI sAta mAsa garbha meM rahakara usase nikalate hai, koI ATha mAsa, kaI nau mAsa aura koI dasa mAsa rahakara garbhase nikalate haiN| 1. abaddhAyuSka samyagdRSTi ucca kula va gatiyoM AdimeM hI janmatA hai nIca meM nahIM ra. ka.zrA/35-36 samyagdarzanazuddhA nArakatiryaDnasakastrItvAni / duSkulavikRtAlpAyurdaridratA ca brajanti naapyvtikaaH|3| ojastejo vidyaaviiryyshovRddhivijyvibhvsnaathaaH| mahAkulA mahArthA mAnavatilakA bhavanti darzanapUtA. 136-jo samyagdarzanase zuddha haiM ve batarahita honepara bhI naraka, tiyaca, napaMsaka va strIpaneko tathA nIcakula, viklAMga, alpAyu aura daridrapaneko prApta nahIM hote haiM / 35 // zuddha samyagdRSTi jIva kAnti, pratApa, vidyA, vIrya, yazakI vRddhi, vijaya vibhavake svAmI uccakulI dharma, artha, kAma, mokSake sAdhaka manuSyoMmeM ziromaNi hote haiM / 36 / (dra. saM./TI./41/178/8 para uddhRt)| dra. saM./TI./41/178/7 idAnIM yeSAM jIvAnAM samyagdarzanagrahaNAtpUrvamAyurvandho nAsti teSAM vratAbhAve'pi naranArakAdikutsitasthAneSu janma ne bhavatIti kathayati / - aba jina jovoMke samyagdarzana grahaNa honese pahale AyukA bandha nahIM huA hai, ve bata na honepara bhI nindanIya nara nAraka Adi sthAnoM meM janma nahIM lete, aisA kathana karate haiN| ( Age uparokta zloka uddhRta kiye haiN| arthAt uparokta niyama abaddhAyuSkake lie jAnanA baddhAyuSkake lie nhiiN)| kA. a./mU /327 sammAiTThI jovo duggadi herdU Na baMdhade kamma / bahu bhavesa badadusamma taM pi NAsedi / 3271 =samyagdRSTi jIva aise karmokA bandha nahIM karatA jo durgatike kAraNa haiM balki pahale aneka bhavomeM jo azubha karma bA~dhe haiM unakA bhI nAza kara detA hai| 8. raja va vIryase zarIra nirmANakA krama bha.A /bhU./1007-1017 kalalagada dasarataM acchadi kalusakida ca dasarataM / thirabhUdaM dasarataM acchavi gabhammi taMbIyaM / 1007) tatto mAsaM buDhacudabhUdaM acchadi puNo bighnnbhuudN| jAyadi mAseNa tado maMsapesI ya mAseNa / 1008 / mAseNa paMcapulagA tatto huti hu puNo vi mAseNa / aMgANi ubaMgANi ya Narassa jAyaM ti gambhammi / 1004 // mAsammi sattame tassa hodi cmmnnhromnnippttii| phaMdaNamaTThamamAse Navame isame ya NiggamaNaM / 1010 / AmAsayammi pakkAsayassa uvari amejhamajjhabhima / vasthipaDalapacchaNNo acchai gambhe hu NavamAsaM 11012 // dantehiM cavidaM bolaNaM ca sibheNa melidaM sNt| mAyAhAripamaNNaM juttaM piroNa kaDueNa 11011 bamigaM amejhasarisaM bAdaviojidarasa khalaM gnbhe| AhAredi samaMtA ubari thippaMtaga Nicca 11016 to sattamammi mAse uppalaNAlamarisI havaha nnaahii| tatto pAe bamiya taM AhAredi NAhIe 110171 -mAtAke udarameM vIryakA 2. baddhAyuSka samyagdRSTikI cAroM gatiyoM meM utpatti saMbhava hai go. jI./jI. pra./127/238/15 mithyAdRSTayasaMyataguNasthAnamRtAzcatunatiSu...cotpadyante / -mithyAdRSTi aura asaMyata guNasthAnavartI cAroM gatiyoM meM utpanna hote haiN| jainendra siddhAnta koza bhA0 2-40
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma 314 4. sAsAdaname jIvoMke janmasambandhI matabheda 3. parantu baddhAyuSka una-una gatiyoMke uttama sthAnoM meM hI utpanna hote haiM nIca!meM nahI *.saM. prA./1/163 chasu heTTimAsu puDhavIsu joisavaNabhavaNasavva itthIsu / bArasa micchAvAde sammAiTThIsu Nasthi uvvaado| prathama pRthiviyoMke binA adhastha chahoM pRthiviyoM meM, jyotiSI vyantara bhavana-vAsI devoM meM sarva prakArakI striyoM meM arthAt tiryacinI manuSyaNI aura deviyoM meM tathA bAraha mithyAvAdoMmeM arthAt jinameM kevala mithyAtva guNasthAna hI sambhava hai aise ekendriya vikalendriya aura asaMjJIpaMcendriya tiyacoke bAraha jIvasamAsoMmeM, samyagdRSTi jIvakA utpAda nahIM hai, arthAt samyaktva sahita hI marakara iname utpanna nahIM hotA hai| (dha. 1/1,1.26/gA. 133/206); (go.jI./mU./126/336) / dra.saM./TI./41/176/2 idAnIM samyaktvagrahaNAtpUrva devAyuSkaM vihAya ye batAyuSkAstAn prati samyaktvamAhAtmyaM kathayati / hechimachappuDhavINaM joisavaNabhavaNasavvaicchINaM / puNNidare Na hi samaNo NArayApuNNe / (go. jI./mU./138/336) / tamevArtha prakArAntareNa kathayatijyotirbhAvanabhaumeSu SaTsvadhaH zvabhrabhUmiSu / tiryakSu nRsurastrISu saddRSTineva jaayte| aba jinhoMne samyavatva grahaNa karaneke pahale hI devAyuko choDakara anya kisI AyukA bandha kara liyA hai unake prati samyaktvakA mAhAtmya kahate haiN| ( yahA~ do gAthAe~ uddhRta kI haiN)| (go. jI./mU /128/336 se)-prathama narakako choDakara anya chaha narakoM meM jyotiSI, vyantara va bhavanavAsI devoMmeM, saba strI liMgoM meM aura tiryacoMmeM samyagdRSTi utpanna nahIM hote| (go. jI./ mU./128) / isI Azayako anya prakArase kahate haiM-jyotiSI, bhavanavAsI aura vyantara devoMmeM, nIceke 6 narakoMkI pRthiviyoMmeM, tithaMcoMmeM aura manuSyaNiyoM va deviyoM meM samyagdRSTi utpanna nahIM hote| 5. kRtakRtya vedaka sahita jIvoMke utpatti krama sambandhI niyama ka. pA/2/2-/6242/215/7 paDhamasamayakadakaraNijjo jadi maradi Niyamo devesu udhvaja di / jadi Neraiesu tirikvesu maNussesu vA uvavajjadi to NiyamA aMtomuttakadakaraNijjo tti jaivasahAiriyaparUvida cussnnimuttaado|- kRtakRtyavedaka jIva yadi kRtakRtya honeke prathama samayameM maraNa karatA hai to niyamase devoM me utpanna hotA hai| kintu jo kRtakRtyavedaka jIva nArakI tiyaMcoM aura manuSyoMme utpanna hotA hai vaha niyamase antarmuhUrta kAla taka kRtakRtyavedaka rahakara hI maratA hai| isa prakAra yativRSabhAcArya ke dvArA kahe cUrNa sUtrase jAnA jAtA hai| dha.2/1,1/481/4 tattha uppajjamANa kadaraNijja paDucca vedagasammattaM labbhadi / - unhIM bhoga bhUmike tiryacoMmeM utpanna honevAle (baddhAyuSka -dekho agalA zIrSaka ) jIvoke kRtakRtya vedakako apekSA vedaka samyaktva bhI pAyA jAtA hai| go. ka./ma./562/764 devesu devamaNuve suraNaratiriye caugaIsuMpi / kadakaraNijjuSpattI kamaso aMtomuhutteNa |562kRtkRty vedakakA kAla antarmuhUrta hai| tAkA cAra bhAga kiijie| tahA~ kramateM prathamabhAgakA antarmuhUrta kari marayA huA devavidhai upaje hai, dUsare bhAgakA marA huA devaviyu va manuSyaviSai, tIsare bhAgakA deva manuSya va tiyaMcaviSai, cauthe bhAgakA deva, manuSya, tiryaMca va nAraka (ina cAroMmeM se) kisI eka viSai upajai hai| (la, saa./5/146/200)| 6. samyagdRSTi maranepara puruSavedI hI hotA hai 4. badghAyuSka kSAyika samyagdRSTi cAroM hI gatiyoMke uttama sthAnoM meM utpanna hotA hai dha.2/1,1/510/10 deva Neraiya maNussa-asajadasammAidviNo jadi maNussesa uppajjati to NiyamA purisavedesu ceva uppaMjjati Na aNNavedesu teNa purisavedo ceva bhnnido| deva nArakI aura manuSya asaMyata samyaradRSTi jIva marakara yadi manuSyoM meM utpanna hote haiM, to niyamase puruSavedI manuSyoMme hI utpanna hote hai; anya bedavAle manuSyoMmeM nhiiN| isase asaMyata samyagdRSTi aparyAptake eka puruSaveda hI kahA hai (vizeSa de0 pryaapti)| gha 1/1,1,63/332/10 huNDAvasarpiNyA strISu samyagdRSTaya' kinnotpadyante iti cenna, utpadyante / kuto'vasIyate / asmAdevAli / -praznahuNDA sarpiNIkAla sambandhI striyoM meM samyagadRSTi jIva kyoM nahIM utpanna hote haiN| uttara-nahIM, kyoMki unameM samyagdRSTi jIva utpanna nahIM hote haiM / prazna-yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai| uttara-isI (Sa.khaM.) AgamapramANase jAnA jAtA hai| ka. pA./2/2/1240/213/3 khINadaMsaNamohaNIyaM cauggaIma uppajamANa pekviduunn| jinake darzanamohanIyakA kSaya ho gayA hai aise jIva cAroM gatiyoM meM utpanna hote hue dekhe jAte haiN| dha. 2/1,1/481/1 maNussA pubabaddha-tirikkhayugApacchA sammattaM ghettUNa dasaNamohaNIya khaviya khaiya sammAiTThI hodUNa asaMkheja-vassAyuge tirikkhesu uppajjaMti Na annsth| = jina manuSyoMne samyagdarzana honese pahale tiryacAyuko bA~dha liyA ke pIche samyaktvako grahaNa kara aura darzanamohanIyakA kSapaNa karake kSAyika samyagdRSTi hokara asaMkhyAta barSakI AyuvAle bhogabhUmike tiryaMcoMme hI utpanna hote haiM anyatra nhiiN| (vizeSa de0 tiryc/2)| dha. 1/1,1,25/2018 samyagdRSTInA badghAyuSAM tatrotpattirastIti tatrAsaMyatasamyagdRSTayaH santi / - baddhAyuka (kSAyika) samyagdRSTiyoMkI narakameM utpatti hotI hai, isalie narakameM asaMyata samyagdRSTi pAye jAte haiN| dha. 1/1,1,25/207/1 prathamapRthivyutpatti prati niSedhAbhAvAt / prathamapRthivyAmiva dvitIyAdiSu pRthivISu samyagdRSTayaH kinnotpadyanta iti cenna, samyaktvasya tatratannyAparyAptAddhayA saha virodhAt / - samyagdRSTi marakara prathama pRthivImeM utpanna hote haiM. isakA Agamame niSedha nahIM hai| prazna--prathama pRthivI kI bhauti dvitIyAdi pRthiviyoM meM bhI ve kyoM utpanna nahIM hote haiN| uttara-nahIM, kyo ki, dvitIyAdi pRthi - viyoMkI aparyApta avasthAke sAtha samyagdarzanakA virodha hai / ( vizeSa -de0 naraka/4 / 4. sAsAdana guNasthAnameM jIvoMke janma sambandhI matabheda 1. narakameM janmanekA sarvathA niSedha hai dha.6/1,6-6/47/438/8 sAsaNasammAiTThINaM ca Nirayagadimhi paveso tthiA ettha pavesApaduppAyaNa annnnhaannuvvttiido|-saasaadn samyagdRSTiyoMkA narakagatimeM praveza hI nahIM hai, kyoMki yahA~ pravezake pratipAdana na karanekI anyathA upapatti nahIM bntii| (sUtra naM.46 me jainendra siddhAnta koza
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma 4. sAsAdaname jIvoMke janmasambandhI matabheda 4 asaMjJiyoM meM bhI janmatA hai mithyAdRSTike naraka meM praveza viSayaka prarUpaNA karake sUtra naM047 meM samyagdRSTike praveza viSayaka prarUpaNA kI gayI hai| bIcame sAsAdana va mizra guNasthAnakI prarUpaNAe~ choDa dI haiN)| dha.1/1,1,25/2011 na sAsAdanaguNavatAMtatrotpattistadguNasya tatrotpattyA saha virodhAt / . kimityaparyAptayA virodhazcetsvabhAvo'yaM, na hi svabhAvAH paraparyanuyogArhA. I = sAsAdana guNasthAnakA naraka meM utpatti ke sAtha virodha hai / prazna-narakagatime aparyAptAvasthAke sAtha dUsare (sAsAdana) guNasthAnakA virodha kyoM hai ? uttara-yaha nArakiyoM kA svabhAva hai, aura svabhAva dUsareke praznake yogya nahIM hote| go.ka./jI.pra./127/330/15 sAsAdanaguNasthAnamRtA narakavajitagatiSu porpdynte| -sAsAdana guNasthAname marA huA jIva naraka rahita zeSa tIna gatiyoMme utpanna hote hai| go. jI./jI.pra /665/1131/13 sAsAdane ... sNjhysNypryaaptsNjnyipryaaptaa....| ditIyopazama samyaktvavirAdhakasya sAsAdanatvaprAptipakSeca saMkSiparyAptadevAparyAptAviti dvau| sAsAdana viSai jIvasamAsa asaMjJI aparyApta aura saMjJI paryApta va aparyApta bhI hote hai aura dvitIyopazama samyaktvata par3a jo sAsAdanako bhayA hoi tAki apekSA tahA~ sainI paryApta aura deva aparyApta ye do hI jIva samAsa hai| (go.jI./jI.pra./ 703/1137/14); (go ka./jI.pra./551/753/4) / 2. anya tIna gatiyoM meM utpanna hone yogya kAlavizeSa 5. vikalendriyoM meM hI janmatA dha.6/1,6-6/sU.120/456 tirikvesu gacchatA eiMdie paMcidiesu gacchati No vigali diesu / 120 = tiryaMcoM meM jAnevAle saMraNyAtavarSAyuSka sAsAdana samyagdRSTi tiryaca ekendriya va paMcendriyoM meM jAte haiM pa vikale ndriyoM meM nahIM / 120 // dha.6/1,6-6/sUtra 76-78; 150-152:175 ( naraka, manuSya va devagatise Akara tiryaMcome upajanevAle sAsAdana samyagdRSTiyoMke lie bhI uparokta hI niyama kahA gayA hai)| dha,2/1,1/576,580 ( vikalendriya paryApta ba apayApta donoM avasthAomeM eka mithyAdRSTi guNasthAna hI kahA gayA hai)| (de0 indriya/4/4) vikalendriyoMmeM eka mithyAdRSTi guNasthAna hI kahA gayA hai| dha.5/16,38/35/3 sAsaNaM eDivaNNavidie samae jadi maradi, to NiyameNa devagadIe uvavajja di / evaM jAba AvaliyAe asaMkhejjadibhAgo devagadipAoggo kAlo hodi / tado uvari maNusagadipAoggo AvaliyAe asaMkheja dibhAgametto kAlo hodi / evaM saNNipaMcidiyatirikkha-cauridiya-teI diya-veiMdiya-eiMdiyapAoggo hodi / eso Niyamo savvattha sAsaNaguNaM paDivajjamANANaM / sAsAdana guNasthAnako prApta honeke dvitIya samayameM yadi vaha jIva maratA hai to niyamase devagatimeM utpanna hotA hai| isa prakAra AvalIke asaMkhyAtaveM bhAgapramANakAla devagatimeM utpanna hone ke yogya hotA hai| usake Upara manuSyagati ( me utpanna hone ) ke yogyakAla AvalIke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa hai| isI prakArase Age-Age saMjJI paMcendriya, asaMjJI paMcendriya tiyaMca, caturindriya, trIndriya, dvIndriya aura ekendriyoMme utpanna hone yogya (kAla) hotA hai| yaha niyama sarvatra sAsAdana guNasthAnako prApta honevAloMkA jAnanA cAhie / 6. vikalendriyoM meM bhI janmatA hai paM.sa/prA./4/56 micchA sAdA doNNi ya igi viyale hoti tANi nnaayvvaa| paM.saM./prA.TI./4/RE/RE/1 tedekendriyavikale ndriyANAM paryAptakAle eka mithyAtvam / teSAM keSAMcit aparyApta kAle utpattisamaye sAsAdanaM saMbhavati / - indriya mArgaNAko apekSA ekendriya aura vikalendriya jIvomeM mithyAtva aura sAsAdana ye do guNasthAna hote haiN| yahA~ yaha vizeSa jJAtavya hai ki ukta jIvomeM sAsAdana guNasthAna nivRttyaparyApta dazAme hI sambhava hai anyatra nahIM, kyoMki paryApta dazAmeM to tahA~ eka mithyAtva guNasthAna hI pAyA jAtA hai| go.jI./jI.pra./665/1131/13 sAsAdane bAdarai kadvitricatArAndraya saMkhyasaMyaparyAptasajJiparyAptAH sapta / -sAsAdana viSai bAdara ekendrImeMdrI teMdrI cauiMdrI va asainI to aparyApta aura sainI paryApta va aparyApta e sAta jIva samAsa hote haiM / (go.jI./jI.pra./703/1137/11). (go.ka./ jii.pr./559/753/4)| 3. paMcendriya tiyacoM meM garmaja saMjJI paryAptameM hI janmatA hai anyameM nahIM Sa.va./6/1,6-6/sU. 122-125/461 paMcidie gacchatA saNNIsu gacchati, No asaNNIm / 122 // saNNIsu gacchatA gambhovakkaM tiesu gacchatA, No sammucchimesu / 123 / gambhovakkatiem gacchatA pajjayattaesasu, No appajjattaesu / 124. pajjattaem gacchatA saMkhejjavAsAuesu vi gacchati asaMkhejjavAsAuvesa vi / 12 / -tiyaMcome jAnevAle saMkhyAta varSAyuSka sAsAdana samyagdRSTi tiryaca // 11 // paMcendriyoM meM bhI jAte haiM / 120 paMcendriyoMmeM bhI saMjJiyo meMhIjAte hai asaMjJiyImeM nhiiN|122|| saMjJiyoMme bhI garbhajoMmeM jAte haiM saMmUcchimome nahIM / 123 / garbhajome bhI paryAptakoM meM jAte haiM aparyAptako meM nahIM 1124 / paryAptakomeM jAnevAle ve saMkhyAta varSAyuSkoMmeM bhI jAte hai aura asaMkhyAta varSAyuSkoMme bhI / 12 / (dekho Age gati agati cUlikA naM. 3 zeSa gatiyoMse AnevAle jIvoMke lie bhI uparokta hI niyama hai|) (dh.2/1,1/427)| 7. ekendriyoM meM janmatA hai pa.baM.6/1,6-6/sUtra 120/456 tirikvesu gacchaMtA eI diyA paMcidiesa gacchati, No vigaliM diesu / 120 =tiyacoM meM jAnevAle saMkhyAta varSAyuSka sAsAdana samyagdRSTi tiyaMca ekendriya va paJcendriyameM jAte hai, parantu vikalendriyameM nahIM jaate| pa.vaM.6/1,6-6/sUtra 76-78; 150-152; 175 sArArtha (naraka manuSya va devagatise Akara tiryacoM meM utpanna honevAle sAsAdana samyagdRSTiyoM ke lie bhI uparokta hI niyama kahA gayA hai)| jainendra siddhAnta koza
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma go.jI./jI.pra./665/1931 / 13 sAsAdane bAvare dviparindriyasaMiyasaMzyaparyAptasaMjJiparyAptAH sapta / sAsAdanameM bAdara ekendriya aparyApta jIvasamAsa bhI hotA hai (go.jI./jI. 703/1227/19) (go.ka./jI. 1/321/053/4) / 8. ekendriyoMmeM nahIM janmatA de0 indra/2/4 ekendriya vikale paryApta va aparyApta samameM eka mithyAtva guNasthAna batAyA hai / 6.4/1,4,5/165/0 je puNa devasAsaNA patita bhati simabhipyAraNa, bArahamosabhAgA degA unavAda phosaNaM hodi. evaM pi vakkhANaM saMta davvamuttaviruddhaM ti Na ghettavvaM / jo aisA rahate haiM ki sAsAdanasamyagdRSTi deva ekendriyoMmeM utpanna hote haiM, unake abhiprAyase kucha kama 12/14 bhAga upapAdapadakA sparzana hotA hai| kintu yaha bhI vyAkhyAna satprarUpaNA aura dravyAnuyogadvArake sUtro ke viruddha par3atA hai, isalie use nahIM grahaNa karanA caahie| gha. 0/27.262/40/2Na sAsamAgameha divasa unvaadaabhaavaado| - sAsAina samyagdRSTiyoMkI ekendriyoMmeM utpatti nahIM hai| 316 9. bAdara pRthivI apa va pratyeka vanaspatimeM janmatA hai anya kAryoM meM nahIM 6/16-6/sUtra 121/450 edie gAmAdarIkAiyA bAdaraAukkAiyA bAdaravaNapphaikAiyapatteyasarIra pajjattarasu gaccheti No appajjattesu / 121 // ekendriyoM meM jAnevAle ve jIva (saMkhyAta varSAyuSka sAsAdana samyadaci mAdara pRthivIkAyika bhAvara jalakArika mAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra paryAtakoM meM hI jAte hai aparyAptomeM nahIM / - Sa. khaM. 6 / 1,6 - 6/ sU. / 153, 176 manuSya va detra gati se AnevAloMke lie bhI uparokta hI niyama hai| saM.prA.4/56-60 bhUdayaharie doNi paramANi // 51 // kA feel...1401 paM. saM. prA./TI./4/60/16/5 tayorekaM katham / sAsAdanastho jIvo mRtvA vAyukAyikayormadhye na utpadyate iti hetoH / = kAya mArgaNAkI apekSA pRthivIkAyika, jalakAyika aura banaspatikAyika jIvomeM Adike do guNasthAna hote haiN| tejaskAyika aura vAyukAyika meM eka mithyAtva guNasthAna hotA hai, kyoMki sAsAdana samyagdRSTi jIva marakara teja va vAyukAmikoMmeM utpanna nahIM hote| go.ka./mU./113/105 Na hi sAmaNo apuSNe sAhAraNasumaneya te duge / 1131 sandhi aparyApta sAdhAraNazarIrayukta, sarva sUkSma jIva tathA bAtakAyika tejaskAyika viSai sAsAdana guNasthAna na pAie hai| go. ka./jI. pra. / 309 / 438 /6 guNasthAnadvayaM / kutaH / "Na hi sAsaNI apuNe..." iti pArizeSAt pRthvyaikavanaspatiSu sAsAdanasyotpatteH prazna pRthivI AdikoMmeM do guNasthAna kaise hote haiN| / = uttara" hi sAsana apuNo-" ityAdi uparokta gAthA naM. 115. meM aparyAptakAdi sthAnoMkA niSedha kiyA hai| parivazeSa nyAyase unase yo pRthivI, apa aura pratyeka manaspatikAsika unameM sAsAdanakI utpatti jAnI jAtI hai (pI. jI. jI. 702/1120/14) (go. ka./jI. pra./561/062/4 ) 4. sAsAdanameM jIvoMke janmasambandhI matabheda 10. bAdara pRthivI Adi kAyikoM meM bhI nahIM janmate 2/11/600,690.612 sArArtha (bhAdarapRthivIkAyika, mAravA kAyika va pratyeka vanaspatikAyika paryApta va aparyApta donoM avasthAoM meM sarvatra eka mithyAtva hI guNasthAna batAyA gayA hai| ) de. kAya / 2/4 pRthivI Adi sabhI svAvara kAyikomeM kevala eka mithyAsvaguNasthAna hI batAyA gayA hai| 11. ekendriyoM meM utpanna nahIM hote balki unameM mAraNAntika samudvAta karate haiM . gha. 4/1.4.4 / 162 / 10 jadi sAsaNA eIdiesa upajjeti to tattha do guNa ThANANi hoti / Na ca evaM saMtANiogaddAre tattha eka micchAdiTThaguNappaduppAyaNAdo davvANiogaddAre vi tattha egaguNaTThANadavvassa pamANaparUvaNAdo ca / ko evaM bhaNadi jadhA sAsaNA evaM diyapatiti tu te mAratiyaM mesi si amhA nniccho| Na puNa te tattha uppajjeti tti, chiNNAukAle tattha sAyaNaguNApula bhAdo jarANAnAdo patthi tara vijadi sAsaNA mAraNaM tiyaM mellaM ti, to sattamapuDhaviNeraiyA vi sAsaNaguNeNa saha paMcidiyatiriksa mAraNaM tiyaM mellaMtu, sAsaNattaM paDi visesaabhaavaado| Na esa doso, bhinnnnjaadittaado| eve sattamapuDhaviNeraDyA paMcidiyatiri ganbhovavakalie peSa upAya se puNa devA paMcidie eIdie ya upajjasahAvA, to samAjAdIyA | ...samhA sattamapuriyA sAsaNaguNeNa saha devA haya mAraNaM tiyaM kareMti ti siddha / ... bAukAiesu sAsaNA mAraNaM tiyaM kiSNa kareM ti / sayalasAraNArtha devA va te bAukA mAraNaM ziyAbhAvAda 1 vipariNAma vimAgatala sihA paMbha-dhUta usAta jiyA kuDa-toraNAdIrNaM taduppatti jogANaM daMsaNAdo ca / prazna- yadi sAsAdana samyagdRSTi jIva ekendriyo meM utpanna hote haiM to unameM vahA~para do guNasthAna prApta hote haiM kintu aisA nahIM hai, kyoMki paNA anuyoga dvArameM ekendriyoMmeM eka midhyAdRSTi guNasthAna hI vahA gayA hai, tathA dravyAnuyogadvArameM bhI unameM eka hI guNasthAnake dravyakA pramANa prarUpaNa kiyA gayA hai| uttara-kauna aisA kahatA hai ki sAsAdana samyagdRSTi jIva ekendriyoMmeM hote haiM / kintu ve usa ekendriya meM mAraNAntika samuddhAtako karate haiM; aisA hamArA nizcaya hai| na ki ve arthAt sAsAdanasamyagdRSTi jIva ekendriyoM meM utpanna hote haiN| kyoMki unameM Ayuke dina honeke samaya sAsAdana guNasthAna nahIM pAyA jAtA hai| prazna -- jahA~para sAsAdanasamyagdRSTiyoM kA utpAda nahIM hai, vahA~ para bhI yadi (ve deva ) sAsAdana samyagdRSTi jIva mAraNAntika samuddhAko karate haiM, to sAtavIM pRthivIke nArakiyoMko sAsAdana guNasthAnake sAtha paMcendriya tiryoM meM mAraNAntika samuddhAta karanA cAhie, kyoMki, sAsAdana guNasthAnakI apekSA donoMmeM koI vizeSatA nahIM hai ? uttara- yaha koI doSa nahIM, kyoMki, deva aura nArakI ina donoMkI bhinna jAti hai, ye sAtavIM pRthivIke nArakI garbha janmavAle paMcendriyoMmeM hI upajaneke svabhAvavAle haiM, aura ve deva paMcendriyoM tathA ekendriyo meM utpanna honerUpa svabhAvavAle haiM, isalie donoM samAna jAtIya nahIM haiN| isalie sAtavIM pRthivIke nArakI devoMkI taraha mAraNAntika samuddhAta nahIM karate haiN| praznasAsAdana samyagdRSTi jIva vAyukAyikoMne mAraNAntika samuddhAta kyoM nahIM karate 1 uttara - nahIM, kyoMki, sakala sAsAdana samyagdRSTi jIvoMkA denoMke samAna tejaskAyika aura vAyukAyika jIvoMme mAraNAntika samudvAtakA abhAva mAnA gayA hai| aura pRthivI ke vikArarUpa vimAna, zayyA, zilA, stambha aura stUpa, inake talabhAga tathA khar3I huI zAlabhaMjikA (miTTIkI putalI) miti aura toraNAdika unakI utpatti ke yogya dekhe jAte haiM / jainendra siddhAnta koza -
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma 317 5. jIvoke upapAda sambandhI kucha niyama 12. donoM dRSTiyoMme samanvaya uttara-nahIM, kyoMki, tiyaca samyagdRSTi jIvoM meM saMyamakA abhAva pAyA jAtA hai| aura saMyamake binA AraNa acyuta kanapase Upara gamana hotA nahIM hai| isa kathanase AraNa acyuta karapase Upara (navagraiveyaka paryanta ) utpanna honevAle mithyAdRSTi jIvoM ke sAtha vyabhicAra doSa bhI nahIM AtA, kyoMki, una mithyASTiyoM ke bhI bhAvasayama rahita dravya saMyama honA sambhava hai / gha.7/2,7,256/457/2 sAsaNANameiMdiema uvvaadaabhaavaado| mAraNaMtiyamehaM diesu gadasAsaNA tattha kiNNa uppajjati / Na micchattamArgatUNa sAsaNaguNeNa uppttivirohaado| sAsAdanasamyagdRSTiyokI ekendriyoM meM utpatti nahIM hai| prazna-ekendriyo meM mAgNAntika samudbhAtako prApta hue sAsAdana samyagdRSTi jIva unameM utpanna kyo nahIM hote ? uttara-nahIM, kyoMki, Ayuke naSTa honepara ukta jIva mithyAtva guNasthAname A jAte hai, ata: mithyAtva meM Akara sAsAdana guNasthAnake sAtha utpattikA virodha hai| dha.6/1,6,6,120/456/8 jadi eI diesu sAsaNasammAiTThI uppajjadi to puDhatrIkAyAdisu do guNaTThANANi hoti tti ce Na, chiNNAuapaDhamasamae saasnngunnvinnaasaado|-prshn-ydi ekendriyoMme sAsAdana samyagdRSTi jIva utpanna hote haiM to pRthivIkAyikAdika jIvoMmeM mithyAtva aura sAsAdana ye do guNasthAna hone caahie| uttara-nahIM, kyoki, Ayu kSINa honeke prathama samaya meM hI sAsAdana guNasthAnakA vinAza ho jAtA hai / dha./1/1,1,36/261/8 eidiesu sAsaNaguNaSThANaM pi suNijjadi taM kadhaM ghaDade / Na edamhi sutte tassa Ni siddhttaado| viruddhANaM kathaM doNhaM pi suttANamidi Na, doNha ekkadarassa suttaado| doNhaM majjhe ida suttamidaM ca Na bhavadIdi kadhaM nnydi| uvadesamaMtareNa tadavagamAbhAvA doNhaM pi saMgaho kAyayo / prazna-ekendriya jIvoM meM sAsAdanaguNasthAna bhI sunanemeM AtA hai, isalie unake kevala eka mithyASTi guNasthAna ke kathana karanese vaha kaise bana skegaa| uttara--nahIM, kyoMki, isa khaNDAgama sUtra meM ekendriyAdikoMke sAsAdana guNasthAnakA niSedha kiyA hai| prazna-jaba ki donoM vacana paraspara virodhI haiM to unheM sUtrapanA kaise prApta ho sakatA hai| uttara-nahIM, kyoMki donoM vacana sUtra nahIM ho sakate haiM, kintu una donoM vacanoMmeMse kisI eka bacanako hI sUtrapanA prApta ho sakatA hai| prazna-donoM bacanoMme yaha sUtrarUpa hai aura yaha nahIM, yaha kaise jAnA jaaye| uttara-upadezake / binA donomese kauna vacana sUtrarUpa hai yaha nahIM jAnA jA sakatA hai, isalie donoM bacanoMkA saMgraha karanA cAhie (AcAryopara zraddhAna karake grahaNa karane ke kAraNa isase saMzaya bhI utpanna honA sambhava nhii| -de0 shrddhaan/3)| 3. laukAntika devoM meM janmane yogya jIva ti.pa./8/645-651 bhattipasattA sajjhayasAdhINA sambakAlesaM 64 // iha khette veggaM bahubheyaM bhAvidUNa bahukAla 646 / thuiNidAsa samANo sudukkhesaM sbNdhuriuvgge|6471 je hiravekvA dehe NihadA NimmamA nniraarNbhaa| NiravajjA samaNavarA ..648 / saMjogavippayoge lAhAlAhammi jIvide maraNe |646annvrdsmN pattA saMjamasamidIsuM jhANajogesa / tibbatavacaraNajuttA samaNA / 60 paMcamahanvaya sahidA paMcasu samidIsu cirammi ceTThati / paMcakravavisayaviradA risiNo loyaMtiyA hoMti 651 // =jo bhaktimeM prazakta aura sarvakAla svAdhyAyameM svAdhIna hote haiN|64|| bahuta kAla taka bahuta prakArake vairAgyako bhAkara saMyamase yukta hote haiN|646| jo stuti-nindA, mukha dukha aura bandhu-ripumeM samAna hote haiN|647| jo dehake viSayameM nirapekSa nirdvanda, nirmama, nirArambha aura niravadya haiM / 648 / jo saMyoga va viyogameM, lAbha va alAbhameM tathA jIvita aura maraNameM samyagdRSTi hote hai / 646 / jo saMyama, samiti, dhyAna, samAdhi va tapa AdimeM sadA sAvadhAna haiN|650 paMca mahAvata, paMca samiti, paMca indriya nirodhake prati cirakAla taka AcaraNa karanevAle haiM, aise virakta RSi naukAntika hote haiN|61|| 4. saMyatAsaMyata niyamase svargameM jAtA hai ma. pu /26/103 samyagdRSTiH punarjantuH kRtvANu vratadhAraNam / labhate paramA bhogAndhavaM svarga nivAsinAm / 103 / -yadi samyagdRSTi manuSya aNuvrata dhAraNa karatA hai to vaha nizcita hI devoMke utkRSTa bhoga prApta karatA hai / aura bhI (de0 jnm/6/3)| 5. nigodase Akara usI bhavase mokSakI sambhAvanA 5 jovoMke upapAda sambandhI kucha niyama 1. carama zarIriyoMkA va rudra AdikoMkA upapAda cauthe kAla meM hI hotA hai ja.pa./2/185 ruddA ya kAmadevA gaNaharadevA va caramadehadharA dussamasusame kAle uppattI tANa boddhbbo|185| rudra, kAmadeva, gaNadharadeva aura jo caramazarIrI manuSya haiM, unakI Datpatti duSamasuSamA kAlame jAnanA caahie| bha-A./mU /17/66 diTThA aNAdimicchAdiTThI jamhA khaNeNa siddhA y| AraNA carittassa teNa ArAhaNA saaro|11 bha.A./vi/17/66/6 bhaddaNAdayo rAjaputrAstasminneva bhave trasatAmApannAH ataeva anAdimithyAdRSTayaH prathamajinapAdamUle zrutadharmasArAH samAropitaratnatrayAH,..kSaNena kSaNagrahaNaM kAlasyAlpatvopalakSaNArtha m...siddhAzca pariprAptAzeSajJAnAdisvabhAvAH 'dRSTAH ArAdhanAsaMpAdakAH, caaritrsy| -cAritrakI ArAdhanA karanevAle anAdimithyAdRSTi jIva bhI alpakAlameM sampUrNa karmoMkA nAza karake mukta ho gaye aisA dekhA gayA hai / ataH jIvoMko ArAdhanAkA apUrva phala milatA hai aisA samajhanA caahie| anAdikAlase mithyAtvakA tIvra udaya honese anAdikAlaparyanta jinhoMne nitya nigodaparyAyakA anubhava liyA thA aise 623 jIva nigodaparyAya chor3akara bharata cakravartIke bhadravivardhanAdi nAma dhAraka putra utpanna hue the| ve isI bhavase trasa paryAyako prApta hue the / bhagavAn AdinAtha ke samavazaraNameM dvAdazAMga vANIkA sAra sunakara ratnatrayakI 2. acyuta kalpase Upara saMyamI hI jAte haiM dha.6/1,6-6,933/465/6 uvari kiNNa gacchati / Na tirikvasammAiTThIsu sNjmaabhaavaa| saMjameNa viNA Na ca uvari gmnnmtthi| Na micchAiTThIhi tatthuppajjatehi viucAro, tesi pi bhAvasaMjameNa viNA dabasaMjamassa saMbhavA / -prazna--saMkhyAta varSAyuSka asaMyatasamyagdRSTi tiryaMca mara kara AraNa acyuta kalpase Upara kyoM nahIM jAte ? jainendra siddhAnta koza
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma ArAdhanA alpakAlameM hI mokSa prApta kiyA hai| dha. 6/1,60,11/ 247/4 ) / bra.saM./TI./36/106/6 anupamadvitIyamanAdimidhyAdRzo'pi bharataputrAstrayo vizatyadhikana zataparimANAste ca nivyanigodavAsinaH kSapitakarmANaH indragopA' saMjAtAsteSAM ca bhUtAnAmupari bharatahastinA pAdo dantastatara mukhmApi na mAnakumArAdayo bharataputrA jAtAste... tapo gRhItvA kSaNastokakAlena mokSaM gatAH / yaha vRttAnta anupama aura advitIya hai ki nitya nigodavAsI anAdi midhyAdRSTi 123 jIna karmokI nirjarA honese indragopa hue so una sabake Derapara bharatake hAthIne paira rakha diyaa| isase ve marakara bharatake varddha mAna kumAra Adi putra hue| ve tapa grahaNa karake thor3e hI kAlameM mokSa cale gaye / 318 dekho 6/11 sUkSmadhyaparyAta va nigodako Adi lekara sabhI 34 prakArake tiyaMca anantara bhayame manuSyaparyAya prApta karake mukta ho sakate hai, para zalAkApuruSa nahIM bana sakate ) / dha./10/4,2,4,56/276/4 muhumaNigodehito aNNastha aNupajjiya maNusse uSpaNNassa saMjamA saMjama samantANaM cetra gAhaNapAoggasubala bhAdo .... suna gidehiko viggayarasa sakhya hue kAleya, saMjamA jama grhnnaabhaavaado| sUkSma nigoda jIvoMmeMse anyatra na utpanna hokara manuSyoM meM utpanna hue jIna ke saMyamAsaMyama aura samyakaraNa ke hI grahaNa kI yogyatA pAyI jAtI hai| sUkSma nigodomeMse nikale hue jIvake sarvalaghu kAla dvArA saMyamAsaMyamakA grahaNa nahIM pAyA jAtA / 8. kaunasI kaSAyamai marA huA jIva kahA~ janmatA hai dha./4/1.5,250/445/5 ko mado pirayagadIe. uppAde do tat paNajImA paTha kodhodayastaMbhA gANeNa mado magurugadIe Na upavedavyapaNA paDhamasamara mAnodaya niyamosA mAyAe mado tirikkhagadI Na uppAdedavvo, tatyuppaNANa paDhamasamae mAyodaya jiyamosA someNa mado devI uppAdedavbo, tatdhyapAnaM parma peya sohAio hoditi AiriyaparaMparAgadudesA koSa krodha kaSAya ke sAtha marA huA jIva naraka gatimeM nahIM (1) utpanna karAnA cAhie, kyoMki narakoMmeM utpanna honevAle jIvoMke sarva prathama krodha kaSAyakA udaya pAyA jAtA hai| mAnakaSAyase marA huA jIva manuSyagati nahIM (1) utpanna karAnA cAhie, kyoMki manuSyo meM utpanna hue ke prathama samaya meM mAnakaSAyake udayakA upadeza dekhA jAtA hai / mAyA kaSAya se marA huA jIva tiryaggatime nahI (1) utpanna karAnA cAhie, kyoMki tiryaMcoMke utpanna honeke prathama samayame mAyA kaSAya ke udayakA niyama dekhA jAtA hai| lobhakaSAyase marA huA jIva devagati meM nahIM (1) utpanna karAnA cAhie, kyoMki unameM utpanna honevAle jIvoM ke sarvaprathama lobha kaSAyakA udaya hotA hai; aisA AcArya paramparAgata upadeza haiM / dekho janma / 6 / 11 ( sabhI prakArake sUkSma yA bAdara tiryaca anantara bhava se mukti ke yogya haiM / ) dekho kaSAya / 2 / 6 uparokta kaSAyoke udayakA niyama kaSAyaprAbhRta siddhAnta ke anusAra hai, bhUtatralike anusAra nahIM | noTa - (uparokta kathanameM virodha pratIta hotA hai| sarvatra ho 'nahIM' zabda nahIM honA cAhie aisA lagatA hai| zeSa vicArajJa svayaM vicAra le / ) 6. gati agati cUlikA 7. lezyAoMmeM janma sambandhI sAmAnya niyama go.jI./bhASA/20/326/10 jisa gati sambandhI pUrvI Ayu mAndA hoda tisa hI gati biSe jo maraNa hote lezyA ho tAke anusAra upa hai, jaise manuSya pUrve devAsukA bandha bhayA, bahuri maraNa hote kRSNAdi azubha lezyA hoi tau bhavanatrika viSai hI upaje hai, aise hI anyatra jAnanA / de. sallekhanA / 2/2 [jisa lezyA sahita jIvakA maraNa hotA hai, usI lezyA sahita usakA janma hotA hai / ] 6. gati agati cUlikA 1. tAhikAoM meM prayukta saMketa pa. paryA - sU. -sUkSma: eke. ekendriya; catu caturindriya; jala-ap vana. vanaspati; manu. manuSyaH pra. = pratyekaH vi. vikalendri saMkhya saMkhyAtavarSAyuSka arthAt karmabhUmija / asaMkhya asaMkhyAta varSAyuSka arthAta bhogabhUmija / sI-saudharma; sau. dvisaudharma, IzAna svarga E ema guNa sthAna naraka gati 2. guNasthAnase gati sAmAnya arthAt - kisa guNasthAnase marakara kisa gatimeM utpanna ho sakatA hai| aura kisameM nhiiN| saMkhyA mithyA hA~ hA~ sAsA.. dRSTi. 1.x dRSTi. 2. x mizra avirata prathama hA~ apa. aparyApta; saM, saMjJI; tirvaca gati asaMkhyA haoN x eke, pR, apa haoN pra-vana, vi. jainendra siddhAnta koza X naraka dezavirata x X pramatta X X 7-12 hI. hIndriyaH paM. paMcendriya; se. teja; 5 = saM. asaM paMceM maraNakA abhAva X X X paMca. haoNhaoN maraNakA abhAva bA. = bAdara asaM. asaMjJI zrI. prIndriya manu gati | deva gati saM- asaM- sAmA vizeSa khyA khyA nya haoN haoN haoN haoN the the X X pR0-pRthivI vAyuvAyu ti. = tiyaMca ga. garbhaja X X hA~ hA~ hA~ X ho ho ho x haoN vizeSa dekho Age janma 6/3. dekho gojI/jI pra 127/338 maraNa / 3 janma / 3 janma /5 narakagatikI vizeSa prarUpaNA ke lie dekho Age ( janma / 6 / 4 )
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNasthAna utkRSTa bh mh sh lh | apa caraka janma 6. gati agati cUlikA 3. manuSya va tithaMca gatise cayakara devagatimeM utpatti 1. narakagatimeM utpattikI vizeSa prarUpaNA kI vizeSa prarUpaNA (m.A./1153-1151 ); (ti.pa./2/284-286); ( rA.vA./3/6/7/ arthAta-kisa bhUmikA vAlA manuSya yA tithaMca kisa prakArake devoM 168/15); ( ha.pu./4/373-377 ), (tri.sA/205 ) / meM utpanna hotA hai| arthAt-kisa prakArakA manuSya yA tithaMca kisa narakameM upajai aura utkRSTa kitanI bAra upaja kisa mU. A/| ti. 5/ rA. vaa| ha. pu./ tri./sA./ prakArakA | 1166- 8/556-4/21/10 /103- 545 kauna jIva naraka kauna jIva naraka FI jIva / 1177 / 164 / 537/5 / 107 147 / bAra 1 saMjJI- bha0,vyantara bhavanatrika sahasrAra asaM. paM. ti. bhujaMgAdi sAmAnya (3/200) taka sarIsRpa. siMhAdi saM.ti. - sahasrArataka (goha, keTA strI asaMkhyA, bhavanatrika - bhavana trika - bhavana trika Adi) asaMjJI bha0,vyantara bhavanatrika bha0,vyantara --- pakSI (bheruNDa manuSya va nirgrantha upari. praive. upari. graive. upari praive. upari, praive. praiveyaka Adi) matsya dUSita dharitrI Rddhika krUraunmArgoM sanidAna mandakaSAyI 5. gatiyoM meM praveza va nirgamana sambandhI guNasthAna madhurabhASI bhavanase brahmottara arthAt-kisa gatimeM kauna guNasthAna sahita praveza sambhava hai, tathA brahmataka kisa vivakSita guNasthAna sahita praveza karane vAlA jIva vahA~se kisa paribAjaka brahmataka brahmataka brahmataka guNasthAna sahita nikala sakatA hai| (pa.vaM.6/1,6-6/sU.44-75/ saMnyAsI 437-446); (rA.bA/3/6/7/16/18) / AjIvaka | sahasAra bhavanase sahasAra sahasrAra acyuta taka acyuta taka taka taka tApasa bhavanatrika bhavanatrika | jyotiSI 'bhavanatrika || nirgamana gati 15 vizeSa FE guNasthA. guNasthA. 2 ti saMkhyA janma/6/6 sahasArataka ti.asaMkhya bhavanatrika naraka gatimanu. saMkhya graiveyaka taka ma prathama 44-461 61 manuSyaNI 61-63 1 | 1,2,4 manu.asaMkhya bhavanatrika 3 saM.paM.ti. | saudharmase - acyuta saMkhya0 janma 6/6 acyuta devagatiasaMkhya - deva - saudharma saudharma- || tiyaMca gati bhavanatrika 61-6311,2,4 ti janma 6/6 IzAna dvika |10 paM. ti. 53-15 1 deva deviyoM 64 | 2 manu-saMkhyaH " - sarvArtha sidritaka paM.ti.pa. 56-57 2 saudharmadvi. __ - saudharma dvikataka 60 paM.ti.apa 574 kI deviyA~ acyuta / saudharmase / saudharma se / saudharmase, acyuta 1.ti. | (zrAvaka)| taka acyuta acyuta acyuta kalpa 65-64 1 | 1,2,4 66) saudharmase -81 | 1.2,4 | yonimati / strI acyutataka - - - veyaka 6-71/2 72-744 sAmAnya u.gre.se. uz.se. ugai.se, u.prai se u.. se. apa. pR.4441 sarvArtha si. sarvArthasi. sarvArtha si. sarvArtha si. sarvArtha si. dazapUrvasaudharmase - manuSyagati-- 5) anUdizase / 754 | 4 dhara sarvArtha 6) manuSya sA.66-68 1 1,2,4 sarvArtha caturdaza lAntavase / - manu. pa. 69-712 1,2,4 pUrvadhara sarvArtha manu. aSa. 172-74/4 | 1,2,4 taka / nirgamana gati pravezakAlIna guNasthAna vizeSa pravezakAlIna guNasthAna ha kAlIna manu.asaMkhya 7 pulAkavakuza || Adi de, sAdhu/5. - jainendra siddhAnta koza
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma 320 6. gati-agati cUlikA nirgamana IA guNasthAna 134 XXX naraka gati guNasthAna deva sUtra naM. * 10 orm 6. gatimArgaNAkI apekSA gati prApti prAptavya gati vizeSa arthAt-- kauna jIva kisa gatise kisa guNasthAna sahita nikala kara tiyaca / manuSya | deva gati gati sUtra naM gati gati kisa gatime utpanna hotA hai| (Sa,khaM.6/1,6-4/sU 76-202/437- vizeSa 484); asakhyA11135-136 bhavanatrika nirgamana prAptavya gati vizeSa F| tiryaca |4|1:1-140 x sau0 dvi0 F vizeSa gati ! gati narakagati-(rA vA/3/6/7/168/23); (ha pU./4/378); (tri.sA./203) manuSyagati 141 saMkhyA0 | 1142-146 / sarva sarva sarva gavegrakanaka 62 1-6 | 1| 76-85 | | paM.saM.ga.pa.- ga.pa.- 1 x saMkhyA0 saMkhyA ||147saMkhya0 apa0 2 151-160, eke (bA pR.-ga. pa. bhavanase nava maraNa bhAva (de0 maraNa/3) jala. vana-pra-saMkhya veyastaka pa.) paM saMga-asaMkhya 88-11 |x pa saMkhyaka saMkhyA0 asaMkhya 63/7 1 / / 64-68x paM .saM.ga.pa.- x / saMkhyA // 161 sakhyA 3162 -maraNAbhAva (de maraNa/3)963 saMkhya0 4 164-165/ x x xsau0 se (mU.A./1156)-zvApada, bhujaMga, vyAgha, siha, sarvArtha sukara, gIdha Adi hote haiM, tathA(ha.pu./4/378)-punaH tIsare bhavameM naraka jAtA hai| ||966 asaMkhya 0 1 167-168/x mnki tiryaMcagati |3, 166 - maraNAbhAva (dekho maraNa/3)saM.paM pa. | 1 | 102-106 sarva sarva bhavanase / 170 |4|171-172 x x x | sau. di. saMkhyaka sahasrAra kumAnuSa --ti.pa/4/2515-25-15-uparokta asaMkhyAtacat--- 107 asaM.paM.pa. 1 | 108-111 pratha. sarva saMkhya0 sarva- bhavana va devagatisaMkhya vyantara ||160/- bhavanatrika 178-183 / 4 eke(vA. pR. | ga. pa. x jala. vana) saMkhya 112 paM.saM.asaM. 1 113-114 |x saM.paM.gapa pa.va apa. pR.jala vana 1 - maraNAbhAva (de. maraNa/3) , 186-181 saMkhya bA.sU.pa. va apa. sanatkumAra sahasrAra saMkhya0 saMkhyA vana,bA.pra. 1 pa. va apa. --maraNAbhAva ( de maraNa/3) xxx xxx 166 173/ sau. ki x , 18 x " nigoda xxxx xxxxxx ___ / vikalatraya1|| x Ixxxxx saMrUyA 112 x | " Anatase 1 nava veyaka teja, vAyu, | 1 116-117 x bA.sU.pa. va apa. bh sd 167 163-166 2 111-126 IPER 118, saM.paM. pa. saMkhyaka bhavanase sahasrAra eke (pR- ga.pa.-1 jala, vana- saMkhyA pra.bA.sU.) asaMpaMsaM.ga.pa.- khyA saMkhyaka paraNAbhAva (dekho maraNa/3) 1 ga. pa.! saMkhyA x 168 anudizase | 4 | 166-2024 sarvArtha si0 130 maraNAbhAva (de0 maraNa/3) 137 saMkhya0 137 asaMkhya 03 saMkhya04 -5 132-133/ x x sau-acyuta jainendra siddhAnta koza
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma 6. gati-agati cUlikA 9. zalAkA puruSoM kI apekSA gati prAli 7. lezyAkI apekSA gati prApti arthAt-kisa lezyAse marakara kisa gatimeM utpanna ho| (rA.vA./4/22/10/200/6) (go.jI./m/516-528/120-626 ) arthAt-zalAkA puruSa kauna gati niyamase prApta karate hai(ti.p./8/gaa.nN.)| 1423-prati nArAyaNa =nrkgti| 1436-nArAyaNa =nrkgti| indrakameM -baladeva -svarga va mokss| 1442-rudra -nrkgti| 1470- nArada nrkgti| nirgamana nirgamana devagati deva va lezyAMza lezyAMza narakagati tiryaca | zuklalezyA kRSNalezyAutkRSTa | sarvArtha siddhi | utkRSTa | 7vIM pR0 ke apratiSThAna madhyama Anatase aparAjita jaghanya zukase sahasrArataka | madhyama | chaThI pra. ke prathama paTala | bhavanapadmalezyA se 7vIM ke zreNI baddha trika utkRSTa sahasrArataka taka yathAmadhyama brahmase zatArataka yogya jaghanya sAnatkumAra mAhendra pA~cau taka sthAvara pItalezyA- jaghanya 5vIM pR. ke carama paTalataka utkRSTa sAnatkumAra mAhendra nIlalezyA ke carama paTalataka utkRSTa 5vI pR. ke dvicarama madhyama sAnatkumAra mAhendrake paTalataka dvicarama paTalataka madhyama vIM pR.ke tIsare paTalase | , tathA 3rI pR.ke 2re paTalataka bhavana trika va yathA- jaghanya | | 3rI pR. ke 1le paTalataka yogya pA~cauM sthA- kApotalezyAvaroMmeM utkRSTa | zrI pR. ke carama paTalameM jaghanya | saudharmadvikake madhyama 3rI pR. ke dvicarama paTala 1le paTala taka se 1lI pR ke 3re paTala taka jaghanya zlo pR. ke 1le paTalataka 10. narakagatimeM punaH punarmava dhAraNakI sImA - - dha./7/2,2,27/127/11 deva NeraimANa bhogabhUmitirikvamaNussANaM ca mudANaM puNo tatthe bANaM taramuppattIe abhaavaado| - deva, nArakI, bhogabhUmija tiryaca aura bhogabhUmija manuSya, inake maranepara punaH usI paryAyameM utpatti nahIM pAyI jAtI, kyoMki, isakA atyanta abhAva hai| noTa-parantu bIcameM eka-eka anya bhava dhAraNa karake punaH usI paryAyameM utpanna honA sambhava hai / vaha utkRSTa kitanI bAra honA sambhava hai, vahI bAta nimna tAlikAmeM batAyo jAtI hai| 8.saMhananakI apekSA gati prApti arthAta-kisa saMhananase marakara kisa gatitaka utpanna honA sambhava hai| (go.ka./mU./26-31/25) ( go.ka./jI.pra./546/725/14 ) saMketa-1-vajraRSabhanArAca; 2-vajranArAca; 3 nArAca; 4 ardhanArAca, 5-kiilit:6-spaattikaa| pramANa-ti.pa./2/286-287, rA.vA./3/6/7/168/12veM (isameM kevala antara nirantara bhava nahIM ); ha. pu./4/371, 375-377; tri.sA /205206 saMhanana prAptavya svarga saMhanana vizeSa prAptavya | naraka pR0 naraka kitanI bAra utkRSTa antara naraka kitanI bAra utkRSTa antara 1 4 bAra 2mAsa paMca anuttarataka nava anudizataka 1,2,3 | nava greveyktk| 1,2,3,4 acyutataka 1-5 sahasrArataka 1-6 saudharmase kApiSTa 24 muhUrta |paMcama pR. 7 dina 4 mAsa manu va matsya vIM pR. taka strI+ uparoktaThI pR. taka prathama pR. 8 bAra | siMha+uparokta sarva 5vIM pR. taka 7 bAra bhujaMga+ 4thI pR. taka | pakSI+ , 3rI pR. takAta. pR. 6 bAra sarIsRpa+ , | asaMjJI+, lI. pR. taka | 3 bAra 2bAra | saptama pR. 6 mAsa rI pR. taka catu pR. 5 bAra 1mAsa jainendra siddhAnta koza bhA0 2-41
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma 322 6. gati-agati cUlikA 11.guNotpAdana sAraNI- arthAta kauna gatise kisa gatimeM utpanna hokara kauna-kaunase guNa utpanna karaneke yogya honA sambhava hai tathA zalAkA puruSoM meM se kyA-kyA bananA sambhava hai| saMketa- 4-nahIM hotA; u.-utpanna kara sakate haiM; ni.u.niyamase utpanna karate haiN| ni.ra-niyamase rahatA hai; vi.ra. vikalpase rahatA hai| zeSa saMketoMke lie dekho jnm/6/1| kaunase guNa utpanna kara sakatA hai kisa jJAna samyaktva saMyama zalAkA puruSa kisa gatimeM Akara gatise Sa.kha./6 mA yoga joDa mati zruta avadhi mana.paryaya kevala samyaka mithyAtve samyaktva saMyamAsaMyama saMyama baladeva vAsudeva cakravartI tIrthakara x x x x x x x 1. naraka gatise-(pa.kha.6/1,6-6/sUtra 203-220/484-462); (ma.A./1155-1161); (rA.bA./3/6/71168/30); (ha.pu./4/376-382); (tri.saa./204)| 203-204 | saptama pRthivIsetiyaMca 205 | xxx 206-207 SaSTa pRthivIse (tiyaca 208 u. 1 manuSya 206-210 paMcama pRthivIse (tiyaMca ra manuSya 212 | .. 213-214 caturtha pRthivIse (tiyaMca 215 , / manuSya 216, 217-218 tR0 dvi0 pra0 pRthivIse (tiyaMca manuSya 220 | " " | u. u. " " " ' u. | | 2. tiryaMca gatise-(pa.va./6/1,6-6/sUtra 221-225/462-463); (ti.pa./5/310-314); (tri.sA./546) 221-222 / sAmAnya ti. saMkhya0 naraka 223| u. | u. | u.| u 4] 4| tiyaca manuSya xxx xxx x x xxxxx xxxx xxxxxxxxx x x x x x xxxxxxxxxxxxx x / xxx x; : xxx / / xxxx deva xx x x x 4x4xx 'nAraka x ti.pa./ sabhI 34 prakArake manuSya 1/314 ema. bA. Adi ti. saMkhya. --xx x xu, | | (de0jIva samAsa) - ti. asaMkhya 0 de ti. saMkhyAvata hI jAnanA 3. manuSya gatise-(pa.sva.6/1,6-4/sUtra 221-225/462-463) 221-222 / | cAroM / - uparokta tiyaMcavata --- 4. devagatise- (pa.kha.6/1,6-6/sUtra 226-243/464-500) 226-227 / deva sAmAnya I tiryaMca, 228 u. | u. | u. | 4 | Ixxxxxx 7 manuSya 226, 230-231 (bhavanatrika devadevI tiryaca saudharma dviko devI 1 manuSya | 234 (saudharmase zatAra | tiyaMca sahasrAra takake deva | 1 manuSya 235-236 | Anatase anta graive. manuSya 238-236 anudizase aparAjita 240 ni ra.ni.ra. vi.ra 241-242 sarvArtha siddhi deva 24x4xx x xxxbE xx xb ::: ::. :::xx x xxx xxx xx x :: xx X : h : . jainendra siddhAnta koza
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ janmejaya 323 jayasiMha bhAga 'matasamuccaya' (vi. 1874), Apta mImAMsA (vi. 1886), dhanya kumAra carita, sAmAyika paatth| inake atirikta hindI bhASA meM apanI svataMtra racanAyeM bhI kii| yathA-padasaMgraha. adhyAtma rahasyapUrNa ciTThI (vi. 1870) samaya-vi. 1820-1886 (I. 1763-1826) / (hi. jai.sA.i./pR. 186/kAmatAprasAda ); (ra.ka.pA./pra. pR.16/paM. paramAnanda); (na.dI./pra.7/ rAmaprasAda jaina bmbii)| (tI./4/260) janmajaya-kuruvaMzI rAjA parIkSitakA putra aura zatAnIkakA pitA thaa| pAMcAladeza (kurukSetra) kA rAjA thaa| samaya-I0 pU0 14501420 (vizeSa-de0 itihAsa/3/2); (bhAratIya itihAsa/pu.1/pR 286) / jayaMta-1. kalpAtIta devoMkA eka bheda-de0 svarga2/12. ina devoMkA lokameM abasthAna-de0 svarga/5/4 3. eka graha-de0 grh| 4. eka yakSa -de0 ykss| 5. jambudvIpakI vedikAkA pazcima dvAra-de0 loka3/1 6. vijayArdhakI dakSiNa va uttara zreNIke do nagara-de0 vidyaadhr| jayata bhaTTa-I0840 ke 'nyAya maMjarI' granthake kartA naiyAyika vidvAn / Apane mImAMsakoMkA bahuta khaNDana kiyA hai (si.vi./pra.30! paM. mahendra kumAra); (syAbAda siddhi/pra.22/paM. darabArIlAla kotthiyaa)| jayatikI-rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI mahattarikA -de0 loka/5/13 / jayaMtI-1.rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI devI-de0 loka 5/13,2. nandIzvaradvIpakI pazcima dizAmeM sthita vApI -de0 loka5/11,3.apara videhasya mahAvapra kSetrakI mukhya nagarI -de0 loka 5/24. bharatakSetrakA eka nagara-de0 manuSya/41. eka mantravidyA-de0 vidyaa| jaya-nyAya sambandhI vAdame jaya-parAjaya vyavasthA-de0 nyAya/2 / jaya-1. bhAvikAlIna 21veM tIrthakara-de0 tIrthakara/12. (vR. kathA koza/kathA naM 6/pR) sihaladvIpake rAjA gaganAdityakA putra thA (17) pitAkI mRtyuke pazcAt usake eka mitra ujjayinI nagarIke rAjAke pAsameM rahane lgaa| vahA~ eka dina bhojana karate samaya apane bhAIke mukhase sunA ki yaha bhojana 'viSAnna' hai| 'viSAnna' kahanese usakA tAtparya pauSTikakA thA, para vaha isakA artha viSamizrita lagA baiThA aura isIlie kevala viSa khAneko kalpanAke kAraNa mara gayA / 17-18 / jayakIti-apara nAma praznakIrti thaa| Apa bhAvikAlIna 10veM tIrthakara haiM-de0 tIrthaMkara/5 / jayakumAra-(ma pu./sarga/zloka ) kurujAMgala dezameM hastinAgapurake rAjA va rAjA zreyAMsake bhAI somaprabhake putra the (43/74) / rAjya pAneke pazcAt (43/87) Apa bharata cakravartIke pradhAna senApati bana gye| digvijayake samaya megha nAmA devako jItaneke kAraNa ApakA nAma meghezvara par3a gayA (32/67-74; 43/312-13) / rAjA akampanakI putrI sulocanAke sAtha vivAha huA (43/326-326) / sulocanAke lie bharatake putra akaM kItike sAtha yuddha kiyA (44/71-72) / jisame Apane arkakItiko nAgapAzameM bA~dha liyA (44/344-345) / akampana va bharata donoMne milakara unakA manamiTAva karAyA (45/10-72) / eka devI dvArA parIkSA kiye jAnepara bhI zIlase na Dige (47/26-73) / antameM bhagavAna RSabhadevake 71veM gaNadhara bane (47/285-286) / pUrva bhava naM. 4 meM Apa seTha azokake putra sukAnta the (46/106,88) / pUrva bhava naM.3 meM 'rativara' (46/88) / pUrva bhava naM.2 meM rAjA Adityagatike putra hiraNyavarmA (46/145-146) / aura pUrva bhava na.1 meM deva the (46/250-252) / noTa-yugapata pUrva bhakke lie (de0 46/364-68) jayacaMdajayapura ke pAsa phAgI grAma meM jnme| paM0 ToDaramala kA pravacana sunane jayapura aaye| apane putra nandalAla se eka videzI vidvAna ko parAsta kraayaa| DhuMDhArI bhASA meM aneka grantho para vaca nikAyeM likhI yathA-sarvArtha siddhi (vi. 1861), pramegharatnamAlA (vi. 1863), kArtikeyAnuprekSA (vi. 1863), dravya saMgraha (vi 1863), samayasAra (vi. 1864). aSTa pAhuDa (vi. 1867), jJAnArNava (vi 1866) bhaktAmara kathA (vi0 1870), candra prabhacarita ke dvi sarga kA nyAya jayadratha-(pA. pu./sarga/zloka ) kauravokI taraphase pANDavoMke sAtha laDA thA (16/53) / yuddhameM abhimanyuko anyAya pUrvaka mArA (20/30) / arjunakI jayadratha vadhakI pratijJAse bhayabhIta ho jAnepara ( 20/68) droNAcAryane dhairya baMdhAyA (20/68) / antameM arjuna dvArA mArA gyaa| (20/168) / jayadhavalA-A. yativRSabha (I.150-180) kRta kaSAya pAhur3a granthakI 60,000 zloka pramANa vistRta TIkA hai| isameMse 20,000 zloka pramANa bhAga to A. vIrasena svAmI (I.770-827) kRta hai aura zeSa 40,000 zloka pramANa bhAga unake ziSya A. jinasaina svAmI ne I. 837 meM pUrA kiyaa| (de. pariziSTa 1) / jayanaMdinandisaMgha balAtkAragaNakI gurvAvalIke anusAra Apa devanandike ziSya tathA guNanandike guru the| samaya-vikrama zaka saM. 308-358 (I 386-436 )-de0 itihAsa/7/2 / jayapAla-zrutAvatArakI paTTAvalIke anusAra Apa 11 aMgadhAriyoM meM dvitIya the| apara nAma yazapAla yA jasapAla thA / samaya-vI. ni, 363-383 (I.pU. 164-144 )-de0 itihaas/4/4| jayapura-bharata kSetrako eka nagara-de0 manuSya/4 / -vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / jayabAhu-zrutAvatArakI paTTAvalIke anusAra Apa ATha aMgadhArI the| dUsarI mAnyatAke anusAra Apa kevala AcArAMgadhArI the| apara nAma bhadrabAhu yA yazobAhu thaa| (vizeSa dekho bhdrbaahu-dvitiiy)| jayamitra-sapta RSiyoMmese eka-de0 sapta RSi / jayarAzi- I. 725-825 ke, 'tattvopaplava siMha' ke kartA eka ___ajaina naiyAyika vidvAn / jayavarAha-pazcimame saurASTra dezakA rAjA thaa| anumAnataH cAlukyavaMzI thaa| isIke samaya zrI zrIjinasenAcAryane apanA harivaMzapurANa (za 705 meM) likhanA prArambha kiyA thaa| samayaza. saM.700-725 ( I. 778-803 ); ( ha. pu/66/52-53); (ha. pu./ pra.6/paM. pnnaalaal)| jayavamo-(ma.pu./5/ zloka naM.) gandhilA dezameM siMhapuranagarake rAjA zrISeNakA putra thA / 205 // pitA dvArA choTe bhAIko rAjya diyA jAne ke kAraNa virakta ho dIkSA dhAraNa kara lI / 207-208 / AkAzamaise jAte hue mahIdhara nAmake vidyAdharako dekhakara vidyAdharoMke bhogoMkI prAptikA nidAna kiyaa| usI samaya sarpadaMzake nimittase marakara mahAbala nAmakA vidyAdhara huA / 206-211 / yaha RSabhadevake pUrvakA dasavA~ bhava hai-de0 Rssbh| jayavAna-sapta RSiyoMmese eka-de0 sapta RSi / jayavilAsa-zvetAmbarAcArya yazovijaya (I. 1635-1688 ) dvArA racita bhASA padasaMgraha / jayosaha-1 jayasiharAja prathama bhojavaMzI rAjA the| bhojavaMzakI vaMzAvalI ke anusAra yaha rAjA bhojake putra va udayAditya ke pitA the| inakA deza mAlavA ( magadha ) tathA rAjadhAnI ujjainI (dhArA nagarI) jainendra siddhAnta koza
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ jayasena jala thii| samaya-vi.-1112-1115. ( ii.1055-1058)|--vishess de0 itihAsa/3/1 (sa.za./pra./26/ paM. jugala kizora ) / 2. jayasiMharAja dvi. bhojavaMzI rAjA the| bhojavaMzakI vaMzAvalIke anusAra rAjA devapAlake putra the| apara nAma jaitugideva thaa| inakA deza mAlavA (magadha ) tathA rAjadhAnI ujjainI (dhArA nagarI ) thii| samaya-vi0 1285-1266 (I. 1228-1236)-de0 itihAsa/3/13. siddharAja jaya siha gujarAta dezakI rAjadhAnI aNahillapura pATaNake rAjA the| Apa pahale zaiva matAvalambI the, pIche zvetAmbarAcArya hemacandrase prabhAvita hokara jaina ho gaye the| samaya-I. 1088-1183 / (sa. ma./pra. 11) / 4. jayasiMha savAI jaya purake rAjA the| vi. 1784 meM Apane hI jayapura nagara basAyA thaa| samaya-vi. 1760-1800 (I. 1703-1743) ( mo. mA. pra./pra.17/paM. prmaannd)| jayasana-1. (ma.pra./18/zlo nN.)| jambUdvIpake pUrva videha kSetra meM vatsakAvatIkA rAjA thA / 58 putra ratiSaNako mRtyupara virakta ho dIkSA dhara lI/62-67 / antameM svargameM mahAbala nAmakA deva huA/68 / yaha sagara cakravartIkA pUrva bhava naM. 2 hai|-de0 sagara / 2. (ma pu./66/zlo. naM.) pUrva bhava naM.2 meM zrIpura nagarakA rAjA vasundhara thA / 74 / pUrvabhava naM. 1 me mahAzukra vimAnameM deva thA 77 / vartamAna bhavameM 11vA~ cakravartI huA / 78 / apara nAma jaya thaa|-de0 zalAkA puruss/2|| kara lii| (66/3) / 2. dvArakA dahanake pazcAta kaligakA rAjA huaa| isakI santatimeM hI rAjA vasudhvaja hue|-de0 itihAsa 7/10 / jarA(ni. sA/tA. vR/6 ) tiryaDmAnavAnAM vaya kRtadehavikAra eva jraa| - tiyaMcoM aura manuSyoMkA AyukRta dehavikAra jarA hai| jarApallI-jarApallI pArzvanAtha stotra bhaTTAraka padmanandi naM.10 (I. 1328-1363) kI eka10payoM vAlI racanA hai / (tI /3/323) / jarAyu-(sa. si/2/33/186/12) yajjAlavatprANiparivaraNaM vitatamAMsazoNita tajjarAyuH / = jo jAlake samAna prANiyokA AvaraNa hai aura jo mAMsa aura zoNitase banA hai use jarAyu kahate haiM ( rA. vA/2/33/1/143/30); ( go. jI./jI pra./84/207/4 ). jarAsaMdha-(ha. pu/sarga/zloka )-rAjagRha nagarake svAmI bRhadrathakA putra thA (18/21-22) / rAjagRha nagarakA harivaMzIya rAjA thaa| (33/2) / apanI putrI jIvadyazAkA vivAha kesake sAtha karake use apanA senApati banA liyA (33/24) / kRSNa dvArA kaMsa mArA gyaa|(36/45) / yuddhameM svayaM bhI kRSNa dvArA mArA gayA (12/83-84) / yaha tIna khaNDakA svAmI vaoN pratinArAyaNa thA ( 18/23) vizeSa de0 zalAkA puruss/5)| jala-jainAmnAyameM jalako bhI ekendriya jIvakAya svIkAra kiyA gayA hai| 1. jalake paryAyagata bheda mU.A/210 osAya himaga mahigA haradaNu suddhodage ghaNuduge ya / te jANa AujIvA jANittA pariharedabvA / 210 / osa, barpha, dhuA~ke samAna pAlA, sthUlabindu rUpajala, sUkSma bindu rUpa jala, candrakAnta maNise utpanna zuddha jala, jharanese utpanna jala, meghakA jala vA ghanodadhivAta jala-ye saba jala kAyika jIva haiM / (paM.sa./prA./1/78); (dha./1/1,1,42 gA150/273), (bha.A/vi/608/805/17); (ta.sA/2/63) / jayasana-1. zrutAvatArako paTTAvalIke anusAra Apa bhadrabAhU zrutakevalIke pazcAt cauthe 11 aMga va 14 pUrvadhArI the / samaya-vI. ni. 208-226 ( I. pU./319-268 ) dRSTi naM 3 ke anusAra vI. ni. 2682861-de0 itihaas/4/4|2 punnATasaMgha- kI gurvAvalI ke anusAra Apa zAntisenake ziSya tathA amitasenake guru the / samaya-vi.780. 830 ( I. 723-773 )|-de0 itihAsa/7/8 / 3. paMcastUpa saMghakI gurvAvalIke anusAra Apa Aryanandike ziSya tathA dhavalAkAra zrI vIrasenake sadharmA the| samaya-I. 770-827 -de0 itihAsa/7/7 / 4. lAr3abAgaDa saMghakI gurvAvaloke anusAra Apa bhAvasenake ziSya tathA brahmasenake guru the| kRti-dharma-ratnAkara zrAvakAcAra / samaya--- vi.1055( ii.668)|-de0itihaas/7/10| je/1/375) 5-AcArya vasunandi (vi. 1125-1175, I. 1068- 1118) kA apara nAma / pratiSThApATha Adike rcyitaa|-de0 vasunandi/3 6.lAr3abAgar3asaMghakI gurvAvalIkeanusAra Apa narendrasenakeziSya tathA guNasena naM.2 va udayasena naM. 2 ke sadharmA the| samaya-vi. 1180-de0 itihaas7/10| vIrasena ke praziSya somasena ke ziSya / kRtiye-samayamAra, pravacanasAra aura paJcAstikAya para sarala saMskRta ttiikaayeN| samaya-t. kailAza canda jI ke anusAra bi. za. 13 kA pUrvAdha, I. za. 12 kA uttarArdha / DA0 nemicanda ke anusAra I. za. 11 kA uttarArdha 12 kA pUrvAdha / (jai /2/164), (to,/3/143)| jayA-1. arahanAtha bhagavAnakI zAsaka yakSiNI-de0 tIrthakara//3 2. eka vidyAdhara vidyA,va eka mantra vidyaa-de0vidyaa| 3. vAcanA yA vyAkhyAkA eka bheda-de0 vaacnaa| 2. prANAyAma sambandhI apamaNDala jJA./26/20 arddhacandrasamAkAraM vAruNAkSaralakSitam / sphuratsudhAmbusaM siktaM candrAbha vAruNaM puram 120 - AkArato Adhe candramAke samAna, vAruNa bIjAkSarase cihnita aura sphurAyamAna amRtasvarUpa jalase siiNc| huA aisA candramA sarIkhA zukavarNa varuNapura hai / yaha apa-maNDalakA svarUpa khaa| 3. anya sambandhita viSaya 1. jalake kAya kAyikAdi cAra bheda-de0 pRthivii| 2. bAdara jalakAyikoMkA bhavanavAsI devoMke bhavanoM tathA naraka pRthiviyoMmeM avasthAna |-de0 kAya/2/5 / 3. jalameM pudgalake sarvaguNoMkA astitva / -30 pudgala/11 4. mArgaNA prakaraNameM bhAvamArgaNAkI iSTatA tathA vahA~ Ayake anusAra hI vyayakA niyama |-de0 maargnnaa| 5. jalakAyika sambandhI guNasthAna, mArgaNAsthAna va jIvasamAsa Adi 20 prarUpaNAe~-de0 sat / / 6. jalakAyika sambandhI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpa-bahutva rUpa ATha prarUpaNAe~--de0 vaha-vaha nAma / 7. jalakAyika nAmakarmakA bandha udayasatva -de. vaha-vaha nAma / 8. jalakA varNa dhavala hI hotA hai-de0 lezyA/3 ) jayAvaha-vijayA kI uttarazreNIkA eka nagara |-(de. vidyAghara ). jaratkumAra-1.( ha. pu/sarga/zloka )-rAnI jarAse basudevakA putra thaa| (48/63) bhagavAn neminAthake mukhase apaneko kuSNakI mRtyukA kAraNa jAna jaMgala meM jAkara rahane lagA (61/30) dvArikA jalanepara jaba kRSNa vaname Aye to dUrase unheM hirana samajhakara bANa mArA, jisase vaha mara gaye (62/27-61) / pANDavoMko jAkara saba samAcAra batAyA (63/46) / aura unake dvArA rAjya prApta kiyA (63/72) / inase yAdava vaMzakI paramparA clii| antameM dIkSA dhAraNa jainendra siddhAnta koza
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ jalakAya va jalakAyika jalakAya va jlkaayik-30| - jala ketu eka prade0 gra jalagatA cUlikA zAga rAjJAnakA eka bheda ---- - jala gati - eka auSadhi vidyA0 vidyA jala gAlana - jaina mArgame jalako chAnakara hI prayogame lAnA, yaha eka bar3A gauravazAlI dharma samajhA jAtA hai| jalakI zuddhi azuddhi sambandhI niyama isa prakaraNa me nirdiSTa hai / 1. prAsuka jala nirdaza 1. varSAkA jala prAsuka -- de0 zrutajJAna / III | hai bhA.pA/TI / 111/261/21. varSAkAle tarumule tiSTha vRkSopari patitvA jalaparipatati tasya prAdvirAdhAna na bhavati / yatina varSARtu yoga dhAraNa karate hai| = me vRkSa ke nIce baiThakara dhyAna karate hai / usa samaya vRkSake patto para par3A huA varSAkA jo jala yatike zarIrapara par3atA hai usase usako apakAyika jIvoMkI virAdhanAkA doSa nahIM lagatA, kyoMki vaha jala prAzuka hotA hai| 2. rUpa rasa pariNata hI ThaNDA jala prAsuka hotA hai de. AhAra / II/4/4/3 tila, cAvala, tuSa yA canA AdikA dhoyA huA jala athavA garama karake ThaNDA ho gayA jala yA haraDa Adise apariNata jala, use lenese sAdhuko apariNata doSa lagatA hai / bha.A.hi.paM. daulatarAma / 250 /10 126 yA pR0 110 sinike prakSAlanakA jala tathA cAvala dhovanekA jala tathA jo jala tapta hoya kari ThaNDA ho gayA hoya tathA caNAke dhovanekA jala tathA tuSa dhovanekA jala tathA haraDakA cUrNa jAme milA hAya, aisA jo ApakA rasa gandhakuM nahI palaTA, so apariNata doSa sahita hai| ara jo varNa rasa gandha ityAdi jApaTi gayA hoya so pariNata hai, sAnuke lene yogya hai| * garma jala prAsuka hotA hai-30 jala gAlana/1/4 | 325 3. zauca va snAnake lie to tAr3ita jala yA bAvar3IkA tAjA jala bhI prAsuka hai ratnamAlA / 63-64 pASANoraskaritaM toyaM ghaTIyantreNa tADitam / sadyaH saMtApInAM prAzuka jalamucyate // 63 // devarSINAM prazaucAya snAnAya ca gRhasthinAm akaM paraM vAri mahAtIrtha jamadhyada 64 pASANako phoDakara nikalA huA arthAda parvatIya jharanokA, athavA rahaTa dvArA tAr3ita huA aura vAyokA garama-garama tAjA jala prAmuka hai / isake sivAya anya saba jala, cAhe mahAtIrtha gaMgA AdikA kyoM na ho, amuka hai / 630 yaha jala devarSiyoMko to zauca ke lie aura gRhasthoMko mAnake lie varjanIya nahIM hai // 64 // 4. jalako prAsuru karane kI vidhi va usakI maryAdA vrata vidhAna saMgraha / 31 para udhRta ratnamAlAkA zloka muhUrta li toyaM prAkaM praharadvayam / uSNodamahorAtramagAlitamibocyate / - chanA huA jala do ghaDI taka, haraDe Adise prAmuka kiyA gayA (dekho Upara naM0 2) do pahara yA chaha ghaNTe taka tathA ubAlA huA jala 24 ghaNTe taka prAka yA pIne yogya rahatA hai, aura usake pazcAt binA chaneke samAna ho jAte hai / jalakA varNa dhavala hI hotA hai - de0 lezyA / 3 / jala gAlana 2. jala gAlana nirdeza 1. sabhI tarala padArtha chAnakara prayoga meM lAne cAhie saM./2/22 gAli ramastreNa sarpistele payo drava toyaM jinAgamAmnAyAhArelsa na cAnyathA // 23 // [SI tesa, dUdha, pAnI Adi patale padArtho ko binA chAne kabhI kAmameM nahIM lAnA cAhie / 1 1 2. do ghar3I pIche punaH chAnane cAhie sA.dha / 3 / 16 muhUrta yugmordhvmgaalnm| chane hue pAnIko bhI do muhUrta arthAt cAra ghaDI pIche chAnA huA nahIM mAnanA cAhie / rato.vA./2/9/2/12/13/28 / bhASAkAra paM. mANikacanda do ghar3I pIche jalako punaH chAnanA caahie| 3. jala chAnakara usakI jivAnI karanekI vidhi sA./1/16 anyatra vA gAlitazeSitasya bhyAsoM nipAne'sya na tadavrate'rcya | 16 | = chAnaneke pazcAt zeSa bace hue jalako jisa sthAnakAjala hai usameM na DAlakara anya jalAzaya meM chor3anA ( yA vaise hI nAlI me bahA denA ) jalagAlanavatameM yogya nahIM / 4. chalanekA pramANa va svarUpa sA. dha. / 3 / 96 vA durvAsasA gAlanamamyunosa tate'rya choTe chedavAle yA purAne kapar3e me chAnanA yogya nahIM / lA. saM . / 2 / 23 gAlitaM dRDhavastreNa / ghI, tela, jala Adiko dRDha vastrameMse chAnanA cAhie / vrata vidhAnasaMgraha / 30 para udhRta SaT trizadaDagulaM vastraM caturviMzativistRtam / tadvastraM dviguNIkRtya toyaM tena tu gAlayet / = 36 aMgula lambe aura 24 aMgula caur3e vastrako doharA karake usameMse jala chAnanA caahie| kriyA ko rAma / 244 raMge vastra na khAne gorA pahire vastra na gAle vIrA | 244 | = raMge hue vA pahane hue vastrameMse jala nahIM chAnanA caahie| 5. jaba gALanake aticAra = sA.dha. /3/16 muhUrta yugmordhvamagAlanaM vA durvAsasA gAlanamambuno vA / anyatra vA gAlitazeSitasya nyAso nipAne / chane hue pAnIko bhI do muhUrta arthAta cAra ghaDI pIche nahIM jAnanA, tathA choTe vAle maile, aura purAne kapar3e chAnanA aura dhAnaneke pazcAta bace hue pAnIko kisI dUsare jalAzaya meM ddaalnaa| ye jalagAlana vratake aticAra haiM. dArzanika zrAvakako ye nahIM lagAne cAhie / 6. jaLa gALanakA kAraNa jala meM sUkSma jIvoMkA sadbhAva vrata vidhAna saMgraha 31 para uddhRta - eka bindUdbhavA jIvA' pArAvatsamA yadi tyoccarati cejjambUdvIpo'pi pUrvate pa kI eka dame jisane jIva hai ve karake barAbara hokara yadi uheM to unake dvArA yaha jambUdvIpa labAlaba bhara jAye / jagadIzacandra bosa- (eka bU~da jalameM Adhunika vijJAnake AdhArapara unhoMne 16450 paTeriyA jIvoMkI siddhi kI hai| inake atirikta jina jalakAyika jIvoMke zarIrarUNa nahu mindu hai ve unakI dRSTikA viSaya hI nahIM hai| unakA pramANa a~gula asaM AgamameM kahA gayA hai ) / 7. jaLa gAlanakA prayojana rAga va hiMsAkA varjana sA.dha./2/14 rAgajIvavadhApAyaM bhUyastvAttadvadutsRjet / rAtribhaktaM tathA jyAnna pAnIyamagAlitam // 14 // dharmAtmA puruSoMko madyAdikI taraha, jainendra siddhAnta koza
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ jala cAraNa 326 jAti ( nAmakarma) rAga tathA jIbahisAse bacaneke lie rAtribhojanakA tyAga karanA cAhie / jo doSa rAtri bhojaname lagate haiM vahI doSa agAlita peya padArthoM meM bhI lagate hai, yaha jAnakara binA chane jala, dUdha, ghI, tela Adi peya padArthokA bhI unako tyAga karanA caahie| aura bhI de0 rAtri bhojana / jala cAraNa-de0 Rddhi/4| jalapatha-pA.pra./16/7 pravAsase lauTanepara pANDava nakula jalapatha nagarameM rahane lge| noTa-kurukSetrake nikaTa honese vartamAna pAnIpata hI 'jalapatha' pratIta hotA hai| jala zuddhi-de0 jala gAlana / jalAvata-vijayAkI dakSiNazreNIkA eka ngr-de0vidyaadhr| jalauSadha-de0 Rddhi/7 / jalpa-1. lakSaNa nyA.sU mU./2-2/2 yathoktopapannazchalajAtinigrahasthAnasAdhanopalambho jlp/2| nyA.sU./bhA/2-2/2/43/10 yattatpramANairarthasya sAdhanaM tatra chalajAtinigrahasthAnAmaGgabhAvo rakSaNArthatvAt tAni hi prayujyamAnAni parapakSavidhAtena svapakSaM rakSanti / - pUrvokta lakSaNasahita 'chala' 'jAti aura 'nigrahasthAna' se sAdhanakA niSedha jisame kiyA jAye use jApa kahate haiN| yadyapi chala, jAti va nigrahasthAna sAkSAt apane pakSake sAdhaka nahIM hote, tathApi dUsareke pakSakA khaNDana karake apane pakSakI rakSA karate haiM, isalie naiyAyika loga unakA prayoga karake bhI dUsareke sAdhanakA niSedha karanA nyAya mAnate hai / isI prayogakA nAma jalpa hai| si.vi./mU./3/2/311 samarthavacana jalpam / si.vi./vR./5/2/311/16 chalajAtinigrahasthAnAnAM bhedo lakSaNaM ca neha pratabhyate / - (jinamArgame kyoki anyAyakA prayoga atyanta niSiddha hai, isalie yahA~ jalpakA lakSaNa naiyAyikose bhinna prakArakA hai|) samarthavacanako jalpa kahate haiN| yahA~ chala, jAti va nigrahasthAnake bheda rUpa lakSaNa iSTa nahI kiyA jAtA hai| 2. jalpake cAra aMga si.vi./mU./2/2/311 jalpaM caturaGga vidurbudhAH / si.vi./va./5/2/313/12 tatrAha 'caturaGgam' iti / catvAri vAdi prativAdi-prAznika-pariSadvilakSaNAni agAni, nAvayavAH, vacanasya tadanavayavatvAta / = vidvAn loga jampako cAra aMgavAlA jAnate haiN| ve cAra aMga isa prakAra hai-vAdI, prativAdI, prAznika aura pariSad yA sabhAsad / inhe avayava nahIM kaha sakate hai kyoki anumAnake vacana yA vAkyakI bhaoNti yahA~ vacanake avayava nahIM hote| 3. jalpakA prayojana va phala de0 vitaMDA / naiyAyika loga kevala jItanekI icchAse jalpa va vitaNDAkA prayoga bhI nyAya samajhate hai| (parantu jaina log|) si.vi./mU./2/28/366 tadevaM jalpasvarUpaM nirUpya adhunA sadasi tadupanyAsaprayojanaM darzayannAha -syAdvAdena samastavastuviSayeNakAntavAdevabhidhvasteSvekamukhIkRtA matimatAM naiyAyikI shemussii| tattvArthAbhinivezinI nirUpaNaM cAritramAsAdayanyaddhAnantacatuSTayasya mahato heturvinizcIyate / 281 si.vi./mU./5/2/311 pakSanirNayaparyantaM phalaM maargprbhaavnaa| isa prakAra jalapasvarUpakA nirUpaNa karake aba usakA kathana karanekA prayojana dikhAte hai-samasta vastuko viSaya karanevAle tathA samasta ekAntavAdoM kA nirAkaraNa karanevAle syAdvAdake dvArA anya kathAose nivRtta hokara buddhimAnokI buddhi eka viSayake prati abhimukha hotI hai| aura nyAyame niyukta hokara tattvakA nirNaya karaneke lie vAdI aura prativAdI donoke pakSomeM madhyasthatAko dhAraNa karatI huI zIghra hI anupama tattvakA nizcaya kara letI hai / 28 / pakSakA nirNaya jaba taka nahIM hotA taba mArga prabhAvanA hotI hai| yahI jalpakA prayojana va phala hai / / 4. anya sambandhita viSaya 1. jaya parAjaya vyavasthA-de0 nyAya/2 / 2. vAda jalpa va vitaMDAmeM antara-de0 vAda / 3. bAhya aura antara jalpa-de0 vcn/1| 4. naiyAyikoM dvArA jalpa prayogakA samarthana-de0 vitaMDA / jalpanirNaya-A, vidyAnandi (I0 775-840) dvArA saMskRta bhASAmeM racita nyAya viSayaka eka grantha / jasaphala-de0 jayapAla / jAMbUnadA-eka vidyA-de0 vidyaa| jAgRta-de0 nidrA/1/3 jAti(sAmAnya)-1. lakSaNa nyAya,sU./mU./2/2/66 samAnapravAsAtmikA jAti 66|-drvyoNke Apasa me bheda rahate bhI jisase samAna buddhi utpanna ho use jAti kahate hai| rA.vA./1/33/5/5/26 buddhacabhidhAnAnupravRttiliGga sAdRzya svarUpAnugamo vA jAtiH, sA cetanAcetanAdyAtmikA zabdapravRttinimittatvena pratiniyamAta svArthavyapadezabhAk / = anugatAkAra buddhi aura anugata zabda prayogakA viSayabhUta sAdRzya yA svarUpa jAti hai| cetanakI jAti cetanatva aura acetanakI jAti acetanatva hai kyoMki yaha apane-apane pratiniyata padArtha ke hI dyotaka hai| dha./1/1,1,1/17/5 tattha jAIM tabbhavasAriccha-lakSaNa-sAmaNNaM / dha./9/1,1.1/18/3 tattha jAiNimittaM NAma go-maNussa-ghaDa-paDa-tthaMbha vettAdi / tadbhava aura sAdRzya lakSaNavAle sAmAnyako jAti kahate haiM / gau, manuSya, ghaTa, paTa, stambha aura veta ityAdi jAti nimittaka nAma hai| 2. jIvoMkI jAtiyoMkA nirdeza gha./2/1,1/416/4 eiMdiyAdI paMca jAdIo, adIdajAdi viasthi / ekendriyAdi pA~ca jAtiyA~ hotI haiM aura atIta jAtirUpa sthAna bhI hai| 3. cAra uttama jAtiyoMkA nirdeza ma pu/36/168 jAtiraindrI bhavedivyA cakriNAM vijyaashritaa| paramA jAtirAhantye svAramotthA siddhimIyuSAm / =jAti cAra prakArakI haiM-divyA, vijayAzritA, paramA aura svaa| indrake divyA jAti hotI hai, cakravartiyoke vijayAzritA, arhantadevake paramA aura mukta jIvoMko svA jAti hAtI hai|| jAti ( nAmakarma)-1. lakSaNa sa, si/8/11/386/3 tAsu narakAdigatiSvavyabhicAriNA sAdRzyene kI kRto'tmiA jaatiH| tannimittaM jAti nAma |un nArakAdi gatiyome jisa avyabhicArI sAdRzyase ekapanekA bodha hotA hai, vaha jAti hai| aura isakA nimitta jAti nAmakama hai| (rA. vA/8/11/ 2/576/10); (go.ka./jI.pra./33/28/16) gha.6/1,6-1,28/51/3 tado jatto kammaravadhAdo jIvANaM bhUo sarisattamuppajjade so kammakravaMdho kAraNe kajjuvayArAdo jAdi tti bhnnnnde| jainendra siddhAnta koza
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAti ( nAmakarma ) - jisa karmaskandhase jIvoMke atyanta sadRzatA utpanna hotI hai, vaha karmaskandha kAraNameM kAryake upacArase 'jAti' isa nAmavAlA kahalAtA hai| 6/13/22.101/363/6 iMdiya-veditediya caridiya paMci dibhAvavirya jaM samaM taM jAdi nArma jo karma ekendriya hIndriya draya, caturindriya aura paMcendriya bhAvakA manAnevAlA hai vaha jAti nAmakarma hai / 2. nAmakarmake bheda pa.saM. 6/11-1/20/60 taM jAdiNAmakammaM taM paMca diya jAdiNAmakamma, vIiMdiyajAdinAmakammaM, tIhaMdidiNAmaka caridiyajAdiNAmakammaM paMcidiyajAdiNAmakammaM cedi jo jAti nAmakarma hai vaha pA~ca prakArakA hai-ekendriyajAtinAmakarma, indriyajAtinAmakarma trIndriyajAtinAma, caturindriyajAtinAmakarma aura paMcendriyajAtinAmakarma (pa. naM. 13/5.6/103/360): (paM.saM./ /2/4/46/20) (sa.si./9/11/201/4 ) ( rA. vA. // 19/2/06/11) (go, ka/jI. pra./23/2/18) aura bhI-30 nAma karma-asaM rUpAta bheda haiM- 3. ekendriyAdi jAti nAmakamoMke lakSaNa sa. si/ 0/11/381/5 yadudavAramA ekendriya iti zamyate tadekendriyajAtinAma / evaM zeSeSvapi yojyam / -jisake udayase AtmA ekendra kahA jAtA hai vaha ekendriya jAti nAmakarma hai| isI prakAra zeSa jAtiyoM meM bhI lAgU kara lenA caahie| ( rA. vA./8/11/2/ 576 / 13 ) / 327 jAti (nyAya) AkAravAle ho jAyege / kintu isa prakAra hai nahIM, kyoMki, isa prakArake ve pAye nahIM jAte tathA pratiniyata sadRza pariNAmo meM avasthita vRkSa Adi pAye jAte hai| gha. 13/5,5/109 / 363/10 jAdI NAma sarisappaccayagejmA / Na ca tuNatarumare sarisattamasthi, do ciDiyAsu (1) sarisabhAnAvarsabhAdo 1 Na jalAhAraggahaNeNa doSNaM pi samANattadaMsaNAdo / praznajAti to se grAhya hai. parantu tRNa aura muMhoMne samAnatA hai nahIM 1 uttara - nahIM, kyoMki jala va AhAra grahaNa karanekI apekSA donoMmeM hI samAnatA dekho jAtI hai| 5. ekendriya jAtike bandhayogya pariNAma = paM. kA./tA. vR/1910/175/10 sparzanendriyaviSayalAmpaTyapariNatena jIvena yadupArjita sparzanendriyajanamevedriyajAtinAmakarma sparzanendriya viSayakI sampatarUpase parigata honeke dvArA jIva sparzanendriya jana ekendriya jAti nAmakarma bA~catA hai| 6. anya sambandhita viSaya 1. jAti nAmakarma kI bandha udaya sattvarUpa prarUpaNAe 4. jAti nAmakarmake astitva kI siddhi 9 " gha. 6/1.11.20/21/4 jadi pariNAmio sarisapariNAmI paritha to sarisapariNAmakajjanhApunavattado taskAraNamassa atthitaM sin| kiMtu gaMgAbhAvAdipariNAmio sarisapariNAmo uvalambhade, tado ayaMtiyAdo sarisapariNAmo appaNI kAraNIbhUdakammassa atthitaM Na sAhediti / Na esa doso gaMgAbA ANaM puddhavikAzyaNAmakammodaeNa sarisapariNAmattanbhuvagamAdo / ... kiM ca jadi jIva DiggahidapoggalakkhaM dasa risapariNAmo pAriNAmio vi asthi, to heU aNeyaMtio hojja / Na ca evaM tahANuvalaMbhA / jadi jIvANaM sarisapariNAmo kammAyato na ho to caTharidiyA hayaharitha-vaya-vaggha chavallAdi saMThANA hojja, paMcidiyA vi bhamara-makkuNasahidagova-la-ruklaThANA hojja gacaivamanasaMbhA pachividasarisapariNAme aba dvidaruvakhAdINamuvAca prazna- yadi pAriNAmika arthAt pariNamana karAnevAle kAraNake sadRza pariNAma nahIM hotA hai, to sadaza pariNAmarUpa kArya utpanna nahIM ho sakatA, isa anyathAnupapattirUpa hetuse usake kAraNabhUta karmakA astitva bhale hI siddha hove / kintu gaMgA nadokI bAlukA AdimeM pAriNAmika (svAbhAvika) saha pariNAma pAyA jAtA hai, isalie hetu anekAntika honese sahA pariNAma apane kAraNIbhUta karmake astitvako nahIM siddha karatA / uttara- yaha koI doSa nahIM. kyoMki, gaMgAnadIkI bAlukAke (bhI) pRthivIkAyika nAmakarmake udayase sadRza pariNAmatA mAnI gayI hai |... dUsarI bAta yaha hai, ki yadi jIvake dvArA grahaNa kiye gaye puDugala-skandhaukA sadazapariNAma pAriNAmika bhI ho, to hetu anaikAntika hove / kintu aisA nahIM hai, kyoMki, usa prakArakA anupalambha hai| yadi jIvoMkA sadRza pariNAma karmake adhIna ma hone, to caturindriya jIma mor3A hAthI bher3iyA, nAma aura cavata Adi AkAravAle ho jAyeMge tathA paMcendriya jIva bhI bhramara matkuNa, zalabha, indragopa, kSullaka, akSa aura vRkSa Adike jainendra siddhAnta koza - de0 vaha vaha nAma / jAti ( nyAya ) 1. lakSaNa nyA. sU. sU./1/2/18 sAdharmyamya pratyavasthAnaM jAtiH 18 / sAdharmya aura vaidharmya se jo pratyavasthAna (dUSaNa) diyA jAtA hai usako jAti kahate haiM ( zlo. vA. / 4 / nyA / 306/456. ) nyA. vi./mU./2/203 / 233 midhyottara jAtiH yathAnekA vii SAm ] 203 / nyA. vi./ /2/203/233/3 mAnopapanne sAye dharme yasmid mithyotara bhUtadoSasyodbhAvayitumazakyatvenA sadUSaNodbhAvanaM sA jAtiH / = ekAntavAdiyoMkI bhA~ti mithyA uttara denA jAti hai / arthAt pramANase upapanna sAdhyarUpa dharmameM sadbhUta doSakA uThAnA to sambhava nahIM hai. aisA samajha kara adabhUta ho doSa uThAte hue mithyA uttara denA jAti hai| klo. vA. /2/ pyA. 458/55016). syA. ma. / 10 / 112/18 samyagRhetau hetvAbhAse vA vAdinA prayukte, jhaTiti taddoSatattvApratibhAse hetu pratibimbanaprAyaM kimapi pratyavasthAnaM jAtiH dUSaNAbhAsa ityarthaH / vAdI ke dvArA samyag hetu athavA lAmAsake prayoga karanepara, vAdI ke hetukI sadoSatAkI vinA parIkSA kiye hue hetuke samAna mAtRma honevAlA zodhatA kucha bhI kaha denA jAti hai| 2. jAtike bheda nyA. sU./mU./5/2/1/586 sAdharmyavaidhamryotkaSAyakarSa varNyavarNyavikalpasAbhyAmatiprasaGgapratidRSTAntAmutpantisaMzayaprakaraNa hAya vizeSandhyanupalabdhinityAnityakAryasamAH |1| jAti 24 prakAra kI hai- 1. sAdharmyasamaH 2. vaidharmyasamaH 3. utkarSasama; 4. apakarSasamaH 5. varNyasamaH 6, avarNyasama; 7. vikalpasama 8 sAdhyasama 6 prAptisama: 10 aprAptisamaH 11. prasaMgasama; 12. pratiSTAntasama: 11. anutpattisamaH 14. saMzayasamaH 11. prakaraNasamaH 16. hetusama 10. atisamaH 18 avizeSasamaH 11. upapattisamaH 20. upalabdhisamaH 29, anupalabdhirAma 22. nityasamA 23. anityasama aura 24 kAryasama / ( zlo0 vA. 4/ nyA. 396/461/3 ). nyA. vi./mU./2/200/224 miSyottarANAmAnanyAcyA vA vistarotitaH / sAdharmyAdisamatvena jAtirne pratanyate / 2071 (jaina maiyAyika jAtike 24 bheda hI nahIM mAnate ) kyoMki mithyA uttara ananta
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAti Arya ho sakate haiM, jinakA vistAra zrI pAtrakesarI racita trilakSaNa kadarthazAstrameM diyA gayA hai| ataH yahA~ usakA vistAra nahIM kiyA gayA hai / 3. uparokta 24 jAtiyoMke lakSaNa de0 vaha vaha nAma / jAti Arya 30 Arya / jAti-vijAti upacAra- de0 upacAra / jAti maMtra - de0 mantra 1/6 / jAti mada - de0 mada / jAlaMdhara (pA./10/ zloka naM.), arjuna dvArA kIcakale mAre jAnepara pANDavoMke vinAzake lie jAlandhara yuddhako prastuta huA | 13 | tahA~ pANDavoMne rAjA virATako yuddhameM bA~dha liyA | 22 | aura guptavedI arjuna dvArA bA~dha liyA gayA |40|. 1 jAla-bArika zarIrameM jAloMkA pramANa de0 audArika/1/7 jijJAsAtattvAdhigamabhASya/1/15 IhA jahA tarka parIkSA vicAraNA jijJAsA itynntrm| IhA, kahA, tarka, parIkSA, vicAraNA aura jijJAsA ye sama ekArthAcI hai| nyA. darzana/bhASya /1/2/22/23/10 tatrApratIyamAne prArthasya pramattikA jijJAsA / prajJAta padArthake jAnanekI icchAkA nAma jijJAsA hai| jita kaSAya- sA/tA. vR/240/333/14 vyavahAreNa krodhAdikaSAyajayena jitakaSAya nizcayena cAkaSAyAtmabhAvanArataH / - vyavahArase krodhAdi kaSAyoMke jItanese aura nizcayase akaSAya svarUpa bhArata rahanese jisakapAya hai| 328 - jitadaMDa - punATa saMghakI gurvAvaloke anusAra Apa nAgahastI ke ziSya tathA nandiSeNake guru the / de0 itihAsa / 7/8 / jita dravya nikSepa de0/5 jitamoha (sa.sA./12) jo moThaM tulA jAgasahAyAdhiyaM suja aaii| jidamoha sADU paramaduniyAmA viti| jo muni mohako jItakara apane AtmAko jJAnasvabhAvake dvArA anya dravyabhAvoM se adhika jAnatA hai, usa muniko paramArthake jAnanevAle jitamoha kahate haiM / jitazatru-16. pu/14/lo. naM.) pUrvabhavanaM bhAnukA putra zUrasena thA / 67-68 / pUrvabhava naM. 2 meM citracUla vidyAdharakA putra himacUla thA / 932-1933 / pUrvabhava naM. 1 meM rAjA gaGgadevakA putra nandiSeNa thA / 142 - 143 / ( ha. pu. / sarga / zlo. naM. ) - vartamAna bhava meM meM sudevakA putra (35/0) devane janmate hI sudRSTi seThake yahA~ pahu~cA diyA (13/0) vahIM para poSaNa huA pIche dIkSA dhAraNa kara lI (56 / 115-20 ) / ghora tapa kiyA ( 60 / 7) / antameM giranAra parvatase mokSa sidhAre (65/16-17) 2. (ha. 5/66/5-10) jitazatru bhagavAn mahAvIrake pitA rAjA siddhArtha kI choTI bahanase vivAhe gaye the| inako yazodhA nAmakI eka kanyA thI, jisakA vivAha unhoMne bhagavAn vIrase karanA caahaa| para bhagavAn ne dIkSA dhAraNa kara lii| pazcAt ye bhI dIkSA dhAra mokSa gaye / 3. dvitIya rudra the- de0 zalAkA puruSa / 7 / jitendriyasa.sA./11 jo iMdiye jipitA nAgasahAyAdhivaM mugadi aaii| taM khalu jididiyaM te bhAMti je NicchidA sAhU | 311 - jo indriyoMko - jina jItakara jJAnasvabhAvake dvArA anya dravya se adhika AtmAko jAnate haiM, unheM jo nizcayanayame sthita sAdhu hai ve vAstavame jitendriya kahate haiN| ta. anu / 76 indriyANAM pravRttau ca nivRttau ca manaH prabhu' / mana eva jayetasmAritetasmin jitendriyaH / indriyo kI pravRti aura / 76 nivRtti donoM meM mana prabhu hai, isalie manako hI jItanA cAhie / manake jItanevara manuSya jitendriya hotA hai| 2. idriya va manako jInakA upAya 02 jina - 1. jina sAmAnyakA lakSaNa mU. A./ 161 jidako hamANamAyA jidalohA teNa te jiNA hoMti / krodha, mAna, mAyA, lobha ina kaSAyoMko jIta lene ke kAraNa arhanta bhagavAda jina hai [ma. saM. DI./14/07/10 bha. A / vi / 318/531/22 karmaikadezAnAM ca jayAta dharmo'pi karmANyabhibhavati iti janazabdenocyate / =dharma bhI karmoMkA parAbhava karatA hai ata usako bhI jina kahate hai / ni.sA./tA.vR./1 anekajanmApahetu samastamoharAgadvepArIca jayatIti jinaH / = aneka janmarUpa aTavIko prApta karAneke hetubhUta samasta moharAgadveSAdirUko jo jIta letA hai vaha jina hai| paM.kA./tA.vR./1/4/10 yA kamarAtIn jayatIti jina' / aneka bhavoMke gahana viSayoMrUpa saMkaToM kI prAptike kAraNabhUta karmarUpI zatruoMko jItatA hai, vaha jina hai / (sa.za./TI./2/223/5 ) / 2. jinake bheda 1. videzajana dha. 6/4,1, 1/10/7 jiNA duvihA sayaladesa jiNabheeNa / sakalajina va deza jinake bhedage jina do prakAra haiM / 2. nikSepa maida gha. 1/4.1.1/600 (nikSepa sAmAnyake bhedoke anurUpa hai| 3. sakala va deza jinake lakSaNa 1= gha. 6/4.1, 1/10 / 7 khaviyaghAikammA syljinnaa| ke te arahaMta siddhA / avare Airiya uvajjhAya sAhU desajiNA tivvakasAI diya- mohavijayAdo / jo ghAtiyA karmoMkA kSaya kara cuke haiM ve sakala jina haiM / ve kauna haiM-- arhanta aura siddha itara AcArya, upAdhyAya aura sAdhu tIvra kaSAya, indriya evaM mohake jIta leneke kAraNa deza jina haiM / - ni. sA./tA.vR./ 243.263 svamakSa jImayukta ko jinezrAdeSaH / 243 // sarvajJavItarAgasya svavazasyAsya yoginaH / na kAmapi bhiyAM kvApi tAM vidmo hA jaDA vayam / 253 - jo jIva svavaza haiM ve jIvanmukta haiM, jinezvarase kiMcit nyUna hai / 243 | sarvajJa vItarAga meM aura isa svavaza yogI meM kabhI kucha bhI bheda nahIM hai, tathApi arere! hama jar3a haiM ki unameM bheda mAnate haiM // 253 // pra. sA./tA.vR./ 201 / 271/13 sAsAdanAdikSINakaSAyAntA ekadeza jinA ucyante / = sAsAdana guNasthAna se lekara kSINa kaSAya guNasthAna paryanta ekadeza janahalAte haiN| dra. saM./TI./1/5/10 jitamithyAtvarAgAdizvena ekadeza jinA asaMyatasamyagdRSTyAdaya / mithyAtva tathA rAgAdiko jItaneke kAraNa asaMyata samyagdRSTi Adi ( deza saMyata zrAvaka va sakla saMyata sAdhu ) ekadeza jina hai| jainendra siddhAnta koza
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinakalpa 329 jinamukhAvalokanavrata 4. avadhi va vidyAdhara jinoMke lakSaNa dha.6/4,1.1/40/5 avadhayazca te jinAzca avdhijinaa.| dha.6/4,1,1/75/7 siddhavijjANaM pesaNaM je Na icchati kevala dharati ceva aNNANaNivittIe te vijjAharajiNA NAma / avadhijJAna svarUpa jo jina ve avadhi jina hai / jo siddha huI vidyAoMse kAma lenekI icchA nahIM karate, kevala ajJAnakI nivRttike lie unhe dhAraNa karate hai, ve vidyAdhara jina haiN| 5. nikSepoM rUpa jinoMke lakSaNa dha.6/4,1,1/6-8 sArArtha (nikSepoke lakSaNoke anurUpa haiN)| 6. pA~coM parameSThI tathA anya sabhI samyagdRSTiyoM ko jina saMjJA prApta hai-de0 jin/3| jinakalpa-1. jinakalpa sAdhukA svarUpa bha, A./vi./155/356/17 jinakalpo nirUpyate-jitarAgaTTeSamohA upasargaparISahArivegasahAH, jinA iva viharanti iti jinakalpikA eka evetyatizayo jinakalpikAnAm / itaro liGgAdirAcAra. prAyeNa vyAnaNitarUpa eva / = jinhoMne rAga-dveSa aura mohako jIta liyA hai, upasarga aura parISaharUpI zatruke vegako jo sahate hai, aura jo jinendra bhagavAnke samAna vihAra karate hai, aise muniyoM ko jinakalpI muni kahate haiN| itanI hI vizeSatA ina suniyoM meM rahatI hai| bAkI saba liMgAdi AcAra prAya jaisA pUrva meM varNana kiyA hai, vaisA hI inakA bhI samajhanA caahie| (arthAta ahAIsa mUla guNa AdikA pAlana ye bhI anya sAdhuoMvat karate haiN|) (aura bhI-de0 ekala vihaaro)| 2. jinakalpI sAdhu uttama saMhanana va sAmAyika cAritra pAlA hI hotA hai go, ka.,jo pra./547/714/5 zrIvarddhamAnasvAminA prAktanottamasaMhananajinakalpacArapApariNateSu tadekadhA cAritram / = zrI varddhamAnasvAmIse pahile uttama saMhananake dhArI jinakalpa AcaraNarUpa pariNate muni tinake sAmAdhikarUpa eka hI cAritra kahA hai| jinaguNa saMpatti vrata isa vratako tIna vidhi hai-uttama, madhya va jaghanya, 1. uttama vidhi-arhanta bhagavAna ke 1. janmake 10 atizayoMkI 10 dazagiyA~ 2. kevalajJAnake 10 atizayoMkI daza dazamiyA~: 3. devakRta 14 atizayokI 14 caturdaziyA~, 8 prAtihAryoMkI 8 aSThamiyA~, SoDazakAraNa bhAvanAo kI 16 pratipadAe~;6. pA~ca klyaannkoNkii| paMcamiyaoN; isa prakAra 63 tithiyoke 63 upavAsa 10 mAsa meM pUre kare / namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (ha. pu/34/122); bata vidhAna saMgraha/pR. 64); (kizanasiMha kriyaakosh)| 2. madhyama vidhi-66 diname nimnakramase 36 upavAsa ba 30 pAraNA kre| 'o hrIM arhanta parameSThine namaH' isa mantrakA trikAla jApya kre| krama(va, ke sthAna para pAraNA samajhanA-2,1,1,1,1,1,2,1.1,1,1,17 2,1,1,1,1,12,1,1.1.1,12,1,1,1,1.1 / (varddha mAna purANa); (vata vidhAna saMgraha/pR. 65) / 3. jaghanya vidhi-uparokta 63 guNoM ke upalakSya meM 63 dina taka ekAzanA kare / namaskAra mantrakA trikAla jApya kare / (bata-vidhAna saMgraha/pR.66); (kizana siha kriyaakosh)| the| samaya-pra0 dRSTi ke anusAra za saM. 40-46 (vI. ni. 645654) / dvi0 dRSTi ke anusAra vI. ni. 614-654 / dUsarI ora eka jina candra bhadrabAhu gaNI ke praziSya the jinhoMne vi sa. 136 (bI ni 606) meM zvetAmbara saMgha kI nIMva DAlI thii| vizeSa de. koza 1/pariziSTa 4/3) / 2 muni candra nandi ke ziSya / kannaDa kavi ponna ke zAnti purANa meM ullikhita / ponna (vi. 1007, I. 150) se pUrva / jai./2/365) / 3. bhAskara nandi ke guru / kRtisiddhAntasAra / I. za, 11 kA uttarArdha 12 kA pUrva / (tii./3/186)| 4. zravaNa bela ke zilAlesva naM055 yA 66 (vi 1957) meM mAghanandi (vi. 1250) ke pazcAt ullikhita / tri. 1275 (I. 1218) / (jai./2/366)| 5. tattvArtha sUtra kI sukhabodhinI TIkA ke rcyitaa| samaya-lagabhaga vi. 1353 (I. 1266) / (jai./1/451)| 6. nandisaMgha balAtkAragaNa dillI gaddI ke bhttttaark| kRti-siddhAntasAra caturvizati stotra / samaya-vi 1507-1571 (I. 1450-1514) / (tii/3/381)| jinadatta caritra-A0 guNabhadra (I.870-110) dvArA racita saMskRta zlokabaddha eka racanA / isameM , sandhi, va 800 zloka haiN| pIche dillI nivAsI paM0 bakhatAvara siMhane isakA bhASAmeM padyAnuvAda kiyA hai| (de. guNa bhdr)| (tI./3/14) / jinadAsa 1. nandi sagha balAtkAra gaNa IDaragaddI sakala kIti ke ziSya eka muni / kRtiyeM-- jambU svAmI carita, rAma carita, harivaMza purANa, puSpAJjalivrata kathA; jalayAtrA vidhi, sArddhadvaya dvIpa pUjA, saptaSi pUjA: jyeSTha jinavara pUjA, guru pUjA, anantavata puujaa| vi. 1450. 1525 (I 1363-1468) / tii./3/338)| 2. Ayurveda ke paNDita / kRtiyeM-helIreNukA carita, jJAnasUryodaya / vi. 1600.1650 (I01543-1563) / (tI/4/83) / 3. marAThI ke prathama jJAta kavi / bhuvanakIrti ke ziSya / kRti-harivaMza purANa / samaya bi0 17781717 (I 1721-1740) (tii./4/318)| 4. svargagata mitra se prApta AkAzagAmI vidyA seTha somadatta ko dii| (vRhada kathA koss/4)| jinanaMdi (Arya)-bhagavato ArAdhanAke kartA zivakoTike guru the| samaya-I za. 1 kA pUrvapAda / (bha.A./pra.2.3/premIjI) jinapAlita-SaTakhaNDAgamake kartA puSpadanta AcAryake mAmA the| Apa banavAsa dezake rAjA the| pIche puSpadanta AcArya dvArA sambodhita hokara dIkSA le lo| tadanusAra ApakA samaya-bI.ni. 633 vi.63 (I.6) ke AsapAsa AtA hai (de. (puSpadanta) jinapUjA-puraMdaravata-kisI bhI mAsakI zuklA 1 se lekara 8 taka upavAsa yA ekAzanA kare / namaskAra mantra kA trikAla jApya kre| (bata vidhAna saMgraha/pR.62); (kizana siMha kriyAkoza) jinabhadra-Apa eka zvetAmbarAcArya the| gaNI va kSamAzramaNakI upAdhise vibhUSita the| nimna racanAe~ kI haiM-1. vizeSAvazyaka bhASya, 2. bRhatkSetrasamAsa, 3. bRhatsaMgrahiNI vizeSavatI Adi / ( vartamAnameM upalabdha bRhatsaMgrahiNI candramaharSi kRta hai| samayavizeSAvazyaka bhASya kA racanAkAla vi.650, aksAna kAla vi. za,7 kA anta / ataH ii.560-643| (jai./2/62)| jinacandra 1. nandisaMgha kI paTTAvalI ke anusAra Apa bhadravAha dvi0 ke praziSya A0 mAghanandi the aura unake ziSya jinacandra kundakunda ke guru jinamukhAvalokanavata-bhAdrapada kR.1se Asauja kR.1 taka, eka mAsa paryanta prati dina prAtaH uThakara anya kisIkA mukha dekhe binA bhagavAna ke darzana kre| namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (batavidhAna saMgraha/pR.10); (kizanasiMha kriyaakosh)| jainendra siddhAnta koza bhA02-42
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinamudrA jinamudrA -- de0 mudrA | jinayajJa kalpa de0 pUjA pATha --- jinarAtri vrata 14 varSaparyanta pratyeka varSa phAlguna kR. 14 ko upavAsa kre| rAtriko jAgaraNa kre| pahara pahara meM jinadarzana kare / namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (varddhamAna purANa), (vratavidhAna saMgraha / pR.11) / jinarUpatA kriyA0krama/3 | jinavara vRSabha / pra. sA./tA.vR/201/201 / 11 sAsAdanAdikSINakAyAntA ekadeza jinA ucyante, poSAdhAnagArakevasino jinadarA bhavyante tIrthaMkaraparamadevAzca jinavaravRSabhA // sAsAdanAdi kSINakaSAyaparyanta ekadeza jina kahalAte hai, zeSa anagAra kevalI arthAt sAmAnya kelI jinavara tathA tIrthaMkara paramadeva jinavara vRSabha kahalAte haiM / .saM./TI./1/5/10 ekadezajinA asaMyatasamyagdRSTapAdayasteSAM narAH gaNadhara devAsteSAM jinavarANAM vRSabha pradhAno jinavaravRSabhastItha kara paramadevaH / = asaMyata samyagdRSTi Adi ekadeza jina haiN| unameM jo vara zreSTha haiM ve jinavara yAnI gaNadharadeva haiM / una jinavaroMmeM bhI jo pradhAna haiM, ve jinavaravRSabha arthAt tIrthaMkara paramadeva hai| jinasaMhitA - A. devasena kRta darzanasArakI bhASA baca nikA / jina sahasranAma de0 ma.pU./25/100-217 jinasAgara devendra kIti ke ziSya kRtiyeM jIvandara purAna jina kathA padyAvatI kathA Adi / vi. 1781-1801 / (tI./3/446) / jinasena 1. punnATasaMghakI gurvAvalI ke anusAra Apa A. bhImasenake ziSya tathA zAntisenake guru the| samaya I. za. 7 kA anta - de0 itihAsa /7/05 2. punnATa saMghakI gurvAvalI ke anusAra Apa zrI kIrtiSeNake ziSya the| kRti--harivaMza purANa / samaya-grantha kA racanAkAla zaka saM0 705 (I 783) / ata lagabhaga I. 748-818 / (to. / 3/3) / (de0 itihAsa / 7 / 8) 3. paMcastu sa vIrasena svAmI ke ziSya Agarbha digmbr| kRtiyeM - apane guru kI 20000 zloka pramANa adhUrI jayadhavalA TIkA ko 40000 zloka pramANa apanI TIkA dvArA pUrA kiyaa| inakI svatantra racanA hai Adi purANa jise inake ziSya guNabhadra ne uttara purANa racakara pUrA kiyaa| isake atirikta pAvabhyudaya tathA barddhamAna purANa / samaya- jayadhavalA kA samAptikAla zaka saM, 756 / uttara purANa kA samAptikAla zaka saM. 820 / ataH zaka saM. 740-800 (I 818878) / (tI./ 2 / 331-340) / (de0 itihAsa / 0/0) 4. bhaTTAraka mahA kIrti ke ziSya kRtineminAtha rAsa / grantha racanA kAla bi. 1558 (I. 1501) (tI./3/ 386) / 5. senasaMghI somasena bhaTTAraka ke ziSya / samaya- zaka 1577 - 1580, 1581 meM murtiyeM pratiSThita kraaii| ataH zaka saM 1500-1505 (10 1411-1628) (tI /3/306) (de iti 0/6) jinastuti zataka 1. A. samantabhadra (I.sa. 2) kRta saMskRta / chandabaddha eka lalita stotra jisameM 100 zlokoM dvArA jinendra bhagabAkA stavana kiyA gayA hai / 2. A. vasunandi (I. 1043 - 1053) dvArA bhI eka 'jina zataka' nAmaka stotrakI racanA huI thii| jineMdra buddhi / / buddhi - A. pUjyapAdakA apara nAma - de0 ! pUjyapAda 330 jIva jivAnI -jalako chAnakara usake gAlitazeSako tisa hI jalAzaya meM phuNcaanaa| vizeSa de0 jalagAlana / 2 / jihvA-1. dUsare narakakA jyoM paTa 30 mara/5/11/2, rasanA - indriya- de0 rasanA / jihnika-1. 1. dUsare narakakA TavaoN paTala- de0 naraka / 5 /11 / 2. gaMgA nadIkA vRSabhAkAra kUTa- de0 vRSabha / jIta-zAstrArthame jIta-hAra sambandhI 0 nyAya/2 jIrApallI pArzvanAtha stotra --- de. jarApallI / jIvaMdhara (ma.pu./03/palo. naM.) rAjA satyandharakA putra thaa| hama jJAnameM janma huA thA, gandhotkaTa seTha apane mRta putrako choDakara vahA~ se inako uThA lAyA / A. AryavarmAse zikSA prApta kI / anekoM kanyAoko svayaMvaroMmeM jItA 228 // pitAke ghAtaka mantrI kASThAMgArako mArakara rAjya prApta kiyA / 666 / antame dIkSAdhAra (676602) mokSa sidhAre (40-100) pUrva bhaya naM. 2 meM Apa puNDarIkiNI nagarIke rAjA jayandharake 'jayadratha' nAmake putra the| inhone eka haMsake bacceko AkAzase pakar3a liyA thA tathA usake pitA ( haMsa ) ko mAra diyA thaa| usIke phalasvarUpa isa bhavame janmate hI inakA pitA mArA gayA, tathA 16 varSa taka mAtA se pRthak rahanA par3A / 5342423- tahA~se cayakara pUrvabhava naM. 1 me mahAra svargadena hue 1542-244 / aura vartamAna bhavane jIvendhara hue / jIvaMdhara caMpU uparo jIvandhara svAmI ke caritrako varNana karane vAle kaI prantha hai A.vAdImasiMha sUri naM. 2 (I.770-60) dvArA racita gaNacUr3AmaNi tathA chatracUDAmaNike AdhArapara kavi haricanda ( I. za 10 kA madhya ) ne jIvandhara campUkI racanA kii| isameM saMskRtakA kAvya saundarya kUTa-kUTakara bharA huA hai| isame 11 AzvAsa hai tathA 804 zloka pramANa haiM / itanA hI gadyabhAga bhI hai / (tI0/4/20 ) / jIvaMdhara caritra- 1. kavi razdhU (I. 1436) kRta apabhra za kAvya grantha / 2. A. zubhacandra (I. 1546 ) kRta saMskRta chanda - baddha grantha / (tI /4/367) / jIvaMdhara purANa -A. jinasAgara (I. 1730 ) kI eka racanA / jIvaMdhara zatapadI - A. koTezvara (I. 1500) kI eka racanA / jIva-saMsAra yA mokSa donoMmeM jIva pradhAna tattva hai / yadyapi jJAnadarzana svabhAvI honeke kAraNa vaha AtmA hI hai phira bhI saMsArI dazAmeM prANa dhAraNa karanese jIva kahalAtA hai| vaha anantaguNoM kA svAmI eka prakAzAtmaka amUrtIka sattAdhArI padArtha hai, kalpanA mAtra nahIM hai, na hI paMcoMke mizraNa utpanna honevAlA koI saMyogI padArtha hai saMsArI dazA meM zarIrameM rahate hue bhI zarIrase pRthaka laukika viSayoMko karatA va bhogatA huA bhI vaha unakA kevala jJAtA hai| vaha yadyapi lokapramANa asaMkhyAta pradezI hai parantu saMkopavistAra zaktike kAraNa zarIrapramANa hokara rahatA hai| koI eka hI sarvavyApaka jIva ho aisA jaina darzana nahIM maantaa| ve anantAnanta haiM / unameM se jo bhI sAdhanA vizeSake dvArA karmoM va saMskAroM kA kSaya kara detA hai vaha sadA atIndriya AnandakA bhoktA paramAtmA bana jAtA hai / taba vaha vikalpoMse sarvathA zUnya ho kevala jJAtA draSTAbhAva meM sthiti pAtA hai| jainadarzanameM usIko Izvara yA bhagavAn svIkAra kiyA hai usase pRthaka kisI eka Izvarako vaha nahIM 1 mAnatA / jainendra siddhAnta koza
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 331 sUcIpatra r jIva eka brahmakA aMza nahIM hai| pUrvokta lakSaNoMke matArtha / jIvake bheda-pramedAdi jAnanekA prayojana / , 3 / jIvake guNa va dharma o r w * * * * * 1 / jIvake 21 sAmAnya vizeSa svabhAva / jIvake sAmAnya vizeSa guNa / jIvake anya anekoM guNa va dharma / zAnake atirikta sarvaguNa nirvikalpa haiM -de0 guNa/2 jIvakA kathaMcit kartA akartApanA -de0 cetanA/3 jIvameM sUkSma, mahAn Adi virodhI dhrm| virodhI dharmoMkI siddhi va samanvaya -de0 anekAnta/5 jIvameM kathaMcit zuddhatva va azuddhatva / jIva Urdhvagamana svabhAvI hai -de0 gati/1 jIva kriyAvAn hai| --de0 dravya/3 jIva kathaMcit sarvavyApI hai| jIva kathaMcit deha pramANa hai| sarvavyApIpanekA niSedha va dehapramANatvakI siddhi / jIva saMkoca vistAra svabhAvI hai| saMkoca vistAra dharmakI siddhi / jIvakI svabhAvavyaMjanaparyAya siddhatva hai -de0 siddhatva jIvameM anantoM dharma haiM -de0 guNa/3/10 * bheda. lakSaNa va nirdeza jIva sAmAnyakA lkssnn| jIvake paryAyavAcI naam| jIvako aneka nAma denekI vivkssaa| jIvake bhedaprabheda ( saMsArI, mukta Adi ) / jIvoke jalacara thalacara Adi bheda / jIvoMke garbhaja Adi bheda / garbhaja va upapAdaja janma nirdeza -de0 janma sammUrchima janma va jIva nirdeza -de0 saMmUrchana janma, yoni va kula Adi de vaha vaha nAma mukta jIvakA lakSaNa va nirdeza -de0 mokSa | saMsArI, sa, sthAvara va pRthivI Adi -de0 vaha vaha nAma saMzI asaMzI jIvake lakSaNa va nirdeza -de0 saMjJI SaTakAya jIvake bheda nirdeza -de0 kAya/2 sUkSma-bAdara jIvake lakSaNa va nirdeza -de0 sUkSma ekendriyAdi jIvoMke bheda nirdeza -de0 indriya/4 pratyeka sAdhAraNa va nigoda jIva -de0 vanaspati kAryakAraNa jIvakA lakSaNa / puNyajIva va pApajIvake lakSaNa / | no jIvakA lkssnn| SadravyoMme jIva-ajIva vibhAga -de0 dravya/3 jIva ananta hai| -de0 dravya/2 ananta jIvoMkA lokameM avasthAna -de0 AkAza/3 jIvake dravya bhAva prANoM sambandhI -de0 prANa/2 jIva astikAya hai __-de0astikAya jIvakA sva va parake sAtha upakArya upakAraka bhAva -de0 kAraNa/III/R | saMsArI jIvakA kathaMcit mUrtatva -de0 muurt|10 jIva karmake paraspara bandha sambandhI -de0 bandha jIva va karmameM paraspara kAryakAraNa sambandha -de0 kAraNa/III/3.5 *jIva va zarIrakI bhinnatA -de0 kAraka/2 jovameM kathaMcit zuddha azuddhapanA tathA sarvagata va dahapramANapanA -de0 jIva/3 * jIva viSayaka sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva -de0 vaha vaha nAma * * . jIvake pradeza jIva asaMkhyAta pradezI hai| jIvake pradeza kalpanA meM yukti -de0 dravya/4 saMsArI jIvake ATha madhyapradeza acala hai aura zeSa cala va acala donoM prkaarke| | zuddhadravyoM va zuddhajIvake pradeza acala hI hote haiN| vigrahagatimeM jIva pradeza cala hI hote haiN| jIvapadezoMke calitapanekA tAtparya parispandana va bhramaNa Adi / jovapradezoMkI anavasthitikA kAraNa yoga hai| acalapradezoMmeM bhI karma avazya baeNdhate haiM -de0 yoga/2 calAcala pradezoM sambandhI zaMkA samAdhAna / jIva pradezoMke sAtha karmapradeza bhI tadanusAra cala acala hote hai| jIva pradezoMmeM khaNDita hone kI sambhAvanA -de0 vedanAsamuddhAta/4 2 nirdeza viSayaka zaMkAe~ va matArtha Adi muktameM jIvatva vAlA lakSaNa kaise ghaTita ho| | aupacArika honese siddhoMmeM jIvatva nahIM hai| 3 mArgaNAsthAna Adi jIvake lakSaNa nahIM haiN| 4. to phira jIvakI siddhi kaise ho| jainendra siddhAnta koza
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 332 1. bheda, lakSaNa va nirdeza 1. bheda, lakSaNa va nirdeza 1. jIva sAmAnyakA lakSaNa 1. daza prANoMse jIve so jIva pra. sA./mU./147 pANehi caduhiM jIvadi jI vissadi jo hi jIvido punca / so jIvo pANA puNa poggaladamvehi NivattA 147 / - jo cAra prANoMse (yA daza prANoMse ) jItA hai, jiyegA, aura pahale jItA thA vaha jIva hai, phira bhI prANa to pudgala dravyoMse niSpanna hai| (paM. kA./mU/30); (dha./1/1,1,2/114/3); (ma.pu/24/104); (na. ca. vR./110); (dra. saM./mU/3); (ni. sA./tA/vR.78); (paM. kA./tA, vR/27/16/17); (dra.saM./TI./2/8/6); (syA0 ma./26/ 326/16) / rA. vA./1/4/7/25/27 dazasu prANeSu yathopAttaprANaparyAyeNa triSu kAleSu jIvanAnubhavanAta 'jIvati, ajIvIva, jIviSyati' iti vA jIvaH / -daza prANoMmeMse apanI paryAyAnusAra gRhIta yathAyogya prANoMke dvArA jo jItA hai. jItA thA va jIvegA isa traikAlika jIvanaguNavAleko jIva kahate haiN| 2. upayoga, caitanya, kartA, bhoktA Adi paM. kA./mU./27 jovo tti havadi cedA uvogavisesido... AtmA jIva hai, cetayitA hai, upayoga vizeSa vAlA hai| (paM. kA.mU-/106) (pra. sA./mU./127 ) / sa. sA./mU./46 arasamarUvamagaMdhaM avvattaM cedaNAguNamasaha / jANa aligaggahaNaM jIvamaNihiTThasaMTThANaM / 4 / / he bhavya ! tU jIvako rasa rahita rUpa rahita, gandha rahita, avyakta arthAt indriyase agocara, cetanAguNavAlA, zabda rahita, kisI bhI cihnako anumAna jJAnase grahaNa na honevAlA aura AkAra rahita jAna / (pa.kA./bhU/127); (pra. sA mU/172 ); ( bhA. pA./mU /64 ) (dha. 3/1,2,1/gA.1/2 ) / bhA. pA./mU./148 kattA bhoi amutto sarIramitto aNAiNihaNo ya / dasaNaNANuvaogo Niddivo jiNabariMdehi |14|-jodh kartA hai, bhoktA hai, amUrtIka hai, zarIrapramANa hai, anAdi-nidhana hai, darzana jJAda upa. yogamayI hai. aisA jinavarendra dvArA nirdiSTa hai / (paM. kA./ mU./27); (pa. pra./8/1/31); (rA. vA /9/4/14/26/11); (ma. pu /24/12); (dha. 1/1.1.2/gA. 1/118): (na.ca, vR/106); (dra.saM./mU./2); ta. sU./2/8 upayogo lakSaNam / - upayoga jIvakA lakSaNa hai / (n.c.vR/116)| sa, si./2/4/14/3 tatra cetanAlakSaNo jIvaH / -jIvakA lakSaNa cetanA hai| (dha. 15/33/6) / ma. ca. bR./360 lakkhaNamiha bhaNiyamAdAjjheo sanbhAvasaMgado sovi / ceyaNa uvaladdhI daMsaNa NANaM ca lazvarNa tassa / - AtmAkA lakSaNa cetanA tathA upalabdhi hai, aura vaha upalabdhi jJAna darzana lakSaNavAlI hai| dra. saM./mU./3 NicchayaNayado du. cedaNA jassa ||3-nishcy nayase jisake ___ cetanA hai vahI jIva hai| dra, saM./TI./2/8/5 zuddhanizcayanayena.. zuddhacaitanyalakSaNanizvayaprANena yadyapi jIvati, tathApyazuddhanayena...dravyabhAvaprANairjIvatIti jIvaH -- zuddha nizcayase yadyapi zuddhacetanya lakSaNa nizcaya prANoM se jItA hai, tathApi azuddhanayase dravya va bhAva prANoMse jItA hai / (paM. kA./tA. vR./27/56/ 16, 60/67/12) / go. jI./jo.pra./2/21/8 karmopAdhisApekSajJAnadarzanopayogacaitanyaprANena jIvantIti jIvAH / (azuddha nizcayanayase) karmopAdhi sApekSa jJAnadarzanopayoga rUpa caitanya prANoM se jIte haiM ve jIva hai| (go. jii.| jii./pr./126/341/3)| 3. aupazamikAdi bhAva hI jIva hai rA, vA./1/9/3:8/38 aupazamikAdibhAvaparyAyo jIvaH paryAyAdezAta 3. pAriNAmikabhAvasAdhano nizcayataH / / aupazamikAdibhAvasAdhanazca vyavahArataH / / / - paryAyAthika nayase aupazamikAdi bhAvarUpa jIva hai|3| nizcayanayase jIva apane anAdi pAriNAmika bhAvoMse hI svarUpalAbha karatA hai / / vyavahAranayase aupaza mikAdi bhAvose tathA mAtA-pitAke rajavIrya AhAra Adise bhI svarUpa lAbha karatA hai| ta. sA./2/2 abhyAsAdhAraNA bhAvAH pnycaupshmikaadyH| svatattvaM yasya tattvasya jovaH sa vyapadizyate |2|-aupshmikaadi pA~ca bhAva (de0 bhAva ) jisa tattvake svabhAva hoM vahI jIva kahAtA hai| 2. jIvake paryAyavAcI nAma dha. 1/1,1,2/gA. 81,82/118-116 jIvo kattA ya vattA ya pANI bhottA ya pogglo| vedo viNhU sayaMbhU ya sarIrI taha maannvo| sattA jaMtu ya mANI ya mAI jogI ya sNkdd'o| asaMkaDo ya khettAha aMtarappA taheva ya / / - jIva kartA hai, vaktA hai, prANI hai, bhoktA hai, pudgalarUpa hai, vettA hai, viSNu hai, svayaMbhU hai, zarIrI hai, mAnava hai, saktA hai, jantu hai, mAnI hai, mAyAbI hai, yogasahita hai, saMkuTa hai, asaMkuTa hai, kSetrajJa hai aura antarAtmA hai / 81-820 ma.pU./24/103 jIvaH prANI ca jantuzca kSetrajJaH purussstthaa| pumAnAtmAntarAtmA ca jJo jJAnItyasya paryayaH / 103 / -jIva, prANI, jantuM, kSetrajJa, puruSa, pumAn, AtmA, antarAtmA, jJa aura jJAnI ye saba jIvake paryAyavAcaka zabda haiN| 3. jIvako aneka nAma denekI vivakSA 1. jIva kahanekI vivakSA de0 jIvakA lakSaNa naM. 1 / 2, ajIva kahaneko vivakSA de. jova/2/1 meM dha./14 "siddha' jIva nahIM hai, adhikase adhika unako jIvitapUrva kaha sakate haiN| na.ca.vR /121 jo hu amutto bhaNio jIvasahAvo jinnehiprmttho| uvayariyasahAvAdo aceyaNo muttisaMjutto / 1211 - jIvakA jo svabhAva jinendra bhagavAn dvArA amUrta kahA gayA hai vaha upacarita svabhAvarUpase mUrta va acetana bhI hai, kyoMki mUrtIka zarIrase saMyukta hai| 3. jar3a kahanekI vivakSA pa.pra./ma./1/53 je NiyabohapariTThiyaha~ jIvaha~ tuTTai NANu / iMdiya jaNiyau joiyA ti jiu jaDDu vi biyANu // 53 // =jisa apekSA AtmA jJAnameM Thahare hue (arthAta samAdhistha) jIvoMke indriyajanita jJAna nAzako prApta hotA hai, he yogii| usI kAraNa jIvako jaDa bhI jaano| ArAdhanAsAra/81 advaitApi hi vettA jagati cet dRgjJaptirUpaM tyajeda, tatsAmAnyavizeSarUpavirahAtsAstitvameva tyajet / tattyAgaM jar3atA cito'pi bhavati vyApyo binA vyApaka. / .813 -isa jagat meM jo yogI advaita dazAko prApta ho gaye haiM, ve darzana va jJAnake bhedako hI tyAga dete haiM, arthAt ve kevala cetanasvarUpa raha jAte haiN| aura sAmAnya (darzana) tathA vizeSa (jJAna) ke abhAvase ve eka prakArase apane astitvakA hI tyAga kara dete hai| usake tyAgase cetana bhI ve jar3atAko prApta ho jAte haiM kyoki vyApyake binA vyApaka bhI nahIM hotaa| dra. saM./TI./10/27/2 paJcendriyamanoviSayavikalparahitasamAdhikAle svasaMvedanalakSaNabodhasadbhAve'pi bahirviSayendriyabodhAbhAvAjjaDa., na ca sarvathA sArakhyamatavat / pA~coM indriyoM aura manake viSayoM ke vikalpoMse rahita samAdhikAlameM,AtmAke anubhavarUpa jJAnake vidyamAna honepara bhI bAharI viSayarUpa indriyajJAnake abhAvase AtmA jar3a mAnA gayA hai, parantu sArakhyamatakI taraha AtmA sarvathA jar3a nahIM hai| jainendra siddhAnta koza
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 1. bheda, lakSaNa va nirdeza 4. zUnya kahanekI vivakSA pa.pra./mU./1/15 aThTha vi kammai~ bahuviha iNavaNa,va dosa Na jeNa / suddhaha ekku vi asthi Navi suNNu vi buccai teNa / -jisa kAraNa ATho hI aneka bhedoMvAle karma tathA aThAraha doSa, inameM se eka bhI zuddhAtmAoMke nahIM hai, isalie unhe zUnya bhI kahA jAtA hai| de0 zukladhyAna/1/4 [ zukladhyAnake utkRSTa sthAnako prApta karake yogI zUnya ho jAtA hai, kyoMki, rAgAdise rahita svabhAva sthita jJAna hI zUnya kahA gayA hai| vaha vAstava meM ratnatrayakI ekatA svarUpa tathA bAhya padArthoMke avalambanase rahita honeke kAraNa hI zUnya kahalAtA hai|) ta.anu./172-173 tadA ca paramaikAgrayAibahirartheSu stsvpi| anyatra kicanAbhAti svamevAtmani pazyataH // 172 / ataevAnyazUnyo'pi nAramA zUnyaH svarUpataH / zUnyAzUnyasvabhAvo'yamAtmanaivopalabhyate / 173 / usa samAdhikAlame svAtmAmeM dekhanevAle yogIkI parama ekAgrayatAke kAraNa bAhyapadArthoM ke vidyamAna hote hue bhI use AtmAke atirikta aura kucha bhI pratibhAsita nahIM hotA / 172 / isIlie anya bAhyapadArthose zUnya hotA huA bhI AtmA svarUpase anya nahIM hotaa| AtmAkA yaha zUnyatA aura azunyatAmaya svabhAva AtmAke dvArA hI upalabdha hotA hai| dra.saM./TI./10/27/3 rAgAdivibhAvapariNAmApekSayA zUnyo'pi bhavati na cAnantajJAnAdyapekSayA bauddhamatavat / -AtmA rAga, dveSa Adi vibhAva pariNAmokI apekSAse zUnya hotA hai, kintu bauddhamatake samAna ananta jJAnAdikI apekSA anya nahIM hai| kuDo kSetraM svarUpaM jAnAtIti kssetrjnyH|atthtth-kmmbhNtro ttiaNtrppaa| satya, asatya aura yogya, ayogya vacana bolanese vaktA hai; daza prANa pAye jAnese prANI hai; cAra gatirUpa saMsArameM puNyapApake phalako bhoganese bhoktA hai; nAnA prakArake zarIroM dvArA chaha saMsthAnoMko pUraNa karane va galAnese pudgala hai; sukha aura duHkhakA vedana karanese veda hai; athavA jAnaneke kAraNa veda hai; prApta hue zarIrako vyApta karanese viSNu hai, svataH hI utpanna honese svayaMbhU hai; saMsArAvasthAmeM zarIrasahita honese zarIrI hai; manu jJAnako kahate haiM, usameM utpanna honese mAnava hai; svajana sambandhI mitra Adi vargame Asakta rahanese saktA hai; caturgatirUpa saMsArameM janma lenese jantu hai|maan kaSAya pAyI jAnese mAnI hai; mAyA kaSAya pAyI jAnese mAyI hai; tIna yoga pAye jAnese yogI hai| atisUkSma deha milanese saMkucita hotA hai, isalie saMkuTa hai; sampUrNa lokAkAzako vyApta karatA hai, isalie asakuTa hai; lokAlokarUpa kSetrako athavA apane svarUpako jAnanese kSetrajJa hai; ATha karmoM meM rahanese antarAtmA hai (go.jii./jii/365-366/776/2)| de0 cetanA/3 (jIvako kartA va akartA kahane sambandhI-) 1. jIvake bheda prabheda 1. saMsArI va mukta do bheda ta.sU /2 / 10 saMsAriNo muktAzca / 10 / - jIva do prakArake haiM saMsArI aura mukta / (paM.kA./mU./106), (mU.A/204), (na.ca. vR/105)| 2. saMsArI jIvoMke aneka prakArase bheda ta.sU /2/11-14,7 jIvabhavyAbhavyatvAni ca 7 samanaskAmanaskAH // 11 // sasAriNastrasasthAvarA / 12 / pRthivyaptejovAyuvanaspatayaH sthAvarAH / 13 / dvIndriyAdayastrasA, / 14 / jIva do prakArake hai bhavya aura abhavya 17 (pa.kA./mU./120) manasahita arthAt saMjJI aura manarahita arthAta asaMjJIke bhedase bhI do prakArake hai / 11 / (dra.saM/mU./12/29) saMsArI jIva trasa aura sthAvarake bhedase do prakArake haiM (na.ca./q./123) tinameM sthAvara pA~ca prakArake haiM-pRthivI, apa, teja, vAyu, va vanaspati // 13 // (aura bhI dekho 'sthAvara') trasa jIva cAra prakAra hai-dvIndriya, trIndriya, caturindriya va paMcendriya / 14 / (aura bhI de0 indriy/4)| rA. vA /5/15/5/458/6 dvividhA jIvA' bAdarAH sUkSmAzca / -jIva do prakArake hai-bAdara aura sUkSma-(de0 sUkSma ) / de. AtmA-bahirAtmA, antarAtmA, paramAtmAkI apekSA 3 prakAra haiN| de. kAya/2/1 pA~ca sthAvara va eka trasa, aise kAyakI apekSA 6 bheda haiN| de. gati /2/3 nAraka, tiryaca, manuSya va devagati kI apekSA cAra prakAra 4. prANI, jantu Adi kahanekI vivakSA ma.pu./24/105-108 prANA dazAsya santIti prANI jantuzca janmabhAk / kSetra svarUpamasya syAttajjJAnAta sa tathocyate // 10 // puruSa' purubhogeSu zayanAta paribhASitaH / punAtyAtmAnamiti ca pumAniti nigadyate 1106 / bhaveSvatati sAtatyAi etItvAtmA nirucyate / so'ntarAtmApTakarmAntarvatitvAdabhilapyate / 107 jJa. syAjjJAnaguNopeto jJAnI ca tata eva sa. / paryAyazabdai rebhistu nirNeyo'nyaizca tdvidhaiH| =daza prANa vidyamAna rahanese yaha jIva prANI kahalAtA hai, bAra-bAra janma dhAraNa karanese jantu kahalAtA hai| isake svarUpako kSetra kahate haiM, usa kSetrako jAnanese yaha kSetrajJa kahalAtA hai / 10 / puru arthAt acche-acche bhaugome zayana karanese arthAt pravRtti karanese yaha puruSa kahA jAtA hai, aura apane AtmAko pavitra karanese pumAna kahA jAtA hai / 106 / nara nArakAdi paryAyome 'atati' arthAt nirantara gamana karate rahanese AtmA kahA jAtA hai| aura jJAnAvaraNAdi ATha karmoMke antarvartI honese antarAtmA kahA jAtA hai / 107 / jJAna guNa sahita honese 'jJa' aura jJAnI kahA jAtA hai| isI prakAra yaha jIva anya bhI aneka zAbdoMse jAnane yogya hai / 108 / 5. kartA bhoktA Adi kahanekI vivakSA dha.1/1.1.2/116/3 saccamasaccaM saMtamasataM vadadIdi battA / pANA eyassa satIti paannii| amara-Nara-tirisa-NAraya-bheeNa cauvihe saMsAre kusalamakusalaM bhujadi tti bhottaa| chabiha-saMThANaM bahuviha-dehehi pUradi galadi tti pogglo| sukha-dukkhaM vededi tti vedo, vetti jAnAtIti vA veda / upAttadehaM vyApnotIti viSNuH / svayameva bhUtavAniti svayaMbhU / sarIrameyassa asthi tti sriirii| manuH jJAna tatra bhava iti mAnava. / sajaNa-saMbaMdha-mitta-vaggAdisu saMjadi tti sttaa| cauggai-saMsAre jAyadi jaNayadi tti jNtuu| mANo eyassa asthi tti mANI / mAyA asthi tti maayii| jogo asthi tti jogii| aisaNhadeha-pamANeNa saMkuDadi tti sNkuddo| savvaM logAgAsaM viyApadi tti asaM go. jI./mU. 622/1075 puNyajIva va pApajIvakA nirdeza hai| (de0 Age puNya va pApa jIvakA lakSaNa ) / Sa. ravaM./12/4/2.6/sU. 3/266 siyA NojIvassa vA/3/- 'kathaMcit vaha nojovake hotI hai isa sUtrameM nojIvakA nirdeza kiyA gayA hai| de0 paryApta-jIvake paryApta, nivRttyaparyApta va labdhyaparyApta rUpa tIna bheda hai| de. jIvasamAsa-ekendriya Adi tathA pRthivI ap Adi tathA sUkSma bAdara, tathA unake hI paryAptAparyApta Adi vikalpoMse anekoM bhaMga bana jAte haiN| dha.1/4,1,45/gA. 76-77/18 eko ceva mahappA so duviyappo tti lavaravaNo bhnnido| cadusaMkamaNAjutto paMcaggaguNappahANo ya 76 / chakkApakkamajutto uvajutto sattabhaMgisabbhAvo / aTThAsavo NavaTTho jIvo dasa jainendra siddhAnta koza
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 334 2. nirdeza viSayaka zaMkAe~ va matArtha Adi 2. nirdeza viSayaka zaMkAeM va matArtha Adi 1.mukta jIvameM jIvatvavAlA lakSaNa kaise ghaTita hotA hai rA.vA./1/8/9/25/27 tathA sati siddhAnAmapi jIvatvaM siddhjiivitpuurvtvaat| saMprati na jIvanti siddhA bhUtapUrvagatyA jIvatvameSAmopacArikatvaM. mukhyaM ceSyate; naiSa doSa" bhAvaprANajJAnadarzanAnubhavanAva sAMpratikamapi jiivtvmsti| athavA rUDhizabdo'yam / rUDho vA kriyA vyutpattyathe veti kAdAcitkaM jIvanamapekSyaM sarvadA vartate gozabdavat / -prazna-'jo dazaprANose jItA hai...'Adi lakSaNa karanepara siddhoMke jIvatva ghaTita nahIM hotaa| uttara-siddhoMke yadyapi dazaprANa nahIM haiM, phira bhI ve ina prANoMse pahale jIye the, isalie uname bhI jIvatva siddha ho jAtA hai / prazna-siddha vartamAname nahIM jiite| bhUtapUrvagatikI unameM jIvatva kahanA aupacArika hai ? uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, bhAvaprANarUpa jJAnadarzanakA anubhava karanese vartamAnameM bhI unameM mukhya jovatva hai| athavA rUDhivaza kriyAkI gauNatAse jIva zabdakA nirvacana karanA caahie| rUDhimeM kriyA gauNa ho jAtI hai| jaise kabhI-kabhI calatI huI dekhakara gaume sarvadA go zabdakI vRtti dekhI jAtI hai, vaise hI kAdAcitka jIvanakI apekSA karake sarvadA jIva zabdakI vRtti ho jAtI hai| ( bha. A. vi./37/131/13) (ma. pu./24/104)| ThANio bhaNido / 77 // -- vaha jIva mahAtmA caitanya yA upayoga sAmA- nyakI apekSA eka prakAra hai / jJAna. darzana, yA saMsArI-mukta, yA bhavyaabhavya, yA pApa-puNyakI apekSA do prakAra hai / jJAna cetanA, karma cetanA karmaphala cetanA, yA utpAda, vyaya dhrauvya, yA dravya-guNa paryAyakI apekSA tIna prakAra hai| cAra gatiyome bhramaNa karanekI apekSA cAra prakAra hai|| aupazamikAdi pA~ca bhAvokI apekSA yA ekendriya AdikI apekSA pA~ca prakAra hai| chaha dizAomeM apakrama yukta honeke kAraNa chaha prakArakA hai / saptabhaMgIse siddha honeke kAraNa sAta prakArakA hai| AThakarma yA samyaktvAdi ATha guNayukta honeke kAraNa ATha prakArakA hai / nau padArthorUpa pariNamana karaneke kAraNa nau prakAra kA hai| pRthivI Adi pA~ca tathA ekendriyAdi paoNca ina dasa sthAnoMko prApta honeke kAraNa dasa prakArakA hai| 5. jIvoMke jalacara, sthalacara Adi bheda mU. A./216 sakalidiyA ya jalathalakhacarA...|-paMcendriya jIva jala cara, sthalacara va nabhacarake bhedase tIna prakAra haiN| (paM. kA/mU./117) (kA. a./mU./126 ) / 6. jIvoMke garmaja Adi bheda paM.saM./prA./9/73 aMDaja podaja jarajA rasajA saMsedimA ya smmucchaa| ubhidimovavAdima NeyA paMcidiyA jIvA / 73 / -aMDaja, potaja, jarAyuja, rasaja, svedaja, sammUchima, udbhedima aura aupapAdika jIvoM ko paMcendriya jAnanA cAhie / (dha.1/1,1,33/gA.136/246), (kA. a./muu./130)| 7. kArya kAraNa jIvake lakSaNa ni. sA./tA. va./ zuddhasadabhUtavyavahAreNa kevalajJAnAdizuddhaguNAnAmAdhArabhUtatvAtkAryazuddhajIva / .. zuddhanizcayena sahajajJAnAdiparamasvabhAvaguNAnAmAdhArabhUtatvAtkAraNazuddhajIvaH / zuddha sadabhUta vyavahArase kevala jJAnAdi zuddha guNokA AdhAra honeke kAraNa kArya zuddhajIva' (siddha paryAya) hai| zuddha nizcayanayase sahajajJAnAdi paramasvabhAvaguNoMkA AdhAra honeke kAraNa (trikAlI zuddha caitanya) kAraNa zuddhajIva hai| 6. puNya-pApa jIvakA lakSaNa go. jI./mU./622-623/1075 jIvadurga uttaTTa jIvA puNNA hu samma guNasahidA / badasahidA vi ya pAvA tavvivarIyA havaM ti tti| micchAiTThI pAvA tANatA ya sAsaNaguNA vi| go. jI./jI, pra./643/1065/1 mizrAH puNyapApamizrajIvAH samyaktvamithyAtvamizrapariNAmapariNatatvAta / -pahale do prakArake jIva kahe gaye haiN| unamese jo samyaktva guNa yukta yA vratayukta hoya so puNya jIva haiM aura inase viparIta pApa jIva hai| mithyAdRSTi aura sAsAdana guNasthAnavartI jova pApajIva haiM / samyaktvamithyAtvarUpa mizrapariNAmoMse yukta mizra guNasthAnavartI, puNyapApamizra jIva haiN| 1.nojIvakA lakSaNa dha. 12/4,2,6,3/266/8 NojIvo NAma aNaMtANaMta vissAsuvacarahiM upacidakammapoggalabaMdho pANadhAraNAbhAvAdo NANadaMsaNAbhAvAdo vA / tatthataNajIvo vi siyA Nojovo, tatto pudhabhUtassa tassa annuvlNbhaado|-anntaannt vinasopacayose upacayako prApta karmapudgalaskandha (zarIra) prANadhAraNa athavA jJAnadarzanase rahita honeke kAraNa nojIva kahalAtA hai| usase sambandha rakhanevAlA jIva bhI kathaMcita nojIva hai, kyoMki, vaha usase pRthagbhUta nahIM pAyA jAtA hai| 2. aupacArika honese siddhoMmeM jIvatva nahIM hai| dha. 14/5,6,16/13/3 taM ca ajogicarimasamayAdI ubari Natthi, siddhesu paannnnibNdhnntthtthkmmaabhaavaado| tamhA siddhANa jIvA jIvidapubbA idi / siddhANaM pi jIvattaM kiNNa icchjjde| Na, uvayArassa sccttaabhaavaado| siddha su pANAbhAvaNNahANuvavattIdo jIvattaM Na pAriNAmiyaM kiMtu kammavivAgaja / = Ayu Adi prANokA dhAraNa karanA jIvana hai| vaha ayogIke antima samayase Age nahIM pAyA jAtA, kyoMki, siddhoM ke prANoke kAraNabhUta AThoM karmoM kA abhAva hai| isalie siddha jIva nahIM hai, adhikase adhika ve jIvitapUrva kahe jA sakate haiN| prazna-siddhoMke bhI jIvatva kyoM nahIM svIkAra kiyA jAtA hai| uttara-nahIM, kyoMki, siddhoMme jIvatva upacArase hai, aura upacArako satya mAnanA ThIka nahIM hai| siddho meM prANoMkA abhAva anyathA bana nahIM sakatA, isase mAlUma par3atA hai, ki jIvatva pAriNAmika nahIM hai, kintu vaha karmoke vipAkase utpanna hotA hai| 3. mArgaNAsthAnAdi jIvake lakSaNa nahIM hai yo. sA./a./1/17 guNajIvAdayaH santi vizatiryA prarUpaNA / karmasaMbandhaniSpannAstA jIvasya na lakSaNam ||57-gunnsthaan jIvasamAsa, mArgaNAsthAna, paryApti Adi jo 20 prarUpaNAe~ hai ve bhI kamake saMbandhame utpanna hai, isalie ve jIvakA lakSaNa nahI ho sktii| 4. to phira jIvakI siddhi kaise ho sa. si./11/288/8 ata evaatmaastitvsiddhi| yathA yantrapratimA ceSTita prayokturastitvaM gamayati tathA prANApAnAdi karmo'pi niyAvantamAtmAnaM sAdhayati / -isose AtmAke astitvakI siddhi hotI hai| jaise yantrapratimAkI ceSTAe~ apane prayoktAke astitvakA jJAna karAtI hai usI prakAra prANa aura apAna AdirUpa kArya bhI kriyAvAle AramAke sAdhaka hai / ( syA. ma./7/234/20) / rA, bA /2/8/18/121/13 'nAstyAtmA akAraNatvAva maNDUkazikhaNDabat' iti / hetura yamasiddho viruddho'nai kAntikazca / kAraNavA nevAtmA iti nizcayo na', narakAdibhavavyatiriktadravyArthAbhAvAta, tasya ca jainendra siddhAnta koza
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 335 2. nirdeza viSayaka zaMkAeM va matArtha Adi mithyAdarzanAdikAraNatvAda siddhtaa| ataeva dravyArthAbhAvAt ca paryAyAntarAnAzrayatvAda aashryaabhaavaadpysiddhtaa| akAraNameva hyasti sarva ghaTAdi, tenAyaM dravyArthikasya viruddha eva / sato'kAraNatvAva yadasti tanniyamenaivAkAraNam, na hi kicidasti ca kAraNavacca / yadi tadastyeva kimasya kAraNena nityavRttatvAt / kAraNavatvaM cAptata evaM kAryArthatvAta kAraNasyeti viruddhaarthtaa| maNDUkazikhaNDakAdInAma asatpratyayahetutvena paricchinnasattvAnAmabhyupagamAtteSAM ca kAraNAbhAvAt ubhayapakSavRtteranai kAntikatvam / dRSTAnto'pi sAdhyasAdhanobhayadharmavikalaH ... ekajIvasaMbandhitvAta maNDUkazikhaNDa ityasti / ... nAstyAtmA apratyakSatvAcchazazRGgavaditi; ayamapi na hetuH asiddhaviruddhAnai kAntikatvApracyuteH / sakalavimalakevalajJAnapratyakSatvAcchadvAtmA pratyakSaH, karmanokarmaparatantrapiNDAtmA ca avadhimanaHparyayajJAnayorapi pratyakSa iti 'apratyakSatvAt' ityasiddho hetu.| indriyapratyakSAbhAvAdapratyakSa iti cet, na; tasya parokSatvAbhyupagamAt / apratyakSA ghaTAdayo'grAhakanimittagrAhyatvAd dhUmAdyanumitAgnivata / " asati ca zazazRGgAdau sati ca vijJAnAdau apratyakSatvasya vRtterane kaantiktaa| atha vijJAnAdeH svasaMvedyatvAta yo gipratyakSatvAJca hetorabhAva iti ceta; Atmani ko'paritoSa / dRSTAnto'pi sAdhyasAdhanobhayadharmavikala' pUrvoktena vidhinA apratyakSatvasya nAsti svastha caasiddh| rA.vA./2/8/12/122/25 grahaNavijJAnAsaMbhaviphaladarzanAd gRhItRsiddhiH / 16 / yAnyamUni grahaNAni...yAni ca jJAnAni tatsaM nikarSajAni tAni, teSvasaMbhaviphalamupalabhyate / ki punastava / AtmasvabhAvasthAnajJAnaviSayasaMpratipattiH / tadetad grahaNAnAM tAvanna saMbhavatiH acetanatvAta, kSaNikatvAcca tato vyatiriktena kenacidbhavitavyamiti gRhiitRsiddhiH| rA.vA./2/8/20/123/1 yo'yamasmAkam 'AtmA'sti' iti pratyayaH sa sa zayAnadhyavasAyaviparyayasamyakapratyayeSu yaH kazcit syAta, sarveSu ca vikalpeSviSTa' sidhyti| na tAvatsaMzaya nirNayAtmakatvAt / satyapi saMzaye tdaalmbnaatmsiddhiH| na hi avastuviSayaH saMzayo bhavati / nApyanadhyavasAyo jAtyandhavadhirarUpazabdavataH anaadisNprtiptteH| syAdviparyayaH; evamapyAtmAstitvasiddhiH puruSa sthANupratipattI sthANusiddhivat / syAtsamyakpratyayaH; avivAdametava-AtmAstitvamiti siddho na pakSa / -prazna-utpAdaka kAraNakA abhAva honese, maNDUkazikhAvata AtmAkA bhI abhAva hai| uttara-ApakA hetu asiddha, viruddha va anaikAntika tInoM doSoMse yukta hai| (1) naranArakAdi paryAyose pRthak AtmA nahIM milatA, aura ve paryAe~ mithyAdarzanAdi kAraNoMse hotI haiM, ataH yaha hetu asiddha hai| paryAyoM ko chor3akara pRthaka AtmadravyakI sattA na honese yaha haitu AzrayAsiddha bhI hai| (2) jitane ghaTAdi sata padArtha haiM ve saba svabhAvase hI sat hai na ki kisI kAraNa vishessse| jo sat hai vaha to akAraNa hI hotA hai| jo svayaM sat hai usakI nityavRtti hai ata: use anya kAraNase kyA prayojana / jisakA koI kAraNa hotA hai vaha asava hotA hai, kyoMki vaha kAraNakA kArya hotA hai, ataH yaha hetu viruddha hai| (3) maNDUkazikhaNDa bhI 'nAsti' isa pratyayake honese sada to hai para isake utpAdaka kAraNa nahIM hai, ata' yaha hetu anai kAntika bhI hai| maNDUkazirakhaNDa dRSTAnta bhI sAdhya, sAdhana va ubhaya dharmoMse vikala honeke kAraNa dRSTAntAbhAsa hai| kyoMki usake bhI kisI apekSAse kAraNa bana jAte haiM aura vaha kathaMcita satra bhI siddha ho jAtA hai| prazna-AtmA nahIM hai, kyoMki gadheke sIMgavat vaha pratyakSa nahIM hai| uttara-yaha hetu bhI asiddha, viruddha va anai kAntika tInoM doSose dUSita hai| (4) zuddhAmA to sakala vimala kevalajJAna ke pratyakSa hai aura karma nokarma saMyukta azuddhAtmA avadhi va mana.paryaya jJAnake bhI pratyakSa hai ata uparokta hetu asiddha hai| prazna--indriya pratyakSa na honese vaha apratyakSa hai / uttara-aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoki indriya pratyakSako parokSa hI mAnA gayA hai| ghaTAdi parokSa haiM kyoMki ve agrAhaka nimittase grAhya hote haiM, jaise ki dhUmase anumita agni| asadbhUta zazazRGgAdi tathA sadbhUta vijJAnAdi donoM hI apratyakSa haiM, ataH uparokta hetu anaikAntika hai| yadi bauddha loga yaha kaheM ki vijJAna to svasavedana tathA yogiyoke pratyakSa hai isalie ApakA hetu ThIka nahIM hai, to hama kaha sakate hai ki phira AtmAko hI svasaMvedana va yogipratyakSa mAnane meM kyA hAni hai| zazazRgakA dRSTAnta bhI sAdhya, sAdhana va ubhaya dharmose vikala honeke kAraNa dRSTAntAbhAsa hai, kyoki maNDUka ziravAbata zazazRga bhI kathAcit sat hai| isalie use apratyakSa kahanA asikha hai| (3) indriyo aura tajanita jJAnomeM jo sambhava nahIM hai aisA jo, 'jo maiM dekhanevAlA thA vahI calanevAlA hU~' yaha ekatvaviSayaka phala sabhI viSayoM va jJAnomeM ekasUtratA rakhanevAle gRhItA AtmAke sadbhAvako siddha karatA hai| AtmasvabhAvake honepara hI jJAnakI va viSayoM kI prApti hotI hai, indriyoke usakA saMbhavapanA nahIM hai, kyoMki ve acetana va kSaNika hai| isalie una indriyo se vyatirikta koI na koI grahaNa karanevAlA honA cAhie, yaha siddha hotA hai| (syA.ma./17/233/16); (6) yaha jo hama sabako 'AtmA hai' isa prakArakA jJAna hotA hai, vaha saMzaya, anadhyavasAya, viparyaya yA samyaka ina cAra vikalpoM meM se koI eka to honA hI caahie| koI sA bhI vikalpa hamAre iSTakI siddhi kara detA hai| yadi yaha jJAna saMzayarUpa hai to bhI AtmAkI sattA siddha hotI hai, kyoMki avastukA saMzaya nahIM hotaa| anAdikAlase pratyeka vyakti AtmAkA anubhava karatA hai, ataH yaha jJAna anadhyavasAya nahIM ho sktaa| yadi ise viparIta kahate haiM, to bhI AtmAkI kvaciva sattA siddha ho jAtI hai, kyoMki aprasiddha padArthakA viparyaya jJAna nahIM hotaa| aura samyaka rUpameM to AtmasAdhaka hai hii| syA.ma./17/232/5 ahaM sukhI ahaM duHkhI iti antarmukhasya pratyayasya AtmAlambanatayaivopapatteH .. yatpunaH ahaM gaura' ahaM zyAma ityAdi bahirmukha. pratyaya sa khalvAtmopakArakatvena lakSaNayA zarIre prayujyate / yathA priyabhRtye'hamiti vypdesh'| syA.ma/17/232/26 yacca, ahaM pratyayasya kAdAcitkatvam tatreyaM vaasnaa| ...yathA bIja...na tasyAGkurotpAdane kAdAcitke'pi tadutpAdanazaktirapi kaayaacitkii| tasyAH kathaM cinnitytvaat| evamAtmA sadA saMnihitatve'pyahaMpratyayasya kAdAcitkatvam / rUpAdya pala bdhiH sakatR kA, kriyAtvAda, chidi kriyAvata / yazcAsyAH kartA sa aatmaa| na cAtra cakSurAdInAM katRtvam / teSAM kuThArAdivat karaNatvenAsvatantratvAt / karaNatvaM caiSAM paudgalikatvenAcetanatvAta, parapreryatvAta, prayoktRvyApArA nirapekSapravRttyabhAvAt / syA,ma./17/234/20 tathA ca sAdhanopAdAnaparivarjanadvAreNa hitAhitaprAptiparihArasamarthA ceSTA prayatnapUrvikA, viziSTa kriyAtvAta, rathakriyAvat / zarIraM ca prayatnavadadhiSThitama, viziSTakriyAzrayatvAta, rathavat / yazcAsyAdhiSThAtA sa AtmA, sArathivat / syA.ma/17/234/14 tathA preya manaH abhimataviSayasaMbandhanimittakriyAzrayatvAda, dArakahastagatagolakavat / yazcAsya prerakaH sa AtmA iti|... tathA astyAtmA, asamastaparyAyavAcyatvAt / yo yo'sAGka tikazuddhaparyAyavAcyA, sa so'stitvaM na vyabhicarati, yathA ghaTAdiH |...tthaa sukhAdIni dravyAzritAni, guNatvAda, rUpavat / yo'sau guNI sa aatmaa| ityAdiligAni / tasmAdanumAnato'pyAtmA siddh.| (7) jainendra siddhAnta koza
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva - maiM sukhI hU~, maiM duHkhI hU~ aise antarmukhI pratyayoMkI AtmA ke Ala hI utpatti hotI hai| aura maiM gorA, maiM kAlA aise bahirmukhI bhI zarIra mAtrake sUcaka nahIM haiM, kyoMki priya naukarame ahaM buddhikI bhA~ti yahA~ bhI ahaM pratyayakA prayoga AtmAke upakAra karanevAlemeM kiyA gayA hai / ( paM. dha. /u. / 5.50 ); ( ) ahaM pratyaya meM kAdAcitkatvake prati bhI uttara yaha hai ki jisa prakAra bIjameM aMkurako anityatAko dekhakara usameM aMkurotpAdanakI zaktiko kAdAcitka nahIM kaha sakate, usI prakAra ahaMpratyaya ke anitya honese use kAdAcitka nahIM kaha sakate haiM (arthAta bhale ho upayoga meM ahaM pratyaya kAdAcitka ho, para landharUpa se vaha nitya rahatA hai)| (6) kriyA honeke kAraNa rUpAdikI upalabdhikA koI kartA honA cAhie. jaise ki lakar3I kATanerUpa kriyAkA koI na koI kartA avazya dekhA jAtA hai| jo isakA kartA hai - vahI AtmA hai yahA~ Adi indriyoM meM kartApanA nahIM kahA jA sakatA, kyoMki ve to jJAna ke prati karaNa honese paratantra hai. jaise ki ghevanakriyAke prati kutthaaraadi| inakA karaNatva bhI asiddha nahIM hai, kyoMki paugalika honeke kAraNa ye acetana haiM aura parake dvArA prerita kI jAtI haiN| isakA bhI kAraNa yaha hai ki prayoktA ke vyApArase nirapekSa karaNakI pravRtti nahIM hotI / (10) hitarUpa sAdhanokA grahaNa aura ahitarUpa sAdhanoMkA tyAga prayatnapUrvaka hI hotA hai, kyoMki yaha kriyA hai, jaise ki rathakI kriyA viziSTa kriyAkA Azraya hone zarIra prayatnavAnkA AdhAra hai jaise ratha sArathIkA AdhAra hai| aura jo isa zarIra kI kriyAkA adhiSThAtA hai vaha AtmA hai, jaise ki rathakI kriyAkA adhiSThAtA sArathI hai| (11) jisa prakAra bAlaka ke hAthakA pattharakA golA usakI preraNAse hI niyata sthAnapara pahu~ca sakatA hai, usI prakAra niyata padArthoM kI ora dauDanevAlA mana AmAkI preraNA se hI padArthoM kI ora jAtA hai| ataeva manake preraka AtmAko svatantra dravya svIkAra karanA caahie| (12) 'AtmA' zuddhanirvikAra paryAyakA vAcaka hai, isalie usakA astitva avazya honA cAhie / jo zabda binA saMketake zuddha paryAyake vAcaka hote haiN| unakA astitva avazya hotA hai, jaise ghaTa Adi / jinakA astitva nahIM hotA unake vAcaka zabda bhI nahIM hote / (13) sukha-dukha Adi kisI dravyake Azrita haiM. kyoMki ve guNa haiN| jo guNa hote haiM ve dravyake Adhita rahate haiM, jaise rUpa jo ina guNoMse zurU hai nahI AtmA hai / ityAdi aneka sAdhanoM se anumAna dvArA AtmAkI siddhi hotI hai| 1 5. jIva eka brahmakA aMza nahIM hai paM. kA./tA.vR./71/123/21 kazcidAha / yathai ko'pi candramA bahuSu jalaghaTeSu bhinnabhinnarUpo dRzyate tameo'pi jIva zarIreSu bhinnabhinnarUpeNa dRzyata iti prihaarmaah| mahuSu jalaghaTeSu candrakiraNo pAdhivazena jalapudgalA eva candrAkAreNa pariNatA na cAkAzasthacandramA atra dRSTAntamAha yathA mukhopAdhano nAnAdarpamAno puigaDA evaM nAnAmukhAkAreNa pariNamanti na ca devadata nAnArUpeNa pariNamati yadi pariNamati tadA darpaNastha pratibhinnaM caitanyaM prApnotiH na ca tathA / tathaikacandramA api nAnArUpeNa na pariNamatIti / kiM ca / na caikabrahmanAmA ko'pi dRzyate pratyakSeNa yazcadravannAnArUpeNa bhaviSyati ityabhiprAyaH 14 prazna- jisa prakAra eka hI candramA mahutase jala meM bhinna-bhinna rUpase dikhAI detA hai, jaise eka bhI jo bahutase zarIroM meM bhinna-bhinna rUpase dikhAI detA hai| 336 2. nirdeza viSayaka zaMkAeM va matArtha Adi uttara-mahulase jalane pahoMne to vAstava meM candrakiraNoM kI upAdhike nimittase jalarUpa pudgala hI candrAkAra rUpase pariNata hotA hai, AkAzastha candramA nhiiN| jaise ki devadattake mukhakA nimitta pAkara nAnA darpaNoMke pudgala hI nAnA mukhAkAra rUpase pariNamana kara jAte haiM na ki devatA mukha svayaM nAnA rUpa ho jAtA hai / yadi aisA huA hotA to darpaNastha mukhake pratibimboM ko cairAgyapanA prApta ho jAtA, parantu aisA nahIM hotA hai / isIprakAraeka candramAkA nAnArUpa pariNamana nahIM samajhanA cAhie dUsarI bAta yaha bhI to hai ki uparokta dRSTAnto meM to candramA va devadatta dono pratyakSa dikhAI dete haiM, taba unakA pratibimba jala va darpaNa me paDatA hai, parantu brahma nAmakA koI vyakti to pratyakSa dikhAI hI nahIM detA, jo ki candramAkI bhA~ti nAnArUpa hove / ( pa. pra / TI / 2 / 66 ). 6. pUrvokta lakSaNakA matArtha paM.kA./mU. 37 tathA tA.vR. meM usakA upodghAta /76/8 atha jIvAbhAvo muktiriti saugatamataM vizeSe nirAkaroti "sarasadamadha utta bhalamabhayaM ca sugmanidara SaM viSNANamaNyiA va kujadi asadi sambhAve |37| " 1 sarvajJa paM. kA/tA, vR./20/61/6 sAmAnya cetanA vyAkhyAna sarvasAdhAraNa jJAtavyam; abhinnajJAnadarzanopayogavyAkhyAnaM tu naiyAyikamatAnusAriziSyapratibodhanArtha mImAyAkhyAnaM bIrAgasapaNIta vacanaM pramANaM bhavatIti "zvanadina dinadahi par3a dApAsarumpaka liu agaNi savitA jAzu" iti doha sUtrakaniSTAntaM bhayAnakamAzritA ziSyApekSayA siddhArtha zuddhAzuddhapariNAmaka vyAkhyAnaM tu nityasAMkhyamatAnuyAyiziSyodhanArthapavyAkhyA kartA varma phalaM na bhuGkta iti bauddhamatAnusAriziSyapratibodhanArtha; svadehapramANa vyAkhyAnaM maikimImAMsakakapata matAnusAriziSyasaMdehavinAzArtha: amUrta svavyAkhyAnaM bhaTTacAryA kamatAnusAriziSya saMbodhanArthaH vyabhAvakarmasaMyuktamyAkhyAna va sadAmutanirAkaraNArthamiti matArtho jJAtavya -1, jIvakA abhAva hI mukti hai aisA mAnanevAle saugata (bauddhamata kA nirAkaraNa karane ke lie kahate hai ki yadi mokSameM jIvakA sadbhAva na ho to zAzvata yA nAzavaMta, bhavya yA abhavya, zunya yA azunya tathA vijJAna yA abhijJAna ghaTita hI nahIM ho sakate |37| athavA kartA svayaM apane karma ke phalako nahIM bhogatA aisA mAnanevAle bauddhamatAnusArI ziSya ke jImako bhoktA kahA gayA hai| 2. sAmAnya caitanyakA vyAkhyAna sarvamata sAdhAraNa ke jAnane ke lie 2. abhijJAnadarzanopayogakA vyAkhyAna naiyAyika matAnusArI ziSya ke pratimodhanArtha hai kyoMki ke jJAnadarzanako jIvase pRthak mAnate haiM 4, smadeha pramANakA vyAkhyAna meM yAyika, mIma meM kapila ( sArakhya) matAnusArI ziSyakA sandeha dUra karaneke lie hai, ( kyoMki ve jIvako vibhu yA aNu pramANa mAnate hai ) / 5. zuddha va azuddha pariNAmoke kartApanekA vyAkhyAna sAMkhyamatAnuyAyI ziSyake saMbodhanArtha hai, kyoMki ve jIva yA puruSako nitya akartA yA aparizAmI mAnate hai) 4. dravya va bhAvakarmoMse saMyuktapanekA vyAkhNana sadAziva vAdiyoMkA nirAkaraNa karaneke lie hai, (kyoMki ve jIvako sarvathA zuddha va mukta mAnate hai) / 7. mokSopadezaka, mokSasAdhaka, prabhu, tathA vItarAga sarvajJake vacana pramANa hote hai, aisA vyAkhyAna; athavA ratna, dIpa, sUrya, dahI, dUdha, ghI, pASANa, sonA, cA~dI, sphaTikamaNi aura agni jIvake no dRSTAnta cAn mAthi ziSyakI apekSA sarvajJakI siddhi karaneke lie kiye gaye haiM / athavA - amUrtalakA jainendra siddhAnta koza 1
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 3. jIvake guNa va parna vyAramyAna bhI unhIMke sambodhanArtha kiyA gayA hai| (kyoMki ve kisI cetana va amUrta jobako svIkAra nahIM karate, makki pRthivI Adi pA~ca bhUtoMke saMyogase utpanna honevAlA eka kSaNika tattva 2. vIrya avagAha Adi sAmAnya guNa paM.dha./u./646 vIrya sUkSmo'vagAhaH syAdavyAmAdhazcidAtmakaH / syAdagurulaghusajhaM ca syuH sAmAnyaguNA ime / - cetanAramaka vIrya, sUkSmatva, avagAhanatva, avyAvAdharava aura aguruladhutva ye pA~ca jIvake sAmAnyaguNa haiN| de0 mokSa/3 (siddhoMke ATha guNoMmeM bhI inheM ginAyA hai)| 7. jIvake bheda-prabhedAdi jAnanekA prayojana paM.kA./tA.ka./12/66/18 atra jIvitAzArUparAgAdivikalpatyAgena siddhajIvasahazaH paramAhAdarUpasukharasAsvAdapariNatanijazubrajIbAstikAya evopAdeyamiti bhaavaarthH|- yahA~ (jIvake saMsArI * muktarUpabhedoM meMse) jInekI AzArUpa rAgAdi vikalpoMkA tyAga karake siddhajIva sadRza paramAhAdarUpa sukharasAsvAdapariNata nijazuddhajIvAstikAya ho upAdeya hai, aisA abhiprAya smjhnaa| (dra. sN./tto/2/1011)| 3. jIvake guNa va dharma jIvake sAmAnya vizeSa svamAvoM kA nAma nirdeza A.pa./ svabhAvAH kaSyante-astisvabhAvaH, nAstisvabhAvaH, nityasvabhAvaH, anityasvabhAvaH, ekasvabhAvaH, anekasvabhAvaH, bhedasvabhAva, abhedasvabhAvaH, bhavyasvabhAvaH, abhavyasvabhAvaH, paramasvabhAvaH-dravyANAmekAdazasAmAnyasvabhAvAH / cetanasvabhAvaH, acetanasvabhAvaH, mUrtasvabhAvaH, amUrta svabhAvaH, ekapradezasvabhAvaH, anekapradezasvabhAvaH, vibhAvasvabhAvaH, zubasvabhAva', azuddhasvabhAvaH, upacaritasvabhAva:ete dravyANI daza vizeSasvabhAvAH / jIvapudagalayorekaviMzatiH / 'ekavizatibhAvAH syurjIvapudgalayormatA / ' TippaNI-jIvasyApyasahabhUtavyavahAreNAcetanasvabhAvaH, jovasyApyasadabhUtavyavahAreNa mUrtatvasvabhAvaH / tatkAlaparyayAkrAntaM vastubhAvo'bhidhIyate / tasya ekapradezasaMbhavAt / - svabhAvoMkA kathana karate haiM-astisvabhAva, nAstisvabhAva, nityasvabhAva, anityasvabhAva, ekasvabhAva, anekasvabhAva, bhavyasvabhAva, abhavyasvabhAva, aura paramasvabhAva ye gyAraha sAmAnya svabhAva hai| aura-caMtanasvabhAva, acetanasvabhAva, mUrtasvabhAva, amUrta svabhAva, ekapradezasvabhAva, anekapradezasvabhAva, vibhAvasvabhAva, zukhasvabhAva, azuddhasvabhAva aura upacarita svabhAva ye dasa vizeSa svabhAva hai| kula milakara 21 svabhAva haiN| inameMse jIva va pudagalameM 21 ke 29 haiN| prazna-(jIvameM acetana svabhAva, mUrtasvabhAva aura eka pradezasvabhAva kaise sambhava hai)| uttara-asadabhUta vyavahAranayase jIvameM acetana va mUrta svabhAva bhI sambhava hai kyoMki saMsArAvasthAmeM yaha acetana va mUrta zarIrase mara rahatA hai| eka pradezasvabhAva bhAvakI apekSAse hai| vartamAna paryAyAkrAnta vastuko bhAva kahate haiM / sUkSmatAkI apekSA vaha ekapradezI kahA jA sakatA hai| jIvake anya bhanekoM guNa va dharma paM.kA./m /27 jovo tti havadi cedA ubaogaviseMsido paha kattA bhocA ya dehametto Na hi mutto kammasaMpatto 12 -AtmA joba hai. cetayitA hai, upayogalakSitA hai, prabhu hai, kartA hai, bhoktA hai, dehapramANa hai. amUrta hai aura karmasaMyukta hai| (paM.kA./ma./106): (pra.sA./ma./127); (bhA pA./mU./148); (pa.pra./mU./1/31) (rA.vA./9/4/24/8/11): (ma.pu./24/12): (na ca../106); (i.sN./muu./2)| sa-sA./bA./pari.-ata evAsya jJAnamAtraikabhAvAntaHpAtinyo'nantAH zaktayaH utplavante--usa (AtmA) ke jJAnamAtra eka bhAvakI anta:pAtinI (jJAna mAtra eka bhAvake bhItara samA jAnevAlI) ananta zaktiyA~ uchalatI haiM unameM se kitanI hI (47) zaktiyA~ nimna prakAra haiM-1. jovatva zakti, 2.citizakti, 3. razizakti. 4.jJAnazakti, 5. mukhazakti, 6. vIryazakti, 7.prabhutvazakti, 8. vibhutvazakti, 6. sarvadarzitvazakti, 10. sarvahatvazakti, 11. svacchatlazakti 12. prakAzazakti, 13. asaMkucitavikAzavazakti, 14. akAryakAraNazakti, 15. pariNamyapAriNAmakatvazakti, 16. tyAgopAdAnazUnyatvazakti, 17. agurulaghutvazakti, 18. utpAdavyamanauvyatvazakti, 16. pariNAmazakti, 20. amUrtatvazakti, 21. akartRtvazakti, 22. abhoktRtvazakti, 23. niSkriyatvazakti, 24. niyatapradezatvazakti, 25. sarvadharmavyApakatvazakti, 26. sAdhAraNa asAdhAraNa sAdhAraNAsAdhAraNa dharmatvazakti, 27. anantadharmatvazakti, 28. bilvadharmatvazakti, 26. tattvazakti, 30. atattvazakti, 39. ekatvazakti, 32. anekatvazakti, 33. bhAvazakti, 34. abhAvazakti, 35. bhASAbhAvazakti, 36.abhAvabhAvazakti, 37. bhAvabhAvazakti, 38.abhAvAbhAvazakti, 36. bhAvazakti, 40. kriyAzakti, 41. karmazakti, 42. kartR zakti, 43. karaNazakti, 44. sampradAnazakti, 45. apAdAnazakti, 46. adhikaraNazakti, 47. smbndhshkti| noTa-ina zaktiyoMke arthoke lie-30 vaha baha nAma / de. jIva/1/2-3 kartA, bhoktA, viSNu, svayaMbhU, prANI, jantu Adi anekoM anvarthaka nAma diye hai| noTa-unake artha jIva/1/3 meM diye haiN| de. guNa/3. jIvameM ananta guNa hai| 1. jIvake guNoM kA nAma nirdeza 1. zAna darzana Adi vizeSa guNa de0 jIva/1/1 (cetanA va upayoga jIvake lakSaNa hai)| A.pa./2 SoDazavizeSaguNeSu jIvapudagalayoH SaDiti / jIvasya jJAnadarzanasukhabIryANi cetanatvamamUrtatvamiti sstt| -solaha vizeSa guNoMmeMse (de0 guNa/3) jIva va pudagala meM chaha chaha haiN| tahA~ jIvameM jJAna, darzana, sukha, vIrya, cetanatva aura amUrtatva ye chaha haiN| paM.dha./u./645 tadyathAyathaM jIvasya cAritraM darzana sukham / jhAma samyakvamityete syuvizeSaguNAH sphuTam |645-caaritr, darzana, sukha, jJAna aura samyakkha ye pA~ca spaSTa rItise jIvake vizeSa guNa hai| jIvameM sUkSma mahAn Adi virodhI dhokA nirdeza paM. vi/8/13 yatsUkSmaM ca mahacca abhyamapi yanno zUnyamutpadyate, nazyatyeva ca nityameva ca tathA nAstyeva cAstyeva ca / eka yadyadanekameva tadapi prApta pratIti dRDhAM, siddhajyotiramUrticitsukhamayaM kenApi tallakSyate ||13||jo siddhajyoti sUkSma bhI hai aura sthUla bhI hai. zUnya bhI hai aura paripUrNa bhI hai, utpAdavinAzavAlI bhI hai aura nitya bhI hai. sadbhAvarUpa bhI hai aura abhAvarUpa bhI hai, tathA eka bhI hai aura aneka bhI hai, aisI vaha dRr3ha pratItiko prApta huI amUrtika, cetana evaM sukhasvarUpa siddhajyoti kisI birale hI yogI paruSake dvArA dekhI jAtI hai / 13 / (paM vi/10/14)| jainendra siddhAnta koza bhA0 2-43
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ jova 338 3. jIvake guNa va dharma 5. jIvameM kathaMcit zuddhatva va azuddhatvakA nirdeza donokI bhI koI yojanA na bana sakatI, kyoMki puNya-pApa pUrvaka hI saMsAra hotA hai aura unake abhAvase mokSa / zlo vA./2/1/4 zlo, 45/146 kriyAvAna puruSo'sarvagatadravyatvato ythaa| pRthivyAdi svasavedyasAdhanaM siddhameva nH|4|| AtmA kriyAvAn hai, kyoMki avyApaka hai, jaise pRthivI jala aadi| aura yaha hetu svasaMvedanase pratyakSa hai| pra. sA./ta. pra./137 amUrta saMvarta vistArasiddhizca sthUlakRzazizukumAra zarIravyApitvAdasti svasaMvedanasAdhyaiva / amUrta AtmAke saMkoca vistArakI siddhi to apane anubhavase hI sAdhya hai, kyoMki jIva sthUla tathA kRza zarIrameM tathA bAlaka aura kumArake zarIrameM vyApta hotA hai| kA. a./mU-/177 savva-gao jadi jIvo sabvattha vi dukkhsuvrvsNpttii| jAijja Na sA diTThI NiyataNumANo tado jiivo| yadi jIva vyApaka hai to ise sarvatra sukhadu.khakA anubhava honA caahie| kintu aisA nahIM dekhA jAtA / ataH jIva apane zarIrake barAbara hai| ana. gha./2/31/146 svAGga eva svasaM vittyA svAramA jJAnasukhAdimAn / yataH saMvedyate sarvaiH svadehapramitistata. 31 = jJAna darzana muraba Adi guNoM aura paryAyose yukta apanI AtmAkA apane anubhavase apane zarIrake bhItara hI saba jIvoko saMvedana hotA hai| ata. siddha hai ki jIva zarIrapramANa hai| dra. saM./mU./13 maggaNaguNaThANehi ya caudasahi havaMti taha asuddhnnyaa| viSNeyA saMsArI savve suddhA hu suddhaNayA / 13 / saMsArI jIva azuddhanayakI dRSTi se caudaha mArgaNA tathA caudaha guNasthAnose caudaha-caudaha prakArake hote hai aura zuddhanayase sabhI maMsArI jIva zuddha haiM / ( sa. saa/muu./38-68)| pra..sA/tA, vR/8/10/11 tacca punarupAdAnakAraNaM zuddhAzuddhabhedena dvidhA / rAgAdivikalparahitasvasaMvedanazAnaAgamabhASayA zukladhyAnaM vA kevalajJAnotpattau zuddhopAdAnakAraNaM bhavati / azuddhAtmA tu rAgAdinA azuddhanizcayenAzuddhopAdAnakAraNaM bhavatIti suutraarthH|vh upAdAna kAraNarUpa jIva zuddha aura azuddhake bhedase do prakArakA hai| rAgAdivikalpa rahita svasaMvedajJAna athavA Agama bhASAkI apekSA zukladhyAnakevalajJAnakI utpattimeM zuddhaupAdAnakAraNa hai aura azuddhanizcanayase rAgAdise azuddha huA azuddha AtmA azuddha upAdAna kAraNa hai / aisA tAtparya hai| 6. jIva kathaMcit sarvavyApI hai pra. sA/23,26 AdA NANapamANaM NANaM NeyappamANamuTThi / NeyaM loyAloyaM tamhA NANaM tu savagarya / 23. savvagado jiNavasaho sabve vi ya taggayA jagadi atttthaa| NANamayAdo ya jiNo visayAdo tassa te bhaNiyA / 26 / - 1. AtmA jJAnapamANa hai, jJAna jJeyapramANa kahA gayA hai, jJeya lokAloka hai, isalie jJAna sarvagata hai / 23 / (paM. vi/8/5) 2. jinavara sarvagata haiM aura jagatake sarvapadArtha jinavaragata haiM; kyoMki jina jJAnamaya haiM, aura ve sarvapadArtha jJAnake viSaya haiM, isalie jinake viSaya kahe gaye hai ( kA, a/m/254/253)| pa.pra./mU.//9/52 appA kammavivajjiyau kevalaNANeNa jeNa / loyAlou vi muNai jiya savvagu vuccai teNa // 52 // - yaha AtmA karmarahita hokara kevalajJAnase jisa kAraNa loka aura alokako jAnatA hai isI lie he jIva ! vaha sarvagata kahA jAtA hai| de. kevalo 7/7 ( kevalI samudghAtake samaya AtmA sarvalokameM vyApa jAtA hai)| 7. jIva kathaMcit deha pramANa hai paM.kA./mU./33 jaha paumarAyarayaNaM vittaM khIre pabhAsayadi vIraM / taha dehI dehattho sadehamittaM pabhAsayadi // 33 // - jisa prakAra padmarAgaratna dUdhameM DAlA jAnepara dUdhako prakAzita karatA hai usI prakAra dehI dehameM rahatA huA svadehapramANa prakAzita hotA hai| sa. si./1/8/274/8 jobastAvatpradezo'pi saMharaNavisarpaNasvabhAvatvArakarma nirvatitaM zaroramaNumahadvAdhitiSThastAvadavagAhya vrtte|ydypi jIvake pradeza dharma va adharma yA lokAkAzake barAbara haiM, to vaha saMkoca aura vistAra svabhAvavAlA honeke kAraNa, karmake nimitta se choTA yA bar3A jaisA zarIra milatA hai, utanI avagAhanAkA hokara rahatA hai| (rA. vA./5/8/4/446/33); (kA. a./mU./176 ) / paM. kA./tA. vR./34/72/13 sarvatra dehamadhye jIvo'sti na caikdeshe| 20 dehake madhya sarvatra jIva hai, usake kisI ekadezameM nhiiN| 8. sarvavyApIpanekA niSedha va dehapramANapaneko siddhi rA. vA/1/10/16/12/13 yadi hi sarvagata AtmA syAt; tasya kriyAbhAvAt puNyapApayoH kartRtvAbhAve tatpUrva kasaMsAraH taduparatirUpazca / mokSo na mokSyate iti / yadi AtmA sarvagata hotA to usake kriyAkA abhAva ho jAneke kAraNa puNya va pApake hI kartRtvakA abhAva ho jaataa| aura puNya va pApake abhAvase saMsAra va mokSa ina 9. jIva saMkoca vistAra svabhAvI hai ta.sU./5/16 pradezasaMhAravisarpAbhyAM pradIpavat / dIpake prakAzake samAna jIvake pradezoMkA sakoca vistAra hotA hai| (sa.si./5/8/274/9); ( rA.vA./5/8/4/446/33); (pra.sA./ta.pra./136,137), (kA. a./ma./176) 10. saMkoca vistAra dharmakI siddhi rA.vA./5/16/4-6/458/32 sAvayavatvAta pradeza vizaraNaprasaMga iti cetaH na; amUrta svabhAvAparityAgAt / / .. anekAntAva / 5 / yo hyekAntaina saMhAravisarpavAnevAtmA sAvayavazceti vA bra yAta taM pratyayamupAlambho ghaTAmupeyAt / yasya tvanAdipAriNAmikacaitanyajIvadravyopayogAdidravyArthAdezAta syAnna pradezasaMhAravisarpavAna, dravyArthAdezAcca syAnniravayavaH, pratiniyatasUkSmabAdarazarIrApekSanirmANanAmodayaparyAyArthAdezAt syAta pradezasaMhAravisarpavAn, anAdikarmabandhaparyAyArthAdezAcca syAt sAvayavaH, taM pratyanupAlambhaH / kica-tatpradezAnAmakAraNapUrvakatvAdaNuvata 6 - prazna-pradezoMkA saMhAra va visarpaNa mAnanese AtmAko sAvayava mAnanA hogA tathA usake pradezokA vizaraNa (jharana) mAnanA hogA aura pradeza vizaraNase zUnyatAkA prasaMga aayegaa| uttara-1.bandhakI dRSTise kArmaNa zarIrake sAtha ekatva honepara bhI AtmA apane nijI amUrta svabhAvako nahIM chor3atA, isalie uparokta doSa nahIM aataa| 2. sarvathA saMhAravisarpaNa va sAvayava mAnanevAloMpara yaha doSa lAgU hotA hai, hamapara nhiiN| kyoMki hama anekAntavAdI haiM / pAriNAmika caitanya jIvadravyopayoga Adi dravyArthadRSTise hama na to pradezoMkA saMhAra yA visarpa mAnate haiM aura na usameM saavyvpnaa| hA~, pratiniyata sUkSma bAdara zarIrako utpanna karanevAle nirmANa nAmakarmake udayarUpa paryAyako vivakSAse pradezoMkA saMhAra va visarpa mAnA gayA hai aura anAdi karmabandharUpI paryAyA dezase saavyvpnaa| aura bhI-3. jisa padArtha ke avayava kAraNa pUrvaka hote haiM usake avayavavizaraNase vinAza ho sakatA hai jaise tantuvizaraNase kpdd'ekaa| parantu AtmAke pradeza akAraNapUrvaka hote haiM, isalie aNupradezavat vaha avayavavizleSase anityatAko prApta nahIM hotaa| jainendra siddhAnta koza
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 339 4. jIvake pradeza 4. jIvake pradeza arthAt saMsArI jIvake tIna prakArake hote haiM-calita, acalita va clitaaclit| 3. zuddha dravyoM va zuddha jIvake pradeza acala hI hote 1. jIva asaMkhyAta pradezI hai ta.sU./18 asaMkhyeyAH pradezA dharmAdharmakajIvAnAm / / =dharma, adharma aura ekajIva dravyake asaMkhyAta pradeza haiM / (ni.sA./mU./35), (pa.prA./mU./2/24); (dra.saM./mU./25) pra. sA./ta.pra./135 asti ca saMvarta vistArayorapi lokAkAzatulyAsaMkhyeyapradezAparityAgAjIvasya |mNkoc vistArake honepara bhI jIva lokAkAza tulya asaMkhya pradezoMko nahIM chor3atA, isalie vaha pradezabAna hai / (go.jI.//584/1025) rA.vA./5/8/16/451/13 meM uddhRta-kevalinAmapi ayoginAM siddhAnAM ca sarve pradezA sthitA eva / =ayogakevalI aura siddhoMke sabhI pradeza sthita hai| dha.12/4,2,11.5/367/12 ajogikevali mmi jIvapadesANaM saMkocaviko cAbhAveNa avaThThANuvala bhaado| ayoga kevalI jinameM samasta yogoke naSTa ho jAnese jIva pradezoMkA saMkoca va vistAra nahIM hotA hai, ataeva ve vahA~ avasthita pAye jAte haiN| go.jI./mU./562/1031 sabamarUbI dabaM avaThThidaM acaliA padesAvi / rUbI jIvA caliyA tiviyappA ho tihu padesA / 562 / go.jI./jI.pra./562/1031/15 arUpidravyaM muktajIvadharmAdharmAkAzakAla bhedaM sarvama-abasthitameva sthAnacalanAbhAvAt / tatpradezA api acalitAH syuH / - sarva arUpI dravya arthAt muktajIva aura dharma-adharma AkAza va kAla, ye avasthita haiM, kyoMki ye apane sthAnase calate nahIM haiM / inake pradeza bhI acalita hI hai| 2. saMsArI jIvake aSTa madhyapradeza acala haiM aura zeSa cala va acala donoM prakArake Sa. khaM, 14/5.6/sU.63/46 jo aNAdiyasarIribaMdho NAma yathA aNNaM jIvanajmapadesANaM aNNoNNapadesabaMdho bhavadi so sambo aNAdiyasarIribaMdhoNAma 63 / -jo anAdi zarIrabandha hai| yathA-jIvake ATha madhyapradezoMkA paraspara pradezabandha hotA hai, yaha saba anAdi zarIrabandha hai| Sa. kha.12/4,2,11/sUtra5-7/367 veyaNIyaveyaNA siyA dvidaa|| siyA advidA / 6 / siyA ThThidAThThidA 74 -vedanIya karmakI vedanA / katha cit sthita hai / / kathaMcita ve asthita haiM / 6 / kathaMcit vaha sthitaasthita hai| dha.1/11,33/233/1 meM uparokta sutroMkA artha aisA kiyA hai-ki 'Atma pradeza cala bhI hai, acala bhI hai aura calAcala bhI hai'| bha.A./mU./1776 aTThapadese 'muttUNa imo sesesu sagapadesesu / tattaMpi / adaraNaM uvvattaparattaNaM kuNadi / 1776! = jaise garama jalameM pakate hue cAvala Upara-nIce hote rahate haiM, vaise hI isa saMsArI jIvake ATha rucakAkAra madhyapradeza chor3akara bAkIke pradeza sadA Upara-nIce ghUmate hai| rA.vA./5/8/16/451/13 meM uddhRta-sarvakAlaM jIvASTamadhyapradezA nira pavAdAH sarvajIvAnAM sthitA eva, ...vyAyAmadu khaparitApodrekapariNatAnA jIvAnAM yathoktASTamadhyapradezavarjitAnAm itare pradezAH asthitA eva, zeSANAM prANinAM sthitAzcAsthitAzca' iti vacanAnmukhyAH eva prdeshaaH| jIvake ATha madhyapradeza sadA nirapavAdarUpase sthita hI rahate haiM / vyAyAmake samaya yA duHkha paritApa Adike samaya jIvoMke ukta ATha madhyapradezoMko chor3akara bAkI pradeza asthita hote haiM / zeSa joboMke sthita aura asthita dono prakArake haiN| ataH jJAta hotA hai ki dravyoMke mukhya hI pradeza haiM, gauNa nhiiN| dha.12/4,2,11,3/366/5 vAhiveyaNAsajjhasAdi kilesavirahiyassa chadumatyassa jIvapadesANaM kesi pi calaNAbhAvAdo tastha TThidakammavakhaMdhA vi ThThidA ceva hoM ti, tattheva kesi jIvapadesANaM saMcAluvalaMbhAdo tattha ThThidakammaravadhA vi saMcalaM ti, teNa te adidA tti bhaNNaM ti / -- vyAdhi, vedanA evaM bhava Adika klezose rahita chadmastha ke kinhIM jIvapradezoMkA cUki saMcAra nahIM hotA ataeva unameM sthita karmapradeza bhI sthita hI hote haiN| tathA usI chadmasthake kinhIM jIvapradezoMkA cUki saMcAra pAyA jAtA hai. ataeva unameM sthita karmapradeza bhI saMcArako prApta hote hai, isalie ve asthita kahe jAte haiN| go.jI./mU./162/1031 savvamarUvI davvaM avaTThidaM acaliA pdesaavi| rUvI jIvA caliyA tiviyappA hoMti hu padesA |542srv hI arUpI dravyoM ke trikAla sthita acalita pradeza hote haiM aura rUpI 1. vigrahagatimeM jIvake pradeza calita hI hote haiM go:/jI./jI pra/562/1031/16 vigrahagatau clitaaH| -vigraha gatimeM jIvake pradeza calita hote hai| 5. jIvapradezoMke calitapanekA tAtparya parispanda va bhramaNa Adi dha.1/1,1,33/233/1 vedanAsUtrato'vagatabhramaNesu jIvapradezeSu pracalatsu... dha.12/4,2,11,1/364/5 jIvapadesesu jogavaseNa saMcaramANesu... gha.12/4,2,11,3/166/ jIvapadesANaM kesi picalaNAbhAvAdo kesi jIvapadesANaM saMcAluvalaM bhAdo... dha.12/4,2,113/366/11 Na ca paripphaMdavirahiyajIvapadesesu... dha. 12/4,2.11.5/367/12 jIvapadesANaM saMkocavikocAbhAveNa" / -1. vedanAprAbhRtake sUtrase AtmapradezoMkA bhramaNa avagata ho jAnepara... 2. yogake kAraNa jIvapradezokA saMcaraNa honepara... 3. kinhIM jIvapradezokA kyoki calana nahIM hotA.. kinhI jIva pradezoM kA kyoMki saMcAlana hotA hai ... 4. parispandanase rahita jIva pradezome 5. jIvapradezokA ( ayogIme ) saMkoca vistAra nahIM pAyA jAtA." 6. jIvapradezoMkI anavasthitikA kAraNa yoga hai dha./12/4,2,11,1/367/12 ajogakevalimmi NaTThAsesajogammi jIvapadesANaM saMkoca vikocAbhAveNa avaThANavalaM bhaado| - ayogakevalI jiname samasta yogoke naSTa ho jAnese jIvapradezIkA saMkoca va vistAra nahIM hotA, ataeva ve vahA~ avasthita pAye jAte haiM / 7. calAcala pradezoM sambandhI zaMkA samAdhAna dha.1/1,1,33/233/1 bhramaNeSu jIvapradezeSu pracalatsu sarva jIvAnAmAndhyaprasaGgAditi, naiSa doSaH, sarvajIvAvayaveSu kSayopazamasyotpattyabhyupagamAta / .."karmaskandhaiH saha sarvajIvAvayaveSu bhramatsu tatsamavetazarIrasyApi tadvabhramo bhavediti cenna, tabhramaNAvasthAyA tatsamavAyA jainendra siddhAnta koza
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 340 jovatva pAyA jAtA hai, ataeva uname sthita karmapradeza bhI saMcArako prApta hote hai, isalie ve asthita ( calita ) kahe jAte hai| jIva Atrava-de0 aasrv/1| jIva karma-de0 krm/2| jIva cAraNa Rddhi-de0 Rddhi/4/8 / jIvatattva-de0 tattva / jIva tattva pradIpikA-1. A. nemicandra siddhAnta cakravartI (I. 181) kRta gomaTTasAra para brahmacArI kezava varNI (I.1351) karNATaka vRtti| 2. abhayacandra kRta manda prabodhinI ke AdhAra para jJAnabhUSaNa ke ziSya nemicanda dvArA I. 1515 meM racita saMskRta kI gomaTTasAra ttiikaa| isa para se paM0 ToDara mala jI ne samyagjJAna candrikA TokA rcii| (jai. 1/470, 477), jAvatva-jIvake svabhAvakA nAma jIvatva hai| pAriNAmika honeke kAraNa yaha na dravya kahA jA sakatA hai na guNa yA paryAya / ise kevala caitanya kaha sakate haiN| kisI apekSA yaha audayika bhI hai aura isIlie mukta jIvomeM isakA abhAva mAnA jAtA hai| 1. lakSaNa sa. si./2/7/161/3 jIvatvaM caitanyamityarthaH / =jIvatvakA artha caitanya hai| sa. sA./A./pari/zakti naM. 1 AramadravyahetubhUtacaitanyamAtrabhAvadhAraNalakSaNA jiivtvshktiH| -Atmadravyake kAraNabhUta aise caitanyamAtra bhAvakA dhAraNa jisakA lakSaNa hai arthAta svarUpa hai, aisI jIvatva zakti hai| bhaavaat| zarIreNa samavAyAbhAve maraNamADhIkata iti cenna, AyuSaHkSayasya mrnnhetutvaav| puna. kathaM sa ghaTata iti cennAnAbhedopasahRtajIvapradezAnAM punaH saMghaTanopalambhAva, dvayomartayoH saMghaTane virodhAbhAvAcca, tatsaMghaTanahetukarmodayasya kAryavaicitryAdavagatavaicitryasya sattvAcca / dravyendriyapramitajIvapradezAnAM na bhramaNamiti kinneSyata iti cenna, tabhramaNamantareNAzubhramajIvAnAM bhramabhUmyAdidarzanAnupapatteH iti| prazna-jIvapradezoMkI bhramaNarUpa avasthAmeM sampUrNa jIvoMko andhapanekA prasaMga A jAyegA, arthAt usa samaya cakSu Adi indriyA~ rUpAdiko grahaNa nahIM kara skeNgii| uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyoMki, jovoMke sampUrNa pradezomeM kSayopazamakI utpatti svIkAra kI gayI hai| prazna- karmaskandhoM ke sAtha jIvake sampUrNa pradezoM ke bhramaNa karanepara jovapradezoMse samavAya sambandhako prApta zarIrakA bhI jovapradezoMke samAna bhramaNa honA cAhie ! uttara-aisA nahIM hai, kyoMki, jIvapradezoMkI bhramaNarUpa avasthAmeM zarIrakA unase samavAya sambandha nahIM rahatA hai| prazna-aisA mAnanepara maraNa prApta ho jAyegA ! uttaranahIM, kyoMki, Ayukarmake kSayako maraNakA kAraNa mAnA hai| praznato jIvapradezoMkA phirase samavAya sambandha kaise ho jAtA hai ? uttara-1) isameM bhI koI bAdhA nahIM hai, kyoMki, jinhoMne nAnA avasthAoMkA upasaMhAra kara liyA hai, aise jIvoMke pradezoMkA phirase samavAya sambandha hotA huA dekhA hI jAtA hai| tathA do mUrta padArthoMkA sambandha honemeM koI virodha bhI nahIM hai| (2) athavA, jIvapradeza va zarIra saMghaTanake heturUpa karmodayake kAryakI vicitratAse yaha saba hotA hai| prazna-dravyendriya pramANa jIvapradezoMkA bhramaNa nahIM hotA, aisA kyoM nahIM mAna lete ho| uttara-nahIM, kyoMki, yadi dravyendriya pramANa jIva pradezoMkA bhramaNa nahIM mAnA jAve, to atyanta drutagatise bhramaNa karate hue jIvoMko bhramaNa karatI huI pRthivI AdikA jJAna nahIM ho sktaa| 8. jIva pradezoMke sAtha karmapradeza bhI tadanusAra hI cala va acala hote haiM dha.12/4,2,11,2/365/11 dese iva jIvapadesesu vi aditte abbhuvagamamANe puvvuttadosappasaMgAdo c| aTThaNaM majjhimajIvapadesANaM saMkoco vikoco vA Natthi tti tattha TThidakammapadesANaM pi achidattaM Natthi tti / tado sabve jIvapadesA kamhi vi kAle aThThidA hoti tti mutsavayaNaM Na ghddde| Na esa doso, te aTThimajjhimajIvapadese mottUNa sesajIvapadese assidUNa edassa muttassa pvuttiido| 7.12/4,2,11,3/364/5jIvapadesANaM kesi pi calaNAbhAvAdo tattha10 kammakkhaMdhA vi ThThidA ceva hoMti, tattheva kesi jIvapadesANaM saMcAlulabhAdo tattha ThThidakammakravaMdhA vi saMcalaM ti, teNa te aTTidA tti bhaNNaM ti| -dUsare dezake samAna jIvapradezoMmeM bhI karmapravezoMko avasthita svIkAra karanepara pUrvokta doSakA prasaMga AtA hai| isase jAnA jAtA hai ki jIva pradezoMke dezAntarako prApta honepara unameM karma pradeza sthita hI rahate haiN| prazna-yataH jIvake ATha madhya pradezoMkA saMkoca evaM vistAra nahIM hotA, ataH unameM sthita karmapradezoMkA bhI asthita(calita )panA nahIM banatA aura isalie saba jIva pradeza kisI bhI samaya asthita hote haiM, yaha sUtravacana ghaTita nahIM hotaa| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki. jIbake una ATha madhya pradezoM ko chor3akara zeSa jIvapradezoMkA Azraya karake isa sUtrakI pravRtti hotI hai |...kinhiiN jIvapradezokA kyoMki saMcAra nahIM hotA, isalie unameM sthita karmapradeza bhI sthita ho hote hai| tathA usI jIvake kinhIM jIvapradezoMkA kyoMki saMcAra 2. jIvatva bhAva pAriNAmika hai rA.vA/2/7/3-6/110/24 AyudravyApekSaM jIvatvaM na pAriNAmikamiti cetaH na; pudgaladravyasabandhe satyanyadravyasAmayAbhAvAt / / siddhasyAjIvatvaprasaMgAta / 4 / jIve trikAlaviSayavigrahadarzanAditi ceta; na; rUDhizabdasya niSpattyarthatvAt / / athavA, caitanya jIvazabdenAbhidhIyate,taccAnAdidravyabhavananimittatvAta paarinnaamikm|= praznajIvatva to Ayu nAma dravyakarmakI apekSA karake vartatA hai, isalie vaha pAriNAmika nahIM hai| uttara-aisA nahIM hai; usa pudgalAtmaka AyudravyakA sambandha to dharmAdi anya dravyose bhI hai, ataH unameM bhI jIvatva nahIM hai / 3 / aura siddhoMme karma sambandha na honese jIvatvakA abhAva honA caahie| zaMkA--'jo prANoM dvArA jItA hai, jItA thA aura jIvegA' aisI jIvatva zabdakI vyutpatti hai ! uttaranahIM, vaha kevala rUDhise hai| usase koI siddhAnta phalita nahIM hotaa| jIvakA vAstavika artha to caitanya hI hai aura vaha anAdi pAriNAmika dravya nimittaka hai| 3. jIvatva mAva kathaMcit audayika hai dha.14/5,6,16/13/1 jIvabhavAbhavattAdi pAriNAmiyA vi asthi, te estha kiSNa parUvidA / vuccada-AuAdipANANaM dhAraNa jIvarNa taMca ajogicarimasamayAdo ubari Nasthi, siddha su paannnnibNdhnntttthkmmaabhaavaado|...siddh su pANAbhAvaNNahANuvavattIdo jIvattaM Na pAriNAmiyaM ki kamma vivAgaja; yadyasya bhAvAbhAvAnuvidhAnato bhavati tattasyeti badanti tadvida iti nyaayaat| tato jIvabhAvo odaio tti siddh|-prshn-jiivtv, bhavyatva aura abhavyatva Adika jIvabhAtra pAriNAmika bhI haiM, unakA yahA~ kyoM kathana nahIM kiyaa| uttara-kahate haiM-Ayu Adi prANoMkA dhAraNa karanA jIvana hai| vaha ayogIke antima samayase Age nahIM pAyA jAtA, kyoMki, siddhoMke jainendra siddhAnta koza
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvatva 341 jIva samAsa prANoMke kAraNabhUta ATha kamIkA abhAva hai |...siddhoN meM prANoM kA abhAva jova vicaya-de0 dhrmdhyaanaa| anyathA bana nahIM sakatA, isase mAlUma par3atA hai ki jIvatva pAri jIva viyAkI-de0 prakRti bandha/2 / NAmika nahIM hai| kintu vaha karmake vipAkase utpanna hotA hai, kyoMki jo jisake sadbhAva va asadbhAvakA avinAbhAvI hotA hai, vaha usakA jIva saMvara-de0 saMvara/1 meM bhAva sNvr| hai, aisA kAryakAraNabhAvake jJAtA kahate haiM, aisA nyAya hai| isalie jIva.samAsa-1. lakSaNa jIvabhAva (jIvatva ) audayika hai yaha siddha hotA hai / paM.sA /prA./1/32 jehi aNeyA jIvA NajjaMte bahavihA vitjjaadii| teM 4. pAriNAmika va audayikapanekA samanvaya puNa saMgahivatthA jovasamAse tti vinnnneyaa|32-jin dharmavizeSoM ke dha.14/5.6.16/13/7 taccatya je jIvabhAvassa pAriNAmiyattaM paravidaM taM / dvArA nAnA jIva aura unako nAnA prakArakI jAtiyA~, jAnI jAtI pANadhAraNattaM paDucca Na parU vidaM, kiMtu cedaNaguNamavalaMbiya tattha haiM, padArthoM kA saMgraha karanevAle una dharma vizeSoMko jIvasamAsa jAnanA parUvaNA kadA / teNa taM pi Na virujjhi| -tattvArtha sUtroM jIvatvako cAhie / (go. jii./muu./70/184)| jo pAriNAmika kahA hai, vaha prANoMko dhAraNa karanekI apekSA na dha. 1/1,1,2/131/2 jIvAH samasyante eSviti jIvasamAsAH / kahakara caitanyaguNakI apekSAse kahA hai| isalie vaha kathana virodhako dha./1/1,1,/160/6 jIvAH samyagAsate'sminniti jiivsmaasaaH| kyAprApta nahIM hotaa| ste| guNeSu / ke gunnaa.| audayikaupazamikakSAyikakSAyopapazamikapAri5. mokSameM mavyatva mAvakA amAva ho jAtA hai para NAmikA iti guNAH / = 1. anantAnanta jIva aura unake bheda prabhedoMjIvatvakA nahIM kA jinameM maMgraha kiyA jAye unheM jIvasamAsa kahate haiN| 2. athavA jisameM jIva bhale prakAra rahate hai arthAta pAye jAte haiM use jIvasamAsa ta.sU./10/3 aupazamikAdibhavyatvAnAJca / 3 / kahate hai| prazna-jIva kahA~ rahate haiM ? uttara-guNoMmeM jIva rahate haiM / rA. vA./10/3/1/642/7 anyeSAM jIvatvAdInAM pAriNAmikAnoM mokSA prazna--ve guNa kaunase haiM 1 uttara-audayika, aupazamika, kSAyika, vasthAyAmanivRttijJApanAtha bhavyatva-grahaNaM kriyate / tena pAriNAmikeSu kSAyopazamika aura pAriNAmika ye pA~ca prakArake guNa arthAt bhAva haiM, bhavyatvasya aupazamikAdInAM ca bhAvAnAmabhAvAnmokSo bhavatItya jinameM jIva rahate haiN| vagamyate / bhavyatvakA grahaNa sUtrame isalie kiyA hai ki jIvatvAdi go. jI.//71/186 tasacadujugANamajhe avirudhehiMjudajAdikammudaye / anya pAriNAmika bhAvoMkI nivRttikA prasaMga na A jaave| ata' jIvasamAsA hoMti hu tabbhavasAricchasAmaNNA 71 / -basa-sthAvara, pAriNAmika bhAvoM meM se to bhavyatva aura aupaza mikAdi zeSa 4 bhAvoM bAdara-sUkSma, paryApta-aparyApta, pratyeka-sAdhAraNa aisI nAmakarmakI prakRmeM se sabhoMkA abhAva honese mokSa hotA hai, yaha jAnA jAtA hai| tiyoMke cAra yugalomeM yathAsambhava paraspara virodharahita jo prakRtiyA~, unake sAtha milA huA jo ekendriya Adi jAtirUpa nAmakarmakA 6. anya sambandhita viSaya udaya, usake honepara jo tadabhAvasAdRzya sAmAnyarUpa jIvake dharma, ve 1. mokSameM audayikabhAvarUpa jIvatvakA abhAva ho jAtA hai-de0jIva/ jIvasamAsa hai| 2/2 / 2. mokSameM bhI kathaMcit jIvatvakI siddhi-de0 jIva/2/11 jIvadyazA-(ha. pU./sarga/zloka )-rAjagRha nagarake rAjA jarAsandha 2. jIva samAsoMke aneka prakAra bheda-prabheda 1,2 bhAdi (pratinArAyaNa) kI putrI thii| kaMsake sAtha vivAhI gyii| ( 33/24 ) apanI nanada devakIke rajovastra atimuktaka muniko dikhAnepara jIvasAmAnyakI apekSA eka prakAra hai| munine ise zrApa diyA ki devakIke putra dvArA hI usakA pati va putra saMsArI jIvake trasa-sthAvara bhedokI apekSA 2 prakAra hai| donoM mAre jAyeMge / (33/32-36) / aura aisA hI huA / (36/45) / jIvana ekendriya vikalendriya, va sakalendriyakI apekSA 3 prakAra hai| eke vika0, saMjJI paMce, asaMjJI paMceM0. kI apekSA 4 prakAra hai| sa. si./5/20/288/13 bhavadhAraNakAraNAyurAkhyakarmodayAibhavasthityAdadhAnasya jIvasya pUrvoktaprANApAnakriyAvizeSAvyucchedo jIvitami eka dvI0, trI0, catu0 paMcendriyakI apekSA 5 prakAra hai| tyucyate / - paryAyake dhAraNa karanemeM kAraNabhUta Ayukarmake udayase bhava- pRthivI, apa, teja, vAyu, banaspati va trasakI apekSA 6 prakAra hai| sthitiko dhAraNa karanevAle jIvake pUrvokta prANa aura apAnarUpa kriyA pRthivI Adi pA~ca sthAvara tathA vikalendriya sakalendriya 7prakAra hai vizeSakA viccheda nahIM honA jIvita hai| (rA. vA./5/20/3/474/ uparokta 7 meM sakalendriyake saMjJI asaMjJI hone se 8 prakAra hai 26); (go. jI./jI. pra./606/1062/95) / sthAvara pA~ca tathA usake dvI0,trI0, catu va paMce0-aise prakAra hai dha, 14/5,616/13/2 AuAdipANANaM dhAraNaM jIvaNaM / Ayu Adi uparokta ha meM paMcendriyake saMjJI-asaMjJI honese 10 prakAra hai prANoMkA dhAraNa karanA jIvana hai| dha. 13/5,5,63/333/11 Au pamANaM jIvidaM NAma -Ayuke pramANakA pA~coM sthAvaroMke bAdara sUkSmase 10 tathA trasa- 11 prakAra hai nAma jIvita hai| uparokta sthAvarake 10 + vikaleM va sakalendriya 12 prakAra hai bha.A./vi /25/8/ jIvitaM sthitiravinAzo'vasthitiriti yAvat / uparokta 12 meM sakalendriyake saMjJI va asaMjhI honese 13 prakAra hai ___=jIvana paryAyake hI sthiti, avinAza, avasthiti aise nAma haiN| sthAvaroM ke bAdara sUkSmase 10 tathA trasake dvI0, trI0, catu0, jIva nirjarA-de0 nirjarA/1 meM bhAva nirjraa| paM0 ye cAra milane se 14 prakAra hai jIvanmukta-de0 mokss/1| uparokta 14 me paMcendriyake saMjJI-asaMjJI honese 15 prakAra hai pR0 apa, teja, vAyu, sAdhAraNa banaspatike nitya va itara jIva baMdha-de0 andh/1| nigoda ye chaha sthAvara inake bAdara sUkSma-12+ pratyeka jIva mokSa-de0 mokSa/1 meM bhAva mokSaH bana0, vikalendriya, saMjJI va asaMjJIjainendra siddhAnta koza bheda 16 prakAra hai
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva samAsa 342 jIva samAsa 32. bheda uparokta 30 bhedoMmeM banaspatike 2 kI bajAya 3 vikalpa kara denese kula 16 / unake paryAptaM va aparyApta-32 (paM.saM./prA./2/37) vana sthAvarake uparokta 13+ dvI0 trI0 catu0 paMce0- 17 prakAra hai uparokta 17 meM paMceM ke saMjJo aura asaMjJI honese 18 prakAra hai .. pR0 apa0 teja0 vAyu, sAdhAraNa vana0ke nitya va itara nigoda ina chaha ke bAdara sUkSma 12+pratiSThita va apratiSThita pratyeka ye sthAvarake 14 samAsa+sake dvI0, trI0, catu0 saMjJo paMceM asaMjJI paMceM 16 prakAra hai (go. jI./mU. va jii.pr./75-77/162)| dha. 2/1,1/591 meM thor3e bhedase uparokta sarva vikalpa kahe haiN| saMketa-bA-bAdaraH sU sUkSma; paparyApta; a aparyAptaH pR-pRthivI, apsa ap: te-teja; bana-banaspatiH pratyeka pratyeka; sAsAdhAraNa; pra-pratiSThita; apra-apratiSThita; eke-ekendiya: dvIdvIndriya; trI-trIndriya; catu-caturindriyaH paM-paMcendriya / 14. jIva samAsa indriya mArgaNAko apekSA pratyeka (sAdhAraNa .-20 14. bheda jIva sthAvara trasa pa0 TI0 trI0 catu paM0 anindriya - vAyu -- bana / / / / dvI.trI. catu. paMceM. pR. apa teja ma. 2.bA 34 56 saMjJI 7 asaMjJI sAdhAraNa pratyeka | ! bA. sU.bA.sU. bA.sU.mA sU. bA.sU.pra.apra. saMjJI asaM. pa. a. pa. a. pa. a. pa. a. pa. a. pa. a. pa. a. (pa. khaM. 1/11/sutra 33-35/231); (paM. saM./prA./2/34); (rA. vA.. 6/5/4/564/7); (dha. 2/1,1/416/1), (sa. sA./A./55); (go. jI./ma./72/186) 21. bheda uparokta sAtoM vikalpoM meM pratyekake paryApta, nivRttyaparyApta va landhyaparyApta-21 / (paM.saM./prA./1/35). 24. bheda kAya mArgaNAkI apekSA 1 2 3 4 5 6 7 8 1011 12 13 14 15 16 17 uparokta 17 vikalpoM ke paryApta va aparyApta 34 (ti. p./5/278-280)| 36. bheda-uparokta 30 bhedoM meM banaspatike do vikalpoMkI bajAya ye pA~ca vikalpa lagAnese kula vikalpa = 18 inake paryApta va aparyApta =36 (6. sN/praa./1/38)| mana pa. ap te vAyu trasa bana akAya pratyeka sAdhAraNa pratyeka sA. bA. sU. bA. sU. bA. sU.bA. sU. bA. sU. nitya nigoda nigoda sabA 2 3 4 5 6 7 8610 1112 uparokta 12 vikalpoMke paryApta va aparyApta=24 / (pa. khaM. 1/1,1/sU. 36-42/264-272 ) 10.bheda sa va sthAvarakI apekSA 30. bheda-uparokta 30 bhedoM meM vanaspatike do vikalpoMkI bajAya ye chaha vikalpa lagAnese kula vikalpa =16 inake paryApta va aparyApta 38 (paM. saM/prA./1/36); (go. jii/muu./77-78/195-166)| vana sthAvara trisa pratyeka apa , sAdhAraNa te. bana dvI. bI. ca. vAyu bana dvI. trI. catu. asaMjJI saMjJI prati aprati bA.su. bA. sU.bA.su. bA.sU.mA sU. / nitya nigoda itara nigoda 1 123 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 uparokta 15 vikalpoMke paryApta va aparyApta -30 (pN.sN/praa./2/36)| bA. sU. bA. sU. jainendra siddhAnta koza
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ jova samAsa jIvikA 18. bheda-32 bhedoMvAle 16 vikalpoMke paryApta nivRttyaparyApta va labdhya paryApta-48 / (paM.saM./prA./1/40) 54. bheda--36 bhedoM vAle 18 vikalpoMke paryApta nivRttyaparyApta va landhyaparyApta-54 / (paM.saM./prA./1/41) 57. bheda-38 bhedoMvAle 16 vikalpoMke paryApta nivRttyaparyApta va landhya pryaapt-57| (paM.saM./prA./1/42); (go.jI./mU./73/110 tathA 78/166) 85. bheda tiryaca sthAvara trasa 1 / pR. ap / / teja vAyu bana0 vikalendriya sakale ndriya 406. bheda zuddha pRthivI, khara pRthivI, apa, teja, vAyu, sAdhAraNa banaspatike nitya va itaranigoda, ina sAtoMke bAdara va sUkSma-14; pratyeka vanaspatimeM tRNa, bela, choTe vRkSa, bar3e vRkSa aura kandamUla ye| inake pratiSThita va apratiSThita bhedase 10 / aise ekendriyake vikalpa-24 vikalendriyake dvI, trI va catu indriya, aise vikalpa-3 ina 27 vikalpoMke paryApta, nivRttyaparyApta va labdhyaparyApta rUpa tIna-tIna bheda karanese kula 81 / paMcendriya tiyacake karmabhUmija saMjJI-asaMjJI, jalacara, thalacara, nabhacarake bhedase chaha / tina chahake garbhaja paryApta va nivRttyaparyApta 12 tathA tinhIM chahake samUcchima paryApta nivRttyaparyApta va labdhyaparyApta 18 / utkRSTa madhyama jaghanya bhogabhUmimeM saMjJI garbhaja thalacara va nabhacara ye chaha, inake paryApta nivRttyaparyApta aise 12 / isa prakAra kula viklp-42| manuSyoMmeM samUcchima manuSyakA AryakhaNDakA kevala eka vikalpa tathA garbhajake AryakhaNDa, mlecchakhaNDa; utkRSTa, madhya va jaghanya bhogabhUmiH tathA kubhogabhUmi ina chaha sthAnoM meM garbhajake paryApta va nivRttyaparyApta ye 12 / kula vikalpa-13 / devoMmeM 10 prakAra bhavanabAsI, 8 prakAra vyantara, 5 prakAra jyotiSI aura 63 paTaloMke 63 prakAra vaimaanik| aise 86 prakAra devoMke paryApta va nivRttyaparyApta -12 nArakiyoM meM 46 paTaloke paryApta va nivRttyaparyApta saba-81+42+13+172+68 -406 (go.jI./ma. va jI.pra./80 ke pazcAtakI tIna prakSepaka gAthAe~/200) sAdhAraNa pratyeka dvI.trI. catu. nitya itara prati apra. nigoda nigoda bA sUmA sUbA sUbA sU bA sUbA sU / 123456786 10111213 14 15 16 17 karmabhUmija bhogabhUmija 3. jIvasamAsa batAnekA prayojana asaMjJI saMjJI garbhaja saMmUcchima garbhaja samUcchima garbhaja dra. saM./To./12/31/5 atraitebhyo bhinna nijazuddhAtmatattvamupAdeyamiti bhaavaarthH|-in jovasamAsoM, prANoM va paryAptiyoMse bhinna jo apanA zuddha AtmA hai usako grahaNa karanA caahie| jala thala nabha jala thala nabha jala thala nabha jala thala nabha thala nabha cara cara cara cara cara cara cara cara cara cara cara cara cara cara 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 uparokta sarva vikalpoM meM sthAvara va vikalendriya sambandhI 17 vikalpa kevala samucchima janma vAle haiN| ve 17 tathA sakalendriyake samUcchima vAle 6 milakara 23 vikalpa saMmRcchimake hai| inake paryApta, nivRttyaparyApta aura labdhyaparyApta 66-garbhajake uparokta 8 vikalpoMke paryApta va aparyApta-16 61+16-85 (mo.jI./mU./76/198); (kA-A./mU./123-131) 98. bheda tiryacaumeM uparokta manuSyoMmeM AryakhaNDake paryApta nivRttyaparyApta va lamdhyaparyApta ye 3+mleccharakhaNDa, bhomabhUmi va kubhogabhUmike paryApta va nivRttyaparyApta ye 342-6 / kula-8 deva va nArakiyoM meM paryApta va nivRttyaparyApta (go.jI./mU. jI.pra./76-80/168) (kA.a./mU-/123-133) 4. anya sambandhita viSaya 1. jIva samAsoMkA kAya mArgaNAmeM antarbhAva-de0 maargnnaa| 2. jIva samAsoMke svAmitva viSayaka prarUpaNAe~-de0 sat / jIvasiddhi-A. samantabhadra (I0 za02) dvArA racita yaha grantha saMskRta chandabaddha hai| isameM nyAya va yuktipUrvaka jIvake astitvakI siddhi kI gayI hai| jIvA-Chord (ja.pa./pra.106) =jIvA nikAlanekI prakriyA de0 gnnit/II/7/3|| jIvArAma-zolApurake eka dhanADhya dozIkulake ratna the| ApakA janma I01880 meM huA thaa| kevala aMgarejIkI tIsarI aura marAThIkI vIM taka pddh'e| bar3e samAjasevI va dharmavatsala the| I01908 meM eklaka pannAlAlajIse zrAvakake vrata liye| I01654 meM kaMthalagiripara navamI pratimA dhAraNa kii| aura I. 1961 meM svarga sidhAra gaye / I. 1940 meM svayaM 30,000) ru0 dekara jIvarAja jaina granthamAlAkI sthApanA kI, jo jaina vAGmayakI bahuta sevA kara rahI hai| jIvikA-agnijIvikA, banajIvikA, anojIvikA, sphoTajIvikA aura bhaattkjiivikaa|-de0 saavdh/2| jainendra siddhAnta koza
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ jugupsA jaina zataka jugupsA-1. jugupsA va jugupsA prakRtikA lakSaNa sa.si.//6/386/1 yadudayAdAtmadoSasaMvaraNaM paradoSAviSkaraNaM sA jugupsaa| --jisake udayase apane doSoMkA saMvaraNa ( DhaMkanA) aura paradoSoMkA AviSkaraNa (pragaTa karanA) hotA hai vaha jugupsA hai| .. (go.ka./jI.pra./33/28/8) rA.vA/8/6/4/574/18 kutsAprakAro jugupsaa| ...AtmIyadoSasaMvaraNaM jugupsA, parakIyakulazIlAdidoSAviSkaraNAvakSepaNabhartsanapravaNA kutsaa| =kutsA yA glAniko jugupsA kahate hai| tahA~ apane doSoMko DhA~kanA jugupsA hai, tathA dUsareke kula-zIla AdimeM doSa lagAnA, AkSepa karanA bhartsanA karanA kutsA hai| dha.6/1,6-1,24/48/1 jugupsana jugupsA jesi kammANamudaeNa duguMchA uppajadi tesiM duguMchA idi snnnnaa| =glAni honeko jugupsA kahate hai| jina karmoke udayase glAni hotI hai unako 'jugupsA' yaha 1. anya sambandhita viSaya 1. jugupsAke do bheda-laukika va lokottara -de0 sUtaka / 2. mokSamArgameM jugupsAkI iSTatA, aniSTatA -de0 sUtaka / OM jugupsA dveSa hai --de0 kssaay/4| 4. ghRNita padArthoMse yA pariSahoM aadise| 5. jugupsA prakRtike bandha yogya pariNAma --de0 mohanIya/3/6 | 6. jugupsA va ghRNAkA niSedha -de0 nirvicikitsaa| jUM-kSetrakA pramANa vizeSa / apara nAma yuuk| --de0 gaNita/L/1/3 / jUA-de0 cha t| jaMtugideva-bhojavaMzI rAjA thaa| bhojavaMzakI vaMzAvalIke anusAra rAjA devapAlakA putra thaa| mAlavA ( magadha ) dezapara rAjya karatA thaa| dhArA yA ujjainI rAjadhAnI thii| isakA apara nAma jayasiMha thA / samaya-vi. 1285-1266 (I. 1228-1236) / --de0 itihaas/3/1| jaMna (ni. sA./tA. vR./136) sakalajinasya bhagavatastIrthAdhinAthasya pAdapadmopajIvino jainA', paramArthato gaNadharadevAdaya' ityarthaH / -- sakala jina aise bhagavAn tIrthAdhinAthake caraNakamalakI sevA karanevAle ve jaina haiN| paramArtha me gaNadharadevAdi aisA usakA artha hai| pra. sA./tA. vR./206 jinasya saMbandhIdaM jinena proktaM vA jainam / - jina bhagavAnse sambandhita athavA jina bhagavAnke dvArA kathita (jo liMga, vaha ) jaina haiN| 2. ekAntavAdI jaina vAstavameM jaina nahIM sa. sA./A./321 ye tvAtmAnaM kartArameva pazyanti te lokottarikA api na laukikatAmativartante; laukikAnAM paramAtmA viSNuH suranArakAdikAryANi karoti, teSAM tu svAtmA tAni karotItyapasiddhAntasya samasvAta / -jo AtmAko kartA hI dekhate yA mAnate hai ve lokottara hoM to bhI laukikatAko atikramaNa nahIM karate, kyoMki laukika janoMke matameM, paramAtmA viSNu, nara nArakAdi kArya karatA hai aura unake (zramaNoMke ) matameM apanA AtmA vaha kArya karatA hai| isa prakAra (donoMmeM ) apasiddhAntakI samAnatA hai| sa. sA./ A./332-344 yata evaM samastamapi karma karoti, karma dadAti. karma harati ca, tata. sarva eva jIvA' nityamevaikAntenAkAra eveti nizcinumaH |...evmodRshN sArakhyasamaya svaprajJAparAdhena sUtrArthamavabudhyamAnAH kecicchramaNAbhAsAH prarUpayanti / teSAM prakRtairekAntena katRtvA- bhyupagamena sarveSAmeva jobAnAmekAntenAkatRtvApatteH 'jIvaH kattati' zruteH kopo du.zakyaH parihartum / = isa prakAra svatantratayA saba kucha karma ho kartA hai, karma hI detA hai, karma hI hara letA hai, isalie hama yaha nizcaya karate hai ki sabhI jIva sadA ekAntase akartA hI haiN| isa prakAra aise sAMkhyamatako, apanI prajJAke aparAdhase sUtrake arthako na jAnanevAle kucha zramaNAbhAsa prarUpita karate hai| unakI ekAnta prakRti kartRtvakI mAnyatAse samasta jIvoke ekAntase akartRtva A jAtA hai / isalie 'jIvakartA hai' aisI jo zruti hai, usakA kopa dUra karanA azakya ho jAtA hai| janataka-zvetAmbarAcArya yazovijaya (I0 1638-1688) dvArA saskRta bhASAmeM racita nyAyaviSayaka grantha / jainatarka vAtika-zAntyAcArya ( I0 663-1118) dvArA saMskRta chandome racita nyAyaviSayaka grantha / jaina darzana-1. jaina darzana paricaya rAgadveSa vivajita, tathA ananta jJAna darzana samagra paramArthopadezaka ahaMta va siddha bhagavAna hI deva yA Izvara haiM, inase atirikta anya koI jagatavyApI eka Izvara nahIM hai| pratyeka vyakti karmoMkA samUla kSaya karake paramAtmA bana sakatA hai| jIva, ajIva, puNya, pApa, Asava, saMvara, bandha, nirjarA va mokSa-ye nau tattva yA padArtha haiN| tahA~ caitanya lakSaNa jIva hai jo zubhAzubha karmoMkA kartA va unake phalakA bhoktA hai| isase viparIta jaDa padArtha ajIva hai / vaha bhI pudgala, dharma, adharma, AkAza va kAlake bhedase pA~ca prakArakA hai| pudgalase jIvake zarIroM va karmoMkA nirmANa hotA hai| satkarmoMko puNya aura asaskoko pApa kahate haiN| mithyAtva va rAgAdi hetuoMse jIva pudgalakarma va zarIrake sAtha bandhako prApta hokara saMsArameM bhramaNa karatA hai| tattvoMkA yathArtha jJAna karake bAhya pravRttikA nirodha karanA saMbara hai| usa saMvara pUrvaka manako adhikAdhika svarUpa meM ekAgra karanA gupti, dhyAna yA samAdhi kahalAte haiN| usase pUrvabaddha saMskAra va karmoMkA dhIre-dhore nAza honA so nirjarA hai / svarUpame nizcala hokara bAhyakI bAdhAoM va pariSahoM kI paravAha na karanA tapa hai, usase anantaguNI nirjarA pratikSaNa hotI hai aura laghumAtra kAlame hI anAdike karma bhasma ho jAnese jIvako mokSa prApta ho jAtA hai| phira vaha saMsArameM kabhI bhI nahIM aataa| yaha siddha dazA hai| tattvoMke zraddhAna va jJAna rUpa samyagdarzana va samyagjJAna sahita dhArA gayA cAritra va tapa Adi usa mokSakI prAptikA upAya hai| ataH samyagdarzana jJAna cAritra ratnatraya kahalAte haiN| samyagjJAna hI pramANa hai| vaha do prakAra hai--pratyakSa va parokSa / pratyakSa bhI do prakAra hai-sAMvyavahArika va pAramArthika / indriya jJAna sAMvyavahArika pratyakSa hai aura avadhi, manaHparyaya va kevalajJAna pAramArthika pratyakSa / tinameM bhI avadhi va manaHparyaya vikala pratyakSa hai aura kevalajJAna sakala pratyakSa / yaha jJAna kSINakarmA arhanta aura siddhoMko hI hotA hai| sat utpAdavyayadhauvyAtmaka honese pratyeka padArtha anantadharmAtma hai, jo pramANa va nayake dvArA bhalI bhA~ti jAnA jAtA hai| pramANake aMzako naya kahate haiM, vaha vastuke ekadeza yA ekadharmako jAnatA hai| binA naya vivakSAke vastukA samyak prakAra nirNaya honA sambhava nahIM hai / (tattvArtha sUtra ); (SaT darzana samuccaya/45-58/ 36-62) / 2 sarvadarzana milakara eka jaina darzana bana jAtA hai -de0 anekaant/2/6| jaina zataka-kavivara bhradharadAsa (vi.1741) dvArA 107 bhASA chandomeM racita eka AdhyAtmika kRti (to./4/273) jainendra siddhAnta koza
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainAbhAsI saMgha jainAbhAsI saMgha 069 jainAbhiSeka-30 jenendra vyAkaraNa karaNa jaiminI - mImAMsAdarzanake Adyapravartaka / samaya I0 pU 200 // de0 mImAMsAdarzana joiMdu-de0 jor3a-Addition (dha. 5/pra.27) prakriyA 30 gaNita / II 3 / joNI pAhuDa - A. dharasena (bI. ni. 600) kRta mantra viSayaka grantha (jai./2/122) / jodharAja godI - sAMgAnera nivAsI the| Apane hindI pathameM nimna kRtiyA~ rakhI hai- 1. dharma sarovara 2. samyasva kaumudI bhASya (vi. 1024) 2. prItaMkara cAritra (vi0 1021) 4. kathAkoza ( vi0 1722 ); 5. prabacanasAra; 6, bhAvadIpikA vacanikA ( gadya ); 7. jJAna samudra / samaya - vi0 1700-1760 / (tI./4/303) (hindI jaina sAhitya / pR0 123 kaamtaaprsaadjii)| jonazAha muhammada lakakA dUsarA nAma jonazAha thaa| inhoMne jonapura basAyA thA aura isalie paM0 banArasIdAsa inheM jonAzAha te haiN| zeSa muhammada jyAmiti - 1 jyAmiti Geometry. 2. jyAmiti aba - dhAraNAe~ Geometrical Concepts 3. jyAmiti vidyAe - Geometrical methods ( ja. pa / pra. 106) / jyeSTha"kinnara jAtIya vyantaradevakA eka bheda-de0 kiMnara / jyeSTha jinavara vrata uttama 24 madhyama 12 varSa taka varSa taka, aura jaghanya eka varSataka prati varSa jyeSTha kR0 va zu 1 ko upavAsa kare aura usa mahIneke zeSa 28 dinoMmeM ekAzanA kre| U~ hrI RSabha - jinAya namaH ' isa mantrakA trikAla jApya kare / ( varddhamAna purANa ); vidhAna saMgraha / pR. 43 ) / / - jyeSThAjyoti -- ( jyeSTha sthiti kalpa bha.A./vi./ 429/695 / 6 paJcamahAvratadhAriNyAzvirapravajitAyA abhi jyeSTho bhavati adhunA pravajitaH pumAn / ityeSa saptamaH sthitikalpa puruSajyetthaM / puruSatvaM nAma upakAra, rakSA ca kartuM samarthaH / puruSapraNItazca dharmaH iti tasya jyeSThatA / tataH sarvAbhiH saMyatAbhiH vinayaH karttavyo viratasya / yena ca striyo ladhvyaH paraprArthanIyA, pararakSopekSiNyaH na tathA purmAsa iti ca puruSasya upeca 'jeNicchI hu laghusiMgA parappasajmA ya pacchaNijjA th| bhIru pararakkhaNajjeti teNa puriso bhavadi jeTTho jisane pA~ca mahAvrata dhAraNa kiye haiM vaha jyeSTha hai aura bahuta varSakI dIkSita AryikAse bhI AjakA dIkSita muni jyeSTha hai| puruSa saMgraha, upakAra, aura rakSaNa karatA hai, puruSane hI dharmakI sthApanA kI hai, isalie usakI jyeSThatA mAnI hai| isalie sarva ArmikAoMko munikA vinaya karanA caahie| strI puruSase kaniSTha mAnI gayI hai. kyoMki vaha apanA rakSaNa svayaM nahIM kara sakatI, dUsaroM dvArA vaha icchA ko jAto hai aura aise avasaroM para vaha usakA pratikAra bhI nahIM kara sktii| unameM svabhAvataH bhaya va kamajorI rahatI hai / puruSa aisA nahIM hai, ataH vaha jyeSTha haiM / yahI abhiprAya uparokta uddhRta sUtrakA bhI samajhanA / = -eka nakSatra-de0 nakSatra / - parama jyotike apara nAma de0 mokSamArga /2/5 / - bhA0 2-44 345 jyotiSa deva jyotirjJAna vidhi - A. zrIdhara (I. 761) kRta 10 prakaraNoM meM vibhakta jyotiSa zAstra (tI./3/113) / jyotiSakaraNDa - jinabhadragaNI (bi. 650) se pUrva ballabhI vAcanAlaya ke anuyAyI kisI zvetAmbara AcArya dvArA racita jyotirloka tathA kAla gaNanA viSayaka sUtrabaddha ardhamAgadhI grantha (jai./2/56, 60) / jyotiSa cAraNa- de.Rddhi / 4 / jyotiSadeva-jyotiSmAda honeke kAraNa candra-sUryAdayotiSI kahe jAte haiM, jinako jaina darzanakAra devoMkI eka jAti vizeSa mAnate hai ye saba milakara asaMkhyAta hai| / 1. jyotiSIdevakA lakSaNa sa./sa. 4/12/244/5 jyotisvabhAvatvAdeSAM paJcAnAmapi 'jyotiSkA iti sAmAnyasaMjJA anya sUryAdayastadvizeSasaMjJA nAmakarmodayapratyayA / ye saba pA~coM prakArake deva jyotirmaya haiM, isalie inakI jyotiSI yaha sAmAnya saMjJA sArthaka hai tathA sUrya Adi vizeSa saMjJAe~ vizeSa nAmakarmake udayase utpanna hotI haiN| (ti.pa. 7) 38), (rA.vA/4/12/1/218/8) 2. jyotiSI devoMke bheda u.sU./4/12 jyotiSThAH sUryacandramasI grahanakSatraprakIrNakatArakAkSajyotiSadeva pA~ca prakArake hote haiM-sUrya, candra, graha, nakSatra aura prakIrNaka tAre (ti.1/7/0) (tri.sA. 303) 2. jyotiSI devoM kI zakti utsedha Adi ti. pa. 7/616 - 618 AhAro ussAso uccho ohinnaannssiio| uppalImaraNAI ekasamayammi / 616 AdhaNabhAvaM daMsaNagahaNassa kAraNaM vivihaM / guNaThANAdipavaNNaNabhAvaNaloe vva vattavvaM 610] AhAra, ucchvAsa utsedha avadhijJAna, zakti, ekasamayameM jIvoMkI utpatti va maraNa, Ayuke bandhaka bhAva, samyagdarzana grahaNace vividha kAraNa aura guNasthAnAvikakA varNana bhAvanatoka samAna kahanA cAhie 17 vizeSa yaha hai ki jyotiSiyoMkI U~cAI sAta dhanuSa pramANa aura avadhijJAnakA viSaya unase asaMkhyAta guNA hai / 618| tri. sA. / 341 caMdiNa bArasahassA pAdA sIyala kharA ya sukke du / aDDhAijjasahassA tibbA sesA hu maMdakarA | 341 | candramA aura sUrya inake bhAraha-bAraha hajAra kiraNeM haiN| tahAM candramAkI kiraNe zItala hai aura sUryakI kiraNa tIkSNa hai| zukrakI 2500 kiraNeM haiN| te ujjvala hai avazeSa jyotiSI mandaprakAza saMyukta hai (ti.pa./7/20 (6.8deg) noTa- (uparokta avagAhanA Adike lie de0 avagAhanA/2/4 anadhidvAna/1/3: janma/ bAya / 3. samyagdarzana / IIT / 3: sa praSaNA; bhavana / 1 ) / 4. jyotiSI devoMke introMkA nirdeza ti.pa./7/61 sayalidANa paDidA ekkekkA hoMti te vi AiJcA una sama indroM (candroM) ke eka-eka pratIndra hote haiM aura ve pratIndra, sUrya haiN| de. indra/5 ( jyotiSI devoMmeM do indra hote haiM / candra va sUrya / ) jainendra siddhAnta koza
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ jyotiSa loka 5. jyotiSI devoMkA parivAra vyantara ta. sU. /4/5 trAstrizalokapAlavarjyA vyantarajyotiSkAH / aura jyotiSadeva prAyastri aura lokapAla ina do bhedoMse rahiva hai (sAmAnika Adi doSa ATha vikalpa (de0 deva/1) yahA~ bhI pAye jAte haiN|) (tri.sA./224) vi.pa./gA. pratyeka canA ke parivAra meM eka sUrya (14)graha (14) / 28 nakSatra / (25) / aura 66675 kor3Akor3I tAre hote haiM / (31) / (.pU./6/20-21) (ja.pa./12/87-88) (tri.sA./362) ti devakA ju~gA nAma 4 27-63 | candra 76-81 sUrya 4 87 graha 107 nakSatra deviyA~ sAmA abhiyogya anIka nika prakIrNaka pratyeka dizA- kula kilviSa meM vimAna vAhaka paTa pratyeka devI devIkA pAriSada parivAra | AtmarakSa 4000 saMkhya. saMkhya. 4000 327 32* 11 19 4000 4000 2000 1000 abhiyogoMkA nirdeza hai aura tri sA./440 (ja.pa./10/612 me 448 meM kevala deviyoMkA nirdeza hai) *pri.sA./441 sambanigiTTaharAmA basIsA hoti devIo - sabase 32.32 devAMganA hotI haiN| 6. candra sUryakI paTadeviyoMke nAma vi. pa./7/18006 caMdAsusImAo pahuMkarA adhimAtIta dipakarAja surapahA ani mAlinIko vi patte catAro dumaNINaM aggadevIo 176 | candrAbhA, prabhaMkarA, susImA aura mAlinI se unakI (candrakI) agradeviyoMke nAma hai| i ti puti prabhaMkarA, sUryaprabhA aura abhimAtinI ye cAra pratyeka sUryako abhiyA~ hotI hai| tri.sA.447448) 7. anya sambandhita viSaya 1. jyotiSI devoMkI saMkhyA 30 jyotiSI 2. graha va nakSatroMke bheda va lakSaNa 3. jyotiSI devoMkA zarIra, AhAra, sukha, du:kha samyaktva Adi 4. jyotiSa devoMmeM sambhava kaSAya, veda, lezyA, paryApta Adi 5. jyotiSI deva marakara kahA~ utpanna ho, aura kauna-sA guNa yA pada pAne /2/3-41 || 8000 4000 9. jyotiSa deboMmeM kamakA bandha udaya sattva jyotiSa loka jyotiSa devoM ke vimAna - de0 vaha vaha nAma / - de0 deva / II / 2,3 - de0 vaha vaha nAma / -206/11 / -de0 avagAhanA / 20 6. jyotiSa devoMkI avagAhanA 7. jyotiSa devoMmeM mArgaNA, guNasthAna, jIva samAsa Adi ke svAmitva viSayaka 20 prarUpaNAe~ - de0 sada 1 8. jyotiSa devoM sambandhI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva prarUpaNAe~ -de0 vaha vaha nAma / de0 vaha vaha nAma / madhya loka ke hI jyotiSa loka antargata citrA pRthivI se 760 yojana Upara jAkara sthita haiN| inameM se kucha cara haiM aura kucha acara / 1. jyotiSa loka sAmAnya nirdeza sa.si./2/12/244/13 sa ema jyotirgaNagocaro namo'vakAzo dazAdhiyojanA mahala stiryagAmANo dhanodadhiparyantaH / - jyotiSiyoMse vyApta nabhaHpradeza 190 yojana moTA aura ghanodadhi paryaMta asaMkhyAta dvIpasamudra pramANa sammA hai| .pa./058 1rA110 - anamyakSetra 13032622015 yojana pramANa kSetrameM sarva jyotiSI deva rahate haiM sokake antameM pUrvapazcima dizAmeM ghanodadhi bAtamala ko chUte haiN| uttara-dakSiNa dizAmeM nahIM te| bhAvArtha-1 rAjU lambe caur3e sampUrNa madhyalokakI citrA pRthivIse 760 yojana Upara jAkara jyotiSa loka prArambha hotA hai, jo usase Upara 110 yojana taka AkAzameM sthita hai| isa prakAra citrA pRthivIse 760 yojana Upara 1 rAjU lambA, 1 rAjU caur3A 110 yojana moTA AkAza kSetra jyotiSI devoMke rahane va saMcAra karanekA sthAna hai, isase Upara nIce nahIM / tisameM bhI madhyameM meruke cAroM tarapha 1303225015 yojana agamya kSetra hai, kyoMki meruse 1121 yojana pare rahakara ke saMcAra karate haiM, usake bhItara praveza nahIM krte| jyotiSa lokameM candra sUryAdikA avasthAna 346 ti. pa0/7/ citrA pRthivIse Upara nimna prakAra kramase sthita hai / tisameM bhI do dariyA~ haiM dRSTi naM. 10 (sa.si./4/12/244/8) (ti 5 / 0/36-100) (6. 5/6/1-6); (tri. sA / 332-334); (ja. pa./12/14); (dra.saM./ ttii./25/124/2)| dRSTi naM. 2- (raa.vaa./4/12/10/216/9)| E 108 6 36 104 83 86 63 66 101 kitane Upara jAkara dRSTi 01 760 yo. 800 880 11 884 " CKC 11 861 " 864 " 86711 100 11 888-600, kauna vimAna tAre sUrya jainendra siddhAnta koza candra nakSatra budha zukra bRhaspati maMgala zani zeSa graha lml (rA0 vA. /4/12/10/216/1 ) kitane Upara jAkara dRSTi naM0 2710 yo, 800 " 880 11 883 886 11 886 862" 866 11 600 kauna vimAna tAre sUrya candra nakSatra budha him bRhaspati maMgala zani tri.sA./340 rAhuari vimANadhayAduvari pamANaaMgula caukkaM / tuNa sasivimANA sUra vimANA kame hauti / -rAhu aura ketuke vimAna - nikA jo dhvajAdaNDa tAke Upara cyAra pramANAMgula jAi kramakari candra vimAna ra sUryake vimAna haiN| rAhu vimAnake Upara candramAkA aura ketu vimAnake Upara sUryakA vimAna hai ti 10/0/201, 272 ) / noTa-vizeSa ke lie de0 pR0 340vAtA citra 2. jyotiSa - vimAnoMmeM cara-acara vibhAga sa.si./4/12/246/8 arthatRtIyeSu dvIpeSu prayotha samudrayojyautiSkA nispagatayo nAnyatreti aDAI dvIpa aura do samUhoM (arthAt
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ Upara 347 jyotiSa loka madhyaloka meM jyotiSI vimAnoM kA avasthAna, saMketa:-A. = Avarta yo-yojana noTa:-Upara se madhyaLoka ko dekhane para, -acara vimAna + - cara vimAna - 1 zanIcara vimAna anya graha anya graha + +acaravimAna + magala vimAna 1+anya graha anya graha + vRhaspati vimAna +anya graha anya graha + zukra vimAna +anya graha anya graha + yo. 80 yo 4 yo0 4 yo- 3yo 3 yo03 yo3yo. yo 80 yo03 yo03yo03yo | 3yo04 yo.4 yoga -900 yojana +anya graha budha vimAna anya graha + nakSatra vimAna ase A- uttarottara 32 aHza dunai jAna zinA / TH Aga uttarottara asa AU ne zA0 asa aurItara rajA niyama ne A 4032A. uttarottara asa ALA ketu va usase agulaUpara sUrya vimAna dUne 4.1 sitAroM ke vimAna GE0 yo 760 yo0 | dRSTi / dRSTi WWWom SRAELHI kAloda ghAtakI khaNDa lavAda dhAtakI khaNDa kAlAdara puSkalarAdha mAnupA svayaMbhU asakhya puSkara ramaNa: samudra samudra BF Ageke asaMdvIpa samudra --- aDhAI dvIpa LdvIpa samudro ke sumeru se pazcimavarsI adabhAga + puSkara asaMkhya svayaMbhU B samudra samudra ramaNa ----- Ageke asaMdvIpa samudrama ---dvIpa samudro ke sumeru se pUrvavartImada bhAga - de0 jyotiSa/2/10 jyotiSa de. jyotiSa/2/10 tri.sA. 343 nAma kiraNa vAhaka jyotiSa vimAnoMkA bhAkAra candra vimAna- azvAkAra 4000 vAhaka maNi 12000 16000 maMda vistArase AdhA / .00 . SabhAkAra 4000vAhI D. 50/ Sheer RISOR Wooc este vodo a16 MPARINETRIBE (ardha golAkAra-- / pati ___-vistAra se AdhA- hara -ardha golAkAra TIT . maMgala _250 dha zani _ nakSatra / sUryavat , noTa-zeSa jyotiSI vimAnoMke AkAra bhI isIke sadRza haiN| vizeSatA yaha ki unakA vistAra, kiraNeM, bAhaka pramANa va varNa anya-anya hai yathA noTa-sarvatra pUrvAdi dizAoMmeM kramase siMha, hAthI, maila va azvake AkAravAle vAhaka deva ukta pramANase cauthAI-cauthAI hote haiN|
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ jyotiSa loka 348 jyotiSa loka 4. kSetra va parvatoM Adipara tArAoMke pramANakA vibhAga jambUdvIpase lekara mAnuSottara parvata takake manuSya lokameM paoNco prakAra- ke ) jyotiSI deva nirantara gamana karate rahate haiM anyatra nhiiN| (ti. pa./7/116); (rA. vaa./4/13/4/220/11)| ti. pa./7/611-612 savve kuNaM ti meru' padAhiNaM jNbuudiivjodignnaa| addhapamANA dhAdaisaMDe taha pokkharaddhammi 611 / maNussuttarAdo parado saMbhUramaNo tti dIvauvahINaM / acarasarUvaThidANaM joigaNANaM paravemo 1612 / - jambUdvIpameM saba jyotiSIdevoM ke samUha merukI pradakSiNA karate haiM, tathA dhAtakI khaNDa aura puSkarAdha dvIpame Adhe jyotiSIdeva merukI pradakSiNA karate haiN|611|| mAnuSottara parvatase Age, svayaMbhUramaNa paryaMta dvIpa samudroM meM acara svarUpase sthita jyotiSI devoke samUhakA nirUpaNa karate haiM (612 / 3. jyotiSa vimAnoMkA pramANa saMketa-saM. pra. aM-saMrakhyAta pratarAMgula; ja. zre. jgshrennii| pramANa-pratyeka vikalpakA pramANa usake nice diyA gayA hai / jahA~ kevala jaikeTameM naM0 diyA hai vahA~ ti. pa./7/gA. smjhnaa| tri. sA/371 NaudisayabhajidatArA sgdgunnslaasmbbhtthaa| bharahAdi videhotti ya tArA vasse ya vssdhre| -(jambUdIpake kula 133650 koDAkoDI tAroMkA kSetroM va kulAcala parvatoMkI apekSA vibhAga karate haiN|) jambUdvIpake do candroM sambandhI tAre 133950 ko. ko. haiN| inako 110 kA bhAga dIjie jo pramANa hoya tAko bharatAdikSetra yA kunAcalakI 1/2/4/8/16/32/64/32/16/8/4/2/1 zalAkA kari guNe una unake tArAoMkA pramANa hotA hai| arthAta uparokta sarva tArAoMkI rAziko uparokta anupAta ( Ratio ) se vibhAjita karanepara kramase bharatAdi kSetroM va kulAcaloMke tAroMkA pramANa prApta hotA hai| lokake candrakA tAre kisama candra graha kSatrAacakalatAre tAre kor3Akor3I pratyeka 1 1.88 28 / 66975. parivAra - jyotiSI/1/5/ - (jyotiSi/5/5) | [noTa-(yahA~ se Age kevala candrava acara tArAoMkA pramANa diyA gayA hai, zeSa vikalpauparokta unapAta ke guNAkAra se prApta ho jAte haiM (ja.pa/12/87) jaMbUdvI 2 (116/2/176 56 36(495/133950(*) lavaNa. 4 (550)| 4 |352/112 139(60)267900 dhAtakI 12 (7) 12/1056/336 /10100) 803700 kAloda 42(1) 42/3696/1176/411206 / 2812950 pukarAI/ 02(1) 02/6336/2016/532301) 4822200 (ha.pu6i/26-27),(ja.pa/12/(tri.sA | 106-100) (trisA/346)7 347 132 11616/3696 -8840000 ti pa/0/606-609). 5, acara jyotiSa vimAna ha. pu./6/31-34 sArArtha- mAnuSottara parvatase 50,000 yojana Age calakara sUrya, candramA Adi jyotiSI valayake rUpameM sthita haiN| arthAta mAnuSottarase 50,000 yo0 calakara jyotiSiyoMkA pahalA balaya hai| usake Age eka-eka lAkha yojana calakara jyotiSiyoMke valaya ( antima svayaMbhUramaNa samudra paryanta ) hai| pratyeka valayameM cAra-cAra sUrya aura cAra-cAra candra adhika haiM, evaM eka dUsarekI kiraNeM nirantara parasparameM milI huI haiM / 31.34 / ) (antima valaya svayaMbhUramaNa samudrakI vedIse 50,000 yojana idhara hI raha jAtA hai| pratyeka dvIpa yA samudrake apane-apane valayoM meM prathama valayase lekara antima valaya taka candra va sUryokA pramANa uttarottara cAra caya kari adhika hotA gayA hai| isase Age agale dvIpa yA samudrakA prathama valaya prApta hotA hai / pratyeka dvIpa yA sAgarake prathama valayameM apanese pUrvavAle dvIpa yA sAgarake prathama valayase dugune candra aura sUrya hote haiN| yaha krama apara purakarArdhake prathama valayase svayaMbhUramaNa sAgarake antima valaya taka le jAnA caahie|) (ti. pa./7/ 612-613 padya va gadya / pR0761-767); (ja. pa./12/15-86); (tri. sA./346 361) / dvIpa yA sAgara prathama balayamai prathama valayameM dvIpa yA sAgara valaya puSkaroda sarvaloka 5288x2x): 3600000000033248) (ti pa/0/12-13) candra ke barAbara(14) 132 (saM.pra.x5486 . 5920000000000966656) 11, (ti pra(7/23) sa.pra.x109731841 ja.zre ja. axABEEE6000000000 (ti.pra./71-20).. ja-zre(sa.praaMx2679 00000000000472)449 bob8282582292 (ti-pa/7/33-34) puSkarArddha 144 naMdIzvara dvI. 147456 32/ 288 | naMdI sA. 32768 | 264612 vAruNIdvI. 576 [ svayaMbhU (ja.zre. 228 lAkha vAruNI sA. 128 | 1952 | ramaNa sA. (+27/4 kSIravara dvI. | 256 2304 (ti.pa.) kSIravara sA. ra 14lAkha ghRtavara dvI. 1024 1216 ra balaya / -23 ghRtavara sA. | 2048 18432 / / (ti.pa.) kSauravara dvI. | 4066 36864 (ti, pa./7/652-613 gadya) kSauravara sA. | 8112 73728 (tri. sA./346-361 gadya) (ja. pa./12/18-32) (ja. pa./12121-40) | *-tArAoMkA vizeSa avasthAnAde.agalA zIrSaka deN|jyotissii/2/9) jitane vimAnaAdi haiM utane hIdeva haiN| noTa-vizeSatAke lie de0 pRSTha 347kA citra / - - jainendra siddhAnta koza
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ jyotiSa loka A * se baDhate hue tathA pratyeka sUrya 416 caMdra ra barAbara 4 vRddhika ** sUrya 292 2 caMdra sUrna 288 va sUrya 172 cadra sUrya 148 cadra 14 ar3hAI yApramANa 50,000 yau 900,000 yo 900,000 900,000 900,000 =100,000 yo 100,000 yo 100,000 yo OM A * ha * dvIpa va ak samudra ke pratha samudra ke 6. cara jyotiSa vimAnoMkA cAra kSetra-TippaNa- gamanazIla nimma manuSyakSetra arthAt jo pAkIkhaNDa kAlI samudra aura puSkarArdhadvIpameM hI hai (sa. su.// 13-15) (sa.si./4/13/245/11) (ha.pU./6/25); (tri. sA. /345 ); (ja. 1 /12/13 ) / tinameM pRthak-pRthak candra AdikoM kA pramANa pahale batAyA gayA hai ( de. jyotiSI / 2 / 3) / ye sabhI jyotiSI deva 1921 yojana chor3akara meruoMkI pradakSiNA rUpase sva-sva mArga meM gamana karate rahate hai / 349 " unake gamana karaneke mArgako cAra kSetra kahate haiM arthAta AkAzake itane bhAgameM hI ye gamana karate haiM isake bAhara nahIM / yadyapi candrAdikI saMkhyA Age-Age dvIpoMmeM mahatI gayI hai para unake cAra kSetrakA vistAra sarvatra eka hI hai| do-do candra va sUrya kA eka hI cArakSetra hai| ataH candroM va sUryokI saMkhyAko dose bhAga denepara usa usa dvIpa va sAgarameM unake cAra kSetroMkA pramANa prApta ho jAtA hai| ( dekho nIce sAriNI ) candramA va sUrya donoM hI ke cAra kSetra sarvatra 51046 yojana caur3e tathA usa usa dvIpa va sAgarakI paridhi pramANa hote haiN| candramAke pratyeka cAra kSetra meM 15 tathA sUryake pratyeka cAra kSetrane 104 galiyA~ kalpita kI gayI haiN| candramAko gatiyoMke bIca antarAsa sarvatra hI 35427 314 yojana tathA sUryakI galiyoMke bIca 2 yojana hotA hai, kyoMki cArakSetra samAna hote hue galiyA~ honAdhika haiM / pratyeka galIkA vistAra apane-apane bimbake vistArake jitanA hI samajhanA cAhie arthAt candra pathakA vistAra yojana tathA sUrya pathakA yojana caur3A na U~cA hai| (20 nIce sAriNI) vistAra candra va sUrya pratidina AdhI-AdhI galIkA atikramaNa karate hue agalI - agalI galIko prApta hote rahate hai zeSa AdhI galI meM ve nahIM jAte haiM, kyoMki vaha dvitIya candra va sUryase bhramita hotA hai (ti.pa./ 20) yahA~ taka ki ve dina candramA aura 184 dina sUrya antima galI meM pahu~ca jAte haiM vahA~se punaH bhItara kI galiyoMkI aura lauTate haiM, aura kramase eka-eka dinameM eka-eka galIkA atikramaNa jyotiSa loka karate hue eka mahIne meM candra aura eka varSa meM sUrya apane pahalI galIko punaH prApta kara lete hai / noTa-- rAhuketuke gamanake lie (dekho jyotiSI / 2/8) / ti.pa./0/gA / sArA so dvIpa kiye aura jammU dvIpa sambandhI sUrya va candramA 180 yojana 330.48. yojana lavaNa samudra vivicarate haiM, para - - 48 arthAta unake 510 yo pramANa cAra kSetrakA itanA itanA bhAga 1 69 dvIpa va samudrakI praNidhiyoM meM paDatA hai / 118,218 / (tri.sA./375) / (sabhI dvIpoM apane-apane candroM se Adhe eka bhAga meM arthAta pUrva dizAmeM aura Adhe dUsare bhAga arthAta pazcima dizAmeM krama saMcAra karate haiM / 141 pazcAt candramma agnidizAse aiser vIthIke ardhabhAga meM jAtA hai / dvitIya candrase bhramita honeke kAraNa zeSa ardha bhAga nahIM jAtA | 20 | ( isI prakAra ) apane-apane meM se bAye eka bhAga meM aura dUsare Aye dUsare bhAga meM paMktikamase saMcAra karate haiM / 572 / arthAta pratyeka candra jahA~ pratyeka baudhImeM aThAsI grahA~kA eka hI cAra kSetra hai sambandhI 88 grahoMkA pUrvokta hI cAra kSetra hai unake yogya vIthiyA~ haiM aura paridhiyA~ haiM / (candramAvAlI vIthiyoMke bIca meM hI yathAyogya grahokI vIthiyA~ hai) ve graha ina paridhiyoM meM saMcAra karate haiN| inakA meru parvatase antarASTa tathA aura bhI jo pUrva meM kahA jA cukA hai isakA upadeza kAlavaza naSTa ho cukA hai / 457-458 candrakI 15 galiyoMke madhya una 28 nakSatroMkI 8 hI gaDiyoM hotI haiN| abhijita Adi 6 ( dekho nakSatra), svAti, pUrvAphAlgunI aura uttarAphAlgunI ye 12 nakSatra candrake prathama mArga meM saMcAra karate / haiM / candrake tRtIya pathameM punarvasu aura maghA, 7 veM meM rohiNI aura citrA, meM kRttikA aura TavemeM vizAkhA nakSatra saMcAra karatA hai| 10 anurAdhA 11 pekSA aura 13 mArga meM hasta, sa pUrvASADha, uttarASADha, mRgazirA, ArdrA, puSya aura kArateA ye bA nakSatra saMcAra karate haiM / (zeSa 2,4,5,6,12.13 14 ina sAta mArgoM meM koI nakSatra saMcAra nahIM karatA) 145604622 svAti, bharaNI, gusa abhijita aura kRttikA me pA~ca nakSatra apane-apane mArgane hamase Urdhva, adhaH, dakSiNa, uttara aura madhyameM saMcAra karate hai |461| tathA (tri.sA./344) natra mandara parma ke kamase apane apane mArgoM meM nitya hI saMcAra karate haiM / 462 | nakSatra va viSai gamana karate haiM, anya anya vIthiyoMko (tri.sA./145) / nakSatroM ke gamanase saba tArAokA gamana adhika jAnanA caahie| isake nAmAdikakA upadeza isa samaya naSTa ho gayA / 466 / vanoda Adi jyotiSI ko kucha vizeSatAe~ jainendra siddhAnta koza tAre eka hI patha prApta nahIM hote haiN| jambUdvIpameM sama jyotiSI devoMke samUha merukI pradakSiNA karate haiM tathA dhAtakIkhaNDa aura puSkarArdha dvIpameM Adhe jyotiSI merukI pradakSiNA karate haiM (Adhe nahIM karate) / 611 / lavaNa samudra Adi cArameM jo sUrya candra haiM unakI kiraNeM apane apane kSetroM meM hI jAtI haiM anya kSetrameM kadApi nahIM jAtIM // 28 (uparokta kula kathana trisA/374-306 meM bhI diyA hai| noTa- nimna sAraNI meM vrakeTameM rahe aMka ti.pa./7/kI gAthAoMko sUcita karate haiN| pratyeka vikalpakA pramANa usake nIce diyA gayA hai / saMketa - upa candra yA sUryakA apanA apanA uparokta vikalpa /
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ jyotiSa loka 350 jyotiSa loka dvIpa yA pratyeka pratyeka sAmarakAnAmanadIpAdi meM cArakSetra me candra yA sUrya nirdeza kula cadra vasUrya | kulacArakSetra / candrava sUrya vistAra pratyeka galI kA vistAra meruseyA anatara eka hI dIpadasAgara cArakSetro vArakSetra kI donoM kI kI jagattiyoM se galiyoM galiyoM meM cArakSetroMkA meM paraspara paraspara / antarAla antarAla antarAla yo. yojana yojana | yojana AB8t20 - 35 jaMbU dvIpa candra (116) 0(116) (G16) donoM sUrya abhyantara vIthI se bAhya vIthI paryaMta 60 muhUrta meM bhramaNa karate hai / 267-268 / dvitIyAdi vIthiyoM meM candra va sUrya donaukA gati vega kramase bar3hatA calA jAtA hai, jisase una vIthiyoMkI paridhi bar3ha jAne para bhI unakA atikramaNa kAla vaha kA vaha hI rahatA hai / 185-166 tathA 270-271 / ti.pa./7/gA. saba nakSatroMke gaganakhaNDa 54600 (candramAse Adhe) haiN| isase dUne candramAke gaganakhaNDa haiM aura vahI nakSatroMkI sImAkA vistAra hai 1504-50 // sUryako apekSA nakSatra 30 muhUrta meM hare muhUrta adhika vegavAlA hai / 513 abhijita nakSatra sUrya ke sAtha 4 ahorAtra va chaH muhUrta tathA candramAke sAtha 9 muhUrta kAla taka gamana karatA hai / / 16,5211 zatabhiSaka, bharaNI, ArdrA, svAti, AzleSA tathA jyeSThA yeH nakSatra sUryake sAtha 6 ahorAtra 21 muhUrta tathA candramAke sAtha 15 muhUrta taka gamana karate haiM / 517,522 / tInoM uttarA, punarvasu, rohiNI aura vizAkhA ye cha: nakSatra sUrya ke sAtha 20 ahorAtra 3 muhUrta tathA candramAke sAtha 45 muhUrta taka gamana karate haiM / 518,524 // zeSa 15 nakSatra sUryake sAtha 13 ahorAtra 12 muhUrta aura candrake sAtha 30 muhUrta taka gamana karate hai / 516,523 // (tri.sA./368-404) / lavaNa samudra, dhAtakIkhaNDa, kAloda samudra, aura puSkarAddha dvIpameM sthita candroM, sUryoM va nakSatroMkA sarva varNana jambUdvIpake samAna samajhanA / 570,563,518 // | zyo lavaNa canda sA. meM FORobh (5bb) (5bb) (b) (bc) (6h) (A) (abt) >> (ORh) (boh) o (oh) 2008 (20) er (236) << (ER) (237) (601) (abt) (ERA) F (RO) F (23) (Ank) (b) F (CRA) E(89) 5 (605) B (695) (00) B (ER) (09) 8 (89b) xst (obb)Px930b0)E (ER) E (896) E (ER), (RRB) hai (HR) F (898) F (Ek) , (RA) | (OBR)S66)(Ong (606)| (236)T (Emb)(23) (236) cr (en) (238) Or (Eh)| (235) 5 (80) hai (535) 5 (89) (ER)| |--- (223) upaupa sewwwsupa (54) / (563) |(500) upa upa Beeeejeres/ upa (570) (500 (593) 3333216666653 upa (557) k56) (5) dhAtakI candra antima galI ma. " kAloda 72) (509) (593) heosshr prosts upa | (55) (65)(500) upa 120 PTOCHAK upa (581) (581), (53) upa 111104|22221344 | upa | (559) |(566) (500) upa upa upa 11110 THAPA KHE, upa jabUdIpa ..+200,000+ttoob,000-Q-Uniqco.30 puSkarAI | candra antara para-35 - pendra kI pratyA ikan! pratyeka galI meM yo A utAra (0 meru lavaNa samudra sUrya candra kI gatividhiH- palima navaNasAgara meM vIbiyA dhAtukI rakhaNDa dakSiNa lavaNasAga 1 isI prakAra 7. cara jyotiSa vimAnoMkI gati vidhi ti.pa./7/gA. candra, sUrya, nakSatra, graha aura tArA ye saba apane apane pathoM kI praNidhiyoM ( paridhiyoM ) meM paMktirUpase nabharakhaNDoMmeM saMcAra karate haiM / 610 / candra va sUrya bAhara nikalate hue arthAt bAhya mArgakI ora Ate samaya zIghra gatibAle aura abhyaMtara mArgakI ora praveza karate hue manda gatise saMyukta hote haiN| isI lie ve samAna kAlameM asamAna paridhiyoMkA bhramaNa karate haiM / 176 / candrase sUrya, sUrya se graha, grahoMse nakSatra aura nakSatroMse bhI tArA zIma gamana karanevAle hote haiM 18 una paridhiyoMmese pratyekake 106800 yojana pramANa gaganakhaNDa karane cAhie / 180,266 / candra eka muhUrta meM 1768 gaganakhaNDoMkA atikramaNa karate haiM, isalie 6233 muhUrta meM sampUrNa gaganakhaNDoMkA atikramaNa kara lete haiM / arthAt donoM candramA abhyantara vIthIse bAhya vIthI paryanta itane kAlameM bhramaNa karatA hai / 181-183 / isa prakAra sUrya eka muhUrta meM 1830 gaganakhaNDoMkA atikramaNa karatA hai / isalie RA sUrya kI gati samamAnAantara itanA ki usakA praveza IzAnava naiRtya dizA sehotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ jyotiSa loka jyotiSa loka 8. amAvasyA, grahaNa, dina-rAtri AdikA utpatti krama 1. amAvasyA, pUrNimA va candra grahaNati.pa./7/gA. candrake nagaratalase cAra pramANAMgula nIce jAkara rAhu vimAnake dhvaja daNDa hote haiM / 2013 dina aura parva ke bhedase rAhuoMke purataloMke gamana do prakAra hote haiN| inameMse dina rAhUkI gati candra sadRza hotI hai / 20 / eka vIthIko laoNghakara dina rAha aura candrabimba jambUdvIpakI Agneya aura vAyavya dizAse tadanantara vIthImeM Ate haiM / 207 / rAhu pratidina eka-eka pathameM candramaNDalake solaha bhAgoMmeM se eka-eka kalA (bhAga) ko AcchAdita karatA huA kramase pandraha kalA paryata AcchAdita karatA hai / 208,211 / isa prakAra antameM jisa mArga meM candrakI kevala eka kalA dikhAI detI hai vaha amAvasyA divasa hotA hai / 212 / cAndra divasakA pramANa 31443 maharta pramANa hai / 213 / pratipadAkai dinase vaha rAhu eka-eka vIthImeM gamana vizeSase candramAkI eka-eka kalAko choDatA hai / 214 / yahA~ taka ki manuSya lokameM unameMse jisa mArgame candra bimba paripUrNa dikhatA hai vaha pUrNimA nAmaka divasa hotA hai / 206 / athavA candra bimba svabhAvarI hI 15 dinoM taka kRSNa kAnti svarUpa aura itane hI dinoM taka zukla kAnti svarUpa pariNamatA hai|215| parvarohu niyamase gativizeSoMke kAraNa chaha mAsoMmeM pUrNimAke antameM pRthak-pRthak candrabimboMko AcchAdita karate haiM / ( isase candra grahaNa hotA hai ) 216 / .. jyotiSI devoMke nivAsoM va vimAnoMkA svarUpa va saMkhyA ti.pa./7/gA, candra vimAnoM (nagaroM) meM cAra-cAra gopura dvAra, kUTa, vedI va jina bhavana haiM / 41-421 vimAnoM ke kUToMpara candoke prAsAda hote haiM / 50 / ina bhavanoM meM upapAda mandira, abhiSekapura, bhUSaNagRha, maithunazAlA, krIr3AzAlA, mantrazAlA aura sabhA bhavana haiM / 52 / pratyeka bhavanameM sAta-ATha bhUmiyA~ ( maMjileM ) hotI haiM / 56 / candra vimAnoM va prAsAdoMvata sUrya ke vimAna va prAsAda haiM / 70-74 / isI prakAra grahoM ke vimAna va prAsAda / 86-87 nakSatroM ke vimAna ba prAsAda / 106 / tathA tArAoMke vimAnoM va prAsAdokA bhI varNana jAnanA / 113 / rAhu va ketuke nagaroM AdikA varNana bhI uparokta prakAra hI jAnanA / 204, 275 / candrAdikoMkI nija-nija rAzikA jo pramANa hai, utanA hI apane-apane nagaroM, kUToM aura jina bhavanoMkA pramANa hai / 114 // 10. jyotiSI devoMke vimAnoMkA vistAra va raMga bhAdi(ti. pa./7/gA.): (tri. sA./337-336) / saMketa :-yo-yojana, ko-koza / nAma pramANa AkAra vyAsa ti.pa./7/gA. gaharAI raMga candra ardhagola yo. 37-36 66-68 maNimaya yo | 14 yo. yo. budha 84-85 1/4 ko svarNa | rajata 2.dina va rAta sUryake nagaratalase cAra pramANAMgula nIce jAkara ariSTa ( ketu) vimAnoM ke dhvajadaNDa hote haiM / 272 / sUryake prathama pathameM sthita rahanepara 18 muhUrta dina aura 12 muhUrta rAtri hotI hai / 277 / tadantara dvitIyAdi pathoM meM rahate hue barAbara diname 2/61 kI hAni aura rAtrimeM itanI hI vRddhi hotI jAtI hai / 280 / yahA~ taka ki bAhya mArgameM sthita rahate samaya saba paridhiyoMmeM 18 muhUrta kI rAtri aura 12 muhUrta kA dina hotA hai / 278 / sUryake bAhya pathase Adi pathakI ora Ate samaya pUrvokta dina va rAtri kramaza : (pUrvokta vRddhise ) adhika va hIna hote jAte haiM ( 453); (tri. sA /376-381) / maMgala | 1 ko. zukra 60-61 bRhaspati 64-65 67-6 66-101 | nakSatra / 106 tAre utkRSTa | 106-110 , madhyama 106-111 , jaghanya | 106-111 rAhu 202-203 273-274 1/2 ko. 1 ko. kucha kama1ko 1/2 ko. sphaTika 1/2 ko. | 1/4 ko. 1/2 ko. 1/4 ko. svarNa 1/2 ko. sUryavata 1 ko. 1/2 ko. 3.ko. ko. | ... 1/4 ko. 148 ko. 1yo. | 250 dhanu | aMjana ketu 3. ayana va varSa sUrya, candra, aura jo apane-apane kSetrameM saMcAra karanevAle graha haiM, unake ayana hote haiM / nakSatra samUha va tArAoMkA isa prakAra ayanoMkA niyama nahIM hai|4| sUryake pratyeka ayanameM 183 dinarAtriyA~ aura candra ke ayanameM 134 dina hote haiM / 446 / saba sUryokA dakSiNAyana AdimeM aura uttarAyana antameM hotA hai| candroke ayanoMkA krama isase viparIta hai / 500 / abhijita Adi dai kari puSya paryanta je jaghanya, madhyama. utkRSTa nakSatra tinake 183 dina uttarAyaNake ho haiM / bahuri inata adhika 3 dina eka ayana viSai gata divasa ho hai| (tri. saa./407)| noTa-candra ke AkAra va vistAra AdikA citra-de0 pR0348 / 4 tithiyoMmeM hAni-vRddhi va adhika (lauMda) mAsa tri. sA./gA. eka mAsa viSai eka dinakI vRddhi hoi, eka varSa viSai bAraha dinakI vRddhi hoi aDhAI varSa viSai eka mAsa adhika hoi| paMcavarSIya yuga viSai do mAsa adhika ho hai / / 140 / ASADha mAsa viSai pUrNimAve dina aparAhna samaya uttarAyaNakI samAptipara yugapUrNa hotA hai / 411 // jyotiSa vidyA-1. jyotiSa devoM (candra sUrya Adi) ko gatividhi para se bhUta bhaviSyata ko 'jAnane vAlA eka mahAnimitta jJAna Asfronomy (dha. /pra -27) / 2 sAdhujana ko jyotiSa vidyA ke prayoga kA kathaMcita vidhi niSedha |-de mNtr| jvAlA mAlinI kalpa bhaTTAraka indra nandi (vi.666) kRta 10 pariccheda 372 paca vAlA tAntrika grantha / (tii./3/180)| jvAlinI kalpa bhaTTAraka makliSeNa (I. 1047) kRta 14 pannoM vAlA laghukAya tAntrika grantha / (tii./3/176)| jainendra siddhAnta koza
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ jhaMjhAvAta 352 tatva digambara paMca saMgrahake AdhArapara eka saMskRta paMcasaMgraha nAmaka grantha likhA hai| samaya-vi0 sh017| (paM.saM.pra.41/ A. N.up) vi. za, 11 pUrvArdha (jai./1/375) / DhUMDhiyA mata-de0 shvetaambr| jhajhAvAta--(bha0 A0/ bhASA/608/806/18)-jalavRSTi sahita jo vAyu bahatI hai use jhaMjhAvAta kahate haiN| jhaSa-veM narakakA 3rA paTala-de0 naraka/5/11 jhAva dazamIvrata-bhAva dazamItrata daza dshpurii| daza zrAvaka de bhojana krii| noTa-yaha vrata zvetAmbara va sthAnakavAsI AmnAyameM pracalita hai| (navalasAha kRta vardhamAna purANa ); (vrata vidhAna saMgraha/pR0 130) jhUTha-de0 asty| [8] NamokAra paiMtIsI vrata-ASADha zuru se Asauja zu 7 taka 7 saptamiyA~; kArtika kR05 se pauSa kR05 taka 5 paMcamiyA~; pauSa kR0 14 se ASAr3ha zu014 taka 14 caturdaziyA~; zrAvaNa kR06 se Asauja kR06 taka hanavamiyA~. isa prakAra 35 tithiyoM meM 35 upavAsa kre| NamokAra mantrakI trikAla jApya kre| namaskAra mantrakI hI pUjA kre| (vrata vidhAna saMgraha/pa. 45) / NamokAra mantra-de0 mantra/2 / Nikkhodima-de nikSepa//ha / Taka-(dha.14/5,6,641/4608)-silAmayapavvaesu ukkiNNavAvIkUva-talAya-jiNadharAdINi TaMkANi NAma |--zilAmaya parvatoMme ukIre gaye vApI, kuMA, tAlAba, aura jinaghara Adi TaMka kahalAte hai| TakaNa-airAvatI nadI va girikUTa parvatake nikaTa sthita eka nagara -de0 mnussy/4| TakotkoNa-(pra.sA./ta.pra./51) kSAyikaM hi jJAnaM.. taTTakotkIrNanyAyAvasthita samastavastujJeyAkAratayAdhiropitanityatvam / = vAstava meM kSAyika ( kevala ) jJAna apane meM samasta vastuoke zeyAkAra TaMkotkIrNa nyAyasai sthita honese jisane nityatva prApta kiyA hai| TippaNI-gaNita viSayaka Notes (dha.5/pra. 27) / TIkA-(ka. pA. 2/1,22/526/14/8) vittimuttavivaraNAe TIkAva vesaado| vRttisUtrake vizada vyAkhyAnako TIkA kahate haiN|| ToDara mala-nagara jayapura, pitAkA nAmajogIdAsa, mAtAkA nAma rambhAdevI, gotra godIkA (bar3a jAtIyA), jAti khaNDelavAla, paMthaterApaMtha, guru vaMzIdhara the| vyavasAya sAhUkArI thaa| jaina AmnAyameM Apa apane samayameM eka krAntikArI paNDita hue haiN| Apake do putra the haricanda va gumaaniiraam| Apane nimna racanAe~ kI hai-1. gomaTTasAra; 2. labdhisAra; 3. kSapaNasAra; 4. trilokasAra; 5. AtmAnuzAsana, 6. puruSArtha siddhayu pAya-ina chaha granthoM kI TIkAe~ / 7. gomaTTasAra va labdhisArakI artha saMdRSTiyA~, 8. gommaTTasAra pUjA, 6. mokSamArga prakAzaka; 10. rahasyapUrNa ciTThI / Apa zAstra racanAmeM itane saMlagna rahate the ki 6 mahIne taka, jaba taka ki gommaTTasArakI TIkA pUrNa na ho gayI, Apako yaha bhI bhAna na huA ki mAtA bhojana meM namaka nahIM DAlatI hai| Apa atyanta virakta the| unakI vidvattA va ajeya tarkose ciDakara kisI vidveSIne rAjAse unakI cugulI khaayii| phala svarUpa kevala 32 varSa kI Ayume unhe hAthIke pA~va tale raudakara mAra DAlanekA daNDa diyA gayA, jise unhoMne saharSa svIkAra ho na kiyA nasika isa pApakAryame pravRtti na karate hue hAthIko svayaM sambodhakara pravRtti bhI kraayii| samayajanma vi. 1767 mRtyu vi. 1824 (I 1740-1767) / (mo. mA. pra./pra.6/50 paramAnanda jI zAstrI), (tii4/283)| taMDula matsya-de0 sammurchan/7 taMtucAraNa Rddhi-de0 Rddhi/4 / taMtra-de0 mNtr| tatra siddhAta-taMtra siddhAMtake lakSaNa va bhedAdi-de0 siddhaaNt| takSazilA-vartamAna TaiksilA / uttara paMjAbakA eka prasiddha nagara / (ma.pu /pra.46 paM. pnnaalaal)| sindha nadIse jehalama takake samasta pradezakA nAma takSazilA thaa| jisapara sikandarake samaya rAjA ambhI rAjya karatA thaa| (vartamAna bhAratakA itihAsa) tataka-dvitIya narakakA prathama paTala / de0 naraka/5 / tat-sa.si./1/2//3 taditi srvnaampdm| sarvanAma ca sAmAnye vartate / = 'tata' yaha sarvanAma pada hai| aura sarvanAma sAmAnya padameM rahatA hai| (rA.vA/1/215/16/16); (dha.13/5,5060/285/11) dha.1/1,1,3/132/4 tacchabdaH pUrvaprakrAntaparAmarzI iti| -'tat' zabda pUrva prakaraNameM Aye hue arthakA parAmarzaka hotA hai| paM.dha./312 'tada...bhAvavicAre pariNAmo "sadRzo vA / - tatke kathanameM sadRza pariNAma vivakSita hotA hai| 2. dravyameM tata dharma-de0 anekaant/4| tattva-cauthe narakakA cauthA paTala-de0 nrk/5| tattva-prayojanabhUta vastuke svabhAvako tattva kahate haiN| paramArtha meM eka zuddhAmA hI prayojanabhUta tatva hai| vaha saMsArAvasthAmaiM karmoMse baMdhA huA hai| usako usa bandhanase mukta karanA iSTa hai| aise heya va upAdeyake bhedase vaha do prakArakA hai athavA vizeSa bheda karanese vaha sAta prakArakA kahA jAtA hai| yadyapi puNya va pApa donoM hI Asrava haiM, parantu saMsArameM inhI donoMkI prasiddhi honeke kAraNa inakA pRthaka nirdeza karanese ve tattva nau ho jAte haiN| [Dha] haDA-citrakUTa (cittaur3agar3ha ) ke nivAsI eka paNDita the| zrIpalAke putra tathA prAgvATa (poravADa yA paravAra ) jAtIya vaizya the| Apane jainendra siddhAnta koza
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ sattva 353 2. sapta tattva va nava padArtha nirdeza 2. tattvArthakA artha ni.sA./mU./ha jIvApoggalakAyA dhammAdhammA ya kAla aayaasN| taccatthA idi bhaNidA NANAguNapajjaehi saMjuttA / / =jIva, pudgalakAya, dharma, adharma, kAla aura AkAza, yaha tattvArtha kahe hai, jo ki vividha dharma, adharma kAlata hai| cIyata iti yAtirekAt |ttvaacaa 1. bheda va lakSaNa 1. tattvakA artha 1. vastukA nija svarUpa sa.si /2/1/150/11 tada bhAvastatvam / -jisa vastukA jo bhAva hai vaha tatva hai| (sa.si./2/42/317/5); (dha.13/5,5,60/28/11); (mo.mA.pra./4/80/14) rA.vA/2/1/6/100/25 svaM tattvaM svatattvaM, svobhAvo'sAdhAraNo dharmaH / -apanA tattva svatattva hotA hai, svabhAva asAdhAraNa dharmako kahate haiN| arthAta vastuke asAdhAraNa rUpa svatattvako tatva kahate haiN| sa. za./TI./35/235 AramanastattvamAtmanaHsvarUpam / -Atma tattva arthAta AtmAkA svruup| sa. sA./A./356/461/7 yasya yadbhavati tattadeva bhavati...iti tattva sambandhe jiivti| -jisakA jo hotA hai vaha vahI hotA hai. aisA tAttvika sambandha jIvita honese..| 2. yathAvasthita vastu svabhAva sa.si./1/2/8/3 tattvazabdo bhaavsaamaanyvaacii| katham / taditi srvnaampdm| sarvanAma ca sAmAnya vartate / tasya bhAvastattvam / tasyakasya / yo'rtho yathAvasthitastathA tasya bhvnmityrthH| -tattva zabda bhAva sAmAnya vAcaka hai, kyoMki 'tava' yaha sarvanAma pada hai aura sarvanAma sAmAnya arthameM rahatA hai ataH usakA bhAva tattva khlaayaa| yahA~ tatva padase koI bhI padArtha liyA gayA hai| Azaya yaha ki jo padArtha jisa rUpase avasthita hai, usakA usa rUpa honA yahI yhaaN| tattva zabdakA artha hai / (rA.vA/1/2/9/16/8); (rA.vA/9/2/2/16/18); (bha.A./vi./16/150/16); (syA.ma./25/266/12) 3. sat, dravya, kArya ityAdi na.ca./4 tacca taha paramaThTha davvasahAvaM taheva paramapara / dheya mujhe paramaM eyachA huti abhihANA / 4 / - tattva, paramArtha, dravyasvabhAva, paramaparama, dhyeya, zuddha aura parama ye saba ekArthavAcI zabda haiN| go.jI./jI.pra./161/1006 AryA naM.1 pradezapracayArakAyAH dravaNAda dravyanAmakAH / paricchedyatvataste'rthAH tattvaM vastu svarUpataH / / - bahuta pradezanikA pracaya samUhakoM dhara hai tAteM kAya khiye| bahuri apane guNa paryAyaniko drave hai tAtai dravyanAma khie| jIvanakari jAnane yogya hai tAtai artha kahie, bahuri vastusvarUpapanAkauM dharai hai tAta tattva khie| paM.dha./pU./ tattvaM sallAkSaNika sanmAtraM vA yataH svataH siddham / tasmAdanAdinidhanaM svasahAyaM nirvikalpa ca / / -tattvakA lakSaNa sata hai athavA satahI tattva hai| jisa kAraNase ki vaha svabhAvase hI siddha hai, isalie vaha anAdi nidhana hai, vaha svasahAya hai aura nirvikalpa hai| 4. aviparIta viSaya rA.vA./2/2/1/11/- aviparItArtha viSayaM tttvmityucyte| -avipa rIta artha ke viSayako tattva kahate haiN| 5. zrutazAnake arthameM dha.13/5,9,10/285/11 taditi vidhistasya bhAvastatvam / kathaM zrutasya vidhivyapadezaH 1 sarvanayaviSayANAmastitva vidhAyakatvAt / tattvaM zrutajJAnam / ='tata' isa sarvanAmase vidhiko vivakSA hai, 'tata'kA bhAva tattva hai| prazna-zrutakI vidhi saMjJA kaise hai| uttara-cU ki vaha saba nayoMke viSayake astitva vidhAyaka hai, isalie zrutakI vidhi saMjJA ucita hI hai| tattva zrutajJAna hai| isa prakAra tattvakA vicAra kiyA gayA hai| sa.si./1/2/8/5 aryata ityartho nizcIyata iti yAvat / tattvenArthastattvArtha' athavA bhAvena bhAvavato'bhidhAnam, tadavyatirekAt / tttvmevaarthstttvaarthH| -artha zabdakA vyutpattilabhya artha hai - aryate nizcIyate ityarthaH jo nizcaya kiyA jAtA hai| yahA~ tattva aura artha ina donoM zabdoMke saMyogase tattvArtha zabda banA hai jo 'tattvena arthaH tattvArtha' aisA samAsa karanepara prApta hotA hai| athavA bhAva dvArA bhAvavAle padArthakA kathana kiyA jAtA hai, kyoMki bhAva bhAvavAlese alaga nahIM pAyA jAtA hai / aisI hAlatameM isakA samAsa hogA 'tattvameva arthaH tttvaarthH|' rA.vA./9/2/6/16/23 aryate gamyate jJAyate ityarthaH, tattvenArthastattvArthaH / yena bhAvenArtho vyavasthitastena bhAvenArthasya grahaNaM (tttvaathii)| artha mAne jo jAnA jaaye| tattvArtha mAne jo padArtha jisa rUpase sthita hai usakA usI rUpase grahaNa / 3. tattvoMke 3,7 yA 9 bheda ta.sU./1/4 jIvAjIvAtravabandhasaMvaranirjarAmokSAstattvam 7) jIva, ajIva, Asava, bandha, saMvara, nirjarA aura mokSa ye sAta tattva haiN| (na.ca./150) ni.sA./tA.vR./5/12/1 tattvAni bahistattvAntastattvaparamAtmatattvabhedabhinnAni athavA jIvAjIvAnavasaMvaranirjarAbandhamokSANAM bhedAtsaptadhA bhavanti / -tattva bahistattva aura antastattva rUpa paramAtma tatva aise (do) bhedoM vAle haiN| athavA jIva, ajIva, Asrava, saMvara, nirjarA, bandha aura mokSa aise bhedoke kAraNa sAta prakArake haiN| (inhImeM puNya, pApa aura milA denepara tattva nau kahalAte haiM ) / nau tattvoMkA nAma nirdeza-de0 pdaarth| * garuDa tattva Adi dhyAna yogya tattva-de0 vaha vaha nAma / * parama tatvake apara nAma-de0 mokSamArga/2/11 2. sapta tattva va nava padArtha nirdeza 1. tatva vAstava meM eka hai sa.si./1/4/16/1 tattvazabdo bhaavvaaciityuktH| sa kathaM jIvAdibhi vyavacane. samAnAdhikaraNyaM pratipadyate ! avyatirekAttabhAvAdhyAropAcca samAnAdhikaraNyaM bhavati / yathA upayoga evAtmA iti / yadyapaM tattalliGgasaGghayAnuvyatikramo na bhvti| -prazna-tattva zabda bhAvavAcI hai isalie usakA dravyavAcI jIvAdi zabdoMke sAtha samAnAdhikaraNa kaise ho sakatA hai| uttara-eka to bhAva dravyase alaga nahIM pAyA jAtA, dUsarA bhAvameM dravyakA adhyAropa kara liyA jAtA hai isalie samAnAdhikaraNa bana jAtA hai / jaise-'upayoga hI AtmA hai' isa vacanameM guNavAcI upayogake sAtha dravyavAcI AtmA zabdakA samAnAdhikaraNa hai usI prakAra prakRtameM jAnanA caahie| prazna-yadi aisA hai, to vizeSyakA jo liMga aura saMkhyA hai vahI vizeSaNako bhI prApta hote haiN| uttara-vyAkaraNakA aisA niyama hai ki 'vizeSaNa vizeSya sambandhake rahate hue bhI zabda zaktikI apekSA jisane jo liMga aura saMkhyA prApta kara lI hai usakA ullaMghana nahIM hotA' 'ataH yahA~ vizeSya aura vizeSaNake ligake pRthak- pRthaka rahanepara bhI koI doSa nahIM hai / (rA.vA./1/4/26-30/27) jainendra siddhAnta koza bhA02-45
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ tattva 354 3. tattvopadezakA kAraNa va prayojana rA.vA./2/1/16/101/27 aupazamikAdipaJcatayabhAvasAmAnAdhikaraNyA tattvasya bahuvacanaM prApnototi; tanna, ki kAraNam / bhAvasyaikatvAta, 'tatvam' ityeSa eko bhaavH| -prazna-aupazamikAdi pA~ca bhAvoM ke samAnAdhikaraNa honese 'tattva' zabdake bahuvacana prApta hotA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoki sAmAnya svatattvakI dRSTise yaha ekavacana nirdeza hai| paM.dha./3/186 tato'nantaraM tebhya' 'kicicchuddhamanIdRzam / zuddha nava padAnyeva tadvikArAite param 186 -zuddha tattva kucha una tattvoMse vilakSaNa arthAntara nahIM hai, kintu kevala nava sambandhI vikArako choDakara nava tattva hI zuddha hai| (paM.dha./u./155) 2. sAta tattva yA naupadArthoM meM kevala jIva va ajIva hI pradhAna haiM sa.sA./A/13/31 vikArya vikArakobhayaM puNyaM tathA pApam, AsrAvyAnAbakobhayamAtraba', saMvAryasaMvArakobhayaM saMvaraH, nirjaryanirjarakobhayaM nirjarA, bandhyabandhakobhayaM bandhaH, mocyamocakobhayaM mokSa, svayamekasya punnypaapaasrvsvrnirjraabndhmokssaanupptteH| tadubhayaM ca jiivaajiivaaviti|-vikaarii hone yogya aura vikAra karanevAlA donoM puNya hai tathA dono pApa hai, Asrava hone yogya aura Asrava karanevAlA donoM Asrava hai, saMvara rUpa hone yogya aura saMvara karanevAlAdonoM saMvara hai: nirjarA honeke yogya aura nirjarA karanevAlA dono nirjarA haiM ba~dhaneke yogya aura bandhana karanevAlA-dono bandha hai, aura mokSa hone yogya aura mokSa karanevAlA----dono mokSa hai; kyoMki ekake hI apane Apa puNya, pApa, Asrava, saMvara, nijarA, bandha, mokSakI utpatti nahIM bntii| ve dono jIva aura ajIva haiN| paM.dha/3/152 tadyathA nava tatvAni kevalaM jiivpudglau| svadravyAdhara nanyatvAdvastata. katR'karmaNoH 1152 / ye nava tattva kevala jIva aura pudgala rUpa haiM, kyoki vAstavameM apane dravya kSetrAdikake dvArA kartA tathA karma meM anyatva hai-ananyasva nahIM hai| AsravAdi to jIvake azuddha pariNAma hai aura jo acetana karmapudgaloM kI paryAya hai ve ajIvake hai| Asava, bandha, puNya aura pApa ye cAra padArtha jIva aura pudagalake sayoga pariNAmasvarUpa jo vibhAva paryAya hai unase utpanna hote haiN| aura saMvara, nirjarA tathA mokSa ye tIna padArtha jIva aura pudgalake saMyoga rUpa pariNAmake vinAzase utpanna jo vivakSita svabhAva paryAya hai, usase utpanna hote hai, yaha niIta huaa| zlo vA 2/1/4/48/156/6 jIvAjIvau hi dharmiNau taddharmAstvAtravAdaya iti / dhamidharmAtmakaM tattvaM saptavidhamuktam-sAta tattvoMmeM jIva aura ajIva do tattva to niyamase dharmI haiN| tathA Asrava, bandha, saMvara, nirjarA aura mokSa ye paoNca una jIva tathA ajIvake dharma hai| isa prakAra do dharmI svarUpa aura paoNca dharma svarUpa ye sAta prakArake tattva umAsvAmI mahArAjane kahe hai| 5. jIva pudgalake nimitta naimittika sambandhase inakI utpatti hotI hai dra. saM./cUlikA/28/81-82/6 kathaM citpariNAmitve sati jIvapudgalasaMyogapariNatinivRttatvAdAsravAdisaptapadArthA ghaTante / - inake katha cit pariNAmitva (siddha) honepara jIva aura pudgala ke saMyogase bane hue AsavAdi sapta padArtha ghaTita hote hai| paM.dha/u./154 kintu saMbandhayoreva taddvayoritaretaram / naimittikanimittAbhyAM bhAvA nava padA amI / 14 / parasparameM sambandhako prApta una dono jIva aura pudgaloke hI naimittika nimitta sambandhase honevAle bhAva ye nava padArtha hai| aura bhI -de0 Upara zIrSaka nN.4| 6. puNya pApakA Asrava bandhameM antarmAva karanepara 1 padArtha hI sAta tattva bana jAte haiM 3. zeSa 5 tatvoM yA 7 padArtho kA AdhAra eka jIva dra. saM./cUlikA/28/81/11 nava padArthAH / puNyapApapadArthadvayasyAbhedanayena kRtvA puNyapApayobandhapadArthasya vA madhye antarbhAvavivakSayA saptatattvAni bhnnynte| - nau padArthomeM puNya aura pApa do padArthoMkA sAta padArthoMse abheda karanepara athavA puNya aura pApa padArtha kA bandha padArtha meM antarbhAva karanepara sAta tattva kahe jAte hai| puNya va pApakA AsravameM antarbhAva-de0 puNya/2/4 / paM.dha./u./26 AsavAdyA yatasteSAM jIyo'dhiSThAnamanvayAt / pa.dha./u./155 arthAnnavapadIbhUya jIvazcaiko viraajte| tadAtve'pi para zuddhastadviziSTadazAmRte / 155 // = AsravAdi zeSa tatvoMmeM jIvakA AdhAra hai / 26 / arthAta eka jIva hI jIvAdika nava padArtha rUpa hokarake virAjamAna hai, aura una nava padArthoMkI avasthAmeM bhI yadi vizeSa dazAkI vivakSA na kI jAve to kevala zuddha jIva hI anubhavameM AtA hai / (paM.dha./u./138) 1. zeSa 5 tattva yA sAta padArtha jIva ajIvakI hI paryAya haiM paM.kA./tA.va./128-130/12/11 yataste'pi tayo eva paryAyA iti| -AtravAdi jIva va ajIvakI paryAya haiN| dra.saM /mU. va TI./28/85 Asava baMdhaNa saMvara Nijjara sapuNNapAvA je| jIvAjIvanisesA tevi samAseNa pabhaNAmo / 28 / caitanyA azuddhapariNAmA jIvasya, acetanAH karma pudagalaparyAyA ajIvasyetyarthaH / dra.saM./cUlikA/28/85/2 .AsavabandhapuNyapApapadArthA jIvapudgalasaMyogapariNAmarUpavibhAvaparyAyeNotpadyante / saMvaranirjarAmokSapadArthAH punajIvapudgalasaMyogapariNAma vinAzotpannena vivakSitasvabhAvaparyAyeNeti sthitm| -jIva, ajIvake bhedarUpa jo Asava, bandha, saMvara, nirjarA, mosa, pupa tathA pAra aise sAta padArtha hai|2| cetanya 3. tattvopadezakA kAraNa va prayojana 1. sapta tattva nirdeza va usake kramakA kAraNa sa.si./1/4/14/6/sarvasya phalasyAtmAdhInatvAttadanantaramAsravagrahaNam / tatpUrvakatvAttadanantaraM bandhAbhidhAnam / saMvRtasya bandhAbhAvAttatpratyanokapratipattyarthaM tadanantara sNvrvcnm| saMvare sati nirjaropapattestadantike nirjarAvacanam / ante prApyatvAnmokSasyAnte vacanam / ... iha mokSaH prakRtaH so'vazya nirdeSTavyaH / sa ca saMsArapUrvaka sasArasya pradhAnaheturAsravo bandhazca / mokSasya pradhAnahetu saMvaro nirjarA c| ataH pradhAnahetuhetumatphala nidarzanArthatvAtpRthagupadezaH kRtaH / -saba phala jIvako milatA hai| ataH sUtrake prArambhameM jIvakA grahaNa kiyA hai| ajIva jIvakA upakArI hai yaha dikhalAneke lie jIvake bAda ajIvakA kathana kiyA hai| Astava jIva aura ajIva donoMko viSaya karatA hai ata' ina donoke bAda AsravakA grahaNa kiyA hai| bandha Asrava pUrvaka hotA hai, isalie Asabake bAda bandhakA kathana kiyA hai| saMvRta jovake bandha nahIM hotA, ataH savara bandhakA jainendra siddhAnta koza
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ tattva ulTA huA isa bAtakA jJAna karAneke lie bandhake bAda saMvarakA kathana kiyA hai| saMbharake honepara nirjarA hotI hai isalie saMbara ke pAsa nirjarA kahI hai / mokSa antameM prApta hotA hai / isalie usakA antameM kathana kiyA hai| athavA kyoki yahA~ mokSakA prakaraNa hai| isalie usakA kathana karanA Avazyaka hai| vaha saMsAra pUrvaka hotA hai, aura saMsAra ke pradhAna kAraNa Asava aura bandha haiM tathA mokSake pradhAna kAraNa saMvara aura nirjarA hai ataH pradhAna hetu, hetuvAle aura unake phalake dikhalAneke lie alaga-alaga upadeza kiyA hai| (rA.vA./1/4/3/26/6 pra.saM./kA/28/82/3 yathaivAmevanayena puNyapApapadArthadvayasyAntarbhA jAtastathaiva vizeSAbhedanayavivakSAyAmAsAdipadArthAnAmapi jIvAjIvadvayamadhye'ntarbhAvi kRte jIvAjIvI dvAvena padArthAniti / tatra pari hAra heyopAdeyatarayaparijJAnaprayojanArtha mAkhavAdipadArthAH vyAkhyeyA bhavanti / tavena kathayati upAdeyatvamAyAnantasya kAraNaM mokSo mokSasya kAraNaM saMvaranirjarAdvayaM tasya kAraNaM vizuddha nizcayaratnatraya svarUpamAtmA / AkulotpAdakaM nAraka Adi duHkhaM nizcayenendriyasukhaM ca yatattvam / tasya kAraNaM saMsAra saMsArakAraNamAsanamanyapadArthadvayaM tasya kAraNaM mithyAdarzamajJAnacAritratraya miti evaM heyopAdeyatavyAkhyAne kRti sati + ... padArthAH svayameva siddhAH / = prazna - abhedanayakI apekSA puNya, pApa, ina do padArthoMkA sAta padArthoM meM antarbhAva huA hai usI taraha vizeSa abheda nayakI apekSAse vAsavAdi vyArthIkA bhI ina do padArthoMmeM antarbhAva kara lenese jIva tathA ajIva do hI padArtha siddha hote haiM ? uttara-'kauna tattva heya hai aura kauna tattva upAdeya hai' isa viSayakA parijJAna karAne ke lie AsavAdi padArtha nirUpaNa karane yogya hai| isIko kahate hai- avinAzI anantasukha upAdeya tatva hai / usa ananta sukhakA kAraNa mokSa hai, mokSake kAraNa maMbara aura nirjarA haiN| una saMvara aura nirjarAkA kAraNa, vizuddha... nizcaya ratnatraya svarUpa AtmA hai| aba heyako kahate haiM-AkulatAko utpanna karanevAlA narakagati AdikA dukha tathA indriyoMneM utpanna huA ya yAnI tyAjya hai, usakA kAraNa saMsAra hai aura usake kAraNa Asrava tathA badha ye do padArtha hai, aura usa AsavakA tathA bandhakA kAraNa pahale kahe hue... mithyAdarzana, mithyAjJAna tathA mithyAcAritra haiN| isa prakAra heya aura upAdeya tattvakA nirUpaNa karanepara sAta tattva tathA nau padArtha svayaM siddha ho gaye haiM / ( pa.kA /tA.vR./128130/112/19) -- "" 2. sapta tattva nava padAthake upadezakA kAraNa paM.kA./ta.pra./117 evamiha jIvAjIvayosto me samyagjJAna mArgaprasiddhayarthaM pratipAdita iti / yahA~ jIva aura ajIva kA vAstavibheda sampAniyoMke mArgakI prasiddhi hetu pratipAdita kiyA gayA hai / paM... 101 darasarvasyAna, svArasiddhaH pramANata tathA tebhyo'tiriktasya zuddhasyAnupalandhita 103 kathana ThIka nahIM hai, kyoMki unakA sarvathA tyAga arthAt abhAva pramANase asiddha hai tathA una nama padArthoMko sarvathA heya mAnanepara unake binA zuddhAtmAko upalabdhi nahIM ho sakatI hai| 3. heya tatvoMke vyAkhyAnakA kAraNa i.saM./TI./14/56/10 hetamaparijJAne sati pazcAnupAdeyasvIkAro bhavatIti / - pahale heya tattvakA jJAna honepara phira uNadeya padArtha svIkAra hotA hai| 355 3. tatvopadezakA kAraNa va prayojana paM. gha. /u. / 176,178 nAvazyaM vAcyatA siddhyetsarvato heyavastuni / nAndhakAre'nitya prakAzAnubhavo manA 1906 na syAtebhyo'tiriktasya siddhi' zuddhasya sarvataH / sAdhanAbhAvatastasya tadyathAnupalabdhitaH 178 // sarvathA heya vastumeM abhAvAtmaka vastumeM vAcyatA avazya siddha nahIM ho sakatI hai| kyoki andhakArameM praveza nahIM karanevAle manuSyako kucha bhI prakAzakA anubhava nahI hotA hai / 106 nau padArthoMse atirikta sarvathA zuddha dravyakI siddhi nahIM ho sakatI hai kyoMki sAdhanakA abhAva honese usa zuddha dravyakI upalabdhi nahIM ho sakatI / 4. sapta tara va nava padArthoMke vyAkhyAnakA prayojana zuddhAtmopAdeyatA nisA./mU./28 jIvAdi mahin yavAdayamappaNI japA kammopAdhisambhavaguNapajjA ehi vadiritto |38| jIvAdi bAhya tattva heya hai, karmopAdhijanita guNaparyAyoMse vyatirikta AtmA AtmAko upAdeya hai| i. u. / / 50 jIvo'nyaH pudgalazcAnya ityaso tattvasaMgrahaH / yadanyaducyate kiMcita so'stu tasyaiva vistaraH 500 jIva zarIrAdika gatase bhinna hai aura isa jInase bhinna hai yahI tatvakA saMgraha hai. isake atirikta jo kucha bhI kahA jAtA hai vaha sama sahIkA vistAra hai - 30 samyagdarzana / II /6/3 ( para va svameM heyopAdeya buddhi pUrvaka eka zuddhAtmAkA Azraya karanA) / I mokSa paMcA/2018 jIve jIvArpito bandhaH prinnaamnikaarkRt| AsavAdAtmano'zuddha pariNAmAtprajAyate // 3 // iti buddhAsavaM ruddhvA kuru saMvaramuttamam / jahIhi pUrvakarmANi tapasA nivRtti maja = jIvameM jIvake dvArA kiyA gayA bandha pariNAmomeM vikAra paidA karatA hai aura AtmA ke azuddha pariNAmoM se kamoMkA Asava hotA hai / aisA jAnakara Asavako roko, uttama saMvarako karo. tapake dvArA pUrvabaddha karmokI nirjarA karo aura mokSako prApta kro| kA. anu./mU./204 uttama guNANa dhAma savva davvANa uttama davvaM / tacANa parama tacca jIva jANeNi Nicchayado / 204 | jIva hI uttama guNokA dhAma hai, saba dravyome uttama dravya hai aura saba tatvoMme parama tattva hai, yaha nizcayase jAno // 20 // sasA /tA.vR./306/410/8hArikanavapadArtha madhye bhUtAnasena zuddhajIva eka eva vAstava sthita iti vyAvahArika padArtha me nizvayanayase eka zuddha jIva hI vAstavame upAdeya hai / paM.kA./tA.vR/128-130/163/11 rAgAdipariNAmAnA karmaNazca yo'sau paraspara' kAryakAraNabhAva sa eva rakSyamA puSyAdipadArthAnAM kAraNamiti jhAlA pUrvI sAraca vinAzArtha madhyAvAdhAnantasukhAdi guNAnAM cakrabhRte samUharUne nijAtmasvarUpe rAgAdivikalpaparihAreNa bhAvanA kartavyeti / rAgAdi pariNAmoM aura karmo kA jo paraspara meM kAryakAraNa bhAva hai vahI yahA~ vakSyamANa puNyAdi padArthokA kAraNa hai| aisA jAnakara saMsAra cakrake vinAza karaneke lie anyAbAdha ananta sukhAdi guNoke samUha rUpa nijAtma svarUpa meM rAgAdi bhAvoke parihArase bhAvanA karanI caahie| nisA tA./18 nijaparamAtmAnamantareNa na kicidupAdeyamastIti / - nija paramAtmA atirikta (anya) kucha upAdeya nahIM hai| 1 1/1/7/14/4 navapadArtheSu madhye zuddhajIvAstikazuddha jIvadravyazuddhajIvazuddhapadArtha saMzuddhamabhAvamupAdeyatamAyAnya dveyaM / navapadArthome, zuddha jIvAstikAya nijazuddha jIvadravya, nija jIvatarama, nija zuddha dAjI hai, nahI upAdeya hai, anya saba tyAgane yogya hai (dra.saM / To./53/220/8) 6.4/2/450 trArtha jIvoya. svayaM (yaM) vaidyazcidAtmaka so'hamanye tu rAgAdyA yA paudragalikA amI |457| = una nava tatvomai jo yaha jainendra siddhAnta koza
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatvajJAna taraMginI svasaMvedana pratyayakA viSaya caitanyAtmaka aura jIva saMjJA vAlA hai naha mai upAdeya hU~ tathA ye mujhase bhinna paugalika rAgAdika bhAva tyAjya hai / pra. saM/likA/28/82/5 heyopAdeyatattvaparijJAnaprayojanAthamAsavAdipadArthA vyAkhyeyA bhavanti / = kauna tatva heya hai, aura kauna tattva upAdeya hai isa viSaya ke parijJAna ke lie AsavAdi tattvokA vyAkhyAna karane yogya hai| mo.mA.pra./0/331/13 jI kiyA hai, tAkA puhagata nimitta hai, yaha galakI kiyA hai. tAkA jIna nimitta hai yAda bhinna-bhinna bhAva bhAse nAhI.. tAteM jIva ajIba jAnanekA prayojana to yahI thA / bhA pA./TI./ 114 paM. jayacanda = prathama jIva tattvakI bhAvanA karanI, pIche 'aisA maiM hU~' aise Atmatatvako bhAvanA krnii| dUsare ajIva tattvakI bhAvanA karanI jo yaha mai.. nAhIM huuN| tIsarA Ala tattva saMsAra hoya hai tAte tinikA kartA na honaa| cauthA bandhatattva hai mere vijJAna tathA pragala karma sarva zreya hai ( ataH ) rAga dveSa mohana karanA / pA~ca tattva saMvara hai so apanA bhAva hai yAhI kari bhramaNa miTe hai aise ina pA~ca tattvani kI bhAvanA karanameM Atmatattva kI bhAvanA pradhAna hai| ( isa prakAra ) Atma bhAva zuddha anukrama tai honA to nirjarA tattva bhayA / aura (tina chahakA phalarUpa) sarva karmakA abhAva honA mokSa bhayA / 5. anya sambandhita viSaya 1. sapta tattva nava padArthake vyAkhyAnakA prayojana kartA karma rUpa bheda vijJAna -30 jJAna /11/1 de0 2. sapta tattva zraddhAnakA samyagdarzanameM sthAna - de0 samyagdarzana /11/ 2. samyagdRSTi va midhyAdRSTi tatvakA kartRtva -de04 4. midhyAdRSTikA tatva vicAra miyA hai 30 midhyAdRSTi | 3 | 5. talakA dhArtha chAna karanekA upAya - de0 nyAya / " tattvajJAna taraMginI - AcArya jJAna (601447-1463) dvArA racita zuddha sampa pratipAdaka grantha hai isame 10 adhikAra hai tathA kula 536 zloka hai (tI./3/352) / tattvatraya prakAzikA - AcArya zubhacandra (I0 1003 - 118) kRta jJAnAyake pada bhAgapara ko gayI bhaTTAraka tasAgara I0 1480-1411) kRta saMskRta TIkA jisameM zivatattva, garur3a tattva aura kAma tatva, ina kA varNana hai (tI./3/338) | tattva dIpikA- A0 manadeva (miza 12 pUrva) dvArA saMskRta brahmadeva bhASA meM racita eka AdhyAtmika grantha / tattva nirNaya-A0 zubhacandra (I0 1516-1556) dvArA racita nyAya viSayaka grantha tasya prakAzikA -A0 yogendradeva ( I0 za0 6) dvArA racita tatvArtha sUtrako prAkRta bhASA va TIkA hai| A tattva pradIpikA--pravacanasAra va paMcAstikAya donoM granthokI A0 amRtacandra (062-1033) dvArA racita saMskRta TIkAokA yahI nAma hai / de, amRta candra tattvavatIdhAraNA -- zA./10/20/305 saptadhAtuvinirmukaM pUrNacandrAmaviSam sarva mAtmAnaM tataH smarati saMyamI // 28 // tatpazcAt ( vAruNI dhAraNAke 356 tattvArtha sUtra pazcAda) saMyamI muni dhAturahita pUrNacandramA ke samAna hai nirmala prabhA jisakI aime sarvajJa samAna apane AtmAkA dhyAna kareM |2| vizeSa- de0 piDastha dhyAna kA lakSaNa / dhyAna sambandhI 6 tatva de0 dhyeya / prANAyAma sambandhI taraca de0 dhyeya tattva zaktisa.sA./A./ pari0 zakti naM0 26 tadrUpabhavanarUpA tattvazakti' | = tatsvarUpa honA jisakA svarUpa hai aisI unatIsavIM tatvazakti hai, jo vastukA svabhAva hai use tattva kahate haiM vahI tattvazakti hai| (2) tattvasAra A0 devasana ( I0 133-655) dvArA racita prAkRta gAthAbaddha grantha hai / ---- tasvAnuzAsana - 1. bA0 samantabhadra ( I0za02) dvArA racita yaha grantha nyAya pUrvaka tattvokA anuzAsana karatA hai / Aja upalabdha nahIM hai| (tI./2/18) / 2. A0 rAmasena ( I0rA0 12 uttarArdha) dvArA racita saMskRta chanda baddha dhyAna viSayaka grantha / isameM 256 zloka haiN| (tI./3/238) / tattvArtha- de0 tattva / 1 | tattvArtha bodha - budhajana ( I0 1814 ) dvArA racita bhASA chanda tArthaviSayaka kRti tattvArtha rAjavArtika -- de0 rAjabArtika / tattvArthasAra rAjavArtikAlaMkAra ke AdhArapara likhA gayA yaha grantha tattvArthakA prarUpaka hai| A0 amRtacandra (I0 105- 255) dvArA saMskRta zlokoMne racA gayA hai| isane adhikAra aura kula 720 zloka haiN| 6 tattvArthasAra dIpaka -- A0 sakalakIrti ( I0 1406 - 1442) kRta sapta tatva vivecnaa| saMskRta grantha (tI./3/335) | tattvArtha sUtra -A0 umAsvAmI ( I. sa. 3) kRta mokSamArga, tattvArya darzanaviSayaka 10 adhyAyoMmeM sUtramaddha grantha hai| kula sUtra 237 hai| isIko mokSazAstra bhI kahate hai| digambara zvetAmbara donoMko samAna rUpase mAnya hai / jaina AmnAyame yaha sarva pradhAna siddhAnta grantha mAnA jAtA hai| jaina darzana prarUpaka honeke kAraNa yaha jaina bAibala ke rUpame samajhA jAtA hai| isake maMgalAcaraNa rUpa prathama zlokapara hI A0 samantabhadra (I0zaTha 2) ne AptamImAMsA ( devAgama stotra ) kI racanA kI thI, jisakI pIche akalaMkadeva (I0 620-680) ne 800 zloka pramANa aSTazatI nAmakI TIkA kii| Age A0 vidyAnanda naM0 1 ( I0 775-840) ne isa aSTazatIpara bhI 8000 zloka pramANa aSTasahasrI nAmakI vyAkhyA kii| isake atirikta isa granthapara anekoM bhASya va TIkAeN upalabdha hai- 1. zvetAmbarAcArya bAcaka umAsvAmIkRtatattvArthAbhigama bhASya (saMskRta); 2. A0 samantabhadra ( I0 2) viracita 1600 zloka pramANa gandhahasti mahAbhASya; 3. zrI pUjyapAda ( I0 za0 50) viracita sarvArthasiddhi; 4 yogIndra deva viracita tattva prakAzikA ( I0 za0 6 ) 5. zrI akalaMka bhaTTa ( I0 620-600) viracitArtha rAjArtika 6 zrI abhayanandi (30 za010-11) viracita racArtha vRti: 7 zrI vidyAnanda (30003-040) viracita zlokavAki A0 zivakoTi (00 11) dvArA racita ratnamAlA nAmakI TIkA / 6. A0 bhAskaranandi ( I0 za0 12) kRta sukhabodha nAmaka TIkA / 100 A0 bAlacandra ( I0 013) kRta kannaDa TIkA / 11. vibudhasenAcArya ( 1 ) viracita sArtha TIkA 19. yoga (I. 1506) viracita svArtha vRtti| 13. prabhAcandra naM0 8 (I. 1432) kRta tatvArtha ratma prabhAkara bhaTTAraka jainendra siddhAnta koza
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ satsevI 357 zrutasAgara (zi. 16) kRta tattvArtha vRtti (zruta sAgarI) / 15. dvitIya zrutasAgara viracita tattvArtha sukhabodhinI / 16. paM. sadAsukha (I0 1763-1863) kRta artha prakAzikA nAma TIkA / (vizeSa de0 pa ziSTa / 1) / uparyukta mUla tatvArtha sUtra ke anusAra prabhAcandra dvArA racita dvitIya racanA (tI./3/300) / tatpratiyogI pratyabhijJAna- de0 'pratyabhijJAna' / tatpradoSa go.ka./jI.pra./100/100/1 tatpradoSatatvajJAne harSAbhAvaH / = tatvajJAnameM harSakA na honA tatpradoSa kahalAtA hai| tatpramANa 30 pramANa /2 tatprAyogika zabda de0 'shbd'| tathAvidhatva- pra sA./tA.vR./15/125/15 tathAvidhatvaM ko'rthaH, utpAdavyayIvyaparyAyasvarUpeNa pariNamanti tathA sarvadravyANi svakIyasvakIyayathocitotpAdavyayadhauvyaistathaiva guNaparyAyaizca saha yadyapi saMjJAlakSaNaprayojanAdibhirmedaM kurvanti tathApi sattAsvarUpeNa bhedaM na kurvanti svabhAvata eva tathAvidhatvamavalambate - praznatathAvidhakA kyA artha hai ? uttara- (dravya) utpAda, vyaya, dhauvya, aura guNa paryAyoM svarUpase pariNamana karate haiM vo aise sarva hI dravya apane-apane yathocita utpAda, vyaya, dhauvyake sAtha aura guNa paryAyoM ke sAtha yadyapi saMjJA, lakSaNa aura prayojanAdise bhedako prApta hote haiM, tathApi sattAsvarUpa vyase bhedako prApta nahIM hote haiN| svabhAvase hI usa svarUpakA avalambana karate haiM / tadAhRtAdAna - sa.si./0/20/160/4 AmayuktenAnanumatena caureNAnItasya grahaNaM tadAhRtAdAnam / apane dvArA aprayukta aura asaMmata corake dvArA lAyI huI vastukA le lenA tadAhRtAdAna hai| (rA.vA./0/20/12/5/4/ tadubhaya prAyazcitta- -de0 prAyazcitta/1 / tadbhava maraNa de0 maraNa / 1 / tadbhavastha kevalI- - 30 kevalI / 1 / tadbhAva de0 abhAva / yatirikta dravya nikSepa de0 nizeSa/ tadvayatirikta saMyamalabdhisthAna - de0 labdhi / 5 / tamaka--dUsare narakAdvitIya pade0 naraka /5/19 / sanu vAtavalaya-de0 vAtavalaya / tapa tapa nAma yadyapi kucha bhayAvaha pratIta hotA hai, parantu vAstava meM aisA nahIM hai, yadi antaraga vItarAgatA va sAmyatAkI rakSA va vRddhi ke lie kiyA jAye to tapa eka mahAn dharma siddha hotA hai, kyoMki vaha dukhadAyaka na hokara Ananda pradAyaka hotA hai| isIlie jJAnI zakti anusAra tapa karanekI nitya bhAvanA bhAte rahate hai aura pramAda nahIM karate / itanA avazya hai ki antaraMga sAmyatA se nirapekSa kiyA gayA tapa kAyakleza mAtra hai, jisakA mokSamArga meM koI sthAna nahIM / tapa dvArA anAvike baMdhe karma va saMskAra kSaNa bharame vinaSTa ho jAte haiN| isalie samyak tapakA mokSamArga meM eka bar3A sthAna hai| isI kAraNa gurujana ziSyo ke doSa dUra karaneke lie kadAcit prAyazcitta rUpameM bhI unheM tapa karanekA Adeza diyA karate hai / 9 1 2 3 5 * 6 2 1 3 4 5 6 7 8 1 2 60 ri 3 saMyama binA tapa nirarthaka hai| * upake sAtha cAritrakA sthAna 4 5 6 bheda va lakSaNa tapakA nizcaya lakSaNa | tapakA vyavahAra lakSaNa / AvakakI apekSA tapake lakSaNa / upake bheda prameda / kaThina kaThina tapa bAhya va Abhyantara tapake lakSaNa / tapa vizeSa paMcAgni tapakA lakSaNa paMcAcAra bAla tapakA lakSaNa | sapa nirdeza 4 5 * 6 -- de0 kAyakleza | tapa bhI saMyamakA eka aMga hai| tapa matijJAna pUrvaka hotA hai / tapa manuSyagati meM hI sambhava hai| gRhastha ke lie tapa karanekA vidhi-niSedha tapa zaktike anusAra karanA caahie| tapameM phalecchA nahIM honI caahie| paMcamakAlameM tapakI apradhAnatA / tapa dharma pAlanArtha vizeSa bhAvanAe~ / bAhyAbhyantara tapakA samanvaya samyaktva sahita hI tapa tapa hai samyaktva rahita tapa akiMcitkara hai| samyag va mivyAdRSTikI karma kSapaNA -de0 60 vaha vaha nAma / -de0 agni / bAhya tapoMko tapa karanekA kAraNa bAhya Abhyantara tapakA samanvaya / 1 antara - de0 mithyAdRSTi / 4 | jainendra siddhAnta koza antaraMga tapake binA bAhya tapa nirarthaka hai / antaraMga sahita bAhya tapa kAryakArI hai| -30 cAritra 2 / dAhya tapa kevala puNyandhakA kAraNa hai| meM bAhya Abhyantara vizeSaNoMkA kAraNa / 4 tapake kAraNa va prayojanAdi 1-2 tapa karanekA upadeza; tathA usaupadezakA kAraNa / 3pako tapa kahanekA kAraNa tapase malakI vRddhi hotI hai| tapa nirjarA va saMvara donoMkA kAraNa hai / tapa nirjarAkI pradhAnatA - de0 inake lakSaNa / tapa tapa duHkhakA kAraNa nahI AnandakA kAraNa hai / tapakI mahimA / - de0 nirjarA /
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa " 1-samAdhAna 1 devAdi padoMkI prAptikA kAraNa tapa nirjarAkA kAraNa kaise| 2 3 6 tapakI pravRtti nivRttikA aMza hI saMvarakA kAraNa hai -30 saMvara/2/5 duHkha pradAyaka tapase asAtAkA Asrava honA cAhie / tapa se indriya damana kaise hotA hai / * tapa dharma bhAvanA va prAyazrita nirdeza dharma se pRthak punaH tapakA nirdeza kyoM -de0 nirjarA/2/4 kAyakleva tapa va pariSadajaya antara 1 zaktitastapa bhAvanAkA lakSaNa 2 zaktitastapa bhAvanA zeSa 15 bhAvanAoMkA samAveza zaktitastapa bhAvanAse hI tIrthaMkara prakRtikA saMbhava -de0 bhAvanA/2 / - de0 kAyakleza | 3 tapa prAyavittakA kSaNa / * tapa prAyazcittake aticAra 0 vaha vaha nAma / tapa prayanta kisa aparAdhameM tathA kisako diyA jAtA hai / - de0 prAyazcitta/4 / - de0 1. bheda va lakSaNa 1. tapakA nizraya lakSaNa- 1 - niruktapa 1 sa.si./6/6/412 / 11 karmakSayArthaM tapyata iti tapaH / - karmakSaya ke lie jo tapA jAtA hai vaha tapa hai ( rA. bA./6/6/10/518/2); (7. sA / 6/98/344) / rA.mA./6/16/18/11/39 karmadahanAca karmako dahana ava bhasma kara deneke kAraNa tapa kahA jAtA hai| .vi./1/8 karmamalavilayahetorbodhadRzA tapyate tapaH proktam / = samyagjJAnarUpI netrako dhAraNa karanevAle sAdhuke dvArA jo karmarUpI mailako dUra karaneke lie tapA jAtA hai use tapa kahA gayA hai| ( cA. sA0 / 133 / 4 ) / 358 2. Atmani pratapanaH bA. a. / 77 visayakasAyaviNiggahabhAva kAuNa jhANasijjhIe / jo bhAva appANa tassa tavaM hodi niyameNa 1991 - pAcauM indriyoMke viSayoMko tathA cAroM kaSAyoM ko rokakara zubhadhyAnakI prAdhike lie jo apanI AtmAkA vicAra karatA hai, usake niyamase tapa hotA hai| pra. sA./ta.pra./14/16/3 svarUpavizrAntanistaratanyapratapanAcarAH / - sparUpa vizrAnta nistaraMga caitanya pratapana honese upayukta hai| (pra.sA./tA.vR./06/100/12) (saM./12/2.16/3) / ni.sA. 2.118, 123 sahaja nizcavanayAtmakaparamasvabhAvAtmaka paramAtmani pratapanaM rUpa 55 pratikAraNaparamAtmatatve sadAnta mukhatayA pratapanaM yattattapa / 118 AtmAnamAtmanyAtmanA saMghatta izyadhyAtmaM tapanam sahaja nizcaya nayAtmaka paramasvabhAvasvarUpa paramAtmAmeM pratapana so tapa hai / 55 / prasiddha zuddha kAraNa paramAtma tatvame " 9. bheda va lakSaNa sadA antarmukha rahakara jo pratapana vaha tapa... hai / 118 // AtmAko AtmAmeM AtmAse dhAraNa kara rakhatA hai-TikA rakhatA hai-jor3a rakhatA hai vaha adhyAtma hai aura vaha adhyAtma so tapa hai / 3. icchA nirodha mokSa paMcAzaya / 48 tasmAdvIryasamudrekAdirodhastapo viduH / bAhyaM bAbAsaMtamAntaraM mAnasaM smRtam // 4 // bIryakA udreka honeke kAraNa se icchA nirodhako tapa kahate hai / ... gha. 13/2.4.26/54/12 tiSNaM ramamANamAvibhAvamicchAgiroho tInoM ratnoko pragaTa karaneke lie icchA nirodhako rUpa kahate haiN| (cA, saa./133/4)| ni.sA./tA.vR./6/15 meM visayajigaho jatya tupa yaha hai jahA~ viSayoMkA nigraha hai| pra. sA./tA.vR./06/100/12 samastabhAvecyAmAgena svasvarUpe pratapana vijayanaM tapaH / =bhAvoM meM samasta icchAke tyAgase sva-svarUpameM pratapana karanA, vijayana karanA so tapa hai| dra.saM./ 21 / 63 / 4 samasta bahirdravyecchAnivRttilakSaNatapazcaraNa / saMpUrNa bAhya dravyokI icchAko dUra karanerUpa lakSaNakA dhAraka tapazcaraNa / (pra. saM./36/969/0); (dra.saM./52/216/3 jana. pa./7/2/656 tapo mano'kSakAyANAM tapanAva saMnirodhanAya niru te gAyAvirbhAvAcyA nirodhanam // 2 // tapa zabdakA artha samIcInatayA nirodha karanA hotA hai| ataeva ratnatrayakA AvirbhAva karaneke lie iSTAniSTa indriya viSayoMkI AkAMkSA nirodhakA nAma tapa hai / 4. cAritrameM udyoga bha. A./mU./10 caraNammi tammi jo ujjamo ya AjagAya jo hoI so ceva jiNehiM tavo bhaNido asaDhaM caraM tassa | 10| cAritrameM jo udyoga aura upayoga kiyA jAtA hai jinendra bhagavAn usako hI tapa kahate haiM / 2. tapakA vyavahAra lakSaNa kurala kA./20/1 sarveSAmeva jovAnAM hisAyA viratistathA / zAsyA * hi sarvaduHkhAnAM sahanaM tapa iSyate / zAntipUrvaka duHkha sahana karanA aura jIvahiMsA na karanA, basa inhIM meM tapasyAkA samasta sAra hai / sa. si. / 6 / 24 / 318 / 12 anigRhItavIryasya mArgAvirodhikAyaklezastapa' | kina chipAkara mokSamArgake anukUla zarIrako leza denA yathAzakti hai (raa.vaa./12/4/7/521)| rA.vA./1/11/29/611/33 dehasyendriyANAM ca tApaM karotIravanazanAdi[asa] tapa haramucyate deha aura indriyoMko viSaya pravRttiko rokakara unheM tapA dete hai / ataH ye tapa kahe jAte haiM / rA. vA./6/24/1/526/32 yathAzakti mArgAvirodhikAyaklezAnuSThAnaM tapa iti nizcIyate / apanI zaktiko na chipAkara mArgAvirodhI kAyakleza Adi karanA tapa hai| (cA. sA./133/3); (bhA.pA./TI./ 77/221/8 ) / - kA. a./mU./400 iha-para-loya-suhANaM Niravekkho jo karedi sama bhAvo / fara kAya - kalesaM tavadhammo Nimmalo tassa / -jo samabhAvI isa loka aura paraloka sukhakI apekSA na karake aneka prakArakA kAma kleza karatA hai usake nirmata tapadharma hotA hai| 3. zrAvakakI apekSA tapake lakSaNa pa.pU./12/242-243 niyamazca tapazceti iyana bhiyate 242 // tena yukto janaH zaktyA tapasvIti nigadyate / tatra sarva prayatnena matiH kAryA jainendra siddhAnta koza
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa 359 sumedhasA // 243 // niyama aura rUpa se do padArtha jur3e jur3e nahIM hai| // 242 // jo manuSya niyamase yukta hai vaha zaktike anusAra tapasvI kahalAtA hai| isalie buddhimAn manuSyako saba prakAra se niyama athavA tapameM pravRtta rahanA cAhie / 243 | paM.vi./6/25 svayaM yathAzakti bhutityAgAdikaM tpH| vastrapUtaM pile to rAtribhojanAvako parvadino mI evaM catu IzI Adi) meM apanI zaktike anusAra bhojana ke parityAga Adi rUpa ( anazanAdi ) tapoMko karanA caahie| isake sAtha hI unheM rAtri bhojanako choDakara vastrase chanA huA jala bhI pInA cAhie / 8. tapake bheda-prabheda 1. tapa sAmAnyake bheda ma. A. / 345 duviho ya tavAcAro bAhira avbhaM taro muNeyabba / ekkeko viddhA jadhAkammaM taM paruvemo // 345 // = tapAcArake do bheda haiMbAhya Abhyantara / unameM bhI eka ekake chaha-chaha bheda jAnanA / ( sa. si./1/11 / 43/2) (cA, sA / 133/3) (rA. bA./1/13 kI utthA nikaa/10/11)| 2. bAhya tapake bheda cha.sU./6/11 anazanApamoda parisaMkhyAnarasa parityAgaviviktazayyAsarakAralezA mAhAM tapa 11 anazana, anamaudarya vRttiparisaMsthAna, rasaparityAga, viviktazayyAsana aura kAyakleza yaha chaha prakArakA bAhya tapa hai ( pU. A./346), (bha.A./mU./200); (dra.saM./50/228 ) / 3. Abhyantara tapake bheda ta. sU./1/20 prAyazcittavinayavaiyAvRtyasvAdhyAyayutsargadhyAnAnyusara [20] - prAyazcita vinaya vaiyAvRtya, svAdhyAya, vyutsarga aura dhyAna yaha chaha prakArakA Abhyantara tapa hai / ( mU. A. / 360 ) (pra. sN./40/228)| 5. bAhya Abhyantara tapake lakSaNa sa.si./1/16/431/3 mAhAvyApekSatvAtparatyakSatvAca nAhyatva 1 sa. si./1/20/431/6 kathamasyAbhyantaratva manoniyamanArthatvAt / -pAya avalambanase hotA hai aura dUsaroMke dekhane meM AtA hai. isalie ise bAhA tapa kahate haiM (rA.vA./1/16/17-10/616/26 ) (ana. gha. /7/6) aura manakA niyamana karanevAlA honese prAyazcittAdiko abhyaMtara tapa kahate haiM / rA.vA./1/11/11/616/26 anazanAdi hi tIyairgRhasthaizca kriyate tato'pyasya bAhyatvam rA. mA./1/20/1-3/620 anyatIrthyAnabhyastatvAtaram // 1 // antaHkaraNavyApArAta // 2 // bAhyadravyAnapekSatvAcca // 3 // = ( uparoktake atirikta) bAhyajana anya matavAle aura gRhastha bhI cU~ ki ina tapoMko karate haiM, isalie hamako bAhya tapa kahate haiM (bha.A./vi/100/258/3); (ana. dha. /7/6 ) prAyazcittAdi tapa cUMki bAhya dravyokI apekSA nahIM karate, anta karaNake vyApAra se hote hai / anyamatavAloM se anabhyasta aura aprAptapAra haiM ataH ye uttara arthAt abhyantara tapa hai| bha A./vi./ 107/254/4 sanmArgajJA abhyantarAH / tadavagamyatvAt ghaTAdivase rAcariyA bAhyAbhyantaramiti / ratnatrayako jAnanevAle muni jisakA AcaraNa karate haiM, aise tama Abhyantara tapa' isa zabda se kahe jAte haiM / / ana. dha. / 7/33 bAhyadravyAnapekSatvAt svasaMvedyatvataH paraiH / anadhyAsAtapaH prAyazcittAdyabhyantaraM bhavet // 33 // prAyazcittAdi tapoM meM 2. tapa nirdeza mAhAdravyako apekSA nahIM rahatI hai| antaraMga pariNAmo kI mukhyatA rahatI hai tathA inakA svayaM hI saMvedana hotA hai ye dekhane meM nahIM jAte tathA isako anarhata loga dhAraNa nahI kara sakate, isalie prAyazci tAdiko antaraMga tapa mAnA hai / 6. bAla tapakA lakSaNa sa.sA./mU./152 paramaTThamhi du aThido jo kuNadi tavaM vadaM ca dhAreI / sAtA viti // 12- paramArtha meM asthita jo jIva tapa karatA hai aura vrata dhAraNa karatA hai, usake una saba tapoM aura to sarvajJava bAlatapa aura bAlavata kahate hai / sa.si./6/20/336/1 nikRtibahulavatadhAraNam / na paDanevAle kAyakleza bahula madhyAdarzanamanupAyakAzapracuraM nithyAtva ke kAraNa mokSamArga meM upayogI mAyAse vratokA dhAraNa karanA bAlatapa hai / (rA. bA. /6/20/2/527/18 ); ( go . ka./jI. pra / 548 /717/23 ) rA. vA./6/12/7/2212 /20 yathArthapratipatyabhAvAdajJAnino bAlA mithyAdRSTyAdayasteSAM tapa bAlatapa agnipraveza- kArISa-sAdhanAdi pratIsam - yathArtha jJAnake abhAva ajJAnI midhyAdRSTiyoke agnipraveza, paMcAgnitapa Adi tapako bAlatapa kahate haiN| sa. sA./A./152 ajJAnakRtayorva tatapaHkarmaNo bandhahetutvAdvAtavyapadezena pratiSiddhatve sati / - ajJAnapUrvaka kiye gaye vrata, tapa, Adi karmabandhake kAraNa haiM, isalie una karmoko 'bAla' saMjJA dekara unakA niSedha kiyA hai| 2. tapa nirdeza 1. tapa bhI saMyamakA eka aMga hai bha.A./mU./6/32 saMyamamArAhaMteNa tavo ArAhio have NiyamA / ArAhaMleNa tavaM cAritaM hoi bhayaNijjaM // 6 // -jo cAritra arthAt saMyamakI ArAdhanA karate haiM unako avazya hI niyamase tapakI bhI ArAdhanA ho jAtI hai| aura jo tapakI ArAdhanA karate haiM unako cAritrakI ArAdhanA bhajanIya hotI hai| bha.A./5/6/23/1 evaM svAdhyAyo dhyAnaM ca aviratipramAdakayAyatyajanarUpatayA / itthaM cAritrArAdhanayoktayA pratyetu zaktyA tapasArAdhanA--- trayodazAtmake cAritre sarvathA prayatanaM saMyamaH sa ca bAhyatapa saMskAritAmyagratapasA binA na saMbhavati tadupakRtAtmakatvAtsaMyama svarUpasyeti / = avirati, pramAda, kaSAyoMkA tyAga svAdhyAya karanese tathA dhyAna karanese hotA hai isa vAste ve bhI cAritra rUpa haiM / ataH sama pakSA cAriNArAdhanA me antarbhAva ho jAtA hai / raha prakAra cAritra meM sarvathA prayatna karanA vaha saMyama hai / vaha saMyama bAhya va Abhyantara tapase susaMskRta hotA hai taba prApta hotA hai usake binA nahIM hotA / ata: saMyama bAhya va Abhyantara tapase susaskRta hotA hai| pu. si. u. / 167 cAritrAntarbhAvAt tapo'pi mokSAGgamAgame gaditam / nihitAvapi niSedhyaM samAhitasvAntaH // = jaina siddhAntameM cAritrake antarvartI honese tapa bhI mokSakA aMga kahA gayA hai ataeva apane parAkramako nahIM chipAnevAle tathA sAvadhAna cittavAle puruSoMko vaha tapa bhI sevana karane yogya hai| 2. tapa matijJAna pUrvaka hotA hai 4/6/412/23/3 saMpadi-da-mAgasavAI madiNANapulA idi| ata aura mana:paryayajJAna tathA tapAdi cU~ki matijJAna = zruta pUrvaka hote haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa 3. tapa manuSyagati meM hI sambhava hai gha. / 11 / 8421/11/2 perarapala borA liyasarIrassa udayAbhAvAdo paMcamahAbhAvAdatiriktu mhtyyaabhaavaado| ( nArakI deva, tathA tiyaMco meM tapakarma nahI hote ) kyoMki nArakI va devoMke audArika zarIrakA udaya tathA paMcamahAvrata nahIM hote tathA... tine mahAna nahIM hote| 4. gRhastha ke lie tapa karanekA vidhi niSedha bha.A./mU./7 sammAdissi vi abhiradasta Na sano mahAguNo hodi hodi hu harithahANaM cudaccudagaM va taM tassa // 7 // avirata samyagdRSTi puruSakA tapa mahAn upakAra karanevAlA nahIM hotA hai, vaha usakA tapa hAthI ke snAna ke saha hotA hai athavA nama jaise cheda pAhate karate) samaya DorI bA~dhakara ghumAte hai to vaha DorI eka taraphase khulatI hai dUsarI taraphase eDa jAtI hai| (mu. A./140) sA. dha. /7/50 zrAvako vIryacaryAha - pratimAtApanAdiSu / syAnnAdhikArI... 1506 - dhAvaka vIryacaryA, dinameM pratimAyoga dhAraNa karanA Adi rUpa muniyoMke karane yogya kAryoMke viSaya meM... adhikArI nahIM hai aura bhI 0 /1/3 / 5. tapa zaktike anusAra karanA cAhie mU A. / 667 balavoriyamAsejja ya khette kAle sarIrasaMhaDaNaM / kAosaragaM kurajA ime du dose parihayo / masa aura bAramazaktikA Azrayakara kSetra, kAla, zarIrake saMhanana- inake balkI apekSA kara kAyotsarga ke kahe jAnevAle doSoMkA tyAga karatA huA kAyotsarga kre| ( A. / 601 ) " ana. dha. /5/65 dravyaM kSetraM balaM kAlaM bhAvaM vIryaM samIkSya ca / svAsthyAya vartatAM sarvaviddhazuddhAzanaiH sudhIH // 65 // -vicAraka sAdhuoM ko Arogya aura AtmasvarUpame avasthAna karaneke lie dravya kSetra, kAla, bhAna bala aura vIrya ina vaha mAloMkA acchI taraha paryAlocana karake sarvAdAna, vidyAzana aura zuddhAzanake dvArA AhAra meM pravRtti karanA cAhie / 6. tapameM phalecchA nahIM honI cAhie rA, vA /1/11/16/611/24 ityata samyaggrahaNamanuvarttate, tena dRSTaphalanivRtti kRtA bhavati sarvatra 'samyakU' padakI anuvRtti Ane se dRSTaphala nirapekSatAkA honA tapome anivArya hai / 7. paMcamakAlameM tapakI apradhAnatA ma.pra. 41/66 bhAranirbhugnapRSThasthAzmasya mIkSaNAt kRsnAva tapoguNAnvoDhuM nAlaM duSSamasAdhavaH // 66 // bhagavAn RSabhadevane bharata kanake svapna phala batAte hue kahA ki 'bar3e hAthI ke uThAne yogya bojha se jisakI pITha jhuka gayI hai, aise ghor3e ke dekhanese mAlUma hotA hai ki pacamakAlake sAdhu tapazcaraNa ke samasta guNoMko dhAraNa karaneme samartha nahI ho skeNge| 8. tapa dharma pAlanArtha vizeSa bhAvanAe~ bha. A // 9453,1462 appA ya vaMcio te hoI nizci grahiye bhayadi suha sIsadAra jImo maMdi asAvI // 1453 saMsAramahADAheNa ujjhamANassa hoi sIyadharaM / suttavodAheNa jahA sIdharaM ujjhamANassa || 1462 // zaktyanurUpa tapameM jo pravRtti nahIM karatA hai, usane apane AtmAko pha~sAyA hai aura apanI zakti bhI chipA dI hai aisA mAnanA cAhie, sukhAsakta honese jotrako asAtA 3. bAhyAbhyantara tapakA samanvaya detter aneka bhava meM tIvra duHkha denevAlA, tIvra pApabaMdha hotA hai | 1452] jaise sUrya kI pracaMDa kiraNoMse saMtapta manuSyakA zarIradAha dhArAgRha naSTa hotA hai vaise saMsAra ke mahAdAhase dagdha honevAle bhanyoMke lie tapa alagRhake samAna zAnti denezalA hai| tapameM sAMsArika dukha nirmulana karanA yaha guNa haiM aisA yaha gAthA kahatI hai (bha.A./TI./ 1450-1405). (paM.vi./1/18-100) de. tapa /4/7 ( tapakI mahimA apAra hai| jo tapa nahIM karatA vaha tRNake samAna hai|) 3. bAhyAbhyantara tapakA samanvaya 1. samyakva sahita hI tapa tapa hai mo.mA./mU./56 tavarahiyaM jaM gANaM NANavijuto tavo vi akayattho / jo jJAna tapa rahita hai, aura jo rApa hai so bhI jJAna rahita hai to douhI akArya hai| kA.a./102 bhArata-viheNa tumasA jiyAga rahiyassa gijarA hodi / verA bhAvaNAdI nirahaMkArassa zAmissa | 102 nidAna rahita, nirabhimAnI, jJAnI puruSake merAgyakI bhAvanA se athavA vairAgya aura bhAvanAse bAraha prakArake tapake dvArA karmoMkI nirjarA hotI hai| 2. samyakva rahita tapa akiMcikara hai ni.sA./ 124 ki kAhadi vaNavAsI kAmakaleso vicita upavAso anyayamopapahUdI samadArahiyatsa samagarasa / 124| vanavAsa, kAyakleza rUpa aneka prakArake upavAsa, adhyayana mauna Adi samatA rahita muniko kyA karate haiM- kyA lAbha karate haiM / arthAt kucha nahIM / 5.pA./ /samma birahiyA vi uggaM tavaM paraM tANaM Na saha ti mohilAI avivAhassakohi || samyasya binA karor3oM varSa taka umra tapa bhI to bhI bodhikI prApti nAhI (mopA./27.56 (rasA./103), (sU.bA./100) mo.pA./16 ki kAhidi ki ki kAhidi bahuvihaM ca paNa tu / ki kAhidi AdAvaM AdasahAvassa vivarIdo | 66 Atma svabhAvateM viparIta pratikUla bAhyakarma jo kriyAkAMDa so kahA karegA ka mokSakA kArya tI kicinmAtra bhI nAhIM karegA, bahuri aneka prakAra kSamaNa kahie upavAsAdika kahA kareMgA AtApanayogAdi kAyakleza kahA karegA ? kachU bhI nAMhIM kregaa| sa.za./33 yo na vetti paraM dehAdevamAtmAnamavyayam / labhate sa na nirvANaM taptvApi paramaM tapaH / 33 | = jo avinAzI AtmAko zarIrase bhinna nahIM jAnatA hai, vaha ghora tapazcaraNa karake bhI mokSako nahI prApta karatA hai (jJA./12/47) / mo.sA.a./6/10 mAhAmAmyantaramA pratyeka kutApaH naino nirjIryate zuddhamAtmatatvamajAnatA |10| jo puruSa zuddha AtmasvarUpako nahIM jAnatA hai vaha cAheM bAhya Abhyantara dono prakArake tapa kare vA eka prakArakA kare, kabhI karmoMkI nirjarA nahIM kara sakatA / paM.vi./1/60 kAlatraye maharama sthitimI sAtapatramukha pariyo dukheopavile zakato'pi kAyama vRdhAvRtiriyo tizAliyA nitIna kAlome ghara choDakara mAhira rahane se utpanna hue varSA, zaitya aura dhUpa Adike tIvra dukhako sahatA hai yaha yadi una tIna kAlo meM adhyAtma jJAnase rahita hotA hai to usakA yaha saba hI kAyavaleza isa prakAra vyartha hotA hai jisa prakAra ki dhAnyAMkurose rahita khetoM meM bA~soM yA kA~ToM Adise mAikA nirmANa krnaa| (vi./2/50) 1 jainendra siddhAnta koza
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa 4. tapake kAraNa va prayojanAdi 3. saMyama binA tapa nirarthaka hai zI.pA./mU./5 saMjamahINo ya tabo jai barai NiratyayaM savvaM / bahuri saMyamarahita tapa hoya so nirarthaka hai| eseM e AcaraNa kareM to sarva nirarthaka hai (mU.pA./770) / mU.A./940 sammadihissa vi aviradassa Na tavo mahAguNo hodi / hodi hu hathiNhANaM cudacchidakamma taM tassa 140 saMyama rahita tapa... mahAn upakArI nhiiN| usakA tapa hastisnAnakI bhaoNti jAnanA, athavA dahI mathane kI rassI kI taraha jaannaa| (bh.aa./muu./7)| bha.A./mU./770. saMjamahINo ya tavo jo kuNadi NiratyayaM kuNadi / - saMyama rahita tapa karanA nirarthaka hai, arthAta usase mokSakI prApti nahIM hotii| 1. aMtaraMga tapake binA bAhya tapa nirarthaka hai pa.pra./mU./161 ghoru karaMtu vi tavacaraNu sayala vi satya muNatu / parama samAhivivajjiyau Navi devavai siu saMtu1161 - ghora tapazcaraNa karatA huA bhI aura saba zAstroko jAnatA huA bhI jo parama samAdhise rahita hai vaha zAntarUpa zuddhAramAko nahIM dekha sktaa| bha,A /vi./1148/1306/1 yaddhi yadartha tatpradhAnaM iti prdhaantaabhyntrtpsH| tacca zubhazuddhapariNAmAtmakaM tena vinA na nirjarAyai bAhyamalam / -Abhyantara tapake lie bAhya tapa hai| ata: Abhyantara tapa pradhAna hai| yaha Abhyantara tapa zubha aura zuddha pariNAmoMse yukta rahatA hai isake binA bAhya tapa karma nirjarA karane meM asamartha hai| .sA./A./204/ka, 142 klizyantAM svayameva duSkaratarairmokSonmuvai : karmabhiH, klizyantA ca pare mahAvatatapo bhAreNa bhagnAzciram / sAkSAnmokSa idaM nirAmayapadaM saMvedyamAna svayaM jJAnaM jJAnaguNaM binA kathamapi prAptuM kSamante nahi |1421-koii jIva duSkaratara aura mokSase parADa mukha karmoke dvArA svayameva kleza pAte hai to pAo aura anya koI.jIva mahAbata aura tapake bhArase bahuta samaya taka bhagna hote hue kleza prApta kareM to karo, jo sAkSAt mokSa svarUpa hai, nirAmaya pada hai, aura svayaM saMvedyamAna hai, aise isa jJAnako jJAnaguNake binA kisI bhI prakArase ve prApta nahIM kara skte| jJA./22/14/234 mana.zuddhayaiva zuddhiH syAdahinA nAtra saMzayaH / vRthA tadvayatirekeNa kAyasyaiva kadarthanam / 14 - niHsandeha manakI zuddhise hI jIvoMke zuddhatA hotI hai, manakI zuddhike binA kevala kAyako kSINa karanA vRthA hai (jnyaa./22/28)| AcArAMga/111 ati karotu tapa. pAlayatu saMyama paThatu sakalazAstrANi / yAvanna dhyAtyAtmAnaM tAvanna mokSo jino bhaNati / A.sA./54/126 sakalazAstra sevitAM sUrisaMghAn dRDhayatuca tapazcAbhyastu sphotayogaM / caratu vinayavRtti budhyatAM vizvatattvaM yadi viSayavilAsaH sarvametanna kiMcit / = 1. ati tapa bhI kare, saMyamakA pAlana bhI kare, aura sakala zAstroMkA adhyayana bhI kare, parantu jaba taka AtmAko nahIM dhyAtA hai, taba taka mokSa nahIM hotI hai aisA jinendra bhagavAnne kahA hai / 11 / 2. sakala zAstrako par3he. AcAryake saMghako dRr3ha kare, aura nizcala yogavara tapazcaraNa bhI kare, vinaya vRtti dhAraNa kare, tathA samasta vizvake tattvauMko bhI jAne, parantu yadi viSaya vilAsa hai to ye sarva nirarthaka haiN| mo.mA.pra./9/340/1 jo bAhya tapa to karai ara antaraMga tapa na hoya, tau upacAra te bhI vAkoM tapa saMjJA nhiiN| mo.mA.pra./7/342/8 vItarAga bhAvarUpa tapako na jAne ara inhIMko tapa jAni saMgraha karai to saMsAra hI meM bhrmai| 5. aMtaraMga sahita hI bAhya tapa kAryakArI hai gha.13/5,4,26/55/3 Na ca caubihaAhArapariccAgo ceva aNesaNaM, rAgAdi hi saha taccAgassa annesnnbhaavbhuvgmaado| - para isakA (anazanAdikA) yaha artha nahIM ki cAro prakArake AhArakA tyAga hI aneSaNa kahalAtA hai kyoki rAgAdike sAtha hI una cAroke (cAra prakArakA AhAra) tyAgako aneSaNa rUpase svIkAra kiyA hai| 6. bAhya tapa kevala puNya bandhakA kAraNa hai jJA.1419/43 muguptena sukAyena kAyotsargeNa vaanishm| saMcinoti zubha karma kAyayogena saMyamI -bhale prakAra gupta rUpa kiye hue, paryAva apane vazIbhUta kiya hue kArape tathA nirantara kAyotsarga se saMyamI muni zubhakarmako saMcaya karate hai| 7. bAhya tapoMko tapa kahanekA kAraNa ana.dha./7/58 dehAkSatapanArakarmadahanAdAntarasya ca / tapaso vRddhihetutvAt syAttapo'nazanAdikam / / bAhayaistapobhi kAyasya karzanAdakSamardane / chinvabAho bhaTa iva vikrAmati kiyanmana' 101 anazanAdi tapa isalie hai ki inake honepara zarIra indriyA~ udrikta nahIM ho sakatIM kintu kRza ho jAtI hai| dUsare inake nimittase sampUrNa azubhakarma agnike dvArA IdhanakI taraha bhasmasAda ho jAte haiN| tIsare Abhyantara prAyazcitta Adi tapoke baDhAneme kAraNa hai / bAhya tapoke dvArA zarIrakA karSaNa ho jAnese indriyoMkA mardana ho jAtA hai, indriya dalanase mana apanA parAkrama kisa taraha pragaTa kara sakatA hai kaisA bhI yoddhA ho pratiyoddhA dvArA apanA ghoDA mArA jAnepara avazya nirbala ho jaayegaa| mo.mA.pra./7/340/1 bAhya sAdhana bhae antaraMga tapakI vRddhi ho hai / tAtai upacAra kari inako tapa kahai haiM / 8. bAhya abhyantara tapakA samanvaya sva. sto/3 bAhyaM tapa. paramaduzcaramAcaraMstva-mAdhyAtmikasya tapasaH parivRhaNArtham / dhyAnaM nirasya kluSadvayamuttarasmina, dhyAnadvaye vavRtiSe'tizayopapanne / 3 / - Apane AdhyAtmika tapakI parivRddhike lie parama duzcara bAhya tapa kiyA hai| aura Apa Artaraudra rUpa do kaluSita dhyAnoMkA nirAkaraNa karake uttaravartI do sAtizaya dhyAnoM meM pravRtta hue haiM / (bh.aa./vi./1348/1306/1)| bha.A./mU./1350 ligaM ca hodi AbhaMtarassa sodhIe bAhirA sodhii| bhiuDokaraNaM liMga jahasaMto jadakodhassa / 1350 -abhyaMtara pariNAma zuddhikA anazanAdi bAhya tapa cihna hai| jaise kisI manuSyake manameM jana krodha utpanna hotA hai, taba usakI bhauMhe caDhatI haiM isa prakAra ina tapoMmeM liMga liMgI bhAva hai| da.saM./TI./57/228/11 dvAdazavidhaM tpH| tenaiva sAdhyaM zuddhAtmasvarUpe pratapanaM vijayanaM nizcayatapazca / = bAraha prakArakA tapa hai| usI (vyavahAra ) tapase siddha hone yogya nija zuddha anma svarUpameM pratapana arthAva vijaya karane rUpa nizcaya tapa hai| mo.mA pra.10/340/1 bAhya sAdhana hote aMtaraMga tapakI vRddhi hotI hai| isase upacArase usako tapa kahate haiN| parantu jo mAhya tapa to kara ara ataraMga tapa na hoya to upacArase bhI usako tapa saMjJA prApta nhiiN| 4. tapake kAraNa va prayojanAdi 1. tapa karane kA upadeza mo, pA/mU./10 dhuvasiddhI titthayaro cauNANajudo kareha tvyrnn| NAUNa dhuvaM kujjA tavayaraNaM NAgajutto vi 01-AcArya kahai haidekho jAkai niyamakari mokSa honI hai ara cyAra jJAna mati, zruti, avadhi, manaHparyaya inikari yukta hai aisA tIrthaMkara hai so bhau tapazcaraNa kara hai, aise nizcaya kari jAni jJAna kari yukta hoteM bhI tapa karanA yogya hai| jainendra siddhAnta koza bhA0 2-46
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa 2. tapake upadezakA kAraNa bha.A./111,237-241 punamakAridajoggo samAdhikAmo tahA maraNakAle / ga bhavadi parIsahaso visayahaparammUho jIvo |11| so nAma bAhirayo jeNa maNo dukhaM pa udi jaina yasa jAyadi jeNa ya jogA Na hAyaMti / 236 / bAhirataveNa hodi hu sannA suhasIladA pariccattA / sannihida ca sarIraM Thavido appA ya saMvege | 237 // yadi pUrva kAlameM tapazcaraNa nahIM kiyA hoya to maraNa kAla meM samAdhiko icchA karatA huA bhI parISahoMko sahana nahIM karatA hai, ataH viSaya sukho meM Asakta ho jAtA hai / 161 / jisa tapake AcaraNase mana duSkarmake prati pravRtta nahIM hotA hai, tathA jisake AcaraNase abhyantara prAyazcittAdi tapoM meM zraddhA hotI hai jisake AcaraNa se pUrva ke dhAraNa kiye hue kA nAza nahIM hotA hai, usI tapakA anuSThAna karanA yogya hai | 236 / tapase sampUrNa sukha svabhAvakA tyAga hotA hai / bAhya tapa karane se zarIra saksenAke upAyakI prApti hotI hai aura AtmA saMsArabhIrutA nAmaka guNameM sthira hotA hai (bha.A./mU./ 113) (bha.A./ sU. 185) / mo.pA./62 subhAvidaM gANaM he jAye vizassadi tanhA jahAvalaM joI appA dubakhehi bhAvae / 62 / jo sukhakari bhAyA huA jJAna hai so upasarga parISahAdika kari dukha upaja naSTa ho jAya hai tAne yaha upadeha hai jo yogI dhyAnI muni hai so tapazcaraNAdike kaSTa dukhasahita AtmAkU bhAve / ( sa. rA. / mU0 / 102 ) ( jJA0 / 32 / 102 / 334 ) / = ana dha./7/1 jJAto'pi tRpyAra nApnoti ttpdm| tatastasi dvaye dhIrastapastapyeta nityazaH |1| tatvoMkA jJAtA honepara bhI, vItarAgatA vinA anantacatuSTaya rUpa parama padako prApta nahIM ho sakatA / ata bItara tAkI siddhi ke artha dhIra vIra sAdhuoMko tapakA nitya hI saMcaya karanA cAhie / 3 tapako rApa kahanekA kAraNa rA. vA /6/16/20-21/619 / 39 yathAgni saMcitaM tRNAdi dahati tathA karma mithyAdarzanAdyarjitaM nirdahatIti tapa iti nirucyate // 20 // dehendri yatApAdvA / 211- jaise agni saMcita mAvi indhanako bharama kara detI hai usI taraha anadAnAdi arjita mithyAdarzanAdi karmoMkA dAha karate hai tathA deha aura indriyoMkI viSaya pravRtti rokakara unheM pA dete haiM ataH ye tapa kahe jAte hai / - 4 tapase valakI vRddhi hotI hai = dha. 6/4, 1,22/06/1 AghAdAuA vi chammAsonavAsA caiva hoMti, tara kisIdo khi Na tapomayuppaNNaviriyaMtarAima samANaM tanmateva maMdIcyAsAdAvedanI bodavANamesa niyamo tatha tvirohaado| prazna- aghAtAyuSka bhI chaha mAsa taka upavAsa karanevAle hI hote haiM, kyoMki isake Age saMkleza utpanna ho jAtA hai ? uttara-... pake mala utpanna hue vIryAntarAyake kSayopazama saMyu tathA usake balase hI asAtAvedanIyake udayako manda kara cukanenAle ke lie yaha niyama nahIM hai kyoMki unameM isakA virodha hai| 5. sapa nirjarA va saMvarakA kAraNa hai va sU./1/2 tapasA nirjarA ca // 3 // tapase saMbara aura nirjarA hotI hai| rA. vA./8/23/7/584 para uddhRta - kAyamaNo ciguto jo tavasA cede aNeyavihaM / so kamma NijjarAe vipulAe baTTade maNussotti / kAya. mana aura vacana guptise yukta hokara jo aneka prakArake tapa karatA hai vaha manuSya mila karma nirjarAko karatA hai| 362 4. tapake kAraNa va prayojanAdi na. vi./mU./1/4/330 sapasaraca prabhAvega nirjIoNrma karma jAyate / 54tapake prabhAva se karma nirjIrNa ho jAte haiM / de0 nirjarA/2/4 [ tapa nirjarAkA hI nahIM saMvarakA bhI kAraNa hai / ] / 6. tapa dukhakA kAraNa nahIM AnandakA kAraNa hai sa. vA./34 AtmadehAntarahAnajanitAdvAdaniSutaH tapasA duSkRtaM ghoraM bhuJjAnospi na vidyate / 34 - Atma aura zarIrake bheda-vijJAnase utpanna hue Anandase jo Anandita hai vaha tapake dvArA udayameM lAye hue bhayAnaka duSkarmo ke phalako bhogatA huA bhI khedako prApta nahIM hotA hai| i. u. / 48 nohara karmendhanamanArata na pAsI vidyate yogI bahidu kheSvacetana. |4| vaha paramAnanda sadA AnevAlI karma rUpI IMdhanako jalA DAlatA hai| usa samaya dhyAna magna yogI ke bAhya padArthoMse jAyamAna dukhoMkA kucha bhI bhAna na honeke kAraNa koI kheda nahIM hotaa| zA./22/40/224 parAntara vijnyaansudhaasyndaabhinnditH| ni tapaH kurvapi klezaiH zarIraje 48 bhedavijJAnI muni AtmA aura parake antarbhedI vijJAnarUpa amRtake vegase AnandarUpa hotA huA va tapa karatA huA bhI zarIrase utpanna hue kheda nalezAdise lina nahIM hotA hai 1851 7. tapakI mahimA bha.A./mU / 1472-1473 taM Natthi jaM Na labbhai tavasA sammaM karaNa purisassa / aggIya taNaM jalio kammataNaM Dahadi ya tavaggI | 1472 // sammaM kadassa aparissassa Na phalaM tavassa baNNedu / koI asthi samadhye vijayAsaha 11473 // nirdoSa pase jo prAna hogA aisA padArtha jagasameM hai nhiiN| arthAta puruSako sarva uma padArthoM kI prApti hotI hai jaise prati agni tumako jAtI hai vaise taparUpa agnikarma rUpa tRNako jalAtI hai / 1472 | uttama prakAra se kiyA gayA aura karmAsrava rahita tapakA phala varNana karanemeM jisako hajAra jihA hai aisA bhI koI zeSAdi deva samartha nahIM hai| (bha.A./ mU./ 1450-1405) / 1 tapasyena kurala0/20/0 yathA bhavati tauNAgnistaye yojjvalAca yathAkaSTaM mamazuddhistathaiva hi soneko jisa Aga pa hai vaha jitanI hI teja hotI hai, sonekA raMga utanA hI adhika ujjvala nikalatA hai| ThIka isI taraha tapasvI jitane hI bar3e kaSToMko sahatA hai usake utane hI adhika Atmika bhAva nirmala hote haiN| ArAdhanA sAra/7/26 nikAcitAni karmANi tAvadbhasmavanti na / yAvaracanepomahine dIpyate 109 - nikAcita karma taba taka bhasma nahIM hote haiM, jaba taka ki pravacanameM kahI gayI tapa rUpI agni dIpta nahIM hotI hai| rAvA./1/6/20/5/11/22 tapaH sarvArthasAdhanam tata eva yaH saMjA yante / tapasvibhiradhyuSitAnyeva kSetrANi loke tIrthatAmupagatAni / yasya na vidyate sa vRkSyate muvanti sarve guNAH nAsau munati saMsAram / tapase sabhI arthokI siddhi hotI hai| isase RddhiyoMkI prApti hotI hai| tapasviyoMkI caraNarajate pavitra sthAna hI tIrtha bane haiN| jisake tapa nahIM vaha tinake se bhI laghu haiM / use saba guNa choDa dete hai vaha saMsArase mukta nahIM ho sakatA / / DA. anu / 994 ina sahajAda ripuna vijayate prakopAdikAda, guNAH pariNamanti yAnabhirapyayaM vaassyti| purazca puruSArthasiddhiraci rAsvayaM thAyinI, narona ramate kathaM tapasi sApahAriNi / 194 - isake atirikta vaha tapa isI lokameM kSamA, zAnti, evaM viziSTa Rddhi Adi durlabha guNoM ko bhI prApta karAtA hai| vaha cU~ki paralokamokSa puruSArtha ko siddha karAtA hai ataeva vaha paraloka meM bhI hitakA jainendra siddhAnta koza =
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa sAdhaka hai| isa prakAra vicAra karake jo vivekI jIva haiM ve ubhayalokake santApako dUra karane vAle usa tapameM avazya pravRtta hote haiM // paM. vi./1/16-100 kaSAyaviSayoparataskarIgo 363 haThAt tapaH bhoyato durjayA ato hi nirupadravazyarati tena dharmazriyA yatiH samupalakSitaH pathi vimuktipuryAH sukham // 66 // mithyAvAderyadiha bhavitA magna tapobhyo jAtaM tasmAdakakaNikeke sarvAndhinorA stokaM tena prabhavamakhilaM kRcchrAsan naratye yadya tarhi svalati tadahI kA kSatijoMya te syAt // 100 // jo krodhAdi kaSAyoM aura paMcendriya viSayoMrUpI udbhaTa evaM bahuta se coroMkA samudAya baDI kaThinatAse jItA jA saktA hai vaha cUMki taparUpI subhaTake dvArA malapUrvaka sAhita hokara naSTa ho jAtA hai| atapana usa tapase tathA dharmarUpI lakSmIse saMyukta sAdhu muktirUpoM nagarIke mArga meM sama prakArakI vighna-bAdhAoMse rahita hokara sukhapUrvaka gamana karatA hai || do midhyAtva Adike nimittase jo to dukha prApta honevAlA hai usakI apekSA rUpase utpanna honevAlA dukha itanA alpa hotA hai ki samudrake sampUrNa jalakI apekSA usakI eka bUMda hotI hai| usa tapase saba kucha AvirbhUta ho jAtA hai| isalie he jIva kase prApta honevAlI manuSya paryAya prApta honepara bhI yadi tuma tapase bhraSTa hote ho to phira tumhArI kauna-sI hAni hogii| arthAta sama suTa jAyegA // 100 // ! 5. zaMkA samAdhAna 1. devAdi padakI prAsikA kAraNa tapa nirjarAkA kAraNa kaise rA. bA./1/3/4-5/213 tapaso'havAbhAva iti ceda na; ekasyAnekakAryArambhadarzanAt // 4 // guNapradhAnaphalopapattervA kRSImada // 5 // yathA kRSIvalasya kRSikriyAyAH palAlazasyaphakhaguNapradhAnAbhisaMbandha tathA munerapi taparikrayAyAM pradhAnopasarjanAbhyudayaniyamaphalAbhisaMbandho'bhisandhinazAha veditapaH- praznatapa devAdi sthAnoMkI prAptikA kAraNa honese nirjarAkA kAraNa nahIM ho sakatA 1 uttara - eka kAraNase aneka kArya hote hai / jaise eka ho agni pAka aura bhasma karanA Adi aneka kArya karatI hai| athavA jaise kisAna mukhyarUpase dhAnya ke lie khetI karatA hai. payAta to use yoM hI mila jAtA hai / usI taraha mukhyata tapa kriyA karmakSaya ke lie hai, abhyudayakI prApti to payAlakI taraha AnuSaMgika hI hai, gauNa hai| kisIko vizeSa abhiprAyase usakI sahaja prApti ho jAtI hai| 2. dukha pradAyaka tabase to asAtAkA Asrava honA cAhie rA. mA./6/12/16-20/129/16 sthAdetat-yadi duHkhAdhikaraNamA nanu nAgnyalocAnazanAditapa karaNaM duHkhaheturiti tadanuSThAnopadezanaM svatIrtha karasya tadavizeSe khAnAnadyA va spAyuta riti tanna kiM kAraNam / yathA aniSTasaMparkA dveSotpatau khopatiH na tathA mAhyAbhyantaratapapravRttI dharmadhyAnapariNatasya yateranazanakezanAdikaraNakAraNApAditakAyasleze'sti dveSasaMbhayaH tasmAnnAsayandho'sti kobhAvAveze hi sati svadukhA dInAM pApAlana hetumiSTa' na kevalAnA ...tathA anArasAMsArikajAtijarAmaraNavedanA jighAMsAM pratyAgUrNo yati tadupa ye pravartamAna' svaparasya duHkhAdihetutve satyapi krodhAdyabhAvAt pApasyAbandhaka' / - prazna- yadi dukhake kAraNo se asAtAvedanIyakA Asrava hotA hai| to nagna rahanA kezalu cana aura anazana Adi tapokA upadeza bhI 6. tapadharma, bhAvanA va prAyazcita nirdeza dukhake kAraNoMkA upadeza huA uttara kodhAdike Avezake kAraNa dveSapUrvaka honevAle sva para aura ubhayake dukhAdi pApAsrava ke hetu hote hai na ki svecchA se AtmazuddhayarthaM kiye jAnevAle tapa Adi / jaise aniSTa dravyake samparka se dveSapUrvaka dukha utpanna hotA hai usa taraha bAhya aura abhyaMtara tapakI pravRttimeM dharma dhyAna pariNata munike anazana kezacanAdi karane yA karAnemeM dveSako sambhAvanA nahIM hai ataH asAtAkA bandha nahIM hotA / anAdi kAlIna sAMsArika janma maraNakI vedanAko nAza karanekI icchAse tapa Adi upAyoMmeM pravRtti karanevAle yati ke kAryoMne svapara-ubhaya dukhahetutA dIkhanepara bhI krodhAdi na honeke kAraNa pApakA bandhaka nahIM hotaa| (sa. si. / 6 /11/326/6 ) 3. tapase indriya damana kaise hotA hai bhA/va/100/406/5 nanu cAnazanAdI pravRtasyAhAradarzane tahAta zravaNe tadAsevAyA cAdaro nitAntaM pravartate tato'yuktamucyate sapobhAvanayA dAntAnIndriyANIti / indriya viSaya rAgakopapariNAmAnAM karmAsahetutayA ahitatvaprakAzanaparijJAnapuraHsaratapobhAvanayA viSayasukha parityAgAtmakena anazanAdinA dAntAni bhavanti indri yANi / puna puna sevyamAnaM viSayasukhaM rAgaM janayati / na bhAvanAntarAntarhitamiti manyate / prazna- upavAsAdi tapoMmeM pravRtta hue puruSako bAhArake darzanase aura usakI kathA sunanese, usako bhakSaNa karanekI icchA utpanna hotI haiM / ataH tapobhAvanAse indriyoMkA damana hotA hai| yaha kahanA ayogya hai ? uttara- indriyoM ke iSTAniSTa sparzAdi viSayoMpara AtmA rAgI aura dveSI jaba hotA hai taba usake rAga dveSa pariNAma karmAgamana ke hetu banate haiN| ye rAga jIvanakA ahita karate haiM, aisA samyagjJAna jIvako batalAtA hai| samyagjJAna yukta tapobhAvanA jo ki viSaya sukhoMkA zyAgarUpa aura anazanAdi rUpa hai. indriyoMkA damana karatI hai| puna 'puna viSaya sukhakA sevana karane se rAga bhAva utpanna hotA hai parantu tapobhAvanAse jaba AtmA susaMskRta hotA hai taba indriyoM viSaya sukhakI tarapha daur3atI nahIM haiN| 6. tapadharma, bhAvanA va prAyazcita nirdeza 1. zaktitastava bhAvanAkA lakSaNa sa.si./1/24/238/12 anigUhitavIryasya mArgAvirodhi kAyamalezastupa zaktiko na chipAkara mokSamArga ke anukUla zarIrako naleza denA yathAzakti tapa hai (bhA. pATo77-221) cA sA/24) rA.vA./6/24/0/526/30 zarIramidaM duHkhakAraNamanityamadyuci, nAsya yogavidhinA paripoSo yukta azucyapIda guNaratnasaMcayopakA roti viSaya viniyataviSayamukhAbhiSvaGgasya svakArya prabhUta kamiva niyujjAnasya yathAzakti mArgAvirodhi kAyaklezAnuSThAnaM tapa iti nishciiyte| apanI zaktiko nahIM chipAkara mArgAvirodhI kAyaklezAdi karanA tapa hai| yaha zarIra dukhakA kAraNa hai, azuci hai, kitanA bhI bhoga bhogoM para isakI vRddhi nahIM hotii| yaha azuci hokara bhI zItamata Adi guNoM ke saMcayameM AtmAkI sahAyatA karatA hai yaha vicArakara viSaya virakta ho Atma kArya ke prati zarIrakA naukara kI taraha upayoga kara lenA ucita hai| ata mArgAvirodhI kAyaklezAdi karanA yathAzakti tapa bhAvanA hai / 2. eka zaktitastapameM hI 15 bhAvanAoMkA samAveza gha. 8/3. 41/86/11 jahAthAmatave sayalasesatitthayarakAraNANa saMbhavAdo, jado jahAthAmo NAma oghabalassa dhIrassa NANadaM saNakalidassa hodi para savidAdoSamabhAvo, tahA sarva rasa bgnnhaattiido|" prazna- zaktitastapameM zeSa bhAvanAe~ kaise jainendra siddhAnta koza = =
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa Rddhi 364 tamaka saMbhava haiM / uttara-yathAzakti tapameM tIrtha kara nAmakarma ke bandhake sabhI zeSa kAraNa sambhava hai, kyoki, yathAthAma tapa jJAna, darzanase yukta sAmAnya balavAna aura dhIra vyaktike hotA hai, aura isalie usame darzanavizuddhatAdikoMkA abhAva nahIM ho sakatA, kyoMki aisA honepara yathAthAma tapa bana nahIM sktaa| 3. tapaprAyazcittakA lakSaNa dha.8/5,4,26/69/5 khavaNAyaM vilaNi viyaDi na purimaMDaleyaTThANANi tavo NAma |upvaas, AcAmla, nivikRti, aura divasake pUrvArdha meM ekAsana tapa (prAyazcitta) hai| cA, sA /142/5 savvAdiguNAlaMkRtaina kRtAparAdhenopavAsaikasthAnAcAmlanirSikRtyAdibhiH kriyamANaM tapa ityucyte| jo zArIrika va mAnasika bala Adi guNoMse paripUrNa hai, aura jinase kucha aparAdha huA hai aise muMni upavAsa, ekAsana, AcAmla Adike dvArA jo tapazcaraNa karate hai use tapa prAyazcitta kahate haiN| sa. si./6/22/440/8 anazanAvamaudaryAdilakSaNaM tpH| = anazana, avamaudarya Adi karanA tapa prAyazcitta hai| (rA. vA./9/22/7/621/26 ) / tapa Rddhi-de0 Rddhi/5 / tapana-1.tIsare narakakA tIsarA paTala-denaraka/4/11 2 vidyutbha gajadanta kA kUTa tathA deva-de0 loka/ 3. rucaka parvata kA kUTa-de loka/5/13 / tapanatApi-AkAzopapanna deva-de0 deva/II/3 // tapanIya-1. mAnuSottara parvatastha eka kUTa -de0 loka/5/10 / 2. saudharma svargakA 1vaoN paTala va indraka-de0 svarga/1/3 / tapa prAyazcitta-de0 tp/6| tapamada-de0 mada / tapavidyA-de0 vidyaa| tapavinaya-de0 viny/1| tapasvIra ka. zrA./10viSayAzAvazAtIto nirArambho'parigrahaH / jJAnadhyAnataporaktastapasvI sa prazasyate / 10 / - jo viSayoMkI AzAke vazase rahita ho, caubIsa prakAra ke parigrahase rahita aura jJAna-dhyAna napameM lavalIna ho, vaha tapasvI guru prazaMsAke yogya hai| sa.si./124/442/8 mahopavAsAdyanuSThAyI tpsvii| -mahopavAsAdikA anuSThAna karanevAlA tapasvI kahalAtA hai / (rA.vA./6/24/5/623); (cA.sA./151/1) tapAcAra-de0 AcAra / tapArAdhanA-de0 aaraadhnaa| tapita-tIsare narakakA dvitIya paTala-de0 naraka/5/11 / taponidhi vrata-isa vratakI do prakAra vidhi varNana kI gayI hai -bRhada va lghu| bRhavidhi-ha.pu./34/12-65 1 upavAsa, 1 grAsa, 2 grAsa / isI prakAra eka grAsa vRddhi kramase sAtaveM dina 7 graas| ATha dinoMkA yaha krama 7 bAra dohraaeN| pIchese antameM eka upavAsa kareM aura agale dina paarnnaa| yaha 'sapta sapta' tapo vidhi hii| isI prakAra aSTama aSTama, navama navama Adi rUpase dvAtriMzata dvAtriMzat (32-32) paryaMta krnaa| jetavIM tapa vidhi ho utane hI grAsa taka vRddhi kare, aura utanI hI bAra kramako dohraaye| isa prakAra karate karate saptama saptamake (Ex7)+1-57 dina; aSTama aSTamake (EXE)+1-73 dina; navama navamake (10x4)+111 dina"dvAtrizattama dvAtriMzattamake (33432)+1=1057 dina / laghuvithi-ha.pu./34/12-15 uparoktavava hI vidhi hai| antara kevala itanA hai ki yahA~ upavAsa kA grahaNa na krne| kevala grAsoMkA vRddhikrama grahaNa krnaa| tapo bhAvanA-de0 bhAvanA/1 / tapozuddhi vrata-ha.pu./34/100 mantra-2,1,115.1,1+16,30,10, 1,2,1 / vidhi-anazanake 2, avamaudaryakA 1, vRti parisaMkhyAnakA 1; rasaparityAgake, vivikta zayyAsanakA 1; kAyaklezakA 1: isa prakAra bAhya tapake 11 upavAsa / prAyazcittake 16, vinayake 30, vaiyAvRttike 10, svAdhyAyake vyutsargake 2; dhyAnakA 1: isa prakAra antaraMga tapake 67 upavAsa / kula-78 upavAsa bIcake 12 sthAnoM meM eka paarnnaa| tapta-1. prathama narakakA navA~ paTala-denaraka/6/11 tathA ratnaprabhA 2. tRtIya pRthivIkA prathama paTala-de0 naraka/ tathA loka/2/8 / taptajalA-pUrva videhakI eka vibhaMgA nadI-de0 lok/5/8| taptatapta Rddhi-de0 Rddhi / tama-sa.si./5/25/266/8 tamo dRSTipratibandhakAraNaM prakAzavirodhi / =jisase dRSTi meM pratibandha hotA aura jo prakAzakA virodhI hai vaha tama kahalAtA hai| (rA.vA./5/24/15/486/7); (ta.sA./2/68/161); (dra.saM /16/53/11) rA. vA./5/24/1/485/14 pUrvopAttAzubhakarmodayAta tAmyati AtmA, tamyate'nena, tamanamAtra vA tamaH / -pUrvopAtta azubhakarmake udayase jo svarUpako andhakArAvRta karatA hai yA jisake dvArA kiyA jAtA hai, yA tamana mAtrako tama kahate haiN| tamaHprabhA-kSaNa va nAmakI sArthakatA sa.si./3/1/201/8 tama prabhAsahacaritA bhUmistama prbhaa.| = jisakI prabhA andhakArake samAna hai vaha tama prabhA bhUmi hai| (ti.paM./2/21); (rA.vA/3/1/3/156/16) rA.vA./3/1/4-6/156/21 tamaH prabheti viruddhamiti cet, na; svAtmaprabhopapatte pahA...na dIptirUpaiva prabhA dravyANa svAtmaiva mRjA prabhA yarasaMnidhAnAt manuSyAdInAmayaM saMvyavahAro bhavati snigdhakRSNabhramidaM rUkSakRSNaprabhAmida miti, tatastamaso'pi svAtmaiva kRSNA prabhA astIti nAsti virodhH| bAhyaprakAzApekSA seti ceta; avizeSaprasaGgaH syAt / anAdipAriNAmikasaMjJAnirdazAdvA indragopavata / / bhedarUDhizabdAnAmagamakatvamavayavArthAbhAvAditi cetaH naH sUtrasya pratipAdanopAyatvAt / -prazna-tamaH aura prabhA kahanA yaha viruddha hai ? uttara-nahIM; tamakI eka apanI AbhA hotI hai| kevala dIptikA nAma hI prabhA nahIM hai, kintu dravyoMkA jo apanA vizeSa vizeSa salonApana hotA hai, usIse kahA jAtA hai ki yaha snigdha kRSNaprabhAvAlA hai, yaha rUkSa kRSNa prabhAvAlA hai| jaise-makhamalI kIr3ekI 'indragopa' saMjJA rUDha hai, isameM vyutpatti apekSita nahIM hai / usI taraha tamaHprabhA Adi saMjJAe~ anAdi pAriNAmikI rUDha samajhanI cAhie / yadyapi ye rUDha zabda haiM phira bhI ye apane pratiniyata arthoMko rakhatI hai| * tamaHpramA pRthivIkA AkAra va vistArAdi -de. nrk/5/11| * tama.prabhA pRthivIkA nakazA-0 loka/2/11 * apara nAma mghvaa-denrk/5| tamaka-1. caturtha narakakA paMcama paTala-de0 naraka/1/112.pA~caveM narakakA pahalA padala-de. naraka/5/11 / jainendra siddhAnta koza
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ tamakA 365 tAra tamakA-cauthe narakakA pA~cavA paTala-de0 nrk/5/11|| 3. tarkau para samayakI mukhyatAse vyAkhyAna hotA hai tamasA-bharatakSetra AryakhaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / dra. saM./TI/44/162/4 tarke mukhyavRttyAparasamayavyAkhyAnaM / =tarkameM tamisra-1. pAMcaveM naraka kA pAMcavAM paTala-de. nrk/5/11| mukhyatAse anya matoMkA vyAkhyAna hotA hai| 2. vijayAdha parvata kI guphA-de loka/3/11 4. anya sambandhita viSaya * matijJAnake tarka pratyabhijJAna Adi meda va inakI utpattikA tamo-pA~caveM narakakA pahalA paTala-de0 nrk/||11 krm| -de0 matijJAna/3 tamora dazamI vrata-vratavidhAna saM./pR. 130 'tambola dazami vrata- * Agama pramANameM tarka nahIM cltaa| -de0 Agama/6 ko yaha bora, daza supAtrako deya tamora / ' (yaha vrata zvetAmbara va * Agama sutarka dvArA bAdhita nahIM hotaa| --de0 Agama/5 sthAnakavAsI AnAyame pracalita hai|) * Agama viruddhatarka tarka hI nhiiN| -de0 Agama/ tarka-kA lakSaNa * tarka Agama va siddhAntoMmeM antara / -de0 paddhati tatvArthAdhigamabhASya/1/15 IhA, UhA tarkaH parIkSA vicAraNA jijJAsA * svabhAvameM tarka nahIM cltaa| -de0 svabhAva/2 ityanAntaram / = IhA, UhA, tarka, parIkSA, vicAraNA aura jijJAsA jita-kAyotsargakA eka aticAra -de0 vyutsarga/ yaha sana zabda eka arthavAle hai| zlo. bA./3/1/13/116/268/22 sAdhyasAdhanasaMbandhAjJAnavivRttirUpe talavara-tri. sA./TI./683 talavara kahiye koTavAla / sAkSAta svArtha nizcayane phale sAdhakatamastakaH / = sAdhya aura sAdhana- tAtparyavRtti-isa nAmakI kaI TIkAe~ upalabdha haiM-1. A0 ke avinAbhAvarUpa sambandhake ajJAnakI nivRti karanA rUpa svArtha abhayanandi (I0 630-650) kRta tattvArtha sUtrako TokA; 2. A0 nizcayasvarUpa avyavahita phalako utpanna karanemeM jo prakRSTa upakAraka vidyAnandi kRta aSTa sahasrokI laghu samantabhadra (I0 1000) kRta vRtti; hai, use tarka kahate hai| 3. AcArya jayasena (I0 za011-12) kRta samayasAra, pravacanasAra va pa.mu./3/11-13 upalambhAnupalambhanimittaM byAptijJAnamUhaH 111 // idama paMcAstikAyako ttiikaaeN| sminsatyeva bhavatyasati na bhavatyeveti c|12|| yathAgnAveva dhUmastadabhAve tAdAtmya saMbandha-sa.sA./33/17,61 agneruSNaguNenaiva ma bhavatyeveti ca / 13 / - upalabdhi aura anupalabdhikI sahAyatAse saha honevAle vyAptijJAnako tarka kahate haiM, aura usakA svarUpa hai ki tAdAtmyalakSaNasabandhaH // 57 yatkila sarvAsvapyavasthA yadAtmaisake hote hI yaha hotA hai isake na hote hotA hI nahIM, jaise katvena vyApta bhavati tadAtmakatvavyAptizUnyaM na bhavati tasya taiH saha tAdAtmyalakSaNasaMbandhaH syAt / agni aura uSNatAke sAtha tAdAtmya agnike hote hI dhuA~ hotA hai aura agnike na hote hotA hI rUpa sambandha hai|57| jo nizcayase samasta hI avasthAoM meM yadanahIM hai| Atmakapanese arthAt jisa svarUpapanai se vyApta ho aura tad-AtmakanyA. dI./3/615-16/62/1 vyAptijJAnaM tarka. / sAdhyasAdhanayorgamya panekI arthAta usa svarUpapanekI vyAptise rahita na ho usakA unake gamakabhAvaprayojako vyabhicAragandhAsahiSNuH saMbandhavizeSo vyAptira sAtha tAdAtmya lakSaNa sambandha hotA hai| vinAbhAva iti ca vypdishyte| tatsAmAkhalvagnyAdi dhUmAdiraiva gamayati na tu ghaTAdi; tadabhAvAt / tasyAzcAvinAbhAvApara- tApa-sa.si./6/11/326/1 parivAdAdinimittAdAvilAntaHkaraNasya nAmnyAH vyApteH; pramitau yatsAdhakatama tadidaM tArakhyaM pramANami- tIvAnuzayastApaH / -apavAda Adike nimittase manake khinna hone tyarthaH |...ytr yatra dhUmavattvaM tatra tatrAgnimattvamiti / -vyAptike para jo tIvra anuzaya santApa hotA hai, vaha tApa hai| (rA.vA./5/11 jJAnako tarka kahate haiN| sAdhya aura sAdhanameM gamya aura gamaka (bodhya 13/11) / aura bodhaka) bhAvakA sAdhaka aura vyabhicArIkI gandhase rahita syA.ma./32/342/ para uddhRta zlo0 3 jIvAibhAvavAo baMdhAipasAigo jo sambandha vizeSa hai, use vyApti kahate haiN| usoko avinAbhAva idaM taavo| jIvoMse sambaddha dukha aura bandhako sahanA karanA bhI kahate haiN| usa vyAptike honese agni Adiko dhUmAdika hI tApa hai| janAte haiM, ghaTAdika nhiiN| kyoMki ghaTAdikakI agni Adike sAtha vyApti nahIM hai| isa avinAbhAva rUpa vyAptike jJAnameM jo tApana- tIsare narakakA cauthA paTala- de0 nrk/5/15|| sAdhakatama hai vaha yahI tarka nAmakA pramANa hai| ...udAharaNa-jahA~ mahA~ dhUma hotA hai vahA~ vahA~ agni hotI hai| tApasa-1. eka vinayavAdI-de0 vainayika; 2. bharatakSetra pazcima syA. ma./28/321/27 upalambhAnupalambhasabhavaM trikAlIkali tasAdhya sAdhanamabandhAdyAlambanamidamasmin satyaiva bhavatItyAdyAkAra saMvedana Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / mUhastarkAparaparyAyaH / yathA yAvAn kazcid dhUmaH sa sarvo bahnau tApI-bharata kSetrastha AryakhaNDakI eka nadI-de. manuSya/4 / satyeva bhavatIti tasminnasati asau na bhavatyeveti vaa| - upalambha tAmasa dAna-de0 dAna / aura anupalambhase utpanna tIna kAlameM honevAle sAdhya sAdhanake tAmila veda-elAcArya (aparanAma kundakunda) dvArA racita kuralasambandha Adise honevAle, isake honepara yaha hotA hai, isa prakArake jJAnako Uha athavA tarka kahate haiM jaise-agnike honepara hI dhUma kAvyakA aparanAma hai| hotA hai, agnike na honepara dhUma nahIM hotA hai| tAmraliptI-vartamAna tAmralaka ngr| suhma dezakI rAjadhAnI thI 2. tarkAmAsakA lakSaNa (ma.pu./pra.46/paM. pnnaalaal)| pa. mu./6/10/55 asaMbaddha tajjJAnaM tarkAbhAsaM // 10 // =jina padArthoMkA tAmrA-pUrva AryakhaNDastha eka nadI-de0 mnussy/4| ApasameM sambandha nahIM unakA sambandha mAnanA tarkAbhAsa hai| tAra-caturtha narakakA tRtIya paTala-de0 nrk/5/11|| jainendra siddhAnta koza
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ tAraka tAraka 1, pizAca jAtIya vyantara devoMkA eka bheda--de0 pizAcaH 2. ma. pu. / 58 /63 bharata kSetrake malaya dezakA rAjA vindhyazakti thA / cirakAla taka anekoM yoniyome bhramaNakara vartamAna bhava meM dvitIya pratinArAyaNa huaa| 1 vizeSa [paricaya- de0 zalAkApuruSa / 5; 3. pA. 5/10/65 - arjuna (rANDava) kA ziSya evaM mitra thaa| manavAsa ke samaya sahAyavaname duryodhana dvArA caDhAI karanepara apanA zaurya pragaTa kiyA / tAre- 1. tAroMke nAma upalabdha nahIM hai vi.pa./0/32 saMpahi kAlasegaM tArANAmANaM paritha uvadekho.. 1321- isa samaya kAla vazase dvArAoMke nAmakA upadeza nahIM hai| 366 * tArAoMkI saMkhyA, bheda va unakA lokarme avasthAna -30 yoSideva tAla pralaMba bha.A./vi./1123/1130/11 tAlazabdo na taruvizeSavacanaH kiMtu vanaspatyekadezastaruvizeSa upalakSaNAya vanaspatInAM gRhItaM pralambaM dvividhaM samvaM kandamUlaphalAkhyaM bhUmyanupravezi kandamUlam aGkuraNApatrANi asammAnitasya pra tAlapralamba vanaspateraGkurAdikaM ca labhyata iti / = - tAla pralamba isa sAmAsika zabda meM jo tAla zabda hai usakA artha tADakA vRkSa itanA hI loka nahIM samajhate haiN| kintu vanaspatikA ekadeza rUpa jo tAr3akA vRkSa vaha ina vanaspattiyokA upalakSaNa rUpa samajhakara usase sampUrNa vanaspatioM kA grahaNa karate haiN|.... " .. 'tAla pralamba' isa zabda meM jo pralamba zabda hai usakA spaSTIkaraNa karate haiM-- pralambake mUla pralamba, agra pralambha aise do bheda hai / kandamUla aura aMkura jo bhUmi praviSTa hue haiM unako mUlapralamba kahate haiM / aMkura, komala patte, phala aura kaThora patte inako agra pralamba kahate haiM / arthAta tAlapralambha ima zabdakA artha upalakSaNa se vanaspatiyoM ke aMkurAbika aisA hotA hai (, 1/1.1.1/1 para vizeSArtha) / tigiccha- niSedha parvatastha eka hada / isameM se harita va sItodA nadiyA~ nikalatI haiN| dhRtidevI isameM nivAsa karatI haiM / -- de0 loka/1/8 / tittiNadA-titiNadA aticAra sAmAnya-30 aticAra / 1 timisra - 1. . vijayArdha parvatakI kUTa tathA deva - de0 loka /5/4 | 2. pA~cave narakakA pA~ca paTa0 naraka/3/11 tiraskAriNI- eka vidyA- de0 vidyA / tiruttakka tevara gadya cintAmaNi, chatra cUr3AmaNi va jIvandhara campU ke AdhAra para racita jIvaka cintAmaNi / samaya-- I za 7 / (tI./4/313) / * tiyaMca- pazu, pakSI, kITa, pataMga yahA~ taka ki vRkSa, jala, pRthivI, va nigoda jIva bhI tica kahalAte hai| ekendriya paMcendriya paryanta aneka prakArake kucha jalavAsI kucha thalavAsI aura kucha AkAzacArI hote haiN| inameM se asaMhI paryantamasammUmi va midhyAdRSTi hote haiM / parantu saMjJI tica samyaktva va dezavrata bhI dhAraNa kara sakate hai| tiyaMcoMkA nivAsa madhya lokake sabhI asaMkhyAta dvIpa samudroMmeM hai / itanA vizeSa hai ki aDhAI dvIpase Ageke sabhI samudroM meM jala ke atirikta anya koI jIva nahIM pAye jAte aura una dvIpoMmeM vikalatraya nahIM pAye jAte / antima svayambhUramaNa sAgarameM avazya saMjJI paMcendriya tiryaMca pAye jAte hai| ataH yaha sArA madhyaloka tiryaka loka kahalAtA hai / ng 1 2 3 4 * * * * 2 1 * re 4 5 8 bheda va lakSaNa tiryaca sAmAnyakA lakSaNa / jalacarAdikI apekSA tiryathoka bheda / garbhanAdikI apekSA ticoke bheda / mArgaNAkI apekSA tiryayakibheda / jIva samAsoMkI apekSA tiryacoMke bheda / 21 12 sammUmitirvaca / mahAmatsyakI vizAla kAya / bhogabhUmiyA tiryaMca nirdeza / - de0 jIva samAsa / 30 sammUrcchana / - de0 sammUrcchana / -30 bhUmi tiryoM meM samyaktva va guNasthAna nirdeza va zaMkAe~ tigati samyaktvakA svAmitva aupazamikAdi samyakkA svAmitva / tiyaMca -de0 samyagdarzana / IV/ janma pazcAt samyaktvagrahaNakI yogyatA / -de0 samyagdarzana /LV/2/ janmake pazcAt saMyama grahaNakI yogyatA -de0 saMyama / 2 | virya coge guNasthAnoM kA svAmitva / gati - agatike samaya samyaktva va guNasthAna / - de0 janma / 6 / strI, puruSa va napuMsakavedI tiryaMcoM sambandhI / - de0 veda / kSAyika samyagdRSTisaMyatAsaMyata manuSya hI hoya tiryaca nahIM / tirvaca saMyatAsaMyatoM meM zAyika samyaktva kyoM nhiiN| tiryaJcanImeM kSAyika samyaktva kyoM nahIM / aparyApta tirvacinI samyaktva kyoM nhiiN| paryAptA tiryaca / - de0 paryApti / aparyApta tiryaMcoMmeM samyaktva kaise sambhava hai / aparyApta vicoMmeM saMyamAsaMyama kyoM nhiiN| ticAyukA bandha honepara aNuvrata nahIM hote / - de0 Ayu / 6 / -de0 3 / tiryaMcAyuke bandha yogya pariNAma / ti saMyata kyoM nahIM hote| 10 | sarva dvIpa samudroM meM samyagdRSTi va saMyatAsaMyata tiryaMca kaise 9 sambhava haiN| DhAI dvIpase bAhara samyaktvakI utpatti kyoM nhiiN| karmabhUmiyA tiryathoM meM kSAyika samyaktva kyoM nhiiN| tiryaca gatike duHkha / jainendra siddhAnta koza -30 m.pr./5/1001-137| tiryaMcoM meM saMbhava veda, kaSAya, lezyA va paryApti Adi / - de0 vaha vaha nAma 1
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ tiyaMca 367 2. tithaMcome samyaktva va guNasthAna nirdeza va zaMkAe~ kauna tiyaM ca marakara kahA~ utpanna ho aura kyA guNa prApta kare -de. jnm/6| tiryaMca gatimeM 14 mArgaNAoke astitva sambandhI 20 prruupnnaaeN| -de0 st| tiryaca gatimeM sat, saMkhyA, kSetra, parzana, kAla, antara, bhAva va alpa-bahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ -de0vaha vaha nAma / tirya ca gatimeM karmokA bandha udaya va satta prarUpaNAe~ va tatsambandhI niymaadi| -de. vaha vaha nAma / tiyacagati va AyukarmakI prakRtiyA~ke bandha, udaya, sattva prarUpaNAe~ va tatsambandhI niyamAdi / -de0 vaha vaha nAma / bhAva mArgaNAkI iSTatA tathA usameM bhI Ayake anusAra hI vyaya honekA niyama / -de0 maargnnaa| * gha./13/5,9,140/362/2 tiraH aJcanti kauTilyamiti tiryaJca / "tira.' arthAta kuTilatAko prApta hote haiM ve tiryaca kahalAte haiN| 2. jalacara AdikI apekSA tiyacoMke bheda rA, vA/3/36/5/206/30 paJcendriyA' tairyagyonaya paJcavidhAH-jalacarA', parisa, uragAH, pakSiNa , catuSpAdazceti / - paJcendriya tiryaca pA~ca prakArake hote haiM-jalacara-(machalI Adi), parisarpa (go. nakulAdi); uraga-sarpa, pakSI, aura catuSpada / paM. kA./tA. vR./118/181/11 pRthivyAdha kendriyabhedena zambUkayUkodda zakAdivikalendriyabhedena jalacarasthalacarakhacara dvipadacatu padAdipaJcendriyabhedena tiryaJco bahuprakArA' / =tiyaMcagatike jIva pRthivI Adi ekendriyake bhedase; zambUka, jUva macchara Adi vikalendriyake bhedase; jalacara, sthalacara, AkAzacara, dvipada, catuSpadAdi paJcendriyake bhedase bahuta prakArake hote haiN| 3. garbhajAdikI apekSA tiyacoMke bheda kA, A./126-130 paMcakkhA vi ya tivihA jala-thala-AyAsagAmiNo tiriyaa| patteyaM te dubihA mageNa juttA ajuttA ya / 126 // te vi puNo vi ya duvihA gabbhajajammA taheva sNmucchaa| bhogabhuvA gambha-bhuvA thalayara gaha-gAmiNo saNNI / 130 / paMcendriya tiyaca jIvoke bhI tIna bheda hai-jalacara, thalacara aura nabhacara / ina tInoM meM se pratyekake do-do bheda haiM-sainI aura asainI / 126 / ina chaha prakArake tiryacoke bhI do bheda hai-garbhaja, dUsarA sammUchima janmavAle... / 4. mArgaNAkI apekSA tiryaMcoMke bheda dha. 1/1,1,26/208/3 tiryaJcaH paJcavidhA', tiryaJca paJcendriyatiryaJca', paJcendriya paryApta tiryaJca, paJcendriyaparyAptatirazcyaH / paJcendriyAparyAptatiryaJca iti / --tiryaMca pA~ca prakAra ke hote hai-sAmAnya tiyaMca, pacendriya tiryaMca, paMcendriyaparyAptatiryaJca, paMcendriya paryApta-yonimatI, paMcendriya aparyApta-tiyaca / (go. jI./mU. 150) / tithaMca loka nirdeza tiryaMca loka sAmAnya nirdeza / tiryaMca lokake nAmakA sArthakya / 3 tiryaMca lokakI sImA va vistAra sambandhI dRSTi bhed| vikalendriya jIvoMkA avasthAna / | paMcendriya tirya coMkA avasthAna / jalacara jIvoMkA avasthAna / | karma va bhoga bhUgiyoMmeM jIvokA assthaan| -de0 bhuumi| taijasa kAyikoMke avasthAna sambandhI dRSTi bhed| -de0 kaay/2/5| mAraNAntika samuddhAtagata mahAmatsya sambandhI bheda dRSTi / ---de0 mrnn/5/6| 7 | vairI jIvoMke kAraNa vikalatraya sarvatra tiryaka loka meM | hote haiN| 2. tiryaMcoMmeM samyaktva va guNasthAna nirdeza va zaMkAe~ 1. bheda va lakSaNa 1. tithaMca sAmAnyakA lakSaNa ta. sU./4/27 aupapAdikamanuSyebhya zeSAstiyagyonAya / 27 upapAda janmavAle aura manuSyoke sivA zeSa saba jIva tiryacayoni vAle haiM / 271 gha. 1/1,1.24/gA. 126/202 tiriyaMti kuDila-bhAvaM suviydd-snnnnaannigitttthmnnnnaannaa| accaMta-pAva-bahulA tamhA tericchayA NAma / - jo mana, vacana aura kAyakI kuTilatAko prApta haiM, jinakI AhArAdi saMjJAe~ suvyakta haiM, jo nikRSTa ajJAnI haiM aura jinake atyadhika pApakI bahulatA pAyI jAve unako tiryaca kahate haiM / 12 / / (pa. saM /prA./2/ 61); ( go jI./m /148 ) / rA, vA./4/27/3/245/ tirobhAvo nyagbhAra upabAhyatva mityarthaH, tata' karmodayApAditabhAvA tiryagyo nirityAkhyAyate / tirazciyo niryeSAM te tiryagyonayaH |-tirobhaav arthAta nIce rahanA-bojhA Dhoneke lAyaka / karmodayase jinameM tirobhAva prApta ho ve tiryagyoni hai| 1.tiyaca gatimeM samyaktvakA svAmitva pa.vaM./1/1,1/sU. 156-161/401 tirikkha atthi micchAiTThI sAsaNasammAiTThI sammAmicchAiTTI asaMjadasammAiTThI saMjadAsajadA tti / 156 / evaM jAva savva dIva-samuddesu // 157 // tirikvA asaMjadasammAiTThi-hANe atthi khaiyasammAiTThI vedagasammAiTThI uvasamasammAiTThI / 158 / tirikkhA saMjadAsaMjadahANe khaiyasammAiTThI Nasthi avasesA asthi / 15 / evaM paci diyatirivA-pajjattA 160 pacidiya-tirikrava-joNiNIsu asaMjadasammAiTThI-saMjadAsaMjadaThANe khaiyasammAiTa ThI Natthi, avasesA asthi |161-tiryc mithyAvRSTi, sAsAdana samyagdRSTi, sabhyagmidhyAdRSTi, asaMyata samyagdRSTi aura saMyatAsaMyata hote haiM / 156 / isa prakAra samasta dvIpa-samudravartI tiryacoMmeM samajhanA cAhie / 157 / tiyaca asaMyata samyagdRSTi guNasthAnameM sAyika samyagdRSTi, vedaka samyagdRSTi aura upazama samyagdRSTi hote hai|1580 tiryaMca saMyatAsaMyata guNasthAname kSAyika samyagdRSTi nahIM hote hai / zeSake do samyagdarzanose yukta hote haiM / 15 / isI prakAra paMcendriya tiryaca aura paMcendriya paryApta tiyaca bhI hote haiM / 160 // yonimatI paMcendriya tiyaMcoke asaMyata samyagdRSTi aura saMyatAsaMyataguNasthAnameM kSAyika samyagdRSTi jIva nahIM hote haiN| zeSake do samyagdarzanose yukta hote hai / 161 // jainendra siddhAnta koza
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ tiyaMca 2.tiyaMcomeM samyaktva va guNasthAna nirdeza va zaMkAe~ 2. tiryaMcoMmeM guNasthAnoMkA svAmitva 3. kSAyika samyagdRSTi saMyatAsaMyata manuSya hI hote haiM tithaMca nahIM pha. vaM. 1/1,1/8.84-88/325 tirikkhA micchAidvi-sAsaNasammAiTThi asaMjadasammAidiTha- ThANe siyA pajjattA, siyA apajjattA 84 sammAmicchAiTThi-saMjadAsaMjadaTThANe-NiyamA pjjttaa|8| evaM paMcidiya-tirikkhApajjattA 86 / paMcidiyatirikva-joNiNIsu micchAiTThisAsaNasammAiTiTha-ThANe siyA pajjattiyAo siyA apajjattiyAo (85 sammAmicchAiTThi-asaMjadasammAiTThisaMjadAsaMjadaTThANe NiyamA pjjttiyaao|88 tithaMca mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, aura asaMyata samyagdRSTi guNasthAnameM paryApta bhI hote haiM aparyApta bhI hote haiN|843 tithaMca samyagmithyAdRSTi aura saMyatAsaMyata guNasthAname niyamase paryAptaka hote haiN|8| tiryaca sambandhI sAmAnya prarUpaNAke samAna paMcendriya tiryaca aura paryAptapaMcendriya tiryaca bhI hote haiN|86| yonimatI-paMcendriya-tiyaMca mithyAdRSTi aura sAsAdana guNasthAnameM paryApta bhI hote haiM aura apapti bhI hote haiM / 87 / yonimatI tiryaca samyagmidhyAdRSTi, asaMyata samyagdRSTi aura saMyatAsaMyata guNasthAnameM niyamase paryAptaka hote haiM / / dha.8/3,278/363/10 tirivakhesu khajhyasammAiTThIsu sNjdaasNjdaannmnnuvlNbhaado| -tiryaMca kSAyika samyagdRSTiyome saMyatAsaMyata jIva pAye nahIM jaate| go ka./jI.pra /326/471/5 kSAyikasamyagdRSTidezasaM yato manuSya eva tata. kAraNAttatra tiryagAyurudyotastiryaggatizceti trINyudaye na santi / - kSAyika samyagdRSTi dezasaMyata manuSya hI hotA hai, isalie tiryagAyu, udyota, tiryaggati, paMcama guNasthAna viSai naahiiN| 4. tithaMca saMyatAsaMyatoM meM kSAyika samyaktva kyoM nahIM dha.1/1,1,158/402/6 tiryakSu kSAyikasamyagdRSTayaH saMyatAsaMyatAH kimiti na santoti cenna, kSAyikasamyagdRSTInA bhogabhUmimantareNotpattera bhAvAt / na ca bhogabhumAbutpannAnAmaNavatopAdAnaM saMbhavati tatra tdvirodhaat| -prazna-tiryacoM meM kSAyika samyagdRSTi jIva saMyatAsaMyata kyoM nahIM hote haiN| uttara-nahIM, kyoMki, tiryacoMmeM yadi kSAyika samyagdRSTi jIva utpanna hote hai to ve bhogabhUmimeM hI utpanna hote hai dUsarI jagaha nhiiN| parantu bhogabhUmime utpanna hue jIboke aNucatakI utpatti nahIM hotI hai, kyoki vahaoNpara aNuvatake honeme Agamase virodha AtA hai| (dha.1/1,1,85/327/1) (dha.2/1,1/ 482/2). Sa, vaM.1/1.1/sU. 26/207 tirikkhA paMcasu hANesu atthi micchAiTo sAsaNasammAiTThI sammAmicchAiTTi asaMjadasammAiTThI saMjadA. saMjadA tti / 26 / mithyAdRSTi, sAsAdana samyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi, asaMyata samyagdRSTi aura saMyatAsaMyata ina pA~ca guNasthAnome tiryaca hote hai / 26 // ti. pa./5/266-303 tetIsabhedasaMjudatirikvajIvANa sambakAlammi / micchattaguNaTThANaM boccha saNNINa taM mANaM / 26 / paNapaNaajjAkhaMDe bharaherAvadakhi dimmi micchataM / abare varammipaNa guNaThANANi kayAidIsaM ti / 300 cavidehe saThThisamapiNadasada ajjavaravaMDae ttto| vijjAharaseDhIe bAhirabhAge sayaM pahagirIdo / 301 / sAsaNamissavihINA tiguNa ThANANi thovakAlammi / avare varammi paNa guNaThANAi kayAi dIsaM ti / 302 / sabvesu vi bhogabhuve do guNaThANANi thovakAlammiAdIsaMti cautriyappa savva milicchammi micchara |203|-sjnyii jIvoko choDa zeSa tetIsa prakArake bhedose yukta tiryaca jIvoke saba kAla meM eka mithyAtva guNasthAna rahatA hai| saMjJojIvoke guNasthAna pramANako kahate hai / 26 bharata aura airAvata kSetrake bhItara pA~ca-pA~ca AryakhaNDome jadhanya rUpase eka mizyAtva guNasthAna aura utkRSTa rUpase kadAcit pA~ca guNasthAna bhI dekhe jAte haiM 300 / pA~ca videhoke bhItara ekasau sATha AryastraNDome vidyAdhara zreNiyome aura svayaMprabha parvatake bAhya bhAgameM sAsAdana evaM mizra guNasthAnako choDa tIna guNasthAna jaghanya rUpase stoka kAlake lie hote haiN| utkRSTa rUpase pA~ca guNasthAna bhI kadAcit dekhe jAte hai / 301-3020 sarva bhogabhUmiyo meM do guNasthAna aura stoka kAlake lie cAra guNasthAna dekhe jAte hai| sarvamlekSakhaNDoM meM eka mithyAtva guNasthAna hI rahatA hai|03| 5.tiyacinImeM kSAyika samyaktva kyoM nahIM sa.si /2/5/23/3 tirazcInAM kSAyika nAsti / kuta ityukte manuSyakarmabhUmija eva darzanamohalapaNApArambhako bhvti| kSapaNAprArambhakAlArapUrva tiryakSu. badAyuSko'pi utkRSTabhogana mitiryak puruSezvevotpadyate na tiryastrISu dravyavedaratrINAM tAsAM kSAyikAsaMbhavAt / -tiryacaniyome kSAyika samyaktva nahIM hotA hai ' prazna- kyoN| uttara-karmabhUmija manuSya ho darzana mohakI kSapaNA prArambha karatA hai| kSapaNA kAlake prArambhase pUrva yadi koI tiryaMcAyu baddhAyuSka ho to vaha utkRSTa bhogabhUmike puruSavedI tiyaMco me hI utpanna hotA hai, strIvedI tiryacoMge nhiiN| kyoki dravya strIvedI tiyaMcauke kSAyika samyastvako asambhAvanA hai| dha 1/1,1,161/403/5 tatra kSAyikasamyagdRSTInAmutpatterabhAvAttatra darzanamohanIyasya kSapaNAbhAvAcca / -yonimatI paMcendriya tiryacoMme zAgika samyagdaSTi jIva marakara utpanna nahIM hote| tathA unameM darzana mohanIyakoNAkA abhAva hai| gha.1/1.126/208/6 lanthyaparyApteSu mithyASTivyatirikta zeSaguNAsaMbhavAt...zeSeSu paJcApi guNasthAnAni santi,"tirazcIvaparyAptAdAyAM mithyAdRSTisAsAdanA eva santi, na zeSAstatra tannirUpakArSAbhAvAt / malayaparyAptakoMme eka mithyAvRSTi guNasthAnako choDakara zeSa guNasthAna asambhava hai...zeSa cAra prakArake tiyaMcome paoNco hI guNasthAna hote haiN| tiryacaniyoke aparyApta kAlame mithyAdRSTi aura sAsAdana ye do guNasthAnavAle hI hote hai, zeSa tIna guNasthAnavAle nahIM hote hai| vizeSa-de0 sat / 6. aparyApta tirthacinI meM samyaktva kyoM nahIM dha 1/1,1,26/204/5 bhavatu nAmasamyagdRSTisaMyatAsaMgratAnAM tatrAmattvaM paryAptAddhAyAmeveti niyamopala bhaav| kathaM punarasaMyatasamyagdRSTInAmasatvamiti na, tatrAsa tasampara TInAmutpatterabhAvAt / praznatiryacaniyo ke aparyApta kAla meM samyagmithyAdRSTi aura saMyatAsaMyata ina do guNasthAna pAlokA abhAva rahA Ave, kyoki ye do guNasthAna paryApta kAla meM hI pAye jAte hai, aisA niyama milatA hai| parantu unake aparyApta kAlame asamatasamyagdara jIvokA abhAva kaise mAnA jA sakatA hai / uttara--nahIM. kyoki tithaMca niyo meM asaMyata samyagdRSTikI utpatti nahI hotI, isalie unake aparyApta kAla meM cauthA guNasthAna nahIM pAyA jAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. tithaMcoMme samyaktva va guNasthAna nirdeza va zakAe~ kinnotpadyante / iti ceta kiMcAto'pratyAkhyAnaguNasya tiryagaparyApteSu sattvApatti / na, devagativyatiriktagatitrayasaMbaddhAyuSopalakSitAnAmaNuvatopAdAnabuddhayanutpatte. |-prshn-jinhone mithyASTi avasthAme tiryaMcAyukA bandha karaneke pazcAta dezasaMyamako grahaNa kara liyA hai aura mohakI sAta prakRtiyoMkA kSaya kara diyA hai aise manuSya tiyacoMme kyo nahIM utpanna hote hai / yadi hote hai to isase tiryaMca aparyAptomeM dezasaMyamake prApta honekI kyA Apatti AtI hai| uttara-nahIM, kyo ki, devagatiko chor3akara zeSa tIna gati sambandhI Ayubandhase yukta jIvoMke aNuvratako grahaNa karanekI buddhi hI utpanna nahIM hotI hai| 9.tiyaca saMyata kyoM nahIM hote dha. 1/1.1 156/401/8 saMnyastazarIratvAttyaktAhArANAM tirazva kimiti saMyamo na bhavediti cenna, antaraGgAyA' sakala nivRtterabhAvAt / kimiti tadabhAvazcejjAtivizeSAta / prazna-zarIrase saMnyAsa grahaNa kara leneke kAraNa jinhone AhArakA tyAga kara diyA hai aise tiyacoMke saMyama kyoM nahIM hotA hai| uttara-nahIM, kyoMki, Abhyantara sakala nivRttikA abhAva hai| prazna-usake Abhyantara sakala nivRttikA abhAva kyo hai1 uttara-jisa jAtime ve utpanna hue haiM usameM saMyama nahIM hotA yaha niyama hai, isalie unake saMyama nahIM pAyA jAtA hai| tirya ca 7. aparyApta tiryaMcameM samyaktva kaise sambhava hai dha.1/1,1,84/325/4 bhavatu nAma mithyAdRSTisAsAdanasamyagdRSTInA tiryakSu paryAptAparyAptadvayoH sattvaM tyosttrotptyvirodhaat| samyagdRSTayastu punarnotpadyante tiryagaparyAptaparyAyeNa samyagdarzanasya virodhAditi / na virodha', asyArSasyAprAmANyaprasaGgAt / kSAyikasamyagdRSTiH sevitatIrthakaraH kSapitasaptaprakRti' kathaM tiryakSu dukhabhUyassUrapadyate iti cenna, tiraJcoM nArakebhyo duHkhAdhikyAbhAvAt / nArakeSvapi samyagdRSTayo notpatsyanta iti cenna, teSAM tatrotpattipratipAdakArthepalambhAta / kimiti te tatrotpadyanta iti cenna, samyagdarzanopAdAnAt prADU mithyAdRSTayavasthAyAM baddhatiryaDnarakAyuSkatvAt / samyagdarzanena tava kimiti na chidyte| iti cet kimiti tanna chidyte| api tu na tasya nirmUlaccheda' / tadapi kutH| svAbhAvyAt / - prazna-mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi jIvoMkI tiryaco sambandhI paryApta aura aparyApta avasthAmeM bhale hI sattA rahI Ave, kyoki ina do guNasthAnoMkI tiryaca sambandhI paryApta aura aparyApta avasthAmeM utpatti hone meM koI virodha nahI AtA hai| parantu samyagdRSTi jIva to tiryaMcoM meM utpanna nahIM hote hai; kyoMki tiryacoMkI aparyApta paryAyake sAtha samyagdarzanakA virodha hai| uttara-virodha nahIM hai, phira bhI yadi virodha mAnA jAve to UparakA sUtra apramANa ho jaayegaa| prazna-jisane tIrtha karakI sevA kI hai aura jisane mohanIyakI sAta prakRtiyoMkA kSaya kara diyA hai aisA kSAyika-samyagdRSTi jIva dukha mahula tiryaMcoM meM kaise utpanna hotA hai / uttara-nahIM, kyoki tiyaMcoM ke nArakiyoM kI apekSA adhika dukha nahI pAye jAte hai| prazna-to phira nArakiyomeM bhI samyagdRSTi jIva utpanna nahIM hoNge| uttaranahIM, kyoMki, samyagdRSTiyoM ko nArakiyoM meM utpattikA pratipAdana karanevAlA Agama pramANa pAyA jAtA hai| prazna-samyagdRSTi jIva nArakiyoMme kyoM utpanna hote hai / uttara-nahIM, kyoMki jinhone samyagdarzanako grahaNa karaneke pahale mithyAdRSTi avasthAme tiryaMcAyu aura narakAyukA bandha kara liyA hai unakI samyadarzanake sAtha vahA~para utpatti mAnane meM koI Apatti nahIM AtI hai| prazna-samyagdarzanakI sAmarthya se usa AyukA cheda kyo nahI ho jAtA hai| uttara---usakA cheda kyoM nahIM hotA hai| avazya hotA hai| kintu usakA samUla nAza nahIM hotA hai| prazna-samUla nAza kyo nahIM hotA hai ! uttara-Ageke bhavake baoNdhe hue AyukarmakA samUla nAza nahI hotA hai, isa prakArakA svabhAva hI hai| dha.2/1,1/481/1 maNussA puvanaddha-tirikkhayugA pacchA sammattaM ghettUNa... khajhyasammAiTThI hodUNa asaMkhejja-vassAyugesu tirikkhesu uppajjati Na aNNattha, teNa bhogabhUmi-tirivanemuppajjamANa pevikhaUNa asaMjadasammAiTThi-appajjattakAle khaiyasammattaM labhadi / tattha uppajjamANa-kadakara NijjaM paDacca vedagasammattaM lbhdi| - (ina kSAyika va kSAyopazamika ) do samyakaravoMke (vahA~) honekA kAraNa yaha hai ki jina manuSyone samyagdarzana honeke pahale tiryaca Ayuko A~dha liyA hai ve pIche samyaktvako grahaNakara kSAyika samyagdRSTi hokara asaMkhyAta varSa kI AyuvAle tiryacome hI utpanna hote haiM anyatra nhiiN| isa kAraNa bhogabhUmike tiryacome utpanna honevAle jIvoMkI apekSAse asaMyata samyagdRSTike aparyApta kAla me kSAyika samyaktva pAyA jAtA hai| aura unhI bhoga bhUmike tiryaMcome utpanna honevAle jIvoMke kRtakRtya vedakakI apekSA vedaka samyavasva bhI pAyA jAtA hai| 10. sarva dvIpasamudroM meM samyagdRSTi va saMyatAsaMyata tiyaMca __ kaise sambhava haiM dha. 1/1.1,157/402/1 svayaM prabhAdArAnmAnuSottarAtparato bhogabhUmisamAnatvAnna tatra dezavatina' santi tat etatsUtraM na ghaTata iti na. vairasaMbandhena devaidanavairikSapya kSiptAnA sarvatra sattvAvirodhAt / = prazna - svayaMbhUramaNa dvIpavartI svayaMprabha parvatake isa ora aura mAnuSotara parvatake usa ora asaMrakhyAta dvIpomeM bhogabhUmike samAna racanA honese vahaoNpara dezavatI nahIM pAye jAte haiM, isalie yaha sUtra ghaTita nahIM hotA hai| uttara-nahIM, kyoMki, bairake sambandhase devoM athavA dAnavoMke dvArA karmabhUmise uThAkara lAye gaye karmabhUmija tirya coMkA saba jagaha sadbhAva honemeM koI virodha nahIM AtA hai, isalie vahaoNpara tiryaMcoMke pA~coM guNasthAna bana jAte haiN| (dha.4/1,4,6/166/7 ); (dha. 6/1,6,1.20/426/10) / 11. DhAI dvIpase bAhara kSAyika samyaktvakI utpatti kyoM nahIM gha.6/1.6-8,11/244/2 aDhAijjA * dIvesu dasaNamohaNIyakammassa khavaNamADhavedi ti, No sesadIvesu / kudo| sesadIvahridajIvANaM takkhavaNasatIe abhaavaado| lavaNa-kAlodaisaNNidesu dosu samuha su dasaNamohaNIya kammaM vave ti, No sesasamuddesu. tattha sahakArikAraNAbhAvA / ... 'jamhi jiNA titthayata' tti visesaNeNa pddisiddhttaado|addhaaii dvIpoMme hI darzanamohanIya karma ke kSapaNako Arambha karatA hai, zeSa dvIpoM meM nhiiN| isakA kAraNa yaha hai ki zeSa dvIpomeM sthita jIvoMke darzana mohanIya karmake kSapaNakI zaktikA abhAva hotA hai / lavaNa aura kAlodaka saMjJAvAle do samudro meM jIva darzanamohanIyakarmakA kSapaNa karate hai, zeSa samudroMme nahIM, kyoki unameM darzanamohake kSapaNa. karaneke sahakArI kAraNoMkA abhAva hai|...'jhaaN jina tIrthaMkara sambhava hai' isa vizeSaNake dvArA usakA pratiSedha kara diyA gayA hai| 8 aparyApta tiryacoMmeM saMyamAsaMyama kyoM nahIM dha 1/1,1,85/326/5 manuSyAH mithyAdRSTayavasthAyAM badvatiryagAyuSa' pazcAtsamyagdarzanena sahAttApratyAkhyAnA' kSapitasaptaprakRtayastiryakSu jainendra siddhAnta koza bhA02-47
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ tica 12. karmabhUmiyA tiryaMcoM meM kSAyika samyaktva kyoM nahIM dha. 6/1,6-8,12/245/1 kammabhUmIsu di deva maNusa tirivakhANaM savvesi pi gahaNaM kiraNa pAveditti bhaNideNa pAvedi, kammabhUmIsuppaNNa manussANamuvayAreNa kmmbhuumiivvdesaado| to vi tirikkhANaM = pAveditetthini upapattisaMbhavAdoga, jekhi tasthena upapattI, Na aNNastha saMbhavo asthi, tesiM ceva maNussANaM paNNArasakammaniyaso gatirivANaM sarvapadaparabhAge upajjaNa sannahicArANaM / prazna - ( sUtra meM to ) 'pandraha 'kamabhUmiyoMmeM' aisA sAmAnya pada kahane para karmabhUmiyoM sthita deva manuSya aura tiryaMca, ina sabhIkA grahaNa kyoM nahIM prApta hotA hai ? uttara - nahIM hotA hai. kyoMki karmabhUmiyoMme utpanna hue manuSyoMkI upacArase 'karmabhUmi' yaha saMjJA dI gayI hai prazna yadi karmabhUmi meM utpanna hue jIvoMko 'karmabhUmi' yaha saMjJA hai to bhI vicakA grahaNa prApta hotA hai, kyoMki, unakI bhI karmabhUmimeM utpatti sambhava hai ' uttaranahIM, kyoMki, jinakI vahaoNpara hI utpatti hotI hai, aura anyatra utpatti sambhava nahIM hai. unahI manuSyoMke pandraha karmabhUmiyoMkA vyapadeza kiyA gayA hai, na ki svayaMprabha parvatake parabhAgameM utpanna honese vyabhicArako prApta tiryaMcoke / 3. tiyaMca loka nirdeza 1. viyaMdha loka sAmAnya nirdeza sa.si./4/11/250/12 mAhatyena rAtpramANastiryastiryagloka | meru parvatako jitanI U~cAI hai, utanA moTA aura tirachA phailA huA tiryagloka hai| ti pa / 5 / 6-7 maMdaragirimUlAdo igilakkhaM joyaNANi bahalammi | rajjU rakhe ciTThedi tiriyaloo // 6 // pIsakoDAkoDIpemANa uddhArapallaromasamA / diovahINasaMkhA tassaddha dIvajala NihI kamaso 191 - maMdara parvatake mUlase eka lAkha yojana bAhanya rUpa rAjupratara arthAt eka rASTra lambe caur3e kSetra siloka sthita hai |I| paccIsa kor3AkoDI uddhAra patyoMke romoMke pramANa dvIpa va samudra donoMkI saMkhyA hai| isakI AdhI kramazaH dvIpoMkI aura AdhI samudroM kI saMkhyA hai| (go. jI bhASA / 243/645/18) | 2. tiryaglokake nAmakA sArthakya = rA.vA./1/0/utthAnakA / 166/1 kutaH punariyaM privRti ucyate - yato'saMkhyeyA svayaMbhUramaNaparyantAstiryakpracayavizeSeNAsthitA dvIpasamudrAta. tiryagloka iti / prazna- isako tiryakloka kyoM kahate hai uttara cU~ki svayamvaramA paryanta asaMkhyAta dvIpa samudra sirma-samabhUmipare tirache upasthita hai ata isako tiryak loka kahate hai / 3. tica lokakI sImA va vistAra sambandhI dRSTi bheda gha.3/9.2.4/34/4 kA vizeSArya kitane hI AcAyakA aisA mata hai ki svayaMbhUramaNa samudrakI bAhya vedikApara jAkara rajjU samApta hotI hai| tathA kitane hI AcAryoMkA aisA marA hai ki asaMkhyAta dvIpoM aura samudrokI cauDAI ruke hue kSetra saMkhyAta guNe yojana jAkara rajjUkI samApti hotI hai / svayaM vIrasena svAmIne isa matako adhika mahattva diyA hai| unakA kahanA hai ki jyotiSiyoMke pramANako lAneke lie 256 aMgula varga pramANa jo bhAgAhAra batalAyA hai usase yahI patA calatA hai ki svayaMbhUramaNa samuha saMkhyAtaguNe yojana jAkara madhyalokakI samApti hotI hai / - 370 3. tiryaMca loka nirdeza dha. 4/1,1.3/49/5 hiM logANamasaMvibhAge tiriyalogo Dodi ti ke vi AiriyA bhavaMti taM mahade tInoM lokoM sekhyAtaveM bhAga kSetra tiryaka loka hai| aisA kitane hI AcArya kahate haiM, parantu unakA isa prakAra kahanA ghaTita nahIM hotaa| bha. 19/4.2.2.9/10/4 sayaMvaramaNasamudassa bAhirisato nAma tadavaya bhUdabAhira veiyAe. tattha mahAmaccho acchido tti ke vi AiriyA bhaNati / taNNa ghaDade, 'kAyalessiyAe laggo' tti uvari bhaNNamANasusaMga saha virohAdo ca sarvabhuramaNasamuhamA hiravegAra saMbhA timi vivAdamA tiriyalobhasa egarajyupamANAdaUNattappasaMgAdo / svayambhUramaNa samudrake bAhya taTakA artha usakI aMgasamAhya vedikA hai. mahA~ sthita mahAmatsya aisA kirAne hI AcArya kahate hai. kintu vaha ghaTita nahIM hotA kyoMki aisA svIkAra karane para 'vAlayale saMlagna huA isa sUtra ke sAtha virodha AtA hai| kAraNa ki svayambhUramaNasamudrakI bAhya vedikAse tInoM hI vAtavalaya sambaddha nahIM haiM, kyoMki vaisA mAnanepara tiryagloka sambandhI vistAra pramANake eka rAjUrI hIna honekA prasaMga AtA hai| 4. vikalendriya jIvoMkA avasthAna hay. / 5 / 633 mAnuSottaraparyantA jantavo vikalendriyAH / antyadvIpA - dvaita' santi parastAte yathA pare // 633 // isa ora vikalendriya jIva mAnuSottara parvata taka hI rahate haiN| usa aura svayambhUramaNa dvIpake ardhabhAgase lekara antataka pAye jAte haiM |6|za dha. 4/1,1.2/33 / 2 bhogabhUmIsa puNa vigasiMdiyA paritha / vacidiyA vitatya hu thobA, muhammada jIvANaM maNAmasaMbhavAdo bhogabhUmi to kisa jIva nahIM hote haiM. aura vahA~ para paM ndriya jIva bhI svarUpa hote haiM, kyoMki zubhakarmakI adhikatA vAle bahuta jIyoMkA honA asambhava hai| kA. a./TI./942 miti-carA jIvA hati niyameNa kammacarimedIne artha parama-samudra ni sajye // 142 // doindriya, tehandriya aura bhaundriya jIna niyamase karmabhUmimeM hI hote haiN| tathA antake Adhe dvIpameM aura antake sAre samudrameM hote haiM / 1426 bhUmI 5. pacendriya tirthayoMkA avasthAna dha. 7/2, 7, 16/376/3 adhavA savvesu dIva-samuddesu paMcidiyatirikkhaapajjatA hoti kudo hariyadevamaMNa kammabhUmipatimANuyadiyatikhANaM egabaMdhaNamavajjIvaNikAogADha ozaliya dehANaM savtradIvasamudda esu paMcidiyatirikkha apajjattA hoMti / - athavA sabhI dvIpa samudro ne paMcendriya tiryaJca aparyApta jI hote hai, kyoMki, pUrvake merI devoMke sambandhase eka bandhanameM mada vaha jIvanikAyoMse vyApta audArika zarIrako dhAraNa karanevAle karmabhUmi pratibhAgameM utpanna hue paMcendriya tiryakhA~kA sarva samudroMmeM avasthAna dekhA jAtA hai| 6. jalacara jIvoMkA avasthAna mU. A. / 1081 lavaNe kAlasamudda e sayaMbhuramaNe ya hoMti macchA du| abasese samuddasu Natthi macchA ya mayarA vA // 1089 // lavaNasamudra aura kAlasamudra tathA svayaMbhUramaNa samudrame to jalacara Adi jIva rahate haiM. aura zeSa samudro meM mandranagara Adi koI bhI jalacara jIva nahIM rahatA hai| (ti./2/31) (rA. bA./3/22/8/14/10) (. pu/5/630); (ja. pa / 11 / 11 ) ( kA. a / bhU. 144 ) ti./4/2006. bhogabaloNa padoo sarapahUdI alayara vihINA / - bhogabhUmiyokI nadiyoM, tAtAna Adika jalacara jIvoMse rahita hai 11773 // jainendra siddhAnta koza
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ tiryaMcAyu tIrthakara tINakarNa-bharata kSetrake uttara Arya khaNDakA eka desh|-de0 manuSya/4 tIrthakara-mahAparinirvANa sutra, mahAvagga divyAvadAna Adi maura granthoM ke anusAra mahAtmA buddhake samakAlIna chaha tIrthakara the1. bhagavAna mahAvIra; 2. mahAtmA buddha; 3. maskarIgozAlaH 4. pUrana kshyp..| tIrthakara-saMsAra sAgarako svayaM pAra karane tathA dUsaroM ko pAra karAnevAle mahApuruSa tIrthakara kahalAte haiM / pratyeka kalapameM ve 24 hote haiN| unake garbhAvataraNa. janma, dIkSA, kevala jJAnotpatti va nirvANa ina pAMca avasaroMpara mahAn utsava hote haiM jinhe paMca kalyANaka kahate haiN| tIrthaMkara bananeke saMskAra SoDazakAraNa rUpa atyanta vizuddha bhAvanAoM dvArA utpanna hote haiM, use tIrtha kara prakRtikA ba~dhanA kahate haiM / aise pariNAma kevala manuSya bhakmeM aura vahA~ bhI kisI tIrthakara vA kevalauke pAdamUlameM hI hone sambhava haiN| aise vyakti prAyaH devagatimeM hI jAte haiN| phira bhI yadi pahalese narakAyukA baMdha huA ho aura pIche tIrthakara prakRti baMdhe to vaha jIva kevala tIsare naraka taka hI utpanna hote haiM, usase anantara bhavameM ve avazya muktiko prApta karate hai| gha.4/ 16,20/426/10 Natthi macchA vA magarA kA ti jeNa tasa- jIvapaDiseho bhogabhUmipaDibhAgiemu samuha su kado, teNa tastha paDhamasammattassa upapattI Na jujnutti tti / Na esa doso, pRthvavairiyadevehi khittapaMcidiyatirikravANaM tattha sNbhvaado| -prazna-caMki 'bhogabhUmike pratibhAgI samudroMmeM matsya yA magara nahIM haiN| aisA vahA~ usa jIvIkA pratiSedha kiyA gayA hai, isalie una samudro meM prathama samyakSakI utpatti mAnanA upayukta nahIM hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, pUrva ke vairI devoM ke dvArA una samudromeM DAle gaye paMcendriya tiryaJcoMkI sambhAvanA hai| 'tri.sA./320 jalayarajIvA lavaNe kAleyaMtimasayabhuzmaNe ya / kammamahI paDibaddha Na hi sese jalayarA jIvA 1320 // -jalacara jIva lakSaNa samudrapica bahuri kAlodaka virSe bahuri antakA svayambhUramaNa virSe pAiye hai| jAte ye tIna samudra karmabhUmi sambandhI hai| bahuri avazeSa sarva samudra bhogabhUmi sambandhI hai| bhogabhUmi virSe jalacara jIvoMkA abhAva hai| tAtai ina tIna binA anya samudra viSai jalacara jIva naahii| 7. vairI jIvoMke kAraNa vikalanaya sarvatra tiryak loka meM hote haiM dha.4/1, 4, 56/243/- sesapadehi vairisaMbaMdheNa vigalidiyA savvastha tiriyapadarabhaMtare hoti tti| =vairI jIvoM ke sambandhase vikalendriya jIva sarvatra tiryakpratarake bhItara hI hote haiN| gha.7/2, 7, 62/367/4 adhavA pubaveriyadevapaogeNa bhogabhUmi paDibhAgadIva-samudde padidatirikhakalebaresu tasa apajjattANamuppattI asthi tti bhaNaM taannmhippaarnn| -[vikalendriya aparyApta jIvoMkA avasthAna kSetra svayaMprabhaparvatake parabhAgameM hI hai kyoMki bhogabhUmi pratibhAgameM unakI utpatti kA abhAva hai ] athavA pUrva vairIke prayogase bhogabhUmi pratibhAgarUpa dvIpa samudroMmeM par3e hue tiryaMca zarIroMmeM trasa aparyAptoMkI utpatti hotI hai aisA kahanevAle AcAryoMke abhipraayse...| tithaMcAyu-de0 Ayu / tiryacinI-de0 ved/3| caturastra-Cuband (ja. pa /pra.106 ) tiryaka krama-de0 krm/1| tiryaka gaccha-guNa hAniyoM kA pramANa / vizeSa -de0 gaNita/ Ily tiryak pracaya-de0 krm/1| rAjU (dha. 13/5, 1, 116/373/10) tiryaka loka-de0 tiryNc/3| tila-eka graha ! -de0 'grh| tilaka-vijayA kI uttara zreNIkA eka ngr| -de0 vidyAdhara / tilapuccha-eka grh| -de0 'graha' / tilloya paNNatti-A0 yativRSabha ( I0 176 ) dvArA racita lokake svarUpakA pratipAdaka prAkRta gAthAbaddha grantha hai| usameM / adhikAra aura lagabhaga 1000 gAthAe~ haiM / (jai./2/36,40) / tIna-tInakI saMkhyA kRti kahalAtI hai| -de0 kRti / tIna caubIsI vrata-prativarSa tIna varSa taka bhAdrapada kR0 3 ko upavAsa kre| tathA namaskAra mantrakA trikAla jaapy| (batavidhAna saM./pR086) kizanasiha kriyAkoSa / tIrthakara nirdeza tIrtha karakA lkssnn| tIrthakara mAtAkA dUdha nahIM piite| gRhasthAvasthAmeM avadhijJAna hotA hai para usakA prayoga / nahIM krte| 4 | tIrtha karoMke paoNca kalyANaka hote hai| tIrthakarake janmapara ratnavRSTi Adi atizaya / -de0 klyaannk| 5 | kadAcit tIna va do kalyANaka bhI saMbhava hai arthAt tIrthakara prakRtikA baMdha karake usI bhavase mukta ho sakatA hai ? 6 tIrtha karoMke zarIrakI vishesstaaeN| kevalazAnake pazcAt zarIra 5000 dhanuSa Upara calA jAtA hai| -de0 keklI / tIrthakaroMkA zarIra mRtyuke pazcAta kapUravat ur3a jAtA hai| -de0 mokssaa| huDAvasarpiNImeM tIrthaMkaroMpara kadAcit upasarga mI hotA hai| tIrtha kara eka kAlameM eka kSetrameM eka hI hotA hai| utkRSTa 170 va jaghanya 20 hote hai| -de0 videha/1 / * do tIrtha karoMkA paraspara milApa sambhava nahIM hai| -de0 zalAkA puruSa/1 / datIsare kAlame bhI tIrtha karakI utpatti sambhava hai| * | tIrtha kara dIkSita hokara sAmAyika saMyama hI grahaNa karate hai| -de0 chedopsthaapnaa/5|| prathama va antima tIrthoMmeM chedopasthApanA cAritrakI prdhaantaa| -de0 chedopsthaapnaa| jainendra siddhAnta koza
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 372 anukrama sabhI tIrtha kara ATha varSakI AyumeM aNuvratI ho jAte hai| * sabhI tIrtha karoMne pUrvabhavoMmeM 11 aMgakA zAna prApta kiyA thaa| -de0 vaha vaha tiirthkr| * strIko tIrthaMkara kahanA yukta nahIM ---de. veda / * tIrtha karoMke guNa atizaya 1008 lkssnnaadi| -de0 arht/1|| tIrtha karoMke sAtA-asAtAke udayAdi sambandhI / -de0 kevlii/4| manuSya va tiryagAyukA bandhake sAtha isakI pratiSThApanA kA virodha hai| | sabhI samyaktroMmeM tathA 4-8 guNasthAnoMmeM ba~dhanekA niym| tIrtha kara bandhake pazcAt samyaktva cyutikA abhAva / 9 baddha narakAyuSka maraNakAlameM samyaktvase cyuta hotA hai| 10 utkRSTa AyuvAle jIvoMmeM tIrthakara saMtakarmika mithyA dRSTi nahIM jaate| 11 narakameM bhI tIsare narakake madhyama paTalase Age nahIM jaate| 12 vahA~ bhI antima samaya narakopasarga dUra ho jAtA hai| | tIrtha kara saMtakarmikako kSAyika samyaktvakI prApti svataH ho jAtI hai| 14 | naraka va devagatise Aye jIva hI tIrthakara hote hai| 1 tIrthakara prakRti bandha sAmAnya nirdeza tIrthakara prakRtikA lakSaNa / tIrtha kara prakRtikI bandha, udaya, sattva prruupnnaaeN| -de0 vaha vaha nAma / tIrthakara prakRtike bandha yogya pariNAma -de0 bhaavnaa/2|| * | darzanavizuddhi Adi bhAbanAe~ -de0vaha baha nAma / isakA bandha tInoM vedoMmeM sambhava hai para udaya kevala ___puruSa vedameM hI hotA hai| parantu deviyoMke isakA bandha sambhava nhiiN| 4 | mithyAtvake abhimukha jIva tIrthakara prakRtikA utkRSTa bandha karatA hai| 5 azubha lezyAoMmeM isakA bandha sambhava hai| tIrthakara prakRti saMtakarmika tIsare bhava avazya mukti prApta kara letA hai| 7 tIrthakara prakRtikA mahattva / * | tIrthakara va AhAraka donoM prakRtiyoMkA yugapat sattva mithyAdRSTiko sambhava nahIM - de0 sattva/2 / * tIrtha kara prakRtivat gaNadhara Adi prakRtiyoMkA bhI __ullekha kyoM nahIM kiyaa| -de0 naamkrm| * tIrthakara prakRti va uccagotrameM antara / -de0 vrnnvyvsthaa/1| tIrthakara prakRti sambandhI zaMkA-samAdhAna manuSya gatimeM hI isakI pratiSThApanA kyoM ? kevalIke pAdamUlameM hI baMdhanekA niyama kyoM ? anya gatiyoM meM tIrtha karakA bandha kaise sambhava hai| tiryacatimeM usake bandhakA sarvathA niSedha kyoM ? | narakagatimeM usakA bandha kaise sambhava hai| kRSNa va nIla lezyAmeM isake bandhakA sarvathA niSedha na kyoM ? prathamopazama samyaktvameM isake bandha sambandhI dRSTi-bheda / / tIrthakara prakRti bandhameM gati, Ayu va samya vatva sambandhI niyama tIrtha kara prakRti bandhakI pratiSThApanA saMbandhI niyama / 2 / pratiSThApanAke pazcAt nirantara bandha rahanekA niyama / naraka tiryacagati nAmakarmake bandhake sAtha isake bandha kA virodha hai| 4 | isake sAtha kevala devagati baeNdhatI hai| isake bandhake svaamii| tIrthakara paricaya sUcI bhUta, bhAvI tIrthaM kara paricaya / 2 vartamAna caubIsIke pUrvabhava naM0 2 kA paricaya / vartamAna caubIsIke vartamAna bhavakA paricaya (sAmAnya) 1 grbhaavtrnn| 2jnmaavtrnn| 3dIkSA dhAraNa / 4 jJAnAvataraNa / 5 nirvANa-prApti / 6 sNgh| | vartamAna caubIsIke AyukAlakA vibhAva pricy| vartamAna caubIsIke tIrthakAla va tatkAlIna prasiddha / puruss| 6 videha kSetrastha tIrya karoMkA paricaya / jainendra siddhAnta koza
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 2. tIrthakara prakRti bandha sAmAnya nirdeza 1. tIrthaMkara nirdeza 1. tIrtha karakA lakSaNa dha.1/1,1,1/gA.44/58 sakalabhuvanai kanAthastIrthakaro varNyate munivariSTha / vidhudhavalacAmarANAM tasya syAdvai catu'SaSTiH / 44) -jinake Upara candramAke samAna dhavala causaTha caMvara Thurate haiM, aise sakala bhuvanake advitIya svAmIko zreSTha muni tIrthakara kahate hai| bha.A./mU./302/516 Nitthayaro caduNANI suramahido sijjhidavyaya dhuvammi / bha. A /vi./302/516/7 zrutaM gaNadharA...tadubhayakaraNAttIrthakaraH / ... mArgo ratnatrayAtmakaH ucyate tatkaraNAttIrthakaro bhavati / mati, zruta, avadhi aura manaHparyaya aise cAra jJAnoke dhAraka, svargAvataraNa, janmAbhiSeka aura dIkSA kalyANAdikomeM caturNikAya devoMse jo pUje gaye haiM, jinako niyamase mokSa prApti hogI aise tiirthNkr...| zruta aura gaNadharako bhI jo kAraNa haiM unako tIrthaMkara kahate haiN| "athavA ratnatrayAtmaka mokSa-mArgako jo pracalita karate hai unako tIrtha kara kahate haiN| sa.za./TI./2/222/24 tIrtha kRtaH saMsArottaraNahetubhUtatvAttIrthamiva tIrthamAgamaH tatkRtavataH / = saMsArase pAra honeke kAraNako tIrtha kahate hai, usake samAna honese Agamako tIrtha kahate hai, usa Agamake kartAko tIrthakara hai| tri.sA./686 sayalabhuvaNekaNAho titthayaro komudIva kudaM vaa| dhavalehi cAmarehi causaTihiM vijamANo so 686 / - jo sakala lokakA eka advitIya nAtha hai| bahuri gaDUlanI samAna vA kundekA phUlake samAna zveta causaThi camarani kari vIjyamAna hai so tIrtha kara jaannaa| sau aThatIsa sattva pAiye, tisake chaha mahInA AyukA avazeSa rahe manuSyAyukA bandha hoI ara nAraka upasargakA nivAraNa hoi ara garbha kalyANAdika hoI / (go.ka./jI.pra./546/708/11); (go.ka /jI pra./546/708/11) 5. kadAcit tIna vado kalyANaka mI sambhava haiM go.ka./jI.pra./546/708/11 tIrthabandhaprArambhazcaramAGgANA saMyatadeza saMyatayostadA kalyANAni niSkramaNAdIni trINi, pramattApramattayostadA jJAnanirvANe dve / - tIrthaMkara bandhakA prArambha carama zarIrInikai asaMyata dezasaMyata guNasthAnaviya hoi to tinake tapa kalyANAdi tIna hI kalyANa hoi ara pramatta apramatta virSe hoI to jJAna nirvANa do hI kalyANa hoI (go.ka./jI.pra./381/546/5) / 6. tIrthaMkaroMke zarIrakI vizeSatAe~ mo.pA./TI./32/68 para udhRta-titthayarA tappiyarA halaharacakkI ye addhacakkI ya / devA ya bhayabhUmA AhAro asthi Nasthi niihaaro|| tathA tIrtha karANAM smazraNI kUrcazca na bhavati, zirasi kuntalAstu bhavanti / - tIrthaMkaroke, unake pitAoMke, baladevoMke, cakravartaki, ardhacakravartIke, devoke tathA bhogabhUmijoke AhAra hotA hai parantu nIhAra nahIM hotA hai| tathA tIrthakaroM ke mUcha-dADhI nahI hotI parantu zirapara bAla hote haiM / nigoda se rahita hotA hai| 7. huMDAvasarpiNImeM tIrthaMkaroMpara kadAcit upasarga bhI hotA hai ti.pa./4/1620 sattamatevIsaMtimatitthayarANa ca ubasaggo 1620 // - (huMDAvasarpiNI kAla me) sAtaveM, teIsaveM aura antima tIrthaMkarake upasarga bhI hotA hai| 8.tIsare kAlameM bhI tIrthakarakI utpatti sambhava ti.pa./4/1617 takkAle jAyaMte paDhamajiNo par3hamacakkI ya / 16175 =(haMDAvasarpiNI) kAlame prathama tIrthakara aura prathama cakravartI bhI utpanna ho jAte haiM / 1617 / 9. sabhI tIrthakara ATha varSakI AyumeM dezavatI ho jAte haiM ma.pu /53/35 svAyurAdyaSTavabhyaH sarveSAM parato bhavet / uditASTakaSAyANa tIrthezA dezasaMyamaH // 35 // =jinake pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana sambandhI krodha, mAna, mAyA, lobha ina ATha kaSAyoMkA hI kevala udaya raha jAtA hai, aise sabhI tIrthakaroke apanI Ayuke ATha varSa ke bAda deza saMyama ho jAtA hai| 2 tIrthakara mAtAkA dUdha nahIM pIte / ma.pu./14/165 dhAgyo niyojitAzcAsya devya. zakreNa saadrm| majjane maNDane stanye saMskAre krIDane'pi ca / 165 // indrane Adara sahita bhagavAnako snAna karAne, vastrAbhUSaNa pahanAne, dUdha pilAne, zarIrake saMskAra karane aura khilAneke kArya karane meM anekoM deviyoMko dhAya banAkara niyukta kiyA thaa|16|| 3. gRhasthAvasthAmeM hI avadhijJAna hotA hai para usakA prayoga nahIM karate ha.pu./43/78 yo'pi nemikumAro'tra jJAnatrayavilocana / jAnannapi na saba yAnna vidyo kena hetunA 78 = [kRSNake putra pradya inake dhUmaketu nAmaka asura dvArA curAye jAnepara nArada kRSNase kahatA hai)...yahA~ jo tIna jJAnake dhAraka nemikumAra (neminAtha) haiM ve jAnate hue bhI nahIM khege| kisa kAraNase nahIM khege| yaha maiM nahIM jaantaa| 1. tIthaMkaroMke pA~cakalyANaka hote haiM go.jI./jI.pra./381/6 atha tRtIyabhave hanti tadA niyamena devAyureSa badhvA devo bhavet tasya paJcakalyANAni syu' / yo baddhanArakAyustIrthasattvaH sa prathamapRzyAM dvitIyAyAM tRtIyAyAM vA jaayte| tasya SaNmAsAvazeSe baddhamanuSyAyuSkasya nArakopasarganivAraNaM garbhAvataraNakalyANAdayazca bhavanti / - tIsarA bhava viSai ghAti karma nAza karai to niyama kari devAyu hI bAMdheM tahA~ devaparyAya viSai devAyu sahita ekasau aThatIsa sattva pAiye. tisake chaH mahInA avazeSa rahaiM manughyAyukA bandha hoi ara paMca kalyANaka tAkai hoi / bahuri jAkai mithyAvRSTi virSe narakAyukA baMdha bhayA thA ara tIrtha karakA sattva hoI to vaha jIva naraka pRthvI virSe upajai tahA~ narakAyu sahita eka 2. tIrthakara prakRti bandha sAmAnya nirdeza 1.tIrthakara prakRtikA lakSaNa sa.si./8/11/362/7 AInsyakAraNaM tiirthkrtvnaam| -ArhatyakA kAraNa tIrtha kara nAmakarma hai| (rA.bA./8/11/40/580); (go.ka./jI.pra./ 33/30/12) / gha.6/1,6-1,30/67/1 jassa kammassa udaeNa jIvassa tilogapUjA hodi taM titthayaraM nnaam| -jisa karmake udayase jIvakI trilokameM pUjA hotI hai vaha tIrthaMkara nAmakarma hai| jainendra siddhAnta koza
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara - dha. 13/5,101/366/7 jassa kammamudaeNa jIvo paMcamahAkallANANi pAniti duvAsasaMga kudi se tityayaraNAmaM jisa karmake udayase jIva pA~ca mahA kalyANakoko prApta karake tIrtha arthAt bAraha aMgoM kI racanA karatA hai vaha tIrthaMkara nAmakarma hai / 2. isakA bandha tInoM vedoMmeM sambhava hai para udaya kevala puruSa vedameM ho go ka./jI.pra./11/111/15 strISaMDhavedayorapi tIrthAhArakabaMdho na virupyate udayasyaiSa bediSu niyamAya strIvedI para napuMsakavedI ke tIrthaMkara ara bAhAraka dvikakA udaya to na hoi puruSavedI hI ke ho barabaMdha hone vihni virodha nAhIM / de0 veda /7/6 SoDazakAraNa bhAvanA bhAnevAlA samyagdRSTi jIva marakara striyoM meM utpanna nahIM ho sakatA / 3. parantu deviyoMke isakA bandha sambhava nahIM zoka/jI.pa./999/16 kampastrISu ca tIrthavandhAbhAvAt vAsinI devAMnA tIrthakara prakRtikA mandha sambhava nAhIM (go.ka./ jI... / 112/16/13) / kalpa 4. midhyAtva abhimukha jIva tIrthakara prakRtikA utkRSTa bandha karatA hai sassa ma baM / 2 / 370/257/8 titthayaraM ukka0 Thidi0 kassa / aNNada0 maNuarsa sammAhihissa sAgAra jAgAra0 tappAoogassa0 mithyAdidihassa prazna- tIrthaMkara prakRti ke utkRSTa sthiti bandhakA svAmI kauna hai ? uttara--jo sAkAra jAgRta hai, ta prAyogya saMpale pariNAmavAlA hai aura niSyAtma ke abhimukha hai aisA anyatara manuSya asaMyata samyagdRSTi jIva tIrthakara prakRtike utkRSTa sthitibandhakA svAmI hai| 5. azubha lezyAoMmeM isakA bandha sambhava hai kiNItA tithavaraM taM kAva ma.naM./9/1980/132/4 kRSNa aura mIla meM sIkara pho saMyukta karanA caahie| go.ka./jI.pra./354/06/8 azubhalezyAtraye tIrthabandhaprArambhAbhAvAt / banArakApo'pi dvitIyatRtIyayoH kapotalezyayaiva gamanAya / -azubha saMdhyA niveM tIrthaMkarakA prArambha na hoya mari jAyeM narakA ba~dhyA hoi so dUsarI tIsarI pRthvI viSai upajai tahA~ bhI kapota lezyA pAiye / 6. tIrthaMkara saMtakarmika tIsare mava avazya mukti prApta karatA hai 374 200 .. 6.8/3.38/05/1 pAraddhatitvayarabaMdhabhavAdo sadiyabhane tityayarasaMtakammapatrImA moklamamaNiyamAdo jisameM sIvara prakRtikA bandha prArambha kiyA hai usase tIsare bhava meM tIrthaMkara prakRtike satvayukta jIvoMke mokSa jAnekA niyama hai| 7. tIrthaMkara prakRtikA mahatva 6.pU./2/24 nobhAsayagarbhastA ravi prAvRSaM yathA // 24 // jisa prakAra meghamAlAke bhItara chipA huA sUrya varSA Rtuko suzobhita karatA hai| usI prakAra mAtA priyakAriNIko vaha pracchannagarbha suzobhita karatA thA / ma.pU./12/16-67163 paNmAsAniti sAmaptat puNye nAbhinupa svargAvataraNAdbharttu prAktarAM dya umnasaMtatiH | 16 | pazcAca navamAseSu 3. tIrthakara prakRti bandhameM gati .... vasudhArA tadA matA / aho mahAn prabhAvo'sya tIrtha kRttvasya bhAvinaH tadAprabhRtizAsanAtAH siSebhire divakumAryo'cAriNyaH 163 kuberane svAmI vRSabhadeva ke svabhAvataraNase chaha mahIne pahale se lekara atizaya pavitra nAbhirAjake gharapara ratna aura suvarNa kI varSA ko bhI aura isI prakAra garbhAvataraNa se pIche bhI nau mahIne taka ratna tathA suvarNa kI varSA hotI rahI thii| so ThIka hai kyoMki honevAle tIrthaMkarakA AzcaryakAraka bar3A bhArI prabhAva hotA hai| usI samaya se lekara indrakI AjJA se dikkumArI deviyA~ usa samaya hone yogya kAryoMke dvArA dAsiyoMke samAna marudevIkI sevA karane lagIM / 163 | aura bhI-de0 kalyANaka / 3. tIrthaMkara prakRtibandhameM gati, Ayu va samyaktva sambandhI niyama 9. tIrthaMkara prakRtibandhakI pratiSThApanA sambandhI niyama gha. 0/3.40 /08/0 tattha manussagadI pe tirapayarakammassa baMdhapAraMbhI hodi Na anAstheti / masANomalaviyajI dasya sahakArikAramarasa tiratharaNAmayammabaMdhapAraMbhas tega binA samupyativirohAdo / -manuSya gatimeM hI tIrthakara karma ke bandhakA prArambha hotA hai, anyatra nhiiN| kyoki anya gatiyoMme usake bandhakA prArambha nahIM hotA, kAraNa ki tIrthaMkara nAmakarmake bandhake prArambhakA sahakArI kAraNa kevalajJAnase upalakSita jIvadravya hai, ataeva, manuSyagatike binA usake bandha prArambhakI utpattikA virodha hai| go. ka./jI. pra. / 13/08/7)1 .. 2. pratiSThApanA ke pazcAt nirantara bandha rahanekA niyama 6. 8/3.38/04/4 girataro maMcoM, sabaMdha kAraNe saMte addhA baMdhuvaramAbhAvAdI / bandha isa prakRtikA nirantara hai, kyoMki apane kAraNa hone para kAlakSayase bandhakA vizrAma nahIM hotA ! go.ka./jI.pra./13/08/10 na ca tiryagyajigatriye sIryavandhAbhAvo 'sti bandhakasya utkRSTena antarmuhUrtAdhikAna pUrvakoTidvayAdhika pramastritsAgaropamAdatiryaca gati binA tInoM gati viSai tIrthaMkara prakRtikA bandha hai / tAkau prArambha kahiye tisa samayata lagAya samaya samaya viSai samayabaddha rUpa bandha viSai tIrthakara prakRtikA bhI gaMdha huA kare hai ho upane antarmuhUrta adhika ATha varSa ghATa doya koDi pUrva adhika tetosa sAgara pramANakAla paryantamaya ho hai ( go . bhASA 705/10/15) (go. bhASA 167/521/8 ) / 3. naraka va tiryaMca gati nAmakarmake bandhake sAtha isake bandhakA virodha hai gha. 8/3.28/04/2 divasarapaMcassa girava-tiricagaha saha viro hAdo | tIrthaMkara prakRtike bandhakA naraka va tiyaMca gatiyoMke bandhake sAtha virodha hai / 4. isake sAtha kevala devagati ba~dhatI hai , 6. 8/2.38/04/2 uvarimA devamahasaMjutaM madhusagadijIvA tityamaramaM dhassa devarAI matRNa agaIhi saha virohAdo - uparima jIva devagati se saMyukta bA~dhate haiM, kyoMki, manuSyagati meM sthita jIvoM tIrthaMkara prakRtimandhakA devagatiko chor3akara anya pattiyoM ke sAtha virodha hai / jainendra siddhAnta koza
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 3. tI yaMkara prakRti bandhameM gati.... 10 utkRSTa AyuvAle jIvoMmeM tIrthakara santakarmika mithyAdRSTi nahIM jAte dha. 8/3,258/332/4 Na caukkassAuesa titthayarasaMtakammiyamicchAiTThINamuvavAdo asthi, thobesaabhaavaado| - utkRSTa AyuvAle jIvoM meM tIrtha kara santakarmika mithyAvRSTiyoM kA utpAda hai nahIM, kyoMki baisA upadeza nahIM hai| 5. isake bandhake svAmI dha.8/3,38/74/7 tigadi asaMjadasammAdiTThI sAmI, 'tirikrakhagaIe titthayarassa bNdhaabhaavaado| tIna gatiyoke asaMyata samyagdRSTi jIva isake bandhake svAmI haiM, kyoki tiryaggatike sAtha tIrthakarake bandhakA abhAva hai| 6. manuSya va tiryagAyu bandhake sAtha isakI pratiSThApanA kA virodha hai go. ka./jI pra./366/524/11 baddhatiryagmanuSyAyuSkayostIrthasattvAbhAvAda |...devnaarkaasNyte'pi tadabaMdha 'saMbhavAt / - manuSyAyu tiyacAyukA pahale bandha bhayA hoi tAkai tIrthakarakA bandha na hoi|...dev- nArakI viSai tIrtha karakA bandha sambhavai hai| 7. samI samyaktvoMmeM tathA 4-8 guNasthAnoM meM bandhanekA niyama go, ka./ma./13/78 paDhamuvasamiye samme sesatiye avirdaadicttaari| titthayarabaMdhapAraMbhayA NarA kevalidurga te / 3 / / go.ka./jI. pra./12/77/12 tIrthabandha asaMyatAdyapUrvakaraNaSaSThabhAgAntasamya dRSTidhveSa / prathamopazama samyaktva viSai vA avazeSa dvitIyopazama samyaktva, kSAyopazamika, kSAyika samyaktva viSai asaMyatata lagAi apramatta guNasthAna paryanta manuSya ho tIrthaMkara prakRtike bandhako prArambha kare hai / tIrthakara prakRtikA bandha asaMyamate lagAI apUrvakaraNakA chaTA / bhAga paryanta samyagdRSTi viSa hI ho hai| ..tIrthakara baMdhake pazcAt samyaktva cyutikA abhAva go. ka |jI, pra./110/743/3 prArabdhatIrthabandhasya baddhadevAyuSkavadabaddhAyuSkasyApi samyaktvapracyutyAbhAvAt / devAyukA bandha sahita tIrthakara bandhavAla ke jaise sabhyabasvateM bhraSTatA na hoi taise abaddhAyu devake bhI na hoi| go. ka./jI.pra./045/6 prArabdhatIrthabandhasyAnyatra baddhanarakAyuSkArasamya kvApacyutirneti tIrthabandhasya nairantaryAt / - tIrthakara bandhakA prArambha bhaye pIche pUrve naraka Ayu bandha binA samyaktva te bhraSTatA na hoi thara tImakarakA bandha nirantara hai| 9. banaskAyuSka maraNa kAlameM samyaktvase cyuta hotA 11. narakameM bhI tIsare narakake madhyama paTalase Age nahIM jAte gha.8/3, 258/332/3 tattha heTThimaiMdae NIlalessAsahie titthayara saMtakammiya micchaaitttthiinnmubbaadaabhaavaado| kudo tattha tisse puDhavIe ukkassAudasaNAdo (tIsarI pRthivI meM) nIla lezyA yukta adhastana indrakameM tIrthaMkara prakRtike sattvavAle mithyAdRSTiyoMkI utpattikA abhAva hai| isakA kAraNa yaha hai ki vahA~ usa pRthivIkI utkRSTa Ayu dekhI jAtI hai| (dha.8/3, 54/105/6); (go. ka./jI. pr./381/546/7)| 12. vahA~ antima samaya upasarga dUra ho jAtA hai tri. sA./165 titthayara saMtakammuvasaggaM Nirae NivArayati surA / chammAsAugasese sagge amalANamAlako / 16 / tIrthaMkara prakRttike sattvavAle jIvake narakAyu vi chaha mahInA avazeSa rahe deva naraka viSai tAkA upasarga nivAraNa karai hai| bahuri svarga virSe chaha mahInA Ayu avazeSa rahe mAlAkA malina honA cinha na ho hai| go. ka./jI. pra./381/546/7 yo badanArakAyustIrthasattvaH tasya SaNmAsAvazeSe badamanuSyAyuSkasya nArakopasarganivAraNa garbhAvataraNakalyANAdayazca bhavanti / = jisa jIvake narakAyukA bandha tathA tIrtha karakA sattva hoi, tisake chaha mahInA AyukA avazeSa rahe manuSyAyukA bandha hoi ara nAraka upasargakA nivAraNa ara garbha kalyANAdika hoii| 13. tIrthakara saMtakarmikako kSAyika samyaktvakI prApti svataH ho jAtI hai dha.6/1-1-8, 12/247/17 vizeSArtha-pUrvokta vyAkhyAnakA abhiprAya yaha hai ki sAmAnyataH to jIva duSama-suSama kAlameM tIrthaMkara, kevalI yA caturdazapUrbIke pAdamUla meM hI darzanamohanIyakI kSapaNAkA prArambha karate haiM, kintu jo usI bhavame tItha kara yA jina honevAle haiM ve tIrtha karAdikI anupasthitimeM tathA suSamaduSama kAlame bhI darzanamohakA kSapaNa karate haiN| udAharaNArtha- kRSNAdi va vardhanakumAra / 14. naraka va devagatise Aye jIva hI tIrthakara hote haiM pa. khaM.6/1, 6-6/sU. 220, 226 maNusesa ubavaNNalayA maNurasA.. keI titthayarattamuppAeM ti...||220|| maNusesu ubavaNNallayA maNusA.. keI tisthayarattamuppAeMti // 226 // maNusesu uvavaNNAlayA maNusA. No titthayaramuppAeMti / - UparakI tIna pRthiviyoMse nikalakara manuSyomeM utpanna honevAle manuSya.. koI tIrtha karatva utpanna karate haiM // 220 // devagatise nikala kara manuSyoM meM utpanna honevAle manuSya.. koI tIrthakaratva utpanna karate haiM // 226 // bhavanavAsI Adi deva-deviyA~ manuSyoM meM utpanna honevAle manuSya hokara...tIrthaMkararava utpanna nahIM karate haiM // 233 // [ isI prakAra tiryaJca va manuSya tathA cauthI Adi pRthiviyoMse manuSyoM meM utpanna honevAle manuSya tIrthakaratva utpanna nahIM karate haiN| rA. pA./3/6/7/164/2 upari tisRbhya udvatitA. manuSyeSUtpannA... kecittiirthkrtvmutpaadynti| -tIsarI pRthvIse nikalakara manuSyoMmeM utpanna honevAle koI tIrthakaratvako utpanna karate haiM / dha.6/3,54/10/ titthayara baMdhamANasammAiTThINaM micchattaM gaMtuNaM titthayarasaMtakameNa saha vidiya-tadiyapuDhavIma va uppjjmaannaannmbhaavaado| tIrthakara prakRtiko bA~dhanevAle samyagdRSTi jIva mithyAsvako prApta hokara tIrtha kara prakRtikI sattAke sAtha dvitIya va tRtIya pRthiviyoMmeM utpanna hote haiM vaise ina pRthiviyoMmeM utpanna nahIM hote| go. ka./jI. pra./336/487/3 mithyAdRSTiguNasthAne kazcidAhArakadvayamuSya narakAyurvavA'saMyato bhUtvA tIrthaM badbhavA dvitIyatRtIyapRthvIgamanakAle punarmithyASTirbhavati / -mithyAtva guNasthAnameM Aya AhArakadvikakA udvelana kiyA, pIche narakAyukA bandha kiyA, tahA~ pIche asaMyatta guNasthAnavartI hoi tIrtha kara prakRtikA bandha kIyA pIcha dUsarI vA tIsarI naraka pRthvIko jAnekA kAlavirSa mithyA dRSTI bhyaa| gI.ka./jI.pra./546/725/18 zAmeghayoH satIrthA paryAptatve niyamana mithyAtvaM tyaktvA samyagdRSTayo bhUtvA / vaMzA medhA virSe tIrtha kara sattya sahita jIya so paryApti pUrNa bhae niyamakari mithyAtvako choDi samyagdRSTi hoi| jainendra siddhAnta koza
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 4. tIrthaMkara prakRti sambandhI zaMkA-samAdhAna 4. tIrthakara prakRti sambandhI zaMkA-samAdhAna 1. manuSyagatimeM hI isakI pratiSThApanA kyoM jAtA hai ? uttara-aisA honA sambhava nahIM hai, kyoMki jinhoMne pUrva meM tyiMca va manuSyAyukA bandha kara liyA hai una jIvoke naraka va deva AyuoMke bandhase saMyukta jIvoMke samAna tIrtha kara karmake bandhakA abhAva hai| prazna-vaha bhI kaise sambhava hai| uttara-kyoMki jisa bhavameM tIrthaMkara prakRtikA baMdha prArambha kiyA hai usase tRtIya bhavameM tIrthakara prakRtike sattvayukta jIvoMke mokSa jAnekA niyama hai| parantu tithaMca aura manuSyoMmeM utpanna hue manuSya samyagdRSTiyoMkI devoM meM utpanna na hokara deva nArakiyoM meM utpanna hue jIvoM ke samAna manuSyoM meM utpatti hotI nahIM, jisase ki tiryaca va manuSyoM meM utpanna hue manuSya samyagdRSTiyoMkI tRtIya bhavameM mukti ho ske| isa kAraNa tIna gatiyoM ke asaMyata samyagdRSTi hI tIrthaMkara prakRtike bandhake svAmI haiN| gha. 8/3, 40/78/8 aNNagadIsu kiNNa pAraMbho hoditti vutte-Na hodi, kevalaNANovalakkhiyajIvadavvasahakArikAraNassa tisthayaraNAmakammabaMdhapAraMbhassa teNa viNA smuppttivirohaado| -prazna-manuSyagatike sivAya anya gatiyoMmeM isake bandhakA prArambha kyoM nahIM hotA! uttara-anya gatiyomeM isake bandhakA prArambha nahIM hotA, kAraNa ki tIrthakara nAmakarma ke prArambhakA sahakArI kAraNa kevalajJAnase upalakSita jIva dravya hai, ataeva manuSya gatike binA usake bandha prArambhako utpattikA virodha hai| go. ka./jI. pra./63/78/10 narA iti vizeSaNaM zeSagatijJAnamapAkaroti viziSTapraNidhAnakSayopazamAdisAmagrI vizeSAbhAvAt / -bahuri manuSya kahanekA abhiprAya yaha hai jo aura gativAle jIva tIrtha kara baMdhakA prAraMbha na kareM jAtai aura gativAle jIvanikai viziSTa vicAra kSayopazamAdi sAmagrIkA abhAva hai so prAraMbha to manuSya viSa hI hai| 2. kevaloke pAdamUlameM hI bandhanekA niyama kyoM go. ka./jI. pra/63/78/11 kevalidvayAnte eveti niyamaH tadanyatra tAgavizuddhivizeSAsaMbhavAva / - prazna-[ kevalIke pAdamUlame hI bandhane kA niyama kyoM.] uttara-bahuri kevalike nikaTa kahanekA abhiprAya yaha hai jau aura ThikAnai aisI vizuddhatA hoI nAhI, jisa tIrtha kara baMdhakA prAraMbha hoii| 5. narakagatimeM usakA bandha kaise sambhava hai| go, ka./jI. pra./550/742/20 nanvaviradAdicattArititthayarabaMdhapAraMbhayA NarA kevali dugaMte ityuktaM tadA nArakeSu tadyuktasthAnaM kathaM badhnAti / tnn| prArabaddhanarakAyuSAM prathamopazamasamyaktve vedakasamyaktve vA prArabdhatIrthabandhAnAM mithyAdRSTitvena mRtvA tRtIyapRthvyantaM gatAnA zarIraparyAptarupari prAptatadanyatarasamyaktvAnA tadbhandhasyAvazyabhAvAta / prazna-"aviratAdi cattAri titthayarabaMdhapAraMbhayA NarA kevalidugaMte" isa vacana te aviratAdi cyAri guNasthAnavAle manuSya hI kevalI dvika nikaTi tIrthakara baMdhake prAraMbhaka kahe naraka viSa kaise tIrthaMkarakA baMdha hai| uttara-jinake pUrva narakAyukA baMdha hoi', prathamopazama vA vedaka samyagdRSTi hoya tIrthakarakA bandha prArambha manuSya karai poche maraNa samaya mithyAdRSTi hoi tRtIya pRthvIparyaMta upajai taho zarIra paryApta pUrNa bhae pIche tina doUni mai syoM kisI samyaktvako pAI samaya prabaddha virSe tIrthaMkarakA bhI baMdha karai hai| 1. kRSNa va nIla lezyAmeM isake bandhakA sarvathA niSedha kyoM 3. anya gatiyoM meM tIthakarakA bandha kaise sambhava hai go ka./jI. pra./524/12 devanArakAsaMyate'pi tadbandha' kathaM / samyaktvApracyutAvutkRSTatannirantaravandhakAlasyAntarmuhUrtAdhikASTavarSa nyUnapUrvako - TidvayAdhikatrayastrizatsAgaropamamAtratvena tatrApi bhavAt / - praznajo manuSya hI virSe tIrtha kara baMdhakA prArambha kahA to deva, nArakIkai asaMyatavirSe tIrtha kara bandha kaise kahA / uttara-jo pahile tIrtha kara baMdhakA prAraMbha tau manuSya hI kai hoi pIche jo samyaktvasyoM bhraSTa na hoi to samaya samaya prati antarmuhUrta adhika ATha varSa ghATi doyakoDi pUrva adhika tetIsa sAgara paryanta utkRSTa panai tIrtha kara prakRtikA baMdha samayaprabaddhaviSa huA karai tAtai deva nArakI virSe bho tIrthakarakA baMdha saMbhava hai| 4. tiryacagatimeM usake bandhakA sarvathA niSedha kyoM dha.8/3, 38/74/8 mA hodu tattha titthayarakammabaMdhassa pAraMbho, jinnaannmbhvaado| kiMtu puvva baddhatirikkhAuANaM pacchA paDivaNNasammattAdiguNehi titthayarakammaM baMdhamANANaM puNo tirikkhemuppaNNANaM titthayarassa baMdhassa sAmittaM labbhadi tti vutte-Na, baddhatirikravamaNussAuANaM jIvANaM baddhaNiraya-devAuANaM jIvANaM va titthayarakammassa bNdhaabhaavaado| taM pi kudo| pAraddhatitthayarabaMdhabhavAdo tadiya bhave titthayarasaMtakammiyajIvANaM mokkhgmnn-nniymaado| Na ca tirikkha-maNussesuppaNNamaNusasammAiTThoNaM devesu aNuppajjiya devaNeraiesuppaNNANaM va maNussesuppattI atthi jeNa tirikva-maNussesuppaNNamaNusasammAiTThINaM tadiyabhave NivvuI hojj| tamhA tigaiasaMjadasammAiTThiNo ceva sAmiyA tti siddh| -prazna-tiryaggatimeM tIrthakara karma ke bandhakA prArambha bhale hI na ho, kyoMki vahA~ jinoMkA abhAva hai| kintu jinhoMne pUrva meM tiryagAyuko bAndha liyA hai, unake pIche samyaktvAdi guNoke prApta ho jAnese tIrtha kara karmako bAndhakara punaH tiryaJco meM utpanna honepara tIrthaMkarake bandhakA svAmopanA pAyA dha. 8/3, 258/332/3 tattha heTThimaiMdara NIlalessAsahie titthyrsNtkmmiyaamicchaaittiinnmuvvaadaabhaavaado| ... titthayarasaMtakammiyamicchAiTThINaM NeraiesuvavajjamANANaM sammAiTThINaM va kAulessaM mottUNa aNNalessAbhAvAdo vA Na NIlakiNhalessAe titthayarasaMtakammiyA atthi| =prazna- [kRSNa, nIlalezyAmeM isakA baMdha kyoM sambhava nahI hai|] uttara-nIla lezyA yukta adhastana indrakame tIrthaMkara prakRtike sattvavAle mithyASTiyoMkI utpattikA abhAva hai|...athvaa nArakiyoM meM utpanna honevAle tIrtha kara saMtakarmika mithyAdRSTi jIvoMke samyagdRSTiyoMke samAna kApota lezyAko chor3akara anya lezyAoM kA abhAva honese nIla aura kRSNa lezyAmeM tIrthakarakI sattAvAle jIva nahIM hote haiN| (go. ka./jI.pra./354/506/8) 7. prathamopazama samyaktvameM isake bandha sambandhI dRSTi bheda go. ka./jI. pra./13/78/8 atra prathamopazamasamyaktve iti bhinnavibhaktikaraNaM tatsamyaktve stokAntarmuhUrtakAlayAta SoDazabhAvanAsamRddhyabhAvAt tadbandhaprArambho na iti kecitpakSa jJApayati / -ihA~ prathamopazama samyaktvakA judA kahanekA abhiprAya aisA hai jo koI AcAryanikA mata hai ki prathamopazamakA kAla thorA aMtarmuharta mAtra hai tAteM SoDaza bhAvanA bhAI jAi nAhI, tAtai prathamopazama virSe tIrthakara prakRtike baMdhako prAraMbha nAhIM hai| jainendra siddhAnta koza
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara 5. tIrthaMkara paricaya sAraNI 1. bhUta bhAvI tIrthakara paricaya naM0 1. bhUtakAlIna jayasena pratiSThA pATha / 400-413 1 nirvANa 2 sAgara 3 mahAsAdhu 4 vimalaprabha 5 zuddhAbhadeva zrIdhara 7 zrIdatta 8 siyAbhavena 6 amalaprabha 10] uddhAradeva 11 agnideva 12) saMyama 12 ziva 14 puSpAMjali 15 utsAha 16) paramezvara 17 jJAnezvara 18] vimalezvara 96 yazodhara 20 kRSNamati 21 jJAnamati 22 zuddhamati 23 zrIbhadra 24 ana bhA0 2-48 ti.pa./4/ 1571-1581 mahApadma suradeva supAra svayaMprabha sarvaprabha devata kulasuta udaGka zrIla jayakIrti munisuvrata ara apApa niHkaSAya vipula nirmala citragupta samAdhigupta svayambhU anivartaka jaya bimala devapAla anantavIrya jambU dvIpa bharata kSetrasya caturviMzatitIrtha karokA paricaya mahApadma suradeva supArzva svayaMprabha tri0 sA0 / ha0pu0/60/ ma0pu0/05/ 873875 558-562 476-480 2. bhAvi kAlInakA nAma nirdeza sarvAtmabhUta devaputra kulaputra udaGka proSThila jayakIrti munisuvrata ara niSpApa niH kaSAya vipula nirmala citragupta samAdhigupta svayambhU anivartaka jaya vimala devapAla anantavIrya mahApadma suradeva pA svayaMprabha sarvAtmabhUta devadeva prabhodaya udaGka praznakIrti apakIti subata ara puNyamUrti bhiSAya vipula nirmala 377 citragupta manAdhigupta svayambhU anivartaka jaya vigata divyapAda anantavIrya mahApadma suradeva supA svayaMprabha sarvAtmabhUta devaputra kulaputra udaGka prISTi jayakIrti munisuvata aranAtha apApa nikaSAya vipula nirmala citragupta samAdhigupta svayambhU anivartaka vijaya vimala devapAla anantavIrya jainendra siddhAnta koza jayasena prati pratiSThA pATha / 520 - 543 mahApadma suraprabha suprabha svayaMprabha sarvAyudha jayadeva udayaprabha prabhAdeva udaMka praznakIrti jayakIrti pUrNa buddhi nikaSAya vimalaprabha bahulaprabha nirmala citragupti samAdhigupti svayambhU kaMdarpa jayanAtha vimala divyavAda anantavIrya 5. toyaMkara paricaya sAraNI 3. bhAvi tItha karoke pUrva ananta bhavanAma koNisa supArzva u proSThila kRtasUya kSatriya pAvila li. 1/4/ ma.5/06/ vi.pa./4/ 1583-1586 471-475 2366 thaa-dngcw-2C/ngrdw / zaGkha nanda sunanda haaza sevaka premaka atoraNa revata zreNika pArzva udaGka proSThila kaTaprU kSatriya zreSThI zaGkha nandana sunanda zazAGka sevaka premaka atoraNa rela bAsudeva bhagali anya dvIpa va anya kSetrastha kRSNa sIrI bhagali bAgala vigali dvaipAyana dvIpAyana kanakapAda mANavaka nArada nArada cArupAda surUpadatta satyakiputra satyakiputra eka koI anya torya kA paricaya tANaM NAmApahudisu ubadeso saMpar3a paNNaTTho | 2366 // vizeSa yaha ki usa (airAvata) kSetra meM jo koI zalAkA puruSa hote hai unake nAmAdi viSayaka upadeza naSTa ho cukA hai| bhavaMti je koI salAgApurisA vari viseso tassiM
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza naM0 1 2 4 5 ha ha ha 2. vartamAna caubIsI ke pUrva madha naM 2 (devase pUrva) kA paricaya 2 2 2 2 2 or 10 12 13 1. mAnakA nAma niza 11 zramAnsa 17 18 16 20 pramANa | (de0 agalI suucii)| bAhapUjya nimanAtha anantanAtha 14 15 | dharmanAtha 21 22 23 24 RSabhanAtha ajitanAtha sambhavanAtha padmaprabhu supArzva candraprabha puSpadanta zotalanAtha 16 zAntinAtha abhinandana 50/66 sumatinAtha 51/86 kundhu nAtha arahanAtha mantinAtha 2. pUrva bhavanaM0 2 yena gatase pUrva ke nAma mahApurANa sarga / zlo0 nAma munisuvrata naminAtha neminAtha pArzvanAtha vartamAna 47/357 48/54 46/56 vajranAbhi vimalavAhana vimalavAhana 55/62 *4/43 mahAbala ratiSeNa 2-2/00 aparAjita 22/56 nandiSeNa 54/206 padmanAbha mahApadma padmagulma nalinaprabha 50/66 50/50 pacottara LEBR padmasena 60/48 padmaratha 61/24 dazaratha 63/504 maicaratha siharava dhanapati 68/18 65/50 46/64 vaizravaNa 60/60 66/01 harivarmA siddhArtha 72/207 supratiSTha 73/166 Ananda bhArata nanda 1.1./20/18-24 6.pU./10/ 120-125 vajranAbhi vajranAbhi vimalavAhana vimala vikhyAta vipulavAhana vipula vAhana mahAbala aMtimata aparAjita nandiSeNa padma mahApadma padmottara paGkajagulma nalinagulma padmAsana padmaratha dRDharatha mahAmegharatha siharaya zramaNa zrIdharma surazreSTha siddhArtha Ananda sunanda mahAbala atinala aparAjita nandiveza padma mahApadma padmagulma nalinagulma padmottara padmAsana padma dazaratha megharabha siMharatha dhanapati vaizravaNa zrIdharma siddhArtha supratiSTha Ananda nandana 3. kyA the ma.pu. / sarga / zlo Pelkk 48/4 46/2 50/3 20/0 1/2 13/2 54143 26/2 56/2 bugmiju 18/2 56/3 60/3 61/3 63/184 64/2 65/2 86/2 60/2 66/6-10 100/18 73/61. 74 / 243 " cakravartI vajrasena maNDalezra mahAteja ripudama " 13 13 " 57 49 19 4. pitAoMke nAma RRER R 1.5/20/ 25-30 svayaMprabha bimalavAhana sImandhara pihitAsrava arindama yugandhara sarvajanAnanda abhayAnanda vajradanta vajranAbha sarva gupti gutimAn cintArakSa | ( ghanaratha tIrthaM kara 164) vipulavAhana ghanarava dhIra saMvara trilokIya sunanda DAmara prauSThita E.3./40/ 158-163 vajrasena arindama svayaMprabha pihitAsa arindama ridama 5. pUrva manake deza va nagarake mAna 1. pa. pu. 20/14-10 260/60/142-146 ma.pU./ sarga / svI0 vimAna 50/2 sImandhara 191/8 48/4 46/2 sunanda nanda yugandhara sarvajana 55/2 ubhayAnanda 56/2 54/110 vajradatta 57/2 vajranAbhi 18/2 sarva gupta 56/3 60/2 trigupta cittarakSa citara 61/2 vimalavAhana 63/142 dAmara prauSThila dhanaratha 64/2 saMvara varadharma . ratnasaMcaya 1 susImA dhArA. vi. puNDarIkijI 1 51/3 52 / 2 13/2 66/2 66/2 migug 68/2 vyatItazoka 70/50 jambUni puNDarIkagI " " susImA 99 mapurI 73 /41 74/242 " 31 11 " 39 " 19 ratnasaMcaya 1 kSemA puSkara. ni. puNDarIkimI 1 senA kSemA "1 .. ratnasaMcaya " dhAta, videha mahAnagara ariSTA * sonA jammU vi. puNDarIkiNI ::::: ..] sImA " [1] [mapurI " " ** sImA 11 semapurI " " bharata campApurI kauzAmbI 11 " sukhImA * semapurI " , vItazokA pramANa vizeSa na0 " hstn| gapura ayodhyA 1 puNDarIkiNI 1-2 1. "1 " chatrapura 31 2. ratnasaMcaya 1 ratnasaMcayapurI 121. mAvikA 2. mahilapura 2 ratnasaMcaya 1 nAgapura torthaMkara 378 5. tIrthaMkara paricaya sAraNI
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 3. vartamAna bhavakI janma nagarI 1. ti.pa./4/326-546 2. pa.pu./20/36-60 3. ha.pu/60/182-205 4. ma.pu/ sAmAnya vizeSa sarga/zlo nAma (pramANa nAma 4. cihna 5. yakSa ti.pa./4/604 / ti.pa./4/ 134-636 3. vartamAna caubIsIke vartamAna mavakA paricaya-( sAmAnya ) 1. nAma nirdeza 2. pUrva bhavakA sthAna ( deva bhava) 1. ni.pa./4/512-514 1. ti.pa./4/522-525 2. pa.pu./20/8-10 2. pa.pu./20/31-36 3. ha.pu./60/138-141 3. ha.pU./60/164-168 4. ma.pu. sAmAnya / vizeSa ma.pu./ sAmAnya vizeSa sarga/zlo. nAma pramANa nAma sarga/zlo nAma pramANa mAma -meMRSabha 11/111 sarvArtha siddhi 2 48/1 ajita 48/13 vijaya 2 vaijayanta sambhava 46/4 | a. graiveyaka 450/1 abhinandana vijaya |2| vaijayanta sumati vaijayanta 1/ jayanta 6. yakSiNI ti.pa./4/637-636 | 1 | vinItA 1,2 sAketA 12/82 ayodhyA 48/20 46/14 | zrAvastI 50/16, ayodhyA 51/16 baila gaja azva govadana mahAyakSa trimukha yakSezvara cakrezvarI rohiNI prajJapti vajrazRkhala bajrAGkazA sAketA bandara 1.2 cakavA 20 652/1 21 vatsa vArANasI 54/1 jainendra siddhAnta koza kamala nandyAvarta ardhacandra magara svastika gaiMDA bhadrila |3| sihanAdapura 379 57/1 mAtaGga vijaya ajita brahma brahma zvara kumAra zanmukha pAtAla kinnara padmaprabhu supAva candraprabhu suvidhi 1 puSpadanta zItalanAtha zreyAnsanAtha | 3 | zreyonAtha vAsupUjya vimalanAtha anantanAtha 3 anantajita dharmanAtha zAntinAtha kunthunAtha aranAtha 52/14/ U. greveyaka 53/15/ ma. graiveyaka 54/162/ vaijayanta 15/20 prANata 56/18, AraNa 57/14 puSpottara 58/13 mahAzukra 56/6 | sahasrAra 60/12 | puSpottara sarvArtha si. 63/337 64/10 6548 jayanta bhaiMsA apraticakrezvarI puruSadattA manovegA kAlI jvAlAmAlinI / mahAkAlI gaurI gAndhArI bairoTI solasA(anaMta mAnasI mahAmAnasI jayA 56/1 60/2 |2vinItA 52/18 kauzAmbI 53/18, kAzI 54/163 candrapura |1,3/ AraNa 2 aparAjita 55/23, kAkandI |1,39 acyuta 56/24 bhadrapura 57/17 siMhapura kApiSTha campA |13 zatAra 2. mahAzukra 56/14 | kAmpitya |2| sahasrAra | 60/16 ayodhyA 2 puSpottara ratnapura 63/363 hastanAgapura 64/12, | 1 aparAjita |2. sarvArtha siddhi |2 vijaya 1. aparAjita 66/20 mithilA |2| (aparAjita 67/20 rAjagRha | 3 (sahasrAra | 2 prANata 66/16 mithilA aparAjita 71/28 dvArAvatI (Anata (vaijayanta |73/75, banArasa 3sahasrAra 74/152, kuNDalapura 62/1 64/1 6 /1 zUkara sehI vana hariNa chAga matsya garuDa gandharva kubera mallinAtha munisuvrata |1,2/ suvratanAtha 2-3 varuNa bhRkuTi kalaza kUrma utpala (nIlakamala) vijayA aparAjitA kuzAgranagara 66/14 aparAjita 67/15 prANata (1 Anata) aparAjita 70/57/ jayanta naminAtha neminAtha gomedha pArzva 1-3 zaurIpura baharUpiNI kUSmANDI m 2 / 5. tIrthaMkara paricaya sAraNI 73/1 | pArzvanAtha 73/68 prANata lh 1-3, vArANasI sarpa mAtana | padmA varddhamAna 2.3 mahAvIra 74/246 puSpottara 1-3 kuNDala pura siMha guhyaka siddhaminI
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 garbhAvataraNa tIrthakara 6.vaMza | 10. garbha tithi | 11. garbha-nakSatra 12. garbha-kAla 7. pitAke nAma 8. mAtAkA nAma 1.ti.pa./4/526-546 1. ti. pa./4/526-546 2. ma. pu./20/36-60 2. pa.pu./27/36-60 | 3. ha. pu./60/182-205 3. ha. pu./60/12-205 4. ma.pu./pUrvavada pramANa vizeSa | 4. ma.pu./pUrvavava pramANa sAmAnya sAmAnya naM. sarga/zlo. 15.48 vizeSa tri.sA. ti.pa./4/550848- ma. pu./pUrvavata -sAmAnya ikSvAku 1/12/146-163 48/18-25 346/14-16 ma. pu/pUrvavata sAmAnya. uttarASADha rohiNI mRgazirA punarvasu maghA ma. pu./pUrvavata sAmAnya ASADha kR.2 jyeSTha kR. 15 phA. zu. vaizA. zu.6 zrA, zu.2 mAgha kR.6 brahmamuhUrta jitAri 1-3 senA prAtaH saMbara 511/16-21 nAbhirAya jitazatru dRDharAjya svayaMvara megharatha dharaNa supratiSTha mahAsena sugrIva dRDharatha meghaprabha 2-3 sumaMgalA marudevI vijayasenA suSeNA siddhArthA maMgalA susomA pRthvINA lakSmaNA jayarAmA sunandA prAtaH 53/18-20 vizAkhA jainendra siddhAnta koza 55/24-25 1056/24-26 11 57/17-16 lakSmImatI rAmA mandA veNuzrI 2,3 ra viSNuzrI caitra kR.5 phA. kR.6 caitra kR.8 jyeSTha kR.6 pichalI rAtri prabhAta antima rAtri prAta. pUrvASADhA zravaNa 380 380 viSNu P vijayA jayAvatI jayazyAmA antima rAtri prAta. vamupUjya kRtavarmA siMhasena bhAnu vizvasena zatabhiSA uttarabhAdrapadA revatI zarmA sarvazyAmA supratA (2 12/18/17-18 13 56/14-15 14 60/16-18 1561/13-15 16 63/384-386 17 64/13-14 1865/15-16 1666/20-22 bhAnurAja ASA. kR.6 jyeSTha kR.10 kAti. kR.1 vaizA. zu. 13 bhAda. kR.7 zrA. kR. 10 phA. kR.3 caitra zu. 1 antima rAtri sUrasena 3 suprabhA airA zvIkAntA mitrasenA prajAvatI sUrya 1-3 zrImatI kuru bharaNI kRttikA revatI azvinI sudarzana kumbha ikSvAku | prAtaH somA 2067/20-21 21 66/16,25,26, sumitra vijaya | 1 prabhAvatI 2,3 / rakSitA 1-2 padmAvatI 2-3 vaprA baprilA yAdava ikSvAku harivaMza, zrA. kR.2 ikSvAku Azvi . kR.2 zravaNa azvinI mahAdevI antima rAtri 2271/30-31 2373/75-76 samudravijaya vizvasena zivadevI brAhmI yAdava una harivaMza kArti.zu.6 ugra / vaizA. kR. 2 uttarASADhA vizAkhA 5. tIrthakara paricaya sAraNI 1-3 azvasena prAta 1-3 2-3 varmilA (nAmA) varmA siddhArtha | 24 74/252-254 / priyakAriNI nAtha nAtha uttarASADhA ASA. zu.6 antima rAtri
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta za 2 janmAvataraNa 1 2 3 ma0 pu0 / 0 sarga / slo0 6 10 4 50/16 mAgha zu. 12 5 51/22 caitra zu. 11 6 52/21 = - # jyeSTha. 12 7 53/22 5 54/100 pauSa kR. 19 mArga. . 1 mAgha kR. 12 phA. kR. 11 phA. kR. 14 mAgha zu. 4 ,, 14 jyeSTha kR. 12 11 12 13 x y w 2 vw & 14 60/21 teles 63/317 64/22 18 66/21 15 16 17 16 20 21 22 23 24 13/2 y=/2k caitra kR. 6 mAgha zu. 10 46/18-16 kArti.. 12 55/27 56/28 17/21 58/16-20 56/21 (prati, kha.ga.) 13 janma tithi 1. si. pa./4/226-546 26/11-100 26/11 67/41 sAmAnya 6/30 71/38 73/10 74 / 262 mAgha zu. 13 jyeSTha kR. 14 za mArga. zu. 14 mArga. zu. 19 ASA. kR. 10 zrI. zu. 6 pauSa kR. 19 caitra zu. 13 pramANa naM0 1-2 1-2 1 1 1 1-2 'e 1,2 2/16/12 1 1-2 vizeSa mArga. . 15 zrI. zu. 11 vi. kR. 13 phA. zu. 14 mAgha zu. 14 jyeSTha zu. 12 Azvi. zu. 12 mAgha kR. 12 ASA. zu. 10 mezA zu. 13 14 janma nakSatra 1. si. 4/26-546 2. pa. pu. 20/26-60 3. ha. pu./60/182-205 4 ma. pu. / pUrvavat sAmAnya pramANa na. uttarASADhA rohiNI jyeSThA punava su maghA citrA vizAkhA anurAdhA mUla pUrvASADhA zravaNa pUrva bhAdrapadA revatI puSya bharaNI azvinI citrA vizAkhA uttarA 4 20 phAlgunI 4 kRttikA rohiNI 4 azvinI zravaNa 2,3 2-3 4 vizeSa prajezayoga pUrvASADhA sAmyayoga mRgazirA citrA 15 yoga 1 ma. pu. / janma tithiya puSya svAti zakra jaitra vizva viSNu zatabhiSA vAruNa uttarA bhAdrapadA ahirbudhna 16 1.si./55-580 2.vi.sa./04 3, pa. pu. / 20/112-115 aditiyoga 10/26-27 guru yAmya Agneya 4. 1/60/304-305 5. ma.pU.// pitR khaSTrayoga 52/35 agnimitra 13/25 brahma anila aryamA 48/28-31 450 46/26-28 400 26/11 57/38 28/24 51/24 500 65/26 66/50 4G/RE 81/33 01/20 73/15 74/20 350 300 ::::::: nM nua uu : : * * PS PS E * T * e T 24/906 150 21/10 250 200 100 60 co 70 60/24 50 69/23 45 63/413 64/26 60 40 35 30 25 20 15 dhanuSa 10 ::: 39 :::::::: ::::::: DESCR 17 varNa 1. si. 1/4/580-8 2 tri. sA. / 847 - 848 3. pa. pu. /20/63-66 6 hAtha 7 4. ha. 1/60/210-213 5. ma. pU. /ura sAmAnya svarNa " harita svarNa rakta svarNa nIla harita svarNa pramANa naM! vizeSa 5 2 2 bAlacandra du nIla kRSNa 2 kRSNa 2-4 nIla, zyAmala tIrthaMkara 381 5. tIrthakara paricaya sAraNI
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza 3 dIkSA dhAraNa ti. pa./4/ naM0 607 611 1 2 3 4 5 7 8 Cc 10 11 12 ~ xx w 2 is wo 13 14 15 16 17 16 20 18 vairAgya kAraNa 21 22 23 24 nItAJjanA 11/8 maraNa ulkApAta megha gandharva nagara jAtismaraNa 18 megha 19 patajhaDa r3a ulkA himanAza patajhaDa jAtismaraNa ma.pU./ sarga/rala. 12/20 11/38 50/43 jAtismaraNa 50/30 megha ulkApAta jAtismaraNa :::: 48/32 50/45 53/37 18/30 56/32 sogi 61/30 62/462 64/36 ex 66/40 60/20 viSaya 36/45 72/164 nolAnA 10/203 maraNa ulkApAta megha Rtu parivartana stu pari0 ulkApAta hima basanta - vi0 cintavana hima ulkApAta darpaNa jAtismaraNa megha jAtismaraNa hAthIkA saMyama jAtismaraNa pazukrandana 73/194 jAtismaraNa 74/210 ma..pu / saMga/ zlo. 48/37-36 43/16-30 50/51-54 51/70-72 12/51-54. 52/41-42 54 / 216 - 218 25/46-40 26/44-40 50/48- 50 58/20-40 56/40/42 60/12-24 61/30-40 44/38-49 65/33035 68/40-50 67/41-45 16 dIkSA tithi 1 1/4/644-660 2.. pU. 60/226-236 48/48-46 79/161-106 73 / 127-133 74/202-304 sAmAnya caitra kR. 6 mAgha zu. 6 zu. 12 vaizA.zu. 6 kAkR. 13 zu. 12 pauSa kR. 11 mArga. zu. 1 mArga. kR. 12 phA. kR. 11 phA. kR. 14 mAgha zu. 13 63 / 470-476 | jyeSTha kR. 14 baizA zu. 1 mAgha zu. 4 jyeSTha 12 mArga. zu. 10 mArga. zu. 11 mezA kR. 10 ASA. ku. 10 zrA. zu. 6 . mArga. kR. 10 pramANa 1 2 2 vizeSa 2 1 rohiNI 12 mArga su. 15 jyeSThA punarvasu su. 11 bhAdra zu 13 jyeSTha kR. 13 20 dIkSA nakSatra 21 dIkSA kAla 1. ti pa /4/644-667 2. pU./10/210-218 ti. pa / 4 ma. pu. 644-160 dIkSA tithivada 3. ma. pu dIkSA tithivat zA.kR.1 zrI zu.7 16+6 uttarASADhA uttarASADhA mayA citrA vizAkhA anurAdhA mUla zravaNa vizAkhA puSya bharaNI kRtikA revatI mArga. zu.1 azvinI ma zrI. zu. 4 | azvinI mAgha zu. 11 | citrA rohiNI u. bhAdrapadA u. bhAdrapadA revatI maghA citrA vizAkhA vizAkhA pUrvASADhA zravaNa vizAkhA, puSya bharaNI kRttikA revatI adhinI zravaNa sAmAnya pramANa vizeSa naM0 aparAhna pUrvAhna anurAdhA aparAhna azvinI aparAhna : pUrvAhna pUrvAhna aparAhna ..... purvA aparAha 11 pUrvAhna uttarA phA0 uttarA phA aparAhna 3 3 2-3 3 2 2-3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 100 sAyaMkAla 3 3 aparAhna sAyaMkAla prAtaH sandhyA aparAhna sandhyA sAyaMkAla sAyaMkAla prAta: sAyaMkAla 11 11 19 3 2-3 pUrvA sAyaMkAla prAtaH sandhyA sAyaMkAla sandhyA sAryakAla si, 1/4/ i./pu. 60/ 644-657 SaSThopavAsa belA aSTa bhakta tRtIya upa. .. " 12. dosa " bhakta 33 19 " upa. :: " upa. " bhakta eka upa. tRtIya .. 22::: bhakta 34 upa. 11 bhakta 12 bhakta " bhakta " 11::::: ::: 44 belA SaSTha bhakta telA tRtIya upa. belA 1 upavAsa belA 10 :: " SaSTha bhakta eka upavAsa tRtIya belA tIrthaMkara 382 5. tIrthaMkara paricaya sAraNI
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 jJAnAvataraNa tIrthakara 23 dIkSA bana 24 dIkSA vRkSa 25 saha dIkSita 26 kevalajJAna tithi 27 kevalajJAna nakSatra 28 kevalotpatti kAla 1.ti.pa/4/668 ma. pu./ 2 ha.pu./60/350 ma. pu/ ti. pa./4/ dIkSAtithi 4.3 dIkSAtithi 3 ma.pu/dIkSA- sarga zlo0 644-667 bata | 36-60 | bat TH denaM016 (de0 na016 de0 naM.16 / ti.pa./4/ 676-701 | ha.pU./4/ 257-265 ma. pu./ pUrvavat ti.pa.// 676-701 ma.pu./ pUrvavata ti.pa./4/ 676-701 ma. pu/ pUrvavata vaTa 4000 20/268 phA. kR. 11 . phA. kR. 11 / phA. kR. 11 uttarASADhA uttarASADhA pUrvAla pUrvAhna | 1000 phA. kR. 11 aparAhna pauSa zu. 14 kA. kR.5 aparAhna sandhyA saptaparNa zAlmali asana priyaGgu 48/42 46/40-41 50/56 51/75 52/56-50 18 th to kA. kR. 5 kA.zu. sahetuka pauSa zu. vai. zu. sUryAsta aparAha / 16 sahetuka sarvArtha zrISa sAya jainendra siddhAnta koza siddhArtha | siddhArtha (17/12) sahetuka sahetuka saptaparNa zAla ugra agrogana sarala sahetuka priyaGgu manohara manohara priyaGgu sahetuka zrISa suvartaka nAga 6 puSpa puSpaka sAla sahetuka | sahetuka manohara | manohara tendu pATalA 13 sahetuka sahetuka | jambU pIpala | zAla dadhiparNa 16 Amravana sahasrAmra nanda 17 sahetuka sahetuka tilaka Amra 16 zAli zveta azoka 20 nIla nIlodyAna | campaka plakSa " " kA. zu. pauSa kR. 14 mAgha kR. 15 mAgha zu. 2 pauSa zu. 11 | rohiNI rohiNI kA. kR.4 | jyeSThA mRgazirA 14 | punarvasu punarvasu hasta citrA citrA vizAkhA vizAkhA phA. kR.7 anurAdhA anurAdhA kA. zu.2 pauSa kR.14 pUrvASADhA | pUrvASADhA mAgha kR. 15 | zravaNa mAgha zu. 2 vizAkhA | vizAkhA mAgha zu. uttarASADhA| uttarAbhAdra caitra kR 15 | revatI revatI 383 bis hi ha zravaNa mAdha. 54/223-224] 55/46 56/48-46 57/51-52 58/42 56/44-45 60/35-36 61/42-43 63/481-482 64/42-43 65/37-38 66/51-52 67/46-47 / bela tumbura kadamba jambu azvattha saptacchada nandyAvata tilaka | Amra azoka campaka pauSa zu. 10 caitra kR. 15 pauSa zu. 15 pauSa zu. 10 kR. 15 pauSa zu. 15 16 zAli pauSa zu. 15 pauSa zu. 11 caitra zu.3 kA. zu. 12 phA. kR.12 mAge. zu.5 / revatI kA. zu. 12 phA. kR. phA. kR.6 pauSa zu. 10 bharaNI caitra zu. 3 kRttikA kRttikA kA, zu.12 / revatI mArga. zu. 11 | azvinI | azvinI caitra kR. 10 zravaNa 300 1000 aparAhna sAyaM caitra | 22 sahakAra azvattha 24 nAtha bakula meSazRga dhava aparAhna | pUrvAhna caitrodyAna sahasrAra azvavana SaNDavana bakula bAMsa pUrvAhna | prAtaH pava | devadAru 300 ekAkI 66/57-56 caitra zu. 3 / caitra zu.3 mArga. zu. 11 | azvinI 71/176-181 | Azvi . zu.1 . Azvi, zu.1 Azvi. kR.1 | citrA citrA 73/134-143 caitra kR. 4 | caitra kR.4 / caitra kR.4 caitra kR. 13 caitra kR. 13 vizAkhA vizAkhA / 74/350 | vai. zu. 10 / vai. zu. 10 - vai. zu. 10 / maghA hasta va uttarAphAgunI | sAla 5. tIrthaMkara paricaya sAraNI sAla aparAhna aparAhU aparAhna
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26. kevala sthAna 30 kevala vana 33. yoga nivRtti kAla tIrthakara na0 ma. pu./sarga/zlo. ha. pu./60/ 254-256 31 kevala vRkSa (azoka vRkSa) / 32 samavasaraNa 1. ti.pa./4/665-668 ti. pa./4/ | ma. pu./pUrvavata 716-716 182-205 ti 4./4/ 671-701 ti. pa./4/ 1206 ma.pu./pUrvavat | ma.pU./pUrvavata 2.ha.pu/60/ ma.pu./sarga/zlo. nyagrodha | vaTa 12 yo0 pUrvatAlakA ayodhyA zrAvastI ayodhyA purimatAla sAketa zrAvastI ayodhyA purimatAla sahetuka 14 dina pUrva 14 dina pUrva 1 mAsa pUrva | 1mAsa pUrva Nxxx 47/336 48/11 46/55 saptaparNa zAla sarala 20/216-220 48/40 46/38-41 50/54-15 59/74 52/53 53/43-44 54/223 55/50 zAlmali asana priyaMgu priyaMgu 11/84 ugravana sahetuka manohara sahetuka sarvArtha puSpa | kauzAmbI | vardhamAna va. kAzI candrapurI kAkandI zrISa ___x sahetuka suvartaka puSpa | zrISa nAga 54/270 nAga nAga (baher3A) dhUlIzAla jainendra siddhAnta koza 1mAsa pUrva sahetuka manohara 56/56-57 57-60 1 mAsa pUrva | 228 bela tumbura kadamba manohara 1mAsa pUrva pATala 58/41-42 56/44 sahataka bhadrila siMhanAdapura campApurI kampilA ayodhyA ratnapura hastanAgapura sahetuka 60/35 61/42 xxxxxxxxxxxxxxx pIpala saptacchada 56/54 60/44 61/51 63/466 " pIpala dadhiparNa nandI | tilaka zAla nandI 63/481 64/42 65/37 Amravana sahetuka sahasrAma sahetuka tilaka 65445 " Amra azoka mithilA manohara zveta Amra kaMkeli (azoka) campaka nIla nIla citra 1 campaka bakula kuzAgranagara mithilA giranAra Azramakesa RjukUlA 66/57 71/176-180 73/134 74/346-350 5. torthakara paricaya sAraNI giranAra bAMsa 72/273 sahasrAra azvavana SaNDavana meSaga dhava zAla devadAra zAla RjuklA 74/510
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhA0 2-49 jainendra siddhAnta koza 5 nirvANa prApti maM. ma.pu. / sarga / zlo. 1 | 47/336-338 2 48/61-53 346/25-56 4 50/65-66 51 / 84 5 6 52/65-68 753/52-53 8 54/266- 201 55/56-56 10 56/57-58 11 50/60-61 12 58/50-53 13 26/54-55 14 60/43-44 1562/51-52 1663 / 466-501 1764/51-22 1865/45-46 16 | 66 / 61-62 20 60/55-56 2161/60-68 22 72/271-272 23 | 73 / 156 - 157 2476/510- 512 1. ti. 1/4/1103-1200 2. ha.pu./60/266-275 30 ma.pU. / pUrvavada sAmAnya 34. nirvANa tithi mAgha kR. 14 caitra zu. 5 caitra zu. 6 vai zu. 7 caitra zu. 10 phA. kR. 4 " "1 bhAdra. zu. 7 Azvi. zu. kA. zu. 1 - zrI. zu. 15 phA. kR. 5 ASA. zu. 8 kR.12 jyeSTha kR. 14 vai. zu. 1 caitra kR. 15 phA. kR. 5 phA. kR 12 3. ru. 14 ASA. kR. 8 zrI zu 7 kA. kR. 14 pramANa cm c 2.3 3 ord www be vizeSa zu. 11 phA. kR. 7 phA. zu. 7 bhAdra zu. zu. bhAI, zu. 14 su. 4 phA. zu. 7 mAgha zu. 13 16/06 ASA. zu. ASA. zu. 7 35. 1. ti . pa . / 4 / 2. ha. pu. / 60 / 207 - 208 3. ma.pU./pUrvaya sAmAnya uttarASADhA bharaNI jyeSThA punarvasu maghA citrA anurAdhA mUla dhaniSThA azvinI bhAdrapada revatI puSya bharaNI kRtikA rohiNI bharaNI zravaNa azvinI citrA nirvANa nakSatra 1985- 1208 vizAkhA svAti 3 3 2 m ma Mayaw vizeSa abhijit rohiNI mRgazirA vizAkhA vizAkhA uttarA bhAdra. uttarASADhA revatI puSya 16/06 1. vi.5/4/1986-1208 2. 4.60/206-276 3. ma. pu. / pUrvavata sAmAnya pUrvAhna 11 aparAhna pUrvAhna 11 aparAhna pUrvAhna aparAhna pUrvAhna 93 aparAhna sAyaM prAtaH sAyaM 99 prAtaH sAyaM 36. nirvANa kAla prAtaH sAyaM 59 prAtaH 3 3 Mayaw vizeSa sUryodaya prAtaH sUryAsta prAtaH sandhyA X sUryodaya sAyaMkAla 95 11 prAtaH antima rAtri pUrva rAtri apara rAtri aparAhna 16/76 antima rAtri prAta' antima rAtri 37. nirvANa kSetra kailAsa sammeda :::::::: 99 campApura sammeda / :::::::: urjayanta sammeda pAvApurI 10,000 10,008 1000 | 1000 11 " 38. saha mukta 500 22 324 3800 1000 33 " 1000 aneka 1000 801 1) 600 1000 13 : . 601 801 12 500 1000 KHn * : : tM 64 600 6000-600 7000 7000 6100 32 500 500 1000 1000 17 3 KHg 801 600 KH' 33 600 6000 536 36 ekAkI 25 516 1000 1000 5000 1000 KH 533 26 tIrthaMkara 385 5. tIrthaMkara paricaya sAraNI
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 saMgha tIrthakara ma.pu./sarga/zlo0 / 36. pUrvadhArI 40. zikSaka 1. ti.pa:/4/1068-1161 1. ti.pa./4/1068-1161 2, ha.pU /60/358-431 / 2. ha.pu./60/358-431 3. ma.pu./pUrvavat 3. ma.pu/pUrvavat 41. avadhi jJAnI 1. ti.pa./4/1018-1961 2. ha.pu./60/358-431 3. ma.pu./pUrvavat 42. kevalI 1. 'ti.pa./4/1068-1161 2. ha.pu./60/358-431 3. ma.pu./pUrvavata 43. vikriyAdhArI 1 ti.pa./4/1068-1161 2. ha.pu./60/358-431 3. ma.pu./pUrvavata IAlbk sAmAnya vizeSa pramANa sAmAnya vizeSa pramANa sAmAnya vizeSa sAmAnya Intik vizeSa vizeSa sAmAnya 4. pramANa 147/260-264 48/43-48 4750 3750 6000 6400 20000 20000 20600 20400 21600 20450 20400 16650 1600 34243-46 4/50/57-63 6800 2150 2500 2400 2300 2030 4000 126300 230050 254350 261000 244620 210400 15000 16000 13000 12000 11000 18088 11000 10000 6000 2000 16800 11000 18400 16800 15300 600 rrrrrrm 652/58-64 |2. 12 2,3] 12800 11300 10000 386 16300 15150 10400 14000 54/244-248 jainendra siddhAnta koza 2,3 2000 | 2.3 200400 2, 3 8000 31 7000 2 5000 / - 1500 1400 1300 1200 1100 1000 655/52-57 1056/50-55 11 17/14-56 11258/44-46 56/48-53 1460/37-42 61/44 16/63/476-465 1764/44-46 8400 7200 6000 5400 4800 - 4300 600 155500 51200 48200 31200 38500 36500 40600 41800 43150 35835 26000 21000 12600 11800 10600 13000 12000 11000 10000 1000 8000 7000 6000 5100 4300 2600 2200 800 7500 7000 6550 6000 5500 5000 4500 4000 3200 2800 2200 1800 1600 1500 1000 700 |2750 |2| 2650 1400 2067/46-53 3000 2500 2800 2200 1800 1600 1500 1400 1300 500 450 400 350 300 22/ 71/182-187 73/146-153 24/74/373-378 5. tIrthakara paricaya sAraNo 1100 1000 600 6600
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara pA sam zlo0 44 mana paryayajJAnI 1. ti pa./4/1068-116 2.ha.pu/60/358-431 3. ma. pu./pUrvavata 46 sarva RSi saMkhyA 1.ti.pa./4/1062-1067 2. ha. pu./60/352-356 3. ma. pu./pUrvavat 45 vAdI 1.ti.pa/8/1068-1161 2. ha pu./60348-431 3. ma. pu./pUrvavata pramANa sAmAnya vizeSa naM0 naM0 47 gaNadhara saMkhyA 48 mukhya gaNadhara 1. ti.pa./4/661-663 / 1.ti. pa./4/664-666 2 ha. pu./341-345 / 2. ha pu./60/346-346 3. ma.pu/ pUrvavat 3. ma. pu./pUrvavata pramANa / sAmAnya | vizeSa | sAma nya vizeSa naM0 (pramANa sAmAnya vizeSa sAmAnya pramANa vizeSa 1 / 47/260-264 / 12750 12750 84000 / 3 / 84084 aSabhasena / 2.3 (vRSabhasena 1 .24/172 siMhasena 2,3 40/43-48 46/43-46 50/57-63 | 12450 12150 21650 12400 12000 11650 3 4 12400 12000 1000 2 / 12100 100000 200000 300000 kesarisena cArudatta vajracamara cArusena |2,3 2,3 vajra, vajranAbhi / 11000 320000 51/76-81 2/58-64 10400 10300 10450 1600 | 2 / 10600 2 / 1000 (3 | 110 2 1600 8000 300000 jainendra siddhAnta koza 387 8 7600 7600 2 / 6500 7000 6600 200 5000 4200 3600 3200 2800 2400 2 bajra | camara, amara camara vajracamara 3 cAmara (baladatta 2,3 / bali, bala balidatta vaidarbha - 2,3 dattaka, datta nAga(anagAra) 2,3 | vaidarbha, vi anagAra dharma mandira sudharma,dharma jaya mandarArya, mandara ariSTa jaya ariSTasena cakrAyudha svayaMbhU kumbha / 2 / kunthu vizAkha 54/244-248 | 8000 55/52-57 7500 56/50-55 |57/44-46 6000 |58/44-46 56/48-53 5500 60/37-42 5000 69/44 4500 63/476-465, 4000 64/44-46 3350 2055 1750 67/46-53 1500 66/60-65 1250 71/182-187 71/146-153 74/373-378 000 sena 250000 200000 100000 84000 72000 68000 66000 64000 62000 60000 50000 40000 30000 20000 18000 16000 14000 | 3 | 3300 2000 / 3 / 2050 1600 2 - 2200 1400 malli 1200 1000 2 / somaka 800 saprabha varadatta svayaMbhU indrabhUti 5. tIrthakara paricaya sAraNI 400
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 AyikA saMkhyA 50 mukhya AryikA 11 zrAvaka sakhyA 52 zrAvikA saMkhyA tIrthakara 1. ti. pa./4/1166-1176 2. ha. pu./60/432-440 3. ma. pu/pUrvavada 1. ti. pa./4/1178-1180 2. ma. pu./pUrvavata 1. ti. pa./4/1981-1982 2. ha. pu./60/4413. ma. pu./ pUrvavata 1.ti.pa./4/1183 2. ha. pu./ 60/442 3. ma. pu./ pUrvavat sarga/zlo. pramANa vizeSa sAmAnya sAmAnya pramaNa vizeSa sAmAnya pramANa vizeSa sAmAnya pramANa / vizeSa 300000 500000 kubjA dharmAryA 320000 1/47/260-264 48/43-48 |46/43-46 50/57-63 . 51/76-81 52/58-64 350000 320000 330000 330600 330000 420000 330000 brAhmI prakubjA dharmazrI meruSeNA anantA ratiSaNA mInA anantamatI 330000 monAryA 380000 varunA ghoSA ghoSAryA 200000 400000 - 3 500000 388 jainendra siddhAnta koza dharaNA 54/244-248 55/52-57 56/50-55 57/54-56 12 58/44-46 13 56/4853 60/37-42 2,3 120000 dhAraNA senA 130000 106000 103000 108000 62400 100000 300000 60300 60350 60000 55000 3/476-465 176444 1865/31-43 1666/53-56 | 20 67/46-53 / 2066/60-65 22/ 71/182-187 23/73/146-153 24 74/373-378 cAraNA varasenA padmA sarvazrI subatA hariSeNA bhAvitA kunthusenA madhusenA pUrvadattA mArgiNI yakSiNI sulokA candanA 50000 yakSitA bandhusenA puSpadantA ma ginI rAjamatI sulocanA 45000 40000 38000 36000 5. tIrthakara paricaya sAraNI 36000 35000
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza naM0 4. vartamAna covIsIke AyukAlakA vibhAga paricaya lA0 lAkha; ko0 koDi; sA0 sAgara; pa0 pakya 8 53. Ayu 8.79.4/1/408-452 2. tri.sA./01-806 3. pa.pu /20/118-122 4. 60/312-16 5. ma.pu / sarga / zlo0 sarga/lo. sAmAnya 1 84 lA0 pUrva 248 / 28-31 72. 3 46 / 26 - 25 | 60 4 50/26-27 50 8/28/ 40 6 52/ 25 53/25 14/176 1 52/30 10 56/31 11 57/36 12 58/24 13 56/24 14 60/24 1561/22 1663/413 1064/26 165/25 1666/37 20 60/26 29 66/33 2206/20 2373/64 24 74 / 280 10 30, 20 1 "" "" " 19 " ::: :: " 84 lA0 varSa 72 " 60," 30, 10 " :: ," 19 29 65000 varSa 84000 " 55000, 30000 " 10000 1000 100 72 "1 " 54. kumArakAla 1. ti pa / 4 / 583-584 26.5 / 60/325-331 3. ma.pu. // zlo sarga/ralo. 16/126 48/31 41/26-28 10/20 keikk 52/15-16 53/26 54/165 55/30 56/32 50/30 18/30 56/25 60/2 61/23 63/455 61/20 65/26 U 20/30 66/34 71/100 73/196 74/266 sAmAnya 20 lA0 pUrva 18 11 15 .. 123 10 " 'w "3 19 " 11 11 23... 50000 pUrva 25000 21 lA0 vaSa 18 15 " 19 "+ 39 23.. 25000 varSa " 23750," 21000 100 7500 2500 300 30 30 11 37 " 55. vizeSatA 1. ti.pa./4/560-603 2. tri sA./848 3.1/20/62-670 4. 6.5/60/206 vivAha kumArabhramaNa kumArazramaNa kumArazramaNa rAjya maNDalIka 11 " " tyAga maNDalIka cana 11 tyAga maNDalIka tyAga 34 sarga 16/260 48/28-31 46/ 50/45 Refe 52/ 21/10 54/202 28/26 56/12 50143 157 56/39 60/26 69/30 56. rAjyakAla 63/450.469 64/28.32 65/26-30 66/ 60/39 GE/K 71/ 1 ti pa /4/260-603 2. ha. pu. / 60 / 325-331 3.ma.pu./sarga/ sAmAnya +1 " 63 lA pUrva 53 lA0 pUrva + 1 pUrvAMga 48/42 44 742.. 26 213. ,,+ 16, 14 ,,+20, 19 63. " 11. 30 lA0 15 " "+8 Rs 50,000 pUrva 42 lA0 varSa "+5 ,,+ 12 ,,+24," +35 varSa 11 11 " 11 15000 varSa 1000 11 maNDaleza + cakravartI (25000+25000 23750 + 23750 21000+21000 " 57 chadmastha kAla 1. ti pa /4/675-678 2. ha. pu / 330 / 337-340 [3] [ma.pu. /sarga/ralo. sarga/zalo | sAmAnya sAmAnya 1000 varSa | 140 pU0-1000 varSa 12 varSa 1 41/40-4114, 50/55 51/74 KR/KK 53/44 34/223 55/46 56/48 50/51 58-149 56/44 60/15 69/42 sog 64/41 65/36 44/28 40/84 66/57 71/176 73/134 05348 18 20 " 6 mAsa 1 varSa 3 mAsa 4 3 *** 11 " 6 dina 11 mAsa 6 varSa 56 dina 58. kevalikAla 1. ti pa /4/143-660 2 ha.pu / 60/332-340 4 mAsa 12 varSa | 1 1 1 1 1 .. - (1 pUrvAga 12..) ,, - ( 4 14.) - ( 16, ,, - (20,, ,, - ( 24 11- 28 15 25000 pU. - 3 varSa 2066668 varSa 5366666 varSa * 1466667 * 746668 246666 24684 23734 20684 95 54600 varSa - 6 dina ,+ 1 mAsa 1m KC ,,, - ( 12,, 7466 2461 varSa 666 66. 30 15 11 " * ". " 18) 20) 6 mAsa ) 6 varSa ) 3 mAsa) 4 varSa : harivaMza purANa me sarvatra ina sthAnoM me varSakI jagaha mAsa diye hai " 10 mAsa 4 dina 8 tIrthaMkara 389 5. tIrthakara paricaya sAraNI
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56. janmAntarAlakAla ma.pu./sarga/zlo. 60. kevalotpatti antarAla 1.ti.pa./4/702-703 tIrthakara 1.ti.pa./4/153-577 2. tri.sA /807-881 61. nirvANa antara0 1. ti.pa./4/1240-1246 2. tri.sA./807 3. ha.pu /60/467-472 3. pa.pu./20/83-61 | 4. ma.pu./pUrvavat cauthe kAla meM 84 lA0 pU0 3 varSa 83mAsa zeSa rahanepara utpanna hue| 50 lA0 ko0 sA0+12 lA0 pU0 30 , . , +12 , | 10" " +105 50 lA0 ko0 sA0 50 lA0 ko0 sA0 48/26 46/26 20/26 51/25 - 50 lA0 ko0 sA0 30 " . " | 30 , " 20 " " " - + 50 lA0 ko0 sA0+8366012 varSa | 30 , ,, +3 pUrvAMga 2 varSa ., +4 , 4, 1, +4 , 2, " , +3 pUrvAMga 8366601 varSa " " +4 3 |600 , , +3 , 8366614.. 12/34 +10 60,000 |1000 10,000 10,000 ko0 sA0 53/24 + 60,000 , 6000 100 54/178 + 55/26 + jainendra siddhAnta koza 390 10 5536 3373600 sA0 1ko0sA0+1lA0pU0-. ( (100 sA0+15026000 varSa) 54 sA0+12 lA0 varSa 30 , +12 .. , 58/23 56/23 60/23 sA0 30 30 , 61/20 63/411 64/25 |6/24 4 . +20 ,, | (3 sA06 lA0 varSa)-3/4 patya 1/2 palya+ 5000 varSa 1/4 palya-RREEEEEO00 varSa 6 ko0 sA0 74ETE pUrva 83661 pUrvAMga / 8366666 varSa 1 ko0 sA.-100sA. 1 ka.sA.-100 sA. SEEEEEO0 sA0 24666 pUrva 7+6626000 varSa) / / 70556661273666 varSa 54 sA0 54 sA03300001 varSa 30, 3600002 varSa 6 , 746666 , 4 , 4 , 466666 . 3 sA0-3/4 patya 3 sA0-3/4 patya 3 , 225015 varSa 3/4 patya 1/2 palya 1/2 palya 1/2 palya 1250 varSa 1/4 pa.-1000 ko. varSa | 1/4 pa0-100 ko0 varSa 1/4 -RRREE80250 varSe 1000 ko0 sA0 EEEEE66084 varSa 6 dina 5400000 varSa 5400000 varSa 5447400 varSa 10 mAsa 24 dina 600000 , 60,00,000 varSa (1) 605008 varSa 1 mAsa 5000,000 varSa 501761 varSa 56 dina 84,000 83750 varSa 84380 varSa 2 mAsa 4 dina | 250 varSa 276 , 8 mAsa 3 sA0-3/4 palya 1/2 patya 1/4 pa0-1000 ko0 varSa 10000026000 varSa 6584000 varSa / 1000 ko0 varSa 1000 ko0 varSa 54 lA0 varSa 67/27 16/32 71/46 73/63 74/276 15425000 620,000 501000 50,000 " 184650 5. tIrthakara paricaya sAraNI 250 83750 varSa 250 , |278 caturthakAlama 75 varSa 8 mAsa zeSa rahane para utpanna hue the|
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara / 65 mukhya zrotA 120/ 5. vartamAna caubIsIke tIrthakAla va tatkAlIna prasiddha puruSa saMketa-lA0 lAkha, ko-koDi, sA0=sAgara, pa0= patya 62 tIrthakAla 63 tIrtha vyucchitti 64 sAmayika zalAkA puruSa 1. ti. pa./4/1276 1. ti.pa./4/1283-1286, 1411-1443 | 2. tri.sA./814 1. ti, pa./4/1250-1274 naM0 / | 3.ha.pu./60/474-475 2. tri. sA./-42-846, 3. ha. pU /60/264-301 4 ma.pu./ nAma sarga/zlo. kAla cakravartI / baladeva nArAyaNa pratinArAyaNa tIrthakara 50 lA0 ko0 sA0+1 pUrvAga 1 RSabha bharata 2 ajita 3 sambhava 10 " " " +4 4 abhinandana 526-533 mukhya bhImAvali jitazatru sagara 5 sumati |xxxxxxxxxx 10,000" 6,000 " 600, xxxxxxxxxx " xxxxxxxxxx maxxxxxx +4 +4 , , xxxxxxxxxxxxx 6 padmaprabhu 7 supArzva 8 candraprabhu 6 puSpadatta 10 zItala 11 zreyAMsa 12 vAsupUjya 13 vimala 14 ananta jainendra siddhAnta koza vaizvAnara bharata sagara satyavIrya mitrabhAva mitravIrya dharmavIrya dAnavIrya maghavA buddhivIrya sImaMghara tripRSTha svayambhU puruSottama puruSa puNDarIka satyadatta - vijaya acala dharma suprabha sudarzana tripRSTha dvipRSTha svayaMbhU puruSottama puruSasiMha azvagrIva tAraka meraka madhu kai. supratiSTha acala puNDarIka ajitaMdhara ajitanAbhi 58/23 (9/3.)3/4 pa0/15 dharma X maghavA sanatkumAra X X svayaM 16 zAnti 17 kunthu 18 ara xxxxxx X X kunAla nArAyaNa x (ko0 sA0-1/4 pa0)+ (1 lA0 pUrva-28 pUrvAga) 56/301/4 palya 1 ko0 sA0-6(100 sA0-1/2 pa0)+ __ ( 25000 pUrva-6626000 varSa )} | 57/36 1/2 palya (54 sA0+21 lA0 varSa )- 3/4 palya (30 sA0+14 lA0 varSa )-1 patya 56/23 1palya (TippaNI) (6 sA0+15 lA0 varSa)-3/4 patya 60/23 3/4 patya (4sA0+750000 varSa )-3/4 panya / 61/201/2 palya ( 3sA0+250000 varSa)-1 patya 63/411 | 1/4 palya 1/2 patya+ 1250 varSa asthaar 1/4 palya-REEEEE7250 varSa REEER66100 varSa 2483400 bdh 605000 varSa 501800 varSa 84380 varSa 278 varSa . 21042 varSa - subhauma xxxxxxxxx al' X X subhama nandI puNDarIka | 16 makli sArvabhauma nandi praharaNa padma 20 subata ajitabjaya hariSeNa IFxxxxxxxxxxxxxxx - lakSmaNa rAvaNa vijaya 5. tIrthakara paricaya sAraNI jayasena 21 nami 22 nemi 23 pArzva 24 varddha mAna / ugrasena pana jarAsidha kRSNa brahmadatta xx X mahAsena zreNika X X
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 392 5. toyaMkara paricaya sAraNI 6. videhakSetrasya tIrthakaroMkA paricaya 1 jayasena pratiSThA pATha/545-564 1. tri. sA./681 2. ma. pu./76/466 3. jayasena pratiSThA pATha/565 1nAma 2 cihna 3 nagarI 4 pitA 5 mAtA 6 videhastha tIrthaMkaroM kI saMkhyA sImandhara puNDarIkaNI yugamandhara zrI raha sugrIva mAhu hariNa susImA vijayA subAhu abadhyadeza sanandA sitthaddhasayalacakkI savisayaM puhavareNa avareNa / vIsaM vIsaM sayale khette sattarisayaM varado / 681 // tIthakara pRthaka-pRthak eka eka videha dezaviSai eka eka hoi taba utkRSTapanai kari ekasau sAThi hoi| bahuri jaghanyapane kari sItA sItodAkA dakSiNa uttara taTa virSa eka eka hoi aise eka meru apekSA cyAri hoNhiN| saba mili kari paMca meruke videha apekSAkari bIsa ho hai| saMjAta sUrya alakApurI devasena svayaMprabha candramA / maMgalA RSabhAnana musImA vIrasenA anantavIrya sUriprabha RSabha vizAlaprabha puNDarIkaNI vIrya vijayA vajradhara zaMkha padmaratha sarasvatI candrAnana puNDarIkaNI dayAvatI kamala reNukA candrabAhU bhujaMgama candramA mahAbala musImA galasena Izvara nemiprabha jvAlA 16 17 vIrasena puNDarIkaNI bhUmipAla vIrasenA vijayA devarAja umA mahAbhadra devayaza musImA stavabhUti | 20 ajitavIrya kamala kanaka - jainendra siddhAnta koza
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara belAvrata tUSNIka tIrthakara belAvata-vrata vidhAna saMgraha/110 vRSabhanAthakA 7-8 kA belA tathA 6 ko tIna aMjulI zarbatakA paarnnaa| ajitanAthakA 1314 kA belA tathA 15 ko tIna aMjulo dUdhakA pAraNA / sambhavanAthakA RSabhanAthavat tathA abhinandana nAthakA ajitanAthavat / isI prakAra Age bhI tIrthakara naM05,7,6,11,13,15,17,16,21,23 kA RSabhanAthavat aura tIrthakara naM. 6,8,10,12,14,16,18,20,22,24 kA ajitanAthavata jAnanA / jApya-"oM hrIM vRSabhAdicaturviMzatitIrthaMkarAya namaH" isa mantrakA trikAla jApya / tIrthakaravata-vata vidhAna saMgraha/48 -24 tIrthaMkaroM ke nAmase 24 dina taka lagAtAra 24 upavAsa / jApya-"o hIM vRSabhAdicaturvizatitIrtha karebhyo namaH" isa mantrakA trikAla jApa / tIrtha-1. nizcaya tIrthakA lakSaNa bo. pA./mU 26-27 vayasaMmattavisuddha paMceMdiyasaMjade nniraaverkho| pahAeu muNI titthe dikvAsikkhA suNhANeNa / 26 / [zuddhabuddhai kasvabhAvalakSaNe nijAtmasvarUpe saMsArasamudratAraNasamartha tIrthe snAtu vizuddho bhavatu] jaMNimmala sudhamma sammatta saMjama jANaM / taM tithaM jiNamagge habei jadi saMtibhAveNa / 27 / - samyaktva kari vizuddha, paoNca indriyasaMyata saMvara sahita, nirapekSa aisA AtmasvarUpa tIrtha viSai dIkSA zikSA rUpa snAna kari pavitra hoo|26| [zuddha buddha eka svabhAva hai lakSaNa jisakA aise nijAtma svarUpa rUpa tIrtha meM jo ki saMsAra samudrase pAra karane meM samartha hai| snAna karake vizuddha hoo| aisA bhAva hai| bo. pA./TI./26/12/21) ] jina mArga virSe jo nirmala uttama kSamAdi dharma nirdoSa samyaktva, nirmala saMyama, bAraha prakAra nirmala tapa, aura padArtha nikA yathArtha jJAna ye tIrtha hai| ye bhI jo zAnta bhAva sahita hoya kaSAya bhAva na hoya taba nirmala tIrtha hai| mU. aa./557...| 'sudadhammo ettha puNa tithaM / - zrRta dharma tIrtha kahA jAtA hai| gha.8/3,42/12/7 dhammo NAma sammada saNa-NANacarittANi / edehi sasArasAyara tarAta tti evANi tittha |-dhmkaa atha samyadazana, samyagjJAna aura samyakcAritra hai| cUMki inase saMsAra sAgarako tarate haiM isalie inheM tIrtha kahA hai| bha. A./vi. 302/516/6 taraMti saMsAra yena bhavyAstattIrtha kaiJcana taranti zrutena gaNadharailimbanarbhUtai riti zrutaM gaNadharA vA tiirthmityucyte| =jisakA Azraya lekara bhavya jIva saMsArase tirakara muktiko prApta hote haiM usako tIrtha kahate haiN| kitaneka bhavya jIva zrutase athavA gaNadharakI sahAyatAse saMsArase uttIrNa hote haiM, isalie zruta aura gaNadharako tIrtha kahate hai| (sva. sto./ttii./106/226)| sa. za /To./2/222/24 tIrtha kRtaH sasArottaraNahetubhUtatvAttIrtha miva tiirthmaagmH| saMsArase pAra utaraneke kAraNako tIrtha kahate haiM, usake samAna honese Agamako tIrtha kahate haiN| pra. sA /tA./vR./1/3/23 dRSTazrutAnubhUtaviSayasukhAbhilASarUpanIrapravezarahitena paramasamAdhipotenottIrNasaMsArasamudratvAta, anyeSAM taraNopAyabhUtatvAcca tortham / = dRSTa, zruta aura anubhUta aise viSaya-sukhakI abhilASA rUpa jalake pravezase jo rahita hai aisI parama samAdhi rUpa naukAke dvArA jo saMsAra samudrase pAra ho jAneke kAraNa tathA dUsaroMke lie pAra utaranekA upAya arthAt kAraNa honese (barddhamAna bhagavAn) parama tIrtha haiN| 2. vyavahAra tIthakA lakSaNa bo. pA (To./27/63/7 tajjagatprasiddha nizcayatIrthaprAptikAraNaM muktamunipAdaspRSTaM tortha Urjayanta zatrujayalATadezapAvAgiri...tIrthaMkarapaJcakalyANasthAnAni cetyAdimArge yAni tIrthAni vartante tAni karmakSayakAraNAni vandanIyAni / =nizcaya tIrtha kI prAptikA jo kAraNa haiM aise jagata prasiddha tathA muktajIvoMke caraNakamaloMse spRSTa Urjayanta, zatrajaya, lAdeza, pAvAgiri Adi tIrtha hai| ve tIrthakaroMke paMcakalyANakoM ke sthAna haiN| ye jitane bhI tIrtha isa pRthivIpara barta rahe haiM ve saba karmakSayake kAraNa honese bandanIya haiN| (bo. paa./bhaassaa./43/136/10)| 3. tIthake bheda va lakSaNa mU. cA/118-560 duvihaM ca hoi tithaM NAdavvaM davvabhAvasaMjuttaM / edesi doNhapi ya patteya parUvaNA hodi / 558 / dAhopasamaNaM taNhA chedo malapaMkapavahaNaM ceva / tihi kAraNe hi jutto tamhA taM davvado titthaM / 556 / daMsaNaNANacaritte NijjuttA jiNavarA du samvepi / tihi kAraNehi juttA tamhA te bhAvado titthaM // 560 tIrtha ke do bheda haiM-dravya aura bhAva / ina donoMkI prarUpaNA bhinna bhinna hai aisA jAnanA / 558 / saMtApa zAnta hotA hai, tRSNAkA nAza hotA hai, mala paMkakI zuddhi hotI hai, ye tIna kArya hote hai isalie yaha dravya tIrtha hai / 556 / sabhI jinadeva darzana jJAna cAritra kara saMyukta haiN| ina tIna kAraNoMse yukta haiM isalie ve jinadeva bhAva tIrtha haiN|560| * bhagavAn vIra kA dharmatItha-de0 mahAvIra/2 / tIrthakRd bhAvanA kriyA-de0 saMskAra/2 / tIvrakA lakSaNadha. 11/4,2,6,246/346/13 tiva-maMdadA NAma tesiM jahaNukassapariNAmANamavibhAgapaDicchedANamappAbahUgaM pkhvedi| -tIva-mandatA anuyoga dvAra una (sthitibandhAdhyavasAyasthAnoM) ke jaghanya va utkRSTa pariNAmoMke avibhAga praticchedoMke ampabahutvakI prarUpaNA karatA hai| * kaSAyakI.tIvratA mandatA-de0 kaSAya / * pariNAmoMkI tIvratA mandatA-de0 pariNAma / tAsaya-la. sA/bhASA./226/276/1 jina (karma ni ) kI tIsa kor3AkoDI (sAgara ) kI utkRSTa sthiti hai aise jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya, vedanIya tinakauM tIsIya khiye| tuMbara-gandharva nAmA vyantara jAtikA eka bheda-de0 gandharva / tuburava-sumatinAtha bhagavAn kA zAsaka yakSa-de0 tIrtha kr/5/2| taMbUlAcArya -Apake asalI nAmakA patA nhiiN| tuMbUlara grAmameM rahaneke kAraNa ApakA yaha nAma hI prasiddha hai| Apa zAmakaNDa AcArya ke kucha pazcAt hue haiN| kRtiApane SaTkhaNDake prathama pA~ca khaNDoMpara cUr3AmaNi nAmakI TIkA likhI hai| samaya-I. za. 3-4 (Sa. khaM/pra. 46 (H.L. Jain) turuSka-vartamAna turkistAna (ma: pu./pra.50 pannAlAla ) / tulasIdAsa-Apako santa gosvAmI tulasIdAsa kahate haiM / kRti rAmAyaNa, navadurgAvidhAna / samaya-vi0 1680 (hiM. jai. sA.i/115 kAmatAprasAda ) / tulA-tolakA pramANa vizeSa-de. gnnit/11/2| liMga-bharata kSetrastha Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / 1-tulya bala virodha-de0 virodha / tuSita-1, laukAntika devoMkA eka bheda-de. laukAntika / ga-tUryAga jAtikA kalpavRkSa-de0 vRkss/1| tUSNIka-pizAca jAtIya vyantara devoMkA eka bheda -de0 pizAca / jainendra siddhAnta koza bhA0 2-50
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRNacAraNa Rddhi tRNacAraNa Rddhi de0 // / tRNaphala - tolakA eka pramANa vizeSa-de0 gaNita / I / 11 tRNasparza pariSaha -sa.si./6/6/426/1 tRNagrahaNamupalakSaNaM kasyacivyathana kAraNasya tena zuSkatRNarupazarkarA Adi vyadhanakRtapAdavedanAprAptI sayAM tatrAprahitacetasaracaryA zayyAniyA prANipIDAparihAre nityamapramattacetasastRNAdisparzavAdhApariSahavijayo veditavyaH / - jo koI vidhane rUpa dukhakA kAraNa hai usakA 'tRNa' padakA grahaNa upalakSaNa hai / isalie sUkhA tinakA, kaThora, kaGkar3a*** Adike vidhanese pairomeM vedanAke honepara usame jisakA citta upayukta nahIM hai| tathA caryA zayyA aura nizyA prANi pIr3AkA parihAra karaneke lie jisakA cita nirantara pramAda rahita hai usake tuma sparzAdi mAdhA pariSaha jaya jAnanA caahie| ( rA vA /6/6/22/611/26 ) ( cA. sA./125/3) / tRtIya bhakta - de0 proSadhopavAsa/ 1 / tRSAparISaha - 30 pipAsA / tRSNA -- de0 rAga tathA abhilASA, tejameM tejAMga kalpavRkSa de0/10 tejoja - de0 oja | telA vrata vidhAna saM0 / 223 pahale dina dopahara ko ekAzana karake mandirame jAye / tIna dina taka upavAsa kre| pA~caveM dina dopaharako ekalaThAnA ( eka sthAnapara maunase bhojana kare ) / tejasa sthUla zarIra meM dIpti vizeSakA kAraNa bhUta eka atyanta sUkSma zarIra pratyeka jIvako hotA hai, jise te jasa zarIra kahate haiN| isake atirikta sapaddhi vizeSake dvArA bhI dAyeM va vAye kase koI vizeSa prakArakA prajvalita putalA sarIkhA utpanna kiyA jAtA hai use samudrAta kahate hai ye kammevAlA tejasa roga durbhikSa Adiko dUra karaneke kAraNa zubha aura mA kanyevAlA sAmane ke padArthoM va nagarI Adi bhasma karaneke kAraNa azubha hotA hai / Atapa teja va udyotame antara- de0 Atapa / 2. agni ke artha de. agni / - 9 taijasa zarIra nirdeza 1 taijasa zarIra sAmAnyakA lakSaNa / tejasa zarIrake bheda | animsaraNAtmaka zarIrakA lakSaNa | 2 3 4 5 6. 8 9 10 niHsaraNAtmaka zarIrakA lakSaNa - 10 tejasa / 2/2 / taijasa zarIra tapa dvArA bhI prApta kiyA jA sakatA hai| taijasa zarIra yogakA nimitta nahIM / tejasa va kArmaNa zarIrakA sAdi anAdinA / tejasa va kAmeNa zarIra Atma-pradezoM ke sAtha rahate haiN| tejasa va kArmeNa zarIra atipAtI hai| tejasa sava kArmaNa zarIra kA nirupayoga tejasa va kArmaNa zarIra kA svAmitva | anya sambandhita viSaya 0 shriir/2/5| 1 394 2 1 taijasa * tejasa samudghAta nirdeza 2 3 4 5. 6. samudvAta sAmAnyakA lakSaNa / tejasa samudghAtake bheda | azubha taijasa samudughAtakA lakSaNa / taijasa samudghAtakA lakSaNa / zubha tejasa samudAyakA varNa zakti aadi| tejasa samuddhAta kA svAmitva / anya sambandhita viSaya 1. tejasa zarIra nirdeza 1. taijasa zarIra sAmAnyakA lakSaNa tejasa pa. na. 14/5.6/sU. 240/22 teyaguNata midi teja teja aura prabhA rUpa guNase yukta hai isalie tejasa hai | 240| sa.si./2/2/111/- tejonimittaM tejasi vA bhayaM sasejasam / jo doSTikA kAraNa hai yA rojameM utpanna hotA hai use tejasa zarIra kahate hai (rA.vA./2/36/0/946/19) rA.bA/2/41/8/153/14 sejasam ke samAna zubhra taijasa hotA hai| dha.14/5,6.240/327/13 zarIraskandhasya padmarAgamaNivarNasteja zarIrA. nirgatarazmikalAprabhA, tatra bhavaM tejasaM zarIram / - zarIra skandha ke padmarAgamaNike samAna varNakA nAma teja hai| tathA zarIrase nikalI huI razmi kalAkA nAma prabhA hai| isame jo huA hai vaha tejasa zarIra hai| teja aura prabhAguNase yukta tejasa zarIra hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai| 2. tejasa zarIra ke bheda dha 14/5.6,40/328 / 1 taM tejaiyazarIraM NissaraNappayamaNissaraNappayaM cedi duvihaM / tattha jaM taM NissaraNappayaM taM duvihaM - suhamasuhaM cedi / = taijasa zarIra ni saraNAtmaka aura ani. saraNAtmaka isa taraha do prakArakA hai| (rA.vA./2/2/123/15) usame jo nisaraNAtmaka tejasa zarIra hai vaha do prakArakA hai-zubha aura azubha / ( dha.4/13,2/ 20/7) gha.0/26.1/2004 tejAsarIraM duvihaM pasatyamapyasya cedi tejasa zarIra prazasta aura aprazastake bhedase do prakArakA hai / 3. aniHsaraNAtmaka vaijasa zarIrakA lakSaNa 1 ga.vA./2/46/8/153/15 audArikavai kriyikAhArakadehAbhyantarasthaM dehasya dIptihetura niHsaraNAtmaka auvArika kisika aura AhA vaikriyika eka zarIra meM raunaka lAnevAlA ani saraNAtmaka tejasa hai| / gha. 14/5.6,240 / 328/8 jaM samabhissarapaNyayaM tejaiyasarIraM taM bhuttaNapANapAcayaM ha edUga acchadi aMto / jo ani. saraNAtmaka tejasa zarIra hai vaha bhukta annapAnakA pAcaka hokara bhItara sthita rahatA hai / 4. taijasa zarIra tara dvArA bhI prApta kiyA jA sakatA ta. sU. / 2 / 48. 46 labdhapratyayaM ca // 48 // taijasamapi / 46 / te nasa zarIra paidA hotA hai jainendra siddhAnta koza 5. taijasa zarIra yogakA nimita nahIM hai sa. si /2/44/116/3 taijasaM zarIraM yogAnimittamapi na bhavati / - sejasa zarIra yogameM nimitta nahIM hotaa| (rA.mA./2/44/1/259)
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ saijasa 6. taijasa va kArmANa zarIrakA sAdi anAdipanA . /2/41 anAdisambandhe ca // 41 // - tejasa aura kArmANi zarIra AtmAke sAtha anAdi sambandha vAle hai / rA.vA./2/42/2-5/146 bandhasaMtatyapekSayA anAdiH saMbandhaH / sAdizva vizeSato bIjavRkSavat |2| ekAntenAdimattve abhinavazarIrasaMbandhAbhayo ninimittakhAta 3 mukAmamAnasa 181 ekAntenAnAdive nirmoka prasAda tasmAdasA kenacitkAreNa anAdiH saMbandhaH kenacitprakAreNAdimAniti / ye donoM zarIra anAdi se isa jIva ke sAtha hai| upacaya- apacayakI dRSTise inakA sambandha bhI sAdi hotA hai| bIja aura vRkSakI bhA~ti / jaise vRkSase bIja aura bIjase vRkSa isa prakAra bIja vRkSa anAdi hokara bhI sahavIja aura kI apekSA sAdi hai| yadi sarvathA AdimAn mAna liyA jAye to azarIra AtmA nUtana zarIrakA sambandha hI nahIM ho sakegA, kyoki zarIra sambandhakA koI nimitta hI nahIM hai / yadi nirnimita hone lage to muktAtmA ke sAtha bhI zarIrakA sambandha ho yegA / 2-4 | yadi anAdi honese ananta mAnA jAyegA to bhI kisIko mokSa nahIM ho sakegA 121 ata siddha hotA hai ki kisI apekSA anAdi hai tathA kisI apekSAse sAdi hai / 7. tejasa va kArmANa zarIra AtmapradezoMke sAtha rahate haiM rA.vA./2/46/8/154/16 tejasakArmANe jaghanyena yathopAttaudArikazarIrapramANe, utkarSeNa kevalisamudghAte sarvalokapramANe / =taijasa aura kArmANa zarIra jaghanyase apane audArika zarIrake barAbara hote haiN| aura utkRSTase kevalasamudghAta meM sarvaloka pramANa hote haiM / 8. saijasa kAryANa zarIrakA mirupa mogarava ta.sU./2/44 nirupabhogamantyam // 44 | = antima arthAda tejasa aura kArmANa zarIra upabhoga rahita haiM / sa.si./2/44/115/ ante bhayama prAlikA zabdAdInAmupalabdhirUpabhoga satyAmapi indriyandhI dravyendriyani gAbhAvaiti manu se jasamapi nirupabhogam nirupabhogamantvamiti jase zarIra yoganimitamapi na bhavati tato'syopabhogavicAre'nadhikAra / =jo antameM hotA hai vaha antya kahalAtA hai| prazna- antakA zarIra kauna hai ? uttara-kArmaNa indriya nadiyoM dvArA khAdike grahaNa karane ko upabhoga kahate haiM / yaha bAta antake zarIrame nahI pAyI jAtI; ata vaha nirupabhoga hai| vigrahagatine tabdirUpa bhAvendriyake rahate hue bhI indriyoMkI racanA na honese zabdAdikakA upabhoga nahIM hotA prazna tejasa zarIra bhI nirupamoga hai isalie vahA~ yaha kyoM kahate ho ki vaha zarIra nirupabhoga hai| uttara- haijasa zarIra yoga meM nimitta bhI nahIM hotA, isalie isakA upabhogake vicAra meM adhikAra nahIM hai| (rA.vA./2/44/2-3 / 151) 9. tejasa va kAmaMNa zarIroMkA svAmitva kiM tatkarmaindra tadabhAvarUpabhogas / bhAvAcyA pravizyate 1 sa.sU./2/42 sarvasya 142 - tejasa va kArmaNa zarIra sarva saMsArI jImoMke hote haiN| moTa asa kArmaNa zarIrake urakRSTa anukRta pradezAthoMkA svAmila - 30 (pa.vaM./12/5.6/458478/416-422) tejasa va kArmaNa zarIroMke jaghanya va ajaghanya pradezAgroke saMcaprakA svAmitva / - de0 5. 94/5/411-418/228) 10. anya sambandhita viSaya 1. tejasa va kArmaNa zarIra amatipAtI hai| - de0 zarIra/1/5 / 395 2. vaijasa samudghAta nirdeza 2. pA~coM zarIroMkI uttarottara sUkSmatA va unakA svAmitva / --de0 zarIra/1/5 / sparzana, kAla, antara, - de0 vaha vaha nAma / 3. taijasa zarIrakI sat, saMkhyA, kSetra, bhAva, alpabahutva ATha prarUpaNAe~ / 4. tejasa zarIrakI saMghAtana parizAtana kRti / -206/1/261-4311 5. mArgaNA prakaraNa meM bhAva mArgaNAkI iSTatA tathA Apake anu sAra vyaya honekA niyama - de0 mArgaNA / 2. taijasa samudaghAta nirdeza 1. tejasa samudghAta sAmAnyakA lakSaNa rA.vA./1/20/12/77/16 jIvAnugrahopaghAtapravaNateja' zarIranirvartanArthastejassamuha pAta. jIvoMke anugraha aura vinAzameM samartha taijasa zarIra kI racanA ke lie tejasa samudraghAta hotA hai| gha.4/1.3,2/20/0 tejAsarIrasamugdhAdo nAma tejaiyasarIraviu / - zarIrake visarpaNakA nAma tejaskazarIrasamuhAta hai| * taijasa samudghAtake bheda nissaraNAtmaka tejasa zarIravadde0 taijasa/1/2 / 2. azubha taijasa samudrAtakA lakSaNa rA. vA. /2/46/8/153/16 yaterupracAritrasyAtikruddhasya jIvapradezasaMyuktaM mahiniSkramya dAyaM parivRtyAvatiSThamAnaM nimpAmaharisaparipUrNa sthAlIbhiva pacati pacaniya aparimanatiSThate agnidAhyo bhavati niHsrnnaatmkm| niHsaraNAramaka tejasa ucAriyAle aoidhI yatike zarIrase nikalakara jisapara krodha hai use gherakara ThaharatA hai aura use zAkakI taraha pakA detA hai, phira vApisa hokara yatike zarIrameM hI samA jAtA hai| yadi adhika dera Thahara jAye to use bhasmasAt kara detA hai / dha. 14/5,6,241/328/5 kodhaM gadassa sajadassa vAmasAdo bArahajoyaNAyAme joyanavibheNa suci aMgulara saMkhejjadibhAga mArale jANe nissariga sagasye sambhaM sarasa triNA kA puNo pavisamA redi tamasRhaM NAma | = krodhako prApta hue saMyatake vAma kaMdhe se bAraha yojana lambA, nau yojana caur3A aura sUcyaMgulake saMkhyAtaveM bhAga pramANa moTA tathA japAkusumake raMgavAlA zarIra nikalakara apane kSetrake bhoTara sthita hue jIvoMkA vinAza karake punaH praveza karate hue jo usI saMyatako vyAsa karatA hai vaha azubha tejasa zarIra hai (dha. /4/1.3.2/20/1) i.saM./TI./10/27/8 svastha mano'niSTajana kiMcitkAraNAntaramavato samutpannakrodhasya saMyamanidhAnasya mahAmunermUlazarIramaparityajya sira dorghavena dvAdazayojana pramANaH sudhyakha saMrumeya bhAgamUla vistAro navayojanavistAra kAhalAkRtipuruSo vAmaskandhAdrizya vAmapradakSiNena dame nihita viruddha vastu bhasmasAtkR tenaiva saMyaminA saha sa ca bhasma vrajati dvIpAyanamunivat / asAvazubhatejaH samudghAtaH / apane manako aniSTa utpanna karanevAle kisI kAraNako dekhakara kodhI saMyama ke vidhAna mahAmunike nAyeM kase sindUrake Dhera jaisI kAntivAsA bhAraha yojana sambhA sUcyaMgula saMkhyAta bhAga pramANa mUla vistAra aura nau yojana ke agra vistAravAlA; kAhala ( bilAva ) ke AkArakA dhAraka puruSa nikala karake bAya pradakSiNA dekara muni jisapara krodhI ho usa padArthako bhasma karake aura usI munike sAtha Apa bhI bhasma ho jAve jaise ' dvaipAyana muni / so azubha taijasa samudraghAta hai / 1 1 jainendra siddhAnta koza *1
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ tejasa tyAga 3. zuma tejapta samudrAtakA lakSaNa dha./14/5.6,240/328/3 saMjavassa uggacaritassa dayApuraMgama-aNukaMpAvUridassa icchAe dakviNAMsAdo haMsasakhavaNaM hissaridUNa mArIdiramaravAhiveyaNAdubbhivakhuvasaggAdipasamaNa duvAreNa savvajIvANaM saMjadassa' ya jaM suhamuppAdayadi taM suI NAma / = ugra cAritravAle tathA dayApUrvaka anukampAse ApUrita saMyatake icchA honepara dAhine kaMdhese haMsa aura zakhake varNa vAlA zarIra nikalakara mArI, diramara, vyAdhi, bedanA, durbhikSa aura upasarga Adike prazamana dvArA saba jIvoM aura saMyatake jo sukha utpanna karatA hai vaha zubha taijasa kahalAtA hai| (dha. 4/1,3,2/28/3 ) (dh.7/2,6,1/300/5)| dra. saM /TI /10/26 lokaM vyAdhidurbhikSAdipIDitamavalokya samutpannakRpasya paramasa yamanidhAnasya maharSermUlazarIramaparityajya zubhrAkRtiH prAguktadehapramANaH puruSo dakSiNapradakSiNena vyAdhidurbhikSAdikaM sphoTayitvA punarapi svasthAne pravizati, asau zubharUpastejaHsamuddhAta. / jagatako roga durbhikSa Adise duHkhita dekhakara jisako dayA utpanna huI aise parama saMyama nidhAna mahARSike mUla zarIrako na tyAgakara pUrvokta dehake pramANa, saumya AkRtikA dhAraka puruSa dAyeM kandhese nikalakara dakSiNa pradakSiNA dekara roga, durbhikSAdiko dUra kara phira apane sthAnameM Akara praveza kare vaha zubha taijasa samudghAta hai| 4. taijasa samudghAtakA varNa zakti Adi pramANa-de0 uparokta lakSaNa 4. parihAravizuddhi saMyamake sAtha taijasa va AhAraka samudghAtakA virodh| -de0 prihaarvishuddhi| taijasakAya-de0 agni / taijasa vargaNA-de0 vrgnnaa| taijasa zarIra- de0 te js/1| taijasa samudghAta-de0 taijs/2| taitila-bharata kSetrastha eka desh| -de0 manuSya/4 / tailA-bharata kSetra Arya khaNDastha eka ndii| -de0 mnussy/4| talipadeva-kalyANa (bambaI) ke rAjA the| inake hAthase rAjA muMjakI yuddhameM mRtyu huI thii| samaya-vi. saM. 1058 ( I0 6121) (da. saM./pra. 36 premii)| toyaMdharA-nandanavanameM sthita vijayakUTakI svAminI dikkumArI devii| -de0 loka/5/5 / tAraNa-gha,14/5,6,11/3/4 purANaM purANaM pAsAdANaM baMdaNamAlabaMdhaNaThaM purado TUThavidarUkvavisesA toraNaM nnaam| pratyeka pura prAsAdoMpara vandanamAlA bAMdhaneke lie Age jo vRkSa vizeSa rakhe jAte haiM vaha toraNa kahalAtA hai| toraNAcArya-rASTakaTavaMzI rAjA govinda ta ke samayake arthAta zaka saM0724 va 716 ke do tAmrapatra upalabdha hue hai| unake anusAra Apa kundakundAnvayame se the| aura puSpanandike guru tathA prabhAcandrake dAdAguru the| tadanusAra ApakA samaya za0 saM0 600 (I0 678) ke lagabhaga AtA hai| (pa. prA./pra. 4-5 premIjI) (sa. sA./pra. K. B. Pathak) (jai./2/113)| toramANa-magadhadezakI rAjya vaMzAvalIke anusAra (-de0 itihAsa) yaha haNavaMzakA rAjA thaa| isane I0500 me gupta sAmrAjya (bhAnuguptakI) zaktiko kamajora pAkara samasta paMjAba va mAlavA pradezapara apanA adhikAra kara liyA thaa| pIche isIkA putra mihirakula huaa| jisane gusavazako prAya' naSTa kara diyA thaa| yaha rAjA atyanta atyAcArI honeke kAraNa kalkI nAmase prasiddha thaa| (-de0 klkii)| samaya-bI0ni0 1000-1033 (I0 474-507) vizeSa -de. itihaas/3/4| tyakta zarIra-de nikSepa/5 / tyAga-vItarAga zreyasamArga meM tyAgakA bar3A mahattva hai isIlie isakA nirdeza gRhasthoM ke lie dAnake rUpameM tathA sAdhuoMke lie parigraha tyAganata va tyAgadharmake rUpame kiyA gayA hai| apanI zaktiko na chipAkara isa dharmakI bhAvanA karanevAlA tIrtha kara prakRtikA bandha karatA hai| viSaya aprazasta prazasta varNa samartha japAkusumavada rakta haMsavat dhavala zakti bhUmi va parvatako jalAnemeM roga mArI Adike prazamana karane meM samartha utpatti- bAyAM kaMdhA dAyAM kandhA sthAna visarpaNa | icchita kSetra pramANa athavA aprazastavata 12 yorahayo. - sUcya gulake = saMkhyAta bhAga pramANa | nimitta | roSa prANiyoke prati anukaMpA 5. taijasa samudghAtakA svAmitva dra. saM./TI./10/25/6 sayamanidhAnasya / = sayamake nidhAna mahAmunike taijasa samuddhAta hotA hai| gha.4/1, 3, 82/135||ii Navari pamattasaMjadassa uvasamasammatteNa tejAhAraM Natthi / -pramatta saMyatake upazama samyavatvake sAtha taijasa samuddhAta ...nahIM hote haiN| dha./7/2, 6, 1/266 tejaiyasamugdhAdI.. viNA mahabvaehi tdbhaavaado| -binA mahAvatoMke taijasa samudrAta nahIM hotaa| 6. anya sambandhita viSaya 1. sAtoM samudghAtoMke svAmitvakI ogha Adeza prruupnnaa| -de0 smudghaat| 2. taijasa samudghAtakA phailAva dazauM dizAoMmeM hotA hai| -de0 smuddhaat| 3. taijasa samudghAtakI sthiti saMkhyAta samaya hai| -de0 smuddhaat| 1. tyAga sAmAnyakA lakSaNa nizcaya tyAgakA lakSaNa vA.a.198 NivegatiyaM bhAvai moha caiUNa savvadavvesu / jo tassa have ccAgo idi bhaNidaM jiNavaridehi / 781 = jinendra bhagavAna ne kahA hai ki, jo jIva sAre paradravyoke moha chor3akara saMsAra, deha aura bhogoMse udAsIna rUpa pariNAma rakhatA hai, usake tyAga dharma hotA hai| sa.si./6/26/343/10 vyutsarjanaM vyutsrgstyaag'| -vyutsarjana karanA vyutsarga hai| jisakA artha tyAga hotA hai| sa.sA./bhASA/34 paM. jayacanda-para bhAvako para jAnanA, aura phira parabhAvakA grahaNa na karanA so yahI tyAga hai| jainendra siddhAnta koza
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ tyAga tyAga 2. vyavahAra tyAgakA lakSaNa sa.si./16/413/1 saMyatasya yogyaM jJAnAdidAnaM tyAga / = saMyatake yogya jJAnAdikA dAna karanA tyAga kahalAtA hai (rA.vA./8/6/20) 568/93); (t.saa./6/19/345)| rA.vA./8/6/18/568/parigrahasya cetanAcetanalakSaNasya nivRttistyAga iti nizcIyate |-scetn aura acetana parigrahakI nivRttiko tyAga kahate haiN| bha.A./vi./16/114/16 sayataprAyogyAhArAdidAnaM tyaagH| - muniyoM ke lie yogya aise AhArAdi cIje denA so tyAgadharma hai| paM.vi./1/101/40 vyAkhyA yat kriyate zrutasya yataye yahIyate pustakaM, sthAnaM sa yamasAdhanAdikamapi prItyA sadAcAriNA / sa tyaago...||10|| - sadAcArI puruSake dvArA munike lie jo premapUrvaka AgamakA vyAkhyAna kiyA jAtA hai, pustaka dI jAtI hai, tathA saMyamakI sAdhanabhUta pIcho Adi bhI dI jAtI hai use tyAgadharma kahA jAtA hai| (an.dh./6/52-53/106)| kA.a./mU./1401 jo cayadi miTTha-bhojjaM uvayaraNaM rAya-dosa-saMjaNayaM / vasadi mamattaheducAya-guNo so have tassa / jo miSTa bhojanako, rAgadveSako utpanna karanevAle upakaraNako, tathA mamatvabhAvake utpanna honemeM nimitta vasatiko chor3a detA hai usa munike tyAgadharma hotA hai| pra.sA./tA.vR./236/332/13 nijazuddhAtmaparigraha kRtvA bAhyAbhyantaraparigrahanivRttistyAga / nija zuddhAtmAko grahaNa karake bAhya aura Abhyantara parigrahakI nivRtti so tyAga hai| 2. tyAgake bheda sa.si./8/26/443/10 sa dvividhaH-bAhyopadhityAgo'bhyantaropadhityAgazceti / - tyAga do prakArakA hai-bAhyaupadhikA tyAga aura AbhyantaraupadhikA tyAga / rA.vA./6/26/5/624/35 sa punardvividhaH-niyatakAlo yAvajjIba ceti / -Abhyantara tyAga do prakArakA hai-yAvat jIvana va niyata kAla / pu. si.u./76 kRtakAritAnumananairvAkkAyamanobhiriSyate navadhA / autsargikI nivRttivicitrarUpApavAdikI tvessaa|-utsrgruup nivRtti tyAga kRta, kArita anumodanArUpa mana, vacana va kAya karake nava prakArakI kahI hai aura yaha apavAda rUpa nivRtti to aneka rUpa hai| * bAhyAbhyantara tyAgake lakSaNa-de0 upadhi / * ekadeza va sakala deza tyAgake lakSaNa-de0 saMyama NANa-dasaNa-carittAdi / tassa pariccAgo visajjaNaM, tassa bhAvo pAsuapariccAgadA / dayAbuddhiye sAhaNaM jANa-da saNa-carittapariccAgo dANaM pAsuapariccAgadA NAma |saadhuoNke dvArA vihita prAsuka arthAt niravadyajJAna darzanAdikake tyAgase tIrthakara nAmakama andhatA hai-anantajJAna, anantadarzana, anantavIrya, virati aura kSAyika samyaktvAdi guNoke jo sAdhaka hai ve sAdhu kahalAte hai| jisase Asrava dUra ho gaye hai usakA nAma prAsuka hai, athavA jo niravadya hai usakA nAma prAsuka hai| vaha jJAna, darzana va cAritrAdika hI to ho sakate haiN| unake parityAga arthAt visarjanako prAsukaparityAga aura isake bhAvako prAsukaparityAgatA kahate hai| arthAt dayA buddhise sAdhuoke dvArA kiye jAnevAle jJAna, darzana va cAritrake parityAga yA dAnakA nAma prAsuka parityAgatA hai| bhA.pA./TI./77/221/8 svazaktyanurUpaM dAnaM |-apnii zaktike anurUpa dAna denA so zaktitastyAga bhAvanA hai| 4. yaha mAvanA gRhasthoMke sambhava nahIM dha.8/3,41/07/7 Na cedaM kAraNaM gharatyesu saMbhavadi, tattha crittaabhaavaado| tirayaNovadeso vi Na gharatyesa asthi, tesi diThivAdAdiuvarimasuttovadesaNe ahiyArAbhAvAdo tado edaM kAraNaM mahesiNaM caiva hodi / - [sAdhu prAsuka parityAgatA ] gRhasthoMmeM sambhava nahIM hai, kyoMki, unameM cAritrakA abhAva hai| ratnatrayakA upadeza bhI gRhasthomeM sambhava nahIM hai, kyoMki, dRSTivAdAdika uparimazrutake upadeza denemeM unakA adhikAra nahIM hai / ataeva yaha kAraNa maharSiyoke hI hotA hai| 5. eka tyAga bhAvanAmeM zeSa 15 bhAvanAoMkA samAveza dha.4/341/87/10 Na ca etya seskaarnnaannmsNbhvo| Na ca arahaMtAdisu abhattimaMte NavapadasthavisayasaddahaNemummukke sAdicArasIlavvade parihINavAsae Niravajjo NANa-dasaNa-carittapariccAgo saMbhavAdi, birohaado| tado edamaTTha kAraNaM / - prazna-zaktitastyAgameM zeSa bhAvanAe~ kaise sambhava haiM . ] uttara-isameM zeSa kAraNokI asambhAvanA nahIM hai| kyoMki arahatAdikoM meM bhaktise rahita, nau padArtha viSayaka zraddhAnase unmukta, sAticAra zIlavatose sahita aura AvazyakoMkI hInatAse saMyukta honepara niravadya jJAna. darzana va cAritrakA parityAga virodha honese sambhava hI nahIM hai| isa kAraNa yaha tIrthakara nAmakarmabandhakA AThavaoN kAraNa hai| 6. tyAgadharma pAlanArtha vizeSa bhAvanAe~ rA.vA./4/6/27/566/25 upadhityAgaH puruSahita / yato yataH parigrahAdapeta' tatastato'sya khedo vyapagato bhavati / niravadya mana praNidhAna puNyavidhAnaM / parigrahAzA balavatI sarvadoSaprasavayoniH / na tasyA upadhibhiH tRptirasti salilai riva salilanidheriha bdd'vaayaaH| api ca, kaH pUrayati duHpUramAzAgartam / dine dine yatrAstamastamAdheyamAdhAratvAya kalpate / zarIrAdiSu nirmamatvaH paramanivRttimavApnoti / zarIrAdiSu kRtAbhiSvaGgasya sarvakAlamabhiSvaGga eva sNsaare| parigrahakA tyAga karanA puruSake hitake lie hai / jaise jaise vaha parigrahase rahita hotA hai vaise vaise usake khedake kAraNa haTate jAte haiN| khedarahita manameM upayogakI ekAgratA aura puNyasaMcaya hotA hai| parigrahakI AzA bar3I balavatI hai| vaha samasta doSoM kI utpattikA sthAna hai| jaise pAnIse samudrakA bar3avAnala zAnta nahIM hotA usI taraha parigrahase AzAsamudrakI tRpti nahIM ho sktii| yaha AzA vA gaDDA duSpUra hai| isakA bharanA bahuta kaThina hai| pratidina jo usame DAlA jAtA hai vahI samAkara muMha bAne lagatA hai| zarIrAdise mamatvazanyavyakti parama santoSako prApta hotA hai| zarIra AdimeM rAga karanevAleke sadA saMsAra paribhramaNa sunizcita hai (raa.vaa./hi/8/6/665-666)| 3. zaktitastyAga yA sAdhumAsuka parityAgatAkA lakSaNa rA.vA./6/24/6/226/27 paraprItikaraNAtisarjanaM tyAgaH 6 AhAro dattaH pAtrAya tasminnahani tatprItiheturbhavati, abhayadAnamupapAditamekabhavavyasananodanam, samyagjJAnadAnaM punaH anekabhavazatasahasraduHkhottaraNakAraNam / ata etatrividhaM yathAvidhi pratipadyamAnaM tyAgavyapadezabhAgbhavati / = parakI prItike lie apanI vastuko denA tyAga hai| AhAra denese pAtrako usa dina prIti hotI hai| abhayadAnase usa bhavakA duHkha chUTatA hai, ataH pAtrako santoSa hotA hai| jJAnadAna to aneka sahasra bhavoM ke du khase chuTakArA dilAnevAlA hai| ye tInoM dAna yathAvidhi diye gaye tyAga kahalAte hai (sa si./6/24/338/11); (caa.saa./53/6)| dha.8/3,41/07/3 sAhUNa pAsuapariccAgadAe-aNataNANa-dasaNa-vIriyavirai-vajhyasammattAdINaM sAhyA sAhU nnaam| pagadA osaridA AsavA jamhA taM pAsu, adhavA je hiravajjataM paasu| kiM / jainendra siddhAnta koza
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ trasa 398 2. trasa jIva nirdeza 7. tyAga dharmakI mahimA kurala/35/1,6 manye jJAnI pratijJAya yata kiJcita parimuJcati / tadutpannamahAduHkhAnnijAtmA tena rkssit.|1| ahaM mameti saMkalpo grvstraarthitvsNbhRtH| jetAsya yAti taM loka svargAdupaparivartinam / / - manuSyane jo vastu choDa dI hai usase paidA honevAle dravase usane apaneko mukta kara liyA hai / 11 'maiM' aura 'mere' ke jo bhAva haiM, ve ghamaNDa aura svArtha pUrNatAke atirikta aura kucha nahIM hai| jo manuSya unakA damana kara letA hai vaha devalokase bhI uccalokako prApta hotA hai|6| 8. anya sambandhita viSaya 1. akele zaktitastyAga bhAvanAse tIrthakaratva prakRtibandhako smbhaavnaa| --de0 bhaavnaa/2|| 2. vyutsarga tapa va tyAga dharmameM antr| -de0 vyutsrg/2|| 3. tyAga va zauca dharmameM antara / -de0 shauc| 4. antaraMga va bAhya tyAga samanvaya / -de0 prigrh/2/6-7| 5. dasa dharma sambandhI vizeSatAe~ / --de0 dhrm/8| trasa-apanI rakSArtha svayaM calane-phiranekI zaktivAle jIva trasa kahalAte hai| do indiyase lekara saMjJI paMcendriya taka arthAt laT . cIMTI Adise lekara manuSyadeva Adi saba sa haiN| ye jIva yadyapi aparyApta hone sambhava haiM para sUkSma kabhI nahIM hote| lokake madhya meM 1rAjU vistRta aura 14 rAjU lambI jo trasa nAlI kalpita kI gayI hai, usase bAharame ye nahIM rahate, na hI jA sakate haiN| 3. sakalendriya va vikalendiya ke lakSaNa mU.A./216 saMkho gobhI bhamarAdiA du vikalidiyA muNedavvA / sakali diyA ya jalathalakhacarA surnnaarynnraay|214|| - zaMkha Adi, gopAlikA cITI Adi, bhaurA Adi, jIva doindriya, tInaindriya, cAra indriya vikalendriya jaannaa| tathA siha Adi sthalacara, maccha Adi jalacara, haMsa Adi AkAzacara tiryaMca aura deva, nArakI, manuSya-ye saba paMcendriya hai / 21 / / 4. trasa do prakAra haiM-paryApta aura aparyApta pa.vaM./11/sU.42/272 tasakAiyA duvihA, pajjatA apajjatA // 42 // vasa kAyika jIva do prakAra hote haiM paryApta aparyApta / 5. sa jIva bAdara hI hote haiM dha.1/1,1,42/272 kiM vasA sUkSmA uta bAdarA iti / bAdarA eva na sUkSmAH / kuta' / tatsaumya vidhAyakArSAbhAvAt / prazna-vasa jIva kyA sUkSma hote haiM athavA bAdara / uttara-trasa jIva bAdara hI hote haiM, sUkSma nahIM hote| prazna-yaha kaise jAnA jaaye| uttarakyoMki, trasa jIva sUkSma hote hai, isa prakAra kathana karanevAlA Agama pramANa nahIM pAyA jAtA hai| (dha/8/4,1,71/343/6); (kA, a./mU./12) 1. trasa jIva nirdeza 1. brasa jIvakA lakSaNa sa.si./2/12/171/3 trasanAmakarmodayavazI kRtaastrsaaH| -jinake trasa nAmakarmakA udaya hai ve trasa kahalAte haiN| rA.vA./2/12/1/126 jIvanAmakarmaNo jIvavipAkina udayApAdita vRttivizeSA' vasA iti vypdishynte| =jIva vipAkI trasa nAmakarmake udayase utpanna vRtti vizeSavAle jIva sa kahe jAte hai| (dha.1/1,1, 36/265/8) 2. trasa jIvoMke bheda ta.sU./2/14 dvondriyAdayastrasAH // 14 // - do indriya Adika jIva vasa hai / 14 / mU.A./268 duvidhA tasA ya uttA vigalA sagale diyA munneyvvaa| viti cauridiya vigalA sesA sagalidiyA jIvA / 218 / -sakAya do prakAra kahe haiM-vikalendriya aura sakalendriya / doindriya, teindriya, caturindriya ina tInoko vikalendriya jAnanA aura zeSa paMcendriya jIvoMko sakalendriya jAnanA / 2180 (ti.pa./5/280); (rA.vA./3/36/ 4/206); (kA.a./128) paM. saM./prA./1/86 vihi tihi caUhi paMcahi sahiyA je iMdiehiM loyamhi / te tasa kAyA jIvA NeyA vIrovadeseNa / 86 / =lokameM jo do indriya, tIna indriya, cAra indriya aura pA~ca indriyase sahita jIva dikhAI dete haiM unhe vIra bhagavAnake upadezase trasakAyika jAnanA cAhie / 86 (dha.1/1,1,46/gA,154/274) (paM.saM /saM./1/160); (go jI./mU./168); (dra.saM./mU./11) na.ca./123..... cadu tasA taha ya / 123 / = trasa jIva cAra prakAra ke haiM do, tIna va cAra tathA pA~ca indriya / 6. brasa jIvoM meM kathaMcit sUkSmatva dha.10/4,2,4,14/47/8suhumaNAmakammodayajaNida suhamateNa viNA viggahagadIe baTTamANatasANaM suhmttmbhukgmaado| kathaM te suhmaa| arNatANaM tavissasobacaehi ubaciyaorAliyaNokammakkhaMdhAdo vinniggydehttaado| yahaoNpara sUkSma nAmakarma ke udayase jo sUkSmatA utpanna hotI hai, usake binA vigrahagatimeM vartamAna basoM ko sUkSmatA svIkAra kI gayI hai| prazna-ve sUkSma kaise hai| uttara- kyoMki unakA zarIra anantAnanta visrasopacayoMse upacita audArika nokarmaskandhoMse rahita hai, ataH ve sUkSma hai| 7. soMmeM guNasthAnoMkA svAmitva Sa.ravaM./1/1,1/sU.36-44 eiMdiyA bIiMdiyA tIiMdiyA cauridiyA asaNNipaMcidiyA ekkammi ceva micchAiTiThaTThANe / 36 / paMcidiyA asaNNi paMcidiya-micchattappahuDi jAva ajogikevali tti / 371 tasakAiyAbIiMdiyA-ppara Di jAva ajogikevali tti |44|-ekendriy dvIndriya trI indriya aura caturindriya aura asaMjJI paMcendriya jIva mithyAvRSTi nAmaka prathama guNasthAnameM hI hote haiN|36 asaMjJI paMcendriya mithyAvRSTi guNasthAnase lekara ayogikevali guNasthAnataka paMcendriya jIva hote hai / 37 / dvIndriyA dise lekara ayogikevalItaka sajIva hote haiM / 44 // rA.vA/8/7/11/605/24 ekadvitricaturindriyAsaMjJipaJcendriyeSu ekameva guNasthAnamAdyam / paJcendriyeSu saMjJiSu caturdazApi santi / --ekendriya, dvIndriya, triindriya, caturindriya aura asaMjJI paMce. ndriyameM eka hI pahalA mithyAdRSTi guNasthAna hotA hai| pacendriya saMjJiyoM meM caudaha hI guNasthAna hote haiM / go.jI./jI.pra/665/1131/13 sAsAdane bAdarai kadvitricaturindriyasaMjhyaparyAptasaMjJiparyAptA' sapta / - sAsAdana viSai bAdara ekendriya, bendriya teindriya, caturindriya va saMjJo aura asaMjJI paryApta e sAta pAie (go.jI /jI.pra./703/1137/14), (go.ka./jI.pra./551/753/7) (vizeSa de. jnm/4)| jainendra siddhAnta koza
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ trasa trAyastriza 8. sake lakSaNa sambandhI zaMkA samAdhAna rA, vA./2/12/2/126/27 syAnmatam-traserudvejanakriyasya trasyantIti vasA iti / tanna; ki kAraNam / garbhAdiSu tadabhAvAt / atra satvaprasagAta / garbhANDajamUcchitasuSuptAdInAM trasAnAM bAhyabhayanimiktopanipAte sati calanAbhAvAdatra sattvaM syAt / kathaM tahasya niSpattiH 'trasyantIti trasAH' iti / vyutpattimAtrameva nArthaH prAdhAnyenAzrIyate gozabdapravRttivat / -prazna-bhayabhIta hokara gati kare so basa aisA lakSaNa kyoM nahIM karate ? uttara-nahIM, kyoMki aisA lakSaNa karanese garbhastha, aNDastha, mUcchita, suSupta Adime atrasatvakA prasaMga A jaayegaa| arthAta trasa jIvoMme bAhyabhayake nimitta milanepara bhI halana-calana nahIM hotA ata' inameM anasatva prApta ho jaayegaa| prazna-to phira bhayabhIta hokara gati kare so trasa, aisI niSpatti kyoM kI gyo| uttara-yaha kevala rUDhivaza grahaNa kI gayI hai| 'jo cale so gaU,' aisI vyutpatti mAtra hai| isalie calana aura acalanakI apekSA trasa aura sthAvara vyavahAra nahI kiyA jA sktaa| karmodayakI apekSAse hI kiyA gayA hai| yaha bAta siddha hai| (sa.si./ 2/12/171/4); (pa.1/1,1,40/266/2) 9. anya sambandhita viSaya 1. sajIvake bheda-prabhedoMkA lokameM avasthAna / -de0 indriya, kAya, manuSyAdi / 2. vAyu va agnikAyikoMmeM kathaMcit trspnaa| -de0 sthaavr/6| 3. sajIvoMmeM karmoMkA bandha, udaya va sttv| -de0vaha vaha nAma / 4. mArgaNA prakaraNameM bhAvamArgaNAkI iSTatA aura vahA~ Ayake ___ anusAra hI vyaya honekA niym| -de0 mArgaNA / 5. trasajIvoMke svAmitva sambandhI guNasthAna jIvasamAsa, mArgaNAsthAna Adi 20 prruupnnaaeN| -de0 sat / 6. trasajIvoMmeM prANoMkA svaamitv| -de0 praann/1|| 7. sajIvoMke sat ( astitva ) saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpa-bahutvarUpa ATha prruupnnaaeN| -de0 vaha vaha nAma / 3. sanAlI nirdeza ti.pa./2/6 loyabahumajjhadese tarummi sAraM va rjjupdrjudaa| terasarajjucchehA kicUNA hodi tsnnaalii|6| = jisa prakAra ThIka madhyabhAgameM sAra huA karatA hai, usI prakAra lokake bahu madhyabhAga arthAt bIca meM eka rAju lambI caur3I aura kucha kama teraha rAju U~cI trasanAlI (trasa jIvoM kA nivAsakSetra ) hai| 1. sajIva sanAlIse bAhara nahIM rahate dha.4/1,4,4/146/6 tasajIvalogaNAlIe abhaMtare ceva hoMti, No bhidaa| sajIva trasanAlIke bhItara hote hai bAhara nhiiN| (kA. a/mU./122) go.jI./mU /166 uvavAdamAraNaM tiyapariNadatasamujimaUNa sesssaa| tasaNAlibAhirammi ya sthitti jiNe hi NihiTcha / 16 / / - upapAda aura mAraNAntika samudghAtake sivAya zeSa trasajIva trasanAlIse bAhara nahIM haiM, aisA jinendra bhagavAna ne kahA hai| 5, kathaMcit sArA loka sanAlI hai| ti.pa./2/8 uvavAdamAraNaM tiyapariNadatasaloyapUraNeNa gado / kevaliNo avalaM biya savvajago hodi tasanAlI181 - upapAda aura mAraNAntika samuddhAtameM pariNata trasa tathA lokaptaraNa samudghAtako prApta kevalIkA Azraya karake sArA loka hI trasanAlI hai|| * asa nAmakamakI bandha udaya sattva prarUpaNAe~ -de0vaha vaha nAma / * sa nAmakarma ke asaMkhyAtoM bheda sambhava haiM -de0 nAmakarma / trasareNu-kSetrakA pramANa vizeSa / aparanAma traTareNu -de0 gnnit/I/1/3| trasita- prathama narakakA dasavA~ paTala -de0 naraka/5/11; trasta-1. prathama narakakA dasavaoN paTala -de0 naraka/1/11:2. tRtIya narakakA dUsarA paTala -de0 naraka/5/11 / trAyastriza-1. brAyastriza devakA lakSaNa sa.si./4/4/336/3 mantripurohitasthAnIyAstrAyastrizA / trayastriMzadeva trAyastrizA. / -jo mantrI aura purohitake samAna haiM ve trAyastriza kahalAte hai| ye tetIsa hI hote haiM isalie trAyastriza kahalAte haiN| (rA.bA./4/4/3/412); (ma.pu./22/25) ti.p./3/65...| puttaNihA tettiisttidsaa...||65|| =trAyastriza deva putrake sadRza hote haiM / (tri.sA./224) * bhavanavAsI va svargavAsI indroMke parivAroM meM bAyastriza devoMkA nirdaza -de0 bhavanavAsI Adi bheda / 2. kalpavAsI indroMke brAyastriMzadevoMkA parimANa ti.pa./8/286,316 paDiidANaM sAmANiyANa tettIsasukharANa ca / dasa bhedA parivArA NiyaiMdasamA ya pattekka / 286 / paDiiMdAditiyassa ya NiyaNiyaIdehi srisdeviio| saMkhAe NAmehi vikkiriyAriddhi cattAri / 31 / / tapparivArA kamaso cauekkasahassayANi pNcsyaa| aDDhAIsayANi taddalatesa taddalatesaTibattIsaM / 320 / pratondra, sAmAnika aura trAyastriza devomeM se pratyekake daza prakArake parivAra apane indrake samAna hote haiM / 286 / pratIndrAdika tInakI deviyA~ saMkhyA, nAma, vikriyA aura Rddhi, ina cArome apane-apane indroMke sadRza haiM / 31 / / (de0-svrg/3)| unake parivArakA pramANa kramase 4000,2000,1000,500,250,125,63,32 haiN| 2. trasa nAmakarma va saloka 1. trasa nAmakarmakA lakSaNa sa. si./8/11/311/10 yadudayAd dvIndriyAdiSu janma tat trasanAma / = jisake udayase dvIndriyAdikameM janma hotA hai vaha usa nAmakarma hai| (rA.vA/8/12/21/578/27) (dha.6/1,6-1,28/61/4) (go.ka /jI.pra./ 33/26/33) dha.13/5,5.101/365/3 jassa kammassudaeNa jIvANaM saMcaraNAsaMcaraNabhAvo hodi taM kammaM tsnnaam| -jisa karmake udayase jIvoMke gamanAgamanabhAva hotA hai vaha trasa nAmakarma hai| 2. saloka nirdeza ti.pa./16 maMdaragirimUlAdo gilabakhajoyaNANi bhlmmi| rajjUya padarakhette ciThedi tiriytsloo|6| mandaraparvatake mUlase eka lAkha yojana bAhalyarUpa rAjupratara arthAta eka rAjU lambe-caur3e kSetrameM tiryak trasaloka sthita hai| jainendra siddhAnta koza
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ trikaccheda trivarNAcAradIpaka 00 000 0000 000 00 00 000 0000 00000 trikacche da-Number of times that a number can be triloka tIja vrata-vrata vidhAna saM./106 tIna varSataka prativarSa divided by 3, (gha.5/pra./27) vizeSa-de0 gaNita/II/2/1| bhAdrapada zuklA tIjako upavAsa / jApa--oM hrauM triloka sambandhI trikaraNa-1. bharatakSetrakA eka parvata -de0 manuSya/4 / 2. vija akRtrima jina caityAlayebhyo namaH / isa mantrakA trikAla jApa / yAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara -de0 manuSya/4 / 3. pUrva videha triloka bindusAra-aMga zrutajJAnakA caudahavA~ pUrva |-de0 zruta jJAna/IJIT kA eka vakSAra usakA eka kUTa tathA rakSakadeva -de0 loka/714, pUrva videhastha AtmAjana vakSArakA eka kUTa va usakA rakSakadeva trilokamaDana-pa.pra./sarga/zloka apane pUrva ke munibhavameM apanI -de0 lok/7| 5. agha karaNa Adi -de0 karaNa/3 / jhUThI prazaMsAko cupacApa sunaneke phalase hAthI huaa| rAvaNane isako madamasta avasthAme pakar3akara isakA trilokamaNDana nAma rakhA (5/432) trikaliMga-madhya AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / eka samaya muniyoMse aNuvata grahaNakara cAra varSa taka ugra tapa kiyA trikAla-zrutajJAnAdikI trikAlajJatA-de0 vaha vaha nAma / (87-1-7) / antameM sallekhanA dhAraNakara brahmottara svarga meM deva huA (87/7) / trikRtvA -dha.13/5,4,28/8/1 padAMhiNaNamaMsaNAdikiriyANaM trilokasAra-A0 nemicandra (I0 za011 pUrva ) dvArA racita tiNNivArakaraNaM tikravRttaM nnaam| adhavA ekammi caiva divase jiNa- loka prarUpaka prAkRta gAthAbaddha grantha hai| gAthA pramANa 1018 hai| gururisibaMdaNAo tiNNivAra kijjati tti tikkhuttaM nnaam| -prada- isa granthapara nimna TIkAe~ prApta haiM-1. A. mAdhavacandra trividyadevakSiNA aura namaskArAdi kriyAokA tIna bAra karanA tri:- kRta saMskRta TIkA, 2.50 ToDaramalajI kRta bhASA TIkA (I0 1756) / kRtvA hai| athavA eka hI dinameM jina, guru aura RSiyoMkI vandanA trilokasAra vata-- tIna bAra kI jAtI hai, isalie isakA nAma triHkRtvA hai| ha. pu./34/56-61 kramazaH trilokAkAra trikhaNDa-bharatAdi kSetromeM chaha-chaha khaNDa haiN| vijayA ke eka ora racanAke anusAra nIcese UparakI tIna mlekSakhaNDa hai aura dUsarI ora eka AryakhaNDa va do mlekSakhaNDa ora 5,4, 3, 2,1, 2, 3, 4, 3, racanA haiN| ina tIna mlekSaravaNDoMko hI trikhaNDa kahate haiM, jise ardha cakra 2,1, isa prakAra 30 upavAsa va trilokAkAra vartI jItatA hai| bIcake sthAnoM meM 11 paarnnaa| vigata-bharatakSetra madhya AryakhaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| triguNasAravata-vratavidhAna saM./56 kramazaH 1,1,2,3,45,4,4, trivarga-1. nikSepa Adi nivarga nirdeza 3,2,1 isa prakAra 30 upavAsa kre| bIcake 10 sthAna va antameM eka-eka pAraNA kare / jApa-namaskAra mantrakA trikAla jApya / na. ca. vR 168 NivasvevaNayapamANA havvaM suddha eva jo appA / takkaM pavayaNaNAmA ajhappaM hoi hu tivaggaM // 16 // - nikSepa naya pramANa to trijyA -Radius (dh.5/pr.27)| tarka yA yukti rUpa prathama varga hai| chaha dravyoMkA nirUpaNa pravacana yA triparvA eka aSadhI vidyA -de0 vidyaa| Agama rUpa dUsarA varga hai| aura zuddha AramA adhyAtmarUpa tIsarA tripAtinI-eka auSadhI vidyA -de0 vidyaa| varga hai| -bharatakSetra vindhyAcalakA eka deza-de0 manuSya/4 / 2. dharma, artha, kAmarUpa trivargakA nirdeza tripRSTha-ma.pu /sarga/zloka = yaha apane pUrvabhavameM pururavA nAmaka eka ma. pu/2/31-32 pazya dharmatarorarthaH phalaM kAmastu tdrsH| satrivarga trayasyAsya mUlaM puNyakathAzrutiH // 31 // dharmAdarthazca kAmazca svargabhIla thaa| munirAjase aNuvratoMke grahaNa pUrvaka saudharma svarga meM utpanna zcetyavimAnataH / dharmaH kAmArthayo' sUtirityAyuSmanvinizcinu huaa| phira bharata cakravartIke marIci nAmaka putra huA, jisane 132 // he zreNika / dekho, yaha dharma eka vRkSa hai| artha usakA phala mithyA mArgako calAyA thaa| tadanantara cirakAlataka bhramaNa kara hai aura kAma usake phaloMkA rasa hai| dharma, artha, aura kAma ina (62/85-60) rAjagRha nagarake rAjA vizvabhUtikA putra vizvanandi huA (57/72) / phira mahAzukra svargameM deva huA (57/2) tatpazcAta tInoMko trivarga kahate haiM, isa trivargakI prAptikA mUlakAraNa dharmakA vartamAna bhabameM zreyAMsanAtha bhagavAna ke samayameM prathama nArAyaNa hue sunanA hai // 31 // tuma yaha nizcaya karo ki dharma se ho artha, kAma(57/86); (82/10) vizeSa paricaya - de0 zalAkA puruSa/4 / yaha svarga kI prApti hotI hai sacamuca yaha dharma hI artha aura kAmakA vardhamAna bhagavAnakA pUrvakA dasavA~ bhava hai / (76/534-543); utpatti sthAna hai // 32 // (74/241-260) -de0 mahAvIra / trivarga mahendra mAtali jalpa-A0 somadeva ( I0 643-668) tribhaMgIsAra- vibhinna AcAryoM dvArA racita Akhaba bandhasattva kRta nyAya viSayaka grantha hai| trivargavAda-trivargavAdakA lakSaNa Adi nAma vAlI 6 tribhaMgiyoM kA saMgraha / (jai./1/442) / dha./6/4, 1, 45/gA. 80/208 ekkekkaM tiNNi jaNA do ho yaNa icchade tribhuvana cUr3AmaNi-bhadrazAla vanameM sthita do siddhAyana kUTa tivaggammi / ekko tiNi Na icchai sattavi pAveMti micchattaM // 8 // -de0 lok/3/12| -tInajana trivarga arthAt dharma, artha aura kAmameM eka-ekakI icchA trimukha-saMbhavanAtha bhagavAnkA zAsaka ykss| -de0 tIrtha kr/5/3|| karate haiN| dUsare tIna jana unameM do-dokI icchA karate haiN| koI eka tInako icchA nahIM karatA hai| isa prakAra ye sAtojana mithyAtvako trirAzi gaNita-de0 gnnit/II/4| prApta hote hai| trilakSaNa kadathana-pAtrakezarI naM.1 (I.za.6-7) dvArA trivaNAcAra-somadeva bhaTTAraka (I 1610) kRta pUjA abhiSeka ke saMskRta bhASAmeM racita nyAyaviSayaka grantha / (tii/2/241)| yAjJika vidhi vidhAna viSayaka grantha / (jai./1/463)| jainendra siddhAnta koza
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ trivalita trivalita kara svayaM trizirA - 1. kula parvatasya vajrakUTakA -30 loka 12/12/2.rupa kumArI devI / de0 loka /2/13 / triSaziSTalAkApuruSa caritra - 1 cAmuNDarAya dvArA racita saMskRta bhASAbaddha racanA hai| samaya- ( I0 za010-11 2, zvetAmbarAcArya hemacandra dvArA racita samaya I 1088-1173 | zrIMdriya jIvaviSayaka ( nAmakarma ) de0/42 ndriya jAti nAmakarma / - de0 jAti truTareNu kSetrakA eka pramANa truTita- - kAlakA eka pramANa --- aticAra de0 ra 1 / svAmI eka nAgendradeva / para rahanevAlI de0 gaNita / 1 /9/ - de0 gaNita / I/1/4 | - truTitAGga - kAlakA eka pramANa - de0 gaNita / 1 /1/4 | trepana kriyAvrata vrata vidhAna se / 46 9 AThamUlaguNakI ATha aSTamI, 2. pAMca aNuvatako pA~ca paMcamI, 3 tona guNavatako tIna; tIja 4. cAra zikSAvatakI cAra cautha, 5 bAraha tapakI 12 dvAdazI; 6. samatA bhAvako 1 paDimA 7 gyAraha pratimAkI 11 ekAdazI; cAra dAnako cAra cautha, 6 jala gAlanakI eka paDimA 10 rAtri bhojana tyAgakI eka paDimA 11 tIna ratnatrayakI tIna tIja / isa prakAra trepana tithiyoke 51 upavAsa / jApa - namaskAra mantrakA trikAla jApa / traikAlya yogosaMdeza bhA0 2-51 de0 4 anusAra itihAsa ) Apa golAcArya ke ziSya tathA abhayananda ke guru mA samaya vi0 120-600 10 86-03); ( Sa rakheM / 2 / 1 / 4 H L Jam ); ( paM. vi / / 28 AN up ) -- de0 itihAsa /7/2 trairAzika- - Rule of three (dha./5/pra. 27) vizeSa - de0 gaNita / II / 4 / ja zikavAda sUtra / 236 gozAlapravartinA pAkhaNDinastrairAzikA ucyante / kasmAditi ceducyate, iha te sarva vastu trayAtmakamicchanti / tadyathA jIvo'jIvo jIvAjIvAzca, lokA' alokA lokAlokAzca, sadasatsadasat / nayacintAyAmapi trividhaM nayamicchanti tadyathA dramyAstikaM paryAyAstikabhavAstikaM ca tatastribhI rAzibhizcarantIti trairAzikA - gozAlake dvArA pravartita pAkhaNDI Avaka aura trairAzika kahalAte hai| aisA kyoM kahalAte haiM kyoMki ve sarva hI vastuoMko vyAtmaka mAnate haiN| isa prakAra hai jaise ki-jIva jI va jIvAjIva loka aloka va lokAlokaH sata asata va sadasat / nayakI vicAraNAmeM tIna prakArakI naya mAnate hai / vaha isa prakAra - dravyArthika paryAyArthika va ubhayArthika / isa prakAra tIna rAziyoM dvArA caraNa karate haiM, isalie trairAzika kahalAte haiN| gha./1/1.1, 2/gA. 76/112 aTThAsI ahiyAresu cauNhamahiyArANamarica piso gaDhamA vidio terAsiyA mo // 76 // dRSTivAda aMgake ) sUtra nAmaka arthAdhike aThAsI aThadhikAroMkA nAmanirdeza milatA hai| usameM dUsarA vairAzika vAdiyoMkA jAnanA / trailiMga - vartamAna tailaMgadeza jo haidarAbAda dakSiNake antargata hai / ( ma. pu. / pra / 50 paM. pannAlAla ) traividhyadeva- - 1. nandisaMghakai dezIyagaNakI gurvAvalIke anusAra (de0 itihAsa / 0/ 2) pAMca AcAryoMkI upAdhi vaividhyadeva thii| 401 daMzamazaka parISaha 1. meghacandra pra I 630 - 150 2 mevacandra dvi. I. 1020-11553 3. mAghanandi I. 1933 - 1163; 4. akalaka dvi, I 1158-82 5. rAmacandra I. 1158-1182 / inake atirikta bhI do anya AcArya isa nAma se prasiddha the - 6 mAdhava candra viza. 11 kA pUrva 7 padmanandina 07 (vi. 1373 meM svargavAsa) ke guru vi 1300-1350 I. 1241-126) de, itihAsa / 7/5) / tvak - de0 sparza / 1 / tvacA 1 vacA va notvacAkA lakSaNa dha./13/5, 3, 20/16/- tayo NAma rUkkhANaM gacchANaM kaMdhANaM vA vakkalaM / tari padakalAo ko suraNataMhaladdAdInA ka papadakalAo gotayaM NAma / = vRkSa, gaccha yA skandhokI chAlako tvacA kahate haiM aura usake Upara jo paraDIkA samUha hotA hai use notvacA kahate hai / athavA sUraNa, adarakha, pyAja aura haladI AdikI jo bAhya papar3I samUha hai use nokhacA kahate hai / * zradArika zarorameM svacAoMkA pramANa de0 bahArika 20 [ tha ] thiukka saMkramaNa - de0 saMkramaNa / 10 / [] daMDa-1, cakravartIke caudaha ratnomese eka- de0 zalAkA puruSa / 2: 2. kSetrakA pramANa vizeSa - aparanAma dhanuSa, mUsala, yuga, nAlI - de0 gaNita //1/3 / daMDa - 1. bheda va lakSaNa cAsA / 11 / 5 daNDastrividhaH manovAkkAyabhedena / tatra rAgadveSamohabikapAmAnaso daNDastravidha anRtopayAta zUnyaparuSAbhizaMsanapari pasinabhedAdvAgdaNDa, saptavidha prANivayacaurya maithunaparivahArambhatADanogravezavikalpAtkAyadaNDo'pi ca saptavidha' / 1= = mana, vacana, kAya bheTa se daNDa tIna prakArakA hai, aura usame bhI rAga, dveSa, mohake bheda se mAnasika daNDabhItInaprakArakA hai / .. jhUTha bolanA, vacana se kahakara kisIke jJAnakA ghAta karanA cugalI karanA, kaThora vacana kahanA, apanI prazaMsA karanA, saMtApa utpanna karanevAlA vacana kahanA aura hisAke vacana kahanA, yaha sAta tarahakA vacana daNDa kahalAtA hai / prANiyoM kA vadha karanA, corI karanA, maithuna karanA, parigraha rakhanA, Arambha karanA, tADana karanA, aura ugraveSa ( bhayAnaka ) dhAraNa karanA isa taraha kAyadaNDa bhI sAta prakArakA kahalAtA hai| daMDapati - trisA/bhASA./603 daNDapati kahiye samasta senAkA nAyaka / daMDabhUta sahasrakAra hai- de0vidyA / daMDasamuddhAta kelI daMDAdhyakSagaNa - vidyAdhara vidyA hai - de0 vidyA / daMtakarma - de0 nikSepa 14 daMzamazaka parIvaha-1 kA lakSaNa * sa.si./6/6/421/10 daMzamazakA haNamupalakSaNam / ... tena IzamazakamakSikA pazupatikA mITapipIlikAnRzcikAdayo gRhyante / jainendra siddhAnta koza
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ dakSa 402 darzana taskRtA bAdhAmapratIkArAM sahamAnasya teSA bAdhA tridhApyakurvANasya nirvANaprAptimAtrasaMkalpapravaNasya tadvedanAsahanaM daMzamazakapariSahakSametyucyate / - mUtrame 'daMzamazaka' padakA grahaNa upalakSaNa hai| daMzamazaka padase daMzamazaka, makavI, pissU, choTo makkhI, khaTamala, kITa, cIMTI aura bicchU AdikA grahaNa hotA hai| jo inake dvArA kI gayI bAdhAko binA pratikAra kiye sahana karatA hai, mana, vacana aura kAyase unhe bAdhA nahIM pahuMcAtA hai aura nirmANako prApti mAtra saMkalpa hI jisakA oDhanA hai usake unako vedanAko saha lenA daMzamazaka parISahajaya hai| (rA. vA./8/8/8-6/608/18); (cA. saa/113/3)| dayAsAgara-- 1. dharmadatta caritra ke kartA / samaya-I.1426 / (jai. sA. i.146)| 2. hanumAna purANa ke kartA marAThI kvi| samayazaka, 1735, I. 1813 / (tii./4/322)|| da -bha. A/vi./613/812/3 darpo'nekaprakAra / krIDAsaMgharSa, vyAyAmakuhaka, rasAyanasevA, hAsya, gItagRGgAravacanaM, plavanamityAdiko darpa-darpake aneka prakAra hai-krIDA spardhA, vyAyAma, kapaTa, rasAyana sevA, hAsya, gIta aura zRgAravacana, dauDanA aura kUdanA ye dapake prakAra haiN| 2. daMza va mazaka kI ekatA rA. vA./6/17/4-6/616 daMzamazakasya yugptprvRttrekaanvishtiviklp| iti cet, na; prakArArthatvAnmazakzabdasya / 4 / daMzagrahaNAttulyajAtIyasapratyaya iti cet, na; zrutivirodhAt ||...anytrenn parISahasya nirUpitatvAta / 6 / prazna-daMza aura mazakako judI-judI mAnakara aura prajJA va ajJAnako eka mAnakara, isa prakAra eka jIvake yugapata 16 paroSaha kahI jA sakatI hai ? uttara-yaha samAdhAna ThIka nahIM hai| kyoki 'daMzamazaka' eka ho paroSaha hai| mazaka zabda to prakAravAcI hai| prazna-daMza zabdase hI tulya jAtiyokA bodha ho jAtA hai / ataH mazaka zabda nirarthaka hai / uttara-aisA kahanA ucita nahIM hai / kyoMki isase zrutivirodha hotA hai| - daMza zabda prakArArthaka to hai nhiiN| yadyapi mazaka zabdakA sIdhA prakAra artha nahI hotA, para jaba daMza zabda DAsa arthako kahakara parISahakA nirUpaNa kara detA hai taba mazaka zabda prakAra arthakA jJApana karA detA hai / darzana-1 dakSiNa dhAtakIrakhaNDakA svAmIdeva -de0 vyantara/4 / 2 darzana ( upayoga)-de0 aage| darzana-(SaDdarzana) 1. darzanakA lakSaNa SaDdarzana samuccaya/pR. 2/18 darzana zAsana sAmAnyAvabodhalakSaNam / = darzana sAmAnyAvarodha lakSaNavAlA zAsana hai| (darzana zabda 'dRza' dekhanA) dhAtuse karaNa arthame lyuT' pratyaya lagAkara banA hai| isakA artha hai jisake dvArA dekhA jAye / arthAta jIvana va jIvana vikAsakA jJAna prApta kiyA jaaye| SaDdarzana samuccaya/3/10 devatAtattvabhedena jJAtavyAni manISibhiH |3|vh darzana devatA aura tattva ke bhedase jAnA jAtA hai| aisA RSiyoMne kahA hai / aura bhI-de0 darzana (upayoga)/1/1 2. darzana ke bheda SaDdarzanasamuccaya/ma./2-3 darzanAni SaDevAtra muulbhedvypekssyaa...||2|| bauddha naiyAyika sAMkhyaM jaina vaizeSika tthaa| jaiminIyaM ca nAmAni darzanAnAmamUnyaho / 3 = mUla bhedakI apekSA darzana chaha hI hote haiN| unake nAma yaha haiM-bauddha, naiyAyika, sAMkhya, jaina, vaizeSika tathA jeminiiy| SaDdarzanasamuccaya/TI./2/3/12 atra jagati prasiddhAni SaDeva darzanAni, eva zabdo'vadhAraNe, yadyapi bhedaprabhedatayA bahuni darzanAni prasidvAni / jagata prasiddha chaha hI darzana hai| eka zabda yahA~ avadhAraNa arthame hai| parantu bheda-prabhedase bahuta prasiddha hai| dakSa-ha. pu/17/zloka-munisuvatanAtha bhagavAnkA potA tathA suvrata rAjAkA putra thA (1-2) / apanI putrIpara mohita hokara usase vyabhi cAra kiyaa| (1) / dakSiNa pratipatti-AgamameM AcArya paramparAgata upadezoko Rju va sarala honeke kAraNa dakSiNapratipatti kahA gayA hai| dhavalAkAra zrIvIrasenasvAmI isako pradhAnatA dete hai| (dha. 11,6,37/32/6); (dha.1/ 57), (dha. 2/pra. 15) / dakSiNAgni-de0 agni / datta-ma pu./66/103-106 pUrva ke dUsare bhavame pitAkA vizeSa prema na thaa| isa kAraNa yuvarAjapada prApta na kara ske| isalie pitAse dveSapUrvaka dIkSA dhAraNakara saudharma svargame deva hue / vahA~se vartamAna bhavameM saptama nArAyaNa hue|-de0 zalAkA puruSa/4 / datti-de0 dAna / dadhimukha-nandIzvara dvopameM pUrvAdi cAroM dizAoM me sthita cAra cAra bAvar3iyoM haiN| pratyeka bAvaDIke madhyameM eka-eka DholAkAra ( Cylinderical) parvata hai| dhavalavarNa honeke kAraNa inakA nAma dadhimukha hai| isa prakAra kula 16 dadhimukha haiN| jinamese pratyekake zIzapara eka-eka jina mandira hai / vizeSa -de0 loka/4/5 / damitArI-ma. pu./62/zloka-pUrva videhakSetrame zivamandirakA rAjA thA (434) / nAradake kahanepara do sundara nartakiyoke lie anantavIrya nArAyaNase yuddha kiyA ( 436 ) / usa yuddha meM cakra dvArA mArA gayA (484) / dayA-de0 krunnaa| dayAdatti-de0 dAna / 3. vaidika darzanakA paricaya vaidika darzana bhAratIya saMskRti meM apanA viziSTa sthAna rakhatA hai| AkAza kI bhAMti vibhu parantu eka aisA tatva isakA pratipAya hai jo ki svayaM nirAkAra hote hue bhI jagata ke rUpa sAkAra sA huA pratIta hotA hai, svayaM sthira hotA huA bhI isa jagata ke rUpa asthira sA huA pratIta hotA hai| yaha akhila vistAra isakI kSudra spharaNa mAtra hai jo sAgara kI taraMgoM kI bhAMti usI prakAra isameM se udita ho hokara lona hotA rahatA hai jisa prakAra ki hamAre citta meM baikalpika jgt| isa prakAra yaha isa akhila bAhyAbhyantara vistAra kA mUla kAraNa hai / buddhi pUrvaka kucha na karate hue bhI isakA kartAdhartA tathA saMhartA hai, dhAtA vidhAtA tathA niyantA hai| isaliye yaha isa sAre jagata kA AtmA hai, Izvara hai, brahma hai|| kisI prAthamika athavA aniSNAta ziSya ko atyanta guhya isa tattva kA paricaya denA zakya na hone se yaha darzana eka hote hue bhI cha' bhAgoM meM vibhAjita ho gayA hai-vaizeSika, naiyAyika, mImAMsaka, sAMkhya, yoga aura vedaant| yadyapi vyavahAra bhUmi para ye chahoM apanI-apanI svatantra sattA rakhate pratIta hote haiM, tadapi paramArthataH eka dUsare se pRthaka kucha na hokara ye eka akhaNDa vaidika jainendra siddhAnta koza
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana darzana ke uttarottara unnata chaH sopAna hai| apane apane pratipAdya ko siddha karane meM dakSa hone ke kAraNa yadyapi inake tarka hetu tathA yukti eka dUsare kA nirAkaraNa karate hai tadapi paramArthata ye eka dUsare ke pUraka hai / eka akhaNDa tatva sahasA kahanA athavA samajhanA zakya na hone se ye bhedabhAva se prArambha hokara dhIre dhIre abhedavAda kI ora jAte hai, aneka tattvavAda se prArambha karake dhIre dhIre eka tattvavAda kI ora jAte hai / kArya para se prArambha hokara dhIre dhIre kAraNa kI ora jAte hai, sthUla para se prArambha hokara dhIre dhIre sUkSma ora jAte hai / kI 4. vaidika darzanoMkA kramika vikAsa vaizeSika darzana isakA sarva prathama sopAna hai, yahI kAraNa hai ki jagata kI tAtvika vyavasthA kA vidhAna karane ke lie ise jar3a cetana tathA cidAbhAsI aneka dravyo kI sattA mAnakara calanA paDatA hai / ina dravyoM kA svarUpa darzAne ke liye bhI guNa-guNI meM, avayava avayavI meM tathA paryAya paryAyI meM ise bheda mAnanA anivArya hai| isI kAraNa isakA 'vaizeSika' nAma anvarthaka hai| isake dvArA sthApita toM ko yuktipUrvaka siddha karake unake prati zraddhA jAgrata karanA 'naiyAyika' darzana kA prayojana hai / isaliye prameya tathA pramANa ke atirikta ina dono meM koI maulika bheda nahIM hai| donoM prAyaH samakakSa haiN| 1 vaizeSika darzana sthUla jagat pRthivIjala tejasa vAyu AkAza dika mana Atma kAla paramANu paramANu paramANu paramANu +gadha + rasa 1+rUpa+ sparza 7 T (gaMdha ( rasa | rUpa (sparza { zabda (sAMkhya darzana tanmAtrA tanmAtrA (tanmAtrA sanmAtrA tanmAtrI puruSa (caitanya) puruSa + brahma ahaMkAra buddhi azuddha prakRti sattva tamas rajas sattvAdi guNoM kI sAmyAvasthA zuddha prakRti zuddhasattva 3. zaiva darzana mAyA 8 advaita darzana mAyA ke pA~ca kaJcuka kalA vidyA rAga kAla niyati isa avasthI meM maiM ' aura' yaha dono samAna bala vAle haiM zuddha vidyA yA sadvidyA (maiM yaha hai ) Izvara tatva (yaha maiM hU~) yahA~ yaha aza pradhAna aura maiM aMza (gauNa hai ) sadAziva tattva (mai hU~ kA bodha ) zaktitattva (maiM kA bodha) paramaM zivatattva (ziva-zakti kA sAmarasya) yahI akhaNDa tatva hai| darzana 'mImAMsA' darzana ke tIna avAntara bheda hai jo vaizeSika mAnya bhedabhAva ko dhIre dhIre abheda kI ora le jAte haiN| antima bhUmi ke prApta hone para vaha itanA kahane ke liye samartha ho jAtA hai ki paramArthata' brahma hI eka padArtha hai parantu vyavahAra bhUmi para dharma dharmI AdhAra va pradeza aise cAra tattvoM ko sthApita karake use samajhA jA sakatA hai| 403 'sAMkhya' kI unnata bhUmi meM padArpaNa ho jAne para jaDa tathA cetana aise do tatva hI zeSa raha jAte haiN| dharma dharmI meM bheda karane kI ise AvazyakatA nhiiN| 'yoga' darzana dhyAna dhAraNa samAdhi Adi ke dvArA ina do tatvoM kA sAkSAt karane kA upAya sujhAtA hai| isaliye vaizeSika tathA naiyAyika kI bhAMti sAMkhya tathA yoga bhI paramArthata samatantra hai| sAMkhya ke dvArA sthApita tatva sAdhya haiM aura yoga unake sAkSAtkAra kA sAdhana / 'vedAnta' isa dhyAna samAdhikI vaha carama bhUmi hai jahAM pahu~cane para citta zUnya ho jAtA hai| jisake kAraNa sAMkhya kRta jaDa cetana kA vibhAga bhI astAcala ko calA jAtA hai| yadyapi isa vibhAga ko lekara isameM cAra sampradAya utpanna ho jAte haiM, tadapi anta meM pahuMcakara ye saba apane vikalpo ko usa eka ke caraNoM meM samarpita kara dete haiM / (vizeSa de. vaha vaha nAma ) / 5. bauddha darzana advaitavAdI hone ke kAraNa bhI vaidika darzana ke sama hai| vizeSatA yaha hai ki vaidika darzana jahAM samasta bhedoM tathA vizeSoM ko eka mahA sAmAnya meM lIna karake samApta karatA hai vahAM bauddha darzana eka sAmAnya ko vizliSTa karatA huA usa mahA vizeSa ko prApta karatA hai jisameM anya koI vizeSa dekhA jAnA sambhava nahIM ho sakatA / isaliye jisa prakAra vaidika darzana kA tattva eka akhaNDa tathA nirvizeSa hai usI prakAra isa darzana kA tatva bhI eka akhaNDa tathA nirvizeSa hai / yaha apane tatva ko brahma na kahakara vijJAna kahatA hai jo dravya pramANa kI apekSA eka kSetra pramANa kI apekSA aNu pramANa, kAla kI apekSA kSaNa sthAyI aura bhAva kI apekSA svalakSaNa mAtra hai| vyavahAra bhUmi para dikhane vAlA yaha vistAra vAstava meM bhrAMti hai jo kSaNa kSaNa prati utpanna ho hokara naSTa hote rahane vAle vidyAoM ke aTUTa pravAha ke kAraNa prItIti kI viSaya bana rahI hai / * sarva darzana kisI na kisI nayameM garbhita haiN| 6. jaina darzana jaina darzana apanI jAti kA strayaM hai| yadyapi AcAra ke kSetra meM yaha bhI jIva ajIva Adi sAtatattvoM kI vyavasthA karatA hai, tadapi dArza nika kSetra meM sat-asat, bheda-abheda, nitya-anitya Adi pakSoM ko pakaDakara eka dUsare kA nirAkaraNa karane meM pravRtta hue ukta sarva darzanoM maiM sAmaJjasya kI sthApanA karake maitro kI bhAvanA jAgRta karanA isakA pradhAna prayojana hai| vaidika darzana apane nirvikalpa tattva kA adhyayana karAne ke liye jahAM vaizeSika Adi cha darzanoM kI sthApanA karatA hai, vahAM jaina darzana svamata mAnya tathA anyamatamAnya padArthoM meM sAmajasya utpanna karane ke liye dRSTivAda yA nayavAda kI sthApanA karatA hai| kisI bhI eka padArtha ko vibhinna dRSTikoNoM se dekhane meM dakSa ye nayeM eka dUsarI kA nirAkaraNa na karake paraspara meM eka dUsarI kI pUraka hokara rahatI haiN| isa kAraNa yaha darzananavAdI, apekSAbAdI, syAdvAdI athavA samanvayavAdI ke nAma se prasiddha hai / isakA vizAla hRdaya ukta sabhI darzana ko, kisI na kisI naya meM saMgraha karake AtmasAta kara lene ke liye samartha hai| jainendra siddhAnta koza - (de0 anekAnta / 201) /
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 404 sUcIpatra 1 / darzanopayoga nirdeza 1 darzanakA AdhyAtmika artha / darzanakA vyutpatti arth| darzanopayogake anekoM lakSaNa 1. viSaya-viSayI sannikarSake anantara 'kucha hai' itanA mAtra grahaNa / 2. sAmAnyamAtra graahii| 3. uttarazAnakI utpattike lie vyApAra vizeSa / 4. AlocanA va svarUpa sNvedn| 5. antrcitprkaash| * nirAkAra va nirviklp| --de0 AkAra va viklp| svabhAva-vibhAva darzana athavA kAraNa-kAryadarzana nidesh| -de0 upyog/I/1|| samyaktva va zraddhAke arthameM drshn| -de0 smygdrshn/I||| samyaka va mithyAdarzana nirdesh| -de0 vaha baha nAma / darzanopayoga va zuddhopayogameM antara / -de0 upyog/I/2| zuddhAtmadarzanake apara naam| -de0 mokSamArga/2/5 / deva darzana nirdesh| -de0 puujaa| * 2 7. jaina darzana va baidika dazanoMkA samanvaya bhale hI sAmpradAyikatAke kAraNa sarvadarzana eka-dUsareke tattvokA khaNDana karate hoN| parantu sAmyavAdI jaina darzana sabakA khaNDana karake unakA samanvaya karatA hai| yA yaha kahie ki una sarvadarzanamayI hI jaina darzana hai. athavA ve sarvadarzana jainadarzanake hI aMga hai| antara kevala itanA hI hai ki jisa advaita zuddhatattvakA paricaya deneke lie veda kartAoMko pA~ca yA sAta darzanokI sthApanA karanI par3I, usIkA paricaya deneke lie janadarzana nayoMkA Azraya letA hai| tahaoN vaizeSika va naiyAyika darzanoke sthAnapara asadbhUta va sadbhabhUta vyavahAra naya hai| sAMkhya va yogadazenake sthAnapara zuddha va azuddha dravyAthikanaya haiN| advaitadarzanake sthAnapara zuddha saMgrahanaya hai / inake madhyake aneka vikalpoMke lie bhI aneko naya va upanaya hai, jinase tattvakA sundara va spaSTa paricaya milatA hai| prarUpaNA karaneke DhaMgame antara hote hue bhI, donoM eka hI lakSyako prApta karate haiN| advaitadarzanakI jisa nirvikalpa dazAkA Upara varNana kara Aye hai vahI jainadarzanakI kaivalya avasthA hai| pUrvamImAMsAke sthAnapara yahA~ dAna va pUjA vidhAnAdi, madhya mImAMsAke sthAnapara yahaoN jinendra bhakti rUpa vyavahAra dharma tathA uttaramImAMsAke sthAnapara dharma va zukladhyAna hai| tahA~ bhI dharmadhyAna to usakI pahalI va dUsarI avasthA hai aura zukladhyAna usakI tIsarI va cauthI avasthA hai| * saba ekAntadarzana milakara eka jainadarzana hai de0 anekaaNt/2|| darzana upayoga-jIvakI caitanyazakti darpaNako svacchatva zaktivata hai| jaise-bAhya padArthoMke pratibimboMke binAkA darpaNa pASANa hai, usI prakAra jJeyAkAroke binAkI cetanA jaDa hai| tahA~ darpaNakI nijI svacchatAvat cetanakA nijI pratibhAsa darzana hai aura darpaNake pratibimboMvat cetanAme paDe jJayAkAra jJAna hai| jisa prakAra pratibimba viziSTa svacchatA paripUrNa darpaNa hai usI prakAra jJAna viziSTa darzana paripUrNa cetanA hai| tahA~ darzanarUpa antara citprakAza to sAmAnya va nirvikalpa hai, aura jJAnarUpa bAhya citprakAza vizeSa va savikalpa hai| yadyapi darzana sAmAnya honeke kAraNa eka hai parantu sAdhAraNa janoM ko samajhAneke lie usake cakSu Adi bheda kara diye gaye haiN| jisa prakAra darpaNako dekhanepara to darpaNa va pratibimba dono yugapata divAI dete hai, parantu pRthak-pRthak padArthoM ko dekhanese ve AgepIche dikhAI dete haiM, isI prakAra Atma samAdhimeM lIna mahAyogiyoMko to darzana va jJAna yugapat pratibhAsita hote hai. parantu laukikajanoMko ve kramase hote hai| yadyapi sabhI saMsArI jIvoMko indriyajJAnase pUrva darzana avazya hotA hai. parantu kSaNika va sUkSma honeke kAraNa usakI pakaDa ve nahIM kara paate| samAdhigata yogI usakA pratyakSa karate hai| nija svarUpakA paricaya yA svasaMvedana kyoMki darzanopayogase hI hotA hai, isalie samyagdarzanameM zraddhA zabdakA prayoga na karake darzana zabdakA prayoga kiyA hai| cetanA darzana va jJAna svarUpa honeke kAraNa hI samyagdarzanako sAmAnya aura samyagjJAnako vizeSa dharma kahA hai| 2 jJAna va dazanameM antara darzanake lakSaNameM dekhanekA artha zAna nhiiN| antara va bAhara citprakAzakA tAtparya anAkAra va sAkAra grahaNa hai| | kevala sAmAnyagrAhaka darzana aura kevala vizeSagrAhaka zAna ho, aisA nahIM hai / ( isameM hetu)| kevala sAmAnya kA grahaNa mAnanese dravyakA jAnanA hI azakya hai| ataH sAmAnya vizeSAtmaka ubhayarUpa hI antaraMga va bAhyakA grahaNa darzana va zAna hai| jJAna bhI kathaMcit AtmAko jAnatA hai| -de0 drshn/2/6| jJAnako hI dvisvabhAvI nahIM mAnA jA sktaa| -de0 darzana// darzana va zAnakI sva-para grAhakatAkA samanvaya / darzanameM bhI kathaMcit bAhya padArthakA grahaNa / darzanakA viSaya jJAnakI apekSA adhika hai| darzana va zAnake lakSaNoMkA samanvaya / -de0 darzana/4/7 / darzana ora avagraha zAnameM antara / darzana ba saMgrahanayameM antara / 3 darzana va jJAnakI krama va akrama pravRtti chadmasthoMko darzana va zAna kramapUrvaka hote haiM aura kevalIko akrm| jainendra siddhAnta koza
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 405 1. darzanopayoga nirdeza 1 kevalIke darzanAnako avamavRttimeM hetu| | akramavRtti honepara bhI kevaladarzanakA utkRSTakAla / antarmahataM bahanekA kaarnn| -de0 darzana/3/2/4 / chadmarathoMke darzanazAnakI kramavRttime hetu| darzanapUrvaka IhA Adi zAna honekA krama / -de0 mtijnyaan/3| zrata vibhaMga va manaHparyayake darzanoM sambandhI zrutadarzanake abhAvame yukti| vibhagadarzanake astitvakA kavi vivi-nibaMdha / mana.paryaya darzanake abhAva me yukti / matijJAna hI zruta va mana.paryayakA darzana hai| darzanopayoga siddhi * darzana pramANa hai| -de0 drshn/4/1|| AtmagrahaNa anadhyavasAyarUpa nahIM hai| darzanake lakSaNameM sAmAnyapadakA artha aatmaa| sAmAnya zabdakA artha yaho nirvikalparUpase sAmAnya vizeSAtmaka grahaNa hai| 4 | sAmAnyavizeSAtmaka AtmA kevala sAmAnya kaise kahA jA sakatA hai| * | darzanakA artha svarUpa saMvedana karanepara sabhI jIva samyagdRSTi ho jaayege| -de0 smygdrshn/I/1| yadi AtmagrAhaka hI darzana hai to cakSu Adi darzanoMkI bAhyArthAzrita prarUpaNA kyoM kii| -de0 darzana/5/3, 4 / * | yadi darzana bAyArthako nahIM jAnatA to sandhitvakA / prasaMga AtA hai| -de0 drshn/2/7| darzana sAmAnyake astitvakI siddhi|| anAkAra va avyakta upayogake astitvakI siddhi / --de0 AkAra/2/3 / darzanAvaraNa prakRti bhI svarUpa saMvedanako dhAtatI hai| sAmAnyagrahaNa va AtmagrahaNakA samanvaya / darzanopayoga sambandhI kukla prarUpaNAe~ jJAna darzana upayoga va zAna-darzanamArgaNA, antara / -de0 upyog/I/2| darzanopayoga antarmuhUrta avasthAyI hai| labdhyaparyApta dazAme cakSudarzanakA upayoga nahIM hotA para nivRttyaparyApta dazAmeM kathacit hotA hai| mizra va kArmANakAyayogiyome cakSudarzanopayogakA abhAva / utkRSTa saMkleza va vizuddha pariNAmome darzanopayoga saMbhava nhiiN| -de0 vishuddhi| 4 | darzana mArgaNAme guNasthAnoMkA svaamitv| darzana mArgaNA viSayaka guNasthAna, jIvasamAsa, bhArgaNAsthAna Adike svAmitvakI 20 prarUpaNA / -de0 st| darzana viSayaka sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpbhutv| -de0 vaha baha nAma / darzanamArgaNAme Ayake anusAra hI vyaya honekA niyama / -de0 maargnnaa| darzana mArgaNAmeM karmoMkA bandha udaya stv| -de0 vaha baha naam| meantanuman dazanopayogake bhedoMkA nirdeza darzanopayogake bhedoMkA nAma nirdesh| cakSu Adi darzanoMke lkssnn| | bAhyArthAzrita prarUpaNA paramArthase antaraMga viSayako hI | batAtI hai| bAhyArthAzrita prarUpaNAkA kAraNa / cakSudarzana siddhi| dRSTakI smRtikA nAma acakSa darzana nahIM / pA~ca darzanoke lie eka acakSudarzana nAma kyoM ? cakSu, acakSu va avadhidarzana kSAyopazamika kaise hai| -de0 matijJAna/2/4 / kevalazAna va darzana dono kathaMcit eka haiN| kevalajJAnase bhinna kevaladarzanakI siddhi / AvaraNakarmake abhAvase kevaladarzanakA abhAva nahIM 1. darzanopayoga nirdeza 1. darzanakA AdhyAtmika artha da. pA./mU. 14 duviha pigaMthacAyaM tIsu vi joesu sa jamo ThAdi / NANammi karaNasuddha ubbhasaNe daMsaNaM hoI / 14 / = bAhyAbhyantara parigrahakA tyAga hoya, tInoM yogaviSai saMyama hoya, tIna karaNa jAme zuddha hoya, aisA jJAna hoya, bahuri nirdoSa khaDA pANipAtra AhAra kara, aise mUrtimata darzana hoy|| bo. pA./mU /14 daMsei mokkhamaggaM sammattasaMyama sudhammaM ca / NiggaMthaNANamayaM jiNamagge daMsaNaM bhaNiyaM |14|-jo mokSamArgako dikhAve so darzana hai| vaha,mokSamArga samyaktva, saMyama aura uttamakSamAdi sudharma rUpa hai| tathA bAhya meM nirgrantha aura antaraMgame jJAnamayI aise munike rUpako jinamArga meM darzana kahA hai| da. pA./paM. jayacanda/1/3/10 darzana kahiye mata ( da. pA./paM. jycnd| 14/26/3) / da. pA./pa. jayacanda/2/5/2 darzana nAma dekhanekA hai| aise ( uparokta prakAra ) dharmakI mUrti ( digambara muni) dekhaneme Avai so darzana hai, so prasiddhatAse jAme dharmakA grahaNa hoya aisA matakU darzana aisA nAma hai / hotaa| jainendra siddhAnta koza
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 406 2. jJAna va darzanameM antara 2. darzanakA vyutpatti artha sa.si./1/1/6/1 pazyati dRzyate'nena dRSTimAtra vA darzanam -darzana zabdakA vyutpattilabhya artha hai-jo dekhatA hai, jisake dvArA dekhA jAya athavA dekhanAmAtra / (go. jI./jI. pr./483/881/2)| rA. vA /1/1/ vArtika naM, pRSTha naM./paMkti naM. pazyati vA yena tad darzana / (1/1/4/4/24) / evaMbhUtanayavaktavyavazAt-darzanaparyAyapariNata Atmaiva...darzanam (1/1/5/5/1) pazyatIti drshnm| (1/1/24/6/1) / dRSTidarzanam/ (1/1/26/1/12) / jisase dekhA jAye vaha darzana hai| evambhUtanayakI apekSA darzanaparyAyase pariNata AtmA hI darzana hai| jo dekhatA hai so darzana hai| dekhanA mAtra hI darzana hai| dha. 1/1.1,4/145/3 dRzyate'neneti drshnm| jisake dvArA dekhA jAya yA avalokana kiyA jAya use darzana kahate hai| syA. ma./1/10/22 sAmAnyapradhAnamupasarjanIkRtavizeSamartha grahaNaM drshnmucyte| tathA pradhAna vizeSamupasarjanIkRtasAmAnyaM ca jJAnamiti / -- sAmAnyakI mukhyatApUrvaka vizeSako gauNa karake padArtha ke jAnaneko darzana kahate haiM aura vizeSakI mukhyatApUrvaka sAmAnyako gauNa karake padArtha ke jAnaneko jJAna kahate hai| 3. uttara jJAnakI utpattike lie vyApAra vizeSa dha. 1/1,1,4/146/1 prakAzavRttirvA darzanam / asya gamanikA, prakAzo jJAnam / tadartha mAtmano vRtti. prakAzavRttistadarzana miti| -athavA prakAza vRttiko darzana kahate haiM / isakA artha isa prakAra hai, ki prakAza jJAnako kahate haiM, aura usa jJAnake lie jo AtmAkA vyApAra hotA hai, use prakAza vRtti kahate haiM / aura vahI darzana hai| dha. 3/1,2,161/457/2 uttarajJAnotpattinimittaprayatnaviziSTasvasaMvedanasya darzanatvAt / - uttarajJAnakI utpattike nimittabhUta prayatnaviziSTa svasaMvedanako darzana mAnA hai| (dra. saM./TI./44/186/5) dha. 1/1,6-1, 16/32/- jJAnotpAdakaprayatnAnuviddhasvasaMvedo darzanaM AtmavizeSopayoga ityarthaH / nAtra jJAnotpAdakaprayatnasya tantratA, prayatnarahitakSINAvaraNAntaraGagopayogassa adarzanatvaprasaMgAt / - jJAnakA utpAdana karanevAle prayatnase sambaddha svasaMvedana, arthAt AtmaviSayaka upayogako darzana kahate haiN| isa darzanameM jJAnake utpAdaka prayatnakI parAdhInatA nahIM hai| yadi aisA na mAnA jAya to prayatna rahita kSINAvaraNa aura antaraMga upayogavAle kevalIke adarzanatvakA prasaMga AtA hai| 3. darzanopayogake anekoM lakSaNa 1. viSayaviSayI sannipAta honepara 'kucha hai' itanA mAtra grahaNa / sa. si./1/11/111/3 viSayaviSayisaMnipAte sati darzanaM bhavati |vissy aura viSayIkA sannipAta honepara darzana hotA hai| (rA vA./ 1/15/1/60/2); (tttvaarthvRtti/1/15)| dha. 1/1.1.4/146/2 viSayaviSayisaMpAtAta pUrvAvasthA darzanamityarthaH / gha. 11/4,2,6,205/333/7 sA bajjhatthaggahaNummuhAvatthA ceva dasaNaM, kitu bajjhatyaggahaNuvasaMharaNapaDhamasamayappahuDi jAna bajjhatthaaggahaNacarimasamio tti daMsaNuvajogo tti ghettavyaM / -1. viSaya aura viSayIke yogya dezameM honekI pUrvAvasthAko darzana kahate haiN| bAhya artha ke grahaNake unmukha honerUpa jo avasthA hotI hai, vahI darzana ho, aisI bAta bhI nahIM hai; kintu bAhyArtha grahaNake upasaMhArake prathama samayase lekara bAhyArtha ke agrahaNake antima samaya taka darzanopayoga hotA hai, aisA grahaNa karanA caahie| (vizeSa de0 drshn/2/6)| sa. bha.ta./47/4 darzanasya kisvidityAdirUpeNAkAragrahaNam svarUpam / = vizeSaNa vizeSyabhAvase zUnya 'kucha hai' ityAdi AkArakA grahaNa darzanakA svarUpa hai| 2. sAmAnya mAtrakA grAhI paM. saM./mU./1/138 jaM sAmaNNaM gahaNaM bhAvANaM Neva kaTu AyAraM / avi sesiUNa atthaM dasaNamidi bhaNNade sme| = sAmAnya vizeSAtmaka padArthoke AkAra vizeSako grahaNa na karake jo kevala nirvikalpa rUpase aMzakA yA svarUpamAtrakA sAmAnya grahaNa hotA hai, use paramAgamameM darzana kahate haiN| (dha. 1/1.14/gA. 13/146): (dha.7/5,5066/gA. 16/100); ( pa. pra./mU./2/34); (go.jI.mU/182/888); (dra.saM | muu./43)| de, darzana/4/3/ ( yaha amuka padArtha hai yaha amuka padArtha hai, aisI vyavasthA kiye binA jAnanA hI AkArakA na grahaNa karanA hai)| go.jI./ma./483/886 bhAvANaM sAmagNa visesayANa sarUvamettaM jN| vaNNahINaggahaNaM jIveNa ya daMsaNaM hodi 483-sAmAnya vizeSAtmaka je padArtha tinikA svarUpamAtra bheda rahita jaise hai taise jIvakari sahita jo svapara sattA kA prakAzanA so darzana hai| dra. saM./TI./43/186/10 ayamatra bhAvaH-yadA ko'pi kimapyavalokayati pazyati; tadA yAvata vikalpa na karoti tAvat sattAmAtra grahaNa darzana bhaNyate / pazcAcchuchaklAdivikalpe jAte jnyaanmiti| -tAtparya yaha hai ki-jaba koI bhI kisI padArtha ko dekhatA hai, taba jaba taka vaha dekhanevAlA vikalpa na kare tabataka to jo sattAmAtrakA grahaNa hai usako darzana kahate haiN| aura phira jaba yaha zukla hai, yaha kRSNa ityAdi rUpase vikalpa utpanna hote haiM taba usako jJAna kahate haiN| 4 Alocana yA svarUpa saMvedana rA. vA./6/7/12/604/11 darzanAvaraNakSayakSayopazamAvi tavRttirAlocanaM darzanam / = darzanAvaraNake kSaya aura kSayopazamase honevAlA Alocana darzana hai| dha. 1/1,1.4/148/6 AlokanavRttirvA darzanam / asya gamanikA, Alokata ityAlokanamAtmA, vartana vRtti , Alokanasya vRttirAlokanavRttiH svasaMvedanaM, taddarzana miti lakSyanirdeza-Alokana arthAta AtmAke vyApArako darzana kahate haiN| isakA artha yaha hai ki jo Alokana karatA hai use Alokana yA AtmA kahate haiM aura vartana arthAta vRttiko AtmAko vRtti kahate haiN| tathA Alokana arthAta AtmAkI vRtti arthAta vedanarUpa vyApArako Alokana vRtti yA svasaMvedanakahate hai| aura usIko darzana kahate haiM / yahA~para darzana isa zabdase lakSyakA nirdeza kiyA hai| dha. 11/4,2,6,205/333/2 aMtaraMgauvajogo / .....vajjhatthagahaNasaMte visiTThasagasarUvasaMvayaNaM daMsaNamidi siddh| = antaraMga upayogako darzanopayoga kahate haiM / bAhya arthakA grahaNa honepara jo viziSTa AtmasvarUpakA vedana hotA hai vaha darzana hai| (dha. 6/1,6-1,6/6/3); (dha. 15/6/1). 5 antazcitprakAza dha. 1/1,1.4/145/4 antarbahirmukhayozcitprakAzayordazanajJAnavyapadezabhAjo-antacitprakAzako darzana aura bahicitprakAzako jJAna mAnA hai| noTa-(isa lakSaNa sambandhI vizeSa vistArake lie dekho Age drshn/2| 2. jJAna va darzana meM antara 1. darzanake lakSaNameM dekhanekA artha jJAna nahIM hai dha.1/1,1,4/145/3 dRzyate'neneti darzanam / nAkSNAlokena cAtiprasaGgayoranAramadharmatvAt / dRzyate jJAyate'neneti darzanamityucyamAne jJAna jainendra siddhAnta koza
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 407 2. jJAna va darzanameM antara Ama AtA hai / uttara lakSaNa calA jAloka bhI dekhane darzanayoravizeSa syAditi cenna, antarSa hirmukhayozcitprakAzayordarzanajJAnavyapadezabhAjorekatvavirodhAt / = prazna-'jisake dvArA dekhA jAya arthAt avalokana kiyA jAye use darzana kahate hai', darzanakA isa prakAra lakSaNa karanese, cakSu indriya va Aloka bhI dekhane meM sahakArI honese, unameM darzanakA lakSaNa calA jAtA hai, isalie atiprasaMga doSa AtA hai| uttara nahIM AtA, kyoki indriya aura Aloka AramAke dharma nahIM haiN| yahA~ cakSuse dravya cakSukA hI grahaNa karanA caahie| prazna-jisake dvArA dekhA jAya, jAnA jAya use darzana kahate haiN| darzanakA isa prakAra lakSaNa karane para, jJAna aura darzanameM koI vizeSatA nahIM raha jAtI hai, arthAta donoM eka ho jAte haiM ! uttara-nahIM, kyoMki antarmukha citprakAzako darzana aura bahirmukhacitkAzako jJAna mAmA hai, isalie ina donoMke eka honemeM virodha AtA hai| 2. antarmukha va bahirmukha citprakAzakA tAtparya-anAkAra va sAkAra grahaNa tha.1/1,1,4/145/6 svato vyatiriktabAhyArthAvagatiH prakAza ityantabahirmukhayozcitprakAzayorjAnAtyanenAtmAnaM bAhyArthamiti ca jJAnamiti siddhatvAdekatvam, tato na jJAnadarzanayorbheda iti cenna, jJAnAdiva darzanAta pratikarmavyavasthAbhAvAt / -prazna-apanese 'bhinna bAhyapadArthoM ke jJAnako prakAza kahate hai, isalie antarmukha caitanya aura bahirmukha prakAzake hone para jisake dvArA yaha jIva apane svarUpako aura para padArthoM ko jAnatA hai use jJAna kahate haiN| isa prakArakI vyAkhyAke siddha ho jAnese jJAna aura darzanameM ekatA A jAtI hai, isalie unameM bheda siddha nahIM ho sakatA hai 1 uttara-aisA nahIM hai, kyoMki jisa taraha jJAnake dvArA 'yaha ghaTa hai, yaha paTa hai' ityAdi vizeSa rUpase pratiniyata vyavasthA hotI hai usa taraha darzanake dvArA nahIM hotI hai, isalie ina donoMmeM bheda hai| ka.pA 1/1-15/6306/337/2 aMtaraMgavisayassa uvajogassa daMsaNattabbhuva gmaado| taM kathaM Navvade / annaayaarttnnnnhaannuvvttiido| -antaraMga padArthako viSaya karanevAle upayogako darzana svIkAra kiyA hai| prazna-darzana upayogakA viSaya antaraMga padArtha hai yaha kaise jAnA jAtA hai| uttara-yadi darzanopayogakA viSaya antaraMga padArtha na mAnA jAya to vaha anAkAra nahIM bana sktaa| de0 AkAra/2/3('maiM isa padArthako jAnatA hU~' isa prakArakA pRthagbhUta kartA karma nahIM pAye jAnese antaraMga va nirAkAra upayoga viSayA kAra nahIM hotA) dra.saM./TI/14/186/7 yathA ko'pi puruSo ghaTaviSayavikalpaM kurvannAste, pazcAta paTaparijJAnArtha citte jAte sati ghaTavikalpAda vyAvRttya yata svarUpe prayatnamavalokana paricchedanaM karoti tdrshnmiti| tadanantaraM paTo'yamiti nizcayaM yadabahiviSayarUpeNa padArthagrahaNa vikalpaM karoti tad jJAna bhnnyte| jaise koI puruSa pahile ghaTake viSayakA vikalpa (maiM isa ghaTako jAnatA hU~ athavA yaha ghaTa lAla hai, ityAdi ) karatA huA baiThA hai| phira usI puruSakA citta jaba paTake jAnaneke lie hotA hai, taba vaha puruSa ghaTake vikalpase haTakara jo svarUpameM prayatna arthAva avalokana karatA hai, usako darzana kahate haiN| usake anantara 'yaha paTa hai' isa prakArase nizcaya rUpa jo bAhya viSaya rUpase padArthagrahaNasvarUpa vikalpako karatA hai vaha vikalpa jJAna kahalAtA hai| 3. kevala sAmAnya grAhaka darzana aura kevala vizeSagrAhI jJAna-aisA nahIM hai| dha.1/1,1,4/146/3 tastva ntarbAhyasAmAnyagrahaNaM darzanam, vizeSagrahaNaM jJAnamiti cenna, sAmAnyavizeSAtmakasya vastuno vikrameNopalambhAt / so'pyastu na kazcidvirodha iti cenna, 'haMdi duve gatthi uvajogA' ityanena saha virodhAt / api ca na jJAnaM pramANa sAmAnyavyatiriktavizeSasyArtha kriyAkartRtvaM pratyasamarthatvato'vastuno grahaNAt / na tasya grahaNamapi sAmAnyavyatirikte vizeSe hyavastuni krtRkrmruupaabhaavaat| tat eva na darzanamapi pramANam / -prazna-yadi aisA hai to (yadi darzana dvArA pratiniyata ghaTa paTa Adi padArthoMko nahIM jAnatA to) antaraMga sAmAnya aura ahiraMga sAmAnyako grahaNa karanevAlA darzana hai, aura antarbAhya vizeSako grahaNa karanevAlA jJAna hai, aisA mAna lenA caahie| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki sAmAnya aura vizeSAtmaka vastukA kramake binA hI grahaNa hotA hai| prazna-yadi aisA hai to hone do, kyoMki kramake binA bhI sAmAnya va vizeSakA grahaNa mAnane meM koI virodha nahIM hai| uttara-1. aisA nahIM hai, kyoMki, 'chadmasthoMke donoM upayoga eka sAtha nahIM hote hai| isa kathanake sAtha pUrvokta kathanakA virodha AtA hai| (isa sambandhI vizeSa dekho Age 'darzana/3), (dha.13/5,5,16/208/3); (gha.6/1,6-1, 16/33/8) 2. dUsarI bAta yaha hai ki sAmAnyako chor3akara kevala vizeSa artha kriyA karane meM asamartha hai| aura jo artha kriyA karane meM asamartha hotA hai vaha avastu rUpa paDatA hai| (ka pA./1/8322/351/3) (dha.1/1,1,4/148/2), (dha.6/1,6-1,16/33/6), (de0 sAmAnya) 3. usa ( avastu ) kA grahaNa karanevAlA jJAna pramANa nahIM ho sakatA, aura kevala vizeSakA grahaNa bhI to nahIM ho sakatA hai, kyoMki, sAmAnya rahita kevala vizeSameM kartA karma rUpa vyavahAra (maiM isako jAnatA hU~ aisA bheda ) nahIM bana sakatA hai| isa taraha kevala vizeSako grahaNa karanevAle jJAnameM pramANatA siddha nahIM honese kevala sAmAnyako grahaNa karane vAle darzanako bhI pramANa nahIM mAna sakate haiN| (dha.6/1,6-1,16/33/10), (dra.saM./TI./44/160/8) 4. aura isa prakAra donoM upayogoMkA hI abhAva prApta hotA hai| (de0 Age zIrSaka naM. 4)1. (dravyArthika va paryAyArthika nayake binA vastukA grahaNa honemeM virodha AtA hai ) (dha.13/5,5,16/208/4) gha.6/1,6-1,16/33/6 bAhyArthasAmAnyagrahaNaM darzanamiti kecidAcakSate; tanna; sAmAnyagrahaNAstitvaM pratyavizeSata zrutamana'paryayayorapi darzanasyAstitvaprasaMgAt / -6. bAhya padArthako sAmAnya rUpase grahaNa karanA darzana hai, aisA kitane hI AcArya kahate hai| kintu vaha kathana samIcIna nahIM hai, kyoMki sAmAnya grahaNake astitva ke prati koI vizeSatA na honese, zrutajJAna aura manaHparyayajJAna, ina donoMko bhI darzanake astitvakA prasaMga AtA hai| ( tathA ina donoke darzana mAne nahIM gaye haiM (de0 Age darzana/4 ) 4. jJAna va darzanako kevala sAmAnya yA vizeSagrAhI mAnanese dravyakA jAnanA hI azakya hai dha.2,1,56/17/1Na cAsesavisesamettaggAhI kevalaNANaM ceva jeNa sayalasthasAmaNNa kevaladasaNassa visao hoja, saMsArAvatthAe AvaggavaseNa kameNa pavaTTamANaNANadaM saNANaM dabvAgamAbhAvappasaMgAdo / kudo| Na jANaM davbaparicchedaya, sAmaNNavidirittavisesesu tassa baavaaraado| Na dasaNaM pi dabaparicchedayaM, tassa visesavidirittasAmaNNammi baabaaraado| Na kevalaM saMsArAvatthAe ceva davvaragahaNAbhAvo, 'kitu Na kevalimhi vi dambaggahaNamatthi, sAmaNNa visesesu eyaMta duraMtapaMcasaMThiesu vAvadANaM kevaladaMsaNaNANANaM davva mmi, baabaarvirohaado| Na ca eyaMta sAmaNNavisesA asthi jeNa tesi visao hoja / asaMtassa pameyatte icchijjamANe gaddahasigaM pi pameyattamalliejja, abhAvaM pddivisesaabhaavaado| pameyAbhAve Na pamANaM pi, tassa tnnnnibNdhnnaado| -azeSa vizeSamAtrako grahaNa karane vAlA kevalajJAna ho, jainendra siddhAnta koza
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 408 2. jJAna ba darzanameM antara aisA nahI hai, jisase ki sakala padArthoMkA jJAna sAmAnya dharma kevala darzanakA viSaya ho jAya / kyoMki aisA mAnanese, jJAna darzanakI kramapravRtti dhAlI saMsArAvasthAme dravyake jJAnakA abhAva honekA prasaga AtA hai| kaise -jJAna to dravyako na jAna sakegA, kyoMki sAmAnya rahita kevala vizeSa meM hI usakA vyApAra parimita ho gayA hai| darzana bhI dravyako nahI jAna sakatA, kyoMki vizeSose rahita kevala sAmAnyameM usakA vyApAra parimita ho gayA hai| kevala saMsArAvasthAmeM hI nahIM kintu kevalImeM bhI dravyakA grahaNa nahIM ho sakegA, kyoki, ekAntarUpI durantapathameM sthita sAmAnya va vizeSameM pravRtta hae kevaladarzana aura kevalajJAnakA (ubhayarUpa) dravyamAtrameM vyApAra mAnane meM virodha AtA hai| ekAntataH pRthaka sAmAnya va vizeSa to hote nahIM hai, jisase ki ve kramazaH kevaladarzana aura kevalajJAnake viSaya ho skeN| aura yadi asatko bhI prameya mAnoge to gadhekA sIMga bhI prameya koTimeM A jAyegA, kyoMki abhAvakI apekSA donoMmeM koI vizeSatA nahI rhii| prameyake na hone para pramANa bho nahI rahatA, kyoMki pramANa to prameyamUlaka hI hotA hai / (ka.pA./1/1-20/6322/353/1; 6324/356/1) 5. sAmAnya vizeSAtmaka ubhayarUpa hI antaraMga grahaNa darzana aura bAhyagrahaNa jJAna hai gha.141,1,4/147/2 tataH sAmAnyavizeSAtmakabAhyArthagrahaNaM jJAnaM tadAtmakasvarUpagrahaNaM darzanamiti siddham / - ata sAmAnya vizeSAsmaka bAhyapadArthako grahaNa karanevAlA jJAna hai aura sAmAnya vizeSAtmaka svarUpako grahaNa karanevAlA darzana hai yaha siddha ho jAtA hai| (ka.pA./1/1-20/6325/356/6) dha.1/1,1,131/380/3 antaraDa gArtho'pi sAmAnya vizeSAtmaka iti / tadvidhipratiSedhasAmAnyayorupayogasya krameNa pravRttyanupapatterakrameNa tatropayogasya prvRttirnggiikrtvyaa| tathA ca na so'ntaraGgopayogo'pi darzanaM tasya sAmAnya vizeSaviSayatvAditi cenna, sAmAnyavizeSAtmakasyAtmana' sAmAnyazabdavAcyatvenopAdAnAt / - antaraMga padArtha mI sAmAnya vizeSAtmaka hotA hai, isalie vidhi sAmAnya aura pratiSedha sAmAnyameM upayogako kramase pravRtti nahIM banatI hai, ata' unameM upayogakI akramase pravRtti svIkAra karanA cAhie / arthAta donokA yugapat hI grahaNa hotA hai| prazna-isa kathanako mAna lene para vaha antaraMga upayoga darzana nahIM ho sakatA hai, kyoMki ( yahA~) usa antaraMga upayogako sAmAnya vizeSAtmaka padArthako viSaya karanevAlA mAna liyA gayA hai (jaba ki usakA lakSaNa kevala sAmAnyako viSaya karanA hai ( de0-drshn/1/3/2)| uttara-nahIM, kyoMki, yahA~ para sAmAnya vizeSAtmaka AtmAkA sAmAnya zabdake vAcyarUpase grahaNa kiyA hai| (vizeSa de0 Age darzana/3) 6. darzana va jJAnakI sva-para grAhakatAkA samanvaya ni.sA./mU./161-171 NANaM parappayAsaM diTThI appappayAsayA ceva / appA saparapayAso hodi tti hi maNNade jadi hi 1613 NANaM parappayAsaM taiyA NANeNa daMsaNaM bhiNNaM |nn havvadi paradavvagarya dasaNamidi baNNidaM tamhA // 16 // appA parappayAso taiyA appeNa daMsaNaM bhiNNaM / Na havadi paradavyagayaM daMsaNamidi paNNidaM tamhA / 163 / NANaM parappayAsaM vavahAraNayaeNa dasaNaM tmhaa| appA parappayAso vavahAraNayaeNa saNaM tamhA / 164 / NANaM appapayAsaM NicchayaNayaeNa daMsaNaM tmhaa| appA appapayAso NicchayaNayaeNa daMsaNaM tamhA // 16 // = ekAntase jJAnako paraprakAzaka, darzanako svaprakAzaka tathA AtmAko svaparaprakAzaka yadi koI mAne to vaha ThIka nahIM hai, kyoki vaisA mAnane meM virodha AtA hai / 161 jJAnako ekAntase paraprakAzaka mAnanepara vaha darzanase bhinna hI eka padArtha bana baiThegA, kyoMki darzanako baha sarvathA paradravyagata nahIM mAnatA / 16 / isI prakAra jJAnakI apekSA AtmAko ekAntase paraprakAzaka mAnanepara bhI vaha darzanase bhinna ho jAyegA, kyoMki darzanako vaha sarvathA paradravyagata nahIM mAnatA / 163 / ( aise hI darzanako yA AramAko ekAntase svaprakAzaka mAnane para ve jJAnase bhinna ho jAyeMge, kyoMki jJAnako vaha sarvathA svaprakAzaka na mAna skegaa| ataH isakA samanvaya anekAnta dvArA isa prakAra kiyA jAnA cAhie, ki -) kyoMki vyavahAranayase arthAt bheda vivakSAse jJAna va AtmA donoM paraprakAzaka hai. isalie darzana bhI para prakAzaka hai| isI prakAra, kyoMki nizcayanayase arthAt abheda vivakSAse jJAna va AtmA donoM svaprakAzaka haiM isalie darzana bhI svaprakAzaka hai|16| (tAtparya yaha ki darzana, jJAna va AtmA ye tInoM koI pRthak-pRthaka svatantra padArtha to haiM nahIM jo ki ekakA dharma dUsarese sarvathA aspRSTa rhe| tInoM eka padArthasvarUpa honeke kAraNa eka rasa haiN| ata' jJAna jJAtA zeyako athavA darzana draSTA dRzyako bheda vivakSA honepara tInoM hI paraprakAzaka hai tathA unhIM meM abheda vivakSA hone para jo jJAna hai, vahI jJAtA hai, vahI jJeya hai, vahI darzana hai, vahI draSTA hai aura vahI dRzya hai| ataH ye tInoM hI svaprakAzaka hai|) (athavA-jaba darzanake dvArA AtmAkA grahaNa hotA hai, taba svataH jJAnakA tathA usameM pratibimbita para padArthokA bhI grahaNa kaise na hogA, hogA hii|) (de0 Age zIrSaka naM07); ( kevalajJAna/6/8) (de0 agale donoM uddharaNa bhI) dha.6/1,6-1,16/34/4 tasmAdAtmA svaparAvabhAsaka iti nizcetavyam / tatra strAvabhAsaH kevaladarzanam, parAvabhAsaH kevalajJAnam / tathA sati kathaM kevalajJAnadarzanayoH sAmyamiti iti cenna, zeyapramANajJAnAtmakAtmAnubhavasya jJAnapramANatvAvirodhAta / - isalie (uparokta vyAkhyAke anusAra ) AtmA hI (vAstavame ) sva-para avabhAsaka hai, aisA nizcaya karanA caahie| usameM svapratibhAsako kevala darzana kahate haiM aura para pratibhAsako kevalajJAna kahate haiN| (ka.pA.1/1-20/6326/ 358/2): (dha.7/2,1,16/16/10) prazna-ukta prakArakI vyavasthA mAnane para kevalajJAna aura kevaladarzanameM samAnatA kaise raha skegii| uttara-nahIM, kyoki, jJeyapramANa jJAnAtmaka AtmAnubhavake jJAnako pramANa honemeM koI virodha nahIM hai / (dha.1/1,1,135/385/7) dra.saM./TI./44/186/14atrAha ziSyaH-yadyAtmagrAhaka darzanaM, paragAhaka jJAnaM bhaNyate, tahi yathA naiyAyikamate jJAnamAtmAnaM na jAnAti; tathA jainamate'pi jJAnamAtmAnaM na jAnAtIti dUSaNaM prApnoti / atra prihaarH| naiyAyikamate jJAnaM pRthagdarzanaM pRthagiti guNadvayaM nAsti; tena kAraNena teSAmAtmaparijJAnAbhAvadUSaNaM praapnoti| jainamate pumaniguNena paradravyaM jAnAti, darzanaguNenAtmAnaM ca jAnAtItyAramaparijJAnAbhAvadUSaNaM na praapnoti| kasmAditi cet-yathaiko'pyagnirdahatIti dAhaka', pacatIti pAcako, viSayabhedena dvidhA bhidyte| tathaivAbhedenayenai kamapi caitanyaM bhedanayavivakSAyAM yadAtmagrAhakatvena pravRttaM tadA tasya darzanamiti saMjJA, pazcAt yacca paradravyagrAhakatvena pravRttraM tasya jJAnasaMjJe ti viSayabhedena dvidhA bhidyate |-prshn-ydi apaneko grahaNa karanevAlA darzana aura para padArthako grahaNa karanevAlA jJAna hai, to naiyAyikoMke matameM jaise jJAna apaneko nahIM jAnatA hai, vaise hI jenamatame bhI 'jJAna AtmAko nahI jAnatA hai aisA dUSaNa AtA hai ! uttara-naiyAyikamatameM jJAna aura darzana do alaga-alaga guNa nahIM mAne gaye haiM, isalie unake yahA~ to uparokta dUSaNa prApta ho sakatA hai; parantu jainasiddhAntameM 'AtmA' jJAna guNase to para padArthako jAnatA hai, aura darzana guNase AtmAko jAnatA hai, isa kAraNa yahA~ vaha dUSaNa prApta nahIM hotaa| prazna-yaha dUSaNa kyoM nahIM hotA ! uttara-jaise ki eka hI agni dahanaguNase jalAtA honese dAhaka jainendra siddhAnta koza
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 409 kahalAtA hai, aura pAcana guNase pakAtA honese pAcaka kahalAtA hai / isa prakAra viSaya bhedase vaha eka bhI dAhaka va pAcaka rUpa do prakArakA hai / usI prakAra abhedanayase eka hI caitanya bhedanayakI vivakSAmeM jaba AtmagrahaNa rUpase pravRtta huA taba to usakA nAma darzana huA; jaba parapadArthako grahaNa karane rUpa pravRtta huA taba usa caitanyakA nAma jJAna huA; isa prakAra viSayabhedase vaha eka bhI caitanya do prakArakA hotA hai / 1 7. darzana meM mI kathaMcit bAhya padArthoMkA grahaNa hotA hai dra.saM./TI./22/11/1 atha mataM yadi darzana mahiviSayena prayate tadAdhana sarvajanAnAmanvatvaM prApnotIti na vaktavya mahiviSaye darzanAbhAve'pi jJAnena vizeSeNa sarvaM paricchinattIti / ayaM tu vizeSa - darzanenAtmani gRhIte satyAtmAvinAbhUtaM jJAnamapi gRhItaM bhavati; jJAneca gRhIte sati jJAnaviSayabhUtaM mahisvapi gRhItaM bhavatIti / = prazna- yadi darzana bAhya viSayako grahaNa nahIM karatA to andhekI taraha rAma manuSyoM ke andhepanekI prApti hotI hai uttara-aisA nahI kahanA caahie| kyoMki yadyapi bAhya viSayameM darzanakA abhAva hai, to bhI AtmajJAna dvArA vizeSa rUpase saba padArthoMko janAtA hai| usakA vizeSa khulAsA isa prakAra hai, ki jaba darzana se AtmAkA grahaNa hotA hai, taba AtmA vyApta jo jJAna hai, vaha bhI darzana dvArA grahaNa kara liyA jAtA hai; aura jaba darzanase jJAnako grahaNa kiyA to jJAnakA viSayabhUta jo bAhya vastu hai usakA bhI ( svata ) grahaNa kara liyA ( yA ho gayA) / ( aura bhI - de0 darzana /5/8 ) 8. darzanakA viSaya jJAnakI apekSA adhika hai 6/9/1. 1. 13/30/- svIvasvaparyAdarzanamadhikamiti peza, iSTatvAt / kathaM punastena tasya samAnatvam / naH anyonyAtmakayostadavirodhAt / - prazna - ( jJAna kevala bAhya padArthoMko hI grahaNa karatA hai, AtmAko nahIM, jabaki darzana AtmAko va kathaMcitra bAhyapadArthoMko bhI grahaNa karatA hai to jIname rahanevAlI svakIya paryAyoko apekSA jJAnase darzana adhika hai| uttara- nahIM, kyoMki, yaha bAta iSTa hI hai| prazna- jJAnake sAtha darzanakI samAnatA kaise ho sakatI hai ? uttara - samAnatA nahIM ho sakatI yaha bAta nahIM hai, kyoMki eka dUsarekI apekSA karanevAle una donoMmeM ( kathaMcit ) samAnatA mAna lene meM koI virodha nahIM AtA hai| 9. darzana aura avagraha jJAna meM antara 1 rA. vA./1/12/13/6/2/13 dAha-yaduktaM bhavatA viSaya-viSayasaMnipAte darzanaM bhavati tadanantaramavagrahaiti tadayuktam akSamyAda ... atrocyate - naH vailakSaNyAt / katham / iha cakSuSA 'kiMcidetadvastu' ityAlokamanAkAra darzanamityucyate bAlavat / yathA jAtamAtrasya bAlasya prAthamika unmeSo'sI avibhAvitarUpada vyavizeSAlocanAdarzana vivakSitaM tathA sarveSAm rAto dvitrAdisamabhAva 'rUpamidam' iti vibhavo'graya prathamasamayomeSi tasya bAlasya darzanaM tad yadi avagrahajAtIyatvAt jJAnamiSTam; tanmadhyAjJAnaM vA syAda, samyagjJAna yA mithyAhAmatve'pi saMzayaviparyayAnadhyavasAyAtmaka (vA) syAt / tatra na tAvat saMzayaviparyayAmarkanA'peSTiH tasya samyAnapUrvakatvAda prAthamikatvAca tatrAstIti / na vAnadhyavasAyarUpam jAtyandhavadhirazabdavat vastumAtrapratipatte' / na samyagjJAnam, arthAkArAvalambanAbhAvAt / kiM cakAraNa nAnAtvAt kAryanAnAtvasiddha e / yathA mRttantukAraNabhedAta ghaTapaTakAbhedaH tathA darzanajJAnAvaraNa kSayopazama kAraNabhedAda tatkAryadarzanajJAnabheda iti / = - prazna - viSaya viSayIke sannipAta honepara prathama kSaName bhA0 2-52 3. darzana va jJAnakI krama va akrama pravRtti darzana hotA hai aura tadanantara avagraha, Apane jo aisA kahA hai, so yukta nahIM hai, kyoMki donoMke lakSaNoMmeM koI bheda nahIM hai ? uttara- 1. nahIM, kyoMki donoMke lakSaNa bhinna haiM / vaha isa prakAra ki - cakSu indriyase 'yaha kucha hai' itanA mAtra Alokana darzana kahA gayA hai / isake bAda dUsare Adi samayome 'yaha rUpa hai' 'yaha puruSa hai' ityAdi rUpase vizeSAMzakA nizcaya avagraha kahalAtA hai| jaise ki jAtamAtra bAlakakA jJAna jAtamAtra bAlakake prathama samaya meM honevAle sAmAnyAlocana ko yadi avagraha jAtIya jJAna kahA jAye to prazna hotA hai ki kauna-sA jJAna hai - mithyAjJAna yA samyagjJAna ? mithyAjJAna hai to saMzayarUpa hai, yA viparyayarUpa, yA anadhyavasAya rUpa ' tahA~ saMzaya aura viparyaya to kahA nahIM jA sakatA, kyoMki ye donoM jJAna samyagjJAna pUrvaka hote haiM / arthAt jisane pahale kabhI sthANu, puruSa AdikA nizcaya kiyA hai use hI vartamAna meM dekhe gaye padArthane saMzaya yA viparyaya ho sakatA hai / parantu prAthamika honeke kAraNa usa prakArakA samyagjJAna yahA~ honA sambhava nahIM hai| yaha jJAna anadhyavasAyarUpa bhI nahIM hai; kyoki janmAndha aura janmavadhira kI taraha rUpamAtra va zabdamAtrakA to spaSTa bodha ho hI rahA hai| ise samyagjJAna bhI nahIM kaha sakate, kyoMki use kisI bhI artha vizeSake AkArakA nizcaya nahIM huA hai / (dha. 6/4,1,45/145/6 ) / 2. jisa prakAra miTTI aura tantu aise vibhinna kAraNose utpanna honeke kAraNa ghaTa va paTa mitra haiM, usI prakAra darzanAvaraNa aura jJAnAvaraNake kSayopazamarUpa vibhinna kAraNo se utpanna honeke kAraNa darzana va jJAname bheda hai| (aura bhI de0 darzana /5/5) | 10. darzana va saMgrahanayameM antara zlo. bA. 2/1/14/15/046/21 na hi sanmAyAhI saMgraho nayI darza syAdityativyApti zaMkanIyA tasya zrutabhedatvAdaspaSTAvabhAsitayA nayatvopapate. bhUtabhedA nayA iti vacanAt sampUrNa vastukI saMgrahIta kevala sattAko grahaNa karanevAlA saMgrahanaya darzanopayoga ho jAyegA, aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki vaha saMgrahanaya to zrutajJAnakA bheda hai| avizada pratibhAsavAlA honese use nayapanA bana rahA hai| aura granthoMmeM zrutajJAnake bhedako nayajJAna kahA gayA hai| 3. darzana va jJAnako krama va akrama pravRtti 1. chadmasthoMke darzana va jJAnakrama pUrvaka hote haiM aura kevalIko akrama ni. sA./mU. 160 jugavaM vaTTaha NANaM kevaliNANissa daMsaNaM ca tahA / diNayarapayAsatApaM jaha vaTTai taha muNeyavvaM 160 / - kevalajJAnIko jJAna tathA darzana yugapat vartate hai / sUrya ke prakAza va tApa jisa prakAra varta hoM, usI prakAra jAnanA / gha. 13/2.2 5/36/1 dhadumatyaNApANi iMsAni kevalamANaM puNa kevala daMsaNasamakAlabhAvI NirAvaNattAdo / chadmastho ke jJAna darzana pUrvaka hote hai parantu kevalajJAna kevaladarzanake samAna kAlameM hotA hai; kyoMki unake jJAna aura darzana ye donoM nirAvaraNa haiN| (rA.vA./2/6/3/12/11) (1.pra./mU./1/15) (. 3/1.2.169/ 457/2); (dra.saM./. 44) / 2. kevala darzana va kevalajJAnakI yugapat pravRti hetu ka. pA. 9/9-20 / prakaraNa / pRSTha / paMkti kevalaNAma kevaTa samAsa upa jogakAlo tohutameoti bhanido tevhA nAda'saNANamakameNa uttI hodi ti / ( 3316 / 351 / 2 ) / atha jainendra siddhAnta koza 4 -
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 410 4. darzanopayoga siddhi hue arahaMta deva kyA jAnate haiM aura kyA dekhate haiM / tathA unake sarvajJatA bhI kaise bana sakatI hai / / 141 (aura bhI de0 drshn/2/3,4)| 3 donoM upayogokI eka sAtha pravRtti mAnane meM virodha bhI nahIM AtA hai, kyoMki, upayogokI kramavRtti karmakA kArya hai. aura karma kA abhAva ho jAnese upayogoko kramavRttikA bhI abhAva ho jAtA hai, isalie nirAbaraNa kevalajJAna aura kevaladarzanakI kramavRtti ke mAnane meM virodha AtA hai| 4. prazna- yadi aisA hai to ina donokA utkRSTa rUpase antarmuhUrta kAla kase bana saktA hai| uttara-cU ki, yahA~para siha, vyAgha, chaThavala, zivA aura syAla Adike dvArA khAye jAnevAle jIvoMme utpanna hue kevalajJAna darzanake utkRSTakAlakA grahaNa kiyA hai, isalie inakA antarmuhUrta pramANa kAla bana jAtA hai| parihAro uccade / taM jahA kevalagrANadaMsaNAvaraNANaM kimakkamaNakkhao, aho kameNetti / . akkameNa viNAse saMte kevalaNANeNa saha kevaladasaNeNa vi uppajjeya, akkameNa avikala kAraNe saMte tesiM kmusspttivirohaado| timhA akkameNa uppaNNattAdo Na kevalaNANadaM saNANaM kamauttI tti| (6320/351/1 ) hou NAma kevalaNANadaMsaNANamakkameNuppattI; akameNa viNaTThAvaraNattAdo, kitu kevalaNANaM dasaNuvajogo kameNa ceva hoMti, sAmaNNavisesayattaNa avbatta batta-sarUvANamakameNa pauttivirohAdo tti / (321/352/7) / hodi eso doso jadi kevalaNANaM visesavisayaM ceva kevaladasaNaM pi sAmaNNa visayaM ceva / Na ca evaM dohaM pi visayAbhAveNa abhaavppsgaado| (6322/353/1) / tado sAmaNNavisesavisamatte kevalaNANa-dasaNANamabhAvo hojja NibisayatAdo tti siddha / uttaM ca-addiLaM aNNAdaM kevali eso hu bhAsai sayA vi| eeyasamayammi haMdi ha bayaNa visesI Na saMbhava 140 / aNNAda pAsaMto adidamarahA sayA to biyaannto| kiM jANai ki pAsai kaha savvaNaho tti vA hoi / 141 // (1324/356/3) / Na ca doNhamuvajogANamakkameNa vuttI viruddhA; kammakayassa kammassa tadabhAveNa abhAvamuvagayassa tattha sttvirohaado| (6325/356/10) / evaM saMte kevaNaNANadaMsaNANamukkasmeNa aMtomuhuttamettakAlo kathaM jujjade / sahi baggha-chavalla-siva-siyAlAIhi khajjamANesu uppaNNa kevalaNANadaMsaNuvassakAlaggahaNAdo jujjade / (1326/360/6 )|-prshn- ki kevalajJAna aura kevaladarzanakA utkRSTa upayogakAla antarmuhUrta kahA hai, isase jAnA jAtA hai ki kevalajJAna aura kevaladarzanakI pravRtti eka sAtha nahIM hotii| uttara-1. ukta zaMkAkA samAdhAna karate haiN| hama pUchate hai ki kevalajJAnAvaraNa va kevaladarzanAvaraNakA kSaya eka sAtha hotA hai yA kramase hotA hai / (kramase to hotA nahIM hai, kyoMki AgamameM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa va antarAya ina tInoM karmoMkI sattva vyucchitti 12 veM guNasthAnake antameM yugapata batAyI hai (de0 sattva) / yadi akramase kSaya mAnA jAthe to kevalajJAnake sAtha kevaladarzana bhI utpanna honA cAhie, kyoMki kevalajJAna aura kevaladarzanakI utpattike sabhI adhikala kAraNoke eka sAtha mila jAnepara unakI krama me utpatti mAnane meM virodha AtA hai| aura kyoki ve akramase utpanna hote haiM isalie unakI pravRtti bhI kramase nahIM bana sktii| 2, prazna- kevalajJAna va kevaladarzanakI utpatti eka sAtha rahI Ao kyoMki unake AvaraNoMkA vinAza eka sAtha hotA hai| kintu kevalajJAnopayoga aura kevaladarzanopayoga kramase hI hote haiM, kyoki kevaladarzana sAmAnyako viSaya karanevAlA honese .. avyaktarUpa hai aura kevalajJAna vizeSako viSaya karanevAlA honese_ vyakta rUpa hai, isalie unakI eka sAtha pravRtti mAnanemeM virodha AtA hai| uttara-yadi kevalajJAna kevala vizeSako aura kevaladarzana kevala sAmAnyako viSaya karatA, to yaha doSa sambhava hotA, para aisA nahIM hai, kyoMki kevala sAmAnya aura kevala vizeSarUpa viSayakA abhAva honese una donoM (jJAna va darzana) ke bhI abhAvakA prasaMga prApta hotA hai| ataH jaba ki sAmAnya vizeSAtmaka vastu hai to kebaladarzanako kevala sAmAnyako viSaya karanevAlA aura kevalajJAnako kevala vizeSako viSaya karanevAlA mAnanepara dono upayogoMkA abhAva prApta hotA hai, kyoMki kevala sAmAnya aura kevala vizeSa rUpa padArtha nahIM pAye jAte / kahA bhI hai-yadi darzanakA viSaya kevala sAmAnya aura jJAnakA viSaya kevala vizeSa mAnA jAye to jinameM jo adRSTa hai aise jJAta padArthako tathA jo ajJAta hai aise dRSTa padArthako hI sadA kahate haiM, aisI Apatti prApta hogii| aura isalie eka samayameM jJAta aura dRSTa padArthako kevalI jina kahate haiM ' yaha vacana gzeiSa nahIM bana sakatA hai / 140 / ajJAta padArthako dekhate hue aura adRSTa padArtha ko jAnate 3. chadmasthoMke darzanajJAnakI kramavRttimeM hetu dha. 1/1,1,133/384/3 bhavatu chadmasthAyAmapyakrameNa kSINAvaraNe iva tayo pravRttiriti cenna, AvaraNAviruddhAkramayorakramapravRtti virodhAta / asvasaMvidrUpo na kadAcidapyAtmopalabhyata iti cenna, bahiraGgopayogAvasthAyAmantaragophyogAnupalambhAt / = prazna--AvaraNa kama se rahita jIvomeM jisa prakAra jJAna aura darzanakI yugapat pravRtti pAyI jAtI hai, usI prakAra chadmastha avasthAmeM bhI una donoM kI eka sAtha pravRtti hoo| uttara-1. nahIM kyoMki AvaraNa karma ke udayase jinakI yugapat pravRtti karanekI zakti ruka gayI hai, aime chadmastha jIvoke jJAna aura darzanameM yugapat pravRtti mAnane meM virodha AtA hai| prazna-2, apane Apake saMvedanase rahita AtmAkI to kabhI bhI upalabdhi nahI hotI hai / ( arthAta nija saMvedana to pratyeka jIvako hara samaya rahatA hI hai) uttara-nahIM, kyoMki, bahiraMga padArthoM ke upayogarUpa avasthAmeM antaraMga padArtha kA upayoga nahIM pAyA jAtA hai| 4. darzanopayoga siddhi 1. Atma grahaNa anadhyavasAya rUpa nahIM hai dha.1/1,1,4/148/3 satyevamanadhyavasAyo darzanaM syAditi cena, svAdhyabasAyasthAnadhyavasitabAhyArthasya darzanatvAt / darzanaM pramANameva avisaMvAditvAta, prabhAsaH pramANaM cApramANaM ca visaMvAdAvisaMvAdobhayarUpasya tatropalambhAta / prazna-darzanake lakSaNako isa prakArakA ( sAmAnya Arama padArtha grAhaka ) mAna lenepara anadhyavasAyako darzana mAnanA par3egA. uttara-nahIM, kyoMki, bAhyArthakA nizcaya na karate hae bhI svarUpakA nizcaya karanevAlA darzana hai, isalie vaha anadhyaghasAyarUpa nahIM hai| aisA darzana avisaMvAdI honeke kAraNa pramANa hI hai| aura anadhyavasAyarUpa jo pratibhAsa hai vaha pramANa bhI hai aura apramANa bhI hai, kyoMki usameM visaMvAda aura avisaMvAda donoM pAye jAte haiM / ('kucha hai aisA anadhyavasAya nizcayAtmaka yA avisaMvAdI hai aura 'kyA hai' aisA anadhyavasAya anizcayAtmaka yA visaMvAdI hai)| 2.darzanake lakSaNa meM 'sAmAnya' padakA artha AtmA hI hai dha.1/1,1,4/947/3 tathA ca 'jaM sAmaNNa' gahaNaM tadasaNaM' iti vacanena virodhaH syAditi cenna, tatrAtmana: sakalabAhyArthasAdhAraNatvataH sAmAnyavyapadezabhAjo grahaNAta |-prshn-ukt prakArase darzana aura jJAnakA svarUpa mAna lenepara antaraMga sAmAnya vizeSakA grahaNa darzana, bAhya sAmAnya vizeSakA grahaNa jJAna (de0 darzana/2/3.4) 'vastukA jo sAmAnya grahaNa hotA hai usako darzana kahate hai' paramAgamake isa jainendra siddhAnta koza
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 4. darzanopayoga siddhi vacanake sAtha (de0 darzana/1/3/2) virodha AtA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoki, AtmA sampUrNa bAhya padArthoM meM sAdhAraNa rUpase pAyA jAtA hai ( arthAt sarva padArtha pratibhAsAtmaka hai), isalie uktavacanameM sAmAnya saMjJAko prApta AtmAkA hI sAmAnya padase grahaNa kiyA hai| (dha. 1/1,1,131/380/5); (dha. 7/2, 1, 56/100/7); (dha. 13/1,6,85/354/11); ( ka pA 1/1-20/6326/360/3); (dra. saM./TI/44/161/6)-(vizeSa de0 darzana/2/3,4) / dha.1/1,1,4/147/4 AtmanaH sakalabAhyArthasAdhAraNatvataH saamaanyvypdeshbhaajaa| -AtmA sampUrNa bAhya padArthoM meM sAdhAraNa rUpase pAyA jAtA hai, isalie 'sAmAnya' zabdase AtmAkA vyapadeza kiyA gayA hai| dha. 7/2,1.56/100/5 Na ca jIvassa sAmaNNattamasiddhaM NiyameNa viNA visaIkayattikAlagoyarANaM tatthaveMjaNapajjaovaciyabajhaMtaraMgANaM tattha saamnnttaavirohaado| -jIvakA sAmAnyatva asiddha bhI nahIM hai, kyoMki niyamake binA jJAnake viSayabhUta kiye gae trikAla gocara ananta artha aura vyaMjana paryAyoMse saMcita bahiraMga aura antaraMga padArthoMkA, jIvameM sAmAnyatva mAnane meM virodha nahIM aataa| 2. sAmAnya zabdakA artha nirvikalpa rUpase sAmAnya. vizeSAtmaka grahaNa hai dha. 1/1,1,4/147/4 tadapi kathamavasIyata iti cenna, 'bhAvANaM Neva / kaTu AyAra" iti vacanAt / tadyathA bhAvAnA bAhyArthAnAmAkAra pratikarmavyavasthAmakRtvA yadgrahaNaM tdrshnm| asyaivArthasya punarapi dRDhIkaraNArtha, 'avisesiUNa u?' iti, arthAnavizeSya yad grahaNaM taddarzanamiti / na bAhyArthagatasAmAnyagrahaNaM darzanamityAzaGkanIyaM tasyAvastuna karmatvAbhAvAt / na ca tadantareNa vizeSo grAhyatvamAskandatItyatiprasaGgAt / prazna -- yaha kaise jAnA jAye ki yahA~para sAmAnya padase AtmAkA hI grahaNa kiyA hai| uttara-aisI zaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki, 'padArthoM ke AkAra arthAt bhedako nahIM karake' sUtrameM kahe gaye isa vacanase ukta kathanakI puSTi hotI hai| isIko spaSTa karate haiM, bhAvoMke arthAta bAhya padArthoke, AkArarUpa prati karma vyavasthAko nahIM karake, arthAt bhedarUpase pratyeka padArthako grahaNa nahIM karake, jo ( sAmAnya ) grahaNa hotA hai, usako darzana kahate hai| phira bhI isI arthako dRDha karane ke lie sUtrakAra kahate haiM (de0 darzana/1/3/2) ki 'yaha amuka padArtha hai, yaha amuka padArtha hai' ityAdi rUpase padArthoMkI vizepatA na karake jo grahaNa hotA hai, use darzana kahate haiN| isa kathanase yadi koI aisI AzaMkA kare ki bAhya padArthoM meM rahanevAle sAmAnyako grahaNa karanA darzana hai, to usakI aisA AzaMkA karanI bhI ThIka nahIM hai, kyoki vizeSakI apekSA rahita kevala sAmAnya avasturUpa hai, isalie vaha darzanake viSayabhAvako nahIM prApta kara sakatA hai| usI prakAra sAmAnyake binA kevala vizeSa bhI jJAnake dvArA grAhya nahIM ho sakatA, kyoMki, avasturUpa kevala sAmAnya athavA kevala vizeSakA grahaNa mAna liyA jAye to atiprasaMga doSa AtA hai| (aura bhI de0 darzana/2/3 ) / 5. darzana sAmAnyake astitvakI siddhi dha.7/2,1.16/pRSTha/paMkti Na daMsaNamasthi visyaabhaavaado| Na vajjatthasAmaNNaggahaNaM daMsaNaM, kevldsnnssaabhaavppsNgaado| kudo| kevalaNANeNa tikAlagoyarANaM tatthaveMjaNapajjayasarUvassa savvadamvesu avagaesu kevaladasaNassa visayAbhAvA (66 / 8) / Na cAsesaviseggAhI kevalaNANaM jeNa sayalatthasAmaNNaM kevaladaMsaNassa visao hojja / (67 / 1) tamhA Na daMsaNamatthi tti siddha (6710) / ___ettha parihAro uccade-asthi dasaNaM, aTThakammaNidesAdo |...nn cAsate AvaraNijje Avayaramatthi, aNNatthatahANuvalaM bhAdo |...nn cAvaraNijjaM Natthi, cavakhudasaNI acavakhUdaMsaNI ohidaMsaNI khavosamiyAe, kevaladaMsaNI khaiyAe laddhIe tti tada sthipaTuppAyaNajiNakyaNadaMsaNAdo -(1) / eo me sassado appA NANadasaNa lakvaNo / 16 / iccAdi uvasaMhArasuttadaMsaNAdo ca (6810) / AgamapamANeNa hodu NAma daMsaNassa atthitaM, Na juttIe ca / Na, juttI hi Amassa baahaabhaavaado| AgameNa vi jaccA juttI Na bAhijja tice| saccaM Na bAhijjadi jaccA juttI, kitu imA bAhijjadi jccdaabhaavaado| taM jahA-Na NANeNa viseso ceva gheppadi sAmaNNavisesappayattaNeNa pattajaccataradavyuvalaMbhAdo (68110) / ___Na ca evaM saMte daMsaNassa abhAvo, vajjhatthe mottUNa tassa aMtaraMgatthe baabaaraado| Na ca kevalaNANameva sattiduvasaMjuttattAdo bahiraMtaraMgatthaparicchedayaM,' tamhA aMtaraMgobajogAdo bahiraMguvajogeNa pudhabhUdeNa hodavvamaNNahA svvnnhuttaannuvvttiido| aMtaraMga bahiraMguvajogasaNNidadusattIjutto appA icchidvyo| 'jaM sAmaNNaM gahaNaM...' Na ca edeNa sutteNedaM vakravANaM virujjhade, appatthammi pauttasAmaNNasaddaggaNAdo (667) hodu NAma sAmaNNeNa dasaNassa siddhI, kevaladasaNassa siddhIca, Na sesa daMsaNANaM / (10016) / -prazna-darzana hai hI nahIM, kyoMki, usakA koI viSaya nahIM hai| bAhya padArthoM ke sAmAnyako grahaNa karanA darzana nahIM ho saktA, kyoMki vaisA mAnanepara kevaladarzanake abhAvakA prasaMga A jaayegaa| isakA kAraNa yaha hai ki jaba kevalajJAnake dvArA trikAla gocara ananta artha aura vyaMjana paryAya svarUpa samasta dravyoMko jAna liyA jAtA hai, taba kevala darzanake ( jAnaneke ) lie koI viSaya hI ( zeSa ) nahIM rahatA / yaha bhI nahIM ho sakatA ki samasta vizeSamAtrakA grahaNa karanevAlA hI kevalajJAna ho, jisase ki samasta padAthoMkA sAmAnya dharma dazanakA viSaya ho jAye (kyoM ki isakA pahale hI nirAkaraNa kara diyA gayA-de0 darzana/2/3) isalie darzanakI koI pRthak sattA hai hI nahIM yaha siddha huA ! uttara-1. aba yahA~ ukta zaMkAkA parihAra karate haiM / darzana hai, kyoMki sUtrameM AThakoMkA nirdeza kiyA gayA hai| AvaraNIyake abhAva meM AvaraNa ho nahI saktA, kyoki anyatra vaisA 4. sAmAnya vizeSAtmaka AtmA kevala sAmAnya kaise kahA jA sakatA hai ka. pA. 1/1-20/6 326/660/4 sAmagavisesappao jIvo kadhaM sAmaNNaM / Na asesatthapayAsabhAveNa rAyadosANamabhAveNa ya tassa samANattadaMsaNAdo / prazna-jIva sAmAnya vizeSAtmaka hai, vaha kevala sAmAnya kaise ho sakatA hai / uttara-1. kyoMki jIva samasta padArthoMko binA kisI bheda-bhAvake jAnatA hai aura usameM rAga-dveSakA abhAva hai, isalie jIvameM samAnatA dekhI jAtI hai| (dha. 12/5,5, 85/355/1) / dra. saM./To./44/161/8 AtmA bastuparicchitti kurvannidaM jAnAmaudaM na jAnAmIti vizeSapakSapAta na karoti; kintu sAmAnyena vastu parichinatti, tena kAraNena sAmAnyazabdena AtmA bhnnyte| -vastukA jJAna karatA huA jo AtmA hai vaha 'maiM isako jAnatA hU~ aura 'isako nahIM jAnatA hU~', isa prakAra vizeSa pakSapAtako nahIM karatA hai kintu sAmAnya rUpase padArthako jAnatA hai| isa kAraNa 'sAmAnya' isa zabdase AtmA kahA jAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 412 5. darzanopayogake bhedoMkA nirdeza pAyA nahIM jaataa| (ka pA.1/1-20/6327/356/1) (aura bhI-de0 agalA shiirssk)| 2. AvaraNIya hai hI nahIM, so bAta bhI nahIM hai, 'cakSudarzanI', acakSudarzanI aura avadhidarzanI kSAyopazamika labdhise aura kevaladarzanI kSAyika labdhise hote haiM (pa.va.7/2,1/sUtra 57-56/ 102,103) / aise AvaraNIyake astitvakA pratipAdana karanevAle jina bhagavAnke vacana dekhe jAte haiN| tathA-'jJAna aura darzana lakSaNavAlA merA eka AtmA hI zAzvata hai' isa prakArake aneka upasaMhArasUtra dekhanese bhI yahI siddha hotA hai, ki darzana hai| prazna 2-AgamapramANase bhale hI darzanakA astitva ho, kintu yuktise to darzanakA astitva siddha nahIM hotA ? uttara-hotA hai, kyoMki yuktiyoMse Agamako bAdhA nahIM hotii| prazna-Agamase bhI to uttama yuktikI bAdhA nahIM honI caahie| uttara-sacamuca hI Agamase uttama yuktikI bAdhA nahIM hotI, kintu prastuta yuktikI bAdhA avazya hotI hai, kyoMki vaha (Upara dI gayI yukti) uttama yukti nahIM hai| 3. vaha isa prakAra hai--jJAna dvArA kevala vizeSakA grahaNa nahIM hotA, kyoMki sAmAnya vizeSAtmaka honese hI dravyakA jAtyaMtara svarUpa pAyA jAtA hai (vizeSa de0 drshn/2/3,4)| 4. isa prakAra Agama aura yukti donoM se darzanakA astitva siddha honepara usakA abhAva nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki darzanakA vyApAra bAhya vastuko choDakara antaraMga vastumeM hotA hai / (vizeSa de0 darzana/2/2) / 3. yahA~ yaha bhI nahI kaha sakate ki kevalajJAna hI do zaktiyoMse saMyukta honeke kAraNa, bahiraMga aura aMtaraMga donoM vastuokA paricchedaka hai (kyoMki isakA nirAkaraNa pahale hI kara diyA jA cukA hai| (de0 darzana//9) / 6. isalie antaraMga upayogase bahiraMga upayogako pRthak hI honA cAhie anyathA sarvajJatvakI upapatti nahIM bntii| ataeva AtmAko aMtaraMga upayoga aura bahiraMga upayoga aisI do zaktiyoM se yukta mAnanA abhISTa siddha hotA hai (vizeSa de0 darzana/2/6 ) / 7. aisA mAnanepara 'vastusAmAnyakA grAhaka darzana hai' isa sUtrase prastuta vyAkhyAna viruddha bhI nahIM par3atA hai, kyoki ukta sUtramai 'sAmAnya' zabdakA prayoga Atma padArtha ke lie ho kiyA gayA hai (vizeSa de0 drshn/4/2-4)| prazna-isa prakArase sAmAnyase darzanakI siddhi aura kevaladarzanakI siddhi bhale ho jAye, 'kintu usase zeSa darzanokI siddhi nahIM hotI, kyoMki ( sUtravacanoM meM unakI prArUpaNA bAhyArtha viSayaka rUpase kI gayI hai)| uttara-(anya darzanoMkI siddhi bhI avazya hotI hai, kyoMki vahA~ kI gayI bAhyA rthAzrita prarUpaNA bhI vAstava meM antaraMga viSayako hI batAtI hai - de0 drshn/1/3)| vinnaasnnkaarnnaado| bahiraM gatthagahaNAbhAvo vi tato ceva hodi tti Na vottuM juttaM, dasaNAbhAveNa tvinnaasaado| kimaTTha dasaNAbhAveNa NANAbhAvo / NihAe viNAsida bajjhatthagahaNajaNaNasattittAdo / Na ca tajjaNaNasattI NANaM, tisse dsnnppyjiivttaado| prazna-ye pA~coM (nidrAdi ) prakRtiyA~ bahiraMga aura aMtaraMga donoM hI prakArake arthake grahaNa meM bAdhaka hai, isalie inakI darzanAvaraNa saMjJA kaise ho sakatI hai, kyoMki donoMko AvaraNa karanevAloMko ekakA AvaraNa karanevAlA mAnane meM virodha AtA hai| uttara-nahI, ye pA~coM hI prakRtiyA~ darzanAvaraNIya hI haiM, kyoMki ve svasaMvadenakA vinAza karatI haiM (dha.2/11/6/1) prazna-bahiraMga artha ke grahaNakA abhAva bhI to unhIse hotA hai ? uttara-aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki usakA vinAza darzanake abhAvase hotA hai| prazna-darzanakA abhAva honese jJAnakA abhAva kyoM hotA hai / uttara-kAraNa ki nidrA bAhya arthake grahaNako utpanna karanevAlI zakti (prayatna vizeSa) kI vinAzaka hai| aura yaha zakti jJAna to ho nahIM sakatI, kyoMki, vaha darzanAtmaka jIva svarUpa hai (de0 drshn/1/3/3)| 7. sAmAnya grahaNa va AtmagrahaNakA samanvaya dra, saM./TI./44/192/2 kiM bahunA yadi ko'pi tArtha siddhArtha ca jJAtvaikAntadurAgrahatyAgena naya vibhAgena madhyasthavRttyA vyAkhyAna karoti, tadA dvayamapi ghaTata iti / kathamiti cet-tarke mukhyavRttyA parasamayavyAkhyAna, tatra yadA ko'pi parasamayI pRcchati jainAgame darzanaM jJAnaM ceti guNadvayaM jIvasya kathyate tatkathaM ghaTata iti| tadA teSAmAtmagrAhakaM darzanamiti kathite sati te na jAnanti / pazcAdAcAryaisteSAM pratItyarthaM sthUlavyAkhyAnena bahirviSaye yatsAmAnyaparicchedanaM tasya sattAvalokanadarzanasajJA sthApitA, yacca zukla midamityAdivizeSaparicchedanaM tasya jJAnasaMjJA sthApiteti doSo naasti| siddhAnte punaH svasamayavyAkhyAnaM mukhyvRttyaa| tatra sUkSmavyAkhyAnaM kriyamANe satyAcArAtmagrAhakaM darzanaM vyAkhyAtamityatrApi doSo nAsti / = adhika kahanese kyA-yadi koI bhI tarka aura siddhAntake artha ko jAnakara, ekAnta durAgrahako tyAga karake, nayoMke vibhAgase madhyasthatA dhAraNa karake, vyAkhyAna karatA hai taba to sAmAnya aura AtmA ye donoM hI ghaTita hote hai| so kaise ?-tarkameM mukhyatAse anyamatako dRSTime rakhakara kathana kiyA jAtA hai| isalie usameM yadi koI anyamatAvalambI pUche ki jaina siddhAntameM jIvake 'darzana aura jJAna' ye jo do guNa kahe jAte hai, ve kaise ghaTita hote haiM ! taba isake uttarameM yadi use kahA jAya ki 'AtmagrAhaka darzana hai' to vaha samajhegA nhiiN| tana AcAryoMne unako pratIti karaneke lie vistRta vyAkhyAnase 'jo bAhya viSayameM sAmAnya jAnanA hai usakA nAma 'darzana' sthApita kiyA aura jo 'yaha sapheda hai' ityAdi rUpase bAhya meM vizeSakA jAnanA hai usakA nAma 'jJAna' ThaharAyA, ataH doSa nahIM hai| siddhAntameM mukhyatAse nijasamayakA vyAkhyAna hotA hai, isalie siddhAntameM jaba sUkSma vyAkhyAna kiyA gayA taba AcAryone 'AtmagrAhaka darzana hai' aisA kahA / ataH isameM bhI doSa nahIM hai| 5. darzanopayogake bhedoMkA nirdaza 1. darzanake bhedoM ke nAma nirdeza Sa. vaM. 131, 1/sUtra 131/378 daMsaNANuvAdeNa asthi cavakhudaMsaNI acabakhudaMsaNI aodhidasaNI kevaladaMsaNI cedi| -darzanamArgaNAke anuvAdase cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura kevaladarzana dhAraNa karanevAle jIva hote haiN| (paM. kA /mU./42), (ni. sA./mU.13/14 ) sa. si./2/6/163/6 ), (rA. vA./2/6/3/124/1), (dra. saM /TI./13/38/4), (pa.pra./2/34/15542) 6. darzanAvaraNa prakRti bhI svarUpasaMvedanako ghAtatI hai va.6/1,6-1,16/32/6 kadhamedesi paMcaNhaM dsnnaavrnnvveso| Na, ceyaNamavaharaMtassa savvadaM saNavirohiNo dasaNAvaraNattapaDivirohAbhAvA / ki darzanam ' jJAnotpAdakaprayatnAnuviddhasvasaMvedo darzanaM AtmaviSayopayoga ityrthH|- prazna-ina pA~co nidrAoMko darzanAvaraNa saMjJA kaise hai / uttara-nahIM, kyoMki, AtmAke cetana guNako apaharaNa karanevAle aura sarvadarzanake virodhI karma ke darzanAvaraNatvake prati koI virodha nahIM hai| - prazna-darzana kise kahate haiM / uttara-jJAnako utpAdana karanevAle prayatnase saMbaddha sva-saMvadena arthAt Atma viSayaka upayogako darzana kahate haiN| dha.7/51,85/355/2 edAsiM paMcaNNapayaDINaM ahiraMtaraMgatthagahaNapaDikUlANaM kadhaM daMsaNAvaraNasaNNA donnnnmaavaaryaannmegaavaarytvirohaado| Na, edAo paMca vi payaDoo daMsaNAvaraNIyaM ceva, sagasaMveyaNa jainendra siddhAnta koza
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 413 5. darzanopayogake bhedokA nirdeza 2. cakSu Adi darzanoM ke lakSaNa paM.saM./1/136-141 cakkhUNAjaM payAsai dIsai ta carakhudaM saNaM viti / se sidiyappayAso NAyavvo so acavakhu tti // 136 // paramANuAdiyAi aMtimarakhadha ti muttdvvaai| taM ohisaNaM puNa jaM passai tAI paccakravaM // 140 // bahuviha bahuppayArA ujjovA pariviyamhi khetamhi / loyAloyavitimiro so kevala daMsaNujjovo // 141 // - cakSu indriyake dvArA jo padArthakA sAmAnya aMza prakAzita hotA hai, athavA dikhAI detA hai, use cakSudarzana kahate hai| zeSa cAra indriyose aura manase jo sAmAnya pratibhAsa hotA hai use acakSudarzana jAnanA cAhie // 136 // savalaghu paramANuse Adi lekara sarvamahAn antima skandha taka jitane mUrtadravya haiM, unhe jo pratyakSa dekhatA hai, use avadhidarzana kahate hai // 140 // bahuta jAtike aura bahuta prakArake candra sUrya Adike udyota to parimita kSetrame hI pAye jAte haiN| arthAta ve thor3ese hI padArthoM ko alpa parimANa prakAzita karate haiN| kintu jo kevala darzana udyota hai, vaha lokako aura alokako bhI prakAzita karatA hai, arthAt sarva carAcara jagatko spaSTa dekhatA hai / 141 // (dha.1/1,1,131/ gA 165-197/382), (dha 7/5.6.56/gA.20-21/100), (go. jI./ mU./484-486/886) / paM. kA./ta. pra./42 tadAvaraNakSayopazamAJcakSurindriyavalamzrAnca mUrttadravyaM vikalaM sAmAnyenAvabudhyate taccakSurdarzanam / yattadAbaraNakSayopazamAccakSuvajitetaracaturindriyAnindriyAvalambAcca mUrtAmUrtadravyaM vikalaM sAmAnyenAvabudhyate tadacakSurdazanam / yattadAvaraNakSayopazamAdeva mUrtadravyaM vikalaM sAmAnyenAvabudhyate tadavadhidarzanam / yatsakalAvaraNAtyantakSaye kevala eka mUrttAmUladravyaM sakalaM sAmAnyenAvabudhyate tarasvAbhAvika kevaladarzana miti svruupaabhidhaanm| - apane AvaraNake kSayopazamase aura cazcaindriyake Alambanase mUrta dravyako vikala rUpa se ( ekadeza ) jo sAmAnyataH avabodha karatA hai vaha cakSudarzana hai| usa prakArake AvaraNake kSayopazamase tathA cakSuse atirikta zepa cAra indriyoM aura manake avalambanase mUrta amUrta dravyoMko vikala rUpase ( ekadeza ) jo sAmAnyata' avabodha karatA hai, vaha acakSudarzana hai| usa prakArake AvaraNake kSayopazamase hI (binA kisI indriyake avalambanake ) mUrta dravyako vikalarUpase ( ekdeza ) jo sAmAnyataH avabodhana karatA hai, vaha avadhidarzana hai| samasta AvaraNa ke atyaMta kSayase kevala (AtmA) hI mUrta amUrta dravyako sakalarUpase jo sAmAnyataH avabodha karatA hai vaha svAbhAvika kevaladarzana hai| isa prakAra ( darzanopayogoke bhedoMkA) svarUpakathana hai| (ni. sA./tA, vR./13, 14); (dra. saM./TI /4/13/6 ) / 3. bAhyArthAzrita prarUpaNA paramArthase antaraMga viSayako hI batAtI hai paramANvAdikAni A pazcimaskandhAditi mUrtidravyANi yasmAta pazyati jAnIte tAni sAkSAt tat avadhidarzana miti draSTavyam / paramANumAdi kAdUNa jAva pacchimakhaMdho tti dvidapoggaladavyANamavagamAdo pacakravAdo jo puvvameva suvasattIvisayauvajogo ohiNANuppatti Ni mitto taM ohidaMsaNa midi ghetavya / aNNahA NANadasaNANaM bhedaabhaavaado| -prazna-ina sUtravacanoM me (de0 pahilevAlA zIka naM02) darzanakI prarUpaNA bAhyArtha viSayaka rUpase kI gayI hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki, tumane ina gAthAokA paramArtha nahIM smjhaa| prazna-vaha paramArtha kauna-sA hai ? uttara-kahate hai---1. ( gAthAke pUrvArdha kA isa prakAra hai) jo cakSuoko prakAzita hotA arthAt dikhatA hai, athavA oNkha dvArA dekhA jAtA hai. vaha cakSudarzana hai'-isakA artha aisA samajhanA cAhie ki cakSu indriyajJAna se jo pUrva hI sAmAnya svazaktikA anubhava hotA hai, jo ki cakSu jJAnakI utpattimeM nimittarUpa hai, vaha cakSudarzana hai| prazna--gAthAkA galA na ghoMTakara sIdhA artha kyo nahIM krte| uttara nahI karate, kyoki vaisA karanese pUrvokta samasta doSo kA prasaga AtA hai| 2- gAthAke uttarArdha kA artha isa prakAra hai- 'jo dekhA gayA hai, arthAta jo padArtha zeSa indriyoM ke dvArA jAnA gayA hai usase jo jJAna hotA hai, use acakSudarzana jAnanA caahie| ( isakA artha aisA samajhanA cAhie ki- ) cakSu indriyako choDakara zeSa indriyajJAnokI utpattise pUrva hI apane viSayameM pratibaddha svazaktikA, acakSujJAnakI utpattimeM nimittabhUta jo sAmAnyase saMvedana yA anubhava hotA hai, vaha acakSudarzana hai| 3-dvitIya gAthAkA artha isa prakAra hai--- 'paramANuse lagAkara antima skandha paryanta jitane mUrta dravya hai, unheM jisake dvArA sAkSAta dekhatA hai yA jAnatA hai, baha avadhidarzana hai|' isakA artha aisA samajhanA cAhie, ki-paramANuse lekara antima skandha paryanta jo pudgaladravya sthita hai, unake pratyakSa jJAnase pUrva hI jo avadhijJAnakI utpattikA nimittabhUta svazakti viSayaka upayoga hotA hai, vahI avadhidarzana hai, aisA grahaNa karanA caahie| anyathA jJAna aura darzanameM koI bheda nahIM rhtaa| (dha.6/1,6-1, 16/33/2); (dha. 13/5, 5, 85/355/7 ) / 4. bAhyArthAzrita prarUpaNAkA kAraNa dha.7/2, 1, 56/100/12 idi bjjhtyvisydNsnnpruuvnnaado| Na edANaM gAhANaM prmtthaatthaannutrgmaado| ko so prmtthttho| vuccade-yat cakSuSAM prakAzate cakSuSA dRzyate vA tava cakSudarzana miti nvte| cakvidiyaNANAdo jo puvvameva suvasattIe sAmaNNae aNuhao cakrabuNANuppatti Nimitto taM cavakhurdasaNamidi uttaM hodi| gAhAe jalabhajaNamakAUNa ujjuvattho kiNNa gheppdi| Na, tattha puvuttaasesdosppsNgaado| zeSendriyaiH pratipannasyArthasya yasmAt avagamanaM jJAtavyaM tat ackssurdshnmiti| sesidiyaNANuppattIdo jo puvameva suvasattIe appaNo visayammi paDibaddhAe sAmaNNeNa saMvedo acakhuNANuppattiNimitto tamacakkhudaMsaNamidi uttaM hodi / dha.15/8/11 puvvaM savvaM pisaNamajhattha vimaya midi para vida, saMpahi cayakhurdasaNassa bajjhatthavisattaM parU vidaM ti NedaM ghaDade, pubvaavrvirohaado| Na esa doso, evaM vihesu bajjhatthesu paDibaddhasagasattisaMveyaNaM cavakhudaMsaNaM ti jANAvaNa?' bjjhtthvisypruubnnaakrnnaado| = prazna 1-sabhI darzana adhyAtma arthako viSaya karanevAle haiM, aisI prarUpaNA pahile kI jA cukI hai| kintu isa samaya bAhyArthako cakSudarzanakA viSaya kahA hai, isa prakAra yaha kathana saMgata nahIM hai, kyoMki isase pUrvApara virodha hotA hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki isa prakArake bAhyArtha meM pratibaddha Arama zaktikA saMvedana karaneko cakSudarzana kahA jAtA hai, yaha batalAneke lie uparyukta bAhyArtha viSayatAkI prarUpaNA kI gaI hai| dha.7/2,1,56/101/4 kadhamaMtaraMgAe cakrikha diyavisayapaDibaddhAe sattIe cakkhi diyassa puttii| Na aMtaraMge bahira gatthovayAreNa bAlajaNabohaNaThaM cakkhUNaM ca dissadi taM cakravadaM saNamidi pruuvnnaado|prshn 2-usa cakSu indriyase pratibaddha antaraMga zaktimeM cakSu indriyakI pravRtti kaise ho sakatI hai / uttara-nahIM, yathArtha me to cakSu indriyakI antara gameM hI pravRtti hotI hai, kintu vAlaka jano ke jJAna karAneke lie antaraMgameM bAhyArtha ke upacArase 'cakSuoko jo dikhatA hai, vahI cakSudarzana hai, aisA prarUpaNa kiyA gayA hai / jainendra siddhAnta koza
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana ka. pA. 2/1-20/1352/220/2 havi visayamidi NAsaMkaNijjaM desAdo aNNeNa payAreNa kathamisAdo daMsaNamaMtara garamavisayaNidda saduvAreNa visayiNiaMtaraM gaviyaNirUpaNA prazna 3- isameM pUrvokta avadhidarzanako vyAkhyAne) darzanakA viSaya bAhya padArtha batalAyA hai, ataH darzana antaraga padArthako viSaya karatA hai, yaha kahanA ThIka nahIM hai ? uttara - aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki gAthAmeM viSayake nirdeza dvArA viSayIkA nirdeza kiyA gayA hai| kyoMki antaraMga viSayakA nirUpaNa anya prakArase kiyA nahIM jA sakatA hai| 414 5. darzana siddhi na gha. 1/1,1.131/376/1 atha syAdviSayaviSayisaM pAtasamanantaramAdyagrahaNaM anagrahaH / na tena bAhyArtha gatavidhisAmAnya paricitasyAvastunaH karmAbhAvA / tasmAdvidhiniSedhAtmakabAhmANamavagraha sa darzana sAmAnyagrahaNasya darzanavyapadezAt / tato na cakSurdarzanamiti / atra pratividhIyate, nete doSAH darzanamA tasyAntarArtha viSayatvAt / ... sAmAnyavizeSAtmakasyAtmanaH sAmAnyazabdavAcyatvenopAdAnAt tasya kathaM sAmAnyateti ceducyate cakSurindriyakSayopa zamo hi nAma rUpa eva niyamitastato rUpaviziSTasyaivArthagrahaNasyopalambhAta / tatrApi rUpasAmAnya eva niyamitastato nIlAdiSvekarUpeNaiva viziSTavatyanupalambhAya tasmAcakSurindriyakSayopazama rUpaviziSTArthaM prati samAnaH bAramavyatiriktakSayopazamAmAvAdAtmApi tadvAreNa samAna tasya bhAvaH sAmAnyaM tadarzanasya viSaya iti sthitm| / " atha syAccakSuSA yatprakAzate taddarzanam / na cAtmA cakSuSA prakAzate tathAnupalambhAt / prakAzate ca rUpasAmAnyavizeSaviziSTArthaH / na sa darzanamarthasyopayogarUpatvavirodhAta na tasyopayogo'pi darzanaM tasya tato na darzanamiti na caturdarzanAvaraNIyasya karmaNo'stitvAnyathAnupapatterAdhAryAbhAve AdhArakasyApyabhAvAt / tasmAccadarzanamanyamitya krtvym| prazna 1viSaya aura viSayIke yogya sambandhake anantara prathama grahaNako jo avagraha kahA hai| so usa avagrahake dvArA bAhya artha meM rahanevAle vidhisAmAnyakA jJAna to ho nahIM sakatA hai, kyoMki, bAhya artha meM rahanevAlA vidhi sAmAnya avastu hai / isalie vaha karma arthAt jJAnakA viSaya nahIM ho sakatA hai| isalie vidhiniSedhAtmaka bAhyapadArthako avagraha mAnanA caahie| parantu vaha avagraha darzanarUpa to ho nahIM sakatA, kyoMki jo sAmAnyako grahaNa karatA hai use darzana kahA hai| (de0 darzana / 1/3/2) ataH catudarzana nahIM banatA hai? uttara- Upara diye gaye ye saba doSa ( darzanako nahIM prApta hote hai, kyoMki vaha antaraMga padArthako viSaya karatA hai| aura antaraMga padArtha bhI sAmAnya vizeSAtmaka hotA hai / ... (de0 darzana / 2 / 4) / aura vaha usa sAmAnya vizeSAtmaka AtmAkA hI 'sAmAnya' zabdake vAcyarUpameM grahaNa kiyA hai| prazna 2 - usa (AtmA) ko sAmAnyapanA kaise hai ? uttara - cakSuindriyAvaraNakA kSayopazama rUpameM hI niyamita hai / isalie usase rUpaviziSTa hI padArtha kA grahaNa pAyA jAtA hai| vahaoNpara bhI cakSudarzana meM rUpasAmAnya hI niyamita hai, isalie usase nIlAdikameM kisI eka rUpake dvArA hI viziSTa vastukI upalabdhi nahIM hotI hai atAvaraNakA kSayopazama rUpaviziSTa arthake prati samAna haiN| AtmAko choDakara kSayopazama pAyA nahIM jAtA hai, isalie AtmA bhI sayopazamI apekSA samAna hai| usa samAnake bhAvako sAmAnya bar3hate haiN| yaha darzanakA viSaya hai| prazna 5. darzanopako ke bhedokA nirdeza indriyase jo prakAzita hotA hai use darzana kahate haiM parantu AtmA to cakSu indriyase prakAzita hotA nahIM hai, kyoMki, cakSu indriyase AtmAkI upalabdhi hotI huI nahIM dekhI jAtI hai| 4. cakSu indriyase rUpa sAmAnya aura rUpavizeSa se yukta padArtha prakAzita hotA hai parantu padArtha to upayogarUpa ho nahIM sakatA.. yoMki, pArthako upayogarUpa mAnanemeM virodha jAtA hai| 5. pArthakA upayoga bhI darzana nahIM ho sakatA hai, kyoMki upayoga jJAnarUpa par3atA hai| isalie sudarzanakA astitva nahIM banatA hai| uttaranahIM, kyoMki yadi cadarzana nahIM ho to kSudarzanAvaraNa karma nahIM bana sakatA hai, kyoMki, AghAryake abhAva meM AdhArakakA bhI abhAva ho jAtA hai / isalie antaraMga padArthako viSaya karanevAlA cakSudarzana hai, yaha bAta svIkAra kara lenA caahie| 6. kI smRtikA nAma adarzana nahIM hai| - gha- 1/1.1.131/383/8- dRSTAntasmaramamacaryamiti kecidAcate tatra ghaTate ekendriyeSu cakSurabhAvato'darza matyA bhAgAsaMjamanAta dRzzada upavAcakaiti cetra upaviSayasmRterva samarako kriyamANe manaso nirviSayatApatteH / tataH svarUpasaM vedanaM darzanamityaGgIkartavyam / - dRSTAnta arthAt dekhe hue padArthakA smaraNa karanA apanudarzana hai. isa prakAra kitane hI puruSa kahate haiM, parantu unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki, aisA mAnanepara ekendriyajIvoM meM indriyakA abhAva honese (padArthako pahile dekhanA ho asambhava honeke kAraNa ) unake acakSudarzanake abhAvakA prasaMga A jAyagA / prazna- dRSTAntameM 'dRSTa' zabda upalambhavAcaka grahaNa karanA cAhie ? uttara--nahIM, kyoMki upalabdha padArthako viSaya karanevAlI smRtiko darzana svIkAra kara lenevara manako viSaya rahitapanekI Apatti A jAtI hai| isalie svarUpa saMvedana (acakSu) darzana hai, aisA svIkAra karanA cAhie / 7. pA~ca darzanoMke lie eka acakSudarzana nAma kyoM 2.15/10/2 paMca samANamacava samamidi egadi so miTTha do picAsI asthi tti jANAyaNa kho| kathaM tesi paccAsattI / visaIdo pRthabhradassa akkameNa saga-parapaJcanakhassa cavaradaMsaNa visayasseva tesi visayassa paresiM jANAvaNovAyAbhAvaM paDi samAgatAdo prazna- (cakSudra se atirikta cAra indriya va mana viSayaka) pA~ca darzanoM ke lie adarzana aisA eka nirdeza kisa lie kiyA (arthAta inakA bhI rasanA darzana Adi rUpase pRthaka-pRthaka vyapadeza kyoM na kiyA ) 1 uttara- unakI parasparameM pratyAsati hai, isa bAtake jatalAne ke lie baisA nirdeza kiyA gayA hai| prazna- unakI paraspara meM pratyAsatti kaise hai ? uttara--viSayIse pRthagbhUta ataeva yugapat sva aura parako pratyakSa honevAle aise cakSudarzanake viSaya ke samAna una pA~coM darzanoM ke viSayakA dUsaroMke lie jJAna karAnekA koI upAya nahIM hai| isakI samAnatA pA~coM ho darzanoMmeM hai| yahI unameM pratyAsati hai| 8. kevala jJAna va darzana donoM kathaMcit eka haiM ka. pA. 1/1-20 / gA. 143 / 357 maNapajjavaNANato NANassa ya daMsaNassa ya viseso / kevaliyaM gANaM puNa NANaM tti ya daMsaNaM ttiya samANaM | 143 - mana:paryayajJAnaparyanta jJAna aura darzana ina donoM vizeSa arthAt bheda hai, parantu kevalajJAnakI apekSAse to jJAna aura darzana donoM samAna hai| noTa- yadyapi agale zIrSaka naM0ha ke anusAra inakI ekatAko svIkAra nahIM kiyA jAtA hai aura uparokta gAthAkA bhI khaNDana kiyA gayA hai, parantu dha./1 meM isI bAta kI puSTi kI hai / yathA - ) | ( dha. 6/34/2) jainendra siddhAnta koza
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 415 6. zrutavibhaMga va manaHparyayake darzana sambandhI dha.1/1,1,135/385/6 anantatrikAlagocarabAhye'theM pravRttaM kevalajJAnaM (svato'bhinnavastuparicchedakaM ca darzanamiti ) kathamanayoH samAnateti cetkathyate / jJAnapramANamAtmA jJAnaM ca trikAlagocarAnantadravyaparyAyaparimANaM tato jJAnadarzanayoH smaantvmiti| -prazna-trikAlagocara ananta bAhyapadArthoM meM pravRtti karanevAlA jJAna hai aura svarUpa mAtrameM pravRtti karanevAlA darzana hai, isalie ina donoM meM samAnatA kaise ho sakatI hai / uttara-AtmA jJAnapramANa hai aura jJAna trikAlake viSayabhUta dravyokI ananta paryAyoko jAnanevAlA honese tatparimANa hai, isalie jJAna aura darzanameM samAnatA hai / (dha.7/2,1,56/102/6) (dha.6/1,6-1,17/34/6) (aura bhI de0 drshn/2/7)| de0 darzana/2/8 (yadyapi svakIya paryAyoMkI apekSA darzanakA viSaya jJAnase adhika hai, phira bhI eka dUsare kI apekSA karaneke kAraNa unameM samAmatA bana jAtI hai)| AvaraNakayassa maiNANasseva hou NAma AvaraNakayacakrabuacavakhuohidasaNANamAvaraNAbhAveNa abhAvo Na kevaladaMsaNassa tassa kammmeNa ajnnidttaado| Na kammaNidaM kevaladaMsaNaM, sagasarUvapayAseNa viNA NicceyaNassa jIvassa NANassa vi abhaavppsNgaado|-cuu ki darzana matijJAnake samAna AvaraNake nimittase hotA hai, isalie AvaraNake naSTa ho jAnepara darzana nahIM rahatA hai, aisA kucha AcArya kahate haiN| isa viSayameM upayukta gAthA isa prakAra hai-"jisa prakAra jJAnAvaraNase rahita jinabhagavAnmeM...ityAdi'.. para unakA aisA kahanA bhI nahIM banatA hai, kyoki jisa prakAra matijJAna AvaraNakA kArya hai, isalie avaraNake naSTa ho jAnepara matijJAnakA abhAva ho jAtA hai| usI prakAra AvaraNakA abhAva honese AvaraNake kArya cakSudarzana acakSudarzana aura avadhidarzanakA bhI abhAva hotA hai to hoo para isase kevala darzanakA abhAva nahIM ho sakatA hai, kyoki kevala darzana karma janita nahIM hai| use karmajanita mAnanA bhI Thoka nahIM hai, aisA mAnanese, darzanAvaraNakA abhAva ho jAnese bhagavAnko kevaladarzanakI utpatti nahIM hogI, aura usakI utpatti na honese ve apane svarUpako na jAna sakeMge, jisase ve acetana ho jAyege aura aisI avasthAme usake jJAnakA bhI abhAva prApta hogaa| 1. kevalajJAnase minna kevala dazanakI siddhi ka. pA. 1/1-20/prakaraNa/pRSTha/paMkti jeNa kevalaNANaM saparapayAsayaM, teNa kevaladaMsapa Natthi tti ke vi bhaNaM ti| etthuvaujjaMtIo gaahaao"mnnpjjvnnaannto-"(83234357/4)| edaM pi Na ghaDade; kevalaNANassa pajjAyassa pjjaayaabhaavaado| Na pajjAyassa pajjAyA asthi aNavatthAbhAvappasaMgAdo / Na kevalaNANaM jANai passai vA; tassa kattArattAbhAvAdo / tamhA saparappayAsao jIvo tti icchiyavvaM / Na ca doNDaM payAsANameyattaM; bajjha taraMgatthavisayANaM sAyAra-aNAyAraNamena yatta birohaado| (1326/357/8) / kevalaNANAdo kevaladasaNamabhiNNamidi kevaladasaNassa kevalaNANattaM kiNNa hojja / Na evaM saMte visesAbhAveNa NANassa vi daMsaNappasaMgAdo (6327/358/4) / - prazna-~ki kevalajJAna sva aura para donoMkA prakAzaka hai, isalie kevala darzana nahIM hai, aisA kucha AcArya kahate haiN| aura isa viSayako upayukta gAthA dete haiM-manaHparyayajJAnaparyanta... (de0 darzana/5/8) uttaraparantu unakA aisA kahanA bhI nahIM banatA hai| 1. kyoMki kevalajJAnasvayaM paryAya hai, isalie usakI dUsarI paryAya nahIM ho sakatI hai| paryAyakI paryAya nahIM hotI, kyoMki, aisA mAnanepara anavasthA doSa AtA hai| (dha. 6/1,6-1,17/34/2) / (dh.7/2,1,56//8)| 2. kevalajJAna svayaM to na jAnatA hI hai aura na dekhatA hI hai, kyoMki vaha svayaM jAnane va dekhanekA kartA nahIM hai (AtmA hI usake dvArA jAnatA hai / isalie jJAnako antaraMga va bahiraMga donoMkA prakAzaka na mAnakara jIva sva va parakA prakAzaka hai, aisA mAnanA caahie| (vizeSa de0 drshn/2/6)| 3-kevala darzana va kevalajJAna ye donoM prakAza eka hai, aisA bhI nahIM kahanA cAhie, kyoMki bAhya padArthoMko viSaya karanevAle sAkAra upayoga aura antaraMga padArthako viSaya karanevAle anAkAra upayogako eka mAnanemeM virodha AtA hai| (dha. 1,1,133/383/11); (dha. 7/2,1.66/68/R)14. prazna-kevalajJAnase kevaladarzana abhinna hai, isalie kevaladarzana kevalajJAna kyoM nahIM ho jAtA ! uttara-nahIM, kyoMki, aisA honepara jJAna aura darzana ina donoMmeM koI vizeSatA nahIM rahatI hai, isalie jJAnako bhI darzanapanekA prasaMga prApta hotA hai| (vizeSa de0 drshn/2)| 6. zruta vibhaMga va manaHparyayake darzana sambandhI 1. zrutadarzanake amAvameM yukti dha. 1/1,1,133/384/5 zrutadarzanaM kimiti nocyate iti cenna, tasya matipUrvakasya darzanapUrvakatvavirodhAva / yadi bahiraGgArthasAmAnyaviSayaM darzanamabhaviSyattadA zrutajJAnadarzanamapi samabhaviSyat / -praznazrutadarzana kyoM nahIM kahA ! uttara-1. nahIM, kyoMki, matijJAna pUrvaka honevAle zrutajJAnako darzanapUrvaka mAnanemeM virodha AtA hai| (dha. 3/ 1,2,161/456/10); (dha. 13/5,5,85/356/2) (aura bhI de0 Age darzana/6/4 ) 2. dUsare yadi bahiraMga padArthako sAmAnya rUpase viSaya karanevAlA darzana hotA to zrutajJAna sambandhI darzana bhI hotaa| parantu aisA nahIM ( arthAt zruta jJAnakA vyApAra bAhya padArtha hai antaraMga nahIM, jaba ki darzanakA viSaya antaraMga padArtha hai) isalie zrutajJAnake pahile darzana nahIM hotaa| dha. 3/1,2,161/457/1 jadi sarUvasaMvedaNaM dasaNaM to edesi pi daMsaNassa asthittaM pasajjade cenna, uttarajJAnotpattinimittaprayatnaviziSTasvasaMvedanasya darzanatvAt / 3. prazna- yadisvarUpasaMvedana darzanA hai,to inadonoM (zrUta va manaHparyaya ) jJAnoM ke bhI darzanake astitvakI prApti hotI hai| uttara-nahIM, kyoMki, uttarajJAnakI utpattike nimittabhUta prayatnaviziSTa svasaMvedanako darzana mAnA gayA hai| ( yahA~ vaha kArya darzanakI apekSA matijJAnase siddha hotA hai| 2. vimaMga darzanake astitvakA kathaMcit vidhi niSedha 10. AvaraNa karmake amAvase kevaladarzanakA abhAva nahIM hotA ka. pA. 1/1-20/8 328-326/356/2 maiNANaM va jeNa saNamAvaraNaNi- baMdhaNaM teNa vINAvaraNijje Na daMsaNa midi ke vi bhaNaM ti| etthuvaujjaMtI gAhA-'bhaNNai viinnaavrnne...(32)| edaM piNa ghaDade; de. sata prarUpaNA' (vibha gajJAnIko avadhi darzana nahIM hotaa)| dha. 1/1,1,134/385/1 vibhaGgadarzanaM kimiti pRthaga nopadiSThamiti cenna, tasyAvadhidazane'ntarbhAvAta / vibhaDga darzanakA pRthaka rUpase upadeza kyoM nahIM kiyaa| uttara-nahIM, kyoMki usakA avadhi darzanameM antarbhAva ho jAtA hai| (dha. 13/5,5,85/356 / dha. 13/5,5,85/356/4 tathA siddhivinizcaye'pyuktam-avadhivibhaMgayoravadhidarzanam' iti / = aisA hI siddhivinizcayameM bhI kahA hai, -'avadhijJAna va vibhaMgajJAnake avadhidarzana hI hotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana 416 7. darzanopayoga sambandhI kucha prarUpaNAe~ 3 manaHparyayadarzanake amAvameM yukti rA.vA./6/10 vArtika/pRSTha/paMkti-yathA avadhijJAnaM darzanapUrvaka tathA mana:paryayajJAnenApi darzanapurassareNa bhavitavyamiti ceta; tanna; kiM kAraNam / kAraNAbhAvAt / na mana paryayadarzanAvasNamasti / darzanAvaraNacatuSTayopadezAda, tadbhAvAta tatkSayopazamAbhAve tannimittamana paryayadarzanopayogAbhAvaH / (118/518/32) / manaHparya yajJAnaM svaviSaye avadhijJAnavata na svamukhena vrtte| katha' tahi / parakIyamana prnnaalikthaa| tato yathA mano'tItAnAgatArthAzcitayati na tu pazyati tathA mana.paryayajJAnyapi bhUtabhaviSyantau vetti na pazyati / vartamAnamatimanoviSayavizeSAkAreNaiva pratipadyate, tata' sAmAnyapUrvakavRttyabhAvAt mana.paryayadarzanAbhAvaH (616/516/3)|-prshn-jis prakAra avadhijJAna darzana pUrvaka hotA hai, usI prakAra mana paryayajJAnako bhI darzana pUrvaka honA caahie| uttara-1. aisA nahIM hai, kyoMki, tahA~ kAraNakA abhAva hai| mana paryaya darzanAvaraNa nahIM hai, kyoMki cakSu Adi cAra hI darzanAvaraNoMkA upadeza upalabdha hai| aura usake abhAvake kAraNa usake kSayopazamakA bhI abhAva hai, aura usake abhAvame tannimittaka mana'paryayadarzanopayogakA bhI abhAva hai| 2. mana paya yajJAna avadhijJAnakI taraha svamukhase viSayoMko nahIM jAnatA, kintu parakIya manapraNAlIse jAnatA hai / ata. jisa prakAra mana atIta va anAgata arthoMkA vicAra cintana to karatA hai para dekhatA nahIM, usI taraha mana.paryayajJAnI bhI bhUta aura bhaviSyatako jAnatA to hai. para dekhatA nahIM / vaha vartamAna bhI manako viSayavizeSAkArase jAnatA hai, ataH sAmAnyAvalokana pUrvaka pravRtti na honese manaHparyaya darzana nahIM bntaa| gha. 1/1,1,134/385/2 manAparyayadarzana tahi vaktavyamiti cenna, matipUrvakatvAttasya drshnaabhaavaat| - prazna-manAparyaya darzanako bhinna rUpase kahanA caahie| uttara-3. nahIM, kyoMki, mana paryayajJAna matijJAnapUrvaka hotA hai, isalie manaHparyaya darzana nahIM hotaa| (dha. 3/ 1,2,161/456/10); (gha 13/5,5,85/356/5); (dha.6/1,6-1,14/ 26/2); (dha.1/4,1,6/53/3 ) / de. Upara zruta darzana sambandhI-(uttara jJAnakI utpattimeM kAraNabhUta prayatnarUpa svasavedanako darzana kahate haiM, parantu yahA~ uttara jJAnakI utpatti kA kArya matijJAna hI siddha kara detA hai|) 4. mati jJAna hI zruta va manaHparyayakA darzana hai dra.saM./TI./44/188/6 zrutajJAnamana paryayajJAnajanaka yadavagrahehAdirUpaM matijJAnaM bhaNitam, tadapi darzanapUrvakatvAttadupacAreNa darzanaM bhaNyate, yatastena kAraNena zrutajJAnamanaHparyayajJAnadvayamapi darzanapUrvakaM jJAtavyamiti |-yhaaN zrutajJAnako utpanna karanevAlA jo avagraha aura mana:paryayajJAnako utpanna karanevAlA IhArUpa matijJAna kahA hai| vaha matijJAna bhI darzanapUrvaka hotA hai isalie vaha matijJAna bhI upacArase darzana kahalAtA hai| isa kAraNa zrutajJAna aura manaHparyayajJAna ina donoMko bhI darzana pUrvaka jAnanA cAhie / de darzana/3/2 ( ve valadarzanopayoga bhI tadbhavastha upasarga kevaliyoMkI antarmuhUrta kAlasthAyI hai) noTa-( uparokta antarmuhUrtakAla darzanopayogakI apekSA hai aura kAla prarUpaNAme diye gaye kAla kSayopazama sAmAnyakI apekSAse hai, ataH donoM meM virodha nahIM hai| 2. labdhyaparyApta dazAmeM cakSadarzanopayoga saMbhava nahIM para nivRttyaparyApta dazAmeM saMbhava hai dha 1/1,3.67/126/8 yadi evaM, to laddhiapajattANaM pi cakrabudaMsaNita pasajjade / taM ca Natthi, cakkhudaMsaNiavahArakAlassa padaraMgulassa asaMkheja dibhaagmettpmaannppsNgaado| Na esa doso, NivyattiapajjattANaM cavakhudaMsaNamatthi; uttarakAle NicchaeNa cavakhudaMsaNovajogasamuppattIe avinnaabhaavicvkhudNsnnkhovsmdNsnnaado| cauridiyacidiyaladdhiapajjanANaM cakkhudaMsaNaM Natthi, tattha cakkhudaMsaNobogasamuppattIe avinnaabhaavickrkhudNsnnvkhovsmaabhaavaado|prshn-ydi aisA hai (arthAt aparyAptakakAlameM bhI kSayopazamakI apekSA cakSudarzana pAyA jAtA hai) to labdhyaparyAptaka jIrvomeM bhI cakSudarzanIpanekA prasaMga prApta hotA hai| kintu labdhyaparyAptaka jIvoMke cakSudarzana hotA nahIM hai / yadi labdhyaparyApta jIvoMke bhI cakSudarzanopayogakA sadbhAva mAnA jAyegA, to cakSudarzanI jIvoMke avahArakAlako pratarAMgulake asaMkhyAtaveM bhAgamAtra pramANapanekA prasaMga prApta hotA hai / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, nivRttyaparyApta jIvoMke cakSudarzana hotA hai| isakA kAraNa yaha hai, ki uttarakAlameM, arthAta aparyApta kAla samApta honeke pazcAt nizcayase cakSudarzanopayogakI samutpattikA avinAbhAvI cakSudarzanakA kSayopazama dekhA jAtA hai| hA~ caturindriya aura paMcendriya labdhyaparyApta jIvoMke cakSudarzana nahIM hotA, kyoMki, unameM cakSudarzanopayogakI samutpattikA avinAbhAvI cakSudarzanAvaraNakarma ke kSayopazamakA abhAva hai| (dha.4/1,5,278/ 454/6) / 1. mizra va kArmANakAyayogiyoM meM cakSadazanopayogakA" abhAva paM. saM./prA /4/27-26 orAlamissa-kamme maNapajjavihaMgacakrohINA te // 27 // tammisse kebaladuga maNapajjavihaMgacakkhUNA / 28 / kevaladuyamaNapajjava-aNNANetiehi hoMti te uunnaa| aahaarjuyljoe...||26 =yogamArgaNAkI apekSA audArika mizra va kArmANa kAyayogameM mana:paryayajJAna vibhaMgAvadhi aura cakSudarzana ina tIna rahita 6 upayoga hote hai / 26 / vaikriyaka mizra kAyayogameM kevala dvika, manaHparpaya, vibhaMgAvadhi aura cakSudarzana ina pA~cako chor3akara zeSa 7 upayoga hote haiN|28| AhAraka mizrakAya yogameM kevala dvika, mana paryayajJAna aura ajJAnatrika, ina chahako chor3akara zeSa chaH upayoga hote haiM (arthAta AhAramizrameM cakSudarzanopayoga hotA hai)| 4. darzanamArgaNAmeM guNasthAnoMkA svAmitva Sa, vaM. 1/1,1/sU. 132-135/382-385 cakrabudasaNI cauridiyappahuDi jAva khINakasAyavIyarAyachadumatthAtti / 133 / acakrabudaMsaNI eiMdiyappahuDi jAva rakhINakasAyavIyarAya chadumatthA tti / 133 / odhidasaNI asaMjadasammAiTThippahuDi jAva ravINakasAyavIyarAyachadumatthAtti / 134 / kevaladasaNI tisa ThANesu sajogikevalI ajogikevalI siddhA cedi / 135 / - cakSudarzana upayogavAle jIva caturindriya (mithyAdRSTi) se lekara ( saMjJI paMcendriya)kSINa kaSAya vItarAga chadmastha guNasthAna taka hote haiM / 132 // acakSudarzana upayogavAle jIva ekendriya (mithyAdRSTi ) se lekara ( saMjJI paMcendriya) kSINakaSAya vItarAga chadmastha guNa 7. darzanopayoga sambandhI kucha prarUpaNAe~ 1. darzanopayoga antarmuhUrta avasthAyI hai dha. 13/1.5.23/216/13 jJAnotpatte' pUrvAvasthA viSayaviSayisaMpAta. jJAnotpAdanakAraNapariNAmavizeSasaMtatyutpattyupalakSita' antarmuhUrtakAlaH darzanavyapadezabhAk / jJAnotpattikI pUrvAvasthA viSaya va viSayIkA sampAta ( sambandha ) hai, jo darzana nAmase kahA jAtA hai / yaha darzana jJAnotpattike kAraNabhUta pariNAma vizeSakI santatikI utpattise upalakSita hokara antarmuhUrta kAlasthAyI hai|) jainendra siddhAnta koza
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanakathA 417 darzanapratimA sthAna taka hote hai / 133 // avadhidarzana vAle jIva (saMjJI paMcendriya hI) asaMyata samyagdRSTise lekara kSINakaSAya vItarAga chadmastha guNasthAna taka hote haiN|134| kevala darzanake dhAraka jIva ( saMjJI paMcendriya va anindriya sayogikevalI, ayogikevalI aura siddha ina tIna sthAnoM meM hote haiM / 135 // darzanakathA-kavi bhArAmala (I0 1756 ) dvArA hindI bhASAmeM racita kthaa| darzanakriyA-de0 kriyA/321 dazenapAhur3a-A0 kundakunda (I0127-176) kRtaM samyagdarzana viSayaka 36 prAkRta gAthAoM meM nibaddha grantha hai| isa para A0 zrutasAgara ( I0 1481-1466) kRta saMskRta TIkA aura pa0 jayacanda chAvar3A (I01800) kRta bhASA bacanikA upalabdha hai| (to./2/194), darzanapratimA-zrAvakakI 11 bhUmikAma-se pahalIkA nAma darzana pratimA hai| isa bhUmikAmeM yadyapi vaha yamarUpase 12 vaptoMko dhAraNa nahIM kara pAtA para abhyAsa rUpase unakA pAlana karatA hai / samyagadarzanameM atyanta dRDha ho jAtA hai aura aSTamUlaguNa Adi bhI niraticAra pAlane lagatA hai| 1. darzana pratimAkA lakSaNa 1. saMsAra zarIra bhoga se nirviSaNa paMcaguru bhakti pA. sA./2/ dArzanikaH saMsArazarIrabhoganirviSNa' paJcagurucaraNabhaktaH samyagdarzanavizuddhazca bhvti| - darzana pratimAvAlA saMsAra aura zarIra bhogoMse virakta pAMcoM parameSThiyoMke caraNakamaloMkA bhakta rahatA hai aura samyagdarza nase vizuddha rahatA hai| 2. saMvegAdi sahita sASTAMga samyagdRSTi subhASitaratnasandIha/833 zaMkAdidoSanirmukta' saMvegAdiguNAnvitaM / yo dhatte darzanaM so'tra darzanI kathito jinaH // 33 // = jo puruSa zaMkAdi doSoMse nirdoSa saMvegAdi guNoMse saMyukta samyagdarzanako dhAraNa karatA hai, vaha samyagdRSTi ( darzana pratimAvAlA ) kahA gayA hai|833|| 2.darzana pratimAdhArIke guNa va vratAdi 1. nizi bhojanakA tyAgI va. zrA./314 eyArasema paDhama bi jado Nisi bhoyaNaM kunntss| hANaM ThAi tamhA Nisi bhutti parihare NiyamA / 314 // -ki rAtriko bhojana karanevAle manuSyake gyAraha pratimAoMmeM-se pahalI bhI pratimA nahIM ThaharatI hai, isalie niyamase rAtri bhojanakA parihAra karanA caahie| (lA. saM./2/45) / 2. sapta vyasana va paMcudaMbara phalakA tyAgI vasu. zrA./205 paMcuMbharasahiyAI pariharei iya jo satta visnnaaii| sammattavisuddhamaI so daMsaNasAvao bhaNio // 30 // = jo samyagdarzanase vizuddha buddhi jIva ina pAMca udumbara sahita sAtoM vyasanoMkA parityAga karatA hai, vaha prathama pratimAdhArI darzana zrAvaka kahA gayA hai // 20 // (vasu. zrA./56-58) (guNabhadra zrA./112) (go.jI./jI, pra/477/884 meM uddhRta) 3. madya mAMsAdikA tyAgI kA. A./pU./328-326 bahu-tasa-samaNNidaM # majja maMsAdi NididaM davyaM / jo Na ya sevadi Niyada so daMsaNa-sAdhI hodi // 328 // jo diDhacitto kIradi evaM pi bynniyaannprihiinno| vegga-bhAviyamaNo so vi ya IsaNa-guNo hodi // 326 // bahuta sajIvoMse yukta madya, mAMsa Adi nindanIya bastuoMkA jo niyamase sevana nahIM karatA vaha dArzanika zrAvaka hai // 328 // vairAgyase jisakA mana bhIgA huA hai aisA jo zrAvaka apane cittako dRDha karake tathA nidAnako chor3akara ukta vratoMko pAlatA hai vaha dArzanika zrAvaka hai // 32 // (kA. a./ muu./201)| 4. aSTamUla guNadhArI, niSprayojana hisAkA tyAgI ra. ka. zrI./ma./137 samyagdarzanazuddhaH saMsArazarIrabhoganirSiNNaH / paJca gurucaraNazaraNo darzanikastattvapathagRhyaH / - jo saMsAra bhogoMse virakta ho, jisakA samyagdarzana vizuddha arthAta aticAra rahita ho, jisake paMcaparameSThIke caraNoMkI zaraNa ho,tathA jobatoMke mArgameM bhadyatyAgAdi ATha mUlaguNoMkA grahaNa karanevAlA ho, vaha darzana pratimAdhArI darzanika hai / 1371 dra. saM./TI./45/165/3 samyaktvapUrvakatvena madyamAMsamadhuNyAgodumbarapaJcakaparihArarUpASTamUlaguNasahitaH saha saMgrAmAdipravRtto'pi pApaddharyAdibhiniSprayojanajIvaghAtAdeH nivRttaH prathamo dArzanikazrAvako bhaNyate / =samyagdarzana pUrvaka madya, mAMsa, madhu aura pAMca udumbara phaloMke tyAgarUpa ATha mUlaguNoMko pAlatA huA jo jIva muddhAdimeM pravRtta honepara bhI pApako bar3hAnevAle zikAra Adike samAna binA prayojana jIva ghAta nahIM karatA, usako prathama dArzanika zrAvaka kahate haiN| 5. aSTamUlaguNa dhAraNa ca sapta vyasanakA tyAga lA. saM.26 aSTamUlaguNopeto cha tAdivyasanojjhitaH / naro dArzanikaH prokta syAccetsaddarzanAnvitaH // 6 // =jo jIva samyagdarzanako dhAraNa karanevAlA ho aura phira vaha yadi AThauM mUlaguNoMko dhAraNa kara le tathA jUA, corI Adi sAtoM vyasanoMkA tyAga kara de to vaha darzana pratimAko dhAraNa karanevAlA kahalAtA hai // 6 // 6. niraticAra aSTaguNadhArI sA. gha./2/7-8 pAkSikAcArasaMskAra-dRDhIkRtavizuddhadak / bhavAGgabhoganiviNNa', parameSThipade kadhIH // 7 // nirmUlayanmalAnmUlaguNeSvagraguNosukaH / nyAyyAM vRtti tanusthityai, tanvan dArzaniko mataH // 8 // - pAkSika zrAvakake AcaraNoMke saMskArase nizcala aura nirdoSa ho gayA hai samyagdarzana jisakA aisA saMsAra zarIra aura bhogoMse athavA saMsArake kAraNa bhUta bhogoMse virakta paMcaparameSThIke caraNoMkA bhakta mUla guNoMme-se aticAroM ko dUra karanevAlA batika Adi padoMko dhAraNa karane meM utsaka tathA zarIrako sthira rabaneke lie nyAyAnukUla AjIvikAko karanevAlA vyakti darzanapratimAdhArI zrAvaka mAnA gayA hai| 7. sapta vyasana va viSaya tRSNAkA tyAgI kriyA koSa/1042 pahilo par3imA dhara buddhA samyagdarzana zuddhA / tyAge jo sAto vyasanA choDe viSayanikI tRSNA // 1042 // prathama pratimAkA dhArI samyagdarzanase zuddha hotA hai, tathA sAtoM vyasanoM ko aura viSayoMkI tRSNAko chor3atA hai| 8. sthUla paMcANuvratadhArI ra, sA./8 uhayaguNavasaNabhayamalaveraggAicAra bhattivigdha thaa| ede sattattariyA daMsaMNasAvayaguNA bhaNiyA // 8 // -- ATha mUlaguNa aura bAraha uttaraguNoM (bAraha vrata aNumata guNavatta zikSAbata ) kA pratipAlana, sAta vyasana aura paccIsa samyaktvake doSoMkA parityAga, bAraha vairAgya bhAvanAkA citavana, samyagdarzanake pAMca atIcAroMkA parityAga, bhakti bhAvanA isa prakAra darzanako dhAraNa karanevAle samyagdRSTi zrAvakake sattara guNa haiN| jainendra siddhAnta koza bhA0 2-53
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana pratimA 418 darzana vizuddhi rA. vA, hiM./7/201558 prathama pratimA viSai hI sthUla tyAga rUpa pAMca aNuvatakA grahaNa hai.. tahA~ aisA samajhanA jo ..paMca udambara phalame to trasake mAranekA tyAga bhayA / aisA ahisA aNuvata bhayA / corI tathA parastrI tyAgame doU acaurya va brahmacarya aNuvrata bhye| dUta karmAdi ati tRSNAke tyAgate asatyakA tyAga tathA parigrahakI ati cAha miTI (satya va parigraha pariNAma aNuvrata hue)| mAMsa, madya, zahadake tyAgate trasa kU mArakari bhakSaNa karanekA tyAga bhayA ( ahisA aNuvata huA) aise pahilI pratimAmeM pAMca aNuvratakI pravRtti sambhave hai| ara inike aticAra dUra kari sake nAhIM tAtai vrata pratimA nAma na pAvai aticArake tyAgakA abhyAsa yahA~ avazya kre| ('cA. pA./ bhaassaa/23)| 3. avirata samyagdRSTi va darzana pratimAmeM antara pa. pu./118/15-16 iyaM zrIdhara te nityaM dayitA mdirottmaa| imA tAvat piba nyastAM caSake vikacopale // 15 // ityuktvA to mukhe nyasya cakAra sumhaadrH| kathaM vizatu sA tatra cArU saMkrAntacetane // 16 // -he lakSmIdhara / tumhe yaha uttama madirA nirantara priya rahatI thI so khile hue nIla kamalase suzobhita pAnapAtrameM rakhI huI isa madirAko pio // 15 // aisA kahakara unhone baDe Adarake sAtha vaha madirA unake mukha meM rakha dI para vaha sundara madirA nizcetana mukhameM kaise praveza karatI // 16 // pa.pra.TI./2/133 gRhasthAvasthAyAM dAnazIla pUjopavAsAdirUpasamyaktvapUrvako gRhidharmo na kRtaH, dArzanikavatikAdya kAdazavidhazrAvakadharmarUpo vA / gRhasthAvasthAme jisane samyaktva pUrvaka dAna, zIla, pUjA, upavAsAdirUpa gRhasthakA dharma nahIM kiyA, darzana pratimA vrata pratimA Adi gyAraha pratimAke bhedarUpa zrAvaka kA dharma nahI dhAraNa kiyaa| vasu. zrA/56-57 erisaguNa ajuyaM sammataM jo dharei diddhcitto| so havai sammadirAThI saddahamANo payatthe ya // 56 // paMcuMbarasahiyAi satta vi visaNAI jo vivjjei| sammattavisuddhamaI so daMsaNasAvao bhaNio // 57 // - jo jIva dRDhacitta hokara jIvAdika padArthoMkA zraddhAna karatA huA upayukta ina ATha ( nizakitAdi ) guNoMse yukta samyaktvako dhAraNa karatA hai, vaha samyagdRSTi kahalAtA hai // 56 // aura jo samyagdarzanase vizuddha hai buddhi jisakI, aisA jo jIva pAMca udumcara phala sahita sAtoM hI vyasanokA tyAga karatA hai vaha darzana zrAvaka kahA gayA hai // 57 // lA,saM./3/131 darzanapratimA nAsya guNasthAnaM na paJcamam / kevala pAkSika' saH syAdguNasthAnAdasayataH / 13 / jo manuSya madyAdi tathA sapta vyasanoMkA sevana nahIM karatA parantu unake sevana na karanekA niyama bhI nahIM letA, usake na to darzana pratimA hai aura na pA~cavA~ guNasthAna hI hotA hai| usako kevala pAkSika zrAvaka kahate haiM, usake asaMyata nAmA cauthA guNasthAna hotA hai / bhAvArtha-jo samyagdRSTi madya mAsAdike tyAgakA niyama nahIM letA, parantu kula kramase calI AyI paripATIke anusAra unakA sevana bhI nahIM karatA usake cauthA guNasthAna hotA hai| kA-a./bhASA paM.jayacanda/307 paccIsa doSoMse rahita nirmala samyagdarzana kA dhAraka avirata samyagdRSTi hai tathA aSTamUla guNa dhAraka tathA sapta vyasana tyAgI zuddha samyagdRSTi hai| 1. darzana pratimA va vrata pratimAmeM antara rA.vA./hi /9/20/558 pahilo pratimAmeM pA~ca aNubatokI pravRtti sambhavai hai ara inake aticAra dUra kara sake nAhI tAtai vrata pratimA nAma na pAvai / cA.pA./paM. jayacanda/23/63 darzana pratimAkA dhAraka bhI aNuvatI hI hai .."yAkai aNuvata aticAra sahita hoya hai tAteM vratI nAma na kahyA dUjI pratimAmeM aNuvrata aticAra rahita pAlai tAteM vrata nAma kahyA ihA~ samyaktvakai atocAra TAle hai samyaktva hI pradhAna hai tAtai darzana pratimA nAma hai (kriyA koSa/1042-1043) / 5. darzana pratimAke aticAra cA.pA./TI./21/43/10 (noTa-mUlake lie de0 sAMketika sthAna ) / samasta kandamUlakA tyAga karatA hai, tathA puSpa jAtikA tyAga karatA hai|(de0 bhakSyAbhakSya/4/34 namaka taila Adi amaryAdita vastuoMkA tyAga karatA hai (de0-bhakSyAbhakSya/2) tathA mAMsAdise sparzita vastukA tyAga (de0-bhakSyAbhakSya/2) evaM dvidalakA dUdhake saMga tyAga karatA hai (bhakSyAbhakSya/3) tathA rAtriko tAmbUla, auSadhAdi aura jalakA tyAga karatA hai / virAtri bhojana) / antarAya Tolakara bhojana karatA hai| (de0 antarAya/2) uparokta tyAgameM yadi koI doSa lage to vaha darzana pratimAkA aticAra kahalAtA hai| vizeSa de0 bhakSyAbhakSya / sapta vyasanake aticAra-de0 vaha vaha nAma / * darzana pratimAmeM prAsuka padArthoMke grahaNakA nirdeza -de0 scitt| darzanamoha-de0 mohanIya / darzanavAda-de0 zraddhAnavAda / darzana vinaya-de0 viny/1| darzanavizuddhi-tIrthakaratvakI kAraNabhUta SoDaza bhAvanAoM meM sarva __ prathama va sarva pradhAna bhAvanA darzanavizuddhi hai| isake binA zeSa 15 bhAvanAe~ nirarthaka hai / kyoki darzanavizuddhi hI AtmasvarUpa saMvedanake prati eka mAtra kAraNa hai| samyagdarzanakA atyanta nirmala va dRDha ho jAnA hI darzanavizuddhi hai| 1. darzanavizuddhi bhAvanAkA lakSaNa 1. tattvAtheke zraddhAna dvArA zuddha samyagdarzana pra.sA./tA.vR /82/104/18 nijazuddhAtmarucirUpanizcayasamyaktvasAdhakena mUDhatyAdipaJcavizatimalarahitena tattvArthazraddhAnalakSaNena darzanena zuddhA darzanazuddhA puruSA. nija zuddhAtmakI ruci rUpa samyaktvakA jo sAdhaka hai aisA tIna mUDhatAoM aura 25 malase rahita tattvArtha ke zraddhAna rUpa lakSaNavAle darzanase jo zuddha haiM ve puruSa darzanazuddha kahe jAte haiN| 2. sASTAMga samyagdarzana rA.vA./6/24/1/1/26 jinopadiSTe nigranthe mokSavama'ni ruciH niHzaDakitatvAdyaSTAGgAdarzanavizuddhiH // 11 =jinopadiSTa nirgrantha mokSamArga meM ruci tathA nizaMkitAdi ATha aMga sahita honA so darzanavizuddhi hai (s.si./6/24/338/2)| bha, A./vi./167/380/10 nizaMkitatvAdiguNapariNatirdazana vizuddhiH tasyAM satyAM zaDkAkAGkSA vicikitsAdInAM azubhapariNAmAna parigrahANA tyAgo bhavati |-nishkit varga raha guNokI AtmAmeM pariNati honA yaha darzanazuddhi hai| yaha zuddhi honese kAMkSA, vicikitsA vagairaha azubha pariNAmarUpI parigrahoMkA tyAga hotA hai| 3. nidoSa samyagdarzana dha,8/3.41/76/1 desaNaM sammaddasaNaM, tassa visujjhadA daMsaNavisujjhadA, toe daMsaNavisujhadAe jIvA titthayaraNAmagodaM kammaM baMdhaM ti / timUDhAboDha-aTTha-malavadirittasammasaNabhAvo daMsaNavisujjhadA NAma / = 'darzana' kA artha samyagdarzana hai| usakI vizuddhatAkA nAma darzanavizuddhatA hai / * usa darzanavizuddhise jIva tIrthaMkara nAmakarmakA jainendra siddhAnta koza
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavizuddhi darzanAvaraNa bandha karate haiN| tIna mUDhatAoMse rahita aura ATha maloMse vyatirikta eNa hodi, kiMtu pugvillaguNehi sarUvaM laddhaNaM disammaIsaNassa jo samyagdarzanabhAva hai use darzanavizuddhatA kahate hai (cA.sA./51/6) / sAhUNaM pAsuapariccAge sAhUNa samAhisaMdhAraNe sAhUNaM vejjAvaccajoge 4. abhakSya bhakSaNake tyAga sahita sASTAMga samyagdarzana arahaMtabhattIe bahusU bhattIe pavayaNabhattIe pavayaNavacchaladAe pavayaNe paTTAvaNe abhikravaNaM NANovajogajuttattaNe payaTThAvaNaM visujjhadA NAma / bhA. pA./TI./77/221/2 etaiH (nizakitatvAdi) aSTabhirguNairyuktatvaM tIe daMsaNavisujjhadAe ekAe vi titthayarakammaM bNdhNti| carmajalatai laghRtabhUtanAzanAprayogatvaM mUlakagarja rasUraNakandagRJjanapalA dha.8/3,41/86/5 arahaMtavuttANuThThANANuvattaNaM tadaNuhANapAso vA NDavizadaugdhikakaliDgapaJcapuSpasadhAnakakausumbha patrapatrazAkamAsAdi arahaMtabhattI Na ma / Na ca esA dasaNavisujjhadAdIhi viNA saMbhavai, bhakSakabhAjanabhojanAdipariharaNaM ca drshnvishuddhiH| -samyagdarzanake virohaado| - prazna kevala usa eka darzanavizuddhatAse hI tIrthakara ATha guNose yukta honaa| carma kI vastume rakhe jala, tela, ghI Adi nAmakarmakA bandha kaise sambhava hai, kyoMki, aisA mAnanese saba samyakhAnekI vastuokA prayoga na krnaa| kanda, mUlI, gAjara Adi gdRSTiyoMke tIrthakara nAmakarmake bandhakA prasaMga AvegA / uttara-isa jamIkanda, AllU, baDaphalAdi tarabUja, paMca puSpa, AcAra, kausuMbha patra zaMkAke uttarame kahate hai ki zuddha nayake abhiprAyase tIna mUDhatAoM aura patteke zAka tathA mAMsAdike khAnevAloke bartanomeM rakhe hue aura ATha malose rahita honepara hI darzanavizuddhatA nahI hotI, bhojanako tyAganA yaha darzanavizuddhi hai| kintu pUrvokta guNose (tIna mUDhatAo va ATha maloM rahita) apane 5 samyagdarzanakI aura avicala jhukAva nija svarUpako prAptakara sthita , samyagdarzanake, sAdhuoko prAmuka dha.8/3,41/80/2 Na timUDhA voDhattaTThamalavadiregehi ceva dasaNavisujjhadA parityAga, sAdhuokI samAdhisaMdhAraNA, sAdhuoMko vaiyAvRttikA suddhaNayAhipNaeNa hodi, kiMtu pugvillaguNehi sarUva' laddha Na dvida- sayoga, arahanta bhakti, bahuzruta bhakti, pravacana bhakti, pravacana vatsasammadaMsaNassa sAhUNaM pAsu apariccAge...pasaTThAvaNaM visujjhadA latA, pravacana prabhAvanA, aura abhIkSNajJAnopayoga yuktatAmeM pravartanekA NAma / - zuddha nayake abhiprAyase tIna mUDhatAoM aura ATha maloMse nAma vizuddhatA hai| usa eka hI darzanavizuddhatAse hI tIrthaMkara karmarahita honepara hI darzanavizuddhatA nahIM hotI, kintu pUrvokta guNoMme ko bA~dhate hai| (cA sA./52/4 ) arahantake dvArA upadiSTa anuSThAnake apane nija svarUpako prAptakara sthita sampagdarzanakI sAdhuoMkI anukUla pravRtti karane yA ukta anuSThAnake sparzako ahaMta bhakti kahate prAsuka parityAga Adi...kI yuktatAmeM pravartanekA nAma vizuddhatA hai| hai| aura yaha darzanabizuddhatAdikoke binA sambhava nahIM hai| darzanavizuddhi vrata-aupazAmikAdi (upazama, kSayopazama va 2. samyagdarzanakI apekSA darzanavizuddhi nirdezakA kAraNa kSAyika ) tIno samyaktvoke ATha aMgoMkI apekSA 24 aga hote haiN| cA,sA /12/1 vizuddhi vinA darzanamAtrAdeva tIrthaMkaranagamakarmabadho na eka upavAsa eka pAraNA kramase 24 upavAsa pUre kre| jApa--namokAra bhavati. trimUDhApoDhASTamadAdirahitatvAta upalabdha nijasvarUpasya samya- mantrakA trikAla jApa, (ha. pu./34/88)| (vrata vidhAna saMgraha/107) gdarzanasya.. zeSabhAvanAnAM tatraivAntarbhAvAditi darzanavizuddhatA (sudRSTitaraMgiNI/) vyaakhyaataa| - prazna-(samyagdarzanakI apekSA darzanavizuddhi nirdeza darzanazuddhi-A0 candraprabha sUri ( I0 1102) dvArA racita kyo kiyA') uttara-kyoMki, samyagdarzanakI vizuddhike binA samyavasva viSayaka nyAyapUrNa grantha nyAyAvatAra/04/satIza candra kevala samyagdarzana hone mAtrase tIrthaMkara nAmakarma kA bandha nahIM hotaa| vaha vizuddha samyagdarzanameM (cAhe tonameMse koI sA bhI ho) tIna darzanasAra-A0 devasena ( I0 633) dvArA racita prAkRta gAthA mUDhatA aura ATha madose rahita honeke kAraNa apane AtmAkA nija baddha grantha hai| isame mithyA mato va jainAbhAsokA saMkSipta varNana svarUpa pratyakSa honA cAhie "bAkIkI pandraha bhAvanAe~ bhI usI kiyA gayA hai / gAthA pramANa 51 hai / (tI./2/366), (jai/1/420)| eka darzanavizuddhi meM hI zAmila ho jAtI hai, isalie darzana- darzanAcAra-de0 AcAra / vizuddhatAkA vyAkhyAna kiyaa| darzanArAdhanA-de0 ArAdhanA / 1.solaha mAvanAoM meM darzanavizuddhikI pradhAnatA darzanAvaraNa-1. darzanAvaraNa sAmAnyakA lakSaNa bha.A./mU./740 suddha sammatte avirado vi ajjedi titthayaraNAma / sa. si./8/3/378/10 darzanAvaraNasya kA prkRtiH| arthAnAlokanam / jAdo du seNigo Agamesi aruho avirado vi 740|-shkaa, kAMkSA sa.si./8/4/380/3 AvRNotyAtriyate'neneti vA jJAnAvaraNam / = vagairaha aticAroMse rahita avirata samyagdRSTikI bhI tIrthaMkara nAma- darzanAvaraNa karma kI kyA prakRti hai / arthakA Alokana nahI honaa| karmakA baMdha hotA hai| kevala samyagdarzanako saMhAyatAse hI zreNika jo AvRta karatA hai yA jisake dvArA AvRta kiyA jAtA hai vaha rAjA bhaviSyatkAlameM arahaMta huaa| AvaraNa kahalAtA hai| (rA. vA./8/3/2/567 ) / i.sa/TI./28/156/4 SoDazabhAvanAsu madhye paramAgamabhASayA paJcavizati- gha. 1/1,1,131/381/8 antaraGgArthaviSayopayogapratibandhaka darzanA malarahitA tathAdhyAtmabhASayA nijazuddhAtmopAdeyarucirUpA samyaktva- varaNIyam / = antaraMga padArthako viSaya karanevAle upayogakA pratibhAvana va mukhyeti vijnyeyH| - ina solaha bhAvanAoMmeM, paramAgama bandhaka darzanAvaraNa karma hai| bhASAse...25 doSoMse rahita tathA adhyArama bhASAse nijazuddha AtmAmeM dha. 6/1,6-1,7/10/3 evaM dasaNamAvAredi ti dasaNAvaraNIyaM / jo upAdeya rUpa ruci aisI samyaktvakI bhAvanA hI mukhya hai, aisA poggalakaravaMdho...jIvasamavedo desaNaguNapaDibaMdhao so dasaNAvaraNIyajAnanA caahie| midi ghetabbo / jo darzanaguNako AvaraNa karatA hai, vaha darzanA4. eka darzanavizuddhise hI tIrthakara prakRtikA bandha kaise / varaNIya karma hai| arthAta jo pudgala skatva...jIvake sAtha samavAya saMbandhako prApta hai aura darzanaguNakA pratibandha karanevAlA hai, vaha sammava hai darzanAvaraNIya karma hai| gha. 8/3,41/80/1 kadhaM tAe ekAe ceva titthayaraNAmakammassa baMdho, go. ka./jo, pra./20/13/12 darzanamAvRNotIti darzanAvaraNIyaM tasya kA sabasammAiTThINaM titthayaraNAmakammabadhapasaMgAdo tti / buccade- prkRti.| drshnprcchaadntaa| kivat / rAjadvArapratiniyuktapratIhAratimUDhAvoDhattamalavadiregehi cetra daMsaNavimujjhadA sugaNayAhippA- bat |-drshnko Avarai so darzanAvaraNIya hai| yAkI yaha prakRti hai jainendra siddhAnta koza
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanAvaraNa dazaminimAnIvrata jese rAjadvAraviSai tiSThatA rAjapAla rAjAko dekhane de nAhI taise darzanAvaraNa darzanako AcchAdai hai| (dra.saM./TI./33/11/1) 2. darzanAvaraNake 1 bheda pa. ravaM. 6/1,6-1/sU. 16/31 NihANiddA payalApayalA thINagiddhI NiddA payalA ya, cakkhudaMsaNAvaraNIyaM acavakhudaMsaNAvaraNIyaM ohidasaNAvaraNIyaM kevaladaM saNAvaraNIyaM cedi // 16= nidrAnidrA, pracalApracalA, styAnagRddhi, nidrA aura pracalA; tathA cakSudarzanAvaraNIya, acakSudarzanAvaraNIya , avadhidarzanAvaraNIya, aura kevaladarzanAvaraNIya ye nau darzanAvaraNIya karmakI uttara prakRtiyA~ hai / 16 / (pa. kha 13/555/ sU. 84/353) (ta. sU./8/7) (mU.'A./1225) (paM.sa./prA/4/45/ 8) (maM.ba./pra. 1/5/28/1) (ta. sA /3/25-26.321) (go. ka./ jI, pr./33/27/8)| 8. cakSurAdi darzanAvaraNa va nidrAdi darzanAvaraNameM antara sa. si./8/9/383/4 cakSuracakSuravadhikevalAnAmiti darzanAvaraNApekSayA bhedanirdeza cakSurdarzanAvaraNa. nidrAdibhirdarzanAvaraNaM sAmAnAdhikaraNyenAbhisaMbadhyate nidrAdarzanAvaraNaM nidraanidraadrshnaavrnnmityaadi|ckssu, acakSu, avadhi aura kevalakA darzanAvaraNakI apekSA bhedanirdeza kiyA hai| yathA cakSudarzanAvaraNa ityAdi / "yahA~ nidrAdi padoMke sAtha darzanAvaraNa padakA samAnAdhikaraNa rUpase sambandha hotA hai / yathA nidrAdarzanAvaraNa, nidrAnidrAdarzanAvaraNa ityAdi / 3. darzanAvaraNake asaMkhyAta bheda dha. 12/4 2,14,4/476/3 NANAvaraNIyassa daMsaNAvaraNIyassa ca kammarasa payaDIo sahAvA sttauo.'asNkhejjlogmettaa| kudo ettiyAo hoti tti nnvvde| AvaraNijjaNANa-dasaNANamasakhejjalogamettabhedu valaMbhAdo / cUki AvaraNake yogya jJAna va darzanake asaMkhyAta lokamAtra bheda pAye jAte haiM / ataeva unake Avaraka ukta karmoM kI prakRtiyA~ bhI utanI hI honI caahie| 4. cakSu acakSu darzanAvaraNake asaMkhyAta bheda haiM dha. 12/4,2,15.4/501/13 cakrabu-acakravudaMsaNAvaraNIyapayaDIo ca pudhapudha asaMgvejjalogamettAo hodUNa / - caznu va acakSu darzanAvaraNIyakI prakRtiyaoN pRthak pRthak asaMkhyAta loka mAtra haiN| 9. nidAnidrA AdimeM dvisvakI kyA AvazyakatA rA. vA./8/7/7/572/22 vIpsAbhAvAta asati dvitve nidrAnidrA pracalApracaleti nirdezo nopapadyata iti, tanna; ki kAraNam / kAlAdibhedAva bhedopapatteH vIpsA yujyate / .. athavA muhurmuhurvRttirAbhIkSNyaM tasya vivakSAyAM dvitvaM bhavati yathA gehamanupravezamanupravezamAsta iti |prshn-viipsaarthk dvitvakA abhAva honese nidrAnidrAdi nirdeza nahIM banatA hai / uttara-aisA nahIM hai; kyoki kAlabhedase dvitva hokara vIpsArthaka dvitva bana jaayegaa| athavA abhIkSNa-satatapravRtti-mArabAra pravRtti artha meM dvitva hokara nidrA-nidrA prayoga bana jAtA hai jaise ki gharameM ghusa-ghusakara baiThA hai arthAta bAra-bAra ghara meM ghusa jAtA hai yhaaN| * anya sambandhita viSaya * darzanAvaraNakA udAharaNa-de0 prakRti baMdha/3 / * darzanAvaraNa kRtiyoMkA ghAtiyA, sarva dhAtiyA va deza ghaatiyaapnaa| - de0 anubhAga 4 / * darzanAvaraNake baMdha yogya pariNAma-de0 jJAnAvaraNa/5 / * nidrAdi prakRtiyoM sambandhI-de0 nidraa| * nidrA Adi prakRtiyoMko darzanAvaraNa kyoM kahate hai| -de0 drshn/4/6|| * darzanAvaraNakI bandha, udaya vasatla prarUpaNA-de0 vaha vaha nAma / 5. avadhi dazanAvaraNake asaMkhyAta bheda dha. 12/4,2,15,4/501/11 ohidaM saNAvaraNIyapayaDIo ca pudha udha asaMkhejjalogamettA hodUNa / - abadhidarzanAvaraNakI prakRtiyA~ pRthakpRthaka asaMkhyAta lokamAtra haiN| 6.kevala darzanAvaraNakI kevala eka prakRti hai dha. 12/4,2,15,4/502/8 kevaladasaNassa ekkA payaDI asthi 1- kevaladarzanAvaraNIyakI eka prakRti hai| 7. cakSurAdi darzanAvaraNake lakSaNa rA, bA./8/8/12-16/573 cakSurakSudarzanAvaraNodayAta cakSurAdondriyAlocana vikala' / 125 'paJcendriyatve'pyupahatendriyAlocanasAmarthyazca bhvti| avadhidarzanAvaraNodayAdavadhidarzanavipramuktaH // 13. kevaladarzanAvaraNodayAdAvirbhUtakevaladarzana. 14 / nidrA-nidrAnidrodayAttemomahAtamo'vasthA / 15 / pracalA-pracalodayAccalanAticalanabhAvaH / 16 / -cakSudarzanAvaraNa aura acakSudarzanAvaraNake udayase AtmAke cakSurAdi indriyajanya Alocana nahIM ho pAtA / ina indriyoMse honevAle jJAnake pahile jo sAmAnyAlocana hotA hai usapara ina darzanAvaraNoMkA asara hotA hai / avadhidarzanAvaraNake udayase avadhidarzana aura kevaladarzanAvaraNake udayase kevaladarzana nahIM ho paataa| nidrAke udayase tamaavasthA aura nidrA-nidrAke udayase mahAtama avasthA hotI hai| pracalAke udayase baiThe-baiThe hI ghUmane lagatA hai, netra aura zarIra calane lagate haiM, dekhate hue bhI dekha nahIM paataa| pracalA pracalA ke udayase atyanta U~ghatA hai, dala-AdhA karanA / de0 gnnit/2/1|| davapradA karma-de0 saavdy/5|| dazakaraNa-de0 krnn/2| dazaparvA-eka oSadhi vidyA-de0 vidyaa| dazapura-vartamAna mandaura ( ma. pu /pra. 46 paM. pannAlAla ) dazapUvitva Rddhi-de0 Rddhi 2 / dazapUrvI-de0 shrutkeblo| dazabhakti-1. de0 bhkti| 2. dazabhaktikI prayogavidhi / -de0 kRtikrm/4| dazamabhakta-caulA-de0 prossdhopvaas/1| dazamalava-Decimal (ja. pra./pra. 107 ) / dazamAna-1 Decimal Place Value Notation (dh.|| pra 27); 2. Scaleoften (dha. pra. 27) / dazaminimAnIvrata-bhAdoM sudI dazamIko vrata dhAraNa karake aura phira Adara sahita dUsareke ghara AhAra kreN| (yaha vrata zvetAmbara va jainendra siddhAnta koza
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazaratha dAna sAdhAraNa vyaktiyoko diyA jAtA hai jaise samadatti, karuNAdatti, auSadhAlaya, skUla, sadAbata, pyAU Adi khulavAnA ityAdi / nirapekSa buddhise samyaktva pUrvaka sadbhapAtrako diyA gayA alaukika dAna dAtArako paramparA mokSa pradAna karatA hai| pAtra, kupAtra va apAtrako diye gaye dAna meM bhAvokI vicitratAke kAraNa phala meM bar3I vicitratA par3atI hai| **GMSunn dAna sAmAnya nirdeza dAna sAmAnyakA lakSaNa / dAnake bhed| auSadhAlaya sadAvratAdi khulavAnekA vidhAna / dayA datti Adike lakSaNa / sAttvika rAjasAdi dAnoMke lkssnn| sAttvikAdi dAnoMmeM paraspara trtmtaa| tiyacoMke lie bhI dAna denA sambhava hai| dAna kathaMcit kSAyopazamika bhAva hai| -de0kSAyopazamika / dAna bhI kathaMcita sAvadha yoga hai| -de0 sAbadya/7 / * | vidhi dAna kriyaa| -de0 sNskaar/2|| sthAnakavAlI AmnAyameM pracalita hai) (vratavidhAna saMgraha/126) (navalasAhakRta barddhamAna purANa ) / dazaratha-1. paMcastUpa saMghako gurvAvalIke anusAra (de0 itihAsa) Apa dhavalAkAra vIrasena svAmoke ziSya the| samaya-I0820.870 (ma. pu./pra.31 paM0 pannAlAla)-de0 itihaas/7/7| 2. ma. pu./61) 2-6 pUrvadhAtakIkhaNDa dvIpake pUrva videha kSetrameM vatsa nAmaka dezameM susImA nagarakA rAjA thaa| mahAratha nAmaka putrako rAjya dekara dIkSA dhAraNa kii| taba gyAraha aMgoMkA adhyayana kara solaha kAraNabhAvanAoM kA cintavana kara tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyaa| antameM samAdhimaraNa pUrvaka sarvArtha siddhimeM ahamindra huaa| yaha dharmanAtha bhagavAnakA pUrvakA tIsarA bhava hai| (de0 dharmanAtha) 3. pa. pu./sarga/zloka raghuvaMzI rAjA anaraNyake putra the (22/162) / nArada dvArA yaha jAna ki 'rAvaNa inako mAraneko udyata hai (23/26 ) dezase bAhara bhramaNa varane lage / vaha kekayIko svayavarameM jItA (24/104) / tathA anya rAjAoMkA virodha karanepara kekayIkI sahAyatAse vijaya prApta kI, tathA prasanna hokara kekayoko varadAna diyA (24/120) / rAma, lakSmaNa, bharata va zatrughna yaha inake cAra putra the (25/22-36) / antame kekayoke varake phala meM rAmako banavAsa mAMganepara dIkSA dhAraNa kara lii| ( 25/80) / dazalakSaNavrata-isa vratakI vidhi tIna prakArase varNana kI gayI hai-uttama, madhyama ba jaghanya / uttama-10 varSa taka prativarSa tIna bAra mAgha, caitra va bhAdrapadakI zu05 se zu014 takake daza dina daza lakSaNa dharmake dina kahalAte haiN| ina daza dinoM meM upavAsa krnaa| madhyama-varSa meM tIna bAra daza varSa taka 5, 8, 11, 14 ina tithiyoM ko upavAsa aura zeSa 6 dina ekAzana / jaghanya-varSa meM tIna bAra daza varSa taka dazoM dina ekAzana krnaa| jApya-oM hrIM arhanmukhakamalasamudbhUtottamakSamAdidazalakSaNe kadharmAya namaH'kA trikAla jApya / vazavakAlika dvAdazAMga jJAnake caudaha pUrvo meM se sAtavAM aMga baahy| -de0 zrutajJAna/IIII vazANaM-1. mAlavAkA pUrva bhaag| isa dezameM vetravatI ( betavA / nadI bahatI hai| kucha sthAnoMmeM dazArNa (dhasAna) nadI bhI bahatI hai aura antameM calakara vetravatI meM jA milatI hai| vidizA ( bhelasA) isakI rAjadhAnI hai| 2. bharatakSetra Arya khaNDakA eka deza -de0 manuSya/4 vazANaka-bharata kSetra vindhyAcalakA eka desh| -de0 manuSya/4 / dazokta-bharata kSetra uttara Arya khaNDakA eka deza / -de0 manuSya/4 / dahI zuddhi- de0 bhakSyAbhakSya/3 dAMDoka-bharata kSetra dakSiNa Arya khaNDakA eka deza / -de0 mnussy/4| dAMta-1. dAMnakA lakSaNa de0 sAdhu/1 uttama cAritravAle muniyoMke ye nAma haiM-zramaNa, saMyata, RSi, muni, sAdhu, vItarAga, anagAra, bhadaMta, dAMta aura yati / ... paMcendriyoMke rokane meM lIna vaha dAMta kahA jAtA hai / * audArika zarIra se dAMtoMkA pramANa-de0 audArika |17| vAtA-AhAra dAnake yogya dAtAra - de0 AhAra/11/5 / vAta-vastikAkA eka doSa - de0 bastikA / dAna-zuddha dharmakA avakAza na honese gRhastha dharma meM dAnakI pradhAnatA hai / vaha dAna do bhAgoM meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai-alaukika va laukika / alaukika dAna sAdhuoMko diyA jAtA hai jo cAra prakArakA hai--AhAra, auSadha, jJAna va abhaya tathA laukika dAna kSAyika dAna nirdeza kSAyika dAnakA lkssnn| kSAyika dAna sambandhI zaMkA samAdhAna / siddhoMmeM kSAyika dAna kyA hai| GMSAnd Me gRhasthoMke lie dAna dharmakI pradhAnatA sat pAtrako dAna denA hI gRhasthakA paramadharma hai| dAna dekara khAnA hI yogya hai| dAna diye binA khAnA yogya nhiiN| dAna denese hI jIvana va dhana saphala hai| dAnako parama dharma kahanekA kaarnn| dAna diye binAdhanako khAnA mahApApa hai| -de. puujaa/2/1| dAnakA mahattva va phala pAtradAna sAmAnyakA mahattva / AhAra dAnakA mhtv| auSadha va zAna dAnakA mhttv| abhayadAnakA mhttv| satpAtrako dAna denA samyagdRSTiko mokSakA kAraNa hai| satpAtra dAna mithyAdRSTiko subhoga bhUmikA kAraNa hai| kupAtra dAna kubhoga bhUmikA kAraNa hai| apAtra dAnakA phala atyanta aniSTa hai| | vidhi, dravya, dAtA va pAtrake kAraNa dAnake phalameM vizeSatA A jAtI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna 422 1. dAna sAmAnya nirdeza mandirameM ghaMTI, camara Adike dAnakA mahattva va phala / -de0 puujaa/4/2| dAnake prakRSTa phalakA kaarnn| vidhi, dravya, dAta, pAtrAdi nirdeza bhakti pUrvaka hI pAtrako dAna denA cAhie / -de0 AhAra/II/1 | dAnakI vidhi arthAt navadhA bhkti| -de0 bhkti/6| dAna yogya drvy| sAdhuko dAna dene yogya daataar| -de0 aahaar/II/5| dAna yogya pAtra kupAtra Adi nirdesh| -de0 pAtra / dAnake lie pAtrakI parIkSAkA vidhi niSedha / -de0 viny/5| dAna prati upakArakI bhAvanAse nirapekSa denA caahie| gAya AdikA dAna yogya nhii| mithyAdRSTiko dAna denekA niSedha / kupAtra va apAtra ko karuNA buddhise dAna diyA jAtA hai| dukhita bhukhitako bhI karuNA vuddhise dAna diyA jAtA hai| grahaNa va saMkrAnti Adike kAraNa dAna denA yogya nhii| AhAra, auSadhake tathA jJAnake sAdhana zAstrAdika upakaraNa aura sthAnake (vastikAke ) dAnase cAra prakArakA vaiyAvRtya kahate hai / 117 // (ja.pa./2/148) (vasu zrA./233) (paM.vi./2/50) sa.si /6/24/338/11 tyAgo dAnam / tastrividham-AhAradAnama bhayadAnaM jJAnadAnaM ceti| tyAga dAna hai| vaha tIna prakArakA hai-AhAradAna, abhayadAna aura jJAnadAna / ma.pu./38/35... caturdhA varNitA dattiH dayApAtrasamAnvaye / 35 // dayA dapti, pAtradatti, samadatti aura anvaya datti ye cAra prakArakI datti kaho gayI hai| (cA.sA./43/6) sA.dha./2/47 meM uddhRta-tIna prakArakA dAna kahA gayA hai--sAttvika, rAjasa aura tAmasa dAna / 3. auSadhAlaya sadAvata Adi khulavAnekA vidhAna sA.dha./2/40 satramapyanukampyAnAM, sRjedanujighRkSayA / cikitsAzAlabadduSyennejjAyai vaattikaadypi|40 - pAkSika zrAvaka, auSadhAlayakI taraha dukhI prANiyoke upakArakI cAhase anna aura jala vitaraNake sthAnako bhI banavAye aura jinapUjAke lie puSpavATikAe~ bAvaDI va sarovara Adi banavAnemeM bhI harja nahIM hai| 1. dayA datti Adike lakSaNa ma.pu /38/36-41 sAnukampamanugrAhye praannivRnde'bhyprdaa| trizuddhayanugatA seyaM dayAdattirmatA budhaiH / 36 / mahAtapodhanAcAryApratigrahapura saram / pradAnamazanAdInAM pAtradAnaM tadiSyate // 37 samAnAyAtmanAtyasmai kriyaamntrvtaadibhiH| nistArakottamAyeha bhUhemAdyatisarjanam / 38 // samAnadattireSA syAt pAtre mdhymtaayite| samAnapratipattyaiva pravRttA zraddhayAnvitA // 36 // AtmAnvayapratiSThAtha sUnave yadazeSataH / sma samayavittAbhyAM svavargasyAtisarjanam / 40 / saiSA skldttiH...||41|| saanugraha karane yogya prANiyoMke samUha para dayApUrvaka mana, vacana, kAyakI zuddhike sAtha unake bhaya dUra karaneko paNDita loga dayAdatti mAnate haiM / 36 / mahA tapasvI muniyoM ke lie satkAra pUrvaka par3agAha kara jo AhAra Adi diyA jAtA hai use pAtra datti kahate hai / 37 / kriyA, mantra aura vrata Adise jo apane samAna hai tathA jo saMsAra samudrase pAra kara dene vAlA koI anya uttama gRhastha hai usake lie ( kanyA, hasti, ghoDA, ratha, ratna (cA. sA.) pRthivI suvarNa Adi denA athavA madhyama pAtrake lie samAna buddhise zraddhAke sAtha jo dAna diyA jAtA hai vaha samAna datti kahalAtA hai 138-34: apane vaMzakI pratiSThAke lie putrako samasta kula paddhati tathA dhanake sAtha apanA kuTumba samarpaNa karaneko sakala datti (vA anvayadatti) kahate haiM / 40 / (cA.sA./43/6); (sA.pa./7/27-28) vasu.zrA./234-238 asaNaM pANaM khAiyaM sAiyamidi cauviho vraahaaro| punbutta-Nava-vihANehi tivihapattassa dAyavyo / 234) aibuDDha-bAlamUyaMdha-bahira-desatarIya-roDANaM / jaha jogaM dAyavya karuNAdANaM tti bhaNiUNa / 23 // uvavAsa-vAhi-parisama-kilesa-paripIDayaM muNeUNa / patthaM sarIrajoggaM bhesajadANaM pi dAyavyaM / 236 / Agama-sasthAI lihAviUNa dijjaMti ja jahAjoggaM / taM jANa satthadANaM jiNavayaNajmAvaNaM ca tahA / 2375 jaM kIrai parirakkhA NiccaM maraNa-bhayabhIrujIvANaM / taM jANa abhayadANaM sihAmaNi savvadANANaM // 238 / -azana, pAna, khAdya aura svAdya ye cAra prakArakA zreSTha AhAra pUrvokta navadhA bhaktise tIna prakArake pAtrako denA cAhie / 234 / ati, bAlaka, mUka (gUgA), andha, badhira (bahirA ), dezAntarIya ( paradezI) aura rogo daridrI jIvoko 'karuNAdAna de rahA hU~' aisA kahakara arthAta samajhakara yathAyogya AhAra Adi denA cAhie / 23 // upavAsa, vyAdhi, parizrama aura klezase paripIr3ita 6 / dAnArtha dhana saMgrahakA vidhi niSedha | dAnake lie dhanakI icchA azAna hai| | dAna denekI bajAya dhanakA grahaNa hI na kre| | dAnArtha dhana saMgrahako kathaMcit iSTatA / AyakA vrgiikrnn| 1. dAna sAmAnya nirdeza 1. dAna sAmAnyakA lakSaNa ta.sa./7/38 anugrahArtha svasyAtisargo dAnam ||38svpropkaaro'nugrh' (sa.si /9/38) / -svayaM apanA aura dUsareke upakArake lie apanI vastukA tyAga karanA dAna hai| sa.si./6/12/330/14 parAnugrahabuddhyA svasyAtisajanaM dAnam / dusare kA upakAra ho isa buddhise apanI vastukA arpaNa karanA dAna hai / (rA. vA-/6/12/4/522) dha.13/5,5.130/386/12 ratnatrayavadbhya' svavittaparityAgo dAnaM ratna trayasAdhanAditsA vaa| -ratnatrayase yukta jIvoke lie apane vittakA tyAga karane yA ratnatrayake yogya sAdhanoM ke pradAna karanekI icchAkA nAma dAna hai| 2. dAnake bheda ra.ka zrA/mu./117 AhArauSadhayorapyupakaraNAvAsayozca dAnena vaiyAvRtyaM va bate caturAtmatvena caturasrA. 117 - cAra jJAnake dhAraka gaNadhara jainendra siddhAnta koza
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna 423 3. gRhasthoke lie dAna-dharmakI pradhAnatA jIvako jAnakara arthAt dekhakara zarIrake yogya pathyarUpa auSadhadAna bhI denA cAhie / 236 / jo Agama-zAstra likhAkara yathAyogya pAtroMko diye jAte hai, use zAstradAna jAnanA cAhie tathA jinavacanoMkA adhyApana karAnA paDhAnA bhI zAstradAna hai / 237) maraNase bhayabhIta jIvoMkA jo nitya parirakSaNa kiyA jAtA hai, vaha saba dAnoMkA zikhAmaNirUpa abhayadAna jAnanA cAhie / 238 / cA.sA./43/6 dayAdattiranukampayA'nugrAhyebhyaH prANibhyakhizuddhi bhirabhayadAnaM / jisa para anugraha karanA Avazyaka hai aise durakhI prANiyoMko dayApUrvaka mana, vacana, kAyakI zuddhatAse abhayadAna denA dayAdatti hai| pa.pra./2/127/243/10 nizcayena vItarAganirvikalpasvasaMvedanapariNAmarUpamabhayapradAnaM svakIyajIvasya vyavahAreNa prANarakSArUpamabhayapradAna prjiivaanaaN| -nizcayanayakara vItarAga nirvikalpa svasavedana pariNAma rUpa jo nija bhAvoMkA abhayadAna nija jIvakI rakSA aura vyavahAra nayakara paraprANiyoke prANoko rakSArUpa abhayadAna yaha svadayA paradayAsvarUpa abhayadAna hai / 5. sAttvika rAjasAdi dAnoke lakSaNa sA.dha./1/47 meM udghRta-AtitheyaM hitaM yatra yatra pAtraparIkSaNaM / guNAH zraddhAdayo yatra taddAnaM sAttvika viduH| yadAtmavarNanaprAya kSaNikAhArya vibhrmN| parapratyayasaMbhUtaM dAnaM tadrAjasaM mataM / pAtrApAtrasamAvekSamasatkAramasaMstutaM / dAsabhRtyakRtodyogaM dAnaM tAmasamUcire / jisa dAnameM atithikA kalyANa ho, jisameM pAtrakI parIkSA vA nirIkSaNa svayaM kiyA gayA ho aura jisameM zraddhAdi samasta guNa hoM use sAttvika dAna kahate hai| jo dAna kebala apane yazake lie kiyA gayA ho, jo thor3e samayake lie hI sundara aura cakita karane vAlA ho aura dUsarese dilAyA gayA ho usako rAjasa dAna kahate haiN| jisameM pAtra apAtrakA kucha khayAla na kiyA gayA ho, atithikA satkAra na kiyA gayA ho, jo nindya ho, aura jisake saba udyoga dAsa aura sevakoMse karAye gaye hoM, aise dAnako tAmasadAna kahate haiN| 6. sAttvikAdi dAnoM meM paraspara taratamatA sA.dha./5/47 meM udhRta-uttama sAttvika dAnaM madhyamaM rAjasaM bhavet / dAnAnAmeva sarvaSAM jaghanyaM tAmasaM pun.| =sAttvika dAna uttama hai, rAjasa madhyama hai, aura saba dAnoMme tAmasa dAna jaghanya hai| 7. tiyacoM ke lie mI dAna denA sambhava hai dha.7/2.2.16/123/4 kadhaM tirikkhesu dANassa sNbhvo| Na, tirikravasaMjadAsaMjadANaM sacittabhaMjaNe gahidapaccakravANaM sallaipallavAdi detatirikvANaM tdvirodhaado| prazna--tiryaMcoMme dAna denA kaise sambhava ho sakatA hai| uttara-nahIM, kyoMki jo tiryaca saMyatAsayata jIva sacitta bhaMjanake pratyAkhyAna arthAta vratako grahaNa kara lete haiM unake lie sallakI ke pattoM AdikA dAna karane vAle tiyacoMke dAna denA mAna leneme koI virodha nahIM aataa| 2. kSAyika dAna nirdeza 1. kSAyika dAnakA lakSaNa sa. si./2/4/154/4 dAnAntarAyasyAtyantAyAdanantaprANigaNAnugrahakara kSAyikamabhayadAnam / dAnAntarAyakarmake atyanta kSayase ananta prANiyoMke samudAyakA upakAra karane vAlA kSAyika abhayadAna hotA hai| (rA.vA./2/4/2/105/28) 2. kSAyika dAna sambandhI zaMkA samAdhAna dha.14/5,6,18/17/1 arahaMtA vINadANaM tarAiyA sanvesi jIvANamicchidetthe kiNNa deti / Na, tesiM jIvANaM laaiNtraaiybhaavaado| prazna-arihantoMke dAnAntarAyakA to kSaya ho gayA hai, phira ve saba jIvoM ko icchita artha kyoM nahIM dete| uttara-nahIM, kyoMki una jIvoMke lAbhAntarAya karmakA sadbhAva pAyA jAtA hai| 3. siddhoM meM kSAyika dAna kyA hai sa.si./2/4/155/1 yadi kSAyikadAnAdibhAvakRtamabhayadAnAdi, siddheSvapi tatprasaGgaH, naiSa doSaH, shriirnaamtiirthNkrnaamkrmodyaadypeksssvaat| teSAM tadabhAve tdprsn'| katha tarhi teSAM siddheSu vRttiH / paramAnandAvyAbadhirUpeNaiva teSAM tatra vRttiH / kevljnyaanruupennaanntviiryvRttivt| --prazna-yadi kSAyika dAnAdi bhAvoke nimitta se abhaya dAnAdi kArya hote hai to siddhoMmeM bhI unakA prasaMga prApta hotA hai| uttara-yaha koI doSa nahIM, kyoMki ina abhayadAnAdike honemeM zarIra nAmakarma aura tIrthakara nAmakarmake udayakI apekSA rahatI hai| parantu siddhoMke zarIranAmakarma aura tIrthakara nAmakarma nahIM hote ataH unake abhayadAnAdi nahIM prApta hote| prazna-to siddhomeM kSAyika dAnAdi bhAvoM kA sadbhAva kaise mAnA jAya / uttarajisa prakAra siddhoMke kevalajJAna rUpase ananta vIryakA sadbhAva mAnA gayA hai usI prakAra paramAnandake avyAbAdha rUpase hI unakA siddhoMke sadbhAva hai| 3. gRhasthoMke lie dAna-dharmakI pradhAnatA 1. sapAtrako dAna denA hI gRhasthakA dharma hai ra.sA./mU./11 dANaM pUjA mukkha sAvayadhamme Na sAvayA teNaviNA / ... / 11 / -supAtra meM cAra prakArakA dAna denA aura zrI devazAstra gurukI pUjA karanA zrAvakakA mukhya dharma hai| nitya ina donoMko jo apanA mukhya kartavya mAnakara pAlana karatA hai vahI zrAvaka hai, dharmAtmA va samyagdRSTi hai / (ra.sA./mU./13) (paM.vi/7/7) pa.pra./TI./2/111/4/231/14 gRhasthAnAmAhAradAnAdikameva paramo dhrmH|-gRhsthoN ke to AhAra dAnAdika hI bar3e dharma hai| 2. dAna dekara khAnA hI yogya hai ra.sA./mU./22 jo maNibhuttAbasesa bhuMjaisI bhuMjae jiNavaddicha / saMsArasArasokvaM kamaso NivvANavarasokvaM / =jo 'bhavya jIva munIzvaroMko AhAradAna deneke pazcAt avazeSa annako prasAda samajha kara sevana karatA hai vaha saMsArake sArabhUta uttama sukhoMko prApta hotA hai aura kramase mokSa sukhako prApta hotA hai| kA.a./mU /12-13.. lacchI dijau dANe dayA-pahANeNa / jA jala-taraMgacavalA do tiNNi diNAi ciThe / 12 / jo puNa lacchi saMcadi Na ya...dedi pttesu| so appANa vaMcadi maNuyattaM NipphalaM tassa / 13 / paha lakSmI pAnI meM uThanevAlI laharoMke samAna caMcala hai, do tIna dina Thaharane vAlI hai taba ise.. dayAlu hokara dAna do / 12 / jo manuSya lakSmIkA kevala saMcaya karatA hai...na use jaghanya, madhyama athavA uttama pAtromeM dAna detA hai. vaha apanI AtmAko ThagatA hai, aura usakA manuSya paryAyameM janma lenA vRthA hai| 3. dAna diye binA khAnA yogya nahIM kuralA/2 yadi devAn gRhe vAso devasyAtithi ruupinn.| pIyUSasyApi pAnaM hi taM binA naiva zobhate 25 -jaba gharame atithi ho taba cAhe amRta hI kyoM na ho, akele nahIM pInA caahie| jainendra siddhAnta koza
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna 424 4.dAnakA mahattva va phala kriyA koSa/1986 jAnau gRddha samAna tAke sutdaaraadikaa| jo nahIM kare / 171 jo bhavyAtmA apane dravyako sAta kSetrome vibhAjita karatA hai vaha sudAna tAke dhana AmiSa samA / 1686 / jo dAna nahIM karatA hai paMcakalyANakse suzobhita tribhuvanake rAjyasukhako prApta hotA hai / 18 / usakA dhana mAMsake samAna hai, aura use khAne vAle putra strI Adika / mAtA, pitA, putra, strI, mitra Adi kuTumba parivArakA sukha aura giddha maNDalIke samAna hai| dhana-dhAnya, vastra-alaMkAra, hAthI, ratha, mahala tathA mahAvibhUti Adi kA sukha eka supAtra dAnakA phala hai / 16 / sAta prakAra rAjyake aMga, 4. dAna denese hI jIvana va dhana saphala hai navavidhi, caudaha ratna, mAla khajAnA, gAya, hAthI, ghor3e, sAta prakAra kA.a./mU./14,15-20 jo saMciUNa lacchi dharaNiyale saMThavedi ai kI senA, SaT khaNDakA rAjya aura chayAnave hajAra rAnI ye sarva supAtra dUre / so puriso ta lacchi pAhANa-sAmANiya kuNadi / 14 / jo baDDa dAnakA hI phala hai / 20 / uttama kula, sundara svarUpa, zubha lakSaNa, mANa-lacchi aNavarayaM dedi dhamma-kajjesu / so paMDiehi thuvvadi zreSTha buddhi, uttama nirdoSa zikSA, uttamazIla, uttama utkRSTa guNa, tassa vi sayalA have lcchii|11| evaM jo jANittA vihaliya-loyANa acchA samyakcAritra, uttama zubha lezyA, zubha nAma aura samasta dhammajuttANaM / Niravekrato taM dedi hu tassa have jIviyaM sahalaM // 20 // prakArake bhogopabhogakI sAmagrI Adi sarva sukhake sAdhana supAtra dAna- jo manuSya lakSmIkA saMcaya karake pRthivIke gahare talame use gAr3a ke phalase prApta hote haiM / 21 / / ra. ka. pA./mU./115-116 uccairgotraM praNateoMgo daanaadupaasnaatpuujaa| detA hai, vaha manuSya usa lakSmIko pattharake samAna kara detA hai / 14 / jo manuSya apanI baDhatI huI lakSmIko sarvadA dharmake kAmoM meM detA hai, bhakteH sundararUpaM stavanArakIrtistaponidhiSu // 115 / kSitigatamiva usako lakSmI sadA saphala hai aura paNDita jana bhI usakI prazaMsA vaTavIjaM pAtragataM dAnamalpamati kAle / phalati cchAyAvibhava bahukarate haiM / 16 / isa prakAra lakSmIko anitya jAnakara jo use nirdhana phala miSTa zarIrabhRtAM |116|-tpsvii muniyoMko namaskAra karanese dharmAtmA vyaktiyoMko detA hai aura badaleme pratyupakArakI vAMchA nahIM uccagotra, dAna denese bhoga, upAsanA karanese pratiSThA, bhakti karanese karatA, usokA jIvana saphala hai / 20 / sundara rUpa aura stavana karanese kIrti hotI hai / 115 // jIvoMko pAtrameM gayA huA thoDA-sA bhI dAna samayapara pRthvImeM prApta hue baTa 5. dAnako parama dharma kahanekA kAraNa bIjake chAyA vibhava vAle vRkSakI taraha manovAMchita bahuta phalako phalatA hai / 116 / (paM.vi./2/8-11) / paM. vi./2/13 nAnAgRhavyatikarAjitapApapujaiH khaJjIkRtAni gRhiNo pu.si.u /174 kRtamAtmArthaM munaye dadAti bhaktamiti bhaavitstyaagH| na tathA vrtaani| uccai, phalaM vidadhatIha yathai kadApi prItyAti zuddha arativiSAdavimuktaH zithilitalobho bhavatyahisaiva / 174 - isa manasA kRtapAtradAnam // 13 // = lokameM atyanta vizuddha mana vAle atithi sa vibhAga batameM dravya ahiMsA to parajIvokA duHkha dUra karane gRhasthake dvArA prIti pUrvaka pAtrake lie eka bAra bhI kiyA gayA dAna ke nimitta pratyakSa hI hai, raho bhAvita ahisA vaha bhI lobha kaSAyake jaise unnata phalako karatA hai vaise phalako gRhakI aneka jhaMjhaToMse tyAgakI apekSA samajhanI caahie| utpanna hue pApa samUhoMke dvArA kubar3e arthAta zaktihIna kiye gaye gRhasthake bata nahIM karate haiM / 13 / / paM.vi./2/15-44 prAyaH kuto gRhagate paramAtmabodhaH zuddhAtmano bhuvi yataH pra/To./2/111.4/231/15 kasmAta sa eva paramo dharma iti ceva, nira puruSArthasiddhiH / dAnAtpunarnanu caturvidhata. karasthA sA lIlayaiva kRtantaraviSayakaSAyAdhInatayA ArtaraudradhyAnaratAnA nizcayaratnatraya pAtrajanAnuSaM gAt / 1 // ki te guNA' kimiha tatsukhamasti loke sA lakSaNasya zuddhopayogaparamadharmasyAvakAzo nAstIti / prazna kiM vibhUtiratha yA na vazaM pryaati| dAnavatAdijanito yadi mAnavazrAvakoMkA dAnAdika ho parama dharma kaise hai| uttara-vaha aise hai, ki sya dharmo jagattrayavazIkaraNa kamantrA' / 16 / saubhAgyazaurya sukharUpaye gRhastha loga hamezA viSaya kaSAyake adhIna hai, isase inake Arta, vivekitAdyA vidyAvapurdhanagRhANi kule ca janma / saMpadyate'khila midaM raudra dhyAna utpanna hote rahate haiM, isa kAraNa nizcaya ratnatrayarUpa kila pAtradAnAta tasmAt kimatra satata kriyate na yatnaH / / zuddhopayoga paramadharmakA to inake ThikAnA hI nahIM hai| arthAt aba =jagata meM jisa AtmasvarUpake jJAnase zuddha AtmAke puruSArthakI kAza hI nahIM hai| siddhi hoto hai, vaha AtmajJAna gRhameM sthita manuSyoM ke prAyaH kahA~se hotI hai| arthAda nahIM ho sktii| kintu vaha purupArthakI siddhi pAtra janome kiye gaye cAra prakArake dAnase anAyAsa hI hastagata ho 4. dAnakA mahattva va phala jAtI hai / 15 / yadi manuSyake pAsa tInoM lokoMko vazIbhUta karane1. pAtra dAna sAmAnyakA mahattva ke lie advitIya vazIkaraNa mantrake samAna dAna evaM vratAdise utpanna huA dharma vidyamAna hai to aise kaunase guNa haiM jo usake ra.sA./16-21 diNNai supattadANaM visasato hoi bhogasagga mhii| vazame na ho sakeM, tathA vaha kauna-sI vibhUti hai jo usake adhIna NibANasuhaM kamaso NiviTTha jiNavaridehi / 16 / khettavisame kAle na ho arthAta dharmAtmA manuSyake lie saba prakArake guNa, uttama vaviya suvIyaM phalaM jahA viulaM / hoi tahA taM jANai pattavisesesu sukha aura anupama vibhUti bhI svayameva prApta ho jAtI hai / 16 / dANaphalaM // 17 // iha NiyasuvittavIyaM jo vavai jiNutta sattakhettesu / so vihuvaNarajjaphalaM bhuja di kallANapaMcaphalaM / 18 / mAdupiduHputtamittaM saubhAgya, zUravIratA, sukha, sundaratA, viveka, buddhi, Adi vidyA, zarIra, dhana, aura mahala tathA uttama kulameM janma honA yaha saba kalatta-dhaNadhaNNavatthu vAhaNa visayaM / saMsArasArasokvaM jANau supattadANaphala / 16 / sattaMgaraja NavaNi hibhaMDAra saDaMgavalacauddaharayaNaM / chaNNava nizcayase pAtradAnake dvAra hI prApta hotA hai| phira he bhavya jana ! disahasicchivihau jANau supattadANaphalaM / 20 / sukalasurUvasulakSaNa tuma isa pAtradAnake viSayameM kyoM nahI yatna karate ho|44| sumai susikaravA susIla suguNa caaritt| muhalesaM suhaNAmaM suhasAdaM supattadANaphalaM / 21 / -supAtrako dAna pradAna karanese bhogabhUmi tathA 2. AhAra dAnakA mahatva svargake sarvottama sukhakI prApti hotI hai| aura anukramase mokSa sukha- ra. ka. zrA/mU./114 gRhakarmANi nicitaM karma vimATi skhalu gRhaviko prApti hotI hai / 16 / jo manuSya uttama khetameM acche bIjako botA muktAnAM / atithInAM pratipUjA rudhiramalaM dhAvate vAri / 114 / - jaise hai to usakA phala manavAMchita pUrNa rUpase prApta hotA hai| isA prakAra jala nizcaya karake rudhirako dho detA hai, taiseM hI gRharahita atiuttama pAtra meM vidhipUrvaka dAna denese sarvotkRSTa sukhakI prApti hotI hai thiyoMkA pratipUjana karanA arthAt mavadhAbhakti-pUrvaka AhAradAna jainendra siddhAnta koza
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna 425 4. dAnakA mahattva va phala karanA bhI nizcaya karake gRhakAryose saMcita hue pApako naSTa karatA hai / 114 / (paM.vi./7/13) kurala./5/4 paranindAbhayaM yasya vinA dAnaM na bhojanam / kRtinastasya nirbIjo vaMzo naiva kadAcana / 4 / kurala./33/2 idaM hi dharmasarvasvaM zAstRNAM vacane dvayam / kSudhArtena samaM bhuktiH prANinAM caiva rakSaNam / 2 / jo burAIse DaratA hai aura bhojana karanese pahale dUsaroM ko dAna detA hai, usakA vaMza kabhI nirbIja nahIM hotA hai| kSudhAbAdhitoMke sAtha apanI roTI bA~Takara khAnA aura hiMsAse dUra rahanA, yaha saba dharma upadeSTAoke samasta upadezomeM zreSThatama upadeza hai / 2 / (paM.vi./6/31) paM.vi./7/8 sarbo vAJchati saukhyameva tanubhRttanmokSa eva sphuTam / dRSTayAditraya eva siddhyati sa tannigrantha eva sthitam / tadvRttivapuSo'sya bRttirazanAttaddIyate zrAvakai kAle kliSTatare'pi mokSapadavI prAyastato vrtte|| - saba prANI sukhako icchA karate hai, vaha mukha spaSTatayA mokSameM hI hai, vaha mokSa samyagdarzanAdi svarUpa ratnatrayake honepara hI siddha hotA hai, vaha ratnatraya sAdhuke hotA hai, ukta sAdhukI sthiti zarIrake nimittase hotI hai, usa zarIrakI sthiti bhojanake nimittase hotI hai, aura vaha bhojana zrAvakoMke dvArA diyA jAtA hai| isa prakAra isa atizaya klezayukta kAlame bhI mokSamArgakI pravRtti prAya: una zrAvakoMke nimittase hI ho rahI hai| kA.a./mU./363-364 bhoyaNa dANe diNNe tiNNi vi dANANi hoti diNNANi / bhukrava-tisAe vAhI diNe diNe hoMti dehINaM / 363 / bhoyaNa-baleNa sAhU satthaM sevedi rattidivasa pi / bhoyaNadANe diNNe pANA vi ya rakkhiyA hoMti 364 / = bhojana dAna denepara tInoM dAna diye hote haiN| kyoMki prANiyoko bhUkha aura pyAsa rUpI vyAdhi pratidina hotI hai| bhojanake balase ho sAdhu rAta dina zAstrakA abhyAsa karatA hai aura bhojana dAna denepara prANoM kI bhI rakSA hotI hai|363-364| bhAvArtha-AhAra dAna denese vidyA, dharma, tapa, jJAna, mokSa sabhI niyamase diyA huA samajhanA caahie| ami.zrA./11/25,30 kevalajJAnato jJAnaM nirvANasukhataH sukham / AhAradAnato dAnaM nottama vidyate param // 25 // bahunAna kimuktaMna binA sklvedinaa| phalaM nAhAradAnasya paraH zaknoti bhASitum / 31 / -kevalajJAnata dUjA uttama jJAna nahIM, aura mokSa suHkhate aura dUjA sukha nahIM aura AhAradAnate aura dUjA uttama dAna nAhI / 25 / jo kicha vastu tIna lokavi sundara dekhiye hai so sarva vastu annadAna karatA jo puruSa tAkari lIlAmAtra kari zIgha pAiye hai| (ami.zrA./ 11/14-41) / sA.dha,/pR. 161 para phuTa noTa-AhArAdbhogavAn bhavet / - AhAra dAnase bhogopabhoga milatA hai| 3, auSadha va jJAna dAnakA mahatva ami,zrA./11/37-50 Ajanma jAyate yasya na vyaadhistnutaapkH| ki sukhaM kathyate tasya siddhasyaiva mahAtmanaH / 37 / nidhAnameSa kAntInAM kIrtInAM kulamandiram / lAvaNyAnAM nadInAtho bhaiSajyaM yena dIyate 138 / labhyate kevalajJAnaM yato* vizvAvabhAsakam / aparajJAnalAbheSu kIdRzI tasya varNanA 147 / zAstradAyI satAM pUjya sevanIyo manISiNAm / bAdI bAramI kavirmAbhya, khyAtazikSa' prajAyate / 50 jAkai janma se lagAya zarIrako tApa upajAvana vAlA roga na hoya hai tisa siddhasamAna mahAtmAkA sukha khiye| bhAvArtha-ihA~ siddha samAna kahyA so jaise siddhanikau roga nAhI tase yAkai bhI roga nAhI, aisI samAnatA dekhI upamA dIni hai / 37 // jA puruSakari auSadha dIjiye he so yaha puruSa kAnti kahiye dIptinikA tau bhaNDAra hoya hai, aura kIrtinikA kula mandira hoya hai jAmai yazakItti sadA vasai hai, bahuri sundaratAnikA samudra hoya hai aisA jAnanA / 38 / jisa zAstradAna kari pavitra mukti dIjiye hai tAkai saMsArakI lakSmI dete kahA zrama hai|46| zAstrako denevAlA puruSa saMtanike pUjanIka hoya hai ara paMDitanike sevanIka hoya hai, vAdInike jItanevAlA hoya hai, sabhAko raMjAyamAna karanevAlA vaktA hoya hai, navIna grantha racanevAlA kavi hoya hai ara mAnane yogya hoya hai ara vikhyAta hai zikSA jAkI aisA hoya hai| paM.vi./9/8-10 svecchAhAravihArajalpanatayA niirugvpurjaayte| sAdhUnAM tu na sA tatastadapaTu prAyeNa saMbhAvyate // kuryAdauSadhapathyavAribhirida cAritrabhArakSama yattasmAdiha vartate prazaminAM dharmo gRhasthottamAta / vyAkhyAtA pustakadAnamunnatadhiyAM pAThAya bhavyAtmanA / bhaktyA yatkriyate zrutAzrayamidaM dAnaM tdaahurbudhaa.| siddha'smin jananAntareSu katiSu trailokyalokotsavazrIkAriprakaTIkRtAkhilajagatkaivalyabhAjo janA. 10 = zarIra icchAnusAra bhojana, gamana aura sambhASaNase nIroga rahatA hai| parantu isa prakArakI icchAnusAra pravRtti sAdhuoMke sambhava nahIM hai| isalie unakA zarIra prAya asvastha ho jAtA hai| aisI avasthAme cUMki zrAvaka usa zarIrako auSadha pathya bhojana aura jalake dvArA vrataparipAlanake yogya karatA hai ataeva yahA~ una muniyoM kA dharma uttama zrAvakake nimittase hI calatA hai / / unnata buddhike dhAraka bhavya jIvoko jo bhaktise pustakakA dAna kiyA jAtA hai athavA unake lie tattvakA vyAkhyAna kiyA jAtA hai, ise vidvajana zrutadAna ( jJAnadAna) kahate haiN| isa jJAnadAnake siddha ho jAnepara kucha thor3ese hI bhavoMmeM manuSya usa kevalajJAnako prApta kara lete haiM jisake dvArA sampUrNa vizva sAkSAta dekhA jAtA hai| tathA jisake pragaTa honepara tIno lokoM ke prANI utsavako zobhA karate hai / 10 // sA.dha./pR.161 para phuTa noTa... ArogyamauSadhAja jJeyaM zrutAtsyAta zruta kevalI // auSadha dAnase Arogya milatA hai tathA zAstradAna arthAta (vidyAdAna) denese zrutakevalI hotA hai| 4. abhayadAnakA mahatva mU A./636 maraNa bhayabhIru ANAM abhayaM jo dedi sbjaavaannN| taM dANANavi taM dANaM puNa jogesu mUlajogapi |636-mrnnbhysai bhayayukta saba jIvoM ko jo abhaya dAna hai vahI dAna saba dAnomeM uttama hai aura vaha dAna saba AcaraNomeM pradhAna AcaraNa hai| jJA./8/54 ki na taptaM tapastena ki na dattaM mahAtmanA / vitIrNa mabharya yena protimAlambya dehinAm / 54 -jisa mahApuruSane jIvoMko prItikA Azraya dekara abhayadAna diyA usa mahAtmAne kaunasA tapa nahIM kiyA aura kaunasA dAna nahIM diyaa| arthAt usa mahApuruSane samasta tapa, dAna kiyaa| kyoMki abhayadAnameM saba tapa, dAna A jAte haiN| ami. zrA./13 zarIraM dhiyate yena zamameva mahAvratam / kastasyAbhayadAnasya phalaM zaknoti bhASitum // 13 - jisa abhayadAna kari jIvanikA zarIra poSie hai jaise samabhAvakari mahAbata poSie taiseM so, tisa abhayadAnake phala kahaneko kauna samartha hai / 13 / / paM.vi./7/11 sarveSAmabhayaM pravRddhakaruNarya dIyate prANinA, dAnaM syAdabhayAdi tena rahita dAnatrayaM niSphalam / AhArauSadhazAstradAnavidhibhiH kSudrogajADyAdbhayaM yattatpAtrajane vinazyati tato dAna tadekaM param / 11 / - dayAlupuruSoM ke dvArA jo saba prANiyoko abhayadAna diyA jAtA hai, vaha abhayadAna kahalAtA hai usase rahita tIna prakArakA dAna vyartha hotA hai / cUki AhAra, auSadha aura zAstrake dAnakI vidhise kramase kSudhA, roga aura ajJAnatAkA bhaya hI naSTa hotA hai ataeva vaha eka abhayadAna hI zreSTha hai / 11 / bhAvArtha-abhayadAnakA artha prANiyoMke sarva prakArake bhaya dUra karanA hai, ata. AhArAdi dAna abhayadAnake hI antargata A jAte haiN| jainendra siddhAnta koza bhA02-54
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna 426 4. dAnakA mahattva va phala 5. satpAtrako dAna denA samyagdRSTiko mokSakA kAraNa hai ami zrA./11/102,123 pAnAya vidhinA datvA dAnaM mRtvA samAdhinA / acyutAnteSu kalpeSu jAyante zuddhadRSTayaH 1102 / niSevya lakSmI miti zarmakAriNI prathIyasI dvitribhaveSu kalmaSam / pradahyate dhyAnakRzAnunAkhila zrayanti siddhi vidhutApadaM sadA 123 / - pAtrake arthi dAna dekari samAdhi sahita marakai samyagdRSTi jIva hai te acyutaparyaMta svarganivirSe upajai haiM / 102 / ( ami, zrA./102) yA prakAra sugvakI karanevAlI mahAn lakSmI ko bhogake doya tIna bhavanivirSe samasta kamaniko dhyAna agnikari jarAyake te jIva ApadArahita mokSa ava sthAkauM sadA seve haiM / 123 / (pa.pra./TI./2/111-4/231/15) / / vasu /zrA./246-266 badAugA sudiTThI aNumoyaNeNa tiriyA vi / NiyameNuvavajjati ya te uttamabhAgabhUmosu 246 / je puNa sammAiTThI virayAvirayA vitivihpttss| jAyaMti dANaphalao kappesu mahaDDhiyA devA // 26 // paDibuddhiUNa caiUNa Niva siri saMjamaM ca cittUNa / uppAiUNa NANaM keI gacchati NivvANaM 12681 aNNe u sudevattaM sumANusattaM puNo pugo lahiUNa / sattaTThamavehi tao taraMti kammavakharya NiyamA / 266 / badAyuSka samyagdRSTi arthAt jisane mithyAtva avasthAmai pahile manuSyAyuko bA~dha liyA hai, aura poche samyagdarzana utpanna kiyA hai, aise manuSya pAtradAna denese aura ukta prakArake hI tithaMca pAtra dAnako anumodanA karanese niyamase ve uttama bhogabhUmiyomeM utpanna hote hai / 246 / jo avirata samyagdRSTi aura dezasaMyata jova haiM, ve tInoM prakArake pAtroko dAna deneke phalase svargoM meM mahaddhika deva hote hai / 26 // (ukta prakArake sabhI jIva manuSyomeM Akara cakravartI Adi hote hai| ) taba koI vairAgyakA kAraNa dekhakara pratibuddha ho, rAjyalakSmIko chor3akara aura saMgramako grahaNa kara kitane ho kevalajJAnako utpanna kara nirvANako prApta hote haiN| aura ktine ho jIva sudevatva aura samAnuSatvako puna: puna' prApta kara sAta ATha bhavameM niyamase karmakSayako karate haiM (268-266) / 6. satpAtra dAna mithyAdRSTiko subhogabhUmikA kAraNa hai ma.pu/8/85 dAnAda dAnAnumodAdvA yatra pAtrasamAzritAt / prANinaH sukhamedhante yAvajjovamanAmayAH 11 - uttama pAtrake lie dAna dene athavA unake lie diye hue dAnakI anumodanAme jIva jisa bhogabhUmimeM utpanna hote haiM usame jovana paryanta nIroga rahakara sukha se baDhate rahate hai| ami. zrA./62 pAtrebhyo ya' prakRSTebhyo mithyAdRSTi prayacchati / sa yAti bhogabhUmoSu prakRSTAsu mahodayaH 162 // -jo mithyAdRSTi utkRSTa pAtranike arthi dAna deya hai so mahAda hai udaya jAkA aisA utkRSTa bhIma bhUmi ko jAya hai| (vasu. zrA./245) basu. zrA./246-247 jA majjhimammi pattammi deha dANaM khu bAmadihI vi| so majjhimAsu jIvo uppajjai bhoyabhUmIsu // 246 // jo puNa jahaNNapattammi dei dANaM tahAviho vinnro| jAyai phaleNa jahaNNasu bhoyabhUmIsu so jovo // 247 // = ara jo mithyAdRSTi bhI puruSa madhyamapAtra meM dAna detA hai vaha jIva madhyama bhogabhUmimeM utpanna hotA hai // 246 // aura jo joya tathAvidha arthAda ukta prakArakA mithyA dRSTi bho manuSya jaghanya pAtra meM dAnako detA hai, vaha jIva usa dAnake phalase jaghanya bhoga bhUmiyomeM utpanna hotA hai // 24 // 7. kupAtra dAna kubhoga bhUmikA kAraNa hai pra. sA./mU-/256 chAtyavihidavatthusu vadaNiyamajhayaNa jhaanndaannrdo| Na lahadi apuSabhAvaM bhAvaM sAdappagaM lhdi| -jo jIva chadmasthavihita baratuoMmeM ( deva, guru dharmAdikameM ) vrata-niyama-adhyayana ___ dhyAna-dAname rata hotA hai vaha mokSako prApta nahIM hotA, (kintu) sAtAtmaka bhAvako prApta hotA hai // 26 // ha. pu./9/115 kupAtradAnato bhUtvA tiryaJco bhogabhUmiSu / saMbhuJjate'ntaraM dvIpaM kumAnuSakuleSu vA // 11 // -kupAtra dAnake prabhAva se manuSya, bhogabhUmiyoM meM tiryaJca hote haiM athavA kumAnuSa kulome utpanna hokara antara dvIpoMkA upabhoga karate haiM / 115 // ami.zrA./84-88 kupAtradAnato yAti kutsitA bhogamedinIm / upte kaH kutsite kSetre sukSetraphalamaznute |84ye'ntrdviipjaaH santi ye narA mleccharavaNDajAH / kupAtradAnataH sarve te bhavanti yathAyatham // 8 // varyamadhyajadhanyAsu tiryazcaH santi bhUmiSu / kupAtradAna vRkSottha bhujjate te'khilA' phalam // 86 // dAsIdAsadvipamlecchasArameyAdayo'tra ye| kupAtradAnato bhogasteSAM bhogavatA sphuTam // 87 // dRzyante nIcajAtIna ye bhogA bhoginAmiha / sarve kupAtradAnena te dIyante mhodyaa|88|| =kupAtrake dAnata jIva kubhogabhUmiko prApta hoya hai. ihA~ dRSTAMta ka hai hai-khoTA kSetravi bIja boye saMte sukSetrake phalako kauna prApta hoya, apitu koI na hoya hai // 4 // (vasu. zrA./248 ) / je antaradvIpa lavaNa samudravi vA kAloda samudra viSai chayAnaceM kubhoga bhUmi ke TApU pare hai, tinaviSai upaje manuSya haiM ara mleccha khaNDa virSe upajai manuSya haiM te sarva kupAtra dAnata yathAyoga hoya hai // 85 // uttama, madhyama, jaghanya bhoga bhUmina virSa je tiryaca hai te sarva kupAtra dAna rUpa vRkSata upajyA jo phala tAhi khAya hai // 86 // ihAM Arya skhaNDameM jo dAsI, dAsa, hAthI, mleccha, kuttA Adi bhogavaMta jIva haiM tinako jo bhogai so pragaTapane kupAtra dAnate haiM, aisA jAnanA // 87 // ihA~ Arya khaNDa viSai nIca jAtike bhogI jIvanike je bhoga mahAudaya rUpa dekhiye hai te sarva kupAtra dAna kari dIjiye hai // 8 // 8. apAtra dAnakA phala atyanta aniSTa hai pra. sA./mU./257 avididaparamatthesu ya visayakasAyAdhigesu pUrisesa / juThaM kadaM va dattaM phaladi kudevesu maNuvesu // 257 // -jinhone paramArthako nahI jAnA hai, aura jo viSaya kaSAyameM adhika hai, aise puruSoM ke prati sevA, upakAra yA dAna kudevarUpameM aura kumAnuSa rUpameM phalatA hai // 27 // ha. pu./7/118 ambu nimbadrume raudraM kodrave mada kRddha yathA / virSa vyAlamukhe kSIramapAtre patitaM tathA // 118 // - jisa prakAra nImake vRkSameM par3A huA pAnI kaDuvA ho jAtA hai, kodo meM diyA pAnI madakAraka ho jAtA hai, aura sarpa ke mukha meM paDA dUdha viSa ho jAtA hai, usI prakAra apAtrake liye diyA huA dAna viparIta phalako karanevAlA ho jAtA he // 118 // (ami. zrA./ha-6) (vasu shraa/243)| vasu. zrA/242 jaha usarammi khitta paDaNNanIyaM Na ki pi rahei / phalA vajjiyaM viyANai apattadigNaM tahA dANaM // 242 // = jisa prakAra usara khetameM moyA gayA bIja kucha bhI nahIM ugatA hai, usI prakAra apAtra meM diyA gayA dAna bhI phala rahita jAnanA cAhie / 242 // 9.vidhi, dravya, dAtA va pAtrake kAraNa dAnake phalameM vizeSatA A jAtI hai ta. su./7/36 vidhidravyadAtRpAtra vizeSAttadvizeSa // 36 // -vidhi, deya___ bastu, dAtA aura pAtrakI vizeSatAse dAnakI vizeSatA hai // 3 // kurala./8/7 AtithyapUrNa mAhAtmyavarNane na kSamA vayam / dAtRpAtravidhidravyaistasminnasti vizeSatA // 7 // -hama kisI atithi sevAke mAhAtmyakA varNana nahIM kara sakate ki usameM kitanA puNya hai| atithi yajJakA mahattva to atithiko yogyatA para nirbhara hai|| pra. sA/mU./255 rAgo pasatyabhUdo vatthaviseseNa phaladi vivarIdaM / jANAbhUmigadANiha bIjANiva sassakAlamhi / -jaise isa jagata meM jainendra siddhAnta koza
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna 427 5. vidhi dravya dAtR pAtra Adi nirdeza cA. sA/28/3 dIyamAne'nnAdau pratigRhItustapasvAdhyAyaparivRddhikaraNatvAdravya vishessH| =bhikSAmeM jo anna diyA jAtA hai vaha yadi AhAra lenevAle sAdhuke tapazcaraNa svAdhyAya Adiko baDhAnevAlA ho to vahI dravyakI vizeSatA kahalAtI hai| aneka prakArakI bhUmiyoM meM par3e hue bIja dhAnya kAlame viparotatayA phalita hote haiM, usI prakAra prazastabhUta rAga vastu bhedase ( pAtra bhedase) viparItatayA phalatA hai // 25 // sa. si./7/36/373/5 pratigrahAdikramo vidhiH| pratigrahAdiSvAdarAnAdarakRto bheda / tapaHsvAdhyAyaparivRddhihetutvAdidravyavizeSa' / anasUyAviSAdAditRvizeSaH / mokSakAraNaguNasaMyogaH pAtravizeSaH / tatazca puNyaphalavizeSaH kSityAdivizeSAda bIjaphala vizeSavat / -pratigraha Adi karanekA jo krama hai vaha vidhi hai |...prtigrh AdimeM Adara aura anAdara honese jo bheda hotA hai vaha vidhi vizeSa hai| jisase tapa aura svAdhyAya AdikI vRddhi hotI hai vaha dravya vizeSa hai| anasUyA aura viSAda AdikA na honA dAtAkI vizeSatA hai| tathA mokSa ke kAraNabhUta guNoMse yukta rahanA pAtrakI vizeSatA hai| jaise pRthivI AdimeM vizeSatA honese usase utpanna hue bojameM vizeSatA A jAtI hai vaise hI vidhi Adika kI vizeSatAse dAnase prApta honevAle puNya phalameM vizeSatA A jAtI hai| (rA. vA /7/16/1-6/156) (ami. zrA./10130 ) ( vasu. shraa./240-241)| 2. dAna prati upakArakI mAvanAse nirapekSa denA cAhie kA. a./20 evaM jo jANittA vihaliya-loyANa dhammajuttANaM / Niravekkho taM dedi hu tassa have jIviyaM sahalaM // 20 // -isa prakAra lakSmoko anitya jAnakara jo use nirdhana dharmAtmA vyaktiyo ko detA hai aura usake badalemeM usase pratyupakArakI vAJchA nahIM karatA, usIkA jIvana saphala hai // 20 // 3. gAya AdikA dAna yogya nahIM paM.vi./2/10 nAnyAni gokanakabhUmirathAGganAdidAnAni nizcitamavadya karANi yasmAta // 50 // - AhArAdi caturvidha dAnase atirikta gAya, suvarNa, pRthivI. ratha aura strI Adike dAna, mahAna phalako denevAle nahIM hai // 501 sA. dha./5/53 hisArtha tyAnna bhUgeha-lohago'zvAdinaiSTikaH / na dadyAd grahasaMkrAnti-zrAddhAdau vA sudRgdrahi // 53 // -naiSThika zrAvaka prANiyoMkI hiMsAke nimitta honese bhUmi, zastra, gau, baila, ghoDA vagairaha hai AdimeM jinake aise kanyA, suvarNa, aura anna Adi padArthoM ko dAna nahIM deve| (sA, dh./8/46-56)| 10.dAnake prakRSTa phalakA kAraNa ra.ka. zrA./116 nanvevaM vidhaM viziSTaM phalaM svalpaM dAnaM kathaM saMpAdayatItyAzaGkA'panodArthamAha -kSitigatamiva badabojaM pAtragataM dAnamalpamapi kaale| phalaticchAyAvibhavaM bahuphalamiSTaM zarIrabhRtA // 116 // -prazna-svalpa mAtra dAnatai itanA viziSTa phala kaise ho sakatA hai| uttara-jIvoMko pAtra meM gayA huA arthAt muni ajikA Adike lie diyA huA thor3A-sA bhI dAna samaya para pRthvImeM prApta hue vaTa bIjake chAyA vibhavavAle vRkSakI taraha manovAMchita phalako phalatA hai // 116 // (vasu. zrA./240) (cA. saa./26/1)| paM.vi./2/38 puNyakSayArakSayamupaiti na dIyamAnA lakSmIrata' kuruta saMtata- pAtradAnam / kUpe na pazyata jalaM gRhiNaH samantAdAkRSyamANamapi vardhata eva nityam // 38 // -sampati puNyake kSayase kSayako prApta hotI hai. na ki dAna karanese / ataeva he zrAvako! Apa nirantara pAtra dAna kr| kyA Apa yaha nahIM dekhate ki kueM se saba orase nikAlA jAnevAlA bhI jala nitya baDhatA hI rahatA hai| 4. mithyAdRSTiko dAna denekA niSedha da. pA./TI./2/3/1 darzanahIna'.. tasyAnnadAnAkSikamapi na deyaM / ukta ca-mithyAdRrabhyo dadadAna dAtA mithyaatvvrdhkH| -midhyAdRSTiko annAdika dAna bhI nahIM denA caahie| kahA bhI hai--mithyASTiko diyA gayA dAna dAtAko mithyAtvakA baDhAnevAlA hai| ami0 zrA0/50 tadya nASTapadaM yasya dIyate hitkaabhyyaa| sa tasyASTApadaM manye datte jiivitshaantye|50-jaise koU jIvaneke artha kAhako aSTApada hiMsaka jIvako deya to tAkA marana hI hoya hai taisaiM dharmake artha mithyAdRSTInako diyA jo suvarNa tAtai hisAdika hone ta parake vA Apake pApa hI hoya hai aisA jAnanA / 10 / sA. dha./2/64/146 phuTa noda-mithyAtvagrastacittesu cAritrAbhAsa bhAgiSu / doSAyaiva bhaveddAna paya.pAnamivAhiSu / cAritrAbhAsako dhAraNa karanevAle mithyAdRSTiyoko dAna denA sarpako dUdha pilAneke samAna kevala azubhake lie hI hotA hai| 5. vidhi dravya dAtR pAtra Adi nirdeza 1. dAna yogya dravya ra. sA./23-24 sIduNha vAuviula silesiyaM taha parIsamavyAhiM / kAyakilemuvyAsaM jANijje diNNae dANaM // 23 // hiyamiyamaNNapANaM NirabajjosahiNirAulaM ThANaM / sayaNAsaNamuvayaraNaM jANijjA dei mokravaravo // 24 // - munirAjako prakRti, zIta, uSNa, vAyu, zleSma yA pitta rUpameM se kauna-sI hai| kAyotsarga vA gamanAgamanase kitanA parizrama huA hai, zarIrameM jvarAdi pIDA to nahIM hai| upavAsase kaNTha zuSka to nahIM hai ityAdi bAtoMkA vicAra karake usake upacAra svarUpa dAna denA cAhie // 23 // hita-mita prAsuka zuddha anna, pAna, nirdoSa hitakArI oSadhi, nirAkula sthAna, zayanopakaraNa, AsanopakaraNa, zAstropakaraNa Adi dAna yogya vastuoko AvazyakatAke anusAra supAtra meM detA hai vaha mokSamArgameM agragAmI hotA hai // 24 // pu. si. u./170 rAgadveSAsaMyamamadaduHkhabhayAdikaM na ytkurute| dravyaM tadeva deyaM sutapaHsvAdhyAyavRddhikaram // 170 // =dAna dene yogya padArthajina vastuoMke denese rAga dveSa, mAna, duHkha, bhaya, Adika pApoMkI utpatti hotI hai, vaha dene yogya nhiiN| jina vastuoMke denese tapazcaraNa, paThana, pAThana svAdhyAyAdi kAryoM meM vRddhi hotI hai, vahI dene yogya haiM // 170 // (ami. zrA./6/44) (sA. dh./2/45)| 5. kupAtra va apAtrako karuNA buddhise dAna diyA jAtA hai paM. dha /u./730 kupAtrAyApyapAtrAya dAna deyaM yathocitam / pAtrabuddhyA niSiddha' syAniSiddhana kRpAdhiyA / 730 / kupAtrake lie aura apAtrake lie bhI yathAyogya dAna denA cAhie kyoMki kupAtra tathA apAtrake lie kevala pAtra buddhise dAna denA niSiddha hai, karuNA buddhi se dAna denA niSiddha nahI hai / 1730 / (lA. saM./3/161) (lA. saM./5/225) / usake upacAra hita-mita prA garI oSadhi 6. dukhita bhukhitako mI karuNAbuddhise dAna diyA jAtA paM.dha..30/731 zeSebhyaH kSutpipAsAdipIDitebhyo'zubhodayAt / dInebhyo'bhayadAnAdi dAtavyaM karuNArNavai 761 -dayAlu zrAvakoMko azubha karmake udayase kSudhA, tRSA, Adise dukhI zeSa dona prANiyoM ke lie bhI abhaya dAnAdika denA caahie|731 (lA, s./3/162)| jainendra siddhAnta koza
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna 428 dignAga kthaa| 7. grahaNa va saMkrAnti Adike kAraNa dAna denA yogya nahIM maihikaM / = gRhastha apane kamAye hue dhanake cAra bhAga kare, usameMse ami, zrA./60-61 yaH saMkrAntau grahaNe vAre vittaM dadAti mUDhamati / eka bhAga to jamA rakhe, dUsare bhAgase bartana vastrAdi dharakI cIjeM samyaktvavana chittvA mithyAtvavanaM vptyessH|6| ye dadate mRtatRptyai kharIde, tIsare bhAgase dharmakArya aura apane bhoga upabhogameM kharca kare bahudhAdAnAni nUnamastadhiyaH / pallavayitaM taru' te bhasmIbhUtaM niSi aura cauthe bhAgase apane kuTumbakA pAlana kre| athavA apane kamAye vanti / 61 =jo mUDhabuddhi puruSa saMkrAntivirSe AdityavArAdi (graNa) hue dhanakA AdhA athavA kucha adhika dharmakAryameM kharca kareM aura bace dhAra virSe dhanako deya hai so samyaktva vanako chedikai mithyAtva vanako hue dravyase yatnapUrvaka kuTumba AdikA pAlana poSaNa kreN| bovai hai / 60 / je nirbuddhi puruSa mare jIvakI tRptike artha bahuta prakAra dAnakathA-kavi bhArAmala ( I0 1756 ) dvArA hindI bhASAmeM racita dAna deya hai te nizcayakari agnikari bhasmarUpa vRkSakoM patra sahita karanekau sIMce hai|613 dAnAMtarAya karma-de0 antarAya/11 sA. gha.//3 hisArthatvAnna bhUgeha-lohago'zvAdinaiSThikaH / na dadyAd dAmanandinandi saMghake dezIyagaNa-guNanandi zAkhA ke anusAra grahasaMkrAnti-zrAddhAdau vA sudRgguhi // 53 // =naiSThika zrAvaka prANiyoMkI hiMsAmeM nimitta honese bhUmi Adi ko dAna nahIM deve| aura Apa sarvacandra ke ziSya aura vIranandike guru the| samaya-vi.1000jinako parva mAnanese samyaktvakA ghAta hotA hai aise grahaNa, saMkrAnti, 1030 I0 643-673 / 2. isI saMgha kI nayakIrti zAkhA ke anusAra tathA zrAddha vagairahameM apane dravyakA dAna nahIM deve||3| Apa ravicandra ke ziSya va zrIdharadeva ke guru the|-de0itihaas/7/5.1 dAyaka-1. AhArakA eka doSa / de0 AhAra/I1/4, 2. vastikAkA 6. dAnArtha dhana saMgrahakA vidhi niSedha eka doSa / de0 vastikA / dAraveNI-Arya khaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / 1. dAnake lie dhanakI icchA ajJAna hai dAsI-dAsI patnI / de0 strii| i. u./mU./16 tyAgAya zreyase vittamavitta. saMcinoti yaH / svazarIraM sa dika-1, dizAe~-de. dishaa| 2. lavaNa samudra meM sthita eka parvata paDkena snAsyAmIti vilimpti|16| = jo nirdhana manuSya pAtradAna, de0 loka/5/6 / devapUjA Adi prazasta kAryoMke lie apUrva puNya prApti aura pApa vinAzakI AzAse sevA, kRSi aura vANijya Adi kAryoMke dvArA dikakumAra-1. bhavanavAsI devoMkA eka-bheda-de0 bhavana/1/4 2. dhana upArjana karatA hai vaha manuSya apane nirmala zarIrame 'nahA lUgA' dikakumAra bhavanavAsI devoMkA avasthAna-de0 bhvn/4/1| isa AzAse kIcar3a lapeTatA hai / 16 / vikakumArI-1. ATha dikkumArI deviyA~ nadaMna vanameM sthita ATha kUToMpara rahatI haiM-sumedhA, meghamAlinI, toyaMdharA, vicitrA, maNi2. dAna denekI apekSA dhanakA grahaNa hIna kare mAlinI, (puSpamAlA) AnanditA, meghkrii|-0 lokA3/64va; A. anu./102 arthibhyastRNavadvicintya viSayAca kazcicchriyaM dattavAn lok/744| dikkumArI deviyA~ rucaka parvatake kUToMpara nivAsa karatI pApaM tAmavitarpiNI, vigaNayannAdAda parastyaktavAn / prAgetra kuzalA haiN| jo garbhake samaya bhagavAnakI mAtAko sevA karatI hai|-de0 vimRzya subhago'pyanyo na paryagrahIta ete te viditottarottaravarA' lok/4/7| kucha anya deviyoM ke nAma nirdeza-jayA, sarvottamAstyAginaH / 102= koI vidvAna manuSya viSayoMko tRNake vijayA, ajitA, aparAjitA, jambhA, mohA, stambhA, stmbhinii| samAna tuccha samajhakara lakSmIko yAcakoM ke lie de detA hai, (prtisstthaasaaroddhaar/3/317-24)| zrI, hrI, dhRti, kIrti, buddhi, koI pApa rUpa samajhakara kisIko binA diye hI tyAga detA hai| lakSmI, zAnti va puSTi / (pratiSThAsAroddhAra/4/27) / sarvottama vaha hai jo pahilese hI akalyANakArI jAnakara grahaNa nahIM dikpAladeva-de0 lokapAla / karatA / 102 // dikavAsa-latraNa samudra meM sthita eka parvata-de0 loka/9/8 3. dAnArtha dhana saMgrahakI kathaMcit iSTatA dikvata-de0 digvt| kurala./23/6 ArtakSudhAvinAzAya niyamo'yaM zubhAvahaH / krtvyo| digaMtarakSita-1. eka laukAntika deva-de. laukAntaka / dhanibhinityamAlaye vittasaMgraha 6 garIboM ke peTakI jvAlAko digaMbara-1. acela mudrA kA upAsaka jina praNItamArga / 2. mUla di0 zAnta karanekA yahI eka mArga hai ki jisase zrImAnoM ko apane pAsa vizeSa karake dhana saMgraha kara rakhanA caahie|6| sAdhu saMgha (de0 itihAsa/5.1).3. zvetAmbara mAnya nabIna utpatti -de0 shvetaambr| 4. AyakA vargIkaraNa digidra-de0 indra / paM. vi./2/32 grAsastadardhamapi deyamathArdhameva tasyApi saMtatamaNuvatinA diggajeMdra-1. videha kSetrameM sumeru parvatake donoM ora bhadrazAla vanameM yaddhi / icchAnurUpamiha kasya kadAtra loke dravyaM bhaviSyati sadutta sItA va sItodA nadIke pratyeka taTapara do-do diggajendra parvata haiN| madAnahetuH / 32- aNuvratI zrAvakako nirantara apanI sampattike inake aMjana zaila, kumuda zaila, svastika zaila, palAzagiri, rocaka, anusAra eka grAsa, AdhA grAsa usake bhI Adhe bhAga arthAta caturthAMza padmottara, nIla ye nAma haiN|-de0 loka/3/8 / 2. uparokta kUToMpara ko bhI denA caahie| kAraNa yaha hai ki yahA~ lokameM icchAnusAra diggajendra deva rahate haiN|-de0 vyatara/4/5 loka/3/8 inake atirikta dravya kisake kisa samaya hogA jo ki uttama dAnako de sake, yaha kucha rucaka parvatake cAra kUTopara bhI cAra diggajendra deva rahate haiN|-de0 nahIM kahA jA sakatA / 32 // vyNtr/4/lok/4/7| sA.dha./1/11/22 para phuTa noTa-pAdamAyAnidhiM kuryAtpAda vittAya khaTvayet / dharmopabhogayo pAdaM pAdaM bhartavyapoSaNe / athavA-AyArddha dignAga-eka bauddha vidvAn / kRti-nyaayprvesh| samaya-I0 saM0 ca niyuJjIta dharme samAdhikaM tataH / zeSeNa zeSaM kurvIta yatnatastuccha- 425 (si. vi./21 paM0 mahendra) jainendra siddhAnta koza
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ dimpaTa caurAso digpaTa caurAsI zvetAmbarAcArya yazovijaya (30 1638-168) dvArA bhASA chandomeM racita grantha hai / jisame digambara matapara caurAsI AkSepa kiye gaye haiM / digvijaya nArAyaNakI digvijayakA paricaya de0 - 429 zalAkA puruSa / 2. 4 / digvrata 1 digbatakA lakSaNa ra. ka.A./68-66 dila paricita kRto hi yAsyAmi / iti sakalpa dikhatamAmRtyaNupApavinivRttyai / 68 / makarAkara saridagirijana yojanAni maryAdAH prAturdizA dazAnAM pratisaMhAre prasiddhAni / 6 maraNa paryanta sUkSmAko vinivRttike lie do dizAoMkA parimANa karake isase bAhara me nahIM jAUMgA isa prakAra saMkalpa karanA yA nizcaya kara lenA so digvata hai / 68 / dazoM dizAoMke zyAmameM prasiddha prasiddha, samudra, nadI, parvata, deza aura yojana paryantakI maryAdA kahate haiM / 66 / ( sa. si. / 7 / 21/356/10 ); (rA. vA. / 0/21/96/649/26) (sA. 6/5/2); (kA.a./mU./342) vasu. bA. 214 pusada paccimA kAUna jopa pagamanAdisi vivisi guNamyartha paDarma-pUrva uttara dakSiNa ora pazcima dizAomeM yojanAkA pramANa karake usase Age dizAo aura vidizAoM meM gamana nahIM karanA, yaha prathama digvata nAmakA gata hai | 214 | 2. digvrata ke pA~ca aticAra ta. sU / 0/30 UrNAstiryagyatikrama kSetra vRdvismRtyantarAdhAnAni // 60 // - Umpadikama, ayodhyatikrama, tiryagvyatikrama, kSetravRddhi aura smRtyantarAdhAna ye digvirati vratake pA~ca aticAra haiM |30| ra.ka. A./03 tiryagvyatipAta kSetra vismaraNa digritetyAzA pacamatyante 1031 ajJAna va pramAdase Uparako // 73 // nIcekI tathA vidizAoMkI maryAdAkA ullaMghana karanA, kSetrakI maryAdA bar3hA denA aura kI huI maryAdAoko dhUla jAnA, ye pA~ca digvatake aticAra mAne gaye haiM / 3. parigraha parimANa vrata aura kSetravRddhi aticAra meM antara rA. bA./1/20/5-6/453/21 abhigRhItAyA dizo lobhAnezAdAdiyAbhisandhi kSetravRddhi 15 syAdetat- icchApariNAme paJcame'Nuvate asvAntarbhAmiti na ki kAraNAnyAdhikaraNatvAt / icchApariNAmaM kSetravAstvAdiviSayam idaM puna. digviramArtham / asyAM dizi lAbhe jo tilA maraNamato'nyatra lAbhe'pi na miti natu dizi kSetrAdiSviva parigrahavRddhapAramasAravAda pariNAmakaraNamasti tato'vizeSo'syAvaseyaH sobha Adike kAraNa svIkRta maryAdAkA baDhA lenA kSetravRddhi hai / prazna- icchA pariNAma nAmaka pA~caveM aNuvata meM isakA antarbhAva ho jAne ke kAraNa inakA punaH grahaNa karanA punarukta hai ' uttara - aisA nahIM hai, kyoMki, usakA adhikaraNa anya hai / icchAkA parimANa kSetra, vAstu Adi viSayaka hai, parantu yaha dizA viramaNa usase anya hai / isa dizA meM lAbha hogA anyatra lAbha nahIM hogA aura lAbhAlAbhase jIvana-maraNakI samasyA juTI hai phira bhI svIkRta dizA maryAdAse Age lAbha honepara bhI gamana nahIM karanA digvirati hai / dizAoMkA kSetra vAstu AdikI taraha parigraha buddhise apane AdhIna karake pramANa nahIM kiyA jaataa| isalie ina donome bheda jAnane yogya hai / divAkaranaMdi digvata va dezavrata meM antara : de0 dezavrata / 4. digvatakA prayojana va mahattva 1 ra. ka. zrA / 70-71 avadherva hiraNupApaprativiraterdigvatAni dhArayatAm / paJca mahAvrata pariNatimaNuvratAni prapadyante / 70 pratyAkhyAnatanutvAnmandatarAzca caraNamohapariNAmA / satvena duravadhArA mahAvatAya prakalpyate |72] = maryAdAse bAhara sUkSma pApokI nivRtti (tyAga) honese digvratadhAriyoM ke aNuvrata paMca mahAvrato kI sadRzatAko prApta hote hai // 70 // pratyAkhyAnAvaraNIya krodha, mAna, mAyA, lobhake manda honese atizaya manda rUpa cAritra mohanIya pariNAma mahAvratakI kalpanA ko utpanna karate hai arthAt mahAmata sarIkhe pratIta hote hai aura ve pariNAma bar3e kase jAnane meM Ane yogya hai| arthAt ve kaSAya pariNAma itane sUkSma hote hai ki unakA astitva bhI kaThinatAse pratIta hotA hai / 71 / rA.mA./7/21/10-11/248/21 agamane'pi tadantarAsthita vidhAya nujJAnaM prasakta, anyathA vA diparimANamanarthakamiti tajJa ki kAra nivRtta kA kartumazaktyA prANidhavirati prazNApUrNasya prAgayAtrA bhatuvA mA yAda satyapi prayojanabhUyastre parimitadigama hinaskimsyAmiti praNidhAnAna doSa' / pravRddha ecchasya AtmanastasyAM dizi vinA yatnAt maNiratnAdilAbho'stItyevam anyena protsAhitasyApi maNiratnAdisamAptitRSNAprAkAmyanirodhaH kathaM tato bhavediti divirati zreyasI / ahisAdyaNutratadhAriNo'pyasya parimitAddigavadhe himanovAkkAyayoge' kRtakAritAnumata vikalpai. hisAdisarva sAvadyanivRttiriti mahAjatatvamavaseya prazna- ( parimANita ) dizAoMke (mAhara) bhAgameM gamana na karane para bhI svIkRta kSetra maryAdAve kAraNa pApabadha hotA hai isalie dizAoMkA parimANa anarthaka ho jAyegA : uttara--aisA nahIM hai, kyoMki digviratikA uddezya nivRtti pradhAna honese bAhya kSetra meM hisAdikI nivRtti karaneke kAraNa koI doSa nahIM hai / jo pUrNa rUpase hiMsAdikI nivRtti karanemeM asamartha hai para usa sakalaviratike prati AdarazIla hai vaha zrAvaka jIvana nirvAha ho yA na ho, aneka prayojana honepara bhI svIkRta kSetra maryAdAko nahIM lApatA ataH hiMsA nivRtti hAnese vaha pratI hai| kisI parigrahI vyaktiko 'isa dizA meM amuka jagaha jAnepara binA prayatnake maNi-motI Adi upalabdha hote haiM, isa prakAra protsAhita karanepara bhI digbatake kAraNa bAhara jAnekI aura maNi-motI AdikI sahaja prAptikI lAlasAkA nirodha honese digvata zreyaskara hai| ahiMsANuvratI bhI parimita dizAoMse bAhara mana, vacana, kAya va kRta kArita, anumodanA sabhI prakAro ke dvArA hisAdi sarva sAmayoM se virata hotA hai| ata vahA~ usake mahAvata hI mAnA jAtA hai| sa.si./7/21/356/10 tato bahistrasasthAvaravyaparopaNa nivRttermahAvratatvamanase hA satyapi pariNAmasya nivRteobhanirAraca kuto bhavati / usa ( digbata me kI gayI ) maryAdAke bAhara trasa aura sthAvara hiMsAkA tyAga ho jAnese utane aMza meM mahAbata hotA hai / aura maryAdAke bAhara usameM pariNAma na rahaneke kAraNa lobhakA tyAga ho jAtA hai| (rA.vA./0/29/15-16/249), (pU. si. u. / 128) (kA. a/mU./241) / - dina-dina-rAtri pragaTa honekA krama de0 jyotiSa /2/8 / divAkara naMdi- mandike dezIya ko gurvAvalI anusAra gaNako (de0 itihAsa ) Apa candrakIrtike ziSya tathA zubhacandrake guru the / samaya- vi0 1995-1964 I02060 2068 (2/10 HL.Jain ) de0 itihAsa / 0/2 / jainendra siddhAnta koza
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ divAkara sena divya dhvani divAkara sena-sena saMghakI gurinIke anusAra (de. itihAma) Apa indrasenake ziSya tathA arhata senake guru the| samaya-vi 640680 (I.583-623); (ma.pu. 12/167 prazarita); ( pa. pu/pra. 16 paM. pannAlAla ); de0 itihAsa/7/6 / divya tilaka-vijayAdha kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / divyadhvani-kevalajJAna honeke pazcAt ahaMta bhagavAna ke sagise eka vicitra garjanA rUpa OMkAradhvani khiratI hai jise diyadhvani kahate hai / bhagavAn kI icchA na hote hue bhI bhavya jIvoke puNyase sahaja khiratI hai para gaNadhara devakI anupasthitimeM nahIM rivrtii| isake sambandhameM anekoM matabheda haiM jeme ki-yaha mukhase hotI hai, mukhase nahIM hotI, bhApAtmaka hotI hai, bhASAtmaka nahIM hotI ityaadi| una sabakA samanvaya yahA~ kiyA gayA hai / 1. divyadhvani sAmAnya nirdeza 1. divyadhvani devakRta nahIM hotIha. pu./1/16-38 kevala bhAvArtha-(vahAM isake do bheda kara diye gaye haieka divyadhvani dUsarI sarvamAgadhI bhaassaa| uname se divyadhvaniko prAtihAyoM meM aura sarvamAgadhI bhASAko devakRta atizayomeM ginAyA hai| aura bhI dekho divyadhvani/2/7 / * divyadhvani kathaMcit devakRta hai-de0 divyadhvani/2/13 2. divyadhvani icchApUrvaka nahIM hotI pra. sA./m /44 ThANaNisejjavihArA dhammuvadeso ya jiyadayo tesi / araha tANaM kAle mAyAcAro vva itthINa // 44 // - una arahanta bhagavanto ke usa samaya khar3e rahanA, baiThanA, bihAra aura dharmopadeza striyoMke mAyAcArakI bhaoNti svAbhAvika hI prayatnake binA hI hotA hai| (sva. rato/mU /74). (sa sh./muu./2)| ma. pu./24/84 vivakSAmantareNAsya viviktAsIva srsvtii| -bhagavAnkI vaha vANI bolanekI icchAke binA ho prakaTa ho rahI thii| (ma. pu./1/186): (ni sA/tA. vR./174)| 3. icchAke abhAvameM mI divya dhvani kaise sammava hai aSTasahastrI/pR 73 nirNayasAgara bambaI [ icchAmantareNa vAk pravRttina saMbhavati / ] na ca 'icchAmantareNa vAkpravRttirna saMbhavati' iti vAcyaM niymaabhaavaat| niyamAbhyupagame suSuptyAdAvapi nirabhiprAyapravRttirna syAt / na hi suSuptau gotraskhalanAdau vAgvyavahArAdiheturicchAsti . caitanyakaraNapATabayoreva sAdhakatamatvam / .. (icchA vArapravRttiheturna) tattrakarSApakarSAnuvidhAnAbhAvAt buddhyAdivat / na hi yathA buddha zaktezcAprakarSe vANyA' prarSo'valapa. pratIyate tathA doSajAteH (icchAyA') api, tatpraka vAcA'prakati tadapakarSe eva tatprakarSAt / yato vakturdopajAti' (icchA) anumiiyte| .. vijJAna guNadopAbhyAmeva vAgvRtterguNadoSavattA vyavatiSThate na punarvivakSAto doSajAtervA, taduktam-vijJAnaguNadoSAbhyAM vAgvRttaguNadoSata' / bAbchantona ca vaktAra' zAstrANAM mndbuddhyH|| nyAya vinizcaya/354-655 vivakSAmantareNApi vAgvRttinatu viikssyte| vAJchanto na vaktAra' zAstrANA manda buddhayaH / 354 // prajJA yeSu paTIyasya prAyo bacana hetaba / vivakSAnirapekSArate puruSArtha pracakSate // 355 // - 'icchAke vinA vacana pravRtti nahI hotI' aisA nahI kahanA cAhiye kyoki isa prakAra ke niyamakA abhAva hai| yadi aisA niyama svIkAra karate hai to ruSupti Adi meM binA abhiprAyake pravRtti nahI honI caahiye| suSuptime yA gAtra skhalana Adime vacana vyavhArakI hetu icchA nahI hai| caitanya aura indriyokI paTutA hI usameM pramukha kAraNa hai itchA vacana pravRttikA hetu nahIM hai| usake prakarSa aura apakarSa ke sAtha bacana pravRtti kA prakarSa aura aprakarSa nahIM dekhA jAtA jaisA buddhike sAtha dekhA jAtA hai| jaise buddhi aura zaktikA prakarSa honepara vANIkA prakarSa aura apakarSa hone para apakarSa dekhA jAtA hai usa prakAra doSa jAtikA nhiiN| doSa jAtikA prakarSa honepara vacanakA apakarSa dekhA jAtA hai doSa jAtikA apakarSa honepara hI vacana pravRttikA prakarSa dekhA jAtA hai isalie vacana pravRttise doSa jAtikA anumAna nahIM kiyA jA sktaa| vijJAnake guNa aura doSose hI vacana pravRttikI guNa doSatA vyavasthita hotI hai, vivakSA yA doSa jAtise nhii| kahA hai-vijJAnake guNa aura doSa dvArA vacana pravRttimeM guNa ora doSa hote haiM / icchA rakhate hue bho mandabuddhibAle zAstroMke vaktA nahI hote hai| kabhI vivakSA (bolanekI icchA) ke binA bhI vacanakI pravRtti dekhI jAtI hai / icchA rakhate hue bhI mandabuddhivAle zAstroM ke baktA nahI hote haiN| jinameM vacanako kAraNa kuzala prajJA hotI hai ve prAyaH vivakSA rahita hokara bhI puruSArtha kA upadeza dete haiN| pra. sA./ta. pra/44 api cAviruddhametadambhodharadRSTAntAta / yathA khatvambhodharAkArapariNatAnAM pudgalAnAM gamanamavasthAnaM garjanamambuvarSa ca puruSaprayatnamantareNApi dRzyante tathA kebalinAM sthAnAdayo'buddhipUrvakA eva dRshynte| yaha (prayatnake binA hI vihArAdikakA honA) bAdala ke dRSTAntase aviruddha hai| jaise bAdala ke AkAra rUpa pariNamita pudgaloMkA gamana, sthiratA, garjana aura jalavRSTi puruSa prayatnake binA bhI dekhI jAtI hai usI prakAra kevalI bhagavAna ke khar3e rahanA ityAdi abuddhipUrvaka hI ( icchAke binA hI / dekhA jAtA hai| 4. kevalajJAniyoM ko hI hotI hai| ti. pa./1/74 jAde aNaM taNANe NaThe chadumadvidiyammi nnaannmmi| NavabihapadatthasArA divvajhuNI vAhai suttastha // 7 // anantajJAna arthAta kevalajJAnakI utpatti aura chamastha avasthAmeM rahanevAle mati, bhUta, avadhi tathA mana paryaya rUpa cAra jJAnoMkA abhAva honepara nau prakArake padAthoke sArako viSaya karanevAlI divyadhvani sUtrArtha ko kahatI hai 1743 (ti. va./6/12 ): (dha./1/1, 1, 1/gA, 60/64 ) / 5. sAmAnya kevaliyoMke bhI hAnI sammava hai ma. pra /36/203 ityaM sa vizvavidvizvaM prINayan svavaco'mRtaH / kailAsamacalaM prApata pUtaM saMnidhinA guroH // 20 // -isa prakAra samasta padArthoko jAnanevAle bAhubalI apane bacanarUpI amRtake dvArA samasta samArako santuSTa karate hue, pUjya pitA bhagavAn vRSabhadevake sAmIpyase pavitra hue kailAsa parvatapara jA pahu~ce // 20 // ma. pu./29/368 vihRtya suciraM vineyajanatopakRtasvAyuSo, muhUrta paramAsthitau vihitasakriyau vicyutau| -368 // =cirakAla taka vihAra kara jinhone zikSA dene yogya janasamUhakA bhArI kalyANa kiyA hai aise bharata mahArAjane apanI Ayuko antarmuhUrta pramANa sthiti rahanepara yoga nirodha kiyA / ... // 36 // * anya kevaliyoMkA upadeza samavazaraNase bAhara hotA -de0 samavazaraNa / 6. manake abhAvameM vacana kaise sambhava hai| dha. 1/1, 1, 50/285/2 asato manasa' kathaM baccanadvitayasamutpattirini cenna, upacAratastayostataH smutpttividhaanaat| =prazna-jabaki kevalIke yathArtha meM arthAt kSAyopazamika mana nahI pAyA jAtA hai, to usase satya aura anubhaya ina do ghacanokI utpatti kaise ho sakatI hai| uttara-nahI, kyoMki, upacArase manake dvArA ina donoM prakAra ke vacanokI utpattikA vidhAna kiyA gayA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyadhvani gha. 1/1. 1. 122 / 368/3 tatra manaso'bhAve tatkAryasya vacaso'pi na sattvamiti caitra, tasya jJAna kAryatvAt / prazna- arahaMta parameSThI meM manakA abhAva honepara manake kAryarUpa vacanakA sadbhAva bhI nahIM pAyA jA sakatA uttara nahIM, kyoMki ratanajJAnake kArya haiM. manake nhiiN| 7. akrama jJAnase kramika vacanoMko utpatti kaise sambhava hai = gha. 1/1. 1. 122 / 36-4 akramajJAnArakarya kramavatAM vacanAnAmutpatiriti caitra paTaviSayakramajJAnasamavetakumbhakArAddhasya krameNopayupasambhAva = prazna- akrama jJAnase kramika vacanoMkI utpatti kaise ho sakatI hai 1 uttara--nahIM, kyoMki ghaTaviSayaka akrama jJAnase yukta kumbhakAra dvArA kramase ghaTakI utpati dekhI jAtI hai| isalie akramavartI jJAnase kramika vacanoM kI utpatti mAna leneme koI virodha nahIM AtA hai| sarvajJatva ke sAtha divyadhvanikA virodha nahIM hai -0jJAna/ 8. divyadhvani kisa kAraNa se hotI hai kA./tA.vR./1/6/15 vItarAgasarvajJadivyadhvanizAstre pravRtte ki kAraNam bhavyapuNyapreraNAt pazna- vItarAga sarva divyadhvani rUpa zAstrakI pravRtti kisa kAraNa se huI uttara-bhavya jIvoM ke puNyakI preraNA se / 9. gaNadhara ke binA divyadhvani nahIM khiratI gha. 1/41 44 / 120/10 kimaTa tathA -gamadharakA abhAva honese divyadhvanikI pravRtti nahIM hotI hai de. niHzaMkita / 3 ( gaNadharake saMzayako dUra karaneke lie hotI hai ) / 10 vipAdamUlameM dIkSita munikI upasthiti meM mI hotI hai| ka. pA. 9/11/06/3 samapAdamUlamma panimahatvayaM mottUNa khaNa muddissiya divvaNI kiSNa payaTTade sAhAviyAdo praznajisane apane pAdamUla meM mahAvrata svIkAra kiyA hai, aise puruSako chor3akara anyake nimitta se divyayani kyoM nahIM khiratI uttara-aisA hI svabhAva hai ( gha. 1/4 144 / 121/2) / 431 11. divyadhvanikA samaya, avasthAna antara va nimittAdi ti. pa./4/103-104 paThAdIe akkhalio saMbhattidaya NavamuhuttANi / Nissadi viruvamAyo dina jAna jomayaM // 103 // sesesuM samasuM gaharadevidapaNaM paNDApuruSamathaM divyabhuNI sarA bhaMgIhiM // 104 // bhaganAda jinendrakI svabhAvata asmalita aura anupama divyadhvani tInoM saMdhyAkAlo na taka nikalatI hai aura eka yojana paryanta jAtI hai| isake atirikta gaNadhara deva indra athavA cakravartI praznAnurUpa artha ke nirUpaNArtha mahadivyadhvanikSepa samaya meM bhI nikalatI hai // 103-104 // (ka. pA. 1/1, 1/366/126/2) / go. jI./jI. pra./356/761 / 10 tIrthaMkarasya pUrvAhnamadhyAhnAparAhNArdharAtreSu SaTpaTikAkAlaparyantaM dvAdazagaNaH sabhAmadhye svabhAvato divyayani rugacchati anyakAle'pi gaNadhara cakradharamasnAnantaraM yAvadbhavati evaM divydhvniH| tIrtha karake pUDa madhyAha, aparAha ardharAtri kAla meM chaha-chaha ghar3I paryanta bAraha sabhAke madhya sahaja hI divyadhvani hoya hai / bahuri gaNadhara indra cakravati inake prazna karane haiM aura kAla vi bhI divyadhvani hoya hai| * bhagavAn mahAvIrakI divyadhvani khirane kI tithi 30 mahAvIra 2. divya dhvanikA bhAvAtmaka abhASAtmakapanA 2. divyadhvanikA bhASAtmaka va abhASAtmakapana / 1. divyadhvani mukhase nahIM hotI hai| ti./1/62 evAsi bhAsAnaM tAI to kaMThAvAra parihariyaM ekka kAlaM bhavyajaNANaM darabhAso // 62 // =tAlu, danta, oSTha tathA kaNThake halana calana rUpa vyApAra se rahita hokara eka hI samaya meM bhavyajano ko Ananda karanevAlI bhASA ( divyadhvani) ke svAmI hai // 62 // ( sa. za. / mU./2); (ti. pa./1/102 ); (ha. pu. /2/113); ( ha. pu. /6/224 ); (8. . / 26/116) (../1/223) (ma. pR/9/14 ) ( ma. pU./ 24/81) pa.kA./tA.vR./1/4/6 para ur3ata ) (paM. kA./tA.vR./ 2/8/5 para uddhRta ) ka. pA./1/11/6/129/14 vizeSArtha - jisa samaya divyadhvani khiratI hai usa samaya bhagavAnkA mukha banda rahatA hai / 2. divyadhvani mukhase hotI hai rA. vA /2/11/10/1320 sajJAnAvaraNasaMzayAvitAtindriyameva jJAnarasammAdeva vaktRtvena pariNata viSa yAnarthAnupadizati sakala jJAnAvaraNake kSayase utpanna atIndriya kevalajJAna jihvA indriyake Azraya mAtra se vaktRtva rUpa pariNata hokara sakalazruta viSayaka arthoke upadeza karatA hai / ha. pU./2/3 tatpraznAntaraM dhAtuturmukha vinirgatA caturmukhakA sAtha caturNAmAzrayA 121 gaNadhara ke praznake anantara divyadhyani mirane lgii| bhagavAnako divyAni cAroM dizAoMmeM dikhanevAle cAramukhose nikalatI thI, cAra puruSArthaM rUpa cAra phalako denevAlI thI, sArthaka thii| ma. 10/23/66 divyamahAdhya nirasya mukhAmjAmmecarAkRtiniragacchat / bhavyamanogata mohamadhya tamora ma. 5 / 24/83 girigrahasamati vanisaMnibha praspaSTavarNo niragAd dhvaniH svAyambhuvAnmukhAt // 183 // bhagavAn ke mukharUpI kamalase bAdaloMkI garjanAkA anukaraNa karanevAlI amita mahAdivyadhvani nivasa rahI thI aura vaha bhavya jIvoMke maname sthita moharUpI aMdhakArako naSTa karatI huI sUryake samAna suzobhita ho rahI thI // 66 // jisameM saba akSara spaSTa hai aisI vaha divyadhvani bhagavAnke mukhase isa prakAra nikala rahI thI jisa prakAra parvatakI guphA ke aprabhAgase pratidhvani nikalatI hai // mi. sA./tA. 10/904 ke nimukhAravinda vinirgato divyadhvaniH / - kevalI ke mukhAravinda kI huI divyadhvani ... | syAma /30 / 335/20 utpAdavyayazrauvyaprapaJcaH samayaH / teSAM ca bhagavatA sAkSAnmAtRkAdarUpAbhidhAnAt utpAda vyaya zravyake varNanako samaya par3ate haiM, unake svarUpako sAjhAda bhagavAdane apane mukha akSararUpa kahA / 3. divyadhvani anakSarAtmaka hotI hai - kAlA 1/4/6 para utAryAtmahitaM na varNa sahita jo sabakA hita karanevAlI tathA varNa vinyAsase rahita hai ( aisI divyadhvani... ) / .kA./tA.vR./06/235/6 bhASAtmako dvividho'kSarAma ko'nakSarArama kazceti / akSarAtmaka saMskRta anakSarAtmako hIndriyAdizabdarUpo divyadhvanirUpazca / bhASAtmaka zabda do prakArake hote haiN| akSarAtmaka aura anakSarAtmaka akSarAtmaka zabda saMskRtAdi bhASA hetu hai / anakSarAtmaka zabda dvIndriyAdike zabda rUpa aura divya dhvani rUpa hote hai / jainendra siddhAnta koza
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyadhvani 5. divyadhvani anakSarAtmaka nahIM hotI , gha. 1/1.1.50/203/0 tIrthaMkaravacanamanaravAita eva tadekam / ekatvAnna tasya dvaividhyaM ghaTata iti cenna tatra syAdityAdi asatyamoSavacanasattvataratasya dhvanerakSa naratvAsiddhe / prazna- tIrthakarake vacana anakSara rUpa honeke kAraNa dhvanirUpa hai, aura isalie ve eka rUpa haiM, aura eka rUpa honeke kAraNa ve satya aura anubhaya isa prakAra do prakArake nahIM ho sakate / uttara-- nahIM, kyoMki kevalI ke vacanameM 'syAt' ityAdi rUpase anubhaya rUpa vacanakA sadbhAva pAyA jAtA hai, isalie kevalIkI dhvani anakSarAtmaka hai yaha bAta asiddha hai / ma.pu./23/73.. sAkSara eva ca varNasamUhAnnaiva vinArtha gatirjagati syAt / -divya dhvani akSararUpa hI hai, kyoMki akSaroke samUha ke binA lokameM arthakA parijJAna nahIM ho sakatA // 73 // ma.pu./1/110 yatpRSTamAditastena tatsarvamanupUrvaza / vAcaspatiranAyAsAdbharataM pratyanubudhat / 1101 = bharatane jo kucha pUchA usako bhagavAn RSabhadeva binA kisI kaTake kramapUrvaka kahane lage / 20 432 5. divyadhvani sarva bhASAsvamAtrI hai| sva. sto./mU / 97 tava vAgamRtaM zrImatsarva bhASA-svabhAvakam / prINayatya mRtaM yadvatprANino vyApi saMsadi |12| = sarva bhASAo meM pariNata honeke svabhAvako liye hue aura samavazaraNa sabhA meM vyApta huA ApakA zrI sampanna vacanAmRta prANiyoMko usI prakAra tRpta karatA hai jisa prakAra ki amRta pAna 192 (ka.pA 1/11/126/9) (6.1 / 1.1.50/284/2) (candraprabha carita / (8/1); (asAra cintAmaNi 1/62) 6. 1/1.1.2/12/2 yojanAntaradUrasamIpasthAdava yuta digdevamanuyabhAzakAnyUnAdhikabhAvAtItamayura manoharagambhIravizadamAgatijJayasaMpanaH mahAvIro'yaM eka yAjana ke bhItara dUra athavA samIpa baiThe hue aThAraha mahAbhASA aura sAtasau laghu bhASAoMse yukta aise tiryaca, manuSya, devakI bhASA ke rUpa meM pari hone vAlI tathA nyUnatA aura adhikatAme rahita, madhura, manohara. gambhIra aura vizada aisI bhASA atizayako prApta zrI mahAvIra tIrthaMkara artha kartA hai / (ka.pA.1/11/154/02/3) (kA /tA.vR./1/4 para uTha .. dha-1/4,1.1/62/2 evehito sAsariyaravayaNa viNiinase cAra akSauhiNI akSara-akSara bhASAo saMkhyAtaguNI bhASAoM se bharI huI torthaM karake mukhase nikalI divyadhvani (paM.kA./tA../2/8/6 para uddhRta) da.pA./TI./25/2/12 ba ca sarvabhASAtmakaM divyadhvani AdhI sarvabhASA rUpa thI (3-16/240/2) 6. divyadhvani eka bhASA svabhAvI hai ma.pu. / 23/70 ekatayo'pi ca sarvanRbhASA / yadyapi vaha divya dhvani eka prakArakI (arthAt eka bhASA rUpa) thI tathApi bhagavAn ke mAhAtmyase sarva manuSyoM kI bhASA rUpa ho rahI thii| divyadhvani AdhI mAgadhI bhASA va AdhI sarvabhASA rUpa hai 1 - da.pA./TI./33/20/12 va bhagavadbhASAyA magadhadezabhASAtmaka ava sarva bhASAtmakaM / tIrthaMkara kI divyadhvani AdhI magadha dezakI bhASA rUpa aura AdhI sarva bhASA rUpa hotI hai (candraprabhacarita/10/1) (kri. ka./3-16/248/2) / 2. divyadhvanikA bhASAtmaka va abhASAtmakapanA 8. divyadhvani bIjAkSara rUpa hotI hai -jo ka.pA 1/1.1/666/126/2 agaM tatthagambhabIjapadaghaDiyasarIrA ananya padArthoMkA varNana karatI hai, jisakA zarIra bIjapadose gar3hA gayA hai / dha. 6/4,1.44/127/1 saMkhitasara yama tatthAvagama he dAga liMgasaMgayaM bIjapadaM nAma temiyA bIjapadArtha yuvAsaMgamyamANamadvArasasattasaprabhAsa kubhAsa saruvANaM parUSao atthakatAro NAma / saMkSipta zabda racanA se sahita va ananta arthoka jJAnake hetubhUta aneka cihnoMse sahita bIjapada kahalAtA hai / aThAraha bhASA va sAta sau kubhASA svarUpa dvAdazAMgAtmaka una aneka bIjapadokA prarUpaka arthakartA hai / (dha. 6/4.1.54 / 256/7) 9. divyadhvani megha garjanA rUpa hotI hai ma pR./23/66 divyamahAdhvanirasya mukhAbjAnmegharavAnukRtirniragacchat / - bhagavAnmukha rUpI kamalarI bAdalo kI garjanAkA anukaraNa karane vAlI atizaya yukta mahAdivyadhvani nikala rahI thI / 10. divyadhvani akSara anakSara umayasvarUpa thI ka.pA./1/11/166/126/2 akkharANavarakharappiyA / = ( divyadhvani ) akSara anakSarAtmaka hai / 11. divyadhvani artha nirUpaka hai ti./4/105 chaddavvaNavapayatthe pacaTThI kAya sattataccANi / NANAvihadUhi divvaNI bhaNai bhavjANa / 605 | - yaha divyadhvani bhavya jIvoMko chaha dravya, nau padArtha, pA~ca astikAya aura sAta tattvoMkA nAnA prakArake hetuo dvArA nirUpaNa karato hai 0 (ka. pA./1/19/31/ 126/2) paM.kA./tA.vR./2/8/6 spaSTa tasadI vastukadhana jo divyadhvani usa usakI abhISTa vastukA spaSTa kathana karanevAlI hai / 12. zrotAo kI bhASArUpa pariNamana kara jAtI hai 6.5/50/15 janAnAmApi tadvRttaM nAnApAtraguNAzrayam / sabhAya dRzyate nAnAdivyadhAvanI |12| jisa prakAra AkAzase barasA pAnI eka rUpa hotA hai, parantu pRthivI para par3ate hI vaha nAnA rUpa dikhAI dene lagatA hai, usI prakAra bhagavAnkI vaha vANI yadyapi eka rUpa thI tathApi sabhAne saba jIva apanI apanI bhASAmeM usakA bhAva pUrNata samajhate the / (ma.pu /1/187) ma.pu/22/00 kyo'pi ca sarvanRbhASA sonTaraneTahUzca kumAlAH / apratipattimapAsya ca evaM bodhayati sma jinasya mahimnA 1001 = yadyapi vaha divyadhvani eka prakArakI thI tathApi bhagavAda ke mAhAtmyase samasta manuSyoMkI bhASAoM aura aneka kubhASAoMko apane antarbhUta kara rahI thI arthAt sarvakI apanI-apanI bhASArUpa pariNamana kara rahI thI, aura logoMkA ajJAna dUra kara unheM taloM bodha karA rahI thI 70 / (ka. pA. 1/11/354 /72/4 ) (dha.1/1,1.50/284/2) (pai.kA./tA.vR./1/4/4) go. jI / jI. pra. / 227 / 488 / 15 anakSarAtmakatvena zrotRzrotra pradezaprAptisamayaparyaMtadanantaraca zrotAbhipretArtheSu saMzayAdinirAkaraNena samyagjJAnajanana sunane vAle karNa pradezako yAvat prApta na hoi tAvat kAla paryaMta anakSara hI hai ...jaba sunane vAle karNaviSai prApta ho hai tatra akSara rUpa hoi yathArtha vacanakA abhiprAya rUpa saMvAdako dUra kare hai| jainendra siddhAnta koza
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyadhvani 433 dizA bhASAome kuzala samavasaraName sthita jana mAtrarUpake dhArI honese 'hamArI hamArI bhASAse hama hamako hI kahate hai' isa prakAra sabako vizvAsa karAnevAle, tathA samavazaraNastha janoke karNa indriyoge apane mahase nikalI huI aneka bhASAoke sammizrita pravezake nivAraka aise gaNadhara deva granthakartA hai| (vAstavame gaNadhara deva hI janatAko upadeza 13. deva usa sarva bhASA rUpa pariNamAte haiM da.pA/To /35/28/13 kathamevaM devopanItatvamiti cet / mAgadhadevasaM ni dhAne tathA pariNAmatayA bhASayA saMskRtabhASayA prvrtte| = praznayaha devopanIta kaise hai . uttara-yaha devopanIta isalie hai ki mAgadha devoke nimittase saskRta rUpa pariNata ho jAtI hai| (ki /TI./3-16/248/3) 14. yadi akSarAtmaka hai to dhvani rUpa kyoM kahate haiM dha.1/1,1,50/284/3 tathA ca kathaM tasya dhvanitvamiti cenna, etadbhASA rUpameveti nirdeSTumazakyatvata. tasya dhvanisva siddhe / praznajaba ki vaha aneka bhASA rUpa hai to use dhvani rUpa kaise mAnA jA sakatA hai| uttara--nahIM, kevaloke vacana iso bhASA rUpa hI hai, aisA nirdeza nahIM kiyA jA sakatA hai, isalie unake bacana dhvanirUpa hai, yaha bAta siddha ho jAtI hai| * gaNadhara dvimASiyeke rUpameM kAma karate haiM -de0 divyadhvani /2/15 divyayojana-kSetradA pramANa vizeSa-de0 gaNita/11 / divyalakSaNa paMkti vrt-paaktiktaa| divyAyadha-vijayA kI daviNa zreNIkA eka nagara-de0vidyAdhara / diza saMsthita-eka graha-de0 graha / 15. anakSarAtmaka hai to artha prarUpaka kaise ho sakatI hai| dizA--1. dizAkA lakSaNa dha.6/4,1,44/126/8 vayaNeNa viNA atyapaduppAyaNaM Na saMbhavar3a, suhama bha. A./vi./5/166/3 dimA paralobAdigupadarzapara' sUriNA sthApitaH atyANaM saNNAe parUSaNANuvavattodo Na cANakravarAe jhuNIe atyaNdu bhavatAM dizaM movartanyAcapramAdizati ya suriH sa dizA ityucyte| pAyaNaM jujjade, agaravarabhAsatirikkhe mottaNaNNesi tatto atyAva -dizA arthAt AcArya ne apane sthAna para sthApita kiyA huA ziSya gmaabhaavaado| Na ca divyajjhugI agaravara piyA cetra, aTThArasa jo paralokakA upadeza karake mokSamArgame bhavyoko sthira karatA hai| sttsybhaas-kubhaasppiyttaado| tesimaNeyANa bojapadANa duvAla- sa ghAdhipati AcAryane yAvajjova AcArya padavIkA tyAga karake apane saMgappayANa mahArasa-sattasayabhAsa-kubhAsarUvANaM parUvao asthakattAra- padapara sthApA huA aura AcAryake samAna jisakA guNasamudAya hai NAma, bojapadaNilINatthaparUvayANaM duvAla-saMgANaM kArao, gaNahara aisA jo unakA ziSya unako dizA arthAt bAlAcArya kahate hai| bhaDAra o gaMthakattArao tti abhugmaado| -prazna-vacanake binA dizA-1.dizA va vidizAkA lakSaNa arthakA vyApAna sambhava nahIM, kyoMki sUkSma padArthokI sajJA arthAta saMketa dvArA prarUpaNA nahIM bana sktii| yadi kahA jAya ki anakSarA- sa, si11/2/266/10 AdityodayAdyape-yA AkAzapradezapaktiSu tmaka dhvani dvArA artha kI prarUpaNA ho sakatI hai, so bhI yogya nahIM ita idamita vyvhaaropptte'|-suury ke udayAdikakI apekSA aakaashhai| kyoMki, anAra bhASAyukta tiyaMcoko ch|ddkr anya jIvoko pradeza paktiyoM meM yahA~se yaha dizA hai isa prakArake vyavahArakI usage artha jJAna nahI ho sakatA hai| aura divya-ani anakSagatmaka utpatti hotI hai| hI ho so bhI bAta nahIM hai, kyoMki vaha aThAraha bhASA va sAta sau dha. 4/5,4,42/266/4 sagaTThANa do kaDajjuvA disA NAma / / tAo kubhASA svarUpa hai| uttara --aThAraha bhASA va sAta sau kubhASA svarUpa chacceva, apaNe mimsbhvaad||.. sagaThANAdo kaNNAyAreNa dikhetaM dvAdazAMgAtmaka una aneka bIja padoMkA prarUpaka arthakartA hai / vidisA / = apane sthAnase bANakI taraha sIdhe kSetrakA dizA va hate tathA yoja padomeM lIna artha ke prarUpaka bAraha aMgoke krtA gaNadhara hai| ye dizAe~ yaha ho hotI hai, kyoMki anya dizAokA honA bhaTTAraka granthakartA hai, aisA svIkAra kiyA gayA hai| abhiprAya yaha asambhava hai...apane sthAnase varNa rekhAke AkArase sthita kSetrako hai ki bojapadoMkA jo vyAravyAtA hai vaha granyakartA kahalAtA hai| vidiza kahate hai(aura bho de0 vaktA/3) dha.6/4,1,7/58/10Na bojabuddhIye abhAvo, tAe viNA avagayatitthayara 2. dizA vidizAoM ke nAma va krama bayaNa viNiggayaakravarANakkharappayabahUligayabIjapadANa gaNaharadevANa duvAlasaMgA bhAvappasaMgAdo / = bIjabuddhikA abhAva nahI ho sakatA kyoMki usake binA gaNadhara devokA tIrthakarake mumbase nikale hue akSara aura anakSara svarUpa bojapadokA jJAna na honese dvAdazAgake abhAvakA prasaMga aayegaa| 16. eka hI bhApA sarva zrotAoMkI mApA kaise bana sakatI hai pazcima dizA pUrva dizA dha.1/4,1,44/128/6 parovade seNa viNA abavaraNakAvarasaruvAsesabhAsaMtarakusala) samavasaraNajaNa mettastradhArittaNeNa amhamhANaM bhAsAhi amhamhANaM ceva kahadi tti samvesi paccaupAyao samavasaraNajaNasodidie sagamuhaviNiggayANeyabhAsANa saMkareNa pavesarasa dakSiNa viNiyArao gaNaharadevo gNthktaaro| -prazna-eka hI bIjapada dizA rUpa bhASA sarva joSo ko una unakI bhASA rUpase grahaNa honI kaise sambhava hai| uttara-paropadezake binA ara va anadara rUpa saba vAyavya vi. 7.antardizA dizA 6antardizA 18antardizA IzAna.vi. 1antardiza +2antardizA Agneya vidizA 5antardizA 4antardizA naiRtya vidizA 3 antardizA jainendra siddhAnta koza bhA02-55
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ dizAmantya 434 duHkha 3. zuma kAryoM meM pUrva va uttara dizAkI apradhAnatAkA 1. bheda va lakSaNa kAraNa 1. duHkhakA sAmAnya lakSaNa bha. A./vi./560/771/3 timirApasAraNaparasya dharmarazmerudayadigiti sa. si./5/20/288/12 sadasadvedyodaye'ntaraGgahetau sati mAhyadravyAdiudayArthI tadvadasmatkAryAbhyudayo yathA syAditi lokaH prAimukho paripAkanimittavazAdutpadyamAnaH protiparitAparUpa pariNAma; bhavati / ... udaDa mukhatA tu svayaMprabhAditIrthakRto videhasthAna cetasi sukhaduHkhamityAkhyAyate / kRtvA tadabhimukhatayA kAryasiddhiriti / - andhakArakA nAza karane sa. si./6/11/328/12 pIDAlakSaNa pariNAmo duHkham / sAtA aura vAle sUryakA pUrva dizAmeM udaya hotA hai ataH pUrva dizA prazasta hai| asAtA rUpa antaraMga hetuke rahate hue bAhya dravyAdike paripAkake sUryake udayake samAna hamAre kArya meM bhI dina pratidina unnati hove nimittase prIti aura paritApa rUpa pariNAma utpanna hote haiM, ve mukha aisI icchA karanevAle loka pUrva dizAkI tarapha apanA mukha karake aura du.kha kahe jAte hai| athavA-pIr3A rUpa AtmAkA pariNAma duHkha apanA iSTa kArya karate haiN|...videhkssetr meM svayaMprabhAdi tIrthakara ho hai / (rA. vA./6/11/1/116); (rA vA/1/20/2/474); (go. jo/ gaye haiM, videha kSetra uttara dizAko tarapha hai ataH una tIrtha karoko jI. pr./606/1062/15)| hRdayameM dhAraNa kara usa dizAko tarapha AcArya apanA mukha kArya dha. 13/5,5,63/334/5 aNihatthasamAgamo iTThatvaviyogo ca duHkhaM gaam| siddhike lie karate haiN| ___= aniSTa artha ke samAgama aura iSTa artha ke viyogakA nAma dukha hai| dizAmantya dha. 15/6/6 siroveyaNAdI duvaM NAma !-sirakI vedanAdikA nAma dizAmAdi- sumeru parvatake apara nAma-de0 sumeru duHkha hai| dizAmuttara 2. duHkhake bheda dIkSA-de. pratrajyA / bhA, pA./ma./11 AgaMtukaM mANasiyaM sahajaM sArIriyaM cattAri / dukkhAI...19/- AgaMtuka, mAnasika, svAbhAvika tathA zArIrika, dAti ha. pu./22/51-55 yaha dharaNendrakI devI hai| isane dharaNendrakI isa prakAra dukha cAra prakAra kA hotA hai| na. ca./63 sahajaM ..naimittikaM "dehajaM mAnasikam / / 3 / - dukha cAra AjJAse taphbhraSTa nami tathA binamiko vidyAe~ tathA auSadhiyA~ prakArakA hotA hai-sahaja, naimittika, zArIrika aura mAnasika / dI thiiN| kA. a /mU /35 asurodIriya-dukravaM-sArIra-mANasaM tahA tivihaH khittudApacadazAha-sAMgAnera (jayapura) ke nivAsI eka paNDita the| bbhavaM ca tivvaM aNNoNNa-kayaM ca paMcavihaM / 35/- pahalA asurakumAroM ke kRti-cidvilAsa, AtmAvalokana va anubhavaprakAza Adi / samaya- dvArA diyA gayA duHkha, dUsarA zArIrika duHkha. tIsarA mAnasika duHkha, vi. 1776 I01722 / (tI/4/26) / cauthA kSetrase utpanna honevAlA aneka prakArakA duHkha, pA~cavA~ parasparameM mo.mA.pra./pra.2 paramAnanda shaastrii| diyA gayA duHkha, ye duHkhake pA~ca prakAra haiM / 35 // dopadazamo vrata-vratavidhAna saMgraha/130 dIpadazamI daza dIpa 3. mAnasikAdi duHkhoMke lakSaNa banAya, jinahiM caDhAya AhAra karAya-daza dIpaka banAkara bhagavAna na. ca./63 sahajakhudhAijAdaM NayamitaM sIdavAdamAdIhi / rogAdiA ko caDhAye phira AhAra kre| yaha vrata zvetAmbara AmnAyameM ya dehaja aNiTThajoge tu mANasiyaM / / 3 / kSudhAdise utpanna honevAlA pracalita hai| duHkha svAbhAvika, zIta, vAyu Adise utpanna honevAlA duHkha nai mittika. dopamAlikA vrata-vratavidhAna saMgraha/108 kArtika kR0 30 ko rogAdise utpanna honevAlA zArIrika tathA aniSTa vastuke saMyoga ho vIranirvANake dina dIpAvali manAyI jAtI hai| usa dina upavAsa jAnepara utpanna honevAlA dukha mAnasika kahalAtA hai / kare va sAyaMkAla dopa jlaaye| jApa:-'oM hrIM zrImahAvIrasvAmine * pIr3ArUpa duHkha-de. vedanA / namaH' isa mantrakA trikAla japa kre| dopasena-punnATa saMghakI gurvAvalI ke anusAra Apa nandisenake ziSya 2. duHkha nirdeza tathA dharasena ( zrutAvatAra vAlese bhinna ) ke guru the|-de0 itihAsa 1. caturgatike duHkhakA svarUpa /7/8 / bha, A./mU./1574-1566 pagala gatarudhiradhAro palaM vacammo pabhinnapoTTadIpAMga-kalpavRkSoMkA eka bheda-de0 vRkss/1| siro| paulidahidao jaM phuDidastho paDicUriyaMgo ca / 1576 / tADa NatAsaNabaMdhaNavAhaNalaMchaNaviheDaNaM damaNaM / kaNNacchedaNaNAsAvehaNaNidIptatapa Rddhi-de0 RddhiA / laMchaNaM ceva / 1582 / rogA vivihA bAdhAo taha ya NiccaM bhayaM ca dIrghasvara-de0 akssr| smvtto| tivvAo vedaNAo dhADaNapAdAbhidhAdAo / 1585 / DaNa muMDaNatADaNadharisaNaparimosasaMkilesA y| dhaNaharaNadAradharisaNadharaduHkha-duHkhase saba Darate haiM / zArIrika, mAnasika Adike bhedase duHkha dAhajalAdidhaNanAsaM 1962 / devo mANI saMto pAsiya deve mahadie kaI prakArakA hai| tahA~ zArIrika duHkhako hI lokameM dukha mAnA aNNe / jaM duravaM saMpatto ghoraM bhaggeNa mANeNa // 1566 / jisake zarIrajAtA hai| para vAstavameM vaha sabase tuccha duHkha hai| usase Upara meMse raktakI dhArA baha rahI hai, zarIrakA camar3A nIce laTaka rahA hai. mAnasika aura sabase bar3A svAbhAvika duHkha hotA hai, jo vyAkulatA jisakA peTa aura mastaka phUTa gayA hai, jisakA hRdaya tapta huA hai, rUpa hai| use na jAnaneke kAraNa hI jIva nAraka, tiryaMcAdi yoniyoMke A~kheM phaTa gayI haiM, tathA saba zarIra cUrNa huA hai, aisA tU narakameM vividha duHkhoko bhogatA rahatA hai / jo use jAna letA hai vaha duHkhase aneka bAra duHkha bhogatA thA / 1571 / lAThI vagairahase pITanA, bhaya chUTa jAtA hai| dikhAnA, DorI vagairahase bhA~dhanA. bojhA lAdakara dezAntarameM le jAnA, jainendra siddhAnta koza
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 435 1 zaMkhapadmAdika AkArase unake zarIrapara dAha karanA, takalIpha denA, kAna nAka chedanA, aMDakA nAza karanA ityAdika duHkha tiryaggati meM bhogane par3ate haiM / 1282 / isa pazugatine nAnA prakArake roga, aneka tarahakI vedanAe~ tathA nitya cAroM taraphase bhaya bhI prApta hotA hai / aneka prakArake bAvase ragar3anA ThokanA ityAdi duHkhoMkI prApti hu pazugati prApta huI thI / 9505 manuSyagatine aparAdha honepara rAjAfare dhanApahAra hotA hai yaha daMDana duHkha hai| mastaka ke kezakA muNDana karavA denA, phaTake lagavAnA, gharSaNA arthAt AkSepa sahita doSAropaNa karane se manameM dukha hotA hai| parimoSa arthAt rAjA dhana chuTAtA hai| cora dravya haraNa karate haiM taba dhana haraNa duHkha hotA hai| bhAryAkA jabaradastI harama honepara ghara jalane se dhana naSTa hone ityAdika kAraNoMse mAnasika dukha utpanna hote haiM / 1562 | mAnI deva anya RddhizAlI devoMko dekhakara jisa ghora duHkhako prApta hotA hai vaha manuSya gatike duHkhoM kI apekSA anantaguNita hai| RddhizAlI devoMko dekhakara usakA garna zatazaH cUrNa honese vaha mahASTI hotA hai | 1666 (bhA pA./mU./15) / bhA.pA./mU./10-12 khatAvaNAlaNaveNa vipANirohaM ca / pokhi bhAvarahi tiriyaIe ciraM kAlaM // 10 // surabhitame suracAra vioyakAle ya mANasaM ti / saMyatosi mahAjasa dukhaM suhabhAvaNAra hio | 12| he jIma se tiyaMcagati visvanana, uttApana, jvalana, vedana, vyucchedana, nirodhana ityAdi dukha bahuta kAla paryanta paaye| bhAva rahita bhayA saMtA / he mahAjasa / te devaloka viSai pyArI rAkA viyoga kAla viSai viyoga sambandhI duHkha tathA indrAdika bar3e ddhidhArI nikaM Apake hona mAnanA aisA mAnasika dukha, aise tIvra duHkha zubha bhAvanA keri rahita bhaye sante pAyA // 12 // 2. saMzIse asaMjJI jIvoMmeM duHkhakI adhikatA T duHkha R gha. / / 341 mahatsaMhinAM duHkha svayaM cAsaMhinAM na vA / yato nIca padAduccai padaM zreyastathA bhatam / 341 | yadi kadAcita yaha kahA jAye ki sahI jIvoMko bahuta dukha hotA hai, aura azI jIvoMko bahuta thor3A duHkha hotA hai, to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki nIca padase vaisA arthAt saMjJo kaise U~ca pada zreSTha mAnA jAtA hai / 341 | isalie sainIse asainIke kama duHkha siddha nahIM ho sakatA hai kintu ulTA asainIko hI adhika duHkha siddha hotA hai| (paM.dha. /u./ 341-344) / 2. saMsArI jIvoMko abuddhi pUrvaka duHkha nirantara rahatA hai paM. dha. /u. / 318-316 asti saMsAri jIvasya nUnaM duHkhamabuddhijam / sukhasyAdarzana svasya sarvataH kathamanyathA // 318 somo dukha masti nUnamabuddhija avazya karmamadasya nai rantayoMdayAritaH ||11prpdaarth meM ti saMsArI jIvoMke sukhake adarzanameM bhI nizcayase apUrva duHkha kAraNa hai kyoMki yadi aisA na hotA to unake AtmAke sukhakA adarzana kaise hotA kyoM hotA isalie nizcaya karake karmabaddha saMsArI jIvake nirantara karmake udaya Adike kAraNa avazya hI abuddhi pUrvaka dukha hai, aisA anumAna kiyA jAtA hai 316 laukika sukha vAstavameM duHkha hai--0 4. zArIrika duHkhale mAnasika duHkha bar3A kA. ja./mU./10 sArIriya dukhAdo mAnasa kA haveha avara mAnasa - hi visayA vi duhAvA haMti 60 zArIrika se mAnasika duHkhamar3A hotA hai| kyoMki jisakA mana dukhI hai use niSya bhI duHkhadAyaka lagate haiN||50|| sukha / / 5. zArIrika duHkhoMkI gaNanA kA. a./TI./288/207 zArIraM zarIrodbhavaM zItoSNa tRSApaJcakoTacaSTaSaSTikSanavanavatisahasrapaJca tacaturazItivyAdhyAdi zarIrase utpanna honevAlA dukha zArIrika kahalAtA hai| bhUkha pyAsa. zIta uSNake kaSTa tathA pA~ca karor3a ar3asaTha lAkha ninyAnave hajAra pA~ca sau caurAsI vyAdhiyoM se utpanna honevAle zArIrika duHkha hote haiM / 3. du:kha kAraNAdi 3. duHkhake kAraNAdi 1. duHkhakA kAraNa zarIra va bAhya padArtha yavanAM sa. za./mU./15 mUlaM saMsAraduHkhasya deha evAtmadhIstata' / pravizedantarma hiravyApRtendriya |15| isa jaDa zarIra meM AtmabuddhikA honA hI saMsArake duHkhoM kA kAraNa hai| isalie zarIrameM AtmavyakI mithyA kalpanAko choDakara bAhya viSayoM meM indriyoMkI pravRttiko rokatA huA antaraMga praveza kare 150 A. anu. 115 Adau tanorjananamatra hatendriyANi santi tAni viSayA viSayAzca mAne / hAniprayAsabhayapApakuyonidA syurmUla tatastanuranartha paraM parANAm / 165 = prArambhameM zarIra utpanna hotA hai, isa zarIra se dRSTa indriyoM hotI hai, ve apane-apane viSayoMko cAhatI haiM aura ve viSaya mAnahAni, parizrama, bhaya, pApa evaM durgatiko dene bAle hai| isa prakAra se samasta anarthoMkI paramparAkA mUla kAraNa vaha zarIra hI hai / 963 // jJA. / 7 /11 bhavodbhavAni duHkhAni yAni yAnIha dehibhiH / sahyante tAni tAnyuccairva purAdAya kevalam / 111 - isa jagat meM saMsArase utpanna jo jo dukha jIvoMko sahane par3ate haiM, ve saba isa zarIra ke grahaNase ho sahane paDate haiM / isa zarIra se nivRtta honepara phira koI bhI dukha nahIM hai| |11| (zA./7/10) / 2. duHkhakA kAraNa jJAnakA jJeyArtha pariNamana . . / . / 278-279 nUnaM yatparato jJAnaM pratyarthaM pariNAmi yat / vyAku mohamadukhamana 208 siddha durayamasya svataH jhApA sadbhAve sahabubhutsAdimA 27 - nizcayase jo jJAna indriyAdike avalambanase hotA hai aura jo jJAna pratyeka artha ke prati pariNamanazIla rahatA hai arthAta pratyeka artha ke anusAra pariNAmI hotA hai vaha jJAna vyAkula tathA rAga-dveSa sahita hotA hai isalie vAstava meM vaha jJAna duHkharUpa tathA niSprayojanake samAna hai | 278 // pratyartha pariNAmI honeke kAraNa jJAnameM vyAkulatA pAthI jAtI hai isalie aise indriyajanya jJAna dukhapanA acchI taraha siddha hotA hai kyoMki jAne hue padArtha ke sivAya anya padArthoMke jAnanekI icchA rahatI hai / 206 3. duHkhakA kAraNa kramika jJAna 4 pra.sA./ta.pra./60 khedasyAyatanAni cAtikarmANi na nAma ke pariNAmamAtram / ghAtikarmANi hi paricchedyamarthaM pratyAtmAnaM yataH pariNAmayati, tatastAni tasya pratyarthaM pariNamya pariNamya zrAmyataH khedanidAnahIM pratipadyante khedake kAraNa bhAtikarma hai, kevala parigamana mAtra nahIM meghAtikarma pratyeka padArtha ke prati pariNati ho ho kara thakane vAle AtmA ke lie kheda ke kAraNa hote haiM / pra.sA./tA.vR./60/79/12 kramakaraNavyavadhAnagrahaNe khedo bhavati / indriyajJAna kramapUrvaka hotA hai, indriyoMke Azrayase hotA hai, tathA prakAzAdikA Azraya le kara hotA hai, isalie duHkhakA kAraNa hai| paM. dha. /u. / 281 pramattaM mohayuktatvAnnikRSTaM hetugauravAt / vyucchinnaM kramAkRcchra cehAtha pakramAt 281 hajA jainendra siddhAnta koza
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ duHpakva 436 ha.pu./34/116 jaghanya va utkRSTa AyukI apekSA sarvatra belA hotA hai| tahA~-sAta narakoMke 7 paryApta-aparyAptake 2, paryApta-aparyApta manuSyake 2; saudharma-IzAna svargakA 1, sanatkumArase acyuta paryantake 19, navagraiveyakake 8 nava anudizakA 1; pA~ca anusaroMkA eka / isa prakAra 34 bele / bIcake 34 sthAnoM meM eka eka paarnnaa| chA-de0 jugupsaa| dugdharasI vrata-vrata vidhAna saM./102 bhAdrapada zuklA 12 ko kevala dUdhakA AhAra le| sArA samaya dharmadhyAnameM vyatIta kre| isa prakAra 12 varSa paryanta kre| jApya-namaskAra mantrakA trikAla jApya / dugyazuddhi-de0 bhkssyaabhkssy/3| dugaMdhA-pA.pu./24/zloka-subandhI nAmaka vaizyakI putrI thI (24-25) / isake svAbhAvika durgandhake kAraNa isakA pati jinadatta ise chor3a kara bhAga gayA (42-44) / pIche AryikAoMko AhAra diyA tathA unase dIkSA dhAraNa kara lI (64-67) / ghora tapakara antameM acyuta svargameM deva huI (68-71) / yaha draupadIkA pUrvakA dUsarA bhava hai|-de0 draupdii| durga-1. bharata kSetra pazcima AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4; 2. vijayArdhakI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / durgATabI-tri.sA./bhASA/676 parvatakai upari jo hoi so durgATavI mohase yukta honeke kAraNa pramatta, apanI utpattike bahutase kAraNoMkI rApekSA rakhanese nikRSTa, kramapUrvaka padArthoMko viSaya karaneke kAraNa vyucchinna aura IhA Adi pUrvaka honese duHkharUpa kahalAtA hai / 281 // 1. duHkhakA kAraNa jIvake audayika bhAva paM.dha./u./320 nAvAcyatA yathoktasya duHkhajAtasya saadhne| arthAda buddhimAtrasya hetorauda yikatvataH 1320 - vAstavameM sampUrNa abuddhi pUrvaka dukhoM kA kAraNa jIvakA audayika bhAva hI hai isalie uparyukta sampUrNa abuddhi pUrvaka duHkhake siddha karane meM avAcyatA nahIM hai| * duHkhakA sahetukapanA-de0 vibhAva/3 / 5. krodhAdi mAva svayaM duHkharUpa haiM la.sA./mU-/74 jIvaNibaddhA ee adhuva aNiccA tahA asaraNA y| dukravA duvakhaphalA ttiya NAdaNa Nivattae tehi 74! -yaha Asrava jIvake sAtha nibaddha hai, adha va hai, anitya hai tathA azaraNa hai aura ve duHkharUpa haiM, duHkha hI jinakA phala hai aise haiM-aisA jAnakara jJAnI unase nivRtta hotA hai| 6. duHkha dUra karanekA upAya sa.za./mU./41 Atmavibhrama duHkhmaatmjnyaanaatprshaamyti| nAyatAstatra niryAnti kRtvApi paramaM tapaH // 41 // -zarIrAdikameM Atma buddhirUpa vibhramase utpanna honevAlA duHkha-kaSTa zarIrAdise bhinnarUpa Arama svarUpake karanese zAnta ho jAtA hai| ataeva jo puruSa bheda vijJAna ke dvArA AramasvarUpakI prAptimeM prayatna nahIM karate ve utkRSTa tapa karake bhI nirvANako prApta nahIM krte|4|| A.anu./186-987 hAneH zokastato duHkha lAbhAdrAgastataH sukham / tena hAnAvazokaH sat surakhI syAtsarvadA sudhI.186.. mukhaM sakalasaMnyAso makha sakalasaMnyAso duvaM tasya viparyayaH / 1871 - iSTa vastukI hAnise zoka aura phira usase duHkha hotA hai. tathA phira usake lAbhase rAga tathA phira usase mukha hotA hai| isalie buddhimAna puruSako iSTakI hAnimeM zokase rahita hokara sadA sukhI rahanA cAhie 186 / samasta indriya viSayoMse virakta honekA nAma mukha aura unameM Asakta honekA nAma hI duHkha hai / (ataH viSayoMse virakta honekA upAya karanA caahie)|187| * asAtAke udayameM auSadha bhAdi bhI sAmathyahIna haiM -de0 kaarnn/III/1/4| duHpakva-AhArameM eka doSa-de0 bhogopabhoga /5 duzAsana-pA.pu./sarga/zloka dhRtarASTrakA gAndhArIse putra thaa|(8/12) bhISma tathA droNAcAryase kramase zikSA tathA dhanurvidyA prApta kI (8/208) / pANDavoMse anekoM bAra yuddha kiyA (16/11) / antameM bhIma dvArA mArA gayA / (20/266) / -anarthadaNDakA eka bheda-de0 anarthadaNDa / duHsvara-de0 svr| iMdabhuka-eka graha-de0 grh| dukhamA-aparanAma duSamA-de0 kAla/4 / dukhaharaNa vrata-isa vratakI vidhi do prakAra se varNana kI gayI hailaghu va bRhat / laghu vidhi-eka upavAsa eka pAraNa kramase 120 upavAsa pUre kare / jApya namaskAra mantrakA trikAla jApya (vrata vidhAna saM./ 62) (varddhamAna puraann)| durdara-1. kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsarga/1, 2. bharatakSetra madhya AryakhaNDake malayagirike nikaTastha eka parvata-de0 mnussy/4| durdhara-vijayArdhakI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / durbhaga-de0 subhaga / durbhASA-de0 bhaassaa| dumukha-yaha saptama nArade the| aparanAma catumukha / vizeSa -de0 zalAkA puruss/6| Turyodhana-pA.pu./sarga/zloka-dhRtarASTrakA putra thA (8/183) / bhISma tathA droNAcAryase kramase zikSaNa prApta kiyA (8 / 208) / pANDavoM ke sAtha anekoM bAra anyAyapUrNa yuddha kiye| antameM bhIma dvArA mArA gayA (20/264) / duvinIta-yaha pUjyapAda dvitIyake ziSya the| gaMga vaMzI rAjA avinItake putra the| samaya-bi. 535-570 (I0478-593); (sa.si./pra.65 paM. phUlacandra); (sa.za./.10 paM. jugalakizora); (da.sA./ pra.38 premii)| duSamA-aparanAma dukhamA-de0 kAla/4 / duSpakva-AhArameM eka doSa-de0 bhogopabhoga/5 duSpraNidhAna-sAmAyika vratakA eka aticAra-de0 saamaayik/3| duSpramRSTanikSepAdhikaraNa-de0 adhikaraNa / dUta-1. AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4 / 2. yasatikAkA eka doSa-de0 vstikaa| dUdha zuddhi-de0 bhkssyaabhkssy/3| dUrastha-de0 duuraarth| jainendra siddhAnta koza
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ dUrAtsparza Rddhi dRSTAnta dUrAvasparza RddhidUrAd ghrANa RddhidUradarzana Rddhi- -de0 Rddhi/26 / dUrAd zravaNa RddhidarApakRSTi-1. dUrApakRSTi sAmAnya va lakSaNa lA.sA./jI.pra./120/161/6 palye utkRSTasaMkhyAtena bhakte yallabdha tasmAdekai khAnyA jaghanyaparimitAsaMkhyAtena bhakte patye yallabdha tasmAdekottaravRddhyA yAvanto vikalpAstAvanto dUrApakRSTibhedAH / =palyako utkRSTa asaMkhyAtakA bhAga diye jo pramANa Avai tAtai eka eka ghaTatA krama kari palyako jaghanya parItAsaMkhyAtakA bhAga diye jo pramANa Avai tahA~ paryanta eka-eka vRddhike dvArA jitane vikalpa haiM, te saba dUrApakRSTike bheda haiN| 2. dUrAmakRSTi sthiti bandhakA lakSaNa kSa.sA !bhASA/416/500/15 palya/aMsa-mAtra sthitibandhako durApakRSTi nAma sthitibandha kahiye / dUrArtha-nyA. dI./2622/11/9 dUrA (arthA) dezaviprakRSTA mervAdayaH / -dUra ve haiM jo dezase viprakRSTa hai, jaise meru Adi / arthAt jo padArtha kSetrase dUra hai ve dUrArtha kahalAte haiN| paM.dha./u./484 dUrArthA bhAvino'tItA rAmarAvaNacakriNa | bhUta bhaviSyata kAlavartI rAma, rAvaNa, cakravartI Adi kAla kI apekSAse atyanta dUra honese dUrArtha kahalAte haiN| dUrAsvAdana Rddhi-de0 Rddhi /2/6 / dUSya kSetra-aubical (ja.pra./pra.4107 ) dRDharatha-ma.pu./63/zloka-puSkalAvatI dezameM puNDarI kiNI nagarIke rAjA ghanarathakA putra thA ( 142-) / rAjya lenA asvIkAra kara dIkSA dhAraNa kara lI (307-) / anta meM eka mAhake upavAsa sahita saMnyAsa maraNakara svarga meM ahamindra huA (336-) / yaha zAntinAtha bhagavAnake prathama gaNadhara cakrAyudhakA pUrvakA dUsarA bhava hai|-de0 cakrAyudha / dRzyakrama-kSa.mA./480 apUrva spardhaka karaNa kAlakA prathamAdi samayaniviSai dRzya kahiye dekhanemeM Avai aisA paramANUnikA pramANa tAkA anukrama so dRzyakrama kahiye / (tahA~ pUrva meM jo navIna deya dravya milakara kula dravya hotA hai vaha dravya dravya jaannaa|) prathama vargaNAse lagAya antima vargaNA paryanta eka eka caya yA vizeSa ghaTatA dRzya caya hotA hai, tAta prathama vargaNAta lagAya pUrva spardhakaniko antima vargaNA paryanta eka gaupucchA bhyaa| dRzyamAna dravya-kSa.sA./mU./105 kA bhAvArtha-kisI bhI spardhaka yA kRSTi AdimeM pUrvakA dravya yA niSeka yA vargaNAe~ tathA nayA milAyA gayA dravya donoM milakara dRzyamAna dravya hotA hai| arthAta vartamAna samayameM jitanA dravya dikhAI de rahA hai, vaha dRzyamAna dravya hai| dRSTa-kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsrg/1| dRSTAnta-hetukI siddhimeM sAdhanabhUta koI dRSTa padArtha jisase ki bAdI va prativAdI donoM sammata hoM, dRSTAnta kahalAtA hai| aura usako batAne ke lie jina vacanoMkA prayoga kiyA jAtA hai vaha udAharaNa kahalAtA hai / anumAna jJAna meM isakA eka pramukha sthAna hai| 1. dRSTAnta va udAharaNoMke bheda va lakSaNa 1. dRSTa nta va udAharaNa sAmAnyakA lakSaNa nyA. sU./mU /1/1/25/30 laukikaparIkSakANAM yasminnartha buddhisAmyaM sa dRSTAnta 125 - laukika (zAstrase anabhijJa ) aura parIkSaka (jo pramANa dvArA zAstrakI parIkSA kara sakate hai) ina donoMke jJAnakI samatA jisameM ho use dRSTAnta kahate haiN| nyA,vi.mU./2/211/240 saMbandho yatra niti' sAthyasAdhanadharmayoH / sa dRSTAntastadAbhAsAH sAdhyAdivikalAdayaH |21)--jhaaN yA jisameM sAdhya va sAdhana ina donoM dharmoMke avinAbhAvI sambandhako pratipatti hotI hai vaha dRSTAnta hai| nyA. dI /3/632/78/3 vyAptipUrvakadRSTAntavacanamudAharaNam / nyA. dI./3/64-65/104/1 udAharaNaM ca samyagdRSTAntavacanam / ko'yaM dRSTAnto nAma / iti cet; ucyate; vyAptisaMpratipattipradezo dRSTAnta'..tasyAH saMpratipattinAmavAdinoddhisAmyam / saiSA yatra saMbhavati sa samprattipattipradezo mahAnasAdiha dAdizca tatraiva dhUmAdau sati niyamenA'nyAdirasti, agnyAdyabhAve niyamena dhUmAdinastIti saMpattipattisaMbhavAt |...dRssttaantau caitau dRSTAvantau dharmoM sAdhyasAdhanarUpau yatra sa dRSTAnta ityarthAnuvRtte / ukta lakSaNasyAsya dRSTAntasya yatsamyagvacanaM tadudAharaNam / na ca vacanamAtramayaM dRSTAnta iti / kintu dRSTAntatvena vacanam / tadyathA-yo yo dhUmavAnasAbasAvagnimAn yathA mahAnasa iti / yatrAgnirnAsti tatra ghUmo'pi nAsti, yathA mahAhuda iti ca / evaM vidhenaiva vacanena dRSTAntasya dRSTAntatvena pratipAdanasaMbhavAt / -vyAptiko kahate hae dRSTAntake kahaneko udAharaNa kahate haiN| athavA-yathArtha dRSTAntake kahaneko udAharaNa kahate haiN| yaha dRSTAnta kyA hai| jahA~ sAdhya aura sAdhanakI vyApti dikhalAyI jAtI hai use dRSTAnta kahate hai |...vaadii aura prativAdIkI buddhi sAmyatAko vyAptiko sampratipatti kahate haiN| aura sampratipatti jahA~ sambhava hai vaha sampratipatti pradeza kahalAtA hai jaiserasoI ghara Adi, athavA tAlAba Adi / kyoMki vahIM dhUmAdi honepara niyamase agni Adi pAye jAte haiM, aura agnyAdike abhAvameM niyamase dhUmAdi nahIM pAye jAte' isa prakArako buddhisAmyatA sambhava hai / ye donoM hI dRSTAnta haiM, kyoMki sAdhya aura sAdhanarUpa anta arthAt dharma jahA~ dekhe jAte haiM vaha dRSTAnta kahalAtA hai, aisA 'dRSTAnta' zabdakA artha unameM pAyA jAtA hai| isa uparyukta dRSTAntakA jo samyak vacana hai-prayoga hai vaha udAharaNa hai| 'kevala vacanakA nAma udAharaNa nahIM hai, kintu dRSTAnta rUpase jo vacana prayoga hai vaha udAharaNa hai / jaise-jo-jo dhUmavAlA hotA hai vaha-vaha agnivAlA hotA hai, jaise rasoIghara, aura jahA~ agni nahIM hai vahA~ dhUma bhI nahIM hai jaise--tAlAba / isa prakArake vacanake sAtha hI dRSTAntakA dRSTAntarUpase pratipAdana hotA hai / 2. dRSTAnta va udAharaNake bheda nyA, vi./2/311/240/25 sa ca dvedhA sAdhamryeNa vaidhamryeNa ca / - dRSTAntake do bheda hai, sAdharmya aura vaidhrmy| pa. mu./3/47/21 dRSTAnto dvedhA, anvayavyatirekabhedAt / 47 / - dRSTAntake do bheda haiM-eka anvaya dRSTAnta dUsarA vyatireka dRSTAnta / (nyA. dI./3632/78/7); (nyA. dI./3/64/104/8 ) / 3. sAdhamya aura vaidhaya sAmAnyakA lakSaNa nyA. sU./mU.va. TI./1/1/36/37/35 sAdhyasAdhAttaddharmabhAvI dRSTAnta udAharaNam / 36... zabdo'pyutpattidharmakatvAdanityaH sthANyAdivadi. jainendra siddhAnta koza
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTAnta 438 1. dRSTAnta / udAharaNoMke bheda va lakSaNa tyudAhriyate ||ttiikaa| tadviparyayAdvA viparItam // 37... anityaH zabda utpattidharmakatvAt anutpatidharmakaM nityamAtmAdi so'yamAtmAdidRSTAntaH |-saadhyke sAtha tutya dharmatAse sAdhyakA dharma jisameM ho aise dRSTAntako (sAdharmya) udAharaNa kahate haiM / 36 / zabda anitya hai, kyoMki utpatti dharmavAlA hai, jo-jo utpatti dharmavAlA hotA hai vaha-vaha anitya hotA hai jaise ki 'ghaTa' / yaha anvayI ( sAdharmya ) udAharaNakA lakSaNa khaa| sAdhyake viruddha dharmase viparIta (vaidharmya ) udAharaNa hotA hai, jaise zabda anitya hai, utpatyarthavAlA hone se, jo utpatti dharmavAlA nahIM hotA hai, vaha nitya dekhA gayA hai, jaise-AkAza, AtmA, kAla aadi| nyA. vi./TI./2/211/240/20 tatra sAdhamryeNa kRtakavAdanityatve sAdhye ghaTaH, tatrAnvayamukhena tayoH saMbandhapratipatteH / vaidhamryeNAkAzaM tatrApi vyatirekadvAreNa tayostatparijJAnAt / = kRtaka honese anitya hai jaise ki 'ghtt'| isa hetumeM diyA gayA dRSTAnta sAdharmya hai| yahA~ anvayakI pradhAnatAse kRtakasva aura anityatva ina donoMkI vyApti darzAyI gayI hai / akRtaka honese anitya nahIM hai jaise ki 'AkAza', yahA~ vyatireka dvArA kRtaka va anityatva dhokI vyApti darzAyI gayI hai| ( nyA. dii/3632/78/7| pa./mu./3/48-49/21 sAdhyaM vyApta sAdhanaM yatra pradarzyate so'nvayadRSTAnta' / 4 / sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvoM yatra kadhyate sa vyatirekadRSTAntaH / 46 / - jahA~ hetukI maujUdagIse sAdhyakI maujUdagI batalAyI jAye use anvaya dRSTAnta kahate haiN| aura jahA~ sAdhyake abhAvameM sAdhanakA abhAva kahA jAya use vyatireka dRSTAnta kahate haiM / 48-46 / / nyA. dI./3/132/78/3 yo yo ghUmavAnasAvasAvagnimAt, yathA mahAnasa iti sAdhodAharaNam / yo yo'gnimAnna bhavati sa sa dhUmavAnna bhavati, yathA mahAhRda iti vaidharyodAharaNam / pUrvatrodAharaNabhede hetoranvayavyApti' pradarzyate dvitIye tu vytirekvyaaptiH| tadyathAanvayavyAptipradarzanasthAnamanvayadRSTAntaH, vyatirekavyAptipradarzanapradezo vytirekdRssttaant| nyA. dI./3/64/104/7 dhUmAdau sati niyamenAgnyAdirasti, agnyAdyabhAve niyamena dhUmAdirnAstIti tatra mahAnasAdiranvayadRSTAntaH / atra sAdhyasAdhanayorbhAvarUpAnvayasaMpratipattisaMbhavAda hRdAdistu vyatirekadRSTAntaH / atra sAdhyasAdhanayorabhAvarUpavyatirekasaMpratipattisaMbhavAva / - jo jo dhUmavAlA hai vaha vaha agni vAlA hai jaise- rasoIghara / yaha sAdharmya udAharaNa hai| jo jo agnivAlA nahIM hotA vaha vaha dhUmavAla nahIM hotA jaise-tAlAba / yaha vaidharmya udAharaNa hai| udAharaNa ke pahale bhedameM hetukI anvaya vyApti (sAdhyakI maujUdagI meM sAdhanakI maujUdagI) dikhAyI jAtI hai aura dUsare bhedameM vyatirekavyApti (sAdhyakI gairamaujUdagI meM sAdhanakI gairamaujUdagI) batalAyI jAtI hai| jahA~ anvaya vyApti pradarzita kI jAtI hai use anvaya dRSTAnta kahate hai. aura jahA~ vyatireka vyApti dikhAyI jAtI hai use vyatireka dRSTAnta kahate haiN| dhUmAdike honepara niyamase agni Adi pAye jAte haiM, aura agnyAdike abhAvameM niyamase dhUmAdika nahIM pAye jaate'| unameM rasoIzAlA Adi dRSTAnta anvaya hai, kyoMki usase sAdhya aura sAdhanake sadbhAvarUpa anvaya buddhi hotI hai| aura tAlAbAdi vyatireka dRSTAnta hai, kyoMki usase sAdhya aura sAdhana ke abhAvarUpa vyatirekakA jJAna hotA hai| 4. udAharaNAmAsa sAmAnyakA lakSaNa va bheda myA.dI./3/844/10/10 udAharaNalakSaNarahita udAharaNavadavabhAsamAna udaahrnnaabhaasH| udAharaNalakSaNarAhityaM dvadhA saMbhavati, dRSTAntasyAsamyagvacanenAdRSTAntasya samyagU bacanena vaa| -jo udAharaNake lakSaNase rahita hai kintu udAharaNa jaisA pratIta hotA hai vaha udAharaNAbhAsa hai / udAharaNake lakSaNakI rahitatA ( abhAva) do tarahase hotA hai-1. dRSTAntakA samyagvacana na honA aura dUsarA jo dRSTAnta nahIM hai usakA samyagvacana honaa| 5. udAharaNAmAsake bhedoMke lakSaNa nyA.dI./3/84/105/12 tatrAdya yathA, yo yo'gnimAt sa sa dhUmavAra, yathA mahAnasa iti, yatra yatra dhUmo nAsti tatra tatrAgnirnAsti, yathA mahAvada iti ca vyApyavyApakayorvaparItyena kathanam / nyA.dI./2/968/108/7 adRSTAntavacanaM tu, anvayavyAptI vyatirekadRSTAntavacanam, vyatirekavyAptAvanvayadRSTAntavacanaM ca, udaahrnnaabhaasau| spaSTamudAharaNam / = unameM pahalekA udAharaNa isa prakAra hai-jo-jo agnivAlA hotA hai vaha-vaha dhUmavAlA hAtA hai. jaise rsoiighr| jahA~-jahA~ dhUma nahIM hai vahA~-vahA~ agni nahIM hai jaisetAlAba / isa taraha vyApya aura vyApakakA viparIta (ulaTA) kathana karanA dRSTAntakA asamyagvacana hai| 'adRSTAnta vacana' (jo dRSTAnta nahIM hai usakA samyagvacana honA) nAmakA dUsarA udAharaNAbhAsa isa prakAra hai-anvaya vyAptimeM vyatireka dRSTAnta kaha denA, aura vyatireka vyAptimeM anvaya dRSTAnta bolanA, udAharaNAbhAsa hai, ina donoke udAharaNa spaSTa hai| 2. dRSTAntAbhAsa sAmAnyake lakSaNa nyA.vi./mU./2/211/240 sambandho yatra nitiH sAdhyasAdhanadharmayoH / sa dRSTAntastadAbhAsAH sAdhyAdivikalAdayaH / =jo dRSTAnta na hokara dRSTAntavata pratIta hoveM ve dRSTAntAbhAsa hai| pa.dha./pU./410 dRSTAntAbhAsA iti nikSiptAH sveSTasAdhyazUnyatvAt / ... // 410= isa prakAra diye hue dRSTAnta apane iSTa sAdhyake dvArA zUnya honese arthAta apane iSTa sAdhyake sAdhaka na honese dRSTAntAbhAsa hai... 410 // 5. dRSTAntAbhAsake bheda nyA.vi./TI./2/211/240/26 bhAvArtha-sAdharmyadRSTAntAbhAsa nau prakArakA hai-sAdhya vikala, sAdhana vikala, ubhaya vikala, sandigdhasAdhya, sandigdhasAdhana, sandigdhobhaya, anvayAsiddha, apradarzitAnbaya aura vipriitaanvy| isI prakAra vaidharmya dRSTAntAbhAsa bhI nau prakArakA hotA hai-- sAdhya vikala, sAdhana vikala, ubhaya-vikala sandigdha, sAdhya, sandigdhasAdhana, sandigdhobhaya, avyatireka, apradarzita vyatireka, viparIta vytirek| pa. mu./6/40,44 dRSTAntAbhAsA anyaye'siddhasAdhyasAdhanobhayAH 1801 vyatirekasiddhatadvyatirekAH / 45 - anvayadRSTAntA bhAsa tIna prakArakA hai-sAdhyavikala, sAdhanavikala aura ubhayavikala // 40 // vyatirekadRSTAntAbhAsake tIna bheda haiM-sAdhyavyatirekavikala, sAdhanavyatirekavikala evaM sAdhyasAdhana ubhaya vyatirekavikala / 4. dRSTAntAmAsake bhedoMke lakSaNa nyA.vi./vR./2/291/240/28 tatra nityazabdo'mUrtatvAditi sAdhane karmavaditi sAdhyavikalaM nidarzanam anityatvAva krmnnH| paramANuvaditi sAdhanavikalaM mUrtatvAta paramANUnAm / ghaTavadityubhayavikalama anityatvAnmUrtatvAcca ghaTasya / 'rAgAdimAca sugataH kRtakatvAda' ityatra rathyApuruSavaditi saMdigdhasAdhya rathyApuruSa rAgAdimazvasya nizcetumazakyatvAta pratyakSasyApravRtta vyApArAdezca rAgAdiprabhavasyAnyatrApi saMbhavAda, bItarAgANAmapi sraagvccessttopptteH| maraNadharmAya rAgAdimattvAta ityatra saMdigdhasAdhana tatra rAgAdimattvA' jainendra sidAnta koza
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTAnta nishcysyotpaad| atara asarvajJo'yaM rAgAdimatyAdizyantasaMdigdhobhayam / rAgAdimattve vaktRtvAdityananvayam rAgAdimattvasyaiva tatrAsiddhI tatrAnvayasyAsi apradarzitAmvayaM yathA zabdo' nitya' kRtakatvAt ghaTAdivaditi / na hyatra ' yadyatkRtakaM tattadanityas' ityanyayadarzanamasti viparItAnvarya yathA yadanityaM tattakamiti / tadevaM nava sAdharmyeNa dRSTAntAbhAsAH / vaidharmyeNApi nave / tadyathA nitya zabda: amUrtasvAt yadanityaM na bhavati tadamUrtamapi na bhavati paramANuvaditi sAdhyavyAvRttaM paramANuSu sAdhanavyAvRttAvapi sAdhyasya nizyatvasyAvyAvRtteH / karmaditi sAdhanAvyAvRttaM tatra sAdhyavyAvRttAvapi sAdhanasya avasthAvyAvRtteH AkAzamavityubhayAvRttam amUrtasya nityatvayorubhayoravyAkAzAdadhyAvRtteH / saMdigdhasAdhyavyatirekaM yathA sugataH sarvajJo'nupadezAdi pramANopapannatattvavacanAta yastu na sarvajJo nAsau 1 cano yathA bIdhI puruSa iti tatra sarvajJasyavyatirekasyAnizcayAta paracetovRttInAmityabhAvena dubodhalA saMdigdha sAdhanavyatirekaM yathA anitya' zabda sattvAt yadanityaM na bhavati tatsadapi na bhavati yathA gaganamiti gagane hi satyavyAvRttiranupalambhAta. tasya ca na gamakatvamadRzya viSayatvAt / saMdigdhobhayavyatirekaM yathA yaH saMsArI sa na tadvAn yathA buddha iti buddhAta saMsAritvAvidyAdimattva vyAvRtte' anvdhaarnnaat| tasya ca tRtIye prastAve nirUpaNAt / avyatirekaM yathA nityaH zabda amUrtasvAt yanna nityaM na tadamRtaM yathA ghaTa iti ghaTe sAdhyanivRttebhavi'pi hetuvyatirekasya muktAbhAvAt karmaNyanitye'pyakhabhAvAdazitavyatirekaM yathA anityaH zabdasakhAtme AkAzapuSpamaditi viparIta vyatirekaM yathA atraiva sAdhye yatsanna bhavati tadanityamapi na bhavati yathA vyometi sAdhanavyAvRttyA sAdhyanivRtterupadarzanAva / 1. anyayadRSTAntAbhAsa ke lakSaNa- 1. amUrta honese zabda anitya hai isa hetumeM diyA gayA 'karmavada' aisA dRSTAnta sAdhyamikala hai, kyoMki karma anitya hai, nityatva rUpa sAdhyase viparIta hai / 2. 'paramANuvata' aisA dRSTAnta denA sAdhana vikalpa hai, kyoMki vaha mUrta hai aura amUtatva rUpa sAdhanase ( hetuse ) viparIta hai / 3. 'ghaTavat' aisA dRSTAnta denA ubhaya vikala hai| kyoMki ghaTa mUrta va anitya hai / yaha amUrtadevarUpa sAdhana tathA anityatva rUpa sAdhyase viparIta hai / 4. 'sugata (deva) rAgavAlA hai, kyoMki yaha kRtaka hai isa hetumeM diyA gayA- 'rathyA puruSavat' aisA dRSTAnta sandigdha sAdhya hai, kyoMki rathyApuruSameM rAgAdimattvakA nizcaya honA azakya hai| usake vyApAra yA ceSTAdi parase bhI usake rAgAdimatvakI siddhi nahIM kI jA sakatI. kyoMki gItarAgiyoMmeM bhI zarIravat ceTA pAyI jAtI hai. vahA~ rAgAdikI siddhimeM 'maraNadharmApanekA dRSTAnta denA sandigdha sAdhana hai, kyoMki maraNadharmA hote hue bhI rAgAdidharmApane kA nizcaya nahIM hai| 6. 'sarvapakArAnta denA sandigdhasAdhya va sandigdha 439 1 sAdhana ubhaya rUpa hai / 7. vaktRtvapanekA dRSTAnta denA ananvaya hai, kyoMki rAgAdima ke sAtha vaktRtvakA anvaya nahIM hai / 8. 'kRtaka honese zabda anitya hai' isa hetumeM diyA gayA 'ghaTavat' yaha dRSTAnta amadarzitAya hai kyoMki jo jo kRtaka ho vaha vaha niyamase anitya hotA hai, aisA anvaya pada darzAyA nahIM gayA / 6. jo jo anitya hotA hai vaha yaha kRtaka hotA hai, yaha viparItAnvaya hai| e. vyatireka dRSTAMtAmAsake sa-1. 'amUrta honese zabda aniya hai, jo-jo nitya nahIM hotA vaha vaha amUrta nahIM hotA' isa hetumeM diyA gayA 'paramANuvat' yaha dRSTAnta sAdhya vikala hai, kyoMki paramANu meM sAdhanarUpa artavako vyAvRtti honepara bhI sAdhya rUpa nityatvako vyAvRtti nahIM hai| 2. uparokta hetumeM diyA gayA 'karmavada' yaha dRSTAnta sAdhana vikala hai, kyoMki yahA~ sAdhyarUpa nityatvakI vyAvRtti honepara bhI sAdhana rUpa amUrtasvakI vyAvRtti nahIM hai / 3 uparokta 1. dRSTAnta va udAharaNoMke bheda va lakSaNa hetumeM hI diyA gayA 'AkAzavat' yaha dRSTAnta ubhaya vikala hai, kyoki yahA~ na to sAdhyarUpa nityatvakI vyAvRtti hai, aura na sAdhana rUpa nityatvako / 4. 'sugata sarvajJa hai kyoMki usake vacana pramANa haiM, jo-jo sarvajJa nahIM hotA, usake vacana bhI pramANa nahIM hote, isa hetumeM diyA gayA 'vIthI puruSavat' yaha dRSTAnta sandigdha sAdhya hai, kyoMki bIthI puruSameM sAdhyarUpa sarvazatyake vyatirekakA nizcaya nahIM hai. dUsare anya cittakI vRttiyoMkA nizcaya karanA zakya nahIM hai / 5. 'sattva honeke kAraNa zabda anitya hai, jo jo anitya nahIM hotA vaha vaha sat bhI nahIM hotA' isa hetumeM diyA gayA 'AkAzavat' yaha dRSTAnta sandigdha sAdhana hai, kyoMki AkAzameM na to sAdhana rUpa sanakI vyAvRtti pAyI jAtI hai, aura aSTa honeke kAraNase na hI usake savakA nizcaya ho pAtA hai / 6. 'avidyAmata honeke kAraNa hari hara Adi saMsArI hai, jo jo saMsArI nahIM hotA vaha vaha avidyAma bhI nahIM hotaa| isa hetumeM diyA gayA 'buddhavada' yaha dRSTAnta sandigdhabhaya vyatirekI hai| kyoMki buddha ke sAtha sAdhyarUpa saMsArIpaneko aura sAdhana rUpa' 'avidyAmatpane donoM hI kI upAvRttikA koI nizcaya nahIM hai| 7 amUrta honeke kAraNase zabda niraya haiM, jo jo nitya nahIM hotA vaha vaha amUrta bhI nahIM hotA, isa hetumeM diyA gayA 'ghaTantu' yaha dRSTAnta avyatirekI hai, kyoMki ghaTameM sAdhyarUpa nityatvakI nivRttikA svabhAva hote hue bhI sAdhana rUpa amUrtakI nivRtikA abhAva hai| 'sava honeke kAraNa zabda anitya hai, jo jo anitya nahIM hotA, vaha yaha sabhI nahIM hotA' isa hetumeM diyA gayA 'AkAzapuSpavat' yaha dRSTAnta apradarzita upatirekI hai, kyoMki AkAza meM sAdhyarUpa anityala ke sAtha sAdhana rUpa sattvakA virodha darzAyA nahIM gayA hai / 6. 'jo jo sat nahIM hotA, vaha vaha anitya nahIM hotA, isa hetumeM diyA gayA AkAzapuSpavat yaha dRSTAnta viparIta vyatirekI hai, kyoMki yahA~ AkAza meM sAdhana rUpa satakI vyAvRttike dvArA sAdhyarUpa freerest nivRtti dikhAyI gayI hai na ki anityatvakI / ma. su. 1/41-45 apauruveyaH zabdo'mukhAdindriyamukhaparamANupada 41 viparItAnvayazca yadapauruSeyaM sadamUrta niyudAdinAtiprasaMgAva 42-43 // vyatireka siddharanyatirekA paramAdvimukhA kAzavat viparItapatirevaraca pajJArta tApIrupe 44-45 1. anvayAntAbhAsake lakSaNa- 1. 'zabda apaurupeya hai kyoMki vaha amUrta hai isa hetu diyA gayA- 'indriyala yaha dRSTAnta sAdhya divasa hai kyoMki indriya sukha apauruSeya nahIM hai kintu puruSakRta hI hai / 2. 'paramANuvat' yaha dRSTAnta sAdhana vikala hai| kyoMki paramANu rUpa, rasa, gandha Adi rahate haiM isalie vaha mUrta hai amUrta nahIM hai| 1. 'ghaTa' yaha rAnta ubhaya nikala hai, kyoMki ghaTa puruSa hai aura mUrta hai, isalie isameM apauruSeyatva sAdhya evaM amUrta hetu donoM hI nahIM rhte| 4 uparyukta anumAnameM jo jo amUrta hotA hai vaha yaha apauruSeya hotA hai, aisI vyAmi hai, parantu jo jo apauruSeya hotA hai vaha yaha amUrta hotA hai aisI ulaTI vyApti dikhAnA bhI anvayadRSTAntAbhAsa hai, kyoMki bijalI Adi - se vyabhicAra AtA hai, arthAt bijalI apauruSeya hai parantu amUrta nahIM hai |42-431 2. vyatireka dRSTAntAbhAsake lakSaNa- 1 zabda apauruSeya hai kyoMki amUrta hai isa hetumeM diyA 'paramANuvat' yaha dRSTAnta sAdhya vikala hai, kyoMki apauruSeyasvarUpa sAdhyakA vyatireka (abhAva) paurupeyatva paramANumeM nahIM pAyA jaataa| 2. 'indriyasukhavat' yaha dRSTAnta sAdhana vikala hai, kyoMki amUrtatva rUpa sAdhanakA vyatireka isameM nahIM pAyA jAtA / 3. 'AkAzavat' yaha dRSTAnta ubhaya vikala hai, kyoMki isameM paune mUrta donoM hI nahIM rhte| 4. o mUrta nahIM hai vaha apauruSeya bhI nahIM hai isa prakAra vyatirekadRSTAntAbhAsa hai / jainendra siddhAnta koza
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTi amRtarasa Rddhi dRSTibheda 14 c 15 kaSAya kyoMki vyatireka meM pahale sAdhyAbhAva aura pIche sAdhanAbhAva kahA jAtA hai parantu yahA~ pahale sAdhanAbhAva aura pIche sAdhyAbhAva kahA naM. viSaya dRSTi naM0 1 / dRSTi naM.2 / de0gayA hai isalie vyatireka dRSTAntAbhAsa hai / 44-45 // mArgaNAoMkI apekSA 9. viSama dRSTAntakA lakSaNa |1| svargavAsI indroMkI / 28 svarga/2 nyA. vi /ma./2/42/262 vissmo'ymupnyaasstyoshcetsdstvtH...|42|| saMkhyA - dRSTAntake sadRza na ho use viSama dRSTAnta kahate hai, aura vaha biSa- jyotiSI devoMkA | nakSatrAdi 3 yojana | 4 yojanakI (jyomatA bhI deza aura kAlake sattva aura asattvakI apekSAse do prakArakI avasthAna kI dUrI para dUrIpara tiSI ho jAtI hai| jJAna vAle kSetrameM asat hote hue bhI jJAnake kAlameM devoMkI vikriyA sva avadhi kSetra pramANa ghaTita nahIM hotA| deva/IT usakI vyaktikA sadbhAva ho athavA kSetrakI bhA~ti jJAnake kAlameM bhI /2/8 devoMkA maraNa usakA sadabhAva na ho aise dRSTAMta viSama kahalAte haiN| mUla zarIrameM praveza niyama nahI maraNa/ karake hI marate haiM / 5 sAsAdana sabhyaga- | ekendriyoM meM hotA hai| nahIM hotA janma 2. dRSTAnta-nirdeza dRSTi devoMkA janma 6 | prApyakArI indriyo- yojana takake | nahIM 1. dRSTAnta savadezI nahIM hotA kA viSayapudgaloMse saMbaMdha karake dha.13/5,5,120/380/6 Na, sabappaNA srisditttthtaabhaavaado| bhAve jAna sakatI hai vAcaMdamaDI ko niNa vaha simiyAmAhIma |7| bAdara tejaskAyika | DhAI dvIpa va ardha- savaMdvIpa samudrIma kaay/2|| bhaavaado| - dRSTAnta sarvAtmanA sadRza nahIM pAyA jaataa| yadi kaho jIvoMkA lokameM | svayaMbhUramaNa dvIpameM | sambhava haiM ki sarvAtmanA sadRza dRSTAnta hotA hai to 'candramukhI kanyA yaha ghaTita arasthAna | hI hote haiN| nahIM ho sakatA, kyoMki candrameM bhra, mukha, A~kha aura nAka Adika landhi aparyAptake | Ayubandha kAlameM ghaTita nahIM yoga nahI pAye jaate| 'pariNAma yoga' hotA hai hotA | cAroM gatiyoM meM | eka eka kaSAya | niyama nahIM 2. aniSNAtajanoMke lie hI dRSTAntakA prayoga hotA hai kaSAyoMkI pradhAnatA pradhAna hai nikSepa/ pa. mu./3/46 bAlabyutpattyartha-taratrayoparame zAstra evAsI mavAda. 10 | dravya zrUtake adhya- sUtra samAdi anekoN| nahIM anupayogAt / 46 / - dRSTAntAdike svarUpase sarvathA anabhijJa bAlakoM ke yanakI apekSA bheda bheda haiM samajhAneke lie yadyapi dRSTAdi ( upanayanigamana ) kahanA upayogI hai, | akSara zrutajJAna 6 nahIM zutajJAnA parantu zAkhameM hI unakA svarUpa samajhanA cAhie, bAdame nahIM, guNahAni vRddhi | vRddhiyoMse bar3hatA hai| / kyoMki vAda vyutpannaukA hI hotA hai / 46 / akSara zrutajJAnase dugune-tigune Adi / sarvatra SaTsthAna Ageke zrutajJAnoM meM kramase hotI hai vRddhi hotI hai 3. vyatireka rUpa hI dRSTAnta nahIM hote vRddhi krama saMjJI saMmUrcchanoM meM hotA hai nyA.vi./mu /2/212/241 sarvatraiva na dRSTAnto'nanvayenApi sAdhanAta / nahIM hotA avadhi avadhijJAna anyathA sarvabhAvAnAma siddho'yaM kSaNakSaya (212 // sarvatra anvaya ko kSetrakI apekSA jaghanya eka zreNI rUpa hI nahIM hI siddha karane vAle dRSTAnta nahIM hote, kyoMki dUsareke dvArA abhimata avadhijJAna kA viSaya jAnatA hai sarva hI bhAvoMkI siddhi usase nahIM hotI, sapakSa aura vipakSa ina donoM dharmiyoMkA abhAva hone se / kSetrakI apekSA jaghanya sUkSma nigodiyA- nahIM avadhijJAnakA viSaya kI avagAhanA pramANa dRSTi amRtarasa Rddhi-de0 Rddhi/8 / AkAzakI aneka dRSThi niviSa auSadha Rddhi-de0 Rddhi/7| zreNiyoMko jAnatA hai 16 | sarvAvadhikA kSetra / paramAvadhise asaM0 dRSTi pravAda-dha/4,1,45/206/6 divivAdo tti guNaNAmaM, guNita hai diTThoo badadi tti sddnnippttiido| -dRSTivAda yaha gaNanAma. 17 avadhijJAnake karaNa- karaNacihA~kA / kyoki dRSTiyoko jo kahatA hai, vaha dRSTivAda hai, isa prakAra dRSTi cihna sthAna avasthita hai vAda zabdakI siddhi hai| yaha dvAdazAMga zrUta jJAnakA 12vA~ aMga hai| / kSetrakI apekSA manaH- ekAkAza zreNI meM | manaHparyavizeSa de0 zrutajJAna/HIT paryaya jJAnakA viSaya hI jAnatA hai / ya jJAna kSetrako apekSA manaH- manuSya kSetrake bhItara nahIM daSTibhada-yadyapi anubhavagamya AdhyAtmika viSayameM AgamameM | paryaya jJAnakA viSaya bhItara hI jAnatA hai | kahIM bhI pUrvApara virodha yA dRSTibheda honA sambhava nahIM hai, parantu janmake pazcAt muhUrta pRthaktva adhika tIna pakSa tIna | sUkSma dUrastha va antarita padArthoM ke sambandhameM kahIM-kahIM AcAryoMkA tiyaMcoMmeM saMyamA- do mAsase pahale dina aura antamatabheda pAyA jAtA hai| pratyakSa jJAniyoMke abhAvameM unakA nirNaya saMyama grahaNako | saMbhava nahIM duranta honeke kAraNa dhavalAkAra zrI bIrasena svAmIkA sarvatra yahI muhUrta ke pazcAta Adeza hai ki donoM dRSTiyoMkA yathAyogya rUpameM grahaNa kara lenA yogya yogyatA bhI saMbhava hai hai| yahA~ kucha dRSTibhedoMkA nirdeza mAtra nimna sAraNI dvArA kiyA jAtA hai / unakA vizeSa kathana usa usa adhikArameM hI diyA hai| . nahIM nahIM 20 - - jainendra siddhAnta koza
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTibheda dRSTibheda na. viSaya dRSTi naM01 / dRSTi naM02 de0-1naM. viSaya dRSTi naM01 dRSTi na01 janmake pazcAt antarmuharta adhika ATha varSa pazcAta | saMyama ||37 pratyeka zarIra vargaNA ghanAvalIke asaM- | anantaloka manuSyoM meM saMyama va ATha varSase pahale bhI saMbhava hai | alpa | va dhruva zUnya khyAtaveM bhAga saMyamAsaMyama grahaNa- saMbhava nahIM bahutva vargaNAmeM alpa-bahutvakI yogyatA 1/5 | kA guNakAra janmake pazcAta garbhase lekara ATha | janmase lekara .. AhAraka vargaNAke | paraspara anaMtaguNA bhAgAhAroMse manuSyoM meM saMyama va | varSa pazcAt bIta ATha varSake pazcAta / | alpasaMyamAsaMyama grahaNa- | jAneke pazcAta sambhava hai alpa-bahutvakA guNa anantaguNA bahutva/ kaar| kI yogyatA saMbhava hai darzanamoha prakRtiyoM- samya0 mithyAtvase | vizeSAdhika hai | alpakevaladarzanakA kevalajJAna hI hai | donoM hai | darzana kA alpa-bahurava samyaka pra0 ko darzana nahIM astitva bahutva/ antima phAli | lezyA dravyalezyAke anu- niyama nahIM | lezyA asaMkhyAta guNI hai sAra hI bhAvalezyA 40 prakRti baMdha narakagatike sAtha niyama nahIM prakRtihotI hai udaya yogya prakRo baMdha lezyA bakuzAdikI apekSA | nahIM kA baMdha bhI narakasaMyamiyo meM bhI azubha gatike sAtha hI lezyA sambhava hai hotA hai 26 dvitIyopazamakI 4-7 guNasthAna taka kevala 7kheM guNa- samya- 41 bandhayogya prakRti | 148 haiN| / prApti sambhava hai sthAnamaiM hI saMbhava mdarzana | 120 haiM I42 | anivRttikaraNa meM / mAna va mAyAkI niyama nahIM | 27 / sAsAdana samya- dvitIyopazama samya0 nahIMsAsAdanabaMdha vyucchitti | bandha vyucchitti gdarzanakI prApti se girakara prApta honA kramase saM0 bhAga sambhava hai kAla vyatIta hone| sAsAdana pUrvaka maraNa eke0 vika0meM | ho sakatA hai| janma para hotI hai | karake janma saMbanbhI utpanna nahIM hotA 43 | AyukA apavartana utkRSTa Ayuka | hotA hai | sarvArtha siddhike / paryApta manuSyanIse | sAta guNI hai saMkhyA/2|| apavartana nahIM hotA | devoMkI saMkhyA tigunI hai ATha apakarSoM meM AyumeM AvalIkA samayaghATa muhUrva aayu| upazAmaka jIvoM-8 samaya adhika varSa | 304 hote haiM asaM0 bhAga zeSa Ayu na baMdhe to / zeSa rahanepara | 4/3,4 pRthaktvameM ko saMkhyA 300 rahanepara baMdhatI hai yA 166 hote hai baMdhatI hai tItha kara pra0 kA hote haiM 33+2 pra0 ko+ ghaTita nahIM hotA sthiti sthiti baMdha 2 varSa haiM taijasakAyika jIvoM- cauthI vAra sthApita nahIM bandha " 46 | paramANuoMkA para- samaguNavartI viSama hotA hai skandha kI saMkhyA zalAkA rAzi spara baMdha paramANuoMkA bandha | ardha bhAgase Upara nahIM hotA hotI hai | paramANuoMkA para- | eka guNake antarase | viSama paramAbAdara nigodakI | jagata zreNIke asaM0asaMkhyAta prata- | spara baMdha baM dha nahIM hotA Nuo meM hotA hai | eka zreNI vargaNAoM meM bhAga rAvalI | udaya vyucchitti eke0 Adi prakR0kI| dUsare guNasthAnameM| udaya kA guNakAra udaya vyucchitti hotI hai jiNDagati meM jIva-upapAdasthAnako kara jAtA hai kSetra/3// | pahale guNasthAnameM ho kA gamana atikramaNa nahIM | jAtI hai karatA | | udaya yogya prakRti | 122 haiM / 148 haiM | udaya 34/ kaSAyauMkA jaghanya eka samaya hai antama kAla 0 prakRtiyoMkI sattA | sAsAdanameM AhAraka nahIM hai / catuSkakA sattva hai 3. siddhoMkA akpabahutva siddha kAlakI apekSA vizeSAdhika hai apa- 1 8veM guNa meM 8 prakR0 siddha jIva asaM. bahutva/ kA sattva sthAna khyAta guNe haiM nahIM hai 36 jaghanya va mAdara jagata zreNIke asaM-AvalIke asaM-.. mAyAke sattva rahita 10 guNasthAna .. nigoda vargaNAmeM alpa- khyAtaveM bhAga khyAtaveM bhAga 4 sthAna ve guNa taka haiM bahutvakA guNakAra taka haiN| Ayu antarmuhUrta hai / kAla || ON kAla 1/4 jainendra siddhAnta koza bhA02-56
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTibheda naM. dRSTi naM0 1 mizraguNasthAna me tIrtha karakA satva nahI 52 prakRtiyoMSI saca have guNasthAna meM pahale 8 kaSAyoMkI vyu cchitti hotI hai pIche 16 prakR0 kI upAnta samaya meM 72 kI carama samayameM 13 kI do mata hai| 54 14 ve guNasthAna meM nAmakarmakI prakR0kI sattvavyuta 55 utkarSaNa vidhAna meM utkRSTa niSeka sambandhI anivRttikaraNa 8 varSoM ko chor3akara samyaktva prakRtiko | zeSa sarva sthiti kSapaNA savakA grahaNa 57 158 56 60 61 viSaya 63 mahAmarasyakA zarIramukha aura chapara atisUkSma dukhamAkAlake Ec avagAhanA maraNa 64) mAraNAntika samu0 gata mahAmarasyakA janma dRSTi naM0 2 pahale 160 kI vyucchitti hotI hai pIche 8 yayoMkI upAnta samaya meM 73 carama samaya meM 12 sItA va sotodA nadIke dono kinAroM para pA~ca draha hai, kula 20 draha haiM pratyeka drahake donoM tarapha 5.5 kAMcana giri hai, kula 100 hai de0 sattva saMkhyAta hajAra kSaya /2/7 varSoMko choDakara zeSa sarva sthiti sattvakA grahaNa paTita nahIM saMna hotA (32 hAtha hotI hai kAla Adi hAtha hotI hai jisa guNasthAnameM niyama nahIM hai maraNa/3 bAyubaMdhI hai usI meM maraNa hotA hai| sAsAdana meM maraNa nahIM hotA hai kRtakRtya vedaka jova karatA hai maraNa nahIM karatA jaghanya AyuvAle hotA hai jIvoMkA maraNa nahIM hotA nigoda va naraka do jagaha sambhava hai 6 oikA anta vAtavalayoMke aMta bhItara-bhItara 66 vAtavalayoM kA krama hotA hai ghanodadhi ghana va tanu 67 deva va utara kurumeM sthita graha va kAMcana giri maraNa samaya sabhI kevala kApota maraNa/3 deva azubha tIna sezyAmeM Ate hai lezyAoMme A jAte haiM dvitoyopazama se prApta hotA hai 442 C ghaTita nahIM maraNa / hotA wo viyaMca 3/3 hI rahata hai ghana ghanodadhi | loka / tanu 2/4 sItAva sotodA loka/ nadoke madhya 3/1 pA~ca draha haiM aise 10 draha hai. pratyeka ke donoM tarapha 10-10 kAMcana giri hai kula 100 haiM naM0 viSaya 66 sajaga samudra meM devoM kI nagariyA~ 70 naMdIzvara dvIpastha ratira parvata 71 naMdIzvara dvIpakI vidizAoM meM sthita kaaNgr kiir 72 kuNDalavara dvIpastha cAra haiM jinendra kUTa 73 kumAnuSa dvIpoMkI sthiti 74 pANDuzilAkA vistAra 75 saumanasa vana meM sthita balabhadra nAmA kUTa 76jatakA vistAra 77 lavaNa samudrakA vistAra 78) zukla va kRSNa pakSa meM lavaNa samuzkI vRddhi-hAni 82 kevalI samuddhAta 83 76 gaMgA nadIkA | mukha para 25 yo0 hai vistAra cakravartI ratnoMko AyudhazAlAdimeM utpatti utpanna hote haiM pahale bhojapA artha jAnate hai phira usakA vistAra jAnate haiM boja buddhi Rddhi 86 87 iti naM0 1 AkAza bhI hai aura sAgara ke donoM kinAroMpara pRthvI para bhI pratyeka dizAmeM ATha 16 ratikara hai loka ratikara haiM 4/5 hai nahIM hai 17 jambU dvIpakI vedikA se inakA antarAla batAyA jAtA hai 6 mAha Ayu doSa rahanepara samukhAta hotA hai 84) sparzAdi guNoMke paraspara saMyogase aneka bhaMga bhaMga bana jAte haiM vIra nirvANa pazcAta 461 varSa pazcAta rAjA zakakI utpatti kaSAya pAhur3a grantha jainendra siddhAnta koza 100x100450 yo0 sarvatra 500 yojana dRSTi naM0 2 pRthvIpara naga riyoM nahIM hai 100x50x8 yo0 500x250x4 yojana hai 1000x100x | 500 yojana neruke pAsa 500 aura kuladharake pAsa 250 yo0 pRthvIse 700 yo0 1100 U~ce U~ce 200 koza bar3hatA 5000 hai baDhatA hai sabhI kevaliyoMko hotA hai dRSTibheva ATha haiM vibhinna prakAra se banAyA jAtA hai 6785 pazcAt 60 varSa yo0 64 yo0 hai koI niyama nahIM hai donoM eka sAtha jAnate haiM de0 Toka Tiao loka / 4/6 loka / 4/1 loka / 3/7 yo0 loka loka / 3/6 loka / 3/ loka / 4/1 loka/ 6/7 zalAkA puruSa phaDi 2/2 kisI-kisI ko kevalI hotA hai antarmuhUrta zeSa rahanepara bhI ho jAtA hai nahIM ba~dhate haiM 14013 varSa pazcAta varSa 7665 pazcAt 180 gAthAe~ nAga- kula grantha guNa- kaSAya hastI AcAryane dhara AcAryane pAhur3a racI racA hai 86 sugrIva kA bhAI bAlI dIkSA dhAraNa kara lakSmaNa ke hAtha se bAlI lI mArA gayA 19/8 kevalI 4/6 gha./pu. 13/25 varSa itihAsa /2/6 ::
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTiviSa rasa Rddhi /8 / dRSTiviSa rasa Rddhi-i dRSTi zakti sasA / A./ pari/zakti naM. 3 anAkAropayogamayI dRSTizaktiH / yaha tosaro darzana kriyA rUpa zakti hai / kaisI hai jisameM kSetra rUpa AkArakA vizeSa nahIM hai aise darzanopayogamayI (sattAmAtra padArtha se upayukta hone svarUpa) hai| deya - gaNitakI viralana deya vidhi- de0 gaNita /II/1/6 / deyakrama --- (kSa. sA. / bhASA/476/566/1) apakarSaNa kI yA dravyako jaise dIyA taise jo anukrama so deyakrama hai / deyadravya jo dravyaniSeo na kRSTiyoM AdimeM jor3A jAtA hai use deya dravya kahate hai / deva zrutAvatArako paTTAvalI ke anusAra Apa bhadrabAhu prathama (zruta kevalI) ke pazcAda dasave 11 aMga va 10 pUrvake dhArI hue ApakA apara nAma gaMgadeva thA / samaya- vI. ni. / 315326 ( I. pU. 211 - 167 ) - de0 itihAsa / 4/4 siddha ke deva - deva zabdakA prayoga botarAgI bhagavAn arthAt ahaM lie tathA deva gati sasArI jIvoMke lie hotA hai / ata kathana ke prasaMgako dekhakara deva zabdakA artha karanA caahie| inake atirikta paMca parameSThI, caitya, caityAlaya, zAstra tathA tIrthakSetra ye nau devatA mAne gaye hai|' devagati dena cAra prakArake hote haiM-bhavanavAsI, vyantara jyotiSI va svargavAsI / ina sabhIke indra sAmAnika Adi daza zreNiyA~ hotI haiM devoMke cAroM bhedoMkA kathana to una unake nAma ke antargata kiyA gayA hai, yahA~ to deva sAmAnya tathA unake sAmAnya bhedakA paricaya diyA jAtA hai| 1 deva (bhagavAn) deva nirdeza 9 1 2 3 4 AcArya, upAdhyAya sAdhu bhI kathaMcit devatva / AnAryAdi devatvaM sambandhI zaMkA samAdhAna / 5 anya sambandhita viSaya siddha bhagavAn arhanta bhagavAn 2 devakA lakSaNa / devake bhedokA nirdeza 1 nava devatA nirdeza | deva bAharameM nahIM manameM haiM sudeva zraddhAnakA samyagdarzanameM sthAna - de0 pratimAmeM bhI kathaMcid devatva 11 | deva (gati) 9 bheda va lakSaNa 1 devakA lakSaNa | 2 * 3 4 devoMke bhavanavAsI Adi cAra bheda / vyantara Adi deva vizeSa AkAzopapanna devoMke bheda / paryAptAparyAtakI apekSA bheda / samyagdarzana / II / 1 - 30 puujaa/3| 44 - de0 mokSa | - de0 ahaMta / - de0 pUjA / 3 / - de0 10 vaha vaha nAma / 2 1 * denoMke sarva bheda nAmakarma kRta 2 * deva nirdeza devoMmeM indrasAmAnikAdi 20 vibhaag| indra sAmAnikAdi vizeSa bheda - de0 vaha vaha nAma / --0nAmakarma 3 * 5 devoMkA divya AhAra 6. devoMka roga nahIM hotaa| 9 kandarpAdi deva nIca deva haiM devoMkA divya janma (upapAda zayyApara hotA hai) -de0 janma / 2 / sabhI deva niyamase jinendra pUjana karate haiN| devoke zarIrakI divyatA 3 deva gatimeM sukha va du.kha nirdeza 1 devavizeSa, unake indra, vaibhava va kSetrAdi - de0 vaha vaha nAma devoMke gamanAgamanameM unake zarIra sambandhI niyama mAraNAMtika samuccAtagata devoke mUla zarIrameM praveza karake yA binA kiye hI maraNa sambandhI do mata -de0 maraNa /5/5 maraNa samaya azubha tIna dayAoMge yA kevala kApota yA patana sambandhI do mata - de0maraNa /30 honekA niyama bhAva mArgaNA Ayake anusAra vyaya - de0 mArgaNA / Upara-Upara ke svagameM sukha adhika aura viSaya sAmagrI hIna hotI jAtI hai| 10 Upara-Upara ke svagameM mavicAra bhI hona-dona hotA hai, aura usameM unakA vIryaM kSaraNa nahI hotA / deva devAyu va devagati nAmakarma devAyu ke bandha yogya pariNAma devAyukI bandha, udaya, sattvAdi bAyuSkoko devAyubandhameM hI prata hone sambhava haiM - de0 vaha vaha nAma / - de0 Ayu / 6/7 / sattvAdi prarUpaNAe~ -20/3 / prarUpaNAe~ jainendra siddhAnta koza devagatikI mandha, udaya, - de0 vaha vaha nAma / devagatimai udyota karmakA abhAva-30/5 samyaktvAdi sambandhI nirdeza va zaMkA samAdhAna devagatike guNasthAna, jIvasamAsa, mArgeNAsthAnake svAmitva sambandhI 20 prarUpaNAe~ 30 sat devagati sambandhI sada ( astila) saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ - de0 vaha vaha nAma / kauna deva marakara kahA~ utpanna ho aura kyA guNa prApta kare- de0 janma / 6 /
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 1 deva (bhagavAn) devagatimeM samyaktvakA svAmitva / | devagatimeM veda, paryApti, lezyAdi-de0 vaha vaha nAma / devagatimeM guNasthAnoMkA svAmitva / janma-maraNa kAlameM sambhava guNasthAnoMkA paraspara sambandha-de0 jnm/6/6| aparyApta devoMmeM upazama samyaktva kaise sambhava hai| 4 / anudizAdi vimAnoMmeM paryAptAvasthA upazama smyktv| kyoM nhiiN| | phira ina anudizAdi vimAnoMmeM upazama samyaktvakA nirdeza kyoN| 6 | bhavanavAsI deva-deviyoM va kalpavAsI deviyoM meM samyagdRSTi kyoM nahIM utpanna hote| kSAyika | 7 | bhavanatrika deva-devI va kalpavAsI devImeM samyaktva kyoM nahIM hotaa| | phira upazamAdi samyaktva bhavanatrika deva va sarva deviyoMmeM kaise sambhava haiN| I deva ( bhagavAn ) 1. deva nirdeza 5. deva kA lakSaNa ra.ka./zrA./mU./5 AptenocchinnadoSeNa sarvajJenAgamezinA / bhavitavya niyogena nAnyathA hyAptatA bhavet / niyamase vItarAga, sarvajJa aura AgamakA Iza hI Apta hotA hai, nizcaya karake kisI anya prakAra AptapanA nahIM ho sktaa| (j.p./13/84/65)| vo.pA./mU./24-25 so devo jo asthaM dhamma kAma sudei NANaM ca / so deha jassa asthi hu attho dhammo ya pavvajjA 24 / devo vavagayamoho udayayaro bhavyajIvANaM / 21 jo dhana, dharma, bhoga aura mokSakA kAraNa jJAnako deve so deva hai| tahA~ aisA nyAya hai jo jAkai vastu hoya so deve ara jAkai jo vastu na hoya so kaiseM de, isa nyAyakari artha, dharma, svargake bhoga ara mokSakA kAraNa jo pravrajyA jAkai hoya so deva hai / 24 / bahuri deva hai so naSTa bhayA hai moha jAkA aisA hai so bhavya jIvanikai udayakA karane vAlA hai| kA a./mU./302 jo jANadi paccarakhaM tiyAla-guNa-paccaehi saMjuttaM / loyAloyaM sayalaM so savvaNhU have devo / 302 / jo trikAlavartI guNa paryAyoMse saMyukta samasta loka aura alokako pratyakSa jAnatA hai vaha sarvajJa deva hai| kA.a./TI./1/1/15 dIvyati krIDati paramAnande iti devaH, athavA dIvyati karmANi jetumicchati iti deva', vA dIvyati koTisUryAdhikatejasA dyotata iti deva' arhana, vAdIvyati dharmavyavahAra vidadhAti devaH, vA dIvyati lokAlokaM gacchati jAnAti, ye gatyarthAste jJAnArthA iti vacanAt, iti devA, siddhaparameSThI vA dIvyati stauti svacidrUpamiti devaH sUripAThakasAdhurUpastam / =deva zabda 'diva' dhAtuse banA hai, aura 'div' dhAtu ke 'krIr3A karanA' jayakI icchA karanA Adi aneka artha hote haiM / ata' jo paramasukhameM koDA karatA hai so deva hai, yA jo karmoMko jItanekI icchA karatA hai vaha deva hai, athavA jo karoDoM sUryoM ke bhI adhika tejase dedIpyamAna hotA hai vaha deva hai jaise--arhanta parameSThI / athavA jo dharmayukta vyavahArakA vidhAtA hai, vaha deva hai| athavA jo loka alokako jAnatA hai. vaha deva hai jese siddha prmesstthii| athavA jo apane AtmasvarUpakA stavana karatA hai vaha deva hai jaise-AcArya, upAdhyAya, sAdhu / paM. dha./u./603-604 doSo rAgAdisadbhAva syAdAvaraNaM ca karma tat / tayorabhAvo'sti niHzeSo yatrAsau deva ucyate / 603 / astyatra kevalaM jJAnaM kSAyika darzanaM sukham / vIrya ceti suvikhyAtaM syAdanantacatuSTayam |6041-raagaadikkaa sadbhAva rUpa doSa prasiddha jJAnAvaraNAdikarma, ina donoMkA jinameM sarvathA abhAva pAyA jAtA hai vaha deva kahalAtA hai|603| sacce devameM kevalajJAna, kevala darzana, anantasukha aura ananta vIrya, isa prakAra ananta catuSTaya pragaTa ho jAtA hai / 604 / ( da. pA./ 2/12/20) / 2. devake bhedoMkA nirdeza paM. kA./tA. vR./1/1/8 tridhA devatA kthyte| kena / iSTAdhikRtAbhimata bhedena -tona prakArake devatA kahe gaye haiN| 1. jo mujhako iSTa hoM; 2. jisakA prakaraNa ho; 3. jo sabako mAnya hoN| paM.dha.u./606 eko devo sa dravyA siddha zuddhopalabdhitaH / ahaM niti siddhazca paryAyAdidvidhA mataH / 606 / - vaha deva zuddhopalandhi rUpa dravyArthika nayakI apekSAse eka prakArakA prasiddha hai, jaaura paryAyArthika nayakI apekSAse ahaMta tathA siddha do prakArakA mAnA gayA hai| 3. nava devatA nirdeza ra. ka. pA./116/168 para uddhRta-arahaMtasiddhasAhUtidayaM jiNadhammavayaNa pddimaahuu| jiNa NilayA idirAe NavadevatA ditu me bohi =paMca parameSThI, jinadharma, vacana, pratimA ba mandira, ye naba devatA mujhe ratnatrayako pUrNatA devo| 4. AcArya upAdhyAya sAdhumeM mI kathaMcit devatva ni.sA/tA.va./146/ka.253/266 sarvajJavItarAgasya svavazasyAsya yoginaH / na kAmapi bhidA kApi tAM vidmo hA jar3A vayam / sarvajJavItarAgameM aura isa svavaza yogIme kabhI kucha bhI bheda nahIM hai, tathApi arere / hama jaDa haiM ki unameM bheda mAnate hai / 253 / de,deva./1/1/bo.pA. dharma, artha, kAma, mokSa tathA unakI kAraNabhUta pravrajyAko denevAle aise AcAryAdi deva haiN| 5. AcAryAdimeM devatva sambandhI zaMkA samAdhAna dha.1/1,1,1/12/2 yuktaH prAptAtmasvarUpANAmahatA siddhAnAM ca namaskAra, ___ nAcAryAdInAmaprAptAtmasvarUpatvavatasteSAM devatvAbhAvAditi na. devo hi nAma trINi ratnAni svabhedato'nantabheda bhinnAni, tadviziSTo jIvo'pi devaH anyathA zeSajIvAnAmapi devtvaaptteH| tata AcAryAdayo'pi devA ratnatrayAstitvaM pratyavizeSAt / nAcAryAdisthitaratnAna siddhastharatnebhyo bhedo ratnAnAmAcAryAdisthitAnAmabhAvApatteH / na kAraNakAryatvAdabheda' satsvevAcAryAdistharatnAvayaveSvanyasya tirohitasya ratnAbhogasya svAvaraNavigamata AvirbhAvopalambhAt / na parokSAparokSakRto bhedo vastuparicchitti pratyekatvAt / naikasya jJAnasyAvasthAbhedato bhedo nirmalAnirmalAvasthAvasthitadarpaNasyApi bhedApatteH / nAvayavAvayavikRto bhedaH avyvsyaavyvino'vytirekaat| sampUrNaratnAni devo na tadekadeza iti cenna, ratnaikadezasya devatvAbhAve samastasyApi tadasattvApatte / na cAcAryAdisthitaratnAni kRtsnakarmakSayaka taNi ratna kadezatvAditi cenna, agnisamUhakAryasya jainendra siddhAnta koza
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva 445 II deva (gati) palAlarAzidAhasya ttknnaadpyuplmbhaav| tasmAdAcAryAdayo'pi devA iti sthitam / prazna-jinhoMne Atma svarUpako prApta kara liyA hai, aise arahanta, siddha, parameSThIko namaskAra karanA yogya hai, kintu AcAryAdika tIna parameSThiyone Atma svarUpako prApta nahIM kiyA hai. isalie unameM devapanA nahIM A sakatA hai, ataeva unhe namaskAra karanA yogya nahIM hai| uttara-aisA nahIM hai, 1. kyoki apane-apane bhedose ananta bhedarUpa ratnatraya ho deva hai, ataeva ratnatrayase yukta jIva bhI deva hai, anyathA sampUrNa jIvoMko devapanA prApta hone kI Apatti A jAyegI, isalie yaha siddha huA ki AcAryAdika bhI ratnatrayake yathAyogya dhAraka honese deva haiM, kyoki arahantAdikase AcAryAdikameM ratnatrayake sadbhAvakI apekSA koI antara nahIM hai, isalie AMzika ratnatrayakI apekSA inameM bhI devapanA bana jAtA hai| 2. AcAryAdikameM sthita tIna ratnokA siddhaparameSThIme sthita ratnose bheda bhI nahIM hai, yadi donoMke ratnatrayame sarvathA bheda mAna liyA jAve, to AcAryAdikameM sthita ratnoke abhAvakA prasaMga A jaavegaa| 3 AcAryAdika aura siddhaparameSThIke samyagdarzanAdika ratnoM meM kAraNa kAryake bhedase bhI bheda nahI mAnA jA sakatA hai, kyoMki, AcAryAdikameM sthita ratno ke avayavoMke rahanepara hI tirohita, dUsare ratnAvayauMkA apane AvaraNa karma ke abhAva ho jAneke kAraNa AvirbhAva pAyA jAtA hai| isalie uname kArya-kAraNapanA bhI nahIM bana sakatA hai / 4. isI prakAra AcAryAdika aura siddhoMke ratnoM meM parokSa aura pratyakSa janya bheda bhI nahIM mAnA jA sakatA hai, kyoMki vastuke jJAna sAmAnyakI apekSA dono eka hai| 5. kevala eka jJAnake avasthA bhedase bheda nahIM mAnA jA sktaa| yadi jJAnameM upAdhikRta avasthA bhedase bheda mAnA jAve to nirmala aura malina dazAko prApta darpaNameM bhI bheda mAnanA pdd'egaa| 6. isI prakAra AcAryAdika aura siddhoMke ratnoMmeM avayava aura avayavIjanya bheda bhI nahIM hai, kyoki avayava avayavIse sarvathA alaga nahIM rahate haiN| prazna- pUrNatAko prApta ratnoMko hI deva mAnA jA sakatA hai, ratnoke eka dezako deva nahI mAnA jA saktA / uttara-aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoki, ratnoMke eka dezameM devapanAkA abhAva mAna lenepara ratnokI samagratA (pUrNatA) meM bhI devapanA nahIM bana sakatA hai| prazna - AcAryAdikameM sthita ratnatraya samasta karmoM ke kSaya karane meM samartha nahIM ho sakate haiM, kyoMki unake ratna ekadeza hai| uttarayaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki jisa prakAra palAla rAzikA agnisamUhakA kArya eka kaNase bhI dekhA jAtA hai, usI prakAra yahA~ para bhI samajhanA caahie| isalie AcAryAdika bhI deva haiM, yaha bAta nizcita ho jAtI hai / (dh.1/4,1,1/11/1)| II. deva (gati ) 1. bheda va lakSaNa 1. devakA lakSaNa sa.si./4/1/266/5 devagatinAmakarmodaye satyabhyantare hetau bAhya vibhUtivizeSai' dvIpasamudrAdipradezeSu yatheSTaM dIvyanti krIDantIti devAH / - abhyantara kAraNa devagati nAmakarmake udaya honepara nAnA prakArako bAhya vibhUtise dvIpa samudrAdi aneka sthAnoM meM icchAnusAra kroDA karate hai ve deva kahalAte hai| (raa.vaa.4/2/1/206/8)| paM.saM /prA./2/63 koDaM ti jado NiccaM guNehi aDhehi dibvbhaavehi| bhAsaMtadivvakAyA tamhA te vaNiyA devA / 63 // = jo divyabhAva-yukta aNimAdi ATha guNose nitya krIr3A karate rahate haiM, aura jinakA prakAzamAna divya zarIra hai, ve deva kahe gaye hai|63| (dha. 1/1,1, 24/131/203); (go.jI /mU./151); (paM.saM./saM./1/140); (dh.13/5,5.141/362/1)| 2. devoMke bhavanavAsI Adi bheda ta sU.4/1 devAzcaturNikAyA // 1 // ke punste| bhavanavAsino vyantarA jyotiSkA vaimAnikAzceti / (sa.si./4/1/237/1) deva cAra nikAyavAle hai / 1 / prazna-ina cAra nikAyoMke kyA nAma haiM ? uttara-- bhavanAvAsI, vyantara, jyotiSI aura vaimAnika / ( kA./mU./118); (rA.vA./4/1/3/211/15); (ni.saa./taa.vR./16-17)| ga.vA/4/23/4/242/13 SaNikAyA' (api) saMbhavanti bhavana pAtA lavyantarajyotiSkakalpopapanna vimAnAdhiSThAnAt / ...athavA sapta devnikaayaa'| ta evAkAzopapanna * saha / devoke bhavanavAsI. pAtAlavAsI, vyantara, jyotiSka, kalpavAsI aura vimAnavAsIke bhedase chaha prakAra haiN| ina chahameM hI AkAzopapanna devoMko aura milA denese sAta prakArake deva bana jAte hai| 3. AkAzopapanna devoMke bheda rAvA./4/23/4/242/17 AkAzopapannAzca dvAdaza vidhA / pazutApilavaNatApi-tapanatApi- bhavanatApi-somakAyika-yamakAyika-varuNa - kAyika - vaizravaNakAyika-pitRkAyika-analakAyika - riSTa-ariSTa - saMbhavA iti / -AkAzopapanna deva bAraha prakAra ke haiM:-pAMzu tApi, lavaNatApi, tapanatApi, bhavanatApI, somakAyika, yamakAyika, varuNakAyika, vaizravaNakAyika, pitRkAyika, anala kAyika, riSTaka, ariSTaka aura sambhava / 4. paryAptAparyAptako apekSA bheda kA.a mU./133." devA vi te duvihA / 13 / paryAptA' nivRtyaparyAptAzceti |ttii0=dev aura nArakI nivRtyaparyAptaka aura paryAptakake bhedase do prakArake hote hai / 2. deva nirdeza 1.devoM meM indra sAmAnikAdi daza vibhAga ta. sU /4/4 indrasAmAnikatrAyastrizapAriSadAtmarakSalokapAlAnIkaprakI kAbhiyogyakisviSikAzcaikaza' (cAroM nikAyake deva kramase 10,8.5.12 bhedavAle haiM-de0 baha vaha nAma ) ina ukta daza Adi bhedome pratyekake indra, sAmAnika, trAyastriza, pAriSada, AtmarakSa, lokapAla, anIka, prakIrNaka, Abhiyogya aura kisviSikarUpa hai 4(ti.p./3/62-63)| tri sA./223 iMdapaDidadigidA tettIsasurA samANataNuravaravA / parisattaya ANIyA paiNNagabhiyogakinbhisiyA / 223 - indra, pratIndra, digIndra kahiye lokapAla, trAyastrizaddeva, sAmAnika. tanurakSaka, tIna prakAra pAriSada, anIka, prakIrNaka, Abhiyogya, kilviSika aiseM bheda jAnane / 23 / 2. kandarpa Adi deva nIca deva haiM mU.A./63 kaMdappamAbhijoggaM kivisa saMmohamAsuraMtaM c| tA deva duggaIo maraNammi virAhie hoti |63-mRtyuke samaya samyaktvakA vinAza honese kaMdarpa, Abhiyogya, kaitviSa, saMmoha aura Asura-ye pA~ca deva durgatiyA~ hotI haiM / 63 / 3. sarva deva niyamase jinendra pUjana karate haiM ti.pa./3/228-226 Nissesa kammarakhavaNekkahedaM maNNaM tayA tattha jinniNdpuuj| sammattavirayA kuvyaMti Nicca devA mahANaM tavisohipuvvaM / 228) kulAhidevA iva maNNamANA purANadevANa pabodhaNeNa / micchAdA te ya jiNidapUrja bhattIe NiccaM NiyamA kuNaM ti / 226 vahA~ para avirata samyagdRSTi deva jinapUjAko samasta koke kSaya karanemeM advitIya jainendra siddhAnta koza
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva II deva (gati) kAraNa samajhakara nitya hI mahAn anantaguNo vizuddhi pUrvaka use karate haiM / 228 / purAne devoke upadezase mithyAdRSTi deva bhI jina pratimAoMko kunAdhidevatA mAnakara nitya hI niyamase bhakti pUrvaka jinendrArcana karate haiM / 22 / / (ti.pa./4/588-586); (tri.sA./ 552-553) / 4. devoMke zarIrakI divyatA ti.pa./3/208 advisirAruhiravasAmuttapurIsANi keslomaaiN| camma DamaMsappahuDI Na hoi devANa saMghaDaNe / 208 / devoMke zarIrameM haDDI, nasa, rudhira, carbI, mUtra, mala, keza, roma, camar3A aura mAMsAdika nahIM hotaa| (ti p./8/568)| dha. 14/5.6,61/81/8 deva...patteyasarIrA buccati edesiM NigodajIvehi saha sbNdhaabhaavaado| -deva...pratyeka zarIravAle hote haiM, kyoki inakA nigoda jIvoMke sAtha sambandha nahIM hotaa| ja. pa./11/254 aTThaguNamahiDIosuhabiurugvaNavisesasaMjutto / samacauraMsasusaMDhiya saMghadaNesu ya asaMghadaNo |214|annimaa, mahimAdi ATha guNoM va mahA-ddhise sahita. zubha vikriyA vizeSase saMyukta, samacaturasra zarIra saMsthAnase yukta, chaha saMhananoMmeM saMhananase rahita, (saudharmendrakA zarIra ) hotA hai| vo.pA./TI./32/18/15 para uddhRta-devA...AhAro asthi Natthi nIhAroza nikkuMciyA hoti |11-devoNke AhAra hotA hai, parantu nihAra nahI hotA, tathA deva muMcha-dADhIse rahita hote hai| inake zarIra nigoda se rahita hote haiN| 5. devoMkA divya AhAra ti.pa./151 uvahiutramANajIvIva risasahassega divvaamayamayaM / bhujadi maNasAhAraM nirUvamayaM tuDhipuSTi kara 51 // ( tesu kabalAsaNaM sthi / ti.pa./6/87)-devoke divya, amRtamaya, anupama aura tuSTi evaM puSTikAraka mAnasika AhAra hotA hai 551 / unake kavalAhAra nahIM hotaa| (ti.p./6/87)| 6. devoMke roga nahIM hotA ti.pa./3/206 baNNarasagaMdhaphAse aisayavekubadibbakhaMdA hi| Nedesu royavAdiuvaThidI kammANubhAveNa |206-cuuNki varNa, rasa, gandha aura sparzake viSayameM atizayako prApta kriyaka divya skandha hote haiM, isalie ina devoMke karma ke prabhAvase roga AdikI upasthiti nahIM hotii|2063 (ti.p./8/566)| 7. devagati meM sukha va duHkha nirdeza ti.pa./3/141-238 camariMdo sohamme Isadi vairoyaNo ya iisaanne| bhUdANaMde veNU dharaNANaM dammi veNudhAri tti / 141 / ede aThTha suridA aNNoNNaM bahubihAo bhuudiio| daLUNa macchareNaM IsaMti sahAvado keI / 142 // viviharatikaraNabhAvida visuddhabuddhIhi divvarUvehiM / NANavikucaNaM bahuvilAsasaMpattijuttAhiM / 231 / mAyAcAravivajjidapakidipasaNNAhiM acchArAhi samaM / NiyaNiyavibhUdijogga saMkalpavasaMgadaM sokravaM / 232 // paDapaDahappahudIMhi sttsraabhrnnmhurgiidehi| varalalitaNaccaNehiM devA bhujati uvabhogga / 233 / ohi pi vijANato annnnonnnnuppnnnnpemmmuulmnnaa| kArmadhA te savve garda pi kAlaM Na yANaM ti / 234 // vararayaNakaMcaNAe vicittasayalujjalammi paasaade| kAlAgurugaMdhaDDhe rAgaNidhANe ramaMti surA / 23 / sayaNANi AsaNaNi mauvANi vicittarUvaraidANi / taNumaNavayaNANaMdagajaNaNANi hoti devANaM / 236 / phAsarasarUvasadhuNigaMdhehi vaDiyANi sokvaanni| uba jaMtA devA titti Na laha ti Nimisapi / 23 / dIvesu gadidesaM bhogarikhadIe vi gNdnnvnnesuN| varapokkhariNIM puliNasthaleSu koDaM ti rAeNa 1238-camarendra saudharmase IrSA karatA hai, vairocana IzAnase, beNu bhUtAnandase aura veNudhArI dharaNAnandase / isa prakAra ye ATha surendra paraspara nAnA prakArakI vibhUtiyoMko dekhakara mAtsarya se, va kitane hI svabhAvase IrSA karate hai / 141-142 / (tri.sA/212); (bha.A./mU./1568-1601) ve deva vividha ratike prakaTIkaraNameM catura, divyarUpose yukta, nAnA prakArakI bikriyA va bahuta vilAsa sampattise sahita svabhAvase prasanna rahanevAlI aisIapsarAoke sAtha apanI-apanI vibhUtike yogya evaM saMkalpamAtrase prApta honevAle uttama paTaha Adi vAditra evaM utkRSTa sundara nRtyakA upabhoga karate haiM / 231-233 / * kAmAMdha hokara bIte hue samayako bhI nahIM jAnate hai| * sugandhase vyApta rAgake sthAna bhUta prAsAdameM ramaNa karate haiN| / 234-23 / / devoM ke zayana aura Asana mRdunna, vicitra rUpase racita, zarIra evaM manako AnandotpAdaka hote hai / 236 / ye deva sparza, rasa, rUpa, sundara zabda aura gaMdhase vRddhiko prApta hue sukhauMko anubhava karate hue kSaNamAtra bhI tRptiko prApta nahIM hote hai / 237 / ye kumAradeva rAgase dvIpa, kulAcala, bhogabhUmi, nandanavana aura uttama bAvar3I athavA nadiyoke taTasthAno meM bhI krIDA karate haiM / 23 / tri.sA./216 aTThaguNi DivisiTThaNANAmaNi bhUsaNehI dittNgaa| bhujaMni bhogamiTTha saggapuvataveNa tattha murA / 216 / ' (ti p./8/560-564)| =tahA~ je deva haiM te aNimA, mahimAdi ATha guNa Rddhi kari viziSTa hai, ara nAnA prakAra maNikA AbhUSaNani kari prakAzamAna haiM aMga jinakA aise hai| te apanA pUrva kIyA tapakA phala kari iSTa bhogakoM bhoga4 haiM / 21 // ..devoMke gamanAgamanameM unake zarIra sambandhI niyama ti.pa./8/565-566 gabbhAvayArapahUdisu uttaradehAsurANagacchati / jammaNa ThANesu suhaM mUlasarIrANi ceTchati / 565 Navari visese eso sohammIsANajAdadevANaM / baccaMti mUladehA NiyagiyakappAmarANa pAsammi / 166-garbha aura janmAdi kalyANakoM meM devoke uttara zarIra jAte haiM, unake mUla zarIra sukha pUrvaka janma sthAnameM rahate haiM |565vishess yaha hai ki saudharma aura IzAna kalpameM huI deviyoM ke mUlazarIra apane apane kalpake devoMke pAsameM jAte haiM / 566 / gha. 4/1.3.15/76/8 appaNo ohikhettamettaM devA viuvvaM ti tti jaM AiriyavayaNaM taNNa ghaDade / - deva apane apane avadhijJAnake kSetra pramANa vikriyA karate haiM, isa prakAra jo anya AcAryoMkA vacana hai, vaha ghaTita nahIM hotaa| 9. Upara-Uparake svargoM meM sukha adhika aura viSaya sAmagrI hIna hotI jAtI hai ta.sU./4/20-21 sthitiprabhAvasukhA tilezyAvizRddhIndriyAvadhiviSayato'dhikA / 20 gatizarIraparigrahAbhimAnato hInAH 123 = sthiti, prabhAva, sukha, dha ti, lezyAvizuddhi, indriya viSaya aura avadhiviSayakI apekSA Upara-Uparake deva adhika haiM / 20 gati, zarIra, parigraha aura abhimAnakI apekSA Upara-Uparake deva hIna haiM / 21 // 10. Upara-Uparake svargoM meM pravicAra bhI hIna-hIna hotA hai aura usameM unakA vIryakSaraNa nahIM hotA ta.sU /4/- kAyapravicArA A aizAnAt ||7shessaaH sparzarUpazabdamanapravIcArA / / pre'prviicaar| -(bhavanavAsI, vyantara, jyotiSa aura ) aizAna takake deva kAya prabIcAra arthAta zarIrase viSayasukha bhogane vAle hote hai|| zeSa deva, sparza, rUpa, zabda aura manase viSaya sukha bhogane vAle hote haiN| bAkIke saba deva viSaya sukhase rahita hote haiM / / (mU.A /1136-1144); (gha.1/1,1,68/338/5), (ti.pa./ jainendra siddhAnta koza
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva 447 II deva (gati) ti.pa./3/930-131 asurAdibhavaNasurA sabve te hoMti kaaypvicaaraa| vedassudoraNAe anubhavaNaM mANusasamANaM / 130 / dhAuvihINattAdo redaviNiggamaNamatthi Na hu tANaM / sakappa suhaM jAyadi vedassa udIraNAvigame 131 // =ve saba asurAdi bhavanavAsI deva (arthAt kAya pravicAra vAle samasta deva) kAyapravicArase yukta hote haiM tathA veda nokaSAyakI udIraNA honepara ve manuSyoM ke samAna kAmasukhakA anubhava karate haiN| parantu sapta dhAtuoMse rahita honeke kAraNa nizcaya se una devoMke vIryakA kSaraNa nahIM hotaa| kevala veda nokaSAyakI udIraNA zAnta honepara unheM saMkalpa sukha hotA hai| 3. samyaktvAdi sambandhI nirdeza va zaMkA-samAdhAna 1. devagatimeM samyaktvakA svAmitva Sa, khaM 1/1,2/sU.166-171/405 devA atthi micchAiTThI sAsaNasambhA iTThI sammAmicchAiTThI asaMjadasammAiTTi tti / 166 / evaM jAva uvarima-geveja-vimANa-vAsiya-devA tti / 167 / devA asaMjadasammAiTThiThANe asthi khaiyasammAiTThI vedayasammAiTa ThI uvasamasammAiTiTha tti / 168 / bhava gavAsiya-vANaveMtara-joisiya-devA devIo ca sodhammIsANa-kampavAsIya-devIo ca asaMjaisammAiTThi-ThANe khaDyasammAiTThI Nasthi avasesA asthi avasesiyAo asthi / 16 / / sodhammIsANa-ppahuDi jAva uvarima-uvarima-gevaja-vimANa-vAsiyadevA asaMjadasammAiTiTThANe atthi khajhyasammAiTThI vedagasammAiTThI ubasamasammAiTThI / 1701 aNudisa-aNuttara-vijaya-vaijayaMtajayaMtAvarAjidasavasiddhi - vimANa - vAsiya - devA asaMjadasammAidiThANe asthi khAyasammAiTThI vedagasammAiTThI uvasamasammAiTThI / 171 / - deva mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAvRSTi aura asaMyata samyagdRSTi hote hai / 166 / isa prakAra uparima veyakake uparima paTala taka jAnanA cAhie / 167 / deva asaMyata samyagdRSTi guNasthAnameM, kSAyika samyagdRSTi, vedagasamyagdRSTi aura upazama samyagdRSTi hote hai / 1686 bhavanavAsI, vANavyantara aura jyotiSI deva tathA unakI deviyA~ aura saudharma tathA IzAna kalpavAsI deviyoM asaMyata samyagdRSTi guNasthAnameM kSAyika samyagdRSTi nahIM hote hai yA nahIM hotI haiN| zeSa do samyagdarzanoMse yukta hote haiM yA hotI hai / 16 / saudharma aura aizAna kalpase lekara uparima graiveyakake uparima bhAga taka rahane vAle deva asaMyata samyagdRSTi guNasthAname kSAyika samyagdRSTi, vedaga samyagdRSTi aura upazama samyagdRSTi hote haiM / 170 / nava anudizoM meM aura vijaya, vaijayanta, aura jayanta, aparAjita tathA sarvArtha siddhi ina pA~ca anuttaroMme rahane vAle deva asaMyata samyagdRSTiguNasthAnameM kSAyikasamyagdRSTi, vedagasamyagdRSTi aura upazama samyagdRSTi hote haiM / 171 / 2. devagatimeM guNasthAnoMkA svAmitva pa.kha./1/11/./pRSTha devA cadusu hANesu asthi micchAiTThI sAsaNasammAiTThI asaMjadasammAiTThi tti / (281225) devA micchAiTThi-sAsaNasambhAiTThI asaMjadasammAiTThi-ThANe 'siyA pajjattA siyA apajjattA 64 sapmAmicchAiTiTThANe NiyamA pajatA / 15 // bhavaNavAsiya-vANaveMtara-joisiya-devA devIo sodhammIsANa-kappavAsiya-devIo ca micchAiTThi-sAsaNasammAiTi-TThANe siyA pajjattA, siyA appajjattA, siyA pajjattio siyA apajjattio 16 sammAmicchAiTThi-asaMjadasammAiTThi-TThANe NiyamA pajatta NiyamA pjjttiyaao| sodhammIsANa-ppahuDi jAva uvarima-ubarima gebajjaM ti vimANavAsiya-devesu micchAiTi-sAsaNasammAiTThi-asaMjadasammAiTThiANe siyA pajjattA miyA apajjattA / 68) sammAiTThiANe NiyamA pajjattA 6 aNudisa-aNuttara-vijaya vahajayaMta-jayaMtAvarAjitasamvasiddhi-bimANa-vAsiya-devA asajadasammAiTThi-TThANe siyA pajjattA siyA apajjattA / 100 / (64100/335) -mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAvRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi ina cAra guNasthAnome deva pAye jAte hai / 28 // deva mithyA dRSTi sAsAdana samyagdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi guNasthAnameM paryApta bhI hote hai aura aparyApta bhI hote hai|64aa deva samyagmithyAdRSTi guNasthAnameM niyamase paryAptaka hote haiM / bhavanavAsI vANavyantara aura jyotiSI deva aura unakI deviyA~ tathA saudharma aura IzAna kalpavAsinI deviyA~ ye saba mithyAdRSTi aura sAsAdanasamyagdRSTi guNasthAnameM paryApta bhI hote hai, aura aparyApta bhii|66| samyagmithyAdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi guNasthAnameM pUrvokta deva niyamase paryAptaka hote haiM ( go jI./jI.pra./703/1137/9) aura pUrvokta deviyA~ niyamase paryApta hotI haiM / 17 / saudharma aura IzAna svarga se lekara uparima graiveyakake uparima bhAga taka vimAnavAsI devoM sambandhI mithyAdRSTi, sAsAdana samyagdRSTi aura asaMyata samyagdRSTi guNasthAnameM jIva paryApta bhI hote hai aura aparyApta bhI hote haiM / 18) samyagmithyAdRSTi guNasthAna meM deva niyamase paryApta hote hai / natra anudizameM aura vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddhi ina pA~ca anuttara vimAno meM rahanevAle deva asaMyata samyagdRSTi guNasthAnameM paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI hote haiM / 100 / [ina vimAnoMme kevala asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna hI hotA hai, zeSa nhiiN| dha.3/1,2,72/282/1], (go.jI./jI,pra/703/ 1137/8) / dha.4/1,5.263/463/6 aMtomuhUttUNaDDhAi jasAgarovamesu uppaNNasammAdihissa sohammaNivAsissa micchattagamaNe saMbhavAbhAvAdo / =antarmuhUrta kama aDhAI sAgaropamako sthiti vAle devoMmeM utpanna hue saudharma nivAsI samyagdRSTidevake mithyAtvameM jAnekI sambhAvanA kA abhAva hai| go.ka./jI.pra./551/753/1 kA bhAvArtha-sAsAdana guNasthAname bhavanatrikAdi sahasrAra svarga paryantake deva paryApta bhI hote hai, aura apayapti bhI hote hai| 3. aparyApta devoMmeM upazama samyaktva kaile sammava hai dha.2/1,1/156/4 devAsaMjadasammAiTa ThINaM kadhamapajatekAle uvasama sammattaM labhadi / buccadevedagasammattamuksAmiya usamaseDhimAruhiya puNo odariyapamattApamattasaMjada-asaMjada-saMjadAsaMjada-usamasammAiTThi-TThANehi majjhimateulessaM pariNamiya kAla kAUNa sodhammIsANa-devesuppaNNANaM apajjattakAle ubasamasammattaM labbhadi / adha te ceva .. saNakkumAra mAhide...brahma-bahmottara-lotava-kA viTThasukka mahAsukka...sadArasahassAradevesu uppajjaMti / adha uvasamasedi caDhiya puNo diNNA ceva majjhima-sukkalessAe pariNadA saMtA jadi kAlaM kreti to uvasamasammatteNa saha ANada-pANada-AraNaccuda-Navagevaja vimANavAsiya devesuppajjati: puNo te ceva ukkassa-sukkalessaM pariNamiya jadi kAla kara ti to uvasamasammatteNa saha NavANudisapaMcANuttara vimANadevesuppajjati / teNa sodhammAdi-ucarimasavvadevAsajadasammAiTThINamapajjattakAle uvasamasammatta lambhadi tti| -prazna-asaMyata samyagdRSTi devoM ke aparyApta kAla meM aupazamika samyaktva kaise pAyA jAtA hai| uttara-vedaka samyaktvako upazamA karake aura upazama zreNIpara car3hakara phira vahA~se utarakara pramatta saMyata, apramatta saMyata, asaMyata, saMyatAsaMyata, upazama samyagdRSTi guNa sthAnoMse madhyama tejolezyAko pariNata hokara aura maraNa karake saudharma aizAna kalpavAsI devomeM utpanna hone vAle jIvoke aparyApta kAlameM aupazamikasamyaktva pAyA jAtA hai| tathA uparyukta guNasthAnavartI hI jIva ( yathAyogya uttarottara vizuddha lezyAse maraNa kareM to) jainendra siddhAnta koza
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva 448 II deva (gati) sanatkumAra aura mAhendra, brahma, brahmottara, lAntava, kApiSTha, zukra, mahAzukra, zatAra aura sahasrAra kalpavAsI devoMmeM utpanna hote haiN| tathA upazama zreNIpara car3ha karake aura puna' utara karake madhya zukla lezyAse pariNata hote hue yadi maraNa karate hai to upazama samyaktva ke sAtha Anata, prANata, AraNa, acyuta aura nau greveyaka vimAnavAsI devome utpanna hote haiN| tathA pUrvokta upazama samyagdRSTi jIva hI utkRSTa zukla lezyAko pariNata hokara yadi maraNa karate hai, to upazama samyaktvake sAtha nau anudiza aura pA~ca anuttara vimAnavAsI devoM meM utpanna hote haiN| isa kAraNa saudharma svargase lekara Uparake sabhI asaMyatasamyagdRSTi devoke aparyApta kAlameM aupazamika samyaktva pAyA jAtA hai (sa.si./1/7/23/7) / anudiza aura anuttara vimAnavAsI devoke paryApta kAlameM aupazamika samyaktva nahIM hotA hai| 5. phira ina anudizAdi vimAnoM meM upazama samyaktvakA nirdeza kyoM dha.1/1,1.171/407/7 kathaM tatropazamasamyaktvasya sattvamiti cetkatha ca tatra tasyAsattvaM / tatrotpannebhyaH kSAyikakSAyopazamiksamyagdarzanebhyastadanutpatte. / nApi mithyAdRSTaya upAttIpazamikasamyagdarzanAH santastatrotpadyante teSAM tena saha maraNAbhAvAt / na, upazama NyArUDhAnAmAruhyatIrNAnAM ca tatrotpattitastatra tatsattvAvirodhAt / = praznaanudiza aura anuttara vimAnomeM upazama samyagdarzana sadbhAva kaise pAyA jAtA hai / pratizaMkA-vahA~para usakA sadbhAva kaise nahIM pAyA jA sakatA hai| uttara-vahA~para jo utpanna hote hai unake kSAyika, kSAyopazamika samyagdarzana pAyA jAtA hai, isalie unake upazama samyagdarzanakI utpatti nahIM ho sakatI hai| aura mithyAdRSTi jIva upazama samyagdarzanako grahaNa karake vahaoNpara utpanna nahI hote hai, kyoMki upazama samyagdRSTiyoMkA upazama samyaktvake sAtha maraNa nahIM hotaa| uttara-nahIM, kyoki upazama zreNI caDhanevAle aura car3hakara utaranevAle jovoM ko anudiza aura anuttaroMmeM utpatti hotI hai, isalie vahaoNpara upazama samyaktvake sadbhAva rahaneme koI virodha nahIM AtA hai| de0-maraNa/3 dvitIyopazama samyaktvameM maraNa sambhava hai parantu prathamopazama samyaktvame maraNa nahIM hotA hai / 4. anudizAdi vimAnoMmeM paryAptAvasthAmeM bhI upazama samyaktva kyoM nahIM dha.2/1,1/566/1 keNa kAraNeNa (anudizAdisu) uvasamasammattaM Nasthi / buccade-tatya TThidA devA Na tAva uvasamasammattaM paDibajjati tattha micchaaitttthiinnmbhaavaado| bhavadu NAma micchAiTThINamabhAvo uvasamasammatta pi tattha ThThidA devA paDivajjati ko tattha virodho| idi Na 'aNaMtara pacchado ya micchattaM' idi aNeNa pAhUDasutteNa saha birohaado| Na tattha ThThida-vedagasammAiTThiNo uvasamasammattaM paDivajjaMti maNusagadi-badistiNNagadIsu vedagasammAiTTijIvANaM dasaNa mohubasamaNahedu prinnaamaabhaavaado| Na ya vedagasammAiTTittaM paDi maNusse hito visesAbhAvAdo maNussANaM ca daMsaNamohuvasamaNajogapariNAmehi tattha NiyameNa hodavvaM maNussa-saMjama-uvasamaseDhisamArUhaNajogattaNehi bhedada sgaado| uvasama-se Dhimhi kAlaM kAUNuvasamasammatteNa saha devesuppaNNajIvA Na uvasamasammatteNa saha cha pajjattIo samANeti tattha taNuvasamasammattakAlodo cha-pajjattINaM samANakAlassa bahutta balaM bhaado| tamhA pajjattakAle Na edesu devesu uvasamasammattamathi tti siddh| prazna-nau anudiza aura pA~ca anuttara vimAnoke paryApta kAla meM aupazamika samyaktva ksi kAraNase nahIM hotaa| uttara-vahaoNpara vidyamAna deva to upazama samyavatvako prApta hote nahI hai, kyoMki vahA~para mithyAdRSTi jIvokA abhAva hai| prazna- bhale hI vahA~ mithyAdRSTi jIvokA abhAva rahA Ave, kintu yadi vahA~ rahanevAle deva aupazamika samyaktvako prApta kare to, isameM kyA birodha hai / uttara-1. 'anAdi mithyAdRSTi jIvake prathamopazama samyaktva ke pazcAta mithyAtvakA udaya niyamase hotA hai parantu sAdi mithyAdRSTike bhAjya hai' isa kaSAyaprAbhRtake gAthAsUtrake sAtha pUrvokta kathana kA virodha AtA hai| 2. yadi kahA jAye ki vahA~ rahanevAle vedaka samyagdRSTi deva aupazamika samyaktvako prApta hote hai, so bhI bAta nahIM hai, kyoki manuSyatike sivAya anya tIna gatiyoM meM rahanevAle vedaka samyagdRSTi jIvoM ke darzanamohanIyake upazamana karaneke kAraNabhUta pariNAmokA abhAva hai| 3. yadi kahA jAye ki vedaka samyagdRSTike prati manuSyose anudizAdi vimAnavAsI devoM ke koI vizeSatA nahIM hai, ataeva jo darzanamohanIyake uSazamana yogya pariNAma manuSyoke pAye jAte hai ve anudizAdi vimAnavAsI devoke niyamase honA cAhie, so bhI kahanA yukti saMgata nahIM hai, kyoMki saMyamako dhAraNa karanekI tathA upazama zreNIke samArohaNa AdikI yogyatA manuSyomeM honeke kAraNa donomeM bheda dekhA jAtA hai| 4. tathA upazamazreNIme maraNa karake aupazamika samyaktvake sAtha devoMme utpanna honevAle jIva aupazamika samyaktvake sAtha chaha paryAptiyoM ko samApta nahIM kara pAte haiM, kyoMki, aparyApta avasthAme honevAle aupazamika samyakravake kAlase chaho paryAptiyoM ke samApta honekA kAla adhika pAyA jAtA hai, isalie yaha bAta siddha huI ki 6. bhavanavAsI deva deviyoM va kalpavAsI deviyoM meM samyagdRSTi kyoM nahIM utpanna hote dha.111,1,67/336/5 bhavatu samyagmithyAdRSTeratatrAnutpatistasya tadguNena maraNAbhAvAt kintavetanna ghaTate yadasaMyatasamyagdRSTimaraNAstatra notpadyata iti na, jaghanyeSu tasyotpattarabhAvAt / nArakeSu tiryakSu ca kaniSThetpadyamAnAstatra tebhyo'dhikeSu kimiti notpadyanta iti cenna, mithyAdRSTInA prAgbadvAyuSkANAM pazcAdAttasamyagdarzanAnAM nArakAA tpattipratibandhana prati samyagdarzanasyAsAmarthyAt / tadva veSvapi kinna syAditi cetsatyamiSTatvAt / tathA ca bhavanavAsyAdiSvapyasayatasamyagdRSTerutpattirAskandediti cenna. samyagdarza nasya baddhAyuSI prANinAM tattadgatyAyu sAmAnyenAvirodhinastattadgativizeSotpattivirodhitvopalambhAt / tathA ca bhavanavAsivyantarajyotiSkaprakIrNakAbhiyogyakilviSika...utpattyA virodho asaMyatasamyagdRSTe: siddhayediti tatra te notpadyante |prshn-smymithyaadRsstti jIvakI ukta deva deviyomeM utpatti mata hoo, kyoki isa guNasthAnameM maraNa nahIM hotA hai| parantu yaha bAta nahIM ghaTatI ki mrnevaal| asaMyata samyagdRSTi jIva ukta deva-deviyome utpanna nahIM hotA hai| uttara-mahIM kyoM ki samyagdRSTi kI jaghanya devoM meM utpatti nahIM hotii| prazna-jaghanya avasthAko prApta nArakiyomeM aura tiryacomeM utpanna honevAle samyagdRSTi jIva unase utkRSTa avasthAko prApta bhavanavAsI deva aura deviyome tathA kalpavAsinI deviyoM meM kyoM nahIM utpanna hote haiN| uttara-nahI. kyoMki, jo AyukarmakA andha karate samaya mithyAdRSTi the aura jinhone anantara samyagdarzanako grahaNa kiyA hai, aise jIvoMkI narakAdi gatimeM utpattike rokanekA sAmarthya samyagdarzaname nahIM hai| praznasamyagdRSTi jIvokI jisa prakAra narakagati AdimeM utpatti hotI hai usI prakAra devoMmeM kyo nahI hotI hai| uttara-yaha kahanA ThIka hai, kyoki yaha bAta iSTa hI hai| prazna-yadi aisA hai to bhavanavAsI Adi meM bhI asayata samyagdRSTi jIvoMkI utpatti prApta ho jAyegI ? uttara--nahIM, kyo ki, jinhoMne pahale Ayu karmakA bandha jainendra siddhAnta koza
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva Rddhi kara liyA hai aise jInA usa gati sambandhI Ayu sAmAnya ke sAtha virodha na hote hue bhI usa usa gati sambandhI vizeSa meM utpatti ke sAtha virodha pAyA hai| aisI avasthAmeM bhavanavAsI, uttara jyotiSI prakIrNaka, Abhiyogya aura phibidhika vainoM me ...asaMyata samyagdRSTikA utpatti ke sAtha virodha siddha ho jAtA hai| 7. bhavanatrika deva-devI va kalpavAsI devI meM kSAyika sabhyavazva kyoM nahIM hotA gha. 1/1.1.9/2062 kimiti kSAyikasamyagTaSTapastatra na santIti darzana mokSapaNAbhAvAtkSapitadarzanamohakarmaNAmapi cenna, deveSu prANinAM bhavanavAsyAdiSvadhamadeveSu sarvadevISu cotpatterabhAvAcca / = prazna- kSAyika samyagdRSTi jI esa sthAnoM meM (bhavanatrika deva tathA sarva deviyoMmeM) kyoM nahIM utpanna hote hai ? uttara-nahIM, kyoMki, eka to vahA~ para darzanamohanIyakA kSapaNa nahIM hotA hai| dUsare jina jIne pUrva paryAya darzana mohakA kSaya kara diyA hai unakI bhavanavAsI Adi adhama devoM meM aura sabhI deviyoM meM utpatti nahIM hotI hai| 8. phira upazamAdi samyaktva bhavanantrika deva va sarva deviyoM meM kaise sambhava hai gha. 1/1. 1. 166/406/7 sepasamyaktvasya tatra karma sambhava iti caitra, tatrotpannajIvAnAM pazcAtparyAyapariNateH sattvAt / - * prazna- zeSake ho samyagdarzanoMkA ukta sthAnoM me bhavadeva tathA sarva deviyoMmeM) sadbhAva kaise sambhava hai| uttara-nahIM, kyoMki, vahA~para utpanna hue jovoMke anantara samyagdarzanarUpa paryAya ho jAtI hai, isalie zeSake do samyagdarzanoMkA vahA~ sadbhAva pAyA jAtA hai| Agama ke saMklayitA pradhAna deva Rddhi-AcArAMga Adi shvetaambraacaayeN| patiramiha nayare devapamusalasaMhi / Agamapratthe simhi Navasaya asIjAo mariyo / pa isake anusAra Apa sakala saMgha sahita vallabhIpura meM vI. ni. 180 (I. 453) meM khAye the / I. 563 ke vizeSAvazyaka bhASya meM ApakA nAmollekha hai| samaya- zvetAmbara saMgha ke saMsthApaka jinacandra (I. 76) aura bi. A. bhA. ( I. 563) ke madhya / (pa.sA. 11/premI jI) / deva RSi - de0 RSi / devakIti - 1. saMgha ko gurvAvalI anusAra Apa anantana ziSya va guNakIrti ke sahadharmA the / samaya-I. 160-1040 (de. itihAsa 02. nandike dezI gurvAvalI ke anusAra Aga mApanandi kollApurIyake ziSya tathA gaNDa, vimukta, vAdi caturmukha Adi aneka sAdhuoM va zrAvakoM ke guru the| Apane kollApurakI rUpanArAyaNa vasadike AdhIna kellagereya pratApapurakA punaruddhAra karAyA thA / tathA jinanAthapurame eka dAnazAlA sthApita kI thii| inake ziSya hutarAja mantrIne inake pazcAt inakI nipAnanAyI thii| samaya-vi 1120-1220 (I. 1933 - 1142 2 4H.L Jam ) -- de0 itihAsa / 7 / 5 / 3. nandisaMghake dezIyagaNakI gurvAvalIke anusAra ( de0 itihAsa ) Apa gaNDavimuktadevake ziSya the / samaya - zaka 1084 me samAdhi (I 1135-1163); ( Sa. khaM. 2/ pra.4 H. L Jain ) - de0 itihAsa / 7/5 / devakuru--- 1. videha kSetrastha eka uttama bhogabhUmi jisake dakSiNa meM niSedha, uttara meM sume, pUrvame saumanasa gajadanta va pazcima vibha gajadanta hai / 2. isakA avasthAna va vistAra - de0 loka / 3 /12 3. isameM kAla parivartana Adi vizeSatAe~ - de0 kAla | 4 bhA0 2-57 devavara devakuru-1. gandhamAdanake uttara chUTakA svAmI deva 30 loka / 5 / 42 vidyatprabha gajadantastha eka kUTa - de0 loka /5/4 3. saumanasa gajadantastha eka kUTa- de0 loka5/4 4. saumanasa gajadantastha devakuru kUTa svAmI deva-de0 loka /5/4 4. devakurume sthita nAma-30 loka/5/6 *** deva kUTa- 1. apara nidehasya candragiri nakSArakA eka phUTa 60 loka/9; 2. uparokta kUTakA rakSaka eka deva-de0 loka / 7 / devacaMdra1. nandisagha dezIyagaNa ke 'anusAra Apa mAghanandi kohApurI ke ziSya, eka kuzala tAntrika the| samaya-vi. 19601220 ( I0 1133 - 1963) / de0 - itihAsa / 7/5 2. pAsaNAha caritrakecA eka gRhatyAgI guru paramparAtakIrti, devakIrti, maunIdeva, mAdhava candra, abhayanandi, vAsavacandra / samayavi. za. 12 kA madhya ( tI0 / 4 / 180 ) / 3. rAjavali kathe (kannar3a grantha) ke racayitA / samaya- vi0 1866 ( I0 1836) / ( bha0A0 / 04/premI jI) 1 - deva jI - kRti - sammeda zikhara vilAsa, paramAtma-prakAzako bhASA TIkA / samaya-vi 1734 / (hi. je sA. i./ 165 kAmatA ) / devatA 1 devI-devatA de0 deva / II / 2. nava devatA nirdeza / - de0 deva / I | devanaMdi (--- 1. nandisaMgha balAtkAragaNakI gurvAvalI ke anusAra Apa yazonandike ziSya the aura jayanandike guru the / samaya-vi. za. -de0 itihAsa /72 / 211-20226-388 ) / 2. A0 pUjyamAda (I0 za. 5) kA aparanAma / 3. rohiNIvihANa kahA ke racayitA eka apabhraMza kami / samaya-vi.za. 15 (I.za. 15 pUrva ). ( to0/4/242) / devapAla - 1. bhAvi kAlIna teIsave tIrthaMkara haiN| aparanAma divyapAda de0 tIrthakara 52. . / sarga / zloka pUrvake tIsare bha bhArata kA putra bhAnuSeNa thA (24/10) phira dUsare meM citracUla vidyAdharakA senakAnta nAmaka putra huA (34 / 132) / phira gaMgadeva rAjAkA putra gaMgadA huA (34-142 ) / vartamAna bhava meM vasudevakA putra thA (34 / 3 ) / sudRSTi nAmaka seThake ghara inakA pAlana huA (34/4-3) / neminAtha bhagavAdake samavasaraNa meM dharma dhavana kara, dIkSA ne lI ( tathA ghora tapa kiyA); ( 56 / 115: 60/ 7 ), ( anta meM mokSa prApta kI ( 65 / 16 ) / 3. bhojavaMzI rAjA thaa| bhojavaMza vaMzAvalI ke anusAra ( 0 itihAsa) Apa rAjA namaka putra aura jetugidake pitA the| mAlavA ( mAgadha ) dezake rAjA the| dhArI va ujjainI ApakI rAjadhAnI bhI samaya 1218-1228 (de0sA./16-20 premI jI) de0 itihAsa / 281 devamAla - apara videhastha eka vakSAra / aparanAma meghamAla / -de0 loka /5/3 devamUDhatA - 30 tA devarAya - vijayanagarakA rAjA thaa| samaya-I. 1418-1446 / devaloka 1. devaloka nirdeza de0 svarga 5 / 2. devasome pRthimI kAyikAdi jIvokI sambhAvanA - de0 kAya /2/5 / devavara - madhyalokake antameM tRtIya sAgara va dvIpa - de0 loka /5/1 / jainendra siddhAnta koza
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva vimAna devavrata deva vimAna-1. devoMke vimAnoMkA svarUpa -de0 vimAna / 2. yA deva vimAnoM meM caitya caityAlayakA nirdeza-de0 cety/caityaalyaa| devasuta-bhAvikAlIna chaThe tIrthakara haiN| aparanAma devaputra va jaya deva-de0 tiirthNkr/5| davasana-1. paMcastapa saMghakI gurvAvalIke anusAra-de0itihAsa / Apa vIrasena (dhavalAkAra ) ke ziSya the| samaya-I. 020-70 (ma. pu./pra./31 5 pannAlAla)-de0 itihAsa /7/7 / 2. mAthura saMdhI A0 vimala gaNo ke ziSya tathA amitagati pra0 ke guru / kRtiyeMdarzanasAra, bhAvasaMgraha, aArAdhanAsAra, nayacakra, AlApapaddhati, tatvArthasAra, jJAnasAra, dharma saMgraha, sAvaya dhammadohA / samaya-ki. 10-1012 (I0 633-655) / darzanasAra kA racanAkAla vi0610| (tii0/2/366)| (de0 itihaas/7/19)| (jai0/2/318)| 3. paM0 paramAnanda jI ke anusAra sulocanA caritra ke kartA devasena hI bhAvasaMgraha ke kartA the, devasena dvi0 nhiiN| samaya-vi. 1132-1992 (I01075-1935) / (tI./2/368.4/151) 4. ha.pu./10/16 bhojakavRSNikA putra ugrasenakA choTA bhAI thA / 4. varAMgacarita /sarga| zloka lalitapurake rAjA the, tathA varAMgake mAmA lagate the (16/13) / varAMgako yuddhameM vijaya dekha usake lie apanA AdhA rAjya va kanyA pradAna kI (16/30) / devAgama stotra-de0-AptamImAMsA devAraNyaka-uttara kuru, deva kuru va pUrva videhake vanakhaNDa-de0 loka /3/614 // devIdAsa-Apa jhA~sI nivAsI eka prasiddha hindI jaina kavi the| kavi vRndAvanake samakAlIna the| hindIke lalita chandoM meM nibaddha ApakI nimna racanAe~ upalabdha haiM-1 pravacanasAra; 2 paramAnanda vilAsa; 3. cidvilAsa vacanikA; 4 caubIsI puujaapaatth| samayaApane pravacanasAra grantha vi. 1824 me likhA thaa| vi. 1812-1824 (I. 1755-1767) (vRndAvana vilAsa/pra.14 premI jI) (hi.jai.sA.i./ 218 kaamtaa)| devaMdra-Apa nandisaMghake dezIyagaNakI gurvAvalI (-de0 itihAsa) ke anusAra guNanandike ziSya tathA vasunandike guru the /za.saM./782 ke tAmrapatrake anusAra mAnyakheTake rAjA amoghavarSa dvArA eka devendra AcAryako dAna denekA ullekha milatA hai| sambhavataH yaha vahI hoN| samaya- zaka.780-820; vi. 615-65: (I.858-848) (ma.pu./pra. 41 pa. pannAlAla) (pa.va.2/pra.10 H.L. Jain)-de0 itihAsa/7/5 / devaMdra kAti-nandisaMgha surata zAkhA ke Adya bhaTTAraka / samaya-vi.1450-1466 (I. 1393-1442) / de0 itihAsa/7/4 / 2. kathAkoSa Adi ke racayitA sAMgAnera ke bhaTTAraka / samaya-vi. 1940-1602 (bhadrabAhu caritra /pr04/-udylaal)| 3. kalyANa mandira tathA viSApahAra pUjA ke racayitA kArajAzAkhA ke bhttttaark| smy-vi.1778-1786| (tii./3/448)| 4, kAlikA purANa ke racayitA marAThI kavi jo saMskRta, prAkRta, apabhraMza tathA gujarAtI bhASA meM bhI dakSa the| (tii./4/321)| deveMdra sUri-karmavipAka, karmastava, bandhasvAmitva, SaDazIti, zataka tathA ina pAMcoM kI svopajJa rIkA ke racayitA guru jagaccandra suri| samaya-vi. za013 ke anta se vi01327 taka / (jai01/436) / deza--1.dezakA lakSaNa 1. deza sAmAnya dha.13/5,5,63/335/3 aMga-maMga-kaliga-magadhAdao deso NAma / - aMga, baMga, kaliga aura magadha Adi deza kahalAte hai| 2. deza dravya paM.pa./pU./147 kA bhAvArtha-svadravya, svakSetra, svakAla tathA sthabhASa ina sabake samudAyakA nAma deza hai| 3. deza avayava rA. vA./7/2/1/535/18 kutazcidavayavAda dizyata iti deza pradezaH, ekadeza ityarthaH / kahIM para deza zabda avayava artha meM hotA hai| jaise--deza arthAt eka bhAga / dha.13/5.3.18/18/6 egassa dabvassa desaM avyvN| =ekadvya kA deza arthAta avyv| go.ka./jI.pra./785/151/5 dezena lezena ekamasaMyama dizati pariharatIti dezaikadeza deshsNytH| -deza kahie leza kicita eka ju hai asaMyama tAko parihAre hai aisA dezaikadeza kahie dezasaMyata / 4. dezasamyaktva dha.13/5,5056/323/7 desaM sammettaM / -dezakA artha samyaktva hai| 2. ekadeza lakSaNa paM.dha./pra./ nAmaikdezena nAmagrahaNaM / = nAmake ekadeza grahaNase pUrNa deza kA grahaNa ho jAtA hai, use ekadeza nyAya kahate haiN| dezakrama-de0 krama/11 dezaghAtI prkRti-anubhaag/4| dezaghAtI spardhaka-de0 spardhaka / dezacAritra-de0 saMyatAsaMyata / dezanAlabdhi-de0 lbdhi/3| dezapratyakSa-de0 pratyakSa/1 / dezabhUSaNa-pa.pu/36/zlokavaMzadhara parvatapara dhyAnArUDha the (33) / pUrva vairase agniprabha nAma devane ghora upasarga kiyA (15), jo ki vanavAsI rAmake Anepara dUra huA (73) / tadanantara inako kevalajJAna ho gayA (75) / dezavirata-deviratAvirata / dezavata-1. dezavratakA lakSaNa ra.ka.zrA./12-64 dezavakAzikaM syAtkAlaparicchedanena deshsy| pratyaha maNuvratAnA pratisaMhAro vizAlasya / / gRhahArigrAmANAM kSetranadIdAvayojanAnAM ca / dezAvakAzikasya smaranti sImnAM tapovRddhAH / 13 / saMvatsaramRturayanaM mAsacaturmAsapakSamasaM c| dezAvakAzikasya prAhU kAlAvadhi praajnyaaH|14| -digvatameM pramANa kiye hue vizAla dezameM kAlake vibhAgase pratidina tyAga karanA so aNubatadhAriyoMkA dezAvakAzika bata hotA hai / 12 / tapase vRddharUpa je gaNadharAdika haiM, ve dezAvakA zikavatake kSetrakI maryAdA amuka ghara, galI athavA kaTakachAvanI grAma tathA kheta, nadI, vana aura kisI yojana takakI smaraNa karate haiM arthAta kahate haiM / / 3 / gaNadharAdika jJAnI puruSa dezAvakA zika vratakI eka varSa, do mAsa, chaha mAsa, eka mAsa, cAra mAsa, eka pakSa aura nakSatra taka kAlakI maryAdA kahate haiM 64aa (sA-dha-/1/25) (lA.saM./6/122) jainendra siddhAnta koza
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ dezasaMyata dyUtakrIr3A sa.si./7/21/356/12 prAmAdInAmavaghRtaparimANaH pradezo deshH| tato- dezInAmamAlAmahinivRttirdezavirativatam / -grAmAdikakI nizcita maryAdArUpa dezIyagaNa-nandisaMghakI eka zAkhA-de0 itihaas/5/2,7/5| pradeza deza kahalAtA hai| usase bAhara jAnekA tyAga kara denA dezavirativata kahalAtA hai| (rA.vA./7/21/3/547/27), (pu.si.u./136) daha-1. de0 zarIra; 2. pizAca jAtIya vyantara devokA eka bheda kA.A/mU./367-368 puvva-pamANa-kadANaM savvAdisINaM puNo vi saMva -de0pizAca / rnnN| iMdiyavisayANa tahA puNo vi jo kuNadi saMvaraNaM / 367 vAsAdikayapamANaM diNe diNe loh-kaam-smnn81368| jo zrAvaka deva-de0 niyti/3| lobha aura kAmako ghaTAneke lie tathA pApako chor3aneke lie varSa AdikI athavA pratidinakI maryAdA karake, pahale digbatameM kiye do-1. yaha jaghanya saMkhyA samajho jAtI hai| 2. dokI saMkhyA avahue dizAoMke pramANako, bhogopabhoga parimANavatameM kiye hue ktavya kahalAtI hai| -de0 avaktavya / indriyoM ke viSayoM ke parimANako aura bhI kama karatA hai vaha dezAva dolAyita-kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsarga/1 / kAzika nAmakA zikSAvata hai| basu.prA./215 bayabhaMga-kAraNaM hoi jammi desammi tattha NiyameNa / doSa-1. samyaktvake 25 doSa nirdeza-de0 samyagdarzana/2 2.saMsAkIrai gamaNaNiyattI taM jANA guNavvayaM vidiyaM / 21 / jisa deza meM rahate hue vrata bhaMgakA kAraNa upasthita ho, usa deza meM niyamase jo riyoke aThAraha doSa-de0 ahaMta/3 / 3. AptameMse sarvadoSoMkA gamana nivRtti kI jAtI hai, use dUsarA dezavata nAmakA guNavata abhAva sambhava hai|- de0 mokSa/6/4|4. AhAra sambandhI 46 doSajAnanA cAhie / 21 // (guNa.zrA /141) de0 AhAra/II/4/5. nyAya sambandhI doSa-de0 nyAya/1 / lA.saM./4/123 tadviSayo gatistyAgastathA cAzanavarjanam / maithunasya doSa-1. jIvake doSa rAgAdi haiM parityAgo yadvA maunAdidhAraNam / 123 // =dezAvakAzika vratakA viSaya gamana karanekA tyAga, bhojana karanekA tyAga, maithuna karanekA sa za/TI./5/225/3 doSAzca rAgAdaya, / -rAgAdi doSa kahalAte haiN| tyAga, athavA mauna dhAraNa karanA Adi hai| (pa.dha./3/603) jainasiddhAnta pravezikA/224 zrAvakake vratoko dezacAritra kahate haiN| dra, sa/TI./14/46/11 nirdoSaparamAtmano bhinnA rAgAdayo dossaaH| nirdoSa paramAtmAse bhinna rAgAdi doSa kahalAte hai| 2. dezavratake pA~ca aticAroMkA nirdeza dohA pAhur3a-1. yogendudeva (I00 6 uttarArdha) kRta apabhraMza ta.sU./7/31 AnayanapreSyaprayogazabdarUpAnupAtapudgalakSepA' / 31 = Ana ___ AdhyAtmika grantha / 2. devasena kRt| samaya- I0 1000 / yana, preSyaprayoga, zabdAnupAta, rUpAnupAta aura pudgalakSepa ye deza (H.L.Jair),(je0/2/183)| virativratake pA~ca aticAra hai|31| (ra.ka.zrA./mu./16) dohAsAra-de0 yogasAra naM. 3 / 3. digvrata va dezavratameM antara daulatarAma-1. jayapura rAjya ke vakIla banakara udayapura gae rA.vA./9/21/20/3 ayamanayovizeSa -digvirati' sArvakAliko deza aura vahA~ 30 varSa rhe| kRtiyeM-aneka purANoM kI bacanikAye, viratiryathAzakti kAla niyameneti / = digvirati yAvajjIvana-sarva paramAtmaprakAza bacanikA / AtmabattIsI, adhyArama bArahakhar3I, kAlake lie hotI hai jabaki dezavata zaktyAnusAra niyatakAla ke lie sAra samuccana, tatvArthasUtra bhASA , caunIsa daNDaka. kriyAkoSa / hotA hai / (cA.sA./16/1) Toharamala kRta puruSArtha siddhayupAyakI TIkA pUrNa kii| samaya-vi0 1777-1822 hAtharasa vAsI kapaDA chApane kA vyavasAya / 4. dezavratakA prayojana va mahattva pavalIvAla jAti / hAtharasa se mathurA aura vahAM se lazkara cale gye| kRtiyeM-chADhAlA, padasaMgraha / samaya-janma vi01855, mRtyu vi. sa.si./7/21/356/13 pUrvavadvahirmahAvatatvaM vyavasthAyyam / yahA~ bho 1923 / (tii0/4/28)| pahaleke (digvatake) samAna maryAdAke bAhara mahAvata hotA hai / (rA.vA/ 7/21/20/546/2) dyAnatarAya-AgarA nivAsI goyala gotrI agravAla zrAvaka the| ra.ka.pA./65 sImAntAnAM parata sthUletarapaJcapApasatyAgAva / dezAvakAzi- kRttiya-dharmavilAsa (padasagraha), pUjApATha va bhaktistotra, rUpaka, kena ca mahAvatAni prasAdhyante / 15 / -sImAo ke pare sthUla sUkSmarUpa kAvya, prakINaka kAvya / samaya-vi0 173 -1785(tii./4/276)| pA~coM pApoMkA bhale prakAra tyAga ho jAnese dezAva kAzikavatake dvArA bhI mahAvrata sAdhe jAte haiM / 15 / (pusi u /140) yati-sa si/4/20/251/8 zarIravasanAbharaNAdidIpti dyati / dezasaMyata-de0 sayatAsaMyata / - zarIra, vastra aura AbhUSaNa Adiko kAntiko dya ti kahate haiN| ( rA. vA /4/20/4/235/17) dezasatya-de0 sty/1| dyUtakrIr3A-1. ghRtake aticAra dezaskaMdha-de0 skaMdha/11 sA dha./3/16 doSo hoDhAdyapi mano-vinodArtha paNojjhinaH / harSo'marSovezasparza-de0 sprsh|| dayAGgatvAta. kaSAyo hyahase'JjasA / 16 / -jUAke tyAga karanevAle zrAvakake mano vinodake lie bhI harSa aura vinodakI utpattikA dezAticAra-aticArakA eka bheda-de0 aticaar/3|| kAraNa honese zarta lagAkara dauDanA, jUA dekhanA Adi aticAra hotA hai, kyoMki vAstava meM kaSAyarUpa pariNAma pApake lie dezAvadhijJAna- de0 avadhijJAna/1 / hotA hai / 11 / jainendra siddhAnta koza
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ dyotana 452 dravya lA.saM./2/114,120 akSapAzAdinikSipta vittAjjayaparAjayam / kriyAyo vidyate yatra sarva dya tamiti smRtam / 114 // anyonyasyeSayA yatra vijigISA dvayoriti vyavasAyAte kama dya.tAtIcAra iSyate / 1201 -jisa kriyAmeM khelaneke pAse DAlakara dhanakI hAra-jIta hotI hai, vaha saba jUA kahalAtA hai arthAta hAra-jItakI zarta lagAkara tAza khelanA, caupar3a khelanA, zataraMja khelanA, Adi saba jUA kahalAtA hai / 114 / apane-apane vyApArake kAryoM ke atirikta koI bhI do puruSa paraspara eka-dUsarekI IyAse kisI bhI kAryameM eka-dUsareko jItanA cAhate hoM to una donoM ke dvArA usa kAryakA karanA bhI jUA khelanekA aticAra kahalAtA hai / 120 // * rasAyana siddhi zarta lagAnA Adi bhI jUA hai -de0 chu tkriidd'aa/1| dravyake bheda va lakSaNa dravyakA niruktyartha / dravyakA lakSaNa 'st'| dravyakA lakSaNa 'guNasamudAya' / dravyakA lakSaNa 'gunnpryaayvaan| dravyakA lakSaNa 'Urdhva va tiryagaMza piNDa' / dravyakA lakSaNa 'trikAla paryAya piNDa' / dravyakA lakSaNa 'arthkriyaakaaritv'| -de0 vastu / dravyake 'anvaya, sAmAnya' Adi aneka nAma / dravyake chaha pradhAna med| dravyake do bheda-saMyoga va samavAya / dravyake anya prakAra bhed-prmed| -de. dravya/3 / pNcaastikaay| -de0 astikAya / saMyoga va samavAya dravyake lakSaNa / sva para dravyake lkssnn| 2. dyUtakA niSedha tathA usakA kAraNa pu.si.u./146 sarvAnarthaprathama mathanaM zaucasya sadma maayaayaa'| dUrAtpariharaNIyaM cauryAsatyAspadaM yUtam |146|-spt vyasanoMkA prathama yAnI sampUrNa anA~kA mukhiyA, santoSakA nAza karanevAlA, mAyAcArakA ghara, aura corI tathA asatyakA sthAna jUA dUra hIse tyAga kara denA cAhie / 146 / (lA.saM./2/198) sA.dha./2/17 aa te hiMsAnRtasteyalobhamAyAmaye sajan / kva svaM kSipati nAnartha vezyAkheTAnyadAravat 117 -juA khelane meM hiMsA, jhUTha, corI, lobha aura kapaTa Adi doSoMkI adhikatA hotI hai| isalie jaise vezyA, parastrI sevana aura zikAra khelanese yaha jIva svayaM naSTa hotA hai tathA dharma-bhraSTa hotA hai, isI prakAra jUA khelanevAlA apane ko kisa-kisa ApattimeM nahIM ddaaltaa| lA saM./2/115 prasiddha ya takarmedaM sadyo bandhakaraM smRtam / yAvadApanmayaM jJAtvA tyAjyaM dharmAnurAgiNA / 115 // - jUA khelanA saMsAra bharame prasiddha hai| usI samaya mahA azubhakarmakA mandha karanevAlA hai, samasta Apattiyoko utpanna karanevAlA hai, aisA jAnakara dharmAnurAgiyoMko ime chor3a denA cAhie // 11 // dravya nirdeza va zaMkA samAdhAna dravyameM anantoM guNa haiN| -de0 guNa/3 / dravya sAmAnya vizeSAtmaka hai| -de0 saamaany| ekAnta pakSameM dravyakA lakSaNa sambhava nhiiN| dravyameM trikAlI paryAyoMkA sadbhAva kaise| dravyakA prinnmn| --de0 utpaad/2| zuddha dravyAMko apariNAmI kahanekI vivakSA / -de0 dravya/3 / SaT dravyoMkI siddhi / --de0 vaha vaha nAma / SaT dravyoMkI pRthak-pRthak saMkhyA / ananta dravyoMkA lokameM avasthAna kaise| -de0 AkAza/3 / ** SaT dravyoMkI saMkhyA alpbhutv| -de0 alpabahutva / SaT dravyoMko jAnanekA prayojana / | dravyokA svarUpa jAnanekA upaay| -de0 nyAya / dravyoMmeM acche burekI kalpanA vyaktikI rucipara AdhArita hai| -de0 raag/2| | aSTa maMgala dravya va upakaraNa dravya / -de0 caitya/1/11 / dAna yogya drvy| -de0 daan/| nirmAlya drvy| -de0 puujaa/4| dyotana-de0 udyota / drAmala-dakSiNa bhAratakA vaha bhAga hai, jo madrAsase seriMgapaTTama aura kAmorima taka phailA huA hai| aura jisakI purAnI rAjadhAnI kAMcIpura hai / (dha.1/pra.32/H.L. Jain) dravir3a deza-dakSiNa prAntakA eka deza hai jisameM AcArya kundakunda hue haiN|-de0 kundakunda / dravir3a saMgha-digambara sAdhuoMkA sNgh| -de0 itihAsa/6/3 ] dravya-loka dravyoMkA samUha hai aura ve dravya chaha mukhya jAtiyoM meM vibhAjita haiN| gaNanAmeM ve anantAnanta haiN| pariNamana karate rahanA unakA svabhAva hai, kyoMki binA pariNamanake artha kriyA aura arthakriyAke binA dravyake lopakA prasaMga AtA hai| yadyapi dravyameM eka samaya eka hI paryAya rahatI hai para jJAnameM dekhane para vaha anantoM guNoM va unakI trikAlI paryAyoMkA piNDa dikhAI detA hai| dravya, guNa va paryAyameM yadyapi kathana kramakI apekSA bheda pratIta hotA hai para vAstavameM unakA svarUpa eka rasAtmaka hai| dravyakI yaha uparokta vyavasthA svata. siddha hai, kRtaka nahIM haiN| 3 SaT dravya vibhAjana 1-2 cetana acetana va mUrtAmUrta vibhAga / saMsArI jIvakA kathaMcit muurttv| --de0 muut/2| 3 kriyAvAn va bhAvavAn vibhaag| 4-5 eka aneka va pariNAmI-nitya vibhaag| |6-7) sapradezI-apradezI va kSetravAn va akSetravAn vibhaag| jainendra siddhAnta koza
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 9 10 1 2 3 * 1 2 3 sarvagata asata vibhaag| va dravyoMke bhedAdi jAnanekA prayojana / jIvakA asarvagatapanA / kAraNa akAraNa vibhAga kAM va bhoktA vibhaag| dravyakA eka-do Adi bhAgoM meM vibhAjana | -- de0 samyagdarzana / II /3/3 / - de0 jIva / 3 / 51 - de0 kAraNa / III / 9 sat va dravyameM kathaMcit bhedAbheda satyA dravyako apekSA dvaita advaita (1-2) ekAnta dvaita va advaitakA nirAsa / (3) kathaM dvaita va advaitakA samanvaya / kSetra yA pradezoMko apekSA dravya meM kathaMcit bhedAbheda (1) dravyameM pradeza kalpanAkA nirdeza / (2-3) AkAza va jIvake pradezatva meM hetu / (4) dravyameM bhedAbheda upacAra nahIM hai| (2) pradezabheda karane nahIM hotaa| (6) sAvayava va niravayavapanekA samanvaya / ** paramANu meM kathaM cita sAvayava niravayavapanA / 453 - de0 paramANu/3 / kAla yA paryAyakI apekSA dramyameM kathaMcit bhedAbheda bheda va ameya pakSa (13) yuktiva samanvaya / * dravyameM kathaMcit nityAniyatva / - de0 utpAda/2 | bhAva arthAta dharma-dhamakI apekSA dravyameM kathaMcida bhedAbheda (1-3) kathaMcit abheda va bhedapakSameM yukti va samanvaya / dravyako guNa paryAya ora guNa paryAyako dravya rUpase lakSita karanA / - de0 upacAra / 3 / aneka apekSAoMse dravyameM bhedAbheda va vidhi-niSedha / -30 mNgii| dravyameM paraspara SaTkArakI meda va abheda / - de0 kAraka, kAraNa va kartA / ekAnta bheda yA abheda pakSakA nirAsa (1-2) ekAnta abheda va bheda pakSakA nirAsa / (3-4) dharma va dharmo saMyoga va samavAya sambandhakA nirAsa / dravyakI svatantratA dravya svataH siddha hai| dravya apanA svabhAva kabhI nahIM chodd'taa| eka dravya anya dravyarUpa pariNamana nahIM karatA / dravya pariNamanakI kathaMcit svatantratA va paratantratA / - de0 kAraNa / II / - de0 10 sat / dravya ananya zaraNa hai / dravya nizcayase apane meM hI sthita hai, AkAzasthita kahanA vyavahAra hai / 1. dravyake bheda va lakSaNa 1. dravyake bheda va lakSaNa 1. dravyakA niruktyartha paM.kA./mU./1 daviyadi gacchadi tAI tAI sambhAvapajjayAI jaM daviyaM taM bhaNNa te aNaNabhUdaMtu sattAdo / una una sadbhAva paryAyoko jo prati hotA hai, prApta hotA hai, use kahate hai jo ki satAse ananyabhUta hai ( rA. bA./1/33/2/67/4 ) / sa.si./1/2/17/6 gAmyA gacyate guNAndroSyatIti " vA dravyam / sa.si./6/2/266/10 yathAsvaM paryAyante dravanti mA tAni iti dravyANi / jo guNoMke dvArA prApta kiyA gayA thA athavA guNoMko prApta huA thA, athavA jo guNoMke dvArA prApta kiyA jAyagA vA guNoM kA prApta hogA use dravya kahate haiM / jo yathAyogya apanI apanI paryAyoMke dvArA prApta hote haiM yA paryAyoko prApta hote haiM ve dravya kahalAte haiM / (rA. mA./5/2/1/436/14) (. 1/1.1.1/11/11) (4.3/1.2. 2/2/1) (pa. 1/4,126/160/10 ) ( gha. 15/12/1); (ka. pA. 1 1.14/100/219/4) ( pa . 3) (khA. pa./6). yo. sA./ j/2/5)| rA.vA./5/2/2/436/26 athavA dravyaM bhavye (jainendra vyA, 14/1/158] ityanena nipAtito dravyazabdo veditvyH| ima bhavatIti dravyam / ka upamArthaH dru iti dAru nAma yathA agranthi ani rAtopakalpyamAnaM tena tena abhilaSitenAkAreNa Avirbhavati, tathA dravyamapi AtmapariNAmagamanasamartha pASANakhananodakara davibhaktakatR karaNamubhayanimittavazopanItAtmanA tena tena paryAyeNa dra iva bhavatIti dravyamityupamIyate / = athavA dravya zabdako ivArthaka nipAta mAnanA caahie| 'dravyaM bhavya' isa jenendra vyAkaraNa ke sUtrAnusAra 'hu' kI taraha jo ho vaha 'dravya' yaha samajha lenA caahie| jisa prakAra binA 1 kI sIdhI dru arthAta lakaDI baDhaI Adike nimittase Tebala kursI Adi aneka AkAroMko prApta hotI hai, usI taraha dravya bhI ubhaya ( bAhya va Abhyantara ) kAraNoMse una una paryAyoMko prApta hotA rahatA hai jaise 'pASANa khodane pAnI nikalatA hai yahA~ avibhata kartRkaraNa hai usI prakAra dravya aura paryAyameM bhI samajhanA cAhie / 1 2. dravyakA lakSaNa sat tathA utpAdampacauthya ta. sU. / 5 / 26 sat dravyalakSaNam | 21| dravyakA lakSaNa sat hai / paM.kA./mU./10 davya sattakhayaM uppAdavyayavattasaMsRtaM jo sat lakSaNavAlA tathA utpAdavyayadhauvya yukta hai use dravya kahate haiM / (pra. sA. / mU / 65-66 ) (na.ca.vR./37 ) ( A. pa./6 ) ( yo. sA. a./ 2/6) (paM . ]. / 86 ) ( de. sava ) / pra. sA /ta.prA.66 astitvaM hi kila dravyasya svabhAvaH, tatpunasya sAdhananirapekSatvAdanAdyanantatayA hetukayaikarUpayA vRttyA nityapravRttatvAt... dravyeNa sahaikaramavalambamAnaM dravyasya svabhAva eva kathaM na bhavet |= astitva vAstava meM dravyakA svabhAva hai, aura vaha anya sAdhanase nirapekSa honeke kAraNa anAdyananta honese tathA ahetuka ekarUpa vRttise sadA hI pravartatA honeke kAraNa dravyake sAtha ekatvako dhAraNa karatA huA, dravyakA svabhAva hI kyoM na ho ? jainendra siddhAnta koza 2. kA lakSaNa guNa samudAya sa. si. / 5 / 2 / 267 / 4 guNasamudAyo dravyamiti / guNoMkA samudAya dravya hotA hai| kA./pra./44 hi guNAnAM samudAyaH vAstava meM dravya guNoMkA samudAya hai| (../3/03) /
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 454 1. dravyake bheda va lakSaNa 1. dravyakA lakSaNa guNaparyAyavAn dravya honA hai isa prakAra kahanevAle sUtrakArane tInoM kAloM meM kramase honevAlI paryAyo kA Azraya ho rahA dravya kahA hai| ta. sU./2/38 guNaparyayavadgadravyam / 38 // guNa aura paryAyovAlA dravya hai| pra. sA./ta.pra /36 jJeya tu vRttavartamAnavatiSyamANavicitraparyAyaparamparA(ni. sA.mU./8); (pra. sA./mU./81) (paM. kA./mU./10) (nyA. vi./ prakAreNa vidhAkAlakoTisparzitvAdanAdyanantaM dravyaM / =zeya-vartamU./9/11/428) (na.ca./vR./37) (A. pa./6), (kA.a././ cukI, vartarahI aura vata nevAlI aisI vicitra paryAyoke paramparAke 242).(ta. anu./100) (pN.dh/puu./438)| prakArase tridhA kAlakoTiko sparza karatA hAnese anAdi ananta sa. si./5/38/306 para uddhRta-guNa idi dabyavihANa davva vikAro dravya hai| hi pajjabo bhnnido| tehi aNUNaM davvaM ajupadasiddha have NiccaM / - dravyameM bheda karanevAle dharmako guNa aura dravyake vikArako paryAya kahate 7. dravyake anvaya sAmAnyAdi anekoM nAma hai / dravya ina donoMse yukta hotA hai| tathA vaha ayutasiddha aura nitya sa.si /1/33/140/6 dravyaM sAmAnyamutsarga anuvRttirityrthH| dravyakA hotA hai| artha sAmAnya utsarga aura anuvRtti hai| pra. sA /ta. pra./23 samaguNa paryAyaM dravyaM iti bacanAt / 'yugapat sarva- paM.dha/pu./143 sattA sattvaM sadvA sAmAnyaM dravyamanvayo vastu / artho guNaparyAye hI dravya hai' aisA vacana hai| (pa.gha./pU. 73 ) / vidhiravizeSAdekArthavAcakA amI zabdAH / sattA, sat athavA sattva, paM.dha./pU. 72 guNaparyayasamudAyo dravyaM punarasya bhavati vAkyArtha: = sAmAnya, dravya, anvaya, vastu, artha aura vidhi ye nau zabda sAmAnya-- guNa aura paryAyoMke samUhakA nAma hI dravya hai aura yahI isa vyake rUpase eka dravyarUpa artha ke hI vAcaka haiM / lakSaNakA vAkyArtha hai| 1. dravyake chaha pradhAna bheda paM.dha./pU./73 guNasamudAyo dravyaM lakSaNa metAvatA'pyuzanti budhA / samaguNaparyAyo vA dravyaM kaizcinnirUpyate vRddha, guNo ke samudAyako _ni sA // jIvA poggala kAyA dhammAdhammA ya kAla AyAsaM / taccasthA dravya kahate haiM; kevala itanese bhI koI AcArya dravyakA lakSaNa karate idi bhaNidA jANAguNapajjaehi saMjuttA ! =jIva, pudgala kAya, hai, athavA koI koI vRddha AcAryoM dvArA yugapat sampUrNa guNa aura dharma, adharma, kAla aura AkAza ye tattvArtha kahe haiM jo ki vividha paryAya hI dravya kahA jAtA hai| guNa aura paryAyose sayukta haiN| ta.mU./5/1-3,36 ajIbakAyA dharmAdharmAkAzapudgalA' / / dravyANi // 2 // 5. draSyakA lakSaNa UdhvaM va tiryagaMza AdikA samUha jIvAzca / 3 / kAlazca / / = dharma, adharma, AkAza aura pudgala ye ajIyakAya hai / 1 / ye cAro dravya hai| jIva bhI dravya hai / 3 / kAla bhyA vi./mU./1/115/428 guNaparyayavadravyaM te sahakramapravRttaya / - guNa aura paryAyovAlA dravya hotA hai aura ve guNa paryAya kramase saha pravRtta aura bhI dravya hai / 3 / / (yo.saa./a./2|1) (dr,s./muu./15|50) / kramapravRtta hote hai| 9, drabyake do bheda saMyoga va samavAya dravya pra.sA./ta.pra./10 vastu punarUtAsAmAnyalakSaNe dravye sahabhAvi vizeSa dha.1/1,1,9/10/6 dabaM dubiha, saMjogadavvaM samavAyadavvaM cedi / (nAma lakSaNeSu guNeSu kramabhAvi vizeSalakSaNeSu paryAyeSu vyavasthitamutpAdatyaya nikSepake prakaraNa meM) dravya-nimittake do bheda haiM-saMyogadravya aura dhauvyamayAstitvena nivartitanivRttimacca / = vastu to UrdhvatA smvaaydrvy| sAmAnyarUpa dravyame, sahabhAvI vizeSasvarUpa guNo meM tathA kramabhAvI vizeSamvarUpa paryAyoMme raho huI aura utpAdavyayadhauvyamaya astitvase 10. saMyoga va samavAya dravyake lakSaNa banI huI hai| pra.sA./ta.pra./63 iha khalu yaH kazcana paricchidyamAna padArtha. sa sarva eva dha.1/1.1,1/17/6 tattha saMjoyadavyaM NAma pudha pudha pasiddhANaM davvANa saMjogeNa nnippnn| samavAyadavvaM NAma jaM davvammi samavedaM / ... vistArAyata-sAmAnyasamudAyAtmanA dravyeNAbhinivRtatvAda dravyamaya / saMjogadavya Nimitta NAma daMDI chattI molI iccevamAdi / samavAyamAma isa vizvame jo koI jAnaneme AnevAlA padArtha hai, vaha samasta hI NimittaM NAma. galagaMDo kANo kuMDo iccevmaai| - alaga-alaga vistArasAmAnya samudAyAtmaka (guNasamudAyAtmaka) aura AyatasAmAnya_ sattA rakhanevAle davyoke mela se jo paidA ho use saMyoga dravya kahate samudAyAtmaka (paryAyasamudAyAtmaka) dravyase racita honese dravyamaya hai| haiN| jo dravya meM samaveta ho arthAt kathaMcita tAdAtmya rakhatA ho use samavAyavya kahate haiN| daNDI, chatrI, maulI ityAdi saMyogadravya 6. dravyakA lakSaNa trikAlI paryAyoMkA piMDa nimittaka nAma hai; kyoM ki daNDA, chatrI, mukuTa ityAdi svatantra dha.1/1,1,136/gA.166/186 eya dabiyammi je atthapajjayA vayaNa sattAvAle padArtha haiM aura unake saMyogase daNDI, chatrI, maulI ityAdi pajjayA yAvi / tIdANAgayabhUdA tAva diyaM taM havai davvaM 166 / nAma vyavahAra meM Ate hai| galagaNDa, kAnA, kubar3A ityAdi samavAya -eka dravyameM atIta anAgata aura 'api' zabdase vartamAna paryAyarUpa dravyanimittaka nAma haiM, kyoMki jisake lie galagaNDa isa nAmakA jitanI artha paryAya aura vyaMjanaparyAya hai, tatpramANa vaha dravya hotA upayoga kiyA gayA hai usase galekA gaNDa usase bhinna sttaavaalaahai| (dha.3/1,2,1/gA.4/6) (dha.6/4,1,45/gA.67/183) (ka.pA.1/1,14/ nahIM hai / isI prakAra kAnA, kubaDA Adi nAma samajha lenA caahie| gA.108/253) (go.jI/mU /582/1023) / Apsa. mI/107 nayopanayakAntAnAM trikAlAnAM smuccyH| aviSva 11. sva va para dravyake lakSaNa gbhAvasaMbandho drvymekmnekdhaa|107/-jo naigamAdinaya aura unakI prasA./tA vR./115/161/10 vivakSitaprakAreNa svadravyAdicatuSTayana zAkhA upazAkhArUpa upanayo ke viSayabhUtaH trikAlavartI paryAyokA taccatuSTayaM, zuddhajIva viSaye kathyate / zuddhaguNaparyAyAdhArabhUtaM zuddhAtmaabhinna sambandharUpa samudAya hai use dravya kahate hai / (dhaH3/1,2,1/gA. dravyaM dravyaM bhaNyate |...ythaa zuddhAtmadravye darzitaM tathA yathAsaMbhavaM 3/5); (gha.6/4,1,45/gA.66/183) (dh.13/5,5.56/gaa.32/310)| sarva padArtheSu drssttvymiti| = vivakSitaprakArase svadravya, svakSetra, zlo.vA.2/1/3/63/269/3 paryayavadravyamiti hi sUtrakAraiNa badatA svakAla aura svabhAva, ye cAra bAteM svacatuSTaya kahalAtI haiN| tahA~ trikAlagocarAnantakramabhAvipariNAmAzriyaM dravyamuktam / -- paryAyavAlA zuddha jIvake viSayameM kahate haiM / zuddha guNaparyAyoMkA AdhArabhUta zuddhAtma jainendra siddhAnta koza
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 455 3. Sadravya vibhAjana dravyako svadravya kahate haiN| jisa prakAra zuddhAtmadravyameM dikhAyA gayA usI prakAra yathAsambhava sarvapadArthome bhI jAnanA caahie| paM.dha/pU./74,264 ayamatrAbhiprAyo ye dezA sadaguNAstadaMzAzca / ekAlApena samaM dravyaM nAmnA ta eva niHzeSam / 74 / ekA hi mahAsattA sattA vA syAdavAntarAkhyA c| pRthakapradezavatvaM svarUpabhedo'pi nAnayoreva / 2641 =deza savarUpa anujIvIguNa aura usake aMza dezAMza tathA guNAMza haiN| ve hI saba yugapataekAlApake dvArA nAmase dravya kahe jAte haiM 174 / nizcayase eka mahAsattA tathA dUsarI avAntara nAmakI sattA hai| ina donoM hI meM pRthak pradezapanA nahIM hai tathA svarUpabheda bhI nahIM hai| 2. dravya nirdeza va zaMkA samAdhAna 1. ekAnta pakSameM dravyakA lakSaNa sammava nahIM rA.vA./5/2/12/441/1 dravyaM bhavye ityayamapi dravyazabdaH ekAntavAdinAM na saMbhavati, svato'siddhasya dravyasya bhavyArthAsaMbhavAt / saMsargavAdinastAvat guNakarma "sAmAnyavizeSebhyo dravyasyAtyantamanyatve kharaviSANakalpasya svato'siddhatvAta na bhavanakriyAyA. ktRtvaM yujyte|... anekAntabAdinastu guNasandrAvo dravyam, dravyaM bhavye iti cotpadyata. paryAyiparyAyayoH kathaM cidbha dopapatte rityuktaM purstaat| -ekAnta abheda vAdiyoM athavA guNa karma Adise dravyako atyanta bhinna mAnanevAle ekAnta saMsargavAdiyoMke haoN dravya hI siddha nahIM hai jisameM ki bhavana kriyAkI kalpanA kI jA ske| ataH unake haoN 'dravyaM bhavye' yaha lakSaNa bhI nahIM banatA ( isI prakAra 'guNaparyayavad dravya' yA 'guNasamudAyo dravyaM' bhI ve nahIM kaha sakate-de0 dravya1/4)anekAntavAdiyoMke mata meM to dravya aura paryAyameM kathaMcit bheda honasa guNasandrAvo dravyaM' aura 'dravyaM bhavye' (athavA anya bhI) lakSaNa bana jAte haiN| jJAna bhI sambhava hai| tathA jJAnameM bhI jJeyAkArarUpase ve vidyamAna rahatI haiM, isalie koI virodha nahIM hai)| 3. SadravyoMkI saMkhyAkA nirdeza go, jI./mU./588/1027 jIvA aNaM tasaMkhANaM taguNA puggalA hu tatto du / dhammatiyaM ekkekkaM logapadesappamA kaalo|588- dravya pramANakari jIvadravya ananta haiM, bahuri tiniteM pudgala paramANu ananta haiM, bahuri dharmadravya adharmadravya aura AkAzadravya eka-eka hI haiM, jAtai ye tInoM akhaNDa dravya haiN| bahuri jaite lokAkAzake (asaMkhyAta) pradeza haiM titane kAlANu haiM / (ta. suu./16)| 1. SadravyoM ko jAnanekA prayojana pa.pra./mU./2/27 dukkhaha~ kAraNu muNivi jiya davvaha~ ehu shaau| hoyavi movaravaha~ maggi lahu gammijjai paralou / 27 = he jIva paradravyoMke ye svabhAva duHkhake kAraNa jAnakara mokSake mArga meM lagakara zIgha hI utkRSTalokarUpa mokSameM jAnA cAhie / na. ca. vR./284 meM udadhRta-NiyadavyajANaNa8 iyaraM kahiyaM jiNehi chahabvaM / tamhA parabaddavve jANa gabhAvoNa hoi saNNANaM / na. ca. vR./10 NAyavvaM daviyANaM lkkhnnsNsiddhiheugunnnniyrN| taha pajjAyasahAvaM eyaMtaviNAsaNachA vi|10|-nijdrvyke jJApanArtha hI jinendra bhagavAnne SaT dravyoMkA kathana kiyA hai| isalie apanese atirikta para SadravyoM ko jAnanese samyagjJAna nahIM hotaa| ekAntake vinAzArtha dravyoke lakSaNa aura unakI siddhike hetubhUta guNa va paryAya svabhAva hai, aisA jAnanA cahie / kA. A. ma./204 uttamaguNANadhAmaM sabadabyANa uttama davyaM / taccANa paramataccaM jIva jANeha Nicchayado / 204 / -jIva hI uttamaguNoMkA dhAma hai, saba dravyoM meM uttama dravya hai aura saba tattvoM meM paramatattva hai, yaha nizcayase jaano| paM. kA./tA. vR /15/33/16 atra SaT dravyeSu madhye...zuddhajIvAstikAyAbhidhAnaM zudvAtmadravyaM dhyAtavyamityabhiprAya' chaha dravyoM meM se zuddha jIvAstikAya nAmavAlA zuddhAtmadravya hI dhyAna kiyA jAne yogya hai, aisA abhiprAya hai| dra. saM./TI./adhikAra 2 kI cUlikA/pR.71/8 ata UvaM punarapi SaT dravyANA madhye heyopAdeyasvarUpaM vizeSeNa vicArayati / tatra zuddhanizcayanayena zaktirUpeNa zuddhabudai kasvabhAvatvAtsarve jIvA upAdeyA bhavanti / vyaktirUpeNa puna' paJcaparameSThina eva / tatrApyarhatsiddhadvayameva / tatrApi nizcayena siddha eva / paramanizcayena tu...paramasamAdhikAle siddhasadAza' svazuddhAramaivopAdeya. zeSadravyANi heyAnIti tAtparyam / tadanantara chaha dravyoM meM se kyA heya hai aura kyA upAdeya isakA vizeSa vicAra karate haiN| vahA~ zuddha nizcayanayakI apekSA zaktirUpase zuddhabuddha eka svabhAvake dhAraka sabhI jIva upAdeya haiM, aura vyaktirUpase paMcaparameSThI hI upAdeya hai| unameM bhI arhanta aura siddha ye do hI upAdeya haiM / ina do meM bhI nizcayanaya kI apekSA siddha hI upAdeya haiN| parama nizcayanayase parama samAdhike kAla meM siddha samAna nija zuddhAtmA hI upAdeya hai| anya dravya heya hai aisA tAtparya hai| 2. dravyameM trikAlI paryAyoMkA sadbhAva kaise sambhava hai zlo.vA.2/1/5/266/1 nanvanAgatapariNAmavizeSa prati gRhItAbhimukhya dravya miti dravyalakSaNamayuktaM, guNaparyayavadravyamiti tasya sUtritatvAta, tadAgamavirodhAditi kazcita, so'pi suutraanbhijnyH| paryayavaddravyamiti hi sUtrakAreNa vadatA trikAlagocarAnantakramabhAviparyAyAzritaM drvymuktm| tacca yadAnAgatapariNAmavizeSa pratyabhimukha tadA vartamAnaparyAyAkrAntaM parityaktapUrvaparyAyaM ca nizcIyate'nyathAnAgatapariNAmAbhimukhyAnupapatteH rakharaviSANAdivat |-nikssepprkrnne tathA dravyalakSaNamuktam / = prazna - bhaviSyameM AnevAle vizeSa pariNAmoM ke prati abhimukhapaneko grahaNa karanevAlA dravya hai' isa prakAra dravyakA lakSaNa karanese 'guNaparyayavadravyaM' isa sUtrake sAtha virodha AtA hai| uttara-Apa sUtrake artha se anabhijJa haiM / dravyako guNaparyAyavAn kahanese sUtrakArane tInoM kAloMmeM kramase honevAlI ananta paryAyokA Azraya ho rahA dravya kahA hai| vaha dravya jaba bhaviSyameM honevAle vizeSa pariNAmake prati abhimukha hai, tama vartamAbakI paryAyoMse to ghirA huA hai aura bhUtakAla kI paryAyako chor3a cukA hai, aisA nirNItarUpase jAnA jA rahA hai / anyathA kharaviSANake samAna bhaviSya pariNAmake prati abhimukhapanA na bana skegaa| isa prakArakA lakSaNa yahA~ nikSepake prakaraNameM kiyA gayA hai / ( isalie) kramaza.dha. 1315.5,70/370/11 tIdANAgayapajjAyANaM sagasarUveNa jIve sNbhvaado| -(jisakA bhaviSyameM cintavana kareMge use bhI mana:paryayajJAna jAnatA hai ) kyoMki, atIta aura anAgata paryAyauMkA apane svarUpase jIvameM pAyA jAnA sambhava hai| (de0 kevalajJAna/12)-(padArtha meM zaktirUpase bhUta aura bhaviSyatkI paryAya bhI vidyamAna ho rahatI hai, isalie, atItAnAgata padArthoMkA 3. SaTadravya vibhAjana 1. cetanAcetana vibhAga pra. sA./mU./127 davyaM jIvamajIvaM jIvo puNa cednnovogmo| poggaladavbappamuhaM acedaNaM havadi ya ajjIvaM dravya jIva aura ajIvake bhedase do prakAra haiN| usameM cetanAmaya tathA upayogamaya jIva hai aura jainendra siddhAnta koza
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 3. padavya vibhAjana pudgaladravyAdika acetana dravya haiM / (dha. 3/1,2,1/2/2) (vasu.zrA./28) (paM. kA/tA. vR. 56/15) ('dra, sa./To./adhi 2 kI cUlikA/76/8) (nyA. dii/3/898/122)| paM. kA /mU./124 AgAsakAlapuggaladhammAdhammesu Nasthi jiivgunnaa| tersi acedaNathaM bhaNidaM jIvassa cedaNadA |124|-aakaash, kAla, pudgala, dharma aura adharmame jIvake guNa nahIM haiM, unheM acetanapanA kahA hai / jIvako cetanatA hai| arthAt chaha dravyomeM pA~ca acetana haiM aura eka cetana / (ta. sU./11-4) (paM.kA./ta. pra./17) go. jI:/mU./566/1012 gadiThANoggahakiriyA jIvANaM puggalANameva hve| dhammatiye Na hi kiriyA mukkhA puNa sAdhagA hoti |166|gti sthiti aura avagAhana ye tIna kriyA jIva aura pudgalake hI pAiye haiM / bahuri dharma adharma AkAzaviSai ye kriyA nAhIM haiN| bahuri ve tInoM dravya una kriyAoke kevala sAdhaka hai| paM. kA./tA. vR /27/5/6 kriyAvantau jIvapudgalau dharmAdharmAkAzakAla dravyANi punaniSkriyANi / jIva aura pudgala ye do dravya kriyAvAda haiN| dharma, adharma, AkAza aura kAla ye cAro niSkriya hai / (paM.dha./ u./133 ) de. jIva/3/8 ( asarvagata honeke kAraNa jIva kriyAvAna hai; jaise ki pRthivI, jala Adi asarvagata padArtha ) / 2. mUrtAmUrta vibhAga paM. kA./mU./17 AgAsakAlajIvA dhammAdhammA ya muttiprihiinnaa| muttaM puggaladavyaM jovo khalu cedaNo tesu / AkAza, kAla, jIva, dharma, aura adharma amUrta haiN| pudgaladravya mUrta hai| (ta. sU./15) (vasu zrA./28) (dra. saM./To./adhi 2 ko cUlikA/77/2) (paM. kA./tA. vR/27/56/18)| gha, 3/1,2 1/2) paMkti naM.-taM ca davvaM duvihaM, jIvadavvaM ajIvadavva cedi / 2 / jaMtaM ajIvadavvaM taM duvihaM, ruvi ajIbadavvaM arUvi ajIvadavvaM cedi / tattha jaMtaM rUviajIvadavaM."pudgalA' rUpi ajIvadavva zabdAdi / / jaMtaM arU vi ajIbadabbaM taM caubiha, dhammadavaM, adhammadavvaM, AgAsadavva kAladavya cedi / 4 / vaha dravya do prakArakA hai---jIvadravya aura ajiivdrvy| unamese ajIvadravya do prakArakA hai-rUpI ajIvadravya aura arUpI ajIvadravya / tahA~ rUpI ajIvadravya to pudgala va zabdAdi hai, tathA arUpI ajIvadravya cAra prakArakA hai-dharmadravya, adharma dravya, AkAzadravya aura kaaldrvy| (go. jo /m /563-564/1008) / 4. eka anekakI apekSA vibhAga rA.vA./5/6/6/445/27 dharmadravyamadharmadravyaM ca dravyata ekaikameva / ... ekamevAkAzamiti na jIvapudgalavadeSAM bahutvam, nApi dharmAdivata jIvapudgalAnAmekadravyatvam / = 'dharma' aura 'adharma' dravyakI apekSA eka hI hai, isI prakAra AkAza bhI eka hI hai| jIva va pudgaloMkI bhaoNti inake bahutvapanA nahI hai| aura na hI dharmAdikI bhA~ti jIva va pudgaloke eka dravyapanA hai| (dra saM./TI./adhi 2 kI cUlikA/ 77/6); (p.kaa./taa../27/57/6)| vasu.zrA./30 dhammAdhammAgAsA egasarUvA pesaviogaa| vavahArakAla puggala-jIvA hu aNeyarUvA te // 30 // =dharma, adharma aura AvAza ye tInoM dravya eka svarUpa hai arthAt apane svarUpako badalate nahIM, kyoki ina tInoM dravyoM ke pradeza paraspara aviyukta haiM arthAt lokAkAzame vyApta hai| vyavahAra kAla, pudagala aura jIva ye tIna dravya aneka svarUpa hai, arthAt ve aneka rUpa dhAraNa karate haiN| 3. kriyAvAn va bhAvavAn vibhAga ta. sU./5/7 niSkriyANi ca/7/ sa. si.1119/273/12 adhikRtAnA dharmAdharmAkAzAnAM niSkriyatve' bhyupagame jIvapudgalAnA sakriyatvamaryAdApannam / = dharmAdharmAdika niSkriya hai| adhikRta dharma adharma aura AkAzadravyako niSkriya mAna lenepara jIva aura pudgala sakriya hai yaha bAta arthApattise prApta ho jAtI hai| (vasu. zrA/32) (dra. saM/To./adhi 2 kI cUlikA/77) (pa. kA /tA. vR./27/57/8)| pra. sA./ta. pra./126 kriyAbhAvavattvena kevala bhAvavattvena ca dravyasyAsti vizeSaH / tatra bhAvavantau kriyAvantau ca pudgalajIvau pariNAmAdabhedasaMghAtAbhyAM colpAmAnAvatiSThamAnabhajyamAnatvAt / zeSadravyANi tu bhAvavantyeva pariNAmAdevotpadyamAnAva tiSThamAnabhajyamAnatvAditi nizcayaH / tatra pariNAmalakSaNo bhAva', parispandalakSaNA kiyaa| tatra sarvavyANi pariNAmasvabhAvatvAt bhAvavanti bhavanti / pudgalAstu parispandasvabhAvatvAt ..kriyAvantazca bhavanti / tathA jIvA api parispandasvabhAvatvAta"kriyAvantazca bhvnti| -kriyA va bhAvavAn tathA ketralabhAtravAnko apekSA dravyoMke do bheda haiN| tahA~ pudgala aura jIva to kriyA va bhAva donoMvAle hai, kyoMki pariNAma dvArA tathA saMghAta va bheda dvArA dono prakArase unake utpAda, vyaya va sthiti hotI haiM aura zeSa dravya kevala bhAvavAle hI haiM kyoMki kevala pariNAma dvArA hI unake utpAdAdi hote hai| bhAvakA lakSaNa pariNAmamAtra hai aura kriyAkA lakSaNa prispndn| samasta hI dravya bhAvavAle haiM, kyoki pariNAma svabhAvI hai| pudgala kriyAvAna bhI hote haiM, kyoMki parispadana svabhAvavAle haiN| tathA jIva bhI kriyAvAda bhI hote haiM, kyoMki ve bhI parispandana svabhAvavAle haiM / (pN.dh./u./25)| 5. pariNAmI va nityakI apekSA vibhAga vasu.zrA./27,33 baMjaNapariNaivirahA dhammAdIA have aprinnaamaa| asthapariNAmabhAsiya savve pariNAmiNo atthA / 27 / muttA jIvaM kArya NicA sesA payAsiyA samaye / vaMjaNamapariNAmacuyA iyare ta pariNayapattA 13 / -dharma, adharma, AkAza aura cAra dravya vyaMjanaparyAyake abhAvase apariNAmI kahalAte hai| kintu arthaparyAyakI apekSA sabhI padArtha pariNAmI mAne jAte hai, kyoki arthaparyAya sabhI dravyoM meM hotI hai / 27 / jIva aura pudgala ina do dravyoko chor3akara zeSa cAroM dravyoko paramAgamame nitya kahA gayA hai, kyoMki unameM vyaMjanaparyAya nahIM pAyI jAtI haiN| jIva aura pudgala ina do dravyoMme vyaMjanaparyAya pAyI jAtI hai, isalie ve pariNAmI va anitya hai|33| (dra.saM./TI./ adhi. 2 kI cUlikA/76-7; 77-10) (pa.kA./tA.vR./27/57/) / 6. sapradezI va apradezIkI apekSA vibhAga basu. zrA./26 sapaesapaMcakAlaM muttUNa paesasaMcayA nneyaa| apaeso khalu kAlo paesabandhaccudo jamhA 26 = kAladravyako chor3akara zeSa pA~ca dravya sapradezI jAnanA cAhie, kyoMki, unameM pradezokA saMcaya pAyA jAtA hai| kAladravya apradezI hai, kyoki vaha pradezoke bandha yA samUhase rahita hai, arthAt kAladravyake kAlANu bhinna-bhinna hI rahate hai (dra.saM./TI./adhi, 2 kI cUlikA/77/4); (pN.kaa./taa.v./27/17/4)| (vizeSa de0 astikAya) 7. kSetravAn va akSetravAnkI apekSA vibhAga vasu.zrA./31 AgAsameva vittaM avagAhaNalakkhaNa jado bhaNiyaM / sesANi puNo'vittaM avgaahnnlkkhnnaabhaavaa| = eka AkAza dravya hI jainendra siddhAnta koza
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 3. Sadravya vibhAjana kartApanA hai| vastuta: puNya pApa Adi rUpase unake akartApanA hai| (paM kA /tA vR/2757/15) / kSetravAn hai kyoMki usakA avagAhana lakSaNa kahA gayA hai| zeSa pA~ca dravya kSetravAn nahI hai, kyoki uname avagAhana lakSaNa nahI pAyA jAtA (paM.kA./tA.vR./27/57/7 ) ( i.saM /TI / adhi. 2 kI cUlikA/ 70/7) / (vizeSa de0 AkAza/3) / 10. dravyake yA vastuke eka do bhAdi bhedokI apekSA vibhAga 1. sarvagata va asarvagatako apekSA vibhAga - vikalpa dravyakI apekSA (ka pA.1/1-14/6177/ 211-215) vastukI apekSA (dha 6/4,1,45/168-166) vasu zrA./36 savvagadattA savvagamA vAsaM Neva sesagaM davvaM / = sarvavyApaka honese AkAzako sarvagata kahate hai / zeSa koI bhI sarvagata nahIM hai| dra.sa/TI./adhi 2 kI cUlikA/78/11 sabagadaM lokAlokavyAptyapekSayA sarvagatamAkAzaM bhaNyate / lokavyAptyapekSayA dharmAdharmoM ca / jIvadravya punarekajIvApekSayA lokapUrNAvasthAyAM vihAya asarvagataM, nAnAjIvApekSayA sarvagatameva bhvti| pudgala dravyaM punarlokarUpamahAskandhApekSayA sarvagata, zeSapudgalApekSayA sarvagataM na bhvti| kAladravyaM punarekakAlANudravyApekSayA sarvagataM na bhavati, lokapradezapramANanAnAkAlANuvivakSayA loke sarvagataM bhvti| --lokAlokvyApaka honekI apekSA AkAza sarvagata kahA jAtA hai| lokameM vyApaka honekI apekSA dharma aura adharma sarvagata haiN| jIvadravya ekajIvakI apekSA lokapUraNa samuddhAtake sivAya asarvagata hai| aura nAnA jovokI apekSA sarvagata hI haiN| pudagaladravya lokavyApaka mahAskandhakI apekSA sarvagata hai aura zeSa pudgaloMkI apekSA asarvagata hai| eka kAlANuvyakI apekSA to kAladravya sarvagata nahIM hai, kintu lokapradezake barAbara asaMkhyAta kAlANuoMkI apekSA kAladravya lokame sarvagata hai (paM.kA./tA../27/ 57/21) / sattA sat jIva, ajIva jiivbhaav-ajiivbhaav| vidhiniSedha / mUrta-amUrta / asti kAya-anastikAya bhavya, abhavya, anubhaya dravya, guNa, paryAya (jIva) - saMsArI, asasArI | bada, mukta, bandhakAraNa, mokSa(ajIva)-pudgala, apudgala kAraNa (jIva) bhavya, abhavya, | audayika, aupazamika, kSAyika, anubhaya (ajIva ) --mUrta, kSAyopazamika, pAriNAmika amUrta jova, pudganna, dharma, adharma dravyavat kAla va AkAza jIva, ajIva, Asrava, baddha, mukta. pudgala, dharma, adharma, bandha, saMvara, nirjarA, mokSa kAla va AkAza jIvAstava, ajIvAsava, | bhavya saMsArI, abhavya saMsArI, jIvasaMvara, ajIvasaMbara mukta jIva, pudgala, dharma, adharma, jIvanirjarA, ajIva nirjarA | AkAza, kAla jIvamokSa, ajIvamokSa jIva, ajIva, puNya, pApa, dravyavat Asrava, saMvara, nirjarA, bandha, mokSa | (jIva)= ekendriya, dvIndriya, dravyavata trIndriya, caturindriya, paMcendriya (ajIva) - pudgala dharma, adharma, AkAza, kAla (jIva) =pRthivI. apa, teja, dravyavata vAyu, vanaspati, va trasa tathA (ajIva )- pudgala, dharma, adharma, AkAza va kAla (jIva) - pRthivI, apa, teja, vAyu, vanaspati. saMjJI, asaMjJI; tathA ( ajIva )= pudgala, dharma, adharma, AkAza 9. kartA va moktAkI apekSA vibhAga vasu.zrA./35 kattA suhAsuhANaM kammANa phalabhoyao jmhaa| jIvo tapphalabhoyA sesA Na kattArA // 3 // dra.saM./TI./adhi. 2 kI cUlikA 78/6 zuddhadravyArthikanayena yadyapi... | 11 ghaTapaTAdInAmakartA jIvastathApyazuddhanizcayena...puNyapApabandhayoH kartA tatphalabhoktA ca bhavati / mokSasyApi kartA tatphalabhoktA ceti / zubhAzubhazuddhapariNAmAnAM pariNamanameva kartRtva sarvatra jJAtavya 12 miti / pudgalAdipaJcadravyANAM ca svakIya-svakIyapariNAmena pariNamanameva ktRtvam / vastuvRttyA punaH puNyapApAdirUpeNAkatRtvameva / -1. jIva zubha aura azubha karmoMkA kartA tathA unake phalakA bhoktA hai, kintu zeSa dravya na karmoke kartA hai na bhoktA // 35 // 2. zuddhadravyAthikanayase yadyapi jIva ghaTapaTa AdikA akartA hai. tathApi azuddhanizcayanayase puNya, pApa va bandha, mokSa tatvokA kartA tathA unake phalakA bhoktA hai| zubha, azubha aura zuddha pariNAmoMkA pariNamana hI sarvatra jIvakA kartApanA jAnanA caahie| pudgalAdi pA~ca dravyoM kA svakIya svakIya pariNAmoMke dvArA pariNamana karanA hI va kAla (jIva)= bhavya, abhavya, anubhaya; (pudgala)bAdaramAdara, bAdara, bAdarasUkSma, sUkSmabAdara, sUkSma, sUkSmasUkSma; ( amUrta ajIva ) -- dharma, adharma, AkAza, kAla jainendra siddhAnta koza bhA02-58
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 4. sat va dravyameM kathaMcit bhedAbheda 1. sat yA dravyakI apekSA dvaita-advaita kA nirAsa 2. ekAnta - jagat meM eka brahmake atirikta anya kucha nahIM, aisA 'mahAdeva' mAnane se pratyakSa gocara kartA, karma Adike bheda tathA zubha-azubha karma. unake sukha-duHkharUpa phala, sukha-dukha ke AzrayabhUta yaha loka va paraloka, vidyA va avidyA tathA bandha va mokSa ina saba prakAra ke dvaitoMkA sarvathA abhAva Thahare ( mI./24-25) bauddhadarzanakA pratibhAsAta to kisI prakAra siddha hI nahIM kiyA jA sktaa| yadi jJeyabhUta vastuko pratibhAsameM garbhita karaneke lie hetu dete ho to hetu aura sAdhyarUpa dvaita kI svIkRti karanI par3atI hai aura Agama pramANase mAnate ho to vacanamAtra se hI dvaitatA A jAtI hai| (Apta. mI./ 26 ) dUsarI bAta yaha bhI to hai ki jese 'hetu' ke binA 'ahetu' zabdako utpatti nahIM hotI vaise hI dvaitake binA advaitakI pratipatti kaise hogI / ( Apta. mI./27) / 2. ekAnta itapakSakA nirAma 458 gadravya, guNa, karma Adi padArthoMko sarvathA bhinna mAnate haiN| parantu unako yaha mAnyatA yukta nahIM hai, kyoMki jisa pRthaktva nAmA guNake dvArA ve ye bheda karate haiM, vaha svayaM ho becArA dravyAdise pRthaka hokara, nirAzraya ho jAneke kAraNa apanI sattA kho baiThegA, taba dUsaroM ko pRthak kaise karegA / aura yadi usa pRthaktvako dravyase abhinna mAnakara apane prayojanakI siddhi karanA cAhate ho to una guNa, karma Adiko dravyase abhinna kyoM nahIM mAna lete| (A. mI / 28) isI prakAra bhedavAdI baudvoMke yahA~ bhI santAna, samudAya, va pretyabhAva (paraloka) Adi padArtha nahIM bana skeNge| parantu ye saba bAteM pramANa siddha haiN| dUsarI bAta yaha hai ki bheda pakSake kAraNa ve jJeyako jJAnase sarvathA bhinna mAnate haiN| tuma jJAna hI kise kahoge jJAnake abhAva se jJeyakA bhI abhAva ho jAyegA / ( A. .mI. / 21-30) 2. kacida deta va atakA samanvaya ata donoko sarvathA nirapekSa na mAnakara paraspara sApekSa mAnanA cAhie, kyoMki, ekatvake binA pRthaktva aura pRthaktvake binA eka pramANatAko prApta nahIM hote| jisa prakAra hetu anvaya va vyatireka donoM rUpoM ko prApta hokara hI sAdhyakI siddhi karatA hai, isI prakAra ekatva va pRthaktva donoMse padArtha kI siddhi hotI hai| (Apta mI./33) sat sAmAnyakI apekSA sarvadravya eka hai aura sva sva lakSaNa va guNoM Adiko dhAraNa karaneke kAraNa saba pRthaka-pRthaka haiM / (pra. sA. / mUva ta/67-68 ); (Apta. mI / 34 ) ( kA. a / 236 ) pramANagocara honese uparokta dvaita va advaita donoM satsvarUpa hai upacAra nahIM. isalie gauNa mukhya vivakSAse una donoMmeM avirodha hai / (Apta. mI./36) ( aura bhI dekho kSetra, kAla va bhAvako apekSA bhedAbheda ) 2. kSetra yA pradezoM kI apekSA dravyameM bheda kathaMcit bhedAbheda 1. dravyameM pradezakalpanAkA nirdeza jisa padArtha meM na eka pradeza hai aura na bahuta vaha zUnya mAtra hai| (sA./mU./944-145) Agama meM pratyeka dravyake pradezoMkA nirdeza kiyA hai (de0 vaha vaha nAma ) - AtmA asaMkhyAta pradezI hai, usake eka-eka pradezapara anantAnanta karmapradeza, eka-eka karmapradeza meM anantAnanta audArika zarIra pradeza, eka-eka zarIrapradeza meM anantA 4. sat va dravyame kathaMcit bhedAbheda nantaM visopacaya paramANu haiN| isI prakAra dharmAdi dravyo meM bhI pradeza bheda jAma lenA caahie| rA. vA./2/8/16645117) / 2. AkAzake pradezavattvameM hetu 1. ghaTakA kSetra paTakA nahIM ho jaataa| tathA yadi pradezabhinnatA na hotI to AkAza sarvavyApI na hotA / ( rA. vA./5/8/5/450/3); ( paM, kA /ta.pra./5 ) / 2. yadi AkAza apradezI hotA to paTanA mathurA Adi pratiniyata sthAnoMmeM na hokara eka hI sthAnapara ho jAte (rA. vA./5/8/18/451/21) 2. yadi AkAzake pradeza na mAne jAyeM to sampUrNa AkAza hI zrotra bana jAyegA / usake bhItara Aye hue pratiniyata pradeza nahIM taba sabhI zabda sabhI ko sunAI dene caahie| ( rA. vA0 / 5 / 8 / 11 / 451/27) / 4 eka paramANu yadi pUre AkAza se sparza karatA hai to AkAza aNutra bana jAyegA athavA paramANu vibhu bana jAyegA, aura yadi usake eka dezase sparza karatA hai to jAkAza ke praveza mukhya hI siddha hote haiM, aupacArika nahIM (rA.vA./5/8/16/49/28) 5. eka Azrayase haTAkara dUsare AzrayameM apane AdhArako le jAnA, yaha vaizeSika mAnya 'karma' padArthakA svabhAva hai| AkAza meM pradezabhedake binA yaha pradezAntara saMkramaNa nahIM bana sktaa| ( rA. vA. /5/8/20/451/31 ) / 6. AkAza meM do u~galiyA~ phailAkara inakA eka kSetra kahanepara-yadi AkAza abhinAMvAlA avibhAgI eka dravya hai to domeM se ekavAle aMzakA abhAva ho jAyegA, aura isI prakAra anya anya aMzoMkA bhI abhAva ho jAne se AkAza aNumAtra raha jAyegA / yadi bhinna zivAlA eka mya hai to phira AkAzamai pradezabheda siddha ho gyaa| yadi u~ga liyoMkA kSetra bhinna hai to AkAzako savibhAgI eka dravya mAnanepara use anantapanA prApta hotA hai aura avibhAgI ekadravya mAnanepara usameM pradeza bheda siddha hotA hai (pra. sA. rA. pra. / 940) (vizeSa AkAza 2) 3. jIva dravyake pradezatvameM hetu 1. Agama meM jovadravya pradezoMkA nirdeza kiyA hai / (de0 jIva/ 41): (rA. mA./12/0/15/451/72 Agama jIvake pradezoM cala va acala pradezarUpa vibhAga kiyA hai (de0 jIva / 4 ) / 3 Agama meM cakSu Adi indriyoMmeM pratiniyata AtmapradezoMkA avasthAna kahA hai / (30 indriya/3/5) unakA paraspara meM sthAna saMkramaNa bhI nahIM hotaa| (rA. vA./2/08/10/01/10) 4. anAdi karmabandhanabaddha saMsArI jIba meM sAvayavapanA pratyakSa hai| ( rA. vA./5/8/22/452/8) / 5. AtmAke kisI eka dezameM pariNamana honepara usake sarvadezameM pariNa mana pAyA jAtA hai / (paM. dha. / 564 ) / 4. dravyoMkA yaha pradezabheda upacAra nahIM hai| 1. mukhyake abhAva meM prayojanavaza anya prasiddha dharmakA anya meM Aropa karanA upacAra hai / yahA~ siMha va mANavakavat pudgalAdike pradeza mukhyatA aura dharmAdi dravyoMke pradezavasya me gauNatA ho aisA nahIM hai, kyoMki donoM hI avagAhakI apekSA tulya haiM / ( rA. vA /5/8/19/450/26) / 2. jaise galA 'paTake pradeza' aisA sopapada vyavahAra hotA hai. vaisA hI dharmAdimeM bhI 'dharmapradeza aisA sopapada vyavahAra hotA hai| 'siMha' va 'mANavaka siMha" aisA nirupapada va sopapadarUpa bheda yahA~ nahIM hai| (rA. bA./5/2/11/450/ 21) 3 siMha mukhya karatA Adi dharmoMko dekhakara usake mANavakameM upacAra karanA bana jAtA hai, parantu yahA~ pudgala aura dharmAdi sabhI dravyoMke mukhya pradeza honeke kAraNa, ekakA dUsaremeM upacAra karanA nahIM bntaa| (rA. vA. /5/8/13/450/32 ) / 4. paugalika ghaTAdika dravya pratyakSa hai| isalie unameM provA vaidA Adi nija avayayoM dvArA pradezakA vyavahAra bana jAtA hai, parantu dharmAdi dravya parokSa hone se jainendra siddhAnta koza
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya vaisA vyavahAra sambhava nahIM hai| isalie unameM mukhya pradeza vidyamAna rahanepara bhI paramANuke nAmase unakA vyavahAra kiyA jAtA hai| 5. pradezameda karanese dravya khaNDita nahIM hotA 1. ghaTAdikI bhA~ti dharmAdi dravyoM meM vibhAgI pradeza nahIM haiN| ataH avibhAga pradeza honese ve niravayava hai ( rA. vA./3/-/6/460/8) 1 2. pradezako hI svatantra dravya mAna lenese dravyaMke guNoMkA pariNamana bhI sarvadezameM na hokara dezAMzoMmeM hI hogaa| parantu aisA dekhA nahIM jAtA, kyoMki, dehake ekadezameM sparza honepara sarva zarIrameM indriyajanya jJAna pAyA jAtA hai| eka sirepara hilAyA mA~sa apane sarva pavaneM barAbara hilatA hai (paM.bha.pU./31-35) 3. yadyapi paramANu va kAlANu ekapradezI bhI dravya haiM, parantu ve bhI akhaNDa hai| (paM.a./pU./36) 4. dravyake pratyeka pradezameM 'yaha vahI dravya hai' aisA pratyaya hotA +1 (4.14.12./24) 6. sAvayava va niravayavapanekA samanvaya 1. puruSakI dRSTi se ekatva aura hAtha-pA~va Adi aMgoMkI dRSTise anekavakI bhA~ti AtmAke pradezoMmeM dravya va paryAya dRSTise ekatva anekatva ke prati anekAnta hai| ( rA. vA /5/8/21/452 / 1 ) 2. eka puruSameM lAvaka pAcaka Adi rUpa anekatvakI bhA~ti dharmAdi dravyoM meM bhI dravyako apekSA aura pratiniyata pradezoMkI apekSA anekatva hai| (rA.vA./5/8/21/452/3) 3. akhaNDa upayogasvarUpakI dRSTi eka hotA huA bhI vyavahAra dRSTise AtmA saMsArAvasthAmeM sAvayava va pradezavAda hai / 3. kAlakI yA paryAya-paryAyIkI apekSA dravyameM kathaMcit bhedAbheda 1. kathaMcit ameda pakSa yukti 1. paryAyase rahita dravya ( paryAyI ) aura dravyase rahita paryAya pAyI nahIM jAtI, ataH donoM ananya haiM (paM.kA./mU./12) 2 guNoM paryAyoMkI sattA bhinna nahIM hai| (pra.sA./mU./100); (1.8/3/64) (paM.pa.pU./117) 2. kathaMcit bheda pakSameM yukti 1. jo dravya hai, so guNa nahIM aura jo guNa hai so paryAya nahIM, aisA inameM svarUpa meda pAyA jAtA hai (ma.sA./ta.pra./ 130) 3. bhedAbhedakA samanvaya * 1. lakSaNakI apekSA dravya ( paryAyI ) va paryAyameM bheda hai, tathA vaha dravyase pRtha nahIM pAyI jAtI isalie abheda hai| (ka.pA. 1/1-14/1241-244/280/1) (ka.pA. 1/1-22/6364/2/03/2) 2. dharmadharmorUpa bheda hote hue bhI vastusvarUpase paryAya va paryAyImeM bheda nahIM hai| (paM.kA.pra./12) (kA.a./mU./245) 2. sarva paryAyoMmeM anvayarUpase pAyA jAneke kAraNa dravya eka hai, tathA apane guNaparyAyoMkI apekSA aneka hai / (dha. 3 / 1, 2, 1 / zlo. 5/6 ) 4. trikAlo paryAyakA cinha honese dravya kathaM cida eka va aneka hai| (6.3/1.2. 1 / zlo. 2/5) (5.1/4.1.45/66/1834. vyarUpase eka tathA paryAya rUpase aneka hai (rAjA./1/2/96/0/29) (na. bI./3/ 671/123) 459 4. sat va dravyameM kathaMcit bhedAbheda 4. mAnakI arthAt dharma-dharmIkI apekSA dravyameM kathaMcit bhedAbheda 1. kathaMcit abhedapakSa meM yukti " 9. dravya guNa va paryAya ye tInoM hI dharma pradezoMse pRthakpRthak hokara yutasiddha nahIM haiM balki tAdAtmya haiM / (paM.kA/mU./50); ( sa. si. / 5 / 38 / 30 para uddhRta gAthA ); (pra. sA./ta. pra / 15, 106 ) 2. ayutasiddha padArthoMmeM saMyoga va samavAya Adi kisI prakArakA bhI sambandha sambhava nahIM hai| (rA.vA /5/2/10/431/25); (ka.pA/ 1/1-20/1323/354/1) 3. guNa dravyake Azraya rahate haiM / tharmIke binA dharma aura dharmake binA dharmo Tika nahIM sktaa| (paM.kA./ 13); (A.mI./05) (22/40/6), (paM.dha/pU./0) 4. yadi dravya svayaM sat nahIM to vaha dravya nahIM ho sakatA / (pra. sA./mU / 105) 5. tAdAtmya honeke kAraNa guNoMkI AtmA yA unakA zarIra hI dravya hai (Apta. mI./05); (paM./5/36,418) 6. yaha kahanA bhI yukta nahIM hai ki abheda honese unameM paraspara lakSya lakSaNa bhAva na bana sakegA, kyoMki jaise abheda honepara bhI dIpaka aura prakAza meM lakSya lakSaNa bhAva bana jAtA hai, usI prakAra AtmA va jJAnameM tathA anya dravyoM va unake guNoM meM bhI abheda hote hue lakSya lakSaNa bhAva bana jAtA hai / (rA. vA. /5/2/11/440/1) 7. dravya va usake guNo meM dravya, kSetra, kAla, bhAvakI apekSA abheda hai (paM.kA./tA.vR./4 2. kathaMcit bhedapakSameM yukti 1 jo dravya hotA hai so guNa va paryAya nahIM hotA aura jo guNa paryAya haiM ve dravya nahIM hote, isa prakAra inameM paraspara svarUpa bheda hai (pra.sA./ta.pra./ 130) 2. yadi guNa guNI rUpase bhI bheda na kare to donoMmeM se kisIke bhI lakSaNakA kathana sambhava nahIM / (dha. 2/1.2.1/6/3): (kA.a./mU./1950) 3. bhedAbhedakA samanvaya * 1. lakSya lakSaNa rUpa bheda honepara bhI vastu svarUpase guNa va guNI abhinna hai / ( paM. kA/ta.pra./6 ) 2. vizeSya-vizeSaNarUpa bheda hote hue bhI donoM vastuta apRthak haiM (ka.pA.1/1-14/1242/ 286 / 3) 3. dravyameM guNa guNI bheda prAdezika nahIM balki atadvAvika hai arthAt usa usake svarUpako apekSA hai (pra.sA./ta.pra / 1) 4. hA AdikA bheda honepara bhI donoM lakSya lakSaNa rUpase abhinna haiM / ( rA. vA. 2/8/6 / 116/22) 5. saMjJAkI apekSA bheda honepara bhI sasAkI apekSA donoMmeM abheda hai (paM.kA./ta.pra./12) 4. saMjJA AdikA bheda honepara bhI svabhAvase bheda nahIM hai| (paM. kA./mU./51-52) 7. saMjJA lakSaNa prayojanase bheda hote hue bhI donoM meM pradezoMse ameda hai (paM.kA.sU./45-46): (Apta, mo. 0172); (sa.si /5/2/267/7); (paM.kA./ta.pra / 50-52 ) 8 dharmIke pratyeka dharmakA anya anya prayojana hotA hai| unameMse kisI eka dharma ke mukhya honevara zeSa gauNa ho jAte hai (Apsa. mI./22) (ca.1/ 4.1.45 / 1.68/983) 6 avyArthika dRSTise dravya eka va akhaNDa hai, tathA paryAyArthika dRSTise usameM pradeza, guNa va paryAya Adi ke bheda haiN| (paM.a./-(4) 5. ekAnta bheda yA abheda pakSakA nirAsa 1. ekAnta abheda pakSakA nirAsa 1. guNa va guNImeM sarvathA abheda ho jAnepara yA to guNa hI raheMge, yA phira guNI hI rahegA / taba donoMkA pRthaka-pRthaka jainendra siddhAnta koza
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 460 4. sat va dravyame kathaMcit bhedAbheda yadi uSNa guNake sayogase agni uSNa hotI hai to vaha uSNaguNa bhI anya uSNaguNake yogase uSNa honA caahie| isa prakAra guNake yogase dravyako guNI mAnanese anavasthAdoSa AtA hai| (rA. vA /1/1/10/5 / 25); (rA.vA /2/8/5/116/17) 18. yadi jinakA apanA koI bhI lakSaNa nahIM hai aise dravya va guNa, ina do padArthoke milanese eka guNavAn dravya utpanna ho sakatA hai to do andhoMke milanese eka netravAda ho jAnA cAhie / (rA. vA/1/6/11/46/20); (rA. vA./5/2/3/ 437/5 ) / 10. jese dIpakakA saMyoga kisI jAtyaMdha vyaktiko dRSTi pradAna nahIM kara sakatA usI prakAra guNa kisI nirguNa padArtha meM anahuI zakti utpanna nahIM kara sktaa| (rA. vA./1/10/3/10/15) / vyapadeza bhI sambhava na ho sakegA / (rA. vA/5/2/6/436/12) 2. akele guNake yA guNIke rahanepara-yadi guNI rahatA hai to guNakA abhAva honeke kAraNa vaha niHsvabhAvI hokara apanA bhI vinAza kara baitthegaa| aura yadi guNa rahatA hai to nirAzraya honeke kAraNa vaha kahA~ ttikegaa| (rA.vA/5/2/8/436/13), (rA.vA/5/2/12/440/10) 3 dravyako sarvathA guNa samudAya mAnane vAloMse hama pUchate haiM, ki vaha samudAya dravyase bhinna hai yA abhinna 1 donoM hI pakSoMmeM abheda va bheda pakSameM kahe gaye doSa Ate haiM / (rA.vA/5/2/1/440/14) 2. ekAnta meda pakSakA nirAsa 1. guNa va guNI avibhakta pradezI hai, isalie bhinna nahIM haiN| (paM.kA /mU./46) 2. dravyase pRthak guNa upalabdha nahIM hote| (rA.vA/ 5/38/4/501/20) 3. dharma va dharmIko sarvathA. bhinna, mAna lenepara kAraNakArya, guNa-guNI AdimeM paraspara 'yaha isakA kAraNa hai aura yaha isakA guNa hai' isa prakAra kI vRtti sambhava na ho skegii| yA daNDa daNDIkI bhaoNti yutasiddharUpa vRtti hogI / (Apta. mI./62-63) 4. dharma-dharmIko sarvathA bhinna mAnanese vizeSya-vizeSaNa bhAva ghaTita nahIM ho sakate / (sa.ma./4/17/18) 5. dravyase pRthaka rahanevAlA guNa nirAzraya honese asata ho jAyegA aura guNase pRthak rahanevAlA dravya ni svarUpa honese kalpanA mAtra banakara raha jaayegaa| (paM.kA./ mU./44-45) (rA.vA/5/2/1/436/11) 6. kyoMki niyamase guNa dravyake Azrayase rahate hai, isalie jitane guNa hoMge utane hI dravya ho jaayeNge| (paM. kA /mU./44) 7. AtmA jJAnase pRthaka ho jAneke kAraNa jar3a banakara raha jaayegaa| (rA.vA/1/1/11/46/15) 4. dharma va dharmImeM samavAya sambandhakA nirAsa yadi yaha kahA jAye ki guNa va guNI meM saMyoga sambandha nahIM hai alika samavAya sambandha hai jo ki samavAya nAmaka 'eka', 'vibhu', va 'nitya' padArtha dvArA karAyA jAtA hai, to vaha bhI kahanA nahIM manatA -kyoki, 1. pahale to vaha samavAya nAmakA padArtha hI siddha nahIM hai ( de0 samavAya ) / 2. aura yadi use mAna bhI liyA jAye to, jo svayaM hI dravyase pRthaka hokara rahatA hai aisA samavAya nAmakA padArtha bhalA guNa va dravyakA sambandha kaise karA sakatA hai| (Apta. mI./64, 66), (rA. vaa./1/1/14/6/16)| 3. dUsare eka samavAya padArthakI anekoMmeM vRtti kaise sambhava hai| (Apta. mI. 65) (rA. vA./1/33/5/ 16/17 ) / 4. guNakA sambandha honese pahale vaha dravya guNavAn hai, yA nirguNa / yadi guNavAna to phira samavAya dvArA sambandha karAneko kalpanA hI vyartha hai, aura yadi vaha nirguNa hai to guNake sambandhase bhI vaha guNavAn kaise bana skegaa| kyoki kisI bhI padArtha meM asata zaktikA utpAda asambhava hai| yadi aisA hone lage to jJAnake sambandhase ghaTa bhI cetana bana baitthegaa| (paM. kA./mU./48-46); (rA. vA./2/1/6//21), (rA. vA./1/33/2/16/3); (rA. vA./5/2/3/437/ 7) / 5. jJAnakA sambandha jIva se hI hogA ghaTase nahIM yaha niyama bhI to nahIM kiyA jA sktaa| (rA. vA./9/1/13/6/8): (rA. vaa/1/4/11/46/16)| 6. yadi kahA jAye ki samavAya sambandha apane samavAyikAraNameM hI guNakA sambandha karAtA hai, anyameM nahIM aura isalie uparokta dUSaNa nahIM AtA to hama pUchate haiM ki guNakA sambandha honese pahale jaba dravyakA apanA koI svarUpa hI nahIM hai, to samavAyikAraNa hI kise khoge| (rA. vaa./5/2/3/437/17)| 5. dravyako svatantratA 3. dharma-dharmImeM saMyoga sambandhakA nirAsa aba yadi bheda pakSakA svIkAra karanevAle vaizeSika yA bauddha daNDa-daNDIvara guNake saMyogase dravyako 'guNavAna' kahate haiM to unake pakSameM anekoM dUSaNa Ate hai-1. dravyatva yA uSNatva Adi sAmAnya dharmoke yogase dravya va agni dravyatvavAn yA uSNatvavAna bana sakate hai para dravya yA uSNa nhiiN| (rA. vA./5/2/4/43/32): (raa.vaa| 1/1/12/6/4 ) / 2. jaise 'ghaTa', 'paTa' ko prApta nahIM kara sakatA arthAt usa rUpa nahIM ho sakatA, taba 'guNa', 'dravya' ko kaise prApta kara sakegA (rA. vA./5/2/11/436/31) / 3. jaise kacce miTTI ke ghar3eke agnimeM pakaneke pazcAta lAla raMga rUpa pAkaja dharma utpanna ho jAtA hai, usI prakAra pahale na rahanevAle dharma bhI padArthameM pIchese utpanna ho jAte haiM / isa prakAra 'piThara pAka' siddhAntako batAnevAle vaizeSikoMke prati kahate haiM ki isa prakAra guNako dravyase pRthak mAnanA hogA, aura vaisA mAnanese pUrvokta sarva dUSaNa svata: prApta ho jaayeNge| (rA. vA./5/ 2/10/436/22) / 4. aura guNa-guNImeM daNDa-daNDIvava yutasiddhatva dikhAI bhI to nahIM detaa| (pra. sA./tA. vR./E6)| 5. yadi yuta siddhapanA mAna bhI liyA jAye to hama pUchate haiM, ki guNa jise niSkriya svIkAra kiyA gayA hai, saMyogako prApta honeke lie calakara dravyake pAsa kaise jaayegaa| (rA. vA./5/2/8/436/16) 6. dUsarI bAta yaha bhI hai ki saMyoga sambandha to do svatantra sattAdhArI padArthoMmeM hotA hai, jaise ki devadatta va pharasekA sambandha / parantu yahA~ to dravya va guNa bhinna sattAdhArI padArtha hI prasiddha nahIM hai, jinakA ki saMyoga honA sambhava ho ske| (sa. si./5/2/266/10) (rA.vA./ 1/1/5/7/28/8); (rA. vA./1/6/11/46/16); (rA. vA./5/2/10/ 436/20); (rA. vA./5/2/3/436/31); (ka. pA. 1/1-2017 322/ 393/6) / 7. guNa va guNIke saMyogase pahale na guNakA lakSaNa kiyA jA sakatA hai aura na guNIkA / tathA na nirAzraya guNakI sattA raha sakatI hai aura na niHsvabhAvI guNI kii| (paM.dha./pU./41-44).8. 1.dravya apanA svabhAva kamI nahIM tor3atA paM. kA./mU./7 aNNoNaM pavissaMtA ditA ogAsamaNNamaNNassa / melaMtA viya NiccaM sagaM sabhA Na vijhNti| ve chahoM dravya eka dUsaremeM praveza karate haiM, eka dUsareko avakAza dete hai, paraspara (kSIranIravada ) mila jAte haiM, tathApi sadA apane-apane svabhAvako nahIM chor3ate / (pa. pr./muu./2/25)|(sN. saa./aa/3)| paM. kA./ta. pra/37 dravyaM svadravyeNa sdaashnymiti| - dravya svadravyase sadA azUnya hai| 2. eka dravya anya rUpa pariNamana nahIM karatA pa.pra./mU./1/67 appA appu ji paru ji paru appA para jiNa hoii| paru ji kayAi vi appu Navi NiyameM pabhaNahiM joi / nijavastu AtmA hI hai, dehAdi padArtha para hI haiN| AtmA to paradravya nahIM hotA aura paradravya AtmA nahIM hotA, aisA nizcaya kara yogIzvara kahate hai| jainendra siddhAnta koza
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya Asrava na. ca. vR./7 avaropparaM vibhissA taha aNNoNNAvagAsado NiccaM / saMto vi eyate Na parasahAve hi gati [31] paraspara meM tathA eka dUsaremeM praveza pAkara nitya ekakSetrameM rahate hue bhI dravyoM koI bhI anya dravyane svabhAvako prApta nahI hotA A. / 3 ) / yo sA./ / / sarve bhAyAH svabhAvena svasvabhAvavyavasthitA / na zakyante'nyathA kartu te pareNa kadAcana / =samasta padArtha svabhAvase hI apane svarUpa meM sthita haiM, ve kabhI anya padArthoMse anyathA nahIM kiye jA sakate / paM.pU. /461 na yato'zakyavivecanameka kSetrAvagAhinAM cAsti / ekatvamanekatvaM na hi teSAM tathApi tadayogAt // yadyapi ye sabhI dravya eka kSetrAlagAr3I hai, so bhI unameM ekarama nahIM hai, isalie inthoMmeM kSetra ekasva anekana mAnanA yukta nahIM hai| (paM. dha. / / 566) / paM. kA./ta.pra./37 dravyamanyadravyaiH sadA zUnyamiti / dravya anya dravyoMse sadA zunya hai / = 3. dravya ananyazaraNa hai mA. a./11 jAijara maraNarogabhayado rakkhedi appaNo appA / tamhA AdA saraNaM baMdhodayasattakammavadiritto |11| janma, jarA, maraNa, roga aura bhaya Adise AtmA hI apanI rakSA karatA hai, isalie vAstava meM jo karmokI bandha udaya aura sattA avasthAse bhinna hai, vaha AtmA hI isa saMsArameM zaraNa hai / paM. dha. / pU./8,528 tattvaM sallakSaNikaM svasahAyaM nirvikalpaM ca || astamitasarvasaMkaradoSa [tasampadoSa mA jariva vastusamastaM jJAnaM bhavatItyananyazaraNam // 528 // tattva sat lakSaNavAlA. svasahAya va nirvikalpa hotA hai| sampUrNa saMkara va zUnya doSose rahita sampUrNa vastu sahata vyavahAranayase aNukI taraha ananya zaraNa hai. aisA jJAna hotA hai| - S mile hue ina chahoM (sa. sA./ 4. dracya nizrayase apane meM hI sthita hai, AkAzasthita kahanA vyavahAra hai dravya Asrava - de0 Akhava / 1 / dravya indriya -- de0 indriya/1 | dravya karma - de0 karma / 2 | rA. bA/4/12/5-61224/28 evaMbhUtanayAdezAta sarvadravyANi paramArthasamA AtmapratiSThani anyonyAdhAritAvyApAta iti cenna vyamahAratastatsiddhe // 6 // - evaMbhUtanayakI dRSTise dekhA jAye to sabhI dravya svapratiSThita hI hai, inameM AdhArAdheya bhAva nahIM hai, vyavahAranayase hI paraspara AdhAra-AdheyabhAvakI kalpanA hotI hai / jaise ki vAyuke lie AkAza, jalako vAyu, pRthivIko jala AdhAra mAne jAte hai / dravya naya - de0 naya //5 / - dravya nikSepa de0 10 nikSepa /5 / dravya nirjarA - de0 nirjarA / 1 / ya naigama naya 30 naya / III/2 / dravya paramANu - 30 paramANu/1 dravyatva - vaize da / 1/2/11/46 anekadravyavave dravyatvamuktam / - aneka dravyoMme rahanevAlA eka tathA nitya dharma, jisake dvArA dravya = kI guNa va karma ( paryAya ) se pRthak pahacAna hotI hai| 461 dravya parivartanarUpa saMsAra de0 saMsAra/ 2 dravya paryAya de0paryAya 1 dravya pUjA - de0 pUjA / 4 / baMdha-20 dravya mUDha de0 mUDha dravya mokSa - de0 mokSa / 1 / liMga-0 dravya lezyA - de0 lezyA/3 / dravyavAda de0 saaNkhydrshn| dravya zuddhi - de0 zuddhi | dravya zrutajJAna dravya saMgraha- nemicanda siddhAntika devakI tasva va dravya pratipAdaka eka prasiddha prAkRta gAthAbaddha rcnaa| pahale 26 gAthA pramANa laghu saMgraha racA. pIche usameM do adhikAra aura joDakara 58 gAthA pramANa bRhada saMgraha rcaa| do TIkAyeM haiM / eka prabhAcanda (vi0 za0 12) kRta aura dUsarI brahmadeva kRta / samaya- I0 za0 11 (je / 2 / 337, 341, 343) / dravya saMvara - de0 saMbara / 1 / de0 zrutajJAna / III dravyAnuyoga -- de0 anuyoga /9 / dravyArthikanaya - 1. dravyArthikanayake bheda va lakSaNa Adi-de0 naya IV / 1-2 / 2 vyArthika va paryAyArthikase pRtha guNArthika naya nahIM hoto- de0 naya / 1/1/53. nikSepoMkA yathAyogya dravyAcikanayameM antarbhAva0 nikSepa 2 droNAcArya graha - uttara kuru va deva kurumeM sthita 20 draha haiM jinake donoM tarapha kAMcanagiri parvata hai-30 sii0/3/12| brahavatI- pUrvavidehakI eka vibhaMgA nadI / - de0 loka /5/8 / Dumasena de0 basena / --- droNa- TIkA eka pramANa 30 gaNita/1/1/2 droNamukha ti.pa./4/1400 doNamuhAbhighANaM sarivaibelAe veDhiyaM jANa / samudrako velAse veSTita droNamukha hotA hai / - dha. 13/2-2-63/31/10 samudranimnagAsamIpasthamamaranno nivahaM droNamukhaMnAma jo samudra aura nadI ke samIpa sthita hai, aura jahA~ naukAe~ AtI jAtI hai, usakI droNamukha saMjJA hai / jainendra siddhAnta koza ma.pu / 16/173.975 bhane droNamukhaM nAmnA nimnagAtaTamAzritam / ... | 173 | zatAnyaSTau ca catvAri dve ca syugramasaMkhyayA / rAjadhAnyAstathA droNamukha karvaTayo kramAta / 175 / jo kisI nadI ke kinArepara ho use droNamukha kahate haiM / 173 // eka droNamukhame 400 gA~va hote ji.sA./604-06 (nadI kari berisa droNa hai| ) droNAcArya- - (pA.pu. / sarga / zlo.) kaurava tathA pANDavake guru the / (8/ 210-212) / azvatthAmA inakA putra thA / (10/146-152) / pANDavoMkA kauravoM dvArA mAyAmahala meM jalAnA sunakara duHkhI hue| (12/167) kauravoMkI orase aneka bAra pANDavoMse laDe / ( 16 / 61 ) / antameM svayaM zastra choDa diye / (20/222-232) / dhRSTArjuna dvArA mAre gaye (20/213) /
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ draupadI 462 dropadI-1. (pAM. pu./sarga/zlo. )-dUravartI pUrvabhavameM nAgazrI brAhmaNI thii| (23/82) / phira dRSTiviSa nAmaka sarpa huii| (24/26) / vahA~se mara dvitIya narakameM gyii| (24/8) / tatpazcAta trasa, sthAvara yoniyoM meM kucha kama do sAgara paryanta bhramaNa kiyaa| (24/10) / pUrvake bhava naM03 meM ajJAnI 'mAtaMgI' huI (24/11) / pUrvabhava naM02 meM 'durgandhA' nAmakI kanyA huI ( 24/24) / pUrvabhava naM01 meM acyuta svarga meM devI huI (24/71) / vartamAna bhavameM draupadI huI (24/78) / yaha mAkandI nagarIke rAjA drupadakI putrI thii| (15/43) / gANDIva dhanuSa caDhAkara arjunane ise svayaMvarameM jiitaa| arjunake gale meM DAlate hue draupadIke hAthakI mAlA TUTakara usake phUla pA~coM pANDavoMkI godameM jA gire, jisase ise paMcabhArIpanekA apavAda sahanA pdd'aa| (15/105.112) / zIlameM atyanta dRr3ha rhii| (15/225) / jUemeM yudhiSThira dvArA hArI jAne para duHzAsanane ise ghsiittaa| (16/126) / bhISmane kahakara ise chuddaayaa| (18/126) / pANDava vanavAsake samaya jaba ve virATa nagara meM rahe taba rAjA virATakA sAlA kIcaka isapara mohita ho gyaa| (17/245) / bhImane kIcakako mArakara isakI rakSA kii| (17/278)1 nAradane isase kruddha hokara (29/14) dhAtakokhaNDameM padmanAbha rAjAse jA isake rUpakI carcA kI (21/32) / vidyA siddhakara padmanAbhane isakA haraNa kiyaa| (21/57-64) / pANDava ise puna. vahA~se chur3A laaye| (21/140) / anta meM neminAthake mukhase apane pUrvabhava sunakara dIkSA le lii| ( 25/15) / strI paryAyakA nAza kara 16veM svargameM deva huii| ( 25/241) / vadva-mo,.pA./TI./12/312/12 dvandva klyugmyo.| -dvandvakA artha kalaha va yugma (joDA) hotA hai| dvAtrizatikA-1 zvetAmbarAcArya siddhasena divAkara (vi.za.9-8) dvArA viracita adhyAtma bhAvanA pUrNa 32 zloka pramANa eka rcnaa| 2. A. amitagati (I.663-1016) dvArA racita samatAbhAvotpAdaka 32 zloka pramANa sAmAyika pATha / 3-zvetAmbarAcArya hemacandrasari (I. 1088-1973) kRta ayoga vyavaccheda nAmaka nyAyaviSayaka 32 zloka pramANa grantha, jisapara syAdvAdamaMjarI nAmaka TIkA upalabdha hai| de. usa usa AcArya kA naam)| dvicarama-de0 crm| dvija-de0 braahmnn| dvitIyasthiti-de0 sthiti|| dvitIyAvalo- de0 AvalI / dvitIyopazama-dvitIyopazama samyagdarzanakI prAptikA vidhAna de0 upazama/2; isa sambandhI viSaya-de0 samyagdarzana/IVE | dviparvA eka auSadha vidyA-de0 vidyaa| dvipRSTha-(ma.pu /58/zloka naM0) pUrva bhava naM.3 meM bharatakSetra sthita kanakapurakA rAjA 'suSeNa' thA (61) / pUrvabhava naM. 2meM prANata svargameM deva huaa|(76)| vartamAnabhavameM dvitIya nArAyaNa hue|-de0 zalAkA puruss/4| dvivistArAtmaka-Two Dimensional, Superficial (dh.5/pr./27)| dvIMdriya jAti-de0 jAti/ (nAmakarma), dvIMdriya jIva-de0 indriy/4| dvIpa-1. lakSaNa-madhya lokameM sthita tathA samudroMse veSTita jammU dvIpAdi bhUkhaNDoMko dvIpa kahate haiN| ekake pazcAta ekake kramase ye asaMkhyAta haiN| inake atirikta sAgaroMmeM sthita choTe-choTe bhUkhaNDa antarvIpa kahalAte hai, jinameM kubhogabhUmikI racanA hai / lavaNa sAgara meM ye 48 hai| anya sAgaroMmeM ye nahIM haiN| 2. dvIpoMmeM kAlavartana Adi sambandhI vizeSatAe~ asaMkhyAta dvIpoMmeMse madhyake aDhAI dvIpoM meM bharata airAvata Adi kSetra va kulAcala parvata Adi haiN| tahA~ sabhI bharata va airAvata kSetroM meM SaT kAla vartana hotA hai (de0 bhrtkssetr)| haimavata va hairaNyavata kSetroMmeM jaghanya bhogabhUmi; hari va ramyaka kSetroM meM madhyama bhogabhUmi tathA videha kSetrake madhya uttara va devakurumeM uttama bhogabhUmiyoMkI racanA hai| vivehake 32, 32 kSetroM meM tathA sarva vidyAdhara zreNiyoMmeM duSamAsuSamA nAmaka eka hI kAla hotA hai| bharata va airAvata kSetroM meM eka-eka Arya khaNDa aura pA~ca-pA~ca mleccha khaNDa haiN| tahA~ sarva hI Arya khaNDoMmeM to SaTkAlavartana hai, parantu sabhI mleccharakhaNDoM meM kevala eka duSamAsuSamAkAla rahatA hai| (de0 vaha vaha nAma) sabhI anpoMmeM kubhogabhUmi arthAta jaghanya bhogabhUmikI racanA hai (de0 bhUmi/5) ar3hAI dvIpoMse Age nAgendra parvata takake asaMkhyAta dvIpameM ekamAtra jaghanya bhogabhUmikI racanA hai tathA nAgendra parvatase Age antima svayambhUramaNa dvIpameM ekamAtra duHkhamA kAla avasthita rahatA hai (de0 bhuumi/)| * dvIpoMkA avasthAna va vistAra Adi-de0 loka / dvIpakumAra-bhavanavAsI devoMkA eka bheda va unakA lokameM avasthAna -de0 bhavana/1/4 2/2 dvIpa sAgara prajJApta-aMga zrutajJAnakA eka bheda-de0 zruta___ jJAna/IIII dvIpAyana-de0 dvaipAyana / dveSa-1. dveSakA lakSaNa sa.sA./A./51 aprItirUpo dveSa. / pra.sA./ta.pra./85 moham-anabhISTaviSayAprItyAdveSamiti / ni.sA./tA.kR./66 asahyajaneSu vApi cAsahyapadArtha sArtheSu vA vairasya pariNAmo dveSaH / 1. aniSTa viSayoMmeM aprIti rakhanA bhI mohakA dvAdazI vrata-12 varSa paryanta prati varSa bhAdrapada zu. 12 ko upavAsa kre| "OM hrIM arhadbhayo namaH" isa mantrakA trikAla jApya kre| (vrata-vidhAna sagraha/pR.122); (jaina vrata kathA) dvArapAla-de0 lokapAla / dvAravaMga-vartamAna darabhaMgA jilaa| (ma.pu./pra.50/paM. pannAlAla) dvikAvalI vrata-isakI tIna prakAra vidhi hai bRhada, madhyama va jaghanya / -tahA~ eka belA eka pAraNAke kamase 48 bele karanA bRhada vidhi hai| eka varSa paryanta pratimAsa zukla 1-2.5-6, 6-6va 14-15 tathA kRSNa 4-5, 8-14-15 isa prakAra 7 bele kre| 12 mAsake 84 bele karanA madhyama vidhi hai / eka belA. 2 pAraNA, 1 ekAzanAkA krama 24 bAra dohraaye| isa prakAra 120 dinameM 24 bele karanA jaghanya vidhi hai| --sarvatra namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (ha.pu./34/68-kevala bRhada vidhi); (bata-vidhAna saMgraha/pR. 77-78); (navalasAha kRta varSamAna purANa) dviguNa krama-Operation of Duplication (dha./pra.27) jainendra siddhAnta koza
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvaita dhanuSa hI eka bheda hai| use dveSa kahate hai| 2. asahyajanoMmeM tathA asahya- padArthoM ke samUhameM vairake pariNAma rakhanA dveSa kahalAtA hai| aura bhI de0 raag/2| 1. dveSake bheda ka.pA.1/1-14/cUrNa sUtra/6226/277 doso Nikviviyavo NAmadoso duvadoso davvadoso bhAvadoso cedi / = nAmadoSa, sthApanAdoSa, dravyadoSa aura bhAvadoSa isa prakAra doSa ( dveSa ) kA nikSepa karanA cAhie / (inake uttara bhedoke lie de0 nikssep)| de0 kaSAya/4 krodha, mAna, arati, zoka, bhaya, va jugupsA ye chaha kaSAya dveSarUpa haiN| 3. dveSake bhedoMke lakSaNa ka.pA.1/1-14/cUrNa sUtra/1233-233/280-283 NAmaDhavaNA-Agamadavva NoAgamadadhvajANugasarIra-maviya-NikkhevA sugamA tti kaTa Ta tesimasthamabhaNiya tabadiritta - NoAgamadabadosasarUvaparUvaNaThamuttara taM bhaNadi / NoAgamadavvadoso NAma jaM davvaM jeNa uvadhAdeNa uvabhogaM Na 'edi tassa dabassa so uvaghAdo doso nnaam|tN jahA-sAdiyae aggidada vA mUsayabhavivayaM vA evamAdi / - nAmanikSepa, sthApanAnikSepa, AgamadravyanikSepa aura noAgamadravyanikSepake do bheda jJAyakazarIra aura bhAvI ye saba nikSepa sugama hai (de0 nikssep)| aisA samajhakara ina saba nikSepoke svarUpakA kathana nahIM karake tadva yatirikta noAgamadravyadoSake svarUpakA kathana karaneke lie AgekA sUtra kahate haiM-jo dravya isa upaghAtake nimittase upabhogako nahIM prApta hotA hai vaha upaghAta usa dravyakA doSa hai| ise hI tadvayatiriktanoAgamadravyadoSa samajhanA caahie| vaha upaghAta doSa kauna-sA hai| sADIkA agnise jala jAnA athavA cUhoke dvArA vAyA jAnA tathA isI prakAra aura dUsare bhI doSa hai| * dveSa sambandhI anya viSaya-de0 raag| * dveSakA svabhAva vibhAvapanA tathA sahetuka ahetukapanA -de0 vibhaav/2,5|| dvata-(pa.vi/4/33) bandhamokSau ratidveSau karmAtmAnau zubhAzubhau / iti dvaitAzritA buddhirasiddhirabhidhIyate / bandha aura mokSa, rAga aura dveSa, karma aura AtmA, tathA zubha aura azubha, isa prakArako buddhi dvaitake Azyase hotI hai / * dvaita va advaitavAdakA vidhi niSedha va samanvaya -de0 drvy/4|| dvaitAdvaitavAda-de0 vedAnta/3,5,6 dvaipAyana--(ha.pu./69/zlo.) rohiNIkA bhAI baladevakA mAmA bhagavAnse yaha sunakara ki usake dvArA dvArikA jalegI to vaha virakta hokara muni ho gayA (28) / kaThina tapazcaraNake dvArA taijasa Rddhi prApta ho gayI, taba bhrAntivaza bAraha varSa se kucha pahale hI dvArikA dekhaneke lie Aye (44) / madirA pIneke dvArA unmatta hue kRSNake bhAiyoMne usako apazabda kahe tathA usapara patthara mAre (55) / jisake kAraNa use krodha A gayA aura taijasa samuddhAta dvArA dvArikAko bhasma kara diyaa| bar3I anunaya aura vinaya karaneke pazcAta kevala kRSNa va baladeva do hI bacane pAye (56-86) / yaha bhAvikAlakI caubIsI meM svayambhU nAmake 16va tIrthakara hoNge| -de0 tIrthakara/5 / 2. dvaipAyanake uttaramava sambandhI ha. pu./61/66 mRtvA krodhAgnirdagdhatapa sAradhanazca sa / babhUvAgni kumArAvyo mithyAdRgbhavanAmara' / / -krodharUpI agnike dvArA jinakA taparUpa zreSTha dhana bhasma ho cukA thA aise dvaipAyana muni marakara agnikumAra nAmaka mithyAdRSTi bhavanavAsI deva hue| (dh.12|| 4,2,7,16/21/4) dvacAzraya mahAkAvya-zvetAmbarAcArya hemacandra sUri (I. 10881173) kI eka rcnaa| [dha] dhanaMjaya-1. vijayA kI uttarazreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / 2. digambarAmnAyake eka kavi the| Apane dvisandhAnakAvya aura nAmamAlA koza likhe hai| samaya-DaoN0 ke. bI. pAThakake anusAra ApakA samaya I. 1123-1150 hai| parantu paM. mahendra kumAra va paM. pannAlAlake anusAra I. za.8 / (si.vi/pra.37/paM. mahendra), (jJA./pra. 6/paM. pannAlAla) dhana-1. lakSaNa sa.si./7/26/368/6 dhanaM gvaadi| =dhanase gAya Adi kA grahaNa hotA hai / (rA.vA/7/26/555/6), (bo.pA./TI./46/111/8) * AyakA vargIkaraNa-de0 dAna/6 / * dAnArtha mI dhana saMgrahakA kathaMcit vidhi niSedha -de0 daan/6| * padadhana, sarvadhana zrAdi-de0 gaNita/11/5/3 / dhanada-de0 kubera / dhanada kalazavata-bhAdrapada kR.1 se zu. 15 taka pUre mahIne pratidina candanAdi maMgaladravyayukta kalazoMse jinabhagavAnkA abhiSeka va pUjana kre| NamokAra mantrakA trikAla jApya kre| (vata-vidhAna saMgraha/pR. 88) dhanadeva-(ma.pra./sarga/zloka) jambUdvIpake pUrva videhameM sthita puSkalAvatI dezakI puNDarI kiNI nagarIke nivAsI kuberadatta nAmaka vaNikakA putra thA (11/14) / cakravartI bajranAbhikI nidhiyomeM gRhapati nAmakA tejasvI ratna huA / 11/17 / cakravartI ke sAtha-sAtha inhone bhI dIkSA dhAraNa kara lii|11|61-62|| dhanapati-(ma. pu/6/zloka ) kacchavezameM kSemapurIkA rAjA thaa| / 2 / putrako rAjya de dIkSA dhAraNa kii|6-71 gyAraha aMgoMkA jJAna prApta kara tIrthakara prakRtikA bandha kiyaa| samAdhimaraNa kara jayanta vimAnameM ahammindra hue / 8.6 / yaha arahanAtha bhagavAnkA pUrvakA dUsarA bhava hai-de0 aranAtha / dhanapAla-yakSa jAtike vyantaradevokA eka bheda-de0 yakSa / dhanarAzi-jisa rAziko mUlarAzimeM joDA jAye use dhanarAzi __kahate haiN|-de0 gnnit/U/1| ghanAnanda-nandavaMzakA antima rAjA thA, jise candraguptamaurya ne parAsta karake magadha dezapara adhikAra kiyA thA / samaya-I0pU0 338326. de0-itihAsa/3/4 (vartamAnakA bhAratIya itihAsa ) / dhaniSThA-eka nakSatra-de0 nakSatra / dhanuSa-1.kSetrakA eka pramANa / apara nAma daNDa, yuga, mUsala, nAlI -de0 gaNita/I/1/32. arc (jaM.paM./pra.106); (gaNita/II/0/3) jainendra simAnta koza
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhanuSapRSTha 464 dhanuSapRSTha-dhanuSapRSTha nikAlanekI prakriyA-de0 gaNita/II/7/3 dhanya-bhagavAn mahAvIrake tIrtha ke 10 anuttaropapAdako meMse eka-de0 anuttroppaadk| dhanyakumAra caritra-A. guNabhadra (I. 1182 ) dvArA racita 7 paricchedapramANa / saMskRta zlokabaddha eka caritra granthA pochese aneka kaviyoM ne isakA bhASAmeM rUpAntara kiyA hai / (tI04/60) / dhammarasAyaNa-muni padmanandi (I0677) kRta saMsAra deha bhoga se birakti viSayaka 163 mAthA pramANa muktakakAvya / (tA./3/121) / dharaNa-tolakA eka pramANa-de0 gnnit//1/2| dharaNI-1 dha. 13/5.6/sUtra 40/243 dharaNI dharaNATThavaNA koTThA padiTThA / 40 dharaNI, dharaNA, sthApanA, koSThA, aura pratiSThA ye ekArthavAcI nAma hai| 2. pija pArvako uttara zreNokA eka nagara-de0 vidyAdhara / dharaNotilaka-bharatakSetrakA eka nagara-de0 mnussy/4| dharaNIdhara-pa. pu./zloka) bhagavAn RSabhadevakA yuga samApta ho jAnepara ikSvAkuvaMzameM ayodhyA nagarIkA rAjA / 56-60) tathA ajitanAtha bhagavAnke paDabAbA the|63|| dharaNAvarAha-rAjA mahIpAlakA aparanAma-de0 mahIpAla dharaNendra-1. eka lokapAla-de0 lokapAla / 2. (pa. pu./3/ 307), (ha. pu/22/51-55)| nami aura vinami jaba bhagavAna RSabhanAthase rAjyakI prArthanA kara rahe the taba isane Akara unako apanI diti va aditi nAmaka deviyoMse vidyAkoSa dilavAkara santuSTa kiyA thaa| 3. (ma.pu/74/zloka) apanI pUrvaparyAyameM eka sarpa thA / mahipAla (de0 kamaThake jIvakA AThavA~ bhava ) dvArA pacAgni tapake lie jisa lakkaDame Aga lagA ravIthI,usImeMyahAbaiThA thA / bhagavAn pArzvanAtha dvArA batAyA jAnepara jaba usane vaha lakkaDa kATA to vaha ghAyana hokara mara gayA / 101-103 / marate samaya bhagavAna pArzvanAthane use jo upadeza diyA usake prabhAvase vaha bhavanavAsI devome dharaNendra huaa|118-116| jaba kamaThane bhagavAna pArzvanAthapara upasarga kiyA to isane Akara unakI rakSA kI / 136-141 / dharasena-AcArya ahadalI ke samakAlIna,pUrvaSida, SaTkhaNDAgama ke mula, puSpadanta tathA bhUtabalI ke guru / samaya-vI. ni.65-633 (I0 38-106) (vizeSa de0 koza pariziSTa 2/10) / 2. punATasaMgha kI paTTAvalo ke anusAra dIpasena ke ziSya, mudharmasena ke guru samaya-I. za. 5 (re. itihaas/b)| dharAdhara-vijayAdha kI dakSiNazreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / dharma-1. (ma. pu/16/zloka naM0) pUrvabhava naM. 2 meM bharatakSetrake kuNAladezame zrAvastI nagarIkA rAjA thA (72 / pUrvabhava naM01 meM lAntava svarga meM deva huaa| aura vahA~se cayakara vartamAnabhavameM tRtIya balabhadra hue| --de0 zalAkApuruSa/3 / 2 (ma.pu./17/zloka naM.) yaha eka deva thaa| kRtyAvidyA dvArA pANDavoMke bhasma kiye jAnekA SaDyantra jAnakara unake rakSaNArtha AyA thA / 156-16 / usane draupadIkA t| vahaoNse haraNa kara liyA aura pANDavoMko sarovarake jalase mucchita kara diyA / kRtyAvidyAke Anepara bhIlakA rUpa banA pANDavo ke zarIroMko mRta batAkara use dhokemeM DAla diyaa| vidyAne vahA~ se lauTakara krodhase apane sAdhakoMko hI mAra diyaa| anta meM vaha deva pANDavoM ko saceta karake apane sthAnapara calA gayA / 163-225 // dharma-dharma nAma svabhAva kA hai| jIvakA svabhAva Ananda hai, aindriya sukha nhii| ata vaha atIndriya Ananda hI jIvakA dharma hai, yA kAraNameM kAryakA upacAra karake, jisa anuSThAna vizeSase usa AnandakI prApti ho use bhI dharma kahate haiM / vaha do prakAra kA hai-eka bAhya dUsarA antrNg| bAhya anuSThAna to pUjA, dAna, zIla, saMyama, vrata, tyAga Adi karanA hai aura antaraMga anuSThAna sAmyatA va vItarAgabhAvameM sthitikI adhikAdhika sAdhanA karanA hai| tahA~ bAhya anuSThAnako vyavahAradharma kahate haiM aura antaraMgako nizcayadharma / tahA~ nizcayadharma to sAkSAta samatA svarUpa honeke kAraNa vAstavika hai aura vyavahAra dharma usakA kAraNa honese aupacArika / nizcayadharma to samyaktva sahita hI hotA hai. para vyavahAra dharma samyaktva sahita bhI hotA hai aura usase rahita bho|unmeNse pahalA to nizcayadharma se milakula aspaSTa rahatA hai aura dUsarA nizcayadharma ke aza sahita hotA hai| pahalA kRtrima hai aura dUsarA svAbhAvika / pahalA to sAmyatAke abhiprAyase na hokara puNya Adike abhiprAyoMse hotA hai aura dUsarA kevala upayogako mAhya viSayoMse rakSAke lie hotA hai| pahale meM kutrima upAyoMse bAhya viSayoM ke prati aruci utpanna karAnA iSTa hai aura dUsare meM vaha aruci svAbhAvika hotI hai| isalie pahalA dharma bAhyase bhItarakI ora jAtA hai jaba ki dUsarA bhItarame bAharakI ora nikalatA hai| isalie pahalA to Ananda prAptike prati akicitkara rahatA hai aura dUsarA usakA paramparA sAdhana hotA hai, kyoMki vaha sAdhakako dhIredhIre bhUmikAnusAra sAmyatAke prati adhikAdhika jhukAtA huA antameM parama lakSyake sAtha ghula-milakara apanI sattA kho detA hai| pahalA vyavahAra dharma bhI kadAcit nizcayadharmarUpa sAmyatAkA sAdhaka ho sakatA hai, parantu tabhI jaba ki anya satra prayojanoMko chor3akara mAtra sAmyatAkI prApti ke lie kiyA jAye to| nizcaya sApekSa vyavahAradharma bhI sAdhakakI bhUmikAnusAra do prakArakA hotA hai-eka sAgAra dUsarA angaar| sAgAradharma gRhastha yA zrAvakake lie hai aura anagAradharma sAdhuke lie| pahalemeM vikalpa adhika honeke kAraNa nizcayakA aMza atyanta aspa hotA hai aura dUsareme sAmyatAkI vRddhi ho jAneke kAraNa vaha aza adhika hotA hai| ata: pahalemeM nizcaya dharma apradhAna aura dUsareme vaha pradhAna hotA hai| nizcayadharma athavA nizcayasApekSa vyavahAra dharma donoMmeM hI yathAyogya kSamA, mArdava Adi dasa lakSaNa prakaTa hote hai, jisake kAraNa ki dharmako dasalakSaNa dharma athavA daza vidha dharma kaha diyA jAtA hai| dhamake bheda va lakSaNa saMsArase rakSA kare yA svabhAvameM dhAraNa kare so dharma / dharmakA lakSaNa ahisA va dayA aadi| svabhAva guNa Adike arthameM dharma-de0 svbhaav/1| dharmakA lakSaNa uttmkssmaadi| -de0 dharma/8 / dharmakA lakSaNa ratnatraya / bhedAbheda ratnatraya -de0 mokssmaarg| vyavahAra dharmake lkssnn| vyavahAra dharma va shubhopyog|-de0 upayoga/II/4 | vyavahAra dharma va puNya |-de0 puNya / nizcaya dharmakA lkssnn| 1. sAmyatA va mokSakSobha vihIna pariNAma / 2. shuddhaatmprinnti| nizcayadharma ke aparanAma dharmake bheda / -de0 mokSamArga/2/11 dharmake bheda / sAgAra va anagAra dharma / -de0 vaha-vaha nAma / * jainendra siddhAnta koza
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma 465 sUcIpatra vyavahAradharmakI kathaMcit pradhAnatA vyavahAradharma nizcayakA sAdhana hai| vyavahAradharmako kathaMcit isstttaa| anyake prati vyaktikA karttavya akrtvy| vyavahAra dharmakA mhtv| * * 2 / dharmameM samyagdarzanakA sthAna samyagdarzana hI dharmakA mUla hai| mokSamArgameM samyagdarzana pradhAna hai| -de0 samyagda0/1/5 dharma samyaktvapUrvaka hI hotA hai| saccA vyavahAra dharma samyagdRSTiko hI hotA hai| ___-de0 bhkti| samyakvayukta hI dharma mokSakA kAraNa hai rahita nhiiN| samyaktva rahita kriyAe~ vAstavika va dharmarUpa nahIM haiN| samyaktvarahita dharma paramArthase adharma va pApa hai| samyaktvarahita dharma vRthA va akicitkara hai| dharmake zraddhAnakA samyagdarzanameM sthAna / -de0 samyagdarzana/II/1 6 nizcaya va vyavahAra dharma samanvaya * * * * nizcaya dharmakI kathaMcit pradhAnatA * * * nizcayadharma hI bhUtArtha hai| zubha-azubhase atIta tIsarI bhUmikA hI vAstavika | dharma hai| * | dharma vAstavameM eka hai, usake bheda, prayojana vaza kiye gaye haiN| -de0 mokssmaarg/4| eka zuddhopayogameM dharmake saba lakSaNa garmita haiN| | nizcayadharmako vyApti vyavahAra dharmake sAtha hai, para ____ vyavahArakI nizcayake sAtha nhiiN| | nizcaya rahita vyavahAra dharma vRthA hai| nizcaya rahita vyavahAra dharmase zuddhAtmAkI prApti nahIM hotii| 7 nizcaya dharmakA mAhAtmya / yadi nizcaya hI dharma hai to sAMkhyAdi matoMko mithyA kyoM kahate ho|-de0 mokssmaarg/1/3| | nizcayadharmakI pradhAnatAkA kAraNa / yadi vyavahAradharma heya hai to samyagdRSTi kyoM karatA hai| -de0 mithyaadRsstti/4| vyavahAradharma niSedhakA kAraNa / vyavahAra dharma niSedhakA prayojana / vyavahAra dharmake tyAgakA upAya va krama / svabhAva ArAdhanAke samaya vyavahAradharma tyAga denA caahie|-de0 ny/l/3/6|| vyavahAradharmako upAdeya kahanekA kAraNa / vyavahAra dharmakA pAlana azubha vaMcanArtha hotA hai| -de0 mithyaasstti/4/4| vyavahAra pUrvaka guNasthAna kramase ArohaNa kiyA jAtA hai| -dhrmdhyaan/6.6| nizcayadharma sAdhuko mukhya aura gRhasthoMko gauNa hotA hai| -60 anubhava/5 / vyavahAradharma sAdhuko gauNa aura gRhasthako mukhya hotA hai| sAdhu va gRhasthake vyavahAradharmameM antara / -de0 sNym/1/6| sAdhu va gRhasthake nizcayadharmameM antara / -de0 anubhava/5 / 7 uparokta niyama cAritrakI apekSA hai zraddhAkI apekSA nhiiN| nizcaya va vyavahAra paraspara sApekSa hI dharma haiM nirapekSa nhiiN| utsarga va apavAda mArgakI paraspara saapeksstaa| -de0 apvaad/4| | zAna va kriyAnayakA samanvaya |-de0 cetanA/3/8 / dharma viSayaka puruSArtha / -de0 puruSArtha / nizcaya vyavahAradharmameM mokSa va bandhakA kAraNapanA nizcayadharma sAkSAt mokSakA kAraNa hai| kevala vyavahAra mokSakA kAraNa nhiiN| vyavahArako mokSakA kAraNa mAnanA ajJAna hai| vAstavameM vyavahAra mokSakA nahIM saMsArakA kAraNa hai| vyavahAradharma bandhakA kAraNa hai| * yAda vyavahAra dharmakI kathaMcit gauNatA vyavahAra dharma zAnI va ajJAnI donoMko sambhava hai| vyavahArarata jIva paramArthako nahIM jaante| vyavahAra dharmameM ruci karanA mithyAtva hai| vyavahAra dharma paramArthase aparAdha, agni va duHkhasvarUpa * vyavahAra dharma paramArthase moha va pAparUpa hai| vyavahAra dharmameM kathaMcit sAvadhapanA |-de0 sAvadha / vyavahAra dharma akicitkara hai| vyavahAra dharma kathaMcit viruddhakArya (bandha ) ko karane vAlA hai| de0 cAritra/5/5: (dhrm/7)| vyavahAra dharma kathaMcit heya hai| vyavahAra dharma bahuta kara liyA aba koI aura mArga ddhuuNddh| vyavahArako dharma kahanA upacAra hai| Kno.6 jainendra siddhAnta koza bhA0 2-59
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma 1. dharmake bheda va lakSaNa kevala vyavahAradharma mokSakA nahIM bandhakA kAraNa hai| vyavahAra dharma puNyavandhakA kAraNa hai| parantu samyak vyavahAradharmase utpanna puNya viziSTa prakArakA hotA hai| mithyAtva yukta hI vyavahAradharma saMsArakA kAraNa hai samyaktva sahita nhiiN|-de0 mithyAdRSTi/4 / | samyak vyavahAradharma nirjarAkA tathA paramparA mokSakA kAraNa hai| deva pUjA asakhyAtaguNo nirjarAkA kAraNa hai| de0 puujaa/2|| samyak vyavahAra dharmameM saMvarakA aMza avazya rahatA hai| -de0 sNvr/2| 10 / parantu nizcaya sahita hI vyavahAra mokSakA kAraNa hai rahita nhiiN| 11/ yadyapi mukhyarUpase puNyavandha hI hotA hai, para paramparAse mokSakA kAraNa par3atA hai| paramparA mokSakA kAraNa kahanekA tAtparya / | dazadharma nirdeza dharmakA lakSaNa uttama kSamAdi / dazadharmoM ke nAma nirdesh| -de0 dharma/2/6 / dazadharmoke sAtha 'uttama' vizeSaNakI saarthktaa| ye dazadharma sAdhuoMke lie kahe gaye haiN| | parantu yathAsambhava muni va zrAvaka donoMko hote haiN| ina dazoMko dharma kahane meM hetu| dazoM dharma vishess| -de0 vaha vaha naam| | gupti, samiti va dazadharmoM meM antara / -de0 gupti 2 / dharmaviccheda va puna: usakI sthApanA -de0 krkii| meM nitya saMsaraNa karane rUpa bhAvasaMsArase prANi ko uThAkara jo nirvikAra zuddha caitanyameM dhAraNa karade, vaha dharma hai| dra.saM./To./3/101/8 nizcayena maMsAre patantamAtmAnaM dharatIti vizuddha jJAna darzana lakSaNa nija zuddhAtma, bhAvanAtmako dharma , vyavahAreNa tatsAdhanArtha devendranarendrAdivandhapade dharatItyuttamakSamAdi.. dazaprakAro dhrm'| nizcayase saMsArameM girate hae AtmAko jo dhAraNa kare yAnI rakSA kare so vizuddhajJAnadarzana lakSaNavAlA nijazuddhAtmAkI bhAvanAsvarUpa dharma hai| vyavahAranayase usake sAdhanake lie indra cakravartI AdikA jo bandane yogya pada hai usame pahu~cAnevAlA uttama kSamA Adi daza prakArakA dharma hai| paMdha./u./715 dharmo nocaiH padAduccai. pade dharati dhArmikam / tatrAja vajavo nocai padamuccastadavyaya. 715 // =jo dharmAtmA puruSoko nIcapadase uccapada meM dhAraNa karatA hai vaha dharma kahalAtA hai| tathA unameM saMsAra nIcapada hai aura mokSa uccapada hai| 2. dharmakA lakSaNa ahiMsA va dayA Adi bo.pA./ma./25 dhammo dayAvizuddho / =dharma dayA karake vizuddha hotA hai| (ni sA./tA.vR/6 meM uddhRta); (paM.vi./1/8), (da.pA./TI. 2/2/20) sa.si./9/7/416/2 ayaM jinopadiSTo dharmo'hisAlakSaNa satyAdhiSThito vinayamUla' / kSamAvalo brahmacaryaguptaH upazamapradhAno niyatilakSaNo niSparigrahatAvalambana / -jinendradevane jo yaha ahisA lakSaNa dharma kahA hai-satya usakA AdhAra hai, vinaya usakI jaDa hai, kSamA usakA bala hai, brahmacarya se rakSita hai, upazama usakI pradhAnatA hai, niyati usakA lakSaNa hai, niSparigrahatA usakA avalambana hai| rA.vA./6/13/1/524/6 ahiMsAdilakSaNo dhrmH| -dharma ahisA Adi lakSaNa vAlA hai| (dra saM./TI./3/145/3) kA.a./mU./478 jIvANaM rakvaNaM dhmmo| - jIvoko rakSA karaneko dharma kahate haiM / (da.pA./TI./4/8/5) 3. dharmakA lakSaNa ratnatraya ra.ka.zrA./3 sadRSTijJAnavRttAni dharma dharmezvarA viduH| -gaNadhsAdi AcArya samyagdarzana, samyagjJAna va samyagcAritrako dharma kahate hai| (kA.a./mU./478); (ta.anu./51) (dra saM./TI /145/3) 1. vyavahAra dhamake lakSaNa pra.sA./tA.va./8/6/18 paJcaparameSThayAdibhaktipariNAmarUpo vyvhaardhrmstaavducyte|pNcprmesstthii AdikI bhaktipariNAmarUpa vyavahAra dharma hotA hai| pa.pra/To./2/3/116/16 dharmazabdenAtra puNyaM kthyte| =dharmazabdase yahA~ (dharma puruSArtha ke prakaraNameM) puNya kahA gayA hai| pa.pra /TI./2/111-4/231/14 gRhasthAnAmAhAradAnAdikameva paramo dharmastenaiva samyaktvapUrveNa paraMparayA mokSa labhante / - AhAra dAna Adika hI gRhasthoMkA parama dharma hai| samyaktva pUrvaka kiye gaye usI dharmase paramparA mokSakI prApti ho jAtI hai| pa. pra./TI /2/134/251/2 vyavahAradharme ca puna' SaDAvazyakAdilakSaNe gRhasthApekSayA dAnapUjAdilakSaNe vA zubhopayogasvarUpe rati kuru / - sAdhuoMkI apekSA SaDAvazyaka lakSaNavAle tathA gRhasthoMkI apekSA dAna pUjAdi lakSaNavAle zubhopayoga svarUpa vyavahAradharma meM rati kro| 5. nizcayadharmakA lakSaNa 1. sAmyatA va mohakSobha vihIna pariNAma pra.sA./mU./7 cArittaM khalu dhammo dhammo jo so samo tti NihiTTho / mohakkhoha vihINo pariNAmo appaNo hi smo| cAritra hI dharma 1. dharmake bheda va lakSaNa 1. saMsArase rakSA kare va svabhAva meM dhAraNa kare so dharma ra.ka.pA./2 dezayAmi samIcInaM dharma krmnivrhnnm| saMsAraduHkhataH sattvAn yo dharatyuttame sukhe / 2 / jo prANiyoMko saMsArake duravase uThAkara uttama sukha (vItarAga sukha ) meM dhAraNa kare use dharma kahate haiN| vaha dharma karmoM kA vinAzaka tathA samIcIna hai| (ma.pu./2/37) (jJA./2-10/15) sa.si./6/2/406/11 iSTasthAne dhatte iti dhrm:| -jo iSTa sthAna (svarga mokSa) meM dhAraNa karatA hai use dharma kahate haiN| (rA.vA./8/2/ 3/561/32) / pa.pra./mU./2/68 bhAu visuddhaNu appaNau dhamma bhaNeviNu lehu / caugai dukravaha jo dharai jIu par3atau ehU / / -nijI zuddhabhAvakA nAma hI dharma hai| vaha saMsArame par3e hue jIvoMko caturgatike duHkhoMse rakSA karatA hai / (ma pu./47/302); (cA,sA./3/1) / pra.sA./tA vR./9/8/8 mithyAtvarAgAdisaMsaraNarUpeNa bhAvasaMsAre prANina- muddhRtya nirvikArazuddhacaitanye dharatIti dhrmH| == mithyAtva va rAgAdi- jainendra siddhAnta koza
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma 2. dharmameM samyagdarzanakA sthAna hai| jo dharma hai so sAmya hai aura sAmya mohakSobha rahita ( rAgadveSa tathA mana, vacana, kAyake yogoM rahita) AtmAke pariNAma haiN| (mo.pA./mU./50) bhA.pA./mU./83 moharakhohavihINo pariNAmo apaNo dhmmo| -moha va kSobha rahita arthAta rAgadveSa va yogoM rahita AtmAke pariNAma dharma hai| (sa. ma./32/342/22 para uddhRta), (pa.pra./mU./2/68). (ta.anu./12) na.ca.vR./356 samadA taha majjhatthaM suddhobhAvo ya vIyarAyattaM / taha cArisa dhammo sahAvArAhaNA bhnniyaa| samatA, mAdhyasthatA, zuddhabhAva, vItarAgatA, cAritra, dharma, svabhAvakI ArAdhanA ye sama ekArthavAcI zabda haiN| paM.dha./u./755 arthAdvAgAdayo hisA cAstyadharmo vatacyutiH / ahiMsA / tasparityAgo vrataM dharmo'thavA kila / -vastusvarUpakI apekSA rAgAdi hI hiMsA, adharma va avata hai| aura unakA tyAga hI ahiMsA, dharma va vrata hai| 2. zuddhAtma pariNati bhA.pA./mU./85 appA appammi rao rAyAdisu shldosprictto| saMsArataraNahedU dhammo tti jiNehi nnihittttho| -rAgAdi samastadoSoMse rahita hokara AtmAkA AtmAmeM hI rata honA dharma hai| pra.sA./ta.pra./61 niruparAgatattvopalambhalakSaNo dhrmoplmbho| -nirupa rAgatattvakI upalabdhi lakSaNavAlA dhrm...| pra.sA./ta.pra./78 bastusvabhAvatvAddharmaH / zuddhacaitanyaprakAzanamityarthaH 17...tato'yamAtmA dharmeNa pariNato dharma eva bhavati / -vastukA svabhAva dharma hai| zuddha caitanyakA prakAza karanA yaha isakA artha hai| isalie dharmase pariNata AtmA hI dharma hai| paM. kA./tA. vR./85/143/11 rAgAdidoSarahitaH zukhAtmAnubhUtisahito nishcydhrmoN| -rAgAdi doSoMse rahita tathA zuddhAramAkI anubhUti sahita nizcayadharma hotA hai| (paM.vi./1/7), (paM.pra./To./2/134/251/ 1), (paM.dha./u./432) 6. dharmake bheda bA.a./70 uttamakhamamaddavajjavasaccasauccaM ca saMjamaM cev| tabatAgamakiMcaNhaM bamhA iti dasavihaM hodi 701 - uttama kSamA, mArdava, Arjava, satya, zauca, saMyama, tapa, tyAga, AkiMcanya aura brahmacarya ye dazabheda munidharmake haiN| (ta.sU./4/6), (bha.A./vi./46/154/10 para udhRta) ma.A./557 tibiho ya hodi dhammo sudadhammo asthikAyadhammo y| tadio carittadhammau sudadhammo etya puNa titthaM / -dharmake tIna bheda hai-zratadharma, astikAyadharma, caaritrdhrm| ina tInoM meMse zrutadharma tIrtha kahA jAtA hai| paM.vi./6/4 saMpUrNa dezabhedAbhyAM sa ca dharmo dvidhA bhvet| -sampUrNa aura eka dezake bhedase vaha dharma do prakAra hai| arthAt muni va gRhastha dharma yA anagAra va sAgAra dharmake bhedase do prakArakA hai| (vA.ba./44) (kA.a./ma./304), (cA.sA./3/1), (paM.dha./u./717) paM.vi./1/7 dharmo jIvadayA gRhasthazaminormedAi vidhA ca trayaM / ratnAnA paramaM tathA dazavidhotkRSTakSamAdistataH |...|-dyaasvruup dharma, gRhastha aura munike bhedase do prakArakA hai| vahI dharma samyagdarzana, samyagjJAna va samyagcAritrarUpa utkRSTa ratnatrayake bhedase tIna prakArakA hai, tathA uttama kSamAdike bhedase daza prakArakA hai| (dra.saM./TI./35/ 145/3) 2. dharmameM samyagdarzanakA sthAna 1. samyagdarzana hI dharmakA mUla hai da.pA /mU./2 daMsaNamUlo dhammo ubaiTho jiNavarehi sissANaM / sarvajJa devane apane ziSyoM ko 'darzana' dharmakA mUla hai aisA upadeza diyA hai| (paM.dha./u./716) 2. dharma samyaktva pUrvaka hI hotA hai bA. a./68 eyArasadasabheyaM dhamma sammattapuSvayaM bhaNiyaM / sAgAraNagArAmaM uttmsuhsNpjuttehi|68 - zrAvakoM va muniyoMkA jo dharma hai vaha samyaktva pUrvaka hotA hai / (paM.dha./u./717 ) / 3. samyaktvayukta dharma hI mokSakA kAraNa hai rahita nahIM bA. aNu./57 jaNNANavasaM kiriyA mokkhaNimittaM prNpryaa| jo kriyA jJAnapUrvaka hotI hai vahI paramparA mokSakA kAraNa hotI hai| ra. sA./10 dANaM pUjA sIla upavAsaM bahuvihapi khivaNaM pi / sammajudaM mokkhasuhaM sammaviNA dIhasaMsAra 10 // dAna, pUjA, brahmacarya, upavAsa, aneka prakArake vrata aura muniliMga dhAraNa Adi sarva eka samyagdarzana honepara mokSamArgake kAraNabhUta hai aura samyagdarzanake binA saMsArako baDhAnevAle haiN| yo. sA./yo /18 gihi-bAvAra pariTThiyA heyAheu muNaM ti| aNudiNujhAyahi deu jiNu lahu NivvANu lahati |-jo gRhasthIke dhandhemeM rahate hue bhI heyAheyako samajhate haiM aura jinabhagavAnkA nirantara dhyAna karate haiM, ve zIghra hI nirvANako pAte haiN| bhAvasaMgraha/404,610 samyagdRSTeH puNyaM na bhavati saMsArakAraNa niyamAt / mokSasya bhavati hetuH yadi ca nidAna sa na karoti 404 // AvazyakAni karma vaiyAvRttyaM ca dAnapUjAdi / yatkaroti samyagdRSTistatsarva nirjarAnimittam / 610 - samyagdRSTikA puNya niyamase saMsArakA kAraNa nahIM hotA hai / aura yadi va nidAna na kare to mokSakA kAraNa hotA hai / 404 / SaDAvazyaka kriyA, vaiyAvRttya, dAna, pUjA Adi jo kucha bhI dhArmika kriyA samyagdRSTi karatA hai vaha sama usake lie nirjarAke nimitta haiN|610| sa sA./tA, vR./145 kI utthAnikA/208/11 vItarAgasamyaktvaM vinA vatadAnAdikaM puNyaandhakAraNameva na ca muktikAraNaM / samyaktvasahita punaH paraMparayA muktikAraNaM ca bhvti| - vItarAgasamyaktvake binA vrata dAnAdika puNyabandhake kAraNa haiM. muktike nhiiN| parantu samyaktva sahita ve hI puNya bandhake sAtha-sAtha paramparAse mokSake kAraNa bhI hai| (pra. sA./tA. vR./255/348/20) (ni. sA./tA. vR./18/ka, 32) (pra.sA./tA. vR./255/347/2)| (pa.pra./TI./6/63/4) (pa.pra./ tto./161/217/1)| 4. samyaktvarahita kriyAe~ vAstavika va dharmarUpa nahIM haiM yo. sA./yo./47-48 dhammu Na paDhiyaI hoi dhammu Na potthaapicchiyaa| dhammu Na maDhiya-paesi dhammu Na matthA luciyai~ 47 rAya-rosa ve pariharivi jo appANi basei / so dhammu bi jiNa uttimau jo paMcama-gai Nei 48-- paDha lenese dharma nahIM hotA, pustaka aura pIchIse bhI dharma mahIM hotA, kisI maThameM rahanese bhI dharma nahIM hai, tathA kezaloMca karanese bhI dharma nahIM kahA jAtA hai| jo rAga aura dveSa donoMko chor3akara nijAtmAmeM vAsa karanA hai, use hI jinendradevane dharma kahA hai| vaha dharma paMcama gatiko le jAtA hai| dha.6/4,1.1/6/3 Na ca sammatteNa virahiyANaM NANajhANANamasaMkhejuguNase'NikammaNijjarAe aNimittANaM NANajjhANavadhaeso paramatthiyo jainendra siddhAnta koza
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma asthisamyaktvase rahita dhyAnake asaMkhyAta guNazreNIrUpa karmanirjarA ke kAraNa na honese 'jJAnadhyAna' yaha saMjJA vAstavika nahIM hai| sa. sA. / . / 201 bhoganimittaM zubhakarma mAtramavRtArthamevabhogake nimitta zubhakarmamAtra jo ki batArtha haiM (unakI hI abhavya zraddhA karatA hai ) / jana. pa./16/106 vyavahAramabhUtArthaM prANo bhUtArtha-vimukhajanamohAya / kevalamupayuJjAno vyajanavArayati svArthAdi / bhUtArtha se vimukha rahanevAle vyakti mohavaza abhUtArtha vyavahAra kriyAoMmeM hI upayukta rahate hue, svara rahita vyaJjanake prayogavat svArtha se bhraSTa ho jAte haiM / paM. dha. /u. / 444 nApi dharmaH kriyAmAtraM mithyAdRSTerihArthata' / - mithyAdRSTi kevala kriyArUpa dharmakA pAyA jAnA bhI dharma nahIM ho sakatA / paM. 090 na dharmastadvinA kycit| samyagdarzanake binA kahIM bhI vaha ( sAgAra yA anagAra dharma ) dharma nahIM kahalAtA / 5. samyaktva rahita dharma paramArthase adharma va pApa hai ma. sA./A./200/ka. 137 samyagdRSTi svayamahaM jAtu baMdho na me syAdityuttAnotpulakatradanA rAgiNo'pyAcarantu / Alambanta samitiparatAM te yato'dyApi pApA, AtmAnAtmAvagamavirahAtsanti samyaktvaritA' | 130| yaha maiM svayaM sambanda hai, mujhe kabhI bandha nahIM hotA. aisA mAnakara jinakA mukha garnase U~cA aura pulakita ho rahA hai, aise rAgI jIva bhale hI mahAvratAdikA AcaraNa kareM tathA samitiyoMkI utkRSTatAkA Alambana kare, tathApi ve pApI hI haiM, kyoMki ve AtmA " 468 aura anAtmAke jJAnase rahita honese samyaktva rahita haiM / paM. gha. /u. 444 nApi dharmaH kriyAmAtra niSyAdRpTerihArthataH / nitya rAgAdisadbhAvAdayutAdharma eva sa 1444 midhyAdRSTi sadA rAgAdi bhAvoMkA sadbhAva rahanese kevala kiyArUpa dharmakA pAyA jAnA bhI bhArata meM dharma nahIM ho sakatA, kintu va adharma hI hai| = 6. samyaktva rahita dharma vRthA va akiMcitkara hai sa. sA./mU./152 paramaTThamhi du aThido jo kuNadi tavaM vadaM ca dhAreI / yaM savveM bhAva bhAva miti san 1952 - paramArtha meM asthita jo jIva tapa karatA hai aura vrata dhAraNa karatA hai, usake una saba tapa aura vratako sarvajJa deva bAla tapa aura bAlavata kahate haiM / mo.pA./mU./66 kiM kAhidi bahikammaM kiM kAhidi bahuvihaM ca khavaNaM tu / kiM kAhidi AdAvaM AdasahAvassa vivarIdo | 66 - AtmasvabhAvase viparIta kriyA kyA karegI, aneka prakArake upavAsAdi tapa bhI kyA kareMge, tathA AtApana yogAdi kAyakleza bhI kyA kregaa| bha.A./mU./gA. naM. 3 je vi ahiMsAdiguNA maraNe micyattakaDunidA hoti / te tassa kaDugadoddhiyagadaM ca duddha have aphalA // 57 // taha micchanta kaDu gide jIvai tavaNANacaraNaviriyANi / NAsaMti vaMtamicchasammiya saphalANi jAyaMti // 734 | ghoDagaliMDasamANassa tassa abbhaMtarammi kadhidassa | ahirakaraNaM kiM se kAhidi nagadikaraNassa / | 1347| ahiMsA Adi AtmAke guNa haiM, parantu maraNa samaya ye midhyAtvase yukta ho jAyeM to kar3avI tumbI meM rakhe hue dUdhake samAna partha hote haiN| midhyAtvake kAraNa viparIta, zraddhAnI bane hue isa jIva tapa, jJAna, cAritra aura vIrya se guNa naSTa hote haiM, aura mithyAtva rahita tapa Adi muktike upAya haiM / 7341 ghor3ekI lIda durgandhayukta rahatI hai parantu bAharase vaha snigdha kAntise yukta hotI hai| andara bhI vaha vaisI nahIM hotii| uparyukta dRSTAntake samAna kisI puruSakA munikA AcaraNa Uparase acchA-nirdoSa dIkha par3atA hai parantu usake andarake vicAra kaSAyase malina - arthAt gande rahate hai / yaha bAhyAcaraNa upavAsa, avamoTaryAdika tapa usakI kucha unnati nahIM karatA hai kyoMki indriya kaSAyarUpa, 3. nizcayadharmakI kathaMcit pradhAnatA antaraMga malina pariNAmoMse usakA abhyantara tapa naSTa huA hai, jaise bagulA Uparase svaccha aura dhyAna dhAraNa karatA huA dIkhatA parantu antaraMga meM matsya mAraneke gande vicAroMse yukta hI hotA hai yo sA./yo./39 batausaMjamusIlu jiya e savva akatthu / jAMba Na jANai ikka paru suddhau bhAu pavittu // 31 / jaba taka jIvako eka paramazuddha pavitrabhAvakA jJAna nahIM hotA, taba taka vrata, tapa, saMyama aura phIsa me sama kucha bhI kAryakArI nahIM hai| A. anu./95 zamabodhavRtapasAM pASANasyeva gauravaM puMsaH pUjyaM mahAmaNeriva sadeva samyaktvayuktyam // 15 // - puruSake samyase rahita | zAnti jJAna, cAritra aura tapa inakA mahattva pattharake bhArIpana ke samAna vyartha hai / parantu vahI unakA mahattva yadi samyaktvase sahita hai to mUlyavAn maNike mahatva ke samAna pUjya hai / paM. vi./1/50 anyasyatAntarahazaM kimu lokabhaktyA mohaM kRzIkuruta kiMvA kRmena etadvayaM yadi na ki bahubhirniyoge, leki kimapare pracuraistapobhiH // 50 // he munijana / samyagjJAnarUpa abhyanranetrakA abhyAsa kiijie| Apako lokabhaktise kyA prayojana hai / isake atirikta Apa mohako kRza kreN| kevala zarIrako kRza karanese kucha bhI lAbha nahIM hai| kAraNa ki yadi ukta donoM nahIM haiM to phira unake binA bahuta yama niyamorI, kAyaklezoM se aura dUsare prapura tapoMse kucha bhI prayojana siddha nahIM hotA / - bra. saM./TI./ 41/166/7 evaM samyaktvamAhAtmyena zAnatapazcaraNamatopazamadhyAnAdikaM midhyAtvarUpamapi sambandhavati tadabhAve viSayuktadugdhamiva sarva vRtheti jJAtavyam / samyaktvake mAhAtmyase mithyAjJAna, tapazcaraNa, vrata, upazama tathA dhyAna Adi haiM ve samyak ho jAte haiM / aura samyakess fair fvaSa mile hue dUdhake samAna jJAna tapazcaramAdi saba vRthA haiM, aisA jAnanA caahie| 3. nizcayadharmakI kathaMcit pradhAnatA 1. nizcaya dharma hI bhUtArtha hai sa.sA./A./275 jJAnamAtraM bhUtArthaM dharmaM na zraddhate / = abhavya vyakti jJAnamAtra bhUtArtha dharma kI zraddhA nahIM karatA / 2. zubha azubhase atIta tIsarI bhUmikA ho vAstavika dharma hai pra.sA./mU./101 pariNAmo pugyaM asuho pAva ti bhaNiyama pariNAmo do dukkhayakAraNaM samaye parake prati zubha pariNAma puNya hai aura azubha pariNAma pApa hai aura dUsareke prati pravartamAna nahIM hai aisA pariNAma, AgamameM duHkha kSayakA kAraNa kahA hai / (pa.pra./2/71) 1 sa. za. / 83 apuNyamavataiH puNyaM vartermokSastayorvyayaH / avatAnIva mokSArthI matAnyapi ttstyjet| hisAdi amatoMse pApa tathA ahiMsAdi matoM se puNya hotA hai| puNya va pApa donoM karmoMkA vinAza mokSa hai| ataH mumukSuko abatakI bhA~ti batoMko bhI chor3a denA caahie| (mo.sA./po./12) (bA.banu./101) (jJA./12/00) yo.sA./a./1/72 sarvatra ya' sadodAste na ca dveSTi na ca rajyate / pratyAsyAnAvatikAntaH sa doSANAmacetaH // 72 // jo mahAnubhAva sarvatra udAsI bhAva rakhatA hai, tathA na kisI padArtha meM dveSa karatA hai| aura na rAga, vaha mahAnubhAva pratyAkhyAnake rahita ho jAtA hai| dvArA samasta doSoM se de0 cAritra /4/1 (pratyAkhyAna va apratyAkhyAnase atIta apratyAkhyAnarUpa tIsarI bhUmikA hI amRtakumbha hai) jainendra siddhAnta koza
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma 469 4. vyavahAra dharmakI kathaMcit gauNatA 3. eka zuddhopayogameM dharmake saba lakSaNa garmita haiM pa.pra./TI./2/6/10/8 dharmazabdenAtra nizcayena jIvasya zuddhapariNAma eva grAhya / tasya tu madhye vItarAgasarvajJapraNItanayavibhAgena sarve dharmA antarbhUtA lbhynte| yathA ahisAlakSaNo dharmaH so'pi jIvazuddhabhAva vinA na sNbhvti| sAgArAnagAralakSaNo dharmaH so'pi tathaiva / uttamakSamAdidaza vidho dharma, so'pi jiivshuddhbhaavmpeksste| 'sadRSTijJAnavRttAni dharma dharmezvarA viduH' ityuktaM yaddharmalakSaNaM tadapi tthaiv| rAgadveSamoharahita pariNAmo dharma so'pi jIvazuddhasvabhAva eva / vastusvabhAvo dharma so'pi tathaiva / .. atrAha shissy| pUrvasUtre bhaNita zuddhopayogamadhye saMyamAdaya sarve guNAH lbhynte| ataeva tu bhaNitamAtmana, zuddhapariNAma eva dharmaH, tatra sarve dharmAzca labhyante / ko vizeSa / parihAramAha / tatra zuddhopayogasaMjJA mukhyA, atra tu dharmasaMjJA mukhyA etAvAn vizeSaH / tAtparya tdev| -yahA~ dharma zabdase nizcayase jIvake zuddhapariNAma grahaNa karane caahie| usameM hI nayavibhAgarUpase vItarAgasarvajJapraNIta sarva dharma antarbhUta ho jAte hai| vaha aise ki-1. ahiMsA lakSaNa dharma hai so jovake zuddhabhAvake binA sambhava nhii| (de0 ahisaa/2/1)| 2. sAgAra anagAra lakSaNavAlA dharma bhI vaisA hI hai| 3. uttamakSamAdi dazaprakArake lakSaNavAlA dharma bhI jIvake zuddhabhAvakI apekSA karatA hai| 4. ratnatraya lakSaNavAlA dharma bhI vaisA hI hai| 5. rAgadveSamohake abhAvarUpa lakSaNavAlA dharma bhI jIvakA zuddha svabhAva hI batAtA hai| aura 6. vastusvabhAva lakSaNavAlA dharma bhI baisA hI hai| prazna-pahale sUtra meM to zuddhopayogameM sarva guNa prApta hote haiM, aisA batAyA gayA hai, (de0 dhrm/3/7)| aura yahA~ AtmAke zuddha pariNAmako dharma batAkara usameM sarva dharmokI prApti kahI gyii| ina donoM meM kyA vizeSa hai| uttara-vahA~ zuddhopayoga saMjJA mukhya thI aura yahA~ dharma saMjJA mukhya hai| itanA hI ina donoM meM vizeSa hai| tAtparya eka hI hai| (pra.sA./tA.va./11/16) (aura bhI de0 Age dharma/3/7) bAhyaparigrahakA tyAga, giri-nadI-guphAme basanA, dhyAna, Asana, adhyayana Adi sana nirarthaka hai| (ana.dha./4/26/871) 6. nizcaya rahita vyavahAra dhamase zuddhAsmAkI prApti nahIM hotI sa. sA./ma./156 mottaNa Nicchaya babahAreNa vidusA pavati / paramaThamassidANa du jadINa kammakkhao vihio| -nizcayake viSayako choDakara vidvAna vyavahAra [ zubha karmoM (ta.pra. TIkA)] dvArA pravartate hai kintu paramArtha ke Azrita yogIzvaroke hI karmoM kA nAza AgamameM kahA hai| sa.sA./A./204/ka 142 klizyantA svayameva duSkaratara rmokSonmukhaiH karmabhi', kizyantAM ca pare mahAvatatapobhAreNa bhagnAzciram / sAkSAnmokSa idaM nirAmayapadaM saMvedyamAnaM svayaM, jJAnaM jJAnaguNaM vinA kathamapi prApta kSamaM te na hi| -koI mokSase parADmukha hue duSkaratara karmoke dvArA svayameva kleza pAte haiM to pAo aura anya koI jIva mahAvata aura tapake bhArase bahuta samaya taka bhagna hote hue kleza prApta kareM to karo; jo sAkSAta mokSasvarUpa hai, nirAmaya pada hai aura svayaM saMvedyamAna hai. aise isa jJAnako jJAnaguNake binA kisI bhI prakArase ve prApta nahIM kara skte| jJA./22/14 manaH zuddhacaiva zuddhi syAdehinAM nAtra saMzayaH / vRthA tadvazvatirekeNa kAyasyaiva kadarthanam // 14 // =niHsandeha manakI zuddhise hI jIvoMkI zuddhi hotI hai, manakI zuddhike binA kevala kAyako kSINa karanA vRthA hai| 7. nizcayadharmakA mAhAtmya pa.pra./mU./1/104 jai Nivisaddhu vi kuvi karai paramappai aNurAu / aggikaNI jima kaTThagirI Dahai asesu vi paau|114| pa.pra././2/67 saddha: saMjamu sIla tau suddhaha~ dasaNu NANU / saddha kammarakhau havai suddhau teNa pahANu / 671 = jo Adhe nimeSamAtra bhI koI paramAtmAmeM prItiko kare, to jaise agnikI kaNI kAThake pahADako bhasma karatI hai, usI taraha saba hI pApoMko bhasma kara DAle / 114 / zuddhopayogiyoMke hI saMyama. zIla aura tapa hote haiM, zuddhoMke hI samyagdarzana aura vItarAga svasaMvedana jJAna hotA hai, zuddhopayogiyoMke hI karmoMkA nAza hotA hai, isalie zuddhopayoga hI jagadameM mukhya hai| yo.sA./yo./65 sAgAru vi NAgAru ku vi jo appANi vasei / so lahU pAvai siddhi-suhu jiNavaru ema bhnnei| -gRhastha ho yA muni ho, jo koI bhI nija AtmAmeM bAsa karatA hai, vaha zIghra hI siddhisukhako pAtA hai, aisA jinabhagavAnne kahA hai| na. ca. vR./412-414 edeNa sayaladosA jIvANAsaM tirAyamAdIyA / mottaNa vivihabhAva etthe viya saMThiyA siddhA / -isa (parama caitanya tattvako jAnane) se jIva rAgAdika sakala doSoM kA nAza kara detA hai| aura vividha vikalpoMse mukta hokara, yahA~ hI, isa saMsArameM hI siddhavata rahatA hai| jJA./22/26 anantajanyajAnekakarmabandhasthiti ddhaa| bhAvazuddhi prapannasya muneH prakSIyate kSaNAta / =jo ananta janmase utpanna haI dRDha karmabandhakI sthiti hai so bhAvazuddhiko prApta honevAle munike kSaNabharameM naSTa ho jAtI hai, kyoMki karmakSaya karane meM bhAvoMko zuddhatA hI pradhAna kAraNa hai| 4. vyavahAra dharmako kathaMcit gauNatA 1. vyavahAra dharma jJAnI va ajJAnI donoMko sambhava hai paM.kA./ta.pra./136 aha risaddhAdiSu bhaktiH, dharme vyavahAracAritrAnuSThAne bAsanApradhAnA ceSTA,...ayaM hi sthUlalakSyatayA kevalabhaktipradhAnasyA 4. nizcaya dharmakI vyApti vyavahAra dhamake sAtha hai para vyavahArakI nizcayake sAtha nahIM bha.A./mU./1346/1306 abhaMtarasodhIe suddha NiyameNa bahira karaNaM / abhaMnaradoseNa hu kuNadi Naro bhirNgdos| abhyantara zuddhipara niyamase bAhyazuddhi avalambita hai| kyoMki abhyantara / manake) pariNAma nirmala honepara vacana va kAyakI pravRtti bhI nirdoSa hotI hai| ora abhyantara (manake) pariNAma malina hone para vacana va kAya kI pravRtti bhI niyamase sadoSa hotI hai| li.pA./mU./2 dhammeNa hoi liMgaM Na liMgamatteNa dhmmsNpttii| jANehi bhAvadhammaM kiM te ligeNa kAyavyo / 2 / dharmase liMga hotA hai, para liMgamAtrase dharma kI prApti nahIM hotii| he bhavya ! tU bhAvarUpa dharma ko jAna / kevala liMgase tujhe kyA prayojana hai| (de0 liMga/2) (bhAbaliMga honepara dravyaliMga avazya hotA hai para dravya liMga hone para bhAvaliga bhajitavya hai ) pra.sA./mU./245 samaNA sudhuvajutA sahovajuttA ya hoMti samayammi / pra.sA./ta.pra./245 asti tAvacchabhopayogasya dharmeNa sahaikArthasamavAyaH / zAstro me aisA kahA hai ki jo zuddhopayogI zramaNa hote haiM ve zubhopayogI bhI hote haiN| isalie zubhopayogakA dharmake sAtha ekArtha samavAya hai| 5 nizcaya rahita vyavahAra dharma vRthA hai bhA.pA./mU./ bAhirasaMgaccAo girisaridarikaMdarAi AvAso / sayalo NANajmapaNo Niratyao bhAvarahiyANa 186) =bhAvarahita vyaktike jainendra siddhAnta koza
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma 470 4. vyavahAravarmako kathaMcit gauNatA jJAnino bhavati / uparitanabhUmikAyAmalabdhAspadasyAsthAnarAga- esu ca pasaMgo mohassedANi ligaanni|- padArthakA ayathAgrahaNa, tiryaca niSedhArthatIvarAgajmaravinodArtha vA kadAcijjJAnino'pi bhavatIti / manuSyoM ke prati karuNAbhAva aura viSayoMkI saMgati, ye saba mohake cihna dharmameM arthAta vyavahAracAritrake anuSThAnameM bhAvapradhAna ceSTA / ... haiM / (arthAta pahalA to darzana mohakA, dUsarA zubharAgarUpa mohakA tathA yaha (prazasta rAga) vAstavameM jo sthUla lakSavAle honese mAtra bhakti tIsarA azubharAgarUpa mohakA cihna hai|) (paM. kaa.muu./135/136)| pradhAna haiM aise ajJAnIko hotA hai| uccabhUmikAmeM sthiti prApta na paM. bi./7/25 tasmAttatpadasAdhanatvadharaNo dharmo'pi no sNmtH| yo kI ho taba, asthAna (asthiti) kA rAga rokaneke hetu athavA bhogAdi nimittameva sa puna' pApaM budhairmanyate |-jo dharma puruSArtha tIba rAga jvara miTAneke hetu kadAcita jJAnIko bhI hotA hai| mokSapuruSArthakA sAdhaka hotA hai vaha to hameM abhISTa hai, kintu jo dharma (ni.sA./tA.va./105) kevala bhogAdikA hI kAraNa hotA hai use vidvajjana pApa hI samajhate 2. vyavahArarata jIva paramArthako nahIM jAnate sa.sA./mU./413 pAsaMDIliMgema va gihiligesa va bhupyaaresu| kuvvaM ti 6. vyavahAradharma akiMcitkara hai je mamattaM tehi Na NAyaM samayasAraM / 413 / jo bahuta prakArake muniliMgoMmeM athavA gRhIliMgoMmeM mamatA karate haiM, arthAta yaha mAnate haiM ki sa, sA./A./153 ajJAnameva bandhahetuH, tadabhAve svayaM jJAnabhUtAnAM dravya liMga hI mokSakA kAraNa hai unhoMne samayasArako nahIM jaanaa| jJAninA bahirvataniyamazIlatapaHprabhRtizubhakarmAsadbhAve'pi mokSasadbhA vAt / -ajJAna hI bandhakA kAraNa hai, kyoMki usake abhAvameM svayaM 3. vyavahAradharmameM ruci karanA mithyAtva hai ho jJAnarUpa honevAle jJAniyoMke bAhya vrata, niyama, zIla, tapa ityAdi paM. kA./tA. vR./164/23/16 yadi puna zuddhAtmabhAvanAsamartho'pi tAM zubha karmoMkA asadbhAva hone para bhI mokSakA sadbhAva hai| tyaktvA zubhopayogAdeva mokSo bhavatItyekAntena manyate tadA sthUlapara jJA./22/27 yasya cittaM sthirIbhUtaM prasannaM jJAnavAsitam / siddhameva samayapariNAmenAjJAnI mithyaavRssttirbhvti| yadi zuddhAtmAkI bhAvanA- munestasya sAdhya kiM kAyadaNDanaiH / 27 / jisa munikA citta sthirImeM samartha hote hue bhI koI use chor3akara zubhopayogase hI mokSa hotA bhUta hai, prasanna hai,rAgAdikI kaluSatAse rahita tathA jJAnakI vAsanAse hai, aisA ekAntase mAnatA hai, taba sthUla parasamayarUpa pariNAmase yukta hai, usake saba kArya siddha haiM, isalie usa muniko kAyadaNDa denese ajJAnI mithyAdRSTi hotA hai| kyA lAbha hai| 4. vyavahAra dharma paramArthase aparAdha agni va duHkhasva- 7. vyavahAra dharma kathacit heya hai sa. sA./A./271/ka. 173 sarvatrAdhyavasAnamevamakhilaM tyAjyaM yaduktaM pu. si. u./220 ratnatrayamiha hetu nirvANasyaiva bhavati nAnyasya / Asa- jinai stanmanye vyavahAra eva nirivalo'pyanyAzrayastyAjitaH / vati yattu puNyaM shubhopyogo'ympraadhH| = isa lokameM ratnatrayarUpa sarva vastuoM meM jo adhyavasAna hote haiM ve saba jinendra bhagavAnne dharmanirvANakA hI kAraNa hai. anya gatikA nhiiN| aura jo ratnatrayameM tyAgane yogya kahe haiM, isalie hama graha mAnate hai ki para jisakA puNyakA Asrava hotA hai. yaha aparAdha zubhopayogakA hai| (aura bhI Azraya hai aisA vyavahAra hI sampUrNa chur3AyA hai| dekho cAritra /4/3) / pra. sA./ta. pra./167 svasamayaprasiddhayartha pibjanalagnatUlanyAsanyAyapra. sA.ta. pra./77,76 yastu punaH dharmAnurAgamavalambate sa khallUparakta- madidhatA'haMdAdiviSayo'pi krameNa rAgareNurapasAraNIya iti |-jiivcittbhittityaa tiraskRtazuddhopayogazaktirAsaM sAraM zarIraM dukhamevA- ko svasamayakI prasiddhike artha, dhunakImeM cipakI huI rUIke nyAyase, nubhavati / 77 / yaH khalu...zubhopayogavRttyA bakAbhisArikayevAbhisArya- ahaMta Adi viSayaka bhI rAgareNu kramazaH dUra karane yogya hai| mANo na mohavAhinovidheyatAmavikarati sa kila samAsannamahAduHkha- ( anyathA jaise vaha thor3I-sI bhI rUI jisa prakAra adhikAdhika rUIsaMkaTaH kathamAtmAnamaviplutaM labhate / 76 / jo jIva (puNyarUpa) dharmA- ko apane sAtha cipaTAtI jAtI hai aura antameM dhunakIko dhunane nahIM nurAgapara atyanta avalambita hai, vaha jIva vAstabameM cittabhUmike detI usI prakAra alpamAtra bhI vaha zubha rAga adhikAdhika rAgakI uparakta honese (upAdhise raMgI honese ) jisane zuddhopayoga zaktikA vRddhikA kAraNa banatA huA jIvako saMsArameM girA detA hai|) tiraskAra kiyA hai, aisA vartatA huA saMsAra paryanta zArIrika du.kha 8. vyavahAra dharma bahuta kara liyA aba koI aura mArga kA hI anubhava karatA hai / 77 / jo jIva dhUrta abhisArikA kI bhA~ti zubhopayoga pariNatise abhisAra (milana) ko prApta huA mohakI senAko vazavartitAko dUra nahIM kara DAlatA hai, to jisake mahAduHkha amRtAzIti/56 girigahanaguhAdyAraNyazUnyapradeza-sthitikaraNa nirodhasaMkaTa nikaTa hai vaha, zuddha AtmAko kaise prApta kara sakatA hai / 73 / dhyaantiirthopsevaa| paThanajapanahomai hmaNo nAsti siddhiH, mRgaya tadaparaM pa. kA./ta. pra/172 arhadAdigatamapi rAgaM candanagasaGgatamagnimiva tvaM bhoH prakAraM gurubhyH|-giri, gahana, guphA, Adi tathA zUnyavana suralokAdiklezaprAptadhAtyantamantahAya klpmaanmaaklyy...| = pradezoM meM sthiti, indriyanirodha, dhyAna, tIrtha sevA, pATha, japa, homa arhantAdigata rAgako bhI, candanavRkSasaMgata agnikI bhA~ti devalo AdikoMse brahma (vyakti) ko siddhi nahIM ho sktii| ataH he kAdike kleza prApti dvArA atyanta antarvAhakA kAraNa samajhakara (.pra. bhavya ! guruoMke dvArA koI anya hI upAya khoja / sA./ta. pra/11) (yo. sA./a./6/25), (ni. sA./tA. vR. 144) / 9. vyavahArako dharma kahanA upacAra hai paM. kA /ta. pra./168 rAgakalivilAsamUla evAyamanarthasaMtAna iti / sa sA./A./414 yaH khalu zramaNazramaNopAsakabhedena 'dvividha dravya liMga =yaha (bhakti Adi rUpa rAgapariNati) anarthasaMtatikA mUla rAgarUpa bhavati mokSamArga iti prarUpaNaprakAraH, sa kevalaM vyavahAra eva, na paraklezakA vilAsa hI hai| mArthaH / anagAra va sAgAra, aise do prakArake dravya ligarUpa mokSamArga5. vyavahAra dharma moha va pAparUpa hai kA prarUpaNa karanA vyavahAra hai paramArtha nhiiN| mo. mA. pra.//367-15, 365/22 ; 372/3 : 376/6; 377/11 pra. sA./mU./85 aThe ajadhAgahaNaM karuNAbhAvo ya tiriyamaNuesu / visa- nimna bhUmi meM zubhopayoga aura zopayoga kA sahavartIpanA hone se, ha~Dha jainendra siddhAnta koza
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ 479 5. vyavahAradharmakI kathaMcit pradhAnatA tathA samyamdaSTi ko zubhopayoga hone para nikaTa meM hI zuddhopayoga kI prApti ho jAtI hai isaliye, vratAdirUpa zubhopayoga ko upacAra se mokSamArga kaha diyA jAtA hai| 5. vyavahAra dharmako kathaMcit pradhAnatA 1. vyavahAra dharma nizcayakA sAdhana hai dra.saM./TI./31/102/6 atha nizcayaratnatrayapariNata zuddhAtmadravyaM tadabahiraGgasahakArikAraNabhUtaM paJcaparameSThacArAdhanaM ca zaraNam / nizcaya ratnatrayase pariNata jo svazuddhAtmadravya hai vaha aura usakA bahiraMgasahakArIkAraNabhUta paMcaparameSThiyoMkA ArAdhana hai| 2. vyavahArakI kathaMcit iSTatA pra.sA./mU-/260 asubhovayogarahidA mudhuvajutA mahovajuttA vaa| NityArayaMti logaM tesu pasatyaM lahadi bhttaa|26-jo azubhopayoga rahita vartate hue zuddhopayukta athavA zubhopayukta hote haiM ve ( zramaNa ) logoMko tAra dete haiN| unakI bhakti se prazasta puNya hotA hai / 260 / de. puNya/4/4 ( bhavya jIvoMko sadA puNyarUpa dharma karate rahanA caahie|) kurala kAvya /4/6 kariSyAmIti saMkalpaM tyaktvA dharmI bhavadrutam / dharma eva paraM mitraM yanmRtau saha gacchati / 6 / yaha mata soco ki maiM dhIre-dhIre dharma mArgakA avalambana karU gaa| kintu abhI binA vilamba kiye hI zubha karma karanA prArambha kara do, kyoMki, dharma hI vaha amara bhitra hai, jo mRtyuke samaya tumhArA sAtha denevAlA hogaa| sa. sto/58 pUjyaM jinaM tvAya'yato jinasya, sAvadyalezo bahupuNyarAzau / doSAyanA'laM kaNikA viSasya, na dUSikA zItazivAmburAzI 1 / he pUjya zrI vAsupUjya svAmI ! jisa prakAra viSa kI eka kaNikA sAgara ke jala ko dUSita nahIM kara sakatI, usI prakAra ApakI pUjA meM hone vAlA lezamAtra sAbaya yoga usase prApta vahapuNya rAzi ko dUSita nahIM kara sktaa| rA.vA./6/3/9/507/34 utkRSTaH zubhapariNAmaH azubhajaghanyAnubhAgabandhahetutve'pi bhUyasaH zubhasya heturiti zubhaH puNyasyetyucyate, yathA alpAkAraheturapi bahUpakArasadbhAvadupakAra ityucyte| yadyapi zubha pariNAma azubhake jaghanya anubhAgabandhake bhI kAraNa hote haiM, para bahuta zubhake kAraNa honese 'zubhaH puNyasya' yaha sUtra sArthaka hai| jaise ki thor3A apakAra karanepara bhI bahuta upakAra karanevAlA upakAraka hI mAnA jAtA hai| pa.pra./TI./2/15/177/4 atrAha prbhaakrbhttttH| tahi ye kecana puNyapApadvayaM samAnaM kRtvA tiSThantIti teSAM kimiti dUSaNaM dIyate bhavadbhiriti / bhagavAnAha yadi zuddhAtmAnubhUtilakSaNaM.. samAdhi labdhvA tiSThanti tadA saMmatameva / yadi punastathAvidhamavasthAmalabhamAnA api santo gRhasthAvasthAyAM dAnapUjAdikaM tyajanti tapodhanAvasthAyAM SaDAvazyakAdikaM ca tyaktvobhayabhraSTAH santaH tiSThanti tadA dUSaNameveti taatprym| -prazna-yadi koI puNya va pApa donoMko samAna samajhakara vyavahAra dharmako chor3a tiSThe to use kyA dUSaNa hai| uttara-yadi zuddhAtmAnubhUtirUpa samAdhiko prApta karake aisA karatA hai, taba to hameM sammata hI hai| aura yadi usa prakArakI avasthAko prApta kiye binA hI gRhasthAvasthAmeM dAna pUjAdika tathA sAdhukI avasthAmeM SaDAvazyakAdi choDa detA hai to ubhaya bhraSTa ho jAnese use dUSaNa hI hai| pra.sA /tA.va./250/344/13 idamatra tAtparyam / yo'sau svazarIrapoSaNArtha ziSyAdimohena vA sAvadya necchati tasyedaM vyAkhyAnaM zobhate, yadi punaranyatra sAvadhamicchati, vaiyAvRttyAdisvakIyAvasthAyogye dharmakArye necchati tadA tasya samyaktvameva naasti| yahA~ yaha tAtparya samajhanA ki jo vyakti svazarIra poSaNArtha yA ziSyAdike mohavaza sAvadyakI icchA nahIM karate unako hI yaha vyAkhyAna (baiyAvRtti AdimeM rata rahanevAlA sAdhu gRhasthake samAna hai) zobhA detA hai| kintu jo anyatra to sAvadyako icchA kare aura dharma kAryoM ke sAvadha kA tyAga kare, use to samyakatva hI nahIM hai| da.pA./TI./3/4/13 iti jJAtvA.. dAnapUjAdisatkarma na niSedhanIya, AstikabhAvena sadA sthAtavyamityarthaH / (da.pA./TI./2/1/22) cA.pA-TI./8/133/10 evamartha jJAtvA ye jinapUjanasnapanastavananavajIrNa caityacaityAlayoddhAraNayAtrApratiSThAdikaM mahApuNyaM karma prabhAvanAGga gRhasthAH santo'pi niSedhanti te pApAtmano mithyAdRSTayo.. anantasaMsAriNo bhavantIti...-1. aisA jAnakara dAna pUjAdi satkarma niSedha karane yogya nahIM haiM, balki Astika bhAvase sthApita karane yogya hai| (da.pA./TI./1/5/22) 2. jinapUjana, abhiSeka, stavana, naye yA purAne caitya caityAlayakA jIrNoddhAra, yAtrA pratiSThAdika mahApuNya karma rUpa prabhAvanA aMgako yadi gRhastha hote hue bhI niSedha karate haiM to ve pApAtmA mithyAdRSTi ananta saMsArameM bhramaNa karate hai| (paM.dha./736-736) 3. anyake prati vyaktikA kartavya-akartavya jJA./2-10/21 yadyatsvasyAmiSTaM tattadvAkacittakarmabhiH kAryam / svapne'pi no pareSAmiti dharmasyAgrima liGgam / 21 / -dharmakA mukhya cihna yaha hai ki, jo jo kriyAe~ apaneko aniSTa lagatI hoM, so so anyake lie mana vacana kAyase svapnameM bhI nahIM karanA caahie| 4. jyavahAra dharmakA mahatva A.anu./224,226 viSayaviratiH saMgatyAgaH kaSAyavinigraha', zamayamadamAstattvAbhyAsastapazcaraNodyama' / niyamitamanovRttirbha ktijineSu dayAlutA, bhavati kRtina' saMsArAbdhestaTe nikaTe sati / 224 / samAdhigatasamastA' sarvasAvadhadUrA', svahitanihitacittAH zAntasarvapracArAH / svaparasaphalajalpAH sarvasaMkalpamuktAH, kathamiha na vimukterbhAjanaM te vimuktA' / 226 / - indriya viSayoMse virakti, parigrahakA tyAga, kaSAyoMkA damana, zama, yama, dama Adi tathA tattvAbhyAsa, tapazcaraNakA udyama, manako pravRtti para niyantraNa, jinabhagavAna meM bhakti, aura dayAlutA, ye saba guNa usI puNyAtmA jIvake hote haiM, jisake ki saMsArarUpa samudrakA kinArA nikaTa A cukA hai|224| jo samasta heyopAdeya tattvoMke jAnakAra, sarvasAvadyase dUra, AtmahitameM cittako lagAkara samasta indriyavyApArako zAnta karanevAle hai, sva va parake hitakara bacanakA prayoga karate haiM, tathA saba saMkalpoMse rahita ho cuke haiM, aise muni kaise muktike pAtra na hoMge 1 // 226 / kA.a./mU./431 uttamadhammeNa judo hodi tirikkho vi uttamo devo| caMDAlo vi suriMdo uttamadhammeNa saMbhavadi / 4313 =uttama dharmase yukta tithaMca bhI deva hotA hai, tathA uttama dharmase yukta cANDAla bhI surendra ho jAtA hai| jJA./2-10/4,19 cintAmaNinidhidivyaH svardhana. kalpapAdapAH / dharmasyaite zriyA sAddha manye bhRtyAzcirantanAH / 4 / dharmo guruzca mitra ca dharmaH svAmI ca bAndhavaH / anAthavatsalaH so'ya saMtrAtA kAraNaM vinA / 11 / - lakSmIsahita cintAmaNi, divya navanidhi, kAmadhenu aura kalpavRkSa, ye saba dharmake cirakAlase kiMkara hai, aisA maiM mAnatA huuN|4| dharma guru hai, mitra hai, svAmI hai, bAndhava hai, hitU hai, aura dharma hI binA kAraNa anAthoMkA prItipUrvaka rakSA karanevAlA hai| isalie prANoko dharma ke atirikta aura koI zaraNa nahIM hai / 19 / 6. nizcaya va vyavahAradharma samanvaya 1. nizcaya dharmakI pradhAnatAkA kAraNa pa.pra./mU./2/67 suddhahaM saMjamu sIlu tau suddhaha~ dasaNu NANu / suddhaha~ kamma jainendra siddhAnta koza
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 dharma kkhau havai suddhau teNa pahANu // 67 // vAstavameM zuddhopayogiyoM kohI saMyama, zosa, tapa, darzana, jJAna va karmakA kSaya hotA hai isalie zuddhopayoga ho pradhAna hai| (aura bhI de0 dharma/3/2) 2. vyavahAradharma niSedhakA kAraNa mo.pA./mU./31,32 jo sunto vavahAre so jor3a jaggae skjmmi| jo jaggadi vavahAre so suto appaNI kajje // 31 // idi jANiUNa joI vavahAraM cayai savvahA savvaM / jhAyai paramappANaM jaha bhaNiyaM jiNavariMde hi / 32 / jo yogo vyavahArameM sotA hai so apane svarUpake kArya meM jAgatA hai aura jo vyavahAraviSai jAgatA hai, vaha apane AtmakArya sotA hai| aisA jAnakara vaha yogI sarva vyava hArako sarva prakAra chor3atA hai, aura sarvajJa devake kahe anusAra paramAtmasvarUpako dhyAtA hai| (sa. za. / 78 ) pa. pra./mU./2/164 jAmu suhAsuha-bhAvar3A Navi sayala vi tuTaMti / parama samAhi Na tAmu muNi kevali emu bhaNati / jaba taka sakala zubhAzubha pariNAma dUra nahI ho jAte, taba taka rAgAdi vikalpa rahita zuddha citta meM parama samAdhi nahIM ho sakatI, aisA kevalI bhagavAn kahate haiM / (at.6./7./20) na.ca.vR./381 vido khalu modho vamahAracAriNo janhA / tamhA NidikAmo vavahAraM cayadu tiviheNa / kyoMki vyavahAracArIko bandha hotA hai aura nizcayase mokSa hotA hai, isalie mokSakI icchA karanevAlA vyavahArakA mana vacana kAyase tyAga karatA hai / paM. vi. /4/32 nizcayena tadekatvamasamamRtaM param dvitIyena kRtaM taM saMmRtirvyavahArataH // 32 // nizcayase jo vaha ekaraNa hai nahIM advaita hai, jo ki utkRSTa amRta aura mokSa svarUpa hai| kintu dUsare (karma va zarIrAdi) ke nimisase jo sAmAna udita hotA hai. yaha yabahArako apekSA rakhanese saMsArakA kAraNa hotA hai| ( 30 dharma /4/naM0) upavahAra dharmakI ca karanA midhyAtva hai | 3| vyavahAra dharma paramArtha se aparAdha va duHkhasvarUpa hai |4| paramArtha se moha va pApa hai |5| ina uparokta kAraNose vyavahAra tyAgane yogya hai / 201 de0 cAritra / 26 aniSTa (svarga) phaladAyI hone se sarAga cAritra heya hai| de0 cAritra / 6 / 4 pahale azubha ko choDakara vratAdi dhAraNa kre| pIche zuddha kI upalabdhi ho jAne para use bhI chor3a de| (aura bhI de0 cAritra 7 / 10 ) / 02 zuddha mumukSu amatoM kIprati ko de0 dharma / 5 / 22 zuddhopalabdhi hone para zubha kA tyAga nyAya hai, anyathA ubhaya patha se bhraSTa hokara naSTa hotA hai / 0 dharma /6/4 / jisa prakAra zubha azubha kA nirodha hotA hai usI se prakAra zuddha se zubha kA bhI nirodha hotA hai| 1 de0 dharma / 7 / 4 / vyavahAra dharma mokSa kA nahIM saMsAra (svarga) kA kAraNa hai| de0 dharma / 7 / 5 / vyavahAra dharmabandha (puNya bandha) kA kAraNa hai| de0 dharma / 7 /6 / vyavahAra dharma mokSa kA nahIM bandha ( puNya bandha) kA kAraNa hai| de0 dharma dhyAna / 6 / 6 | vyavahAra pUrvaka krama se guNasthAna ArohaNa hotA hai / de0 naya / 3 / 6 | svarUpArAdhanA ke samaya nizcaya vyavahAra ke samasta vikalpa yA pakSa svata' zAnta ho jAte haiN| 3. vyavahAra dharmake niSedhakA prayojana kA.a./mU./406 ede daM happayArA pAvaM kammassa NAsayA bhaNiyA / puNNassa ya saMjaNayA para puNatthaM Na kAyavvA / =ye dharmake daza bheda pApakarmakA nAza karanevAle tathA puNyakarmakA bandha karanevAle kahe haiN| kintu 6. nizcaya va vyavahAradharma samanvaya inheM puNyake lie nahIM karanA cAhie / paM.kA.vA./102/246/6 mokSAbhASI bhavyo'IdAdiviSaye'pi svasaMvittilakSaNarAgaM mA karotu / =mokSAbhilASI bhavya arhantAdi viSayoM meM svasaMvitti lakSaNavAlA rAga mata karo, arthAt unake sAtha tanmaya hokara apane svarUpako na bhuulo| mo0 mA0 pra0 / 7 / 373 / 3 batAdi ke tyAga mAtra se dharma kA lopa nahIM ho jAtA / de0 midhyAdRSTi / 4 /4 vyavahAradharma kA prayojanaviSayakaSAya se bacanA hai| de0 cAritra / 7 /6 vrata pakSa ke tyAga mAtra se karma lipta nahIM ho jaate| 4. vyavahAradharmake tyAgakA upAya va krama pra. sA./mU./151,156 jo iMdiyAdivijaI bhavIya ubaogamappagaM jhAdi / sammehiM so Na raMgadi kiha taM pAgA apucarati 11611 ahoyajogarahi hoto agadaviyamhi hoNaM mant NANapagamappaNaM jhAe | 156 | =jo indriyAdikA vijayI hokara upayoga mAtra AtmAkA dhyAna karatA hai kamauke dvArA raMjita nahIM hotA, use prANa kaise anusaraNa kara sakate haiM / 151 / anya dravyameM madhyastha hotA huA maiM azubhopabhoga tathA zubhopabhoga yukta na hokara jJAnAtmaka AtmAko dhyAtA huuN| (i. u. 22) na.ca.vR./140 jahadi Niruddha ahaM he hama sahena suvema / tamhA eNa kameNa ya joI jjhAeu NiyaAdaM / 347| jisa prakAra zubhase azubhakA nirodha hotA hai| usI prakAra zuddhase zubhakA nirodha hotA hai / isalie isa kramase hI yogI nijAtmAko dhyAo arthAt pahile azubhako chor3aneke lie zubhakA AcaraNa karanA aura pIche use bhI chor3akara meM sthita honA aura bhI 30 cAritra /0/10) A anu. / 122 azubhAcchubhamAyAtaH zuddhaH syAdayamAgamAt / raveraprAptasaMdhyasya tamaso na samudgamaH // 122 // - yaha ArAdhaka bhavya jIva AgamajJAnake prabhAvase azubhase zubharUpa hotA huA zuddha ho jAtA hai, jaise ki binA sandhyA (prabhAta) ko prApta kiye sUrya andhakArakA vinAza nahIM kara sakatA / - paM.kA/tA.vR./167/240/15 pUrva viSayAnurAgaM tyaktvA tadanantaraM guNasthAnasopAnakrameNa rAgAdirahitanijazuddhAtmani sthitvA cArhadAdiviSaye'pi rAgastyAjya ityabhiprAyaH / =pahile viSayoMke anurAgako chor3akara, tadanantara guNasthAna sopAnake kramase rAgAdi rahita nijazuddhAtmAmeM sthita hotA huA arhantAdi viSayoMneM bhI rAgako chor3anA cAhie aisA abhiprAya hai| pa. pra./TI./2/31/12/3 yadyapi vyavahAreNa savikalpAvasthAyo pittasthirIkaraNArtha devendracakanapadibhibhUtivizeSakAraNa paraMparA paJcaparameSThirUpastavavastustava guNastavAdikaM zuddhAtmaprAptihetubhUtaM vacanena stutyaM bhavati manasA ca tadakSararUpAdikaM prAthamikAnAM dhyeyaM bhavati tathApi pUrvoktanizcayaratrayapariNatikAle kevalajJAnAthanantaguNapariNataH svazuddhAtmaiva dhyeya iti yadyapi vyavahArase savikalpAvasthAmeM cittako sthira karaneke lie, devendra cakravartI Adi vibhUti vizeSako kAraNa tathA paramparAse zuddhAtmAkI prAptikA hetubhUta paMcaparameSThIkA vacanoM dvArA rUpa vastu va guNa stavanAdika tathA mana dvArA unake vAcaka akSara va unake rUpAdika prAthamika janoM ke lie dhyeya hote haiM, tathApi pUrvokta nizcaya ratnatrayarUpa pariNati kevalajJAna Adi anantaguNapariNata smazuddhAtma hI dhyeya hai / 5. vyavahArako upAdeya kahanekA kAraNa pra.sA./ta.pra./244 evameva zuddhAtmAnurAgayogaprazasta paryArUpa upavarNitaH zubhopayogaH tadayaM... gRhiNAM tu samasta viraterabhAvena kaSAyasadbhAvAmAno'pi sphaTikasa pArka ime dhasa rAgasaMyogena zuddhA jainendra siddhAnta koza
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ 473 6. nizcaya va vyavahAradharma samanvaya smano'nubhavAkamata' paramanirvANakatvAcca mukhyaH / = isa prakAra zuddhAtmAnurAgayukta ( arthAta samyagdRSTikI) prazastacaryArUpa jo yaha zubhopayoga vaNita kiyA gayA hai vaha zubhopayoga (zramaNoMve to gauNa hotA hai para ) gRhasthoMke to, sarvaviratike abhAvase zuddhAtmaprakAzanakA abhAva honese kaSAyake sadabhAvake kAraNa pravartamAna hotA huA bhI mukhya hai, kyoMki jaise Indhanako sphaTikake samparkase sUryake tejakA anubhava hotA hai aura vaha kramazaH jala uThatA hai, usI prakAra gRhasthako rAgake saMyogase zuddhAtmAkA anubhava hotA hai, aura kramazaH parama nirvANasaukhyakA kAraNa hotA hai| (pa.pra./TI./2/ 111-4/231/15) paM.vi./6/30 cAritraM yadabhANi kevaladRzA deva tvayA muktaye, puMsA taravalu mAdRzena viSame kAle kalau durdharam / bhaktiryA samabhUdiha tvayi dRDhA puNya' puropAjitaH saMsArArNavatAraNe jina tataH saivAstu poto mama / 30 = he jina deva kevljnyaanii| Apane jo muktike lie cAritra batalAyA hai, use nizcayase mujha jaisA puruSa isa viSama paMcama kAlameM dhAraNa nahIM kara sakatA hai| isalie pUrvopArjita mahAna puNyase yahA~ jo merI Apake viSayameM dRDhabhakti huI hai vahI mujhe isa saMsArarUpI samudrase pAra honeke lie jahAjake samAna hove| (aura bhI de0 mokSamArga/4/5-6 vyabahAra nizcayakA sAdhana hai) 1. vyavahAra dharma sAdhuko gauNa va gRhasthako mukhya hotA hai de0 vaiyAvRttya/8 (bAla vRddha Adi sAdhuoMko vaiyAvRttya karanA sAdhuoM ke lie gauNa hai aura gRhasthoke lie pradhAna hai / ) de0 sAdhu/3/5 [ dAna pUjA Adi gRhasthoMke lie pradhAna hai aura dhyAnA dhyayana muniyoMke lie| de0 saMyama/1/6 [bata samiti gupti Adi sAdhukA dharma hai aura pUjA dayA dAna Adi gRhsthokaa|) de0 dharma/6/5 ( gRhasthoMko vyavahAra dharmako mukhyatAkA kAraNa yaha hai ki unake rAgakI prakarSatAke kAraNa nizcaya dharmakI zaktikA varta mAnameM abhAva hai| pa.pra./TI./2/133/250/5 idamatra tAtparyam / gRhasthenAbhedaratnatrayaparasvarUpamupAdeyaM kRtvA bhedaratnatrayAtmakaH zrAvakadharma' kartavya., yatinA tu nizcayaratnatraye sthitvA vyAvahArikaratnatrayamalena viziSTatapazcaraNaM karttavyaM / - isakA yaha tAtparya hai ki gRhastha to abheda ratnatrayake svarUpako upAdeya mAnakara bhedaratnatrayAtmaka zrAvakadharmako kare aura sAdhu nizcayaratnatrayameM sthita hokara vyAvahArika ratnatrayake balase viziSTa tapazcaraNa kre| paM.kA./tA,vR./172/247/12 tacca vItarAgatvaM nizcayavyavahAranayAbhyAM sAdhyasAdhakarUpeNa parasparasApekSAbhyAmeva bhavati muktisiddhaye na punanirapekSAbhyAmiti vArtikam / tadyathA--ye kecana...nizcayamokSamArganirapekSa kevalazubhAnuSThAnarUpaM vyavahAranayameva mokSamArga manyante tena tu suralokAdiklezaparaMparayA saMsAra paribhramantIti, yadi puna. zuddhAtmAnubhUtilakSaNaM nizcayamokSamArga manyantai nizcayamokSamArgAnuSThAnazaktyabhAvAnnizcayasAdhaka zubhAnuSThAnaM ca kurvanti tahi...paraMparayA mokSaM labhante; iti vyavahAra kAntanirAkaraNamukhyatvena vAkyadvayaM gataM / ye'pi kevala nizcayanayAvalambinaH santo'pi...zuddhAtmAnamalabhamAnA api tapodhanAcaraNayogyaM SaDAvazyakAdyanuSThAnaM zrAvakAcaraNayogyaM dAnapUjAdyanuSThAnaM ca dUSayante te'pyubhayabhraSTA santo...pApameva madhnanti / yadi punaH zuddhAtmAnuSThAnurUpaM nizcayamokSamArga tatsAdhaka vyavahAramokSamArga manyante tahi cAritramohodayAt zaktyabhAvena zubhAzubhAnuSThAnarahitApi yadyapi zuddhAtmabhAvanAsApekSazubhAnuSThAnaratapuruSasadRzA na bhavanti tathApi...paraMparayA mokSaM ca labhante iti nizcayaikAntanirAkaraNamukhyatvena vAkyadvayaM gataM / tataH sthitametanizcayavyavahAraparasparasAdhyasAdhakabhAvena rAgAdivikalparahitaparamasamAdhimalenaiva mokSaM lbhnte| -vaha vItarAgatA sAdhyasAdhakabhAbase paraspara sApekSa nizcaya va vyavahAra nayoMke dvArA hI sAdhya hai nirapekSake dvArA nhiiN| vaha aise ki-(nayoMkI apekSA sAdhakoMko tIna koTiyoM meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai-kevala vyavahArAvalambI, kevala nizcayAvalambI aura nyaatiit| inameM se bhI pahileke do bheda haiM-nizcaya nirapekSa vyavahAra aura nizcaya sApekSa vyavahAra / isI prakAra dUsareke bhI do bheda haiM-vyavahAra nirapekSa nizcaya aura vyavahAra sApekSa nishcy| ina pA~ca vikalpoMkA hI yahA~ svarUpa darzAkara viSayakA samanvaya kiyA gayA hai|) 1. jo koI nizcaya mokSamArgase nirapekSa kevala zubhAnuSThAnarUpa vyavahAranayako hI mokSamArga mAnate haiM, ve usase suralokAdikI klezaparamparAke dvArA saMsArameM hI paribhramaNa karate haiN| 2 yadi ve hI zraddhAmeM zuddhAnubhUti lakSaNavAle mokSamArga ko mAnate hue, cAritrameM nizcayamokSamArgake anuSThAna (nirvikalpa samAdhi) kI zakti kA abhAva honeke kAraNa; nizcayako siddha karanevAle aise zubhAnuSThAnako kareM to paramparAse mokSa prApta karate hai| isa prakAra ekAnta vyavahArake nirAkaraNakI mukhyatAse do vikalpa khe| 3 jo koI kevala nizcayanayAvalambI hokara, zuddhAtmAkI prApti na hote hue bhI, sAdhuoMke yogya SaDAvazyakAdi anuSThAnako aura zrAvakoMke yogya dAna pUjAdi anuSThAnako dUSaNa dete haiM, to ubhaya bhraSTa hue kevala pApakA hI bandha karate hai| 4. yadi ve hI zraddhAmeM zuddhAtmAke anuSThAnarUpa nizcayamokSamArgako tathA usake sAdhaka vyavahAra mokSamArgako mAnate hae; cAritrameM cAritramohodayavaza zuddhacAritrako zaktikA abhAva hone ke kAraNa, anya sAdhAraNa zubha va azubha anuSThAnase rahita vartate hue bhI; zuddhAsmabhAvanA sApekSA zubhAnuSThAnarata puruSake sadRza na honepara bhI, paramparAse mokSako prApta karate hai| isa prakAra ekAnta nizcayake nirAkaraNakI mukhyatAse do vikalpa khe| 5. isalie yaha siddha hotA hai ki nizcaya va vyavahArake sAdhyasAdhakabhAvase prApta nirvikalpa samAdhi ke balase mokSa prApta karate haiN| (aura bhI de0 cAritra/7/7 ) ( aura bhI de0 mokSamArga/4/6) 7. uparokta niyama cAritrakI apekSA hai zraddhAkI apekSA nahIM pra. sA./paM. jayacanda/254 darzanApekSAse to zramaNakA tathA samyagdRSTi gRhasthako zuddhAtmAkA hI Azraya hai| parantu cAritrakI apekSAse zramaNake zuddhAtmapariNati mukhya honese zubhopayoga gauNa hotA hai aura samyagdRSTi gRhasthake muni yogya zuddhapariNatiko prApta na ho sakanese azubha vaMcanArtha zubhopayoga mukhya hai|| mo.mA.pra./7/332/14 so aisI (vItarAga ) dazA na hoI, tAvat prazasta rAgarUpa prvttau| parantu zraddhAna to aisA rAkhau-yaha (prazastarAga) bhI bandhakA kAraNa hai, heya hai| zraddhAna viSayAko mokSamArga jAneM mithyAdRSTi hI hai| 8. nizcaya va vyavahAra paraspara sApekSa hI dharma hai| nirapekSa nahIM paM. vi./4/60 antastattvavizuddhAtmA bahistattvaM dayAgiSu / dvayoH sanmIlane mokSastasmAidvitIyamAzrayet / 60 -abhyantara tattva to vizuddhAtmA aura bAhya tattva prANiyoMkI dayA, ina donoMke milane para mokSa hotA hai / isalie una donoMkA Azraya karanA caahie| jainendra siddhAnta koza bhA02-60
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7. nizcaya vyavahAradharma meM kathaMcit mokSa va bandhakA kAraNapanA 1 nizcayadharma sAkSAt mokSakA kAraNa sa.sA./mU./156 mottUNa NicchayaTTha vavahAreNa vidusA pavati / paramaThamassidANa hu jadINa kammaravao vihio| -nizcayake viSayako chor3akara vidvAn loga vyavahAra [bata tapa Adi zubhakarma(TIkA)] dvArA pravartate hai| parantu paramArtha ke Azrita yatIzvaroMke ho karmoMkA nAza AgamameM kahA hai| yo.sA./yo./16,48 appA-dasaNu ekku paru aNNu Na ki pi viyANi / mokravaha~ kAraNa joiyA Nicchai~ pahau jANi / 16 / rAyarosa ve pariharivi jo appANi vasei / sau ghamsu vi jiNa uttiyau jo pacamagai Nei / 481 =he yogin / eka parama Atmadarzana hI mokSakA kAraNa hai, anya kucha bho mokSakA kAraNa nahIM, yaha tU nizcaya samajha / 16 / jo rAga aura dveSa donoMko choDakara nijAtmAme vasanA hai. use hI jinendradevane dharma kahA hai| vaha dharma paMcama gatiko le jAnevAlA hai| (ni.sA tA.vR./18 ka 34) / pa.pra./mU./2/38/156 acchai jittiu kAlu muNi appa-sarUvi nnilonnu| saMvaraNijjara jANi tuI sayala viyappa vihINu / munirAja jabataka AtmasvarUpame lIna huA rahatA hai, sakala vikalpose rahita usa muniko hI tU saMvara nijarA svarUpa jAna / na.ca.va./366 suddhasaveyaNeNa appA mucei kamma nnokmm| - zuddha savedanase AtmA karmoM va nokarmose mukta hotA hai (pN.vi./1/81)| 2. kevala vyavahAra mokSakA kAraNa nahIM sa.sA./mU. 153 vadaNiyamANi dharatA sIlANi tahA tavaM ca kuvvNtaa|| paramabAhirA je NivvANaM te Na vidaMti / 15 / -vrata aura niyamoko dhAraNa karate hue bhI tathA zIla aura tapa karate hue bhI jo paramArtha se bAhara hai, ve nirvANako prApta nahIM hote (sU.pA./mU./15); (yo.sA./yo./mU.'1/18): (yo sA.a. 1/48) / ra.sA./70 Na hudaDai kohAI dehaM daMDei kaha khabai kammaM / sappo ki muvai tahA vanmiu mAriu loe / 70 / -he bahirAtmA! tU krodha, mAna, moha AdikA tyAga na karake jo vrata tapazcaraNAdike dvArA zarIrako daNDa detA hai, kyA isase tere karma naSTa ho jaayeNge| kadApi nhiiN| isa jagadameM kyA kabhI bilako pITanese bhI sarpa maratA hai| kadApi nhiiN| 3. vyavahArako mokSakA kAraNa mAnanA ajJAna hai paM.kA./mU./165 aNNANAdo pANI jadi maNNadi suddhsNpogaado| havadi tti dukkhamokkha parasamayarado havadi jiivo| -zuddhasaMprayoga arthAta zubha bhaktibhAvase duHkhamokSa hotA hai, aisA yadi ajJAnake kAraNa jJAnI mAne to vaha parasamayarata jIva hai| 4. vAstava meM vyavahAra mokSakA nahIM saMsArakA kAraNa hai bhA.pA./mU./84 aha puNa appA Nicchadi puNNAI NiravasesANi / taha viNa pAvadi siddhi saMsAratyo puNo bhamadi / = jo AtmAko to prApta karanekI icchA nahIM karate aura sarva hI prakArake puNyakAryoko karate haiM, ve bho mokSako prApta na karake saMsArame hI bhramaNa karate haiM (s.saa./muu./154)| bA.aNu./51 pAra pajjaeNa du AsavakiriyAe Nasthi NivyANa / saMsAragamaNakAraNamidi NidaM Asavo jANa / karmokA Asrava karanevAlI (zubha) kriyAse paramparAse bhI nirvANa nahIM ho sktaa| isalie saMsArameM bhaTakAnevAle Astavako burA samajhanA caahie| 7. nizcaya vyavahAradharmameM kacit mokSa ba" nava.va./266 asuha muhaM ciya kamma duvihaM taM davvabhAvabheyagayaM / taM piya paDDucca moha saMsAro teNa jIvassa 266 / = dravya va bhAva dono prakArake zubha va azubha karmose mohake nimittase utpanna hone ke kAraNa, saMsAra bhramaNa hotA hai (na.ca.vR./376) / 5. vyavahAradharma bandhakA kAraNa hai na.ca.va./284 Na hu suhamamuhaM hutaM piya baMdho have NiyamA / na.ca../366 asuddhasaMveyaNeNa appA baMdhei kamma NokammaM / --zubha aura azubha rUpa azuddha savedanase jIvako niyamase karma va nokarma kA bandha hotA hai (pN.vi./1/81)| paM.dha./u./558 sarAge vItarAge vA nUnamaudayikI kriyaa| asti bandhaphalAvazyaM mohasyAnyatamodayAt / -mohake udayase utpanna honeke kAraNa, sarAgakI yA vItarAgakI jitanI bhI audayika kriyAe~ hai ve avazya hI bandha karanevAlI hai| 6. kevala vyavahAradharma mokSakA nahIM bandhakA kAraNa hai paM.kA.mU./166 ahaMtasiddhacediyapavayaNagaNaNANabhattisaMpaNNo / dhadi puNNaM bahuso Na hu so kammavaravayaM kuNadi / - arahaMta, siddha caitya, pravacana ( zAstra) aura jJAnake prati bhaktisampanna jIva bahuta puNya bA~dhatA hai parantu vAstavameM kokA kSaya nahIM karatA (pa.pra././2/61); visu.shraa./40)| sa.sA./mU./275 sadahadi ya pattedi ya rocedi ya taha puNo ya phAsedi / dhamma bhogaNimittaM na tu sa kammakravayaNimittaM / - abhavya jIva bhogake nimittarUpa dharma kI (arthAta vyavahAradharmakI) hI zraddhA, pratIti va ruci karatA hai. tathA use hI sparza karatA hai, parantu karmakSayake nimittarUpa (nizcaya) dharma ko nhiiN| dha.13/5,4,28/88/11 parAhINabhAveNa kiriyA kamma kiNNa kIrade / Na tahA kiriyAkamma kuNamANassa kmmvkhyaabhaavaado| jiNidAdiaccAsaNaduvAreNa kammabaMdhasaMbhavAdo ca / - prazna-parAdhIna bhAvase kriyA-karma kyoM nahIM kiyA jAtA * uttara-nahIM, kyoki, usa prakAra kriyAkarma karanevAleke karmoMkA kSaya nahIM hotA aura jinendradeva AdikI AsAdanA hotese karmoMka, bandha hotA hai| 7. vyavahAradharma puNyabandhakA kAraNa hai pra.sA./mU./156 uvaogo jadi hi suho puNNaM jIvassa sacayaM jAdi / asuho vA tadha pAvaM tesimabhAve Na cayamasthi / - upayoga yadi zubha ho to jIvakA puNya saMcayako prApta hotA hai, aura yadi azubha ho to pApa saMcaya hotA hai / donoMke abhAvameM sacaya nahI hotA (pra.sA./ma./ 181) / paM.kA./mU./135 rAgo jassa pasattho aNukaMpAsaMsidA ya prinnaamo| cittamhi Nasthi kalusaM puNNaM jIvassa Asava di / - jisa jIvako prazasta rAga hai, anukampA yukta pariNAma haiM aura cittame kaluSatAkA abhAva hai usa jIvako puNyakA Asrava hotA hai (yo.sA./a./4/37) / kA.a./mU./48 viralo ajjadi puNNaM sammAdiTThI vaehi sNjutto| uvasamabhAve sahido jiMdaNa garahAhiM sNjutto| samyagdRSTi, vratI, upazamabhAvase yukta tathA apanI nindA aura gahIM karanevAle virale jana hI puNyakarmakA upArjana karate haiN| paM.kA./tA.va./264/237/11 svabhAvena muktikAraNAnyapi paJcaparameSTyAdiprazastadravyAzritAni sAkSAtpuNyabandhakAraNAni bhavanti / samyagdarzanAdi ratnatraya yadyapi svabhAvase mokSake kAraNa hai, parantu yadi paMcaparameSThI Adi prazasta dravyoM ke Azrita ho to sAkSAta puNyabandhake kAraNa hote hai| jainendra siddhAnta koza
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ 475 7. nizcaya vyavahAradharmame kathaMcita mokSa " 8. parantu sambaka myavahAradharmase utpanna puNya viziSTa prakArakA hotA hai dra.saM./TI./36/152/5 tadbhave tIrthaMkaraprakRtyAdi viziSTapuNyabandhakAraNaM bhavati / -(samyagdRSTikI zubha kriyAe~) usa bhavameM tIrthakara prakRti Adi rUpa viziSTa puNyabandhakI kAraNa hotI hai (dra.saM/TI/38/ 160/2); (pra.sA./tA.va./6/8/10), (pa.pra./TI./2/6/71/166/6)1 pa.prA./TI./2/60/12/1 idaM pUrvoktaM puNyaM bhedAbhedaratnatrayArAdhanA rahitena dRSTa zrutAnubhUtabhogAkAMkSArUpanidAnabandhapariNAmasahitena jIvena yadupArjitaM pUrvabhave tadeva mamakArAhaMkAraM janayati, buddhivinAzaM ca karoti / na ce punaH samyaktvAdiguNasahitaM bharatasagararAmapANDavAdipuNyabandhavat / yadi punaH sarveSAM madaM janayati tarhi te katha puNyabhAjanAH santo madAhaMkArAdivikalpaM tyaktvA mokSaM gatA iti bhaavaarthH| -jo yaha puNya pahale kahA gayA hai vaha sarvatra samAna nahIM hotaa| bhedAbheda ratnatrayakI ArAdhanAse rahita tathA dRSTa zruta va anubhUta bhogaukI AkAMkSArUpa nidAnabandhavAle pariNAmoMse sahita aise mithyAdRSTi jIvoM ke dvArA jo pUrvabhavameM upAjita kiyA gayA puNya hotA hai, vaha hI mamakAra va ahaMkArako utpanna karatA hai tathA buddhikA vinAza karatA hai| parantu samyaktva Adi guNoMke sahita upAjita puNya aisA nahIM karatA, jaise ki bharata, sagara, rAma, pANDava AdikA puNya / yadi sabhI jIvoMkA puNya mada utpanna karatA hotA to puNyake bhAjana hokara bhI ve mada ahaMkArAdi vikalpoMko chor3akara mokSa kaise jAte. (aura bhI-de0 mithyASTi/4); (mithyASTikA puNya pApAnubandhI hotA hai para samyagdRSTikA puNya puNyAnubandhI hotA hai)| 9. samyaka vyavahAradharma nijarAkA tathA paramparA mokSakA kAraNa hai ... parantu nizcaya sahita hI vyavahAra mokSakA kAraNa hai rahita nahIM sa.sA./ma./156 mottUNa Nicchayahra bavahAreNa vidusA pavaTTa'ti / paramaThamassidANa du jadINa kammasvao vihio| -nizcayake viSayako choDakara vidvAna vyavahArake dvArA pravartate haiM. parantu paramArtha ke Azrita yatIzvaroMke hI koMkA nAza AgamameM kahA gayA hai| sa.za./71 muktirekAntikI tasya citte ysyaaclaadhRtiH| tasya nai kAntiko muktiryasya nAstyacalA dhRtiH| -jisa puruSake cittameM AtmasvarUpakI nizcala dhAraNA hai, usakI niyamase mukti hotI hai, aura jisa puruSako AtmasvarUpameM nizcala dhAraNA nahIM hai, usakI avazyambhAvinI mukti nahIM hotI hai ( arthAt ho bhI aura na bhI ho)| pa pra./TI./2/161 yadi nijazuddhAtmaivopAdeya iti maMtvA tatsAdhakasbena tadanukUlaM tapazcaraNaM karoti, tatparijJAnasAdhakaM ca paThati tadA paramparayA mokSasAdhakaM bhavati, no ceta puNyabandhakAraNaM tameveti / - yadi 'nija zuddhAtmA hI upAdeya hai' aisI zraddhA karake, usake sAdhakarUpase tadanukUla tapazcaraNa (cAritra) karatA hai, aura usake hI vizeSa parijJAnake lie zAstrAdi paDhatA hai to vaha bheda ratnatraya paramparAse mokSakA sAdhaka hotA hai| yadi aisA na karake kevala bAhya kriyA karatA hai to vahI puNyabandhakA kAraNa hai / (pN.kaa| tA.va./172/246/8); (pra.sA./tA.vR./255/346/1) / 11. yadyapi mukhyarUpase puNyabandha hI hotA para parampasa se mokSakA kAraNa par3atA hai pra.sA./tA.va./255/348/20 yadA pUrvasUtrakathitanyAyena samyaktvapUrvaka zubhopayogo bhavati tadA mukhyavRttyA puNyabandho bhavati paraMparayA nirvANaM ca / - jaba pUrvasUtrameM kahe anusAra samyanatvapUrvaka zubhopayoga hotA hai tana mukhyarUpase to puNyabandha hotA hai, parantu paraMparAse nirvANa bhI hotA hai| 'nija zuddhAmAti, no cena puNyAkaM ca paThati tadA pra.sA./mU. prakSepaka/-2 taM devadevaM jadivaravasahaM guru tiloyassa / paNamati je maNussA te sokkhaM akravayaM jNti| -jo trilokaguru yativaravRSabha usa devAdhidevako namaskAra karate haiM, ve manuSya akSaya mukha prApta karate haiN| bhAva saMgraha/404,610 samyagdRSTe. puNyaM na bhavati saMsArakAraNa niymaav| mokSasya bhavati hetu. yadi ca nidAnaM na karoti / 404 / AvazyakAdi karma vaiyAvRttyaM ca daanpuujaadi| yatkaroti samyagdRSTistatsarva nirjarAnimittam / 610 samyagdRSTikA puNya niyamase] saMsArakA kAraNa nahIM hotA, balika yadi vaha nidAna na kare to mokSakA kAraNa hai|404| Avazyaka Adi yA vaiyAvRtti yA dAna pUjA Adi jo kucha bhI zubhakriyA samyagdRSTi karatA hai, vaha sabakI saba usake lie nirjarAkI nimitta hotI hai| pu.si.u./211 asamagraM bhAvayato ratnatrayamasti karmabandho yH| saviSakSakRto'vazyaM mokSopAyo na andhanopAyaH / 21 / -bhedaratnatrayakI bhAvanAse jo puNya karmakA vandha hotA hai vaha yadyapi rAgakRta hai, to bhI ve mithyAdRSTikI bhA~ti use saMsArakA kAraNa nahIM hai balki paramparAse mokSakA hI kAraNa hai| ni.sA./tA.vR./76/ka. 107 zIlamapavargayoSidanamukhasyApi mUlamAcAryAH / prAhurvyavahArAtmakavRttamapi tasya paramparAhetuH / AcAryoMne zIlako muktisundarIke anaMgasukhakA mUla kAraNa khaa| vyavahArAdamaka cAritra bhI usakA paramparA kAraNa hai| 1.saM./TI./36/152/6 pAramparyeNa muktikAraNaM ceti| -(vaha viziSTa puNyabandha ) paramparAse muktikA kAraNa hai| 12. paramparA mokSakA kAraNa kahanekA tAtparya paM.kA./tA../170/243/15 tena kAraNena yadyayanantasaMsArachedaM karoti ko'pyacaramadehastadbhave karmakSayaM na karoti tathApi...bhavAntare punardevendrAdipadaM lbhte| tatra...paJcavideheSu gatvA samavazaraNe vItarAgasarvajJAnaM pazyati...tadanantaraM vizeSeNa dRDhadharmo bhUtvA caturtha guNasthAnayogyamAtmabhAvanAmaparityajan san devaloke kAlaM gamayati tato'pi jIvitAnte svargAdAgatya manuSyabhave cakramAdivibhUti labdhvApi pUrvabhavabhAvitazuddhAtmabhAvanAmalena mohaM na karoti tatazca viSayamukha parihatya jinadIkSA gRhItvA nirvikalpasamAdhividhAnena vizuddhajJAnadarzanasvabhAve nijazuddhAtmani sthitvA mokSaM gacchatIti bhaavaarthH| -- usa pUjAdi zubhAnuSThAnake kAraNase yadyapi anantasaMsArakI sthitikA cheda karatA hai, parantu koI bhI acaramadehI usI bhavameM karmakSaya nahIM krtaa| tathApi bhavAntarameM devendrAdi padoMko prApta karatA hai| tahA~ paMcavidehoMmeM jAkara samavazaraNameM tIrthaMkara bhagavAna ke sAkSAta darzana karatA hai| tadanantara vizeSa rUpase dRr3hadharmA hokara caturtha guNasthAnake yogya AtmabhAvanAko na chor3atA huA devalokameM kAla gavAtA hai| jIvanake anta meM svarga se cayakara manuSya bhavameM cakravartI AdikI vibhUtiko prApta karake bhI pUrvabhavameM bhAvita zuddhAtmabhAvanAke balase moha nahIM krtaa| aura viSayasukhako chor3akara jinakIkSA grahaNa karake nirvikalpasamAdhiko vidhise vizuddha jJAnadarzanasvabhAvI nijazuddhAramAmeM sthita hokara mokSako prApta karatA hai| (dra.saM./TI./38/ 1601); (i.saM./TI./351145/6); (dharmadhyAna/5/2); (bhA.pA./TI./01/ 23316) / jainendra siddhAnta koza
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmakathA 476 dharmadhyAna 8. dazadharma nirdeza 1. dharmakA lakSaNa uttama kSamAdi jJA./2-10/2 dazalakSmayuta so'yaM jinairdharma prkiirtit.| -jinendra bhagavAnne dharmako daza lakSaNa yukta kahA hai (paM.vi./1/7); (kA.a./ 478); (dra.saM./TI./35/101/8); (dra.saM./TI./3/145/3): (da.pA.TI./ 6/8/4) 2.dazadhamauke sAtha 'uttama' vizeSaNakI sArthakatA sa.si./6/6/413/5 dRSTaprayojanaparivarjanArthamuttamavizeSaNam / -dRSTa prayojanakI nivRttike artha inake sAtha 'uttama' vizeSaNa diyA hai| (rA vaa/4/6/26/568/26)| cA.sA /18/1 uttamagrahaNaM khyAtipUjAdinivRttyartha / - khyAti va pUjAdi kI bhAvanAko nivRttike artha uttama vizeSaNa diyA hai| arthAt khyAti pUjA Adike abhiprAyase dhArI gayI kSamA Adi uttama nahIM hai| 3. ye dazadharma sAdhuoMke lie kahe gaye haiM mA.anu./68 eyArasa dasabheyaM dhamma sammattaM puvayaM bhaNiyaM / sAgAraNagArANaM uttama suhasaMpajuttehiM / 68 =uttama sukhasaMyukta jinendradevane sAgara dharmake gyAraha bheda aura anagAra dharmake daza bheda kahe haiN| (kA.a/mU-304 ); (caa.saa./28/1)| 4. parantu yathAsambhava muni va zrAvaka donoMko hI hote haiM paM.vi /6/56 AdyottamakSamA yatra so dharmo dazabhedabhAka / zrAvakairapi mevyo'sau yathAzakti yathAgamam / / -uttama kSamA hai AdimeM jisake tathA jo daza bhedoMse yukta hai, usa dharmakA zrAvakoMko bhI apanI zakti aura Agamake anusAra sevana karanA caahie| rA.vA/hiM/8/6/668 ye dharma avirata samyagdRSTi Adike jaise krodhAdikI nivRtti hoya taise yathA sambhava hoya hai, ara muninike pradhAnapane dharmacakra-(ma.pu /22/212-263) tAM pIThikAmalaM cakru : aSTamaGgalasaMpadaH / dharmacakrANi coDhAni prAMzubhiryakSamUrdhabhiH / 262 / sahasrANi tAnyudyadratnarazmIni rejire / bhAnubimbAnivodyanti pIThikodayaparvatAt / 263 / -usa ( samavazaraNa sthita) pIThikAko aSTamaMgalarUpI sampadAe~ aura yakSoM ke U~ce-U~ce mastakoMpara rakhe hue dharmacakra alaMkRta kara rahe the / 26 / jinameM lage hue ratnoMkI kiraNa Upara kI ora uTha rahI haiM aise, haz2Ara-hajAra AroMvAle ve dharmacakra aise suzobhita ho rahe the mAno pIThikArUpI udayAcalase udaya hote hue sUryake bimba hI hoM / 263 / / dhamaMcakravata-isa vratakI tIna prakAra vidhi hai-bRhada,madhyama va laghu 1. bRhad vidhi-dharmacakrake 1000 ArokI apekSA eka upavAsa eka pAraNAke kramase 1000 upavAsa kre| Adi antameM eka eka belA pRthak kare / isa prakAra kucha 2004 dinoM meM (51 varSa meM ) yaha vrata pUrA hotA hai| trikAla namaskAra mantrakA jApya kre| (ha.pu./34/ 124), 2. madhyama vidhi-1010 dina taka pratidina ekAzanA kre| trikAla namaskAra mantrakA jApya kre| (batavidhAna sNgrh| pR.163); (navalasAha kRta barddhamAna purANa) 3. laghu vidhi-kramazaH 12,3,4,5,1 isa prakAra kula 16 upavAsa kre| bIcake sthAnoM meM sarvatra eka-eka pAraNA kre| trikAla namaskAra mantrakA jApya kare / (vratavidhAna saMgraha/pRSTha 163), (kizana siha kriyaakosh)| dharmatIrtha-dharmatIrtha kI utpatti-de0 mahAvIra/2 dharmadattacaritra-A. dayAsAgara sUri (I. 1426) kRta eka caritra grnth| dharmadravya-de0 dhrmaadhrm| dharmadhara-1. nAgakumAra carita tathA zrIpAla carita ke rcyitaa| mUla saMgha sarasvatI gaccha / mahAdeva ke praputra, AzapAla ke putra / samaya-vi0 1511 / (tI04/57) / dharmadhyAna-manako ekAgra karanA dhyAna hai| vaise to kisI na kisI viSayameM hara samaya hI mana aTakA rahaneke kAraNa vyaktiko koI na koI dhyAna banA hI rahatA hai, parantu rAga-dveSamUlaka honese zreyomArgameM ve saba aniSTa haiN| sAdhaka sAmyatAkA abhyAsa karaneke lie jisa ghyAnako dhyAtA hai, vaha dharmadhyAna hai| abhyAsa dazA samApta ho jAne para pUrNa jJAtAdraSTA bhAvarUpa zukladhyAna ho jAtA hai| isalie kisI apekSA dharma va zukla donoM dhyAna samAna hai| dharmadhyAna do prakArakA hai-bAhya va AdhyAtmika / vacana va kAyaparase sarva pratyakSa hone vAlA bAhya aura mAnasika cintavanarUpa AdhyAtmika hai| vaha AdhyAtmika bhI AjJA. apAya Adike cintavanake bhedase dasa bhedarUpa hai| ye dasoM bheda jaisA ki unake lakSaNoMparase pragaTa hai, AjJA, apAya vipAka va saMsthAna ina cArameM garbhita ho jAte haiM-upAya vicaya to apAyameM samA jAtA hai aura jIva, ajIva, bhava, virAga va hetu vicaya-saMsthAna viSayameM samA jAte haiN| tahA~ ina sabako bhI domeM garbhita kiyA jA sakatA hai-vyavahAra va nizcaya / AjJA, apAya va vipAka to parAvalamba hI honese vyavahAra hI hai para saMsthAnavicaya cAra bhedarUpa hai-piMDastha (zarIrAkRtikA cintavana): padastha (mantrAkSaroMkA cintavana), rUpastha (puruSAkAra AtmAkA cintavana) aura rUpAtIta arthAt mAtra jJAtA draSTAbhAva / yahA~ pahale tIna dharmadhyAnarUpa hai aura antima shukldhyaanruup| pahale tInoMmeM 'piNDastha' va 'padastha' to parAvalambI honese vyavahAra hai aura 'rUpastha' svAvalambI honese nizcaya hai / nizcayadhyAna hI vAstavika hai para vyavahAra bhI usakA sAdhana honese kasI viSaya na banA hI rasAdhaka sAmana 5. ina doMko dharma kahane meM hetu rA.vA//6/241568/22 teSAM saMvaraNadhAraNasAmAddharma ityeSA saMjJA anvarthe ti / - ina dhamoM meM cUki saMvarako dhAraNa karanekI sAmarthya hai, isalie dhAraNa karanese dharma' isa sArthaka saMjJAko prApta hote haiN| dharmakathA-de0 kthaa| ghamakAti-1. trimalaya dezameM utpanna eka prakANDa bauddha naiyAyika the| Apa nAlandA vizvavidyAlayake AcArya dharmapAlake ziSya tathA prajJAguptake guru the| Apake pitAkA nAma korunanda thaa| ApakI nimna kRtiyA~ nyAyakSetrameM atiprasiddha haiM-1. pramANa bArtika, 2, pramANavinizcaya, 3. nyAyabindu, 4. santAnAntara siddhi, 1. sambandha parIkSA, . 6. vAdanyAya, 7. hetu-bindu| samaya-I. 625-1501 (./2/331) / 2. padmapurANa va harivaza purANa ke racayitA balAtkAra gaNIya bhaTTAraka / guru paramparA-vibhuvana kIrti, padyanandi. yaza kIti, lalitakIti, dhrmkiiti| samaya-vi.y 1682 / tI0/3/4 33) / dharmacaMdra-bApa ratnakIrtibhaTTArakake guru the| tadanusAra ApakA samaya vi. 1271 (I. 1214) AtA hai| (mAhumalicaritra/pra.sa udayatAla) jainendra siddhAnta koza
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna 477 sUcopatra dharmadhyAnakA phala puNya va mokSa tathA usakA samanvaya dharmadhyAnakA phala atizaya puNya / dharmadhyAnakA phala savara, nirjarA va kargakSaya / 3 | dharmadhyAnakA phala mokSa / dharmadhyAnakI mahimA / -de0 dhyaan/2| | ka hI dharmadhyAnase mohanIyakA upazama va kSaya donoM kaise sambhava hai ? puNyAtrava va mokSa donoM honekA samanvaya / parapadArthoke cintavanase karmakSaya kaise sambhava hai ? * " | dharmadhyAna va usake bhedoMkA sAmAnya nirdeza dharmadhyAna sAmAnyake lkssnn| dharmadhyAnake cihn| 3 | dharmadhyAna yogya saamgrii| dharmadhyAna yogya mudrA, Asana, kSetra, pITha va dishaa| -de0 kRti krm/3|| dharmadhyAna yogya kaal| -de0 dhyaan/3|| dharmadhyAnakI vidhi / -de0 dhyAna/3 / dharmadhyAna sambandhI dhaarnnaaeN| -de0 piDastha / dharmadhyAnake bheda AzA, apAya Adi va bAhya AdhyA tmika aadi| AzA, vicaya Adi 10 dhyAnAke lakSaNa / saMsthAna vicaya dharmadhyAnakA svarUpa / saMsthAna vicayake piMDastha Adi bhedoMkA nirdeza / piDastha Adi dhyaan| -de0 vaha vaha nAma / bAhya va AdhyAtmika dhyAnakA lakSaNa / dharmadhyAname samyaktva va mAvoM AdikA * . * " paMcamakAlameM bhI dharmadhyAnako saphalatA 1 yadi dhyAnase mokSa hotA hai to aba kyoM nahIM | honA? 2 | yadi isa kAlameM mokSa nahIM to dhyAna karanese kyA prayojana / 3 | paMcaga kAlI bhI adhyAtma vyAnakA kayacit sadbhAva va asdbhaav| parantu isa kAlameM bhI dhyAnakA sarvathA abhAva nahIM hai| camakAlameM zukladhyAna nahIM para dharmadhyAna avazya sambhava hai| nirdeza * nizcaya vyavahAra dharmadhyAna nirdeza dharmadhyAnameM Avazyaka zAnakI siimaa| -de0 dhyaataa/1| dharmadhyAname viSaya parivartana krama / dharmadhyAnameM sambhava bhAva va lezyAe~ / dharmadhyAna yogya dhyaataa| -de0 dhyAtA/2,4 / samyagdRSTiko hI sambhava hai| --de0 dhyAtA/2,4 / mithyAdRSTiko sambhava nhiiN| guNasthAnoMkI apekSA svAmitva / sAdhu va zrAvakako nizcaya dhyAnakA kathaMcit vidhi, nissedh| -de0 anubhv/5|| dharmadhyAnake svAmitva sambandhI zaMkAe~1. mithyAdRSTiko bhI to dekhA jAtA hai| 2. pramatta janoko dhyAna kaise sambhava hai / 3. kaSAyarahita jIvoMmeM hI mAnanA cAhie / * | dharmadhyAnameM saMhanana sambandhI carcA / -de0 saMhanana / sAdhu va thAnakake yogya shuddhopyog|-de0 anubhava / nizcaya dharmadhyAnakA lakSaNa / nizcaya dharmadhyAna yogya dhyeya va bhaavnaaeN|-de0 dhyeya / vyavahAra dharmadhyAnakA lkssnn| vAhya va AdhyAtmika dhyAnake lakSaNa / -de0 dharmadhyAna/1 / vyavahAra dhyAna yogya aneko dhyeya |-de0 dhyeya / saba dhyeyomeM AtmA pradhAna hai|-de. dhyeya / parama dhyAnake apara nAma |-de0 mokSamArga/111 nizcaya hI nyAna sArthaka hai vyavahAra nhiiN| vyavahAra yAna kathaMcit ajJAna hai / vyavahAra dhyAna nizcayakA sAdhana hai| nizcaya tyAhAra dhyAna sAdhya sAvakapanekA smnvy| 7 / nizcaya va vyavahAra dhyAna meM nizcaya' zabdakI AMzika pravRtti / nirIha bhAvase kiyA gayA sabhI upayoga eka Atmo payoga hI hai| savikalpa avasthAse nirvikalpAvasthAmeM caDhanekA krama / ----de0 dharma 6/4 / dharmadhyAna va anuprekSAdimeM antara nyAna, anuprekSA, bhAvanA va cintAmeM antara / athavA anuprekSAdiko apAyavicayameM garbhita samajhanA caahie| dhyAna va kAyotsargameM antara / mAlA japanA Adi dhyAna nahIM hai| prANAyAma, samAdhi Adi dhyAna nahIM / -de0 praannaayaam| dharmadhyAna va zukladhyAnameM kathaMcit bhedAbheda / 5 jainendra siddhAnta koza
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna 478 1. dharmadhyAna va usake bhedoMkA sAmAnya nirdeza 1. dharmadhyAna va usake bhedoMkA sAmAnya nirdeza 1. dharmadhyAna sAmAnyakA lakSaNa 1. dharmase yukta dhyAna bha A./m /1706/1541 dhammassa lakvargase ajjaalgttmvobsmaa| uvadesaNA ya sutte NisaggajAo rucIo de / 1706 / -jisase dharmakA parijJAna hotA hai vaha dharmadhyAnakA lakSaNa samajhanA caahie| Arjava, laghutva, mArdava aura upadeza ye isake lakSaNa hai| (mU. A./ 676) / sa. si./8/28/445/11 dharmo vyAkhyAtaH / dharmAdanapeta dharmyam / dharmakA vyAkhyAna pahale kara Aye haiM (uttama kSamAdi lakSaNavAlA dharma hai) jo dharmase yukta hotA hai vaha dharmya hai| (sa.si./6/36/450/4); (rA. vA./8/28/3/627/30); (rA.vA./6/36/11/632/11); (ma. pu./221 133 ); (ta.anu /54); ( bhA. pA./TI./78/226/17 ) / noTa-yahA~ dharmake anekoM lakSaNoM ke lie dekho dharma/1) una sabhI prakAra ke dharmose yukta pravRttikA nAma dharmadhyAna hai, aisA samajhanA caahie| isa lakSaNakI siddhike lie-de0 (dharmadhyAna/4/3/2) / 2. zAstra, svAdhyAya va tatva cintavana ra. sA./mU./17 pAvAraMbhaNivittI puNNAraM bhapauttikaraNaM pi / NANa dhammajjhANaM jiNabhaNiyaM sabajIvANaM / 17 / pApa kAryakI nivRtti aura puNya kAryoMme pravRttikA mUlakAraNa eka samyagjJAna hai, isalie mumuzca jIvoke lie samyagjJAna ( jinAgamAbhyAsa-gA.18) hI dharma dhyAna zrI jinendradevane kahA hai| bha. A./ mU./1710 AlaM baNaM ca vAyaNa pucchaNa privttttnnaannupehaao| dhammassa teNa adhisuddhAo svvaannupehaao|1710|8 vAcanA, pRcchanA, anuprekSA, AmnAya aura parivartana ye svAdhyAyake bheda hai| ye bheda dharmadhyAnake AdhAra bhI haiN| isa dharmadhyAnake sAtha anuprekSAoMkA avirodha hai| (bha, A././1875/1680); (gha. 1345,4,26/gA. 21/67); ( ta. anu 81) / jJA. sA./17 jovAdayo ye padArthA dhyAtavyA' te yathAsthitA' caiva / dharmadhyAnaM bhaNitaM rAgadveSau pramucya117 rAgadveSa ko tyAgakara arthAta sAmyabhAvase jIvAdi padArthoMkA, ve jaise-jaise apane svarUpame sthita haiM, vaise-vaise dhyAna yA cintavana karanA dharmadhyAna kahA gayA hai| jJA./3/26 puNyAzayavazAjjAtaM shuddhleshyaavlmbnaat| cintanAdvastutatvasya prazastaM dhyAnamucyate / 2 / / = puNyarUpa Azayake vazase tathAzuddhalezyAke abalambanase aura vastuke yathArtha svarUpa cintavanase utpanna huA dhyAna prazasta kahalAtA hai| (jJA./25/18 ) / 3 ratnatraya va saMyama AdimeM cittako lagAnA mU. A./678-680 IsaNaNANacaritte uvaoge saMjame 'biussgo| paca karavANe karaNe paNidhANe taha ya samidIsu 678 // vijjAcaraNamavadasamAdhiguNa bhcerchkkaae| khamaNiggaha ajjavamaddavamuttI viNae ca sahahaNe / 674 / evaM guNo mahattho maNasaMkappo pasattha viisttho| saMkappotti viyANaha jiNasAsaNasammadaM saba 680 -darzana jJAna cAritrameM, upayogameM, saMyamameM, kAyotsargameM, zubha yoga, dharmadhyAnameM, samitimeM. dvAdazAMgameM, bhikSAzuddhise, mahAvatoMmeM, saMnyAsameM, guNameM, brahmacarya meM, pRthivI Adi chaha kAya jIvoMkI rakSAmeM, kSamAmeM, indriyanigrahameM, ArjavameM, mArdavameM, saba parigraha tyAgameM, vinayameM, zraddhAnameM; ina sabameM jo manakA pariNAma hai, vaha karmakSayakA kAraNa hai, sabake vizvAsa yogya hai| isa prakAra jinazAsanameM mAnA gayA saba saMkalpa hai| usako tuma zubha dhyAna jaano| 4. parameSThI AdikI bhakti dra.saM./TI./48/205/3 paJcaparameSThibhasyAditadanuklazubhAnuSThAnaM punarba hiraDgadharmadhyAnaM bhavati |-pNc parameSThokI bhakti Adi tathA usake anukUla zubhAnuSThAna (pUjA, dAna, abhyutthAna, vinaya Adi ) bahiraMga dharmadhyAna hotA hai / (paM. kA./tA. vR./150/217/16 ) / 2. dhamadhyAnake cihna dha. 13/5,4,26/gA. 54-55/76 AgamauvadesANA Nisaggado jaMjiNappaNIyANaM / bhAvANaM saddahaNaM dhammajbhANassa talligaM // 54 // jiNasAhu-guNakvittaNa-pasaMsaNA-viNaya-dANasaMpaNNA / suda sIlasaMjamaradA dhammajmANe muNeyavvA |-aagm, upadeza aura jinAjJAke anusAra nisarga se jo jina bhagavAnake dvArA kahe gaye padArthoM kA zraddhAna. hotA hai vaha dharmadhyAnakA liga hai / 54 / jina aura sAdhuke guNoMkA kIrtana karanA, prazaMsA karanA, vinaya-dAnasampannatA, zruta, zIla aura saMyamameM rata honA, ye saba bAteM dharmadhyAnameM hotI hai / / 55 / ma. su./21/156-161 prasannacittatA dharmasaMbega zubhayogatA suzrutatvaM samAdhAnaM AjJAdhigamajAH ruciH 1156 / bhavantyetAni liGgAni dharmyasyAntargatAni vai / sAnuprekSAzca pUrvoktA vividhAH zubhabhAvanAH / 160 / bAhya ca liGgamagAnAM saMnivezaH puroditaH / prasannavaktratA saumyA dRSTizcetyAdi lakSyatAm |16|-prsnncitt rahanA, dharmase prema karanA, zubha yoga rakhanA, uttama zAstroMkA abhyAsa karanA, citta sthira rakhanA aura zAstrAjJA tathA svakIya jJAnase eka prakArakI vizeSa ruci (pratIti athavA zraddhA) utpanna honA, ye dharmadhyAnake bAhya cihna haiM. aura anuprekSAe~ tathA pahale kahI huI aneka prakArakI zubha bhAvanAe~ usake antaraMga cihna hai / 159-160 / pahale kahA huA aMgoMkA sanniveza honA, arthAt pahale jina paryakAdi AsanoMkA varNana kara cuke haiM (de0 'kRtikarma') una AsanoMko dhAraNa karanA, mukhakI prasannatA honA, aura dRSTikA saumya honA Adi saba bhI dharmadhyAnake bAhya cihna samajhane caahie| jJA./11/15.1 meM uddhanda -alaulyamArogyamaniSThuratvaM gandha' zubho muutrpuriissmtpm| .nti prasAda' svarasaumyatA ca yogapravRtte prathama hi cihnam / 13 -nimaya lampaTatAkA na honA zarIra nIroga honA niSTharatAkA na honA, zarIrameMse zubha gandha AnA, malamUtrakA alpa honA, zarIrakI kAnti zaktihIna na honA, 'cittakI prasannatA, zandoMkA uccAraNa saumya honA-ye cihna yogakI pravRtti karanevAleke arthAt dhyAna karanevAleke prArambha dazAmeM hote haiN| (vizeSa de0 dhyaataa)| 3. dhamadhyAna yogya sAmagrI da. saM./TI./57/226/3 meM uddhRta-'tathA coktaM- 'vairAgyaM tattvavijJAna nainathyaM smcitttaa| parISahajayazceti paJcaite dhyAnahetavaH / = so hI kahA hai ki-vairAgya, tattvoM kA jJAna, parigrahatyAga, sAmyabhAva aura parISahajaya ye pA~ca dhyAnake kAraNa haiN| ta. anu./75, 218 saMgatyAga' kaSAyANAM nigraho vrata-para0 / manoDakSANAM jayazceti sAmagrIdhyAnajanmani 17 dhyAnasya ca punarmUkhyo heturetaccatuSTayam / gurUpadezaH zraddhAnaM sadAbhyAsaH sthiraM manaH / 218 // - parigraha tyAga, kaSAyanigraha, vratadhAraNa, indriya va manovijaya, ye saba dhyAna kI utpattimeM sahAyabhUta sAmagrI haiM / 75 / gurUpadeza, zraddhAna, nirantara abhyAsa aura manakI sthiratA, ye cAra dhyAnakI siddhike mukhya kAraNa haiM / ( jJA./3/15-25) / de. dhyAna/3 (dharmadhyAnake yogya utkRSTa madhyama va jaghanya dravyakSetrakAlabhAvarUpa sAmagrI vizeSa ) / jainendra siddhAnta koza
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna 4. dharmadhyAnake bheda 1. Aza, apAya, vicaya Adi dhyAna rA.sU./6/36 AjJApAyavipAka saMsthAna viSayAsa dharmya / 26 - AzA. AjJA, apAya, vipAka aura saMsthAna, inakI vicAraNAke lie manako ekAgra karanA dharmmadhyAna hai (bha.A./5/1008/1236 (sU. A./260), (zA./13/5) (. 13/44.26/00/12) ( ma.pU./29/124) (jJA./ 23/5); (anu./18); (dra.saM./TI./48/2023) (bhA. pA./TI./ 194 / 266/24); (kA. a./TI./480/266/4) | rA. bA./1/7/14/40/96 dharmadhyAnaM dazavidha pAsA /102/4 svasaMvedyamAdhyAtmika tadazavidhaM apAyavicarya, upAyaviSayaM jIvavicarya, ajovavicarya, vipAkavicarya, virAgaviSayaM bhavaviSayaM saMsthAnavicarya, AjJA vicayaM hetuviSayaM ceti| -AdhyAtmika dharmadhyAna daza prakArakA hai-apAyanicaya upAyavicaya, jIvavicaya, ajIvavicaya, vipAkavicaya, virAgaviSaya bhavaviSaya, saMsthAnaviSaya, AcAviSaya aura hetuviSaya | (ha.pu./603050), (bhA. pA. TI. 116/270/2) / 2. nizcaya vyavahAra yA bAhya va AdhyAtmika Adi neda E cA. sA./172 / 3 dharmyadhyAnaM bAhyAdhyAtmikabhedena dviprakAras / dharmyadhyAna bAhya aura AdhyAtmikake bhedase do prakArakA hai| (ha. pu. /56/36 ) / t ta. anu. /47-46,66 mukhyopacArabhedena dharmyadhyAnamiha dvidhA // 47 dhyAnAmyapi // 48 // uttama...madhyama 46|niyAda vyavahArAca dhyAnaM dvividhA mukhya aura upacArake bhedase dharmyadhyAna do prakArakA hai |47| athavA utkRSTa madhyama va jaghanya ke bhedase tIna prakArakA hai | 46 | athavA nizcaya va vyavahArake bhedase do prakArakA hai || 5. AjJA viSaya Adi dhyAnoMke lakSaNa 1. ajIva vicaya 4. pU. 26/44 dravyANAmapyajIvAnAM dhrmaadhrmaadisNhitaam| svabhAvacintanaM dharmya jIvavicayaM matam // 44 // dharma-adharma Adi ajIva dravyoMke svabhAvakA cintavana karanA, so ajIva vicaya nAmakA dhadhyAna hai 44 2-3 apAya va upAya vicaya jA bha.A./nU./1092/9544 vANa upAye viciNAdi jinamadamuvecca / viciNAdi va avAe jIvANa subhe ya asubhe ya / 1712 / - jinamatako prApta kara kalyANa karanevAle jo upAya haiM unakA cintavana karatA hai, athavA jIvoMke jo zubhAzubha bhAva hote haiM, unase apAyakA cintavana karatA hai| (mu.A./ 400); (dha. 13/5,4,26/ gA. 40/72) / gha. 13/14.26/gA. 31/02 rAmaddosa kasA vAsanAdikiriyA mahamANANaM / ihaparalogAvA jo bajaparivajI // 361] - pApIyAga karane vAlA sAdhu rAga, dveSa, kaSAya aura Asrava Adi kriyAoM meM vidyamAna jInoMke ihaloka aura paralokase apAyakA cintana kreN| sa.si./ 6 / 26 / 446 / 11 jArayandhavamidhyAdRSTaya sarvajJapraNatamArgAdva mukhamokSArthina mArgaparijJAnAt sudUrameApayantIti sammAgayA cintanamapAyaviSaya athavA mithyAdarzanajJAnacAritrebhya kathaM nAma zme prANino'peyuriti smRtisamanvAhAro'pAyanicayaH // - midhyAdRSTi jIna janmAndha puruSa samAna sarvajJa praNIta mArga vimukha hote haiM, unheM sammArgakA parijJAna na honese ve mokSArthI 1. dharmadhyAna va usake bhedoMkA sAmAnya nirdeza puruSoM ko dUrase hI tyAga dete haiM, isa prakAra sanmArga ke apAyakA cintana karanA apAyavicaya dharmyadhyAna hai / athavA - ye prANI mithyAdarzana, mithyAjJAna aura mithyAcAritrase kaise dUra hoMge isa prakAra nirantara cintana karanA apAya vicaya dharmadhyAna hai / (rA.vA / 6/36/6-0/630/16). ( ma.pU./21 / 141-142) (bha.A./vi/100/1536/18) (rA.sA./0/41); (jhA./34/1-10) / i. pu. / 56 / 36-41 saMsArahetavaH prAyastriyogAnAM pravRttaya aAyo varjanaM tAsAM sa me syAtkathamityalam | 3 | cintA prabandha saMbandhaH zubhalezmAnuraJjitaH / apAyavicamAkhyaM tatprathamaM dharmyamabhIpsitam |40| upAyavicayaM tAsAM puNyAnAmAtmasAtkriyA / upAyaH sa kathaM me syAditi saMkalpa saMtatiH / 41 / mana, vacana aura kAya ina tIna yogoM kI pravRtti ho, prAyaH saMsAramA kAraNa hai so ina pravRttiyoMkA mere apAya arthAt tyAga kisa prakAra ho sakatA hai, isa prakAra zubhazyAme anuraMjita jo cintAkA prabandha hai vaha apAyavicaya nAmakA prathama dharmyadhyAna mAnA gayA hai / 36-40| puNya rUpa yogapravRttiyoko apane AdhIna karanA upAya kahalAtA hai, vaha upAya mere kisa prakAra ho sakatA hai, isa prakArake saMkalpoMkI jo santati hai vaha upAya faar nAmakA dUsarA dharmyadhyAna hai / 41 / (cA.sA./173/3), (bha.A./ vi/1708/1536/17): (dra.saM./TI./48/202/1) / 4. AjJAvicaya bha.A./mU./1791/1543 paMcaiva asthikAyA chajjIvaNikAe davvamaNNe y| ANAganbhe bhAve ANAvicaraNa viciNAdi / pA~ca astikAya, chaha jIvanikAya, kAla, dravya tathA isI prakAra AjJAgrAhya anya jitane padArtha haiM, unakA yaha AjJAvicaya dhyAnake dvArA citavana karatA hai / ( mU.A./366), (dha.13/5,4,26/gA. 38/71 ) (ma.pu. 29/125-140) / 479 gha. 13/5,4,26/gA. 35-30/01 yatambijAriyavirahado vAvi / yagahattaNeNa ya NANAvaradieNaM ca / 35 / hedUdAharaNAsaMbhave ya sarisuTa hujjANabujbhejjo / savvaNusayamavitathaM tahAvihaM citae madimaM | 36 | aNuvagahaparAggahaparAyaNA jaM jiNA jayappavarA / jiyarAmamohANa janmahAbAho te 300 matikI durbalatA honese, adhyAtmavidyAke jAnakAra AcAryoMkA viraha honese jJeyakI gaha natA honese jJAnako AvaraNa karanevAle karma kI totA honese, aura hetu tathA udAharaNa sambhava na honese, nadI aura sukhodyAna Adi cintana karane yogya sthAnameM matimAn dhyAtA 'sarvajJa pratipAdita mata satya hai' aisA cintavana kare / 35-36 / yasa jagat meM zreSTha jinabhagavAn, jo unako nahIM prApta hue aise anya jIvoMkA bhI anugraha karanemeM tatpara rahate haiM. aura unhone rAga-dveSa aura mohapara vijaya prApta kara lI hai, isalie ve anyathA vAdI nahIM ho sakate / 37 // sa.si./1/36/446/6 upadeSTurabhAvAnmandabuddhitvAtkarmodayAtsUkSmatvAcca padArthAnAM hetudRSTAntIparame sati sarvajJapraNItamAgamaM pramANIkRtya itthamevedaM nAnyathAvAdino jinA" iti gahanapadArtha zraddhAnAdarthAudhAraNamAjJAviSaya | athavA svayaM viditapadArthatattvasya sata paraM prati pipAdayiSa svasiddhAntAvirodhena tattvasamarthanArtha tarkapramANayojanapara smRtisamanyAhAra sarvajJAzAprakAzanArtha tvAdAjJAvicaya ityucyate |441| = upadeSTA AcAryoMkA abhAva honese, svayaM mandabuddhi hone se, karmoMkA udaya honese aura padArthoMke sUkSma honese, tathA tattvake samarthana meM hetu tathA dRSTAntakA abhAva honese sarvajJanIta Agamako pramANa karake, 'yaha isI prakAra hai, kyoMki jina anyathAvAdI nahIM hote, isa prakAra gahanapadArtha ke zraddhAna dvArA arthakA avadhAraNa karanA AjJA vicaya dharmadhyAna hai / athavA svayaM padArthoMke rahasyako jAnatA hai, aura dUsaroMke prati usakA pratipAdana karanA cAhatA hai, isalie svasiddhAnta ke avirodha jainendra siddhAnta koza
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna dvArA tattvakA samarthana karaneke lie, usake jo tarka naya aura pramANa kI yojanArUpa nirantara cintana hotA hai, vaha sarvazako AzAko prakAzita karanevAlA honese AhAviSaya kahA jAtA hai| (rA.bA./1/ 26/4-5/630/-) (i.pU. 56/46): (cA. sA. / 201/4): (ta. sA. 7/40): (jJA. / 33/6-22); (dra.saM./TI./48/202/6) / 5. jIvavicaya 1 i.pU. 56/42-43 anAdinidhanA jIvA dravyAdibhyayAnyathA asaMstheyapradezAste svopayogaH 42 apenopakaraNAH svakRtocitabhogina / ityAdicetanAdhyAnaM yajjIvavicayaM hi tat / dravyArthikanayase jIva anAdi nidhana hai. aura paryAyArthika nayase sAdisanidhana hai. asaMkhyAta pravezI hai, upayoga lakSaNasvarUpa hai, zarIrarUpa acetana upakaraNase yukta hai, aura apane dvArA kiye gaye karmake phalako bhogate hai...ityAdi rUpase jIvakA jo dhyAna karanA hai vaha jIvavicaya nAmakA tIsarA dharmadhyAna hai (cA.sA./173/5) 480 6. bhavavicaya C = ha.pu. / 56/47 pretyabhAvo bhavo'mISA caturgatiSu dehinAm / duHkhAtmecintA tu bhavAdiviSayaM punaH 1471 cAro gatiyoMmeM bhramaNa karanevAle ina jIvoMko maraneke bAda jo paryAya hotI hai vaha bhava kahalAtA hai / yaha bhava dukharUpa hai| isa prakAra cintavana karanA so bhaya nAmakA sAtavA~ dhadhyAna hai (cA. sA./176/1) 7. vipAkavicaya bha. ja./mU./1093/9845 evA jIvANaM puNapAvakammaphalaM / udIraNa saMbandhe moca viciNAdi jIvoM ko jo eka aura aneka bhavameM puNya aura pApakarmakA phala prApta hotA hai usakA tathA udaya, udIraNA, sakrama, bandha aura mokSakA cintavana karatA hai| (khA. 409), (pa. 13/5.4.26/gA. 4272) (sa.si./1/36/450/2): (rA.vA./1/36/8-6 / 630-632 meM vistRta kathana), (bha.A./ vi. / 1708 / 1536/21) ( ma.pU./21 / 143-147) (ta.sA./7/42) (0/15/1-11). TI. 48/202/10) / 4.26/45 yaccaturvidhamanyasya karmaNo'STavidhasya tu vipAkacita vipAkavi vidu. // 45 // jJAnAvaraNAdi ATha kamoMke prakRti sthiti aura anubhAga rUpa cAra prakArake bandhoMke vipAkaphalakA vicAra karanA, so vipAkavizcaya nAmakA pA~cavA~ dharmadhyAna hai / (cA.sA./174/2) / 8, virAga vicaya ha.pu / 56/46 zarIramazucirbhogA kipAkaphalapAkinaH / virAgabuddhirisvAdi virAgaviSayaM smRtam 46 zarIra apavitra hai aura bhoga kipAkaphalake samAna tadAtva manohara hai, isalie inase viraktabuddhikA honA hI zreyaskara hai, ityAdi cintana karanA virAgavijaya nAmakA chaThA dharmyadhyAna hai / (cA.sA./171/1) 9. saMsthAna vicaya (dekho Age pRthak zIrSaka) 10. hetu vicaya 1 .pU./6/50 nusAriNaH paMsa syAdvAdaprakriyAzrayAda sanmArgAzramaNadhyAna hatuviSayaM hi tat 50 aura tarkakA anusaraNa puruSa syAdvAdakI prakriyAkA Azraya lete hue samIcIna mArgakA Azraya karate haiM, isa prakAra cintavana karanA so hetuvicaya nAmakA dasavA~ dhyAna hai (cAsA / 202/1) 1. dharmadhyAna va usake bhedoMkA sAmAnya nirdeza 6. saMsthAnavica dharmadhyAnakA svarUpa gha. 13/5.4.26/mA, 43-50/02/13 tiSNaM logAnaM saMThAgapamAmA AuyAvicita ThANaviSayaM NAma utthaM dhammajmANaM ettha gAr3hAo jiNadesiyAi lakkhaNasaMThANAsaNavihANamANAIM / uppAdaTThidibhaMgAdipajyamA je ya davvANaM // 43 // paMcatthikAyamaiyaM loyamaNAiNihaNaM jinakasvAdaM NAmAdibheyavihiyaM tihimahologabhAgAdi lididIvasAraNadhara vimANa bhavanAdisaMThAgaM vomAdi paTThiA jiva logadivihANaM // 45 // ubajogalakhaNa maNAi migamatyaMtaraM sriiraado| jIvamarUvi kAri bhoI sa sayassa kammassa / 46 / tamsa ya sakammajayiM jammA kasAyapAyAsaM vasaNasayasAramIgaM mohAvattaM mahAbhImaM // 47 // NANamayakaNahAraM varavAritamaya mahApoyaM / saMsArasAgaramaNorapAramanicijma 48 savvaSayasamuhama " yo samayasamma 46| umANovara me ni mugI picamaNi-cyAdiviNAparamo hoha samAvicito dhammajmAne vhi va puvaM / 01. tIna lokoMke saMsthAna, pramANa aura Ayu AdikA citavana karanA saMsthAna vicaya nAmakA cauthA dharma dhyAna hai / (sa.si./6/16/450/3) (rA.vA./6/36/10/632 / 6) (bha.A.// 170/1536/23) (ta.sA./7/43): (zA./36/184106); (va. saM. TI. 48I 203/2) / 2. jinadevake dvArA kahe gaye chaha dravyoM ke lakSaNa, saMsthAna, rahanekA sthAna, bheda, pramANa unakI utpAda sthiti aura vyaya AdirUpa paryAyokA cintavana karanA |43| paMcAstikAyakA cintavana karanA 44 (de0 pIche jIva-jIva vicayake lakSaNa ) 3 apoloka Adi bhAgarUpase tIna prakArake (agho madhya va u) lokakA tathA pRthivI. valaya dvIpa, sAgara, nagara, vimAna, bhavana Adike saMsthAnoM (AkAroM) kA evaM usakA AkAzamai pratiSThAna, niyata aura lokasthiti Adi bhedakA cintana kare 198-45 / (bha.A./mU./1014 1545) (gU.A./402) (4.5/56/40); (ma.pu. 21/148-120): (zA./ 36 / 1-10, 82 - 10); (vizeSa de0 loka) 4. jIva upayoga lakSaNavAlA hai, anAdinidhana hai, zarIrase bhinna hai, arUpI hai, tathA apane karmoMkA kartA aura bhoktA hai | 46 | ( ma.pu. / 21/151) ( aura de0 pIche 'jIva vicaya' kA lakSaNa) 5. usa jIvake karmase utpanna huA janma, maraNa Adi yahI jala hai, kaSAya yahI pAtAla hai, saikaDoM vyasanarUpI choTe matsya hai: moharUpI Arta hai, aura atyanta bhayaMkara hai. jJAnapI karNadhAra hai, utkRSTa cAritramaya mahApota hai| aise isa azubha aura anAdi ananta ( AdhyAtmika ) saMsArakA cintavana kare 147-48 (ma.pu. 21/12-153) 6. bahuta kahane se kyA lAbha yaha jitanA jIvAdi padArthoMkA vistAra kahA hai, usa sabase yukta aura sarvanayasamUhamaya samaya sadbhAvakA ( dvAdazAMgamaya sakala zrutakA) dhyAna kare 46 / (ma.pu. / 21/154) 7. aisA dhyAna karake usake antameM muni nirantara anityAdi bhAvanAoMke cintanameM tatpara hotA hai| jisase vaha pahalekI bhA~ti dharmadhyAna meM subhAvitacitta hotA hai / 501 (bha.A./va. 1094/1646) (mu. jA /402): (cA.sA./176/9): (virAga viSayakA lakSaNoM) noTa (anuprekSAoke bheda va sakSama-30 anuprekSA) hA 36/ zla. naM. 8 ( narakake duHkhoMkA cintavana kare ) 111-89 / ( vizeSa dekho naraka) (bhava viSayakA lakSaNa) 1. (svarga ke sukha tathA devendroMke vaibhava AdikA cinvana 0-12vazeSa varga) 10. (siddhaDhokA tathA siddha ke svarUpakA cintavana kare / 1831 11. ( antameM karma mala se rahita apanI nirmala AtmAkA cintavana kareM ) | 185 7. saMsthAna viSayake piNDastha Adi bhedoMkA nirdeza jJA - / 37 / 1 tathA bhASAkArakI utthAnikA - piNDasthaM ca padasthaM ca svarUpastha rUpa caturddhA dhyAnamAmnAta bhavyarAjIva bhAskara jainendra siddhAnta koza
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna 481 2. dharmadhyAnameM samyaktva va bhAvoM AdikA nirdeza 1 / = isa saMsthAna vicaya nAmA dharmadhyAnameM cAra bheda kahe haiM, unakA varNana kiyA jAtA hai-jo bhavyarUpI kamaloko praphullita karaneke lie sUryake samAna yogIzvara haiM unhoMne dhyAnako piNDastha, padastha, rUpastha aura rUpAtIta aise cAra prakArakA kahA hai| (bhA.pA/TI./6/ 236/13) dra.saM./To./48/205/3 meM uddhRta-padasthaM mantravAkyastha piNDasthaM svAtma cintanam / rUpasthaM sarvacidrUpaM rUpAtItaM niraJjanam / dra.saM./To./46/2046/7 padasthapiNDastharUpasthadhyAnatrayasya dhyeyabhUtamahaM tsabajJasvarUpaM darzayAmIti |-mntrvaakyoNmeN sthiti padastha, nijAtmAkA cintavana piMDastha, sarvacidrUpakA cintavana rUpastha aura niraMjanakA (trikAlI zuddhAtmAkA) dhyAna rUpAtIta hai| (bhA.pA./TI./6/236 para uddhRta ) padastha, piDastha va rUpasthameM ahaMta sarvajJa dhyeya hote hai| noTa--uparokta cAra bhedoMmeM piMDastha dhyAna to ahaMta bhagavAnakI zarIrAkRtikA vicAra karatA hai, padastha dhyAna paMcaparameSThIke vAcaka akSaroM va mantroMkA aneka prakArase vicAra karatA hai, rUpastha dhyAna nija AtmAkA puruSAkArarUpase vicAra karatA hai aura rUpAtIta dhyAna vicAra va cintavanase atIta mAtra jJAtA draSTA rUpase jJAnakA bhavana hai (de0 unaunake lakSaNa va vizeSa) tahA~ pahile tIna dhyAna to dharmadhyAnameM garbhita haiM aura cauthA dhyAna pUrNa nirvikalpa honese zukladhyAna rUpa hai (de0 zukladhyAna) isa prakAra saMsthAna vicaya dharmadhyAnakA viSaya bahuta vyApaka hai| 8. bAhya va AdhyAtmika dhyAnakA lakSaNa ha.pu./16/36-38 lakSaNaM dvividhaM tasya baahyaadhyaatmikbhedtH| sUtrArthamArgaNaM zIlaM guNamAlAnurAgitA / 36 / jmmaajmbhaakssutodgaarpraannaapaanaadimndtaa| nibhRtAtmavatAtmatvaM tatra bAhyaM prakItitam // 37 // dazadhAssdhyAtmikaM dharnAmapAyavicayAdikam ||38baahy aura abhyantarake bhedase dharmyadhyAnakA lakSaNa do prakArakA hai| zAstrake arthakI khoja karanA, zIlavatakA pAlana karanA, guNoMke samUhameM anurAga rakhanA aMgar3AI jamuhAI chIMka DakAra aura zvAsocchavAsameM mandatA honA, zarIrako nizcala rakhanA tathA AtmAko vratoMse mukta karanA, yaha dharmyadhyAnakA bAhya lakSaNa hai| aura Abhyantara lakSaNa apAya vicaya Adike bhedase dasa prakArakA hai| cA,sA./172/3 dharmyadhyAnaM bAhyAdhyAtmikabhedena dviprkaarm| tatra parAnumeyaM bAhya sUtrArthagaveSaNaM dRDhavratazIlaguNAnurAgAnibhRtakaracaraNabadanakAyaparispandavAgvyApAra jambhambhodArakSakyuprANapAtodrekAdiviramaNalakSaNaM bhvti| svasavedyamAdhyAtmikama, taddaza vidham bAhya aura Abhyantarake bhedase dharmadhyAna do prakArakA hai| jise anya loga bhI anumAnase jAna sakeM use bAhya dharmadhyAna kahate hai| sUtroM ke arthakI gaveSaNA (vicAra va manana), vratoMko dRr3ha rakhanA, zIla guNoM meM anurAga rakhanA, hAtha paira muMha kAyakA parispandana aura vacanavyApArakA banda karanA, jabhAI, jaMbhAIke udgAra pragaTa karanA, chIMkanA tathA prANa-apAnakA udreka Adi saba kriyAoMkA tyAga karanA bAhya dharmadhyAna hai| jise kevala apanA AtmA ho jAna sake use AdhyAtmika kahate haiN| vaha AjJAvicaya Adike bhedase dasa prakArakA hai| 2. dharmadhyAnameM samyaktva va bhAvoM AdikA nirdeza 1. dharmadhyAnameM viSaya parivartana nirdeza pra.sA./tA.vR./196/262/6 atha dhyAnasaMtAnaH kathyate-yatrAntarmuharttaparyantaM dhyAnaM tadanantaramantarmuhUrtaparyante tattvacintA, punarapyantarmahUrtaparyantaM dhyAnam / punarapi tataH cinteti pramattApramatta guNasthAnava dantarmuhUrte'ntamuhUrta gate sati parAvartanamasti sa dhyAnasaMtAno bhaNyate / = dhyAnakI santAna batAte hai-jahA~ antarmuhUrtaparyanta dhyAna hotA hai, tadanantara antarmuhurta paryanta tattvacintA hotI hai| punaH antarmuhurta paryanta dhyAna hotA hai, puna. tattvacintA hotI hai| isa prakAra pramatta va apramatta guNasthAnakI bhaoNti antarmuhUrta me parAvartana hotA rahatA hai, use hI dhyAnakI santAna kahate hai / (cA,sA./206/2) / 2. dharmadhyAnameM sambhava bhAva va lezyAe~ gha. 13/5,4,26/53/76 hoMti kammavisuddhAo lessAo pIya pauma mukkaao| dhammajmANovagayassa tivvamaMdAdibheyAo / 56 -dharmadhyAnako prApta hue jIvake tIva manda Adi bhedoko liye hue, kramase vizuddhikA prApta huI pIta, padma aura zukla lezyAe~ hoto hai| (ma pu./ 21/156) / cA.sA./203 sarvametat dharmadhyAnaM pItapadmazuklalezyA balAdhAnam... parokSajJAnatvAt kSAyopazamikabhAvam / =sarva ho prakArake dharmadhyAna pIta padma va zuklalezyAke balase hote haiM, tathA parokSajJAnagocara honese kSayopazamika hai| ma.pu./21/156-157) ma.pU./21/156-957) jJA./41/14 dharmadhyAnasya vijJeyA sthitirAntarmuhartako / kSAyopazamiko bhAvo lezyA zuklaiba zAzvatI 14 = isa dharmadhyAnakI sthiti antamuhUrta hai, isakA bhAva kSAyopazcamika hai aura lezyA sadA zukla ho rahatI hai / (yahA~ dharmadhyAnake antima pAyese abhiprAya hai)| 3. vAstavika dharmadhyAna mithyAdRSTiko sambhava nahIM na.ca.va./176 mANassa bhAvaNAkyi Na hu so ArAhao have niymaa| jo Na vijANai vattha pamANaNayaNicchayaM kiccaa| jo pramANa va nayake dvArA varatukA nizcaya karake use nahIM jAnatA, vaha dhyAnakI bhAvanAke dvArA bhI ArAdhaka nahIM ho sakatA / aisA niyama hai| jJA./6/4 'ratnatrayamanAsAdya ya. sAkSAdvayAtumicchati / khapuSpai kurute mUDha sa vndhyaasutshekhrm/4| jJA./4/18,30 duI zAmapi na dhyAna siddhi' svapne'pi jaayte| gRhNatA dRSTivai kanyAdvastujAta yadRcchayA / 18 / dhyAnatantra niSedhyante nete mithyAdRza param / munayo'pi jinezAjJApratyanIkAzcalAzayAH/30 / -jo puruSa sAkSAt ratnatrayako prApta na hokara dhyAna karanA cAhatA hai, vaha mUrkha AkAzake phUlose bandhyAputrake lie seharA banAnA cAhatA hai|4aa dRSTikI vikalatAse vastusamUhako apanI icchAnusAra grahaNa karanevAle mithyAdRSTiyoke dhyAnakI siddhi svapname bhI nahI hotI hai / 18 / siddhAntameM dhyAnamAtra kevala mithyAdRSTiyoke ho nahIM niSedhate haiM, kintu jo jinendra bhagavAnkI AjJAse pratikUla hai tathA jinakA citta calita hai aura jaina sAdhu kahAte hai, unake bhI dhyAnakA niSedha kiyA jAtA hai, kyoki unake dhyAnakI siddhi nahIM hotI/30 / paM.dha/u./206 nopala bdhirasiddhAsya svAdusaMvedanAtsvayam / anyAde zasya saMskAramantareNa sudarzanAta / 206 // saMsArI jIvoMke maiM sukhI duHkhI ityAdi rUpase sukha-duHkhake svAdakA anubhava honeke kAraNa azuddhopalabdhi asiddha nahIM hai, kyoMki unake svayaM hI dUsarI apekSAkA ( svarUpasaMvedanakA) saMskAra nahIM hotA hai| 4. guNasthAnoM kI apekSA dharmadhyAnakA svAmitva sa.si /6/36/450/5 dharmyadhyAnaM caturvikalpamavaseyam / tadaviratadeza viratapramattApramattasaMyatAnAM bhavati / sa.si./6/37/453/6 zreNyArohaNAtyAgdhayaM zreNyo zukle iti vyaakhyaate| 1. dharmadhyAna cAra prakArakA jAnanA caahie| yaha avirata, dezavista, pramattasaMyata aura apramatta saMyata jIvoke hotA hai| (rA. vA/ 1/36/13/632/18), (jnyaa./28/28)|2. zreNI caDhanese pUrva dharmadhyAna jainendra siddhAnta koza bhA02-61
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna hotA hai aura dono zreNiyoM Adike do sudhyAna hote hai| (rA.vA./1/30/2/633/3) gha. 13/2,4,26/04/10 asaMjadasammAvidiha saMjadAsa janamata saMjadasaMjadAsaMjadapamatta appamata sajada aba saMjada aNiyahi jada-maparAyasyayoga sAmasu dhammajjhANassa pattI hodi tti jiNAvaesAdo / 3. asaMyamya saMyatAsaMyata pramattasyata, amatasaMyata sapaka upazAmaka apUrvakaraNasaMyata, kSapaka va upazAmaka anivRttikaraNasaMyata, kSapaka va upazAmaka sUkSmasAmparAyasayata jovoMke dharmadhyAnakI pravRtti hotI hai; aisA jinadevakA upadeza hai / ( isase jAnA jAtA hai| ki dharmadhyAna kaSAya sahita jIvoke hotA hai aura zukladhyAna upazAnta yA kSINakaSAya jIvoke ) ( sa si./6/37/453/4 ); (rA.vA / 6/37/2/632/32) / 5. dharmadhyAnake svAmitva sambandhI zaMkAe~ 482 2. midhyAdRSTiyoM ko bhI to dharmadhyAna dekhA jAtA hai rA.jA./hiM/1/36/700 prazna- midhyAdRti anyamatI tathA bhadrapariNAmI vrata, zIla, saMyamAdi tathA jIvanikI dayAkA abhiprAyakari tathA bhagAiko sAmAnya bhakti kara dharmavRddhi cita ekAgrakari cintayana kareM] hai, tinike zubha dharmadhyAna kahiye ki nAhIM uttara mokSamArgakA prakaraNa hai / tAtai jisa dhyAna te karmakI nirjarA hoya so hI yahA~ giNiye hai / so samyagdRSTi binA karmako nirjarA hoya nAhIM / mithyAdRSTike zubhadhyAna zubhabandha hIkA kAraNa hai| anAdi te kaI bAra aisA dhyAnakari zubhadharma bAndhe hai. parantu nirjarA minA mokSamArga nAhIM tAte mithyAkA dhyAna mokSamArgame sarAhya nAhI (ra.A./pa. sadAsukhadAsa pR. 115) / ma.pu. / 21/155 kA bhASAkArakRta bhAvArtha-dharmadhyAnako dhAraNa karane ke lie kamase kama samyagdRSTi avazya honA caahie| mandakaSAyI mithyAdRSTi jIvoMke jo dhyAna hotA hai use zubha bhAvanA kahate hai / 2. pramattajanoMko dhyAna kaise sambhava hai| rA.vA./1/36/13/632/17 kazcidAha - dharmyamapramattasaMyattasyaiveti tanna; kiM kAraNam / pUrveSA vinivRttiprasaGgAt / asaMyatasamyagdRSTisaMyatAsayata pramattasaMyatAnAmapi dharmadhyAnamiSyate samyaktvaprabhavatvAt / prazna- dharmadhyAna to apramattasyatoke ho hotA hai| uttara-nahI, kyoMki aisA mAnane se pahale ke guNasthAnoMge dharmadhyAnakA niSedha prApta hotA hai / parantu samyaktvake prabhAvase asayata samyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura pramatta saMtajanoM meM bhI dharmadhyAna honA iSTa hai| 2. kaSAya rahita jIvoMmeM hI dhyAna mAnanA cAhie , S rA.vA /6/36/14/632/21 kazvidAha-upazAnta kSINapAyayozca dharmyadhyAnaM bhavati na pUrveSAmeveti tantra ki kAraNa zustAbhAvaprasAda] upazAntIpAdayorhi zuktadhyAnamiSyate tasyAbhAvaH prasajyeta / prazna-upazAnta va kSINakaSAya ina do guNasthAnoM meM dharmyadhyAna hotA, isase pahile guNasthAnoMme bilakula nahI hotA ucara nahIM, kyoMki, aisA mAnane sudhyAnake abhAvakA prasaMga prApta hotA hai upazAnta va kSINa pAyaguNasthAname gurudhyAna honA iSTa hai / | 3. dharmadhyAna va anuprekSAdimeM antara 1. dhyAna, anuprekSA, bhAvanA va cintAmeM anvara bha.A./ 1790/1543 ( dharmadhyAna/9/9/2) - dharmadhyAna Ayeya hai aura anuprekSA usakA AdhAra hai / arthAt dharmadhyAna karate samaya anuprekSAkA cintana kiyA jAtA hai (bha.A./mU./10141 1545 ) / 3. dharmadhyAna va anuprekSA AdimeM antara gha. 13/5.4.26/gA 12/64 parimANaM taM cittaM / taM hoi bhAvaNA vA aNupehA vA ahava cintA | 12| | jo pariNAmokI sthiratA hotI hai usakA nAma dhyAna hai, aura jo cittakA eka padArtha se dUsare padArtha me calAyamAna honA hai vaha yA to bhAvanA hai, yA anuprekSA hai yA cintA hai | 12| ( ma. pu. / 21/1 ) | ( de. zukladhyAna / 1/4) / rA.mA./1/36/12/632 / 94 syAdetat-anuprekSA api dharmadhyAne'ntarbhaantIti pRthagAmupadeo'marthaka itiH sannaH kiM kaarnnm| jJAnapravRttivikalpatvAta / anityAdiviSayacintana yadA jJAnaM tadA anuprekSAvyapadezo bhavati, yadA tatraikAgra cintAnirodhastadA dharmyadhyAnam prazna- anuprekSAoMkA bhI dhyAnameM hI antarbhAva ho jAtA hai, ata: unakA pRthak vyapadeza karanA nirarthaka hai ? uttara - nahIM, kyoki, dhyAna va anuprekSA ye donoM jJAnapravRtti ke vikalpa hai| jaba anityAdi viSayo meM bAra-bAra cintanadhArA cAlU rahatI hai taba ve jJAnarUpa hai aura jaba uname ekAgra cintAnirodha hokara cintanadhArA kendrita ho jAtI hai, taba ve dhyAna kahalAtI haiM / jhA / 22/16 ekAgracintanirodho yastAnamAnanAparA anuprekSAryacintA vA tajjJairabhyupagamyate // 16 // - jJAnakA eka jJeyameM nizcala ThaharanA dhyAna hai aura usase bhinna bhAganA hai, jise vijana anuprekSA yA arthacintA bhI kahate haiN| bhA. pA. TI./18/226 / 1 ekasminniSTe vastuni nizcalA matirdhyAnam / Arta raudradharmApekSayA tu matizcaJcalA azubhA zubhA vA sA bhAvanA kathyate, cittaM cintanaM anekanayayuktAnuprekSaNaM khyApanaM zrutajJAnapadAlocana vA kathyate na tu dhyAnam / kisI eka iSTa vastumeM matikA nizcala honA dhyAna hai| Arta roha aura dharmadhyAnako apekSA arthAta ina tInoM dhyAna meM mati caMcala rahatI hai use vAstava meM azubha yA zubha bhAvanA kahanA caahie| aneka nayayukta arthakA puna - puna, cintana karanA anuprekSA, khyApana zrutajJAnake padokI AlocanA kahalAtA hai, dhyAna nahIM / 2. athavA anuprekSAdiko apAyavicaya dharmadhyAnameM garmita samajhanA cAhie ma.pu. 29/942 pAyapratikAracinho paayaanucintnm| atraivAntargata dhyeyaM anuprekSAdita 1411 athavA una upAyoM (dukhoM) ke. dUra karanekI cintAse unheM dUra karanevAle aneka upAyokA citavana karanA bhI apAyavicaya kahalAtA hai| bAraha anuprekSA tathA dazadharma AdikA cintayana karanA isI apAyavicaya nAmake dharmadhyAnameM zAmila samajhanA cAhie / 3. dhyAna va kAyotsarga meM antara gha. 13/5.4.20/8/3 vyassa NisamNassa piNNassa vA sAhussa sAhi saha parivAgo kAusaggo pAma pe uphANasto Nivadadi mArahANukhAsa mAdacittassa ni kAossaggubatIdo eka pavi sthita yA baiThe hue kAyotsarga karanevAle sAdhukA kaSAyoM ke sAtha zarIrakA tyAga karanA kAyotsarga nAmakA tapaHkarma hai| isakA dhyAnameM antarbhAva nahIM hotA, kyoMki jisakA bAraha anuprekSAoM ke citavanameM bisa lagA huA hai. usake bhI kAmotsargakI utpatti dekhI jAtI hai| isa prakAra tapaHkarma kA kathana samApta huaa| 4. mAlA japanA Adi dhyAna nahIM rA. vA./6/20/24/620/90 syAmma rAna ki kAraNa dhyAnAtikamA kriyate dhyAnameva na syAdvaiyagrabAda / jainendra siddhAnta koza mAtrakAlaparimagamaM vyAnamiti mAtrAbhiryAdi kAyama - prazna - samayamAtrAoMkA
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna 483 3. dharmadhyAna va anuprekSA Adime antara cAnaka ginanA dhyAna hai| uttara-nahIM, kyoki, aisA mAnanese dhyAnake hai| kyoki, kaSAyasahita dharmadhyAnIke sUkSmasAmparAya guNasthAnake lakSaNakA atikramaNa ho jAtA hai, kyoMki, isame ekAgratA nahI hai| antima samayamai mohanIya karmakI sarvopazamanA dekhI jAtI hai| 4. ginatI karaneme vyagratA spaSTa hI hai| tIna ghAtikarmokA samUlavinAza karanA ekavitarka avIcAra ( zukla) 5. dharmadhyAna va zukladhyAnameM kathaMcit bhedAbheda dhyAnakA phala hai, parantu mohanIyakA vinAza karanA dharmadhyAnakA phala hai| kyoMki, sUkSmasAmparAya guNasthAnake antima samayameM usakA 1. viSaya va sthiratA AdikI apekSA donoM samAna hai vinAza dekhA jAtA hai| mA,anu./64 sudhuvajogeNa puNo dhamma sukkaM ca hodi jIvassa / tamhA ____ ma pu /21/131 vizuddhisvAmibhedAttu tadvizeSo'vadhAryatAm / 5. ina savarahedU jhANotti viciMtaye Nicca 64 / -1. zuddhopayogase hI donome svAmI va vizuddhike bhedase paraspara vizeSatA samajhanI jIvako ghaHdhyAna va zukladhyAna hote haiN| isalie savarakA kAraNa cAhie / (ta.anu./180) dhyAna hai, aisA nirantara vicArate rahanA caahie| (de0 mokSamArga/2/ de0 dharmadhyAna/4/1/36. dharmadhyAna zukladhyAnakA kAraNa hai| 4); (ta-anu./980) de0 samayasAra-dharma dhyAna kAraNa samayasAra hai aura zukladhyAna kArya dha,13/5,4,26/74/1jadi savvo samayasabbhAvo dhammajjhANasseva visao samayasAra hai| hodi to sujhajjhANeNa NivvisaeNa hodavbamidi ! Na esa doso doNaM pi jmANANaM visayaM pddibhedaabhaavaado| jadi evaM to doNaM 4. dharmadhyAnakA phala puNya va mokSa tathA unakA jjhANANameyattaM psjjde| kudo| .-khajjato vi...phADijjaMto vi ...kavalijjato vi.. lAlijjatao vijisse avatthAe jjheyAdo samanvaya Na cala di sA jIvAvatthA jjhANaM NAma / eso vi tthirabhAvo ubhayattha sariso,aNNahAjmANabhAvANuvavattIdo tti / ettha parihAro buccade 1. dharmadhyAnakA phala atizaya puNya saccaM edehi dohi visarUvehi doNNaM jmANANaM bhedaabhaavaado| dha. 13/5,4,26/56/77 hoti suhAsava saMvara NijjarAmarasuhAI viu-prazna- 2. yadi samasta samayasadbhAva (saMsthAnavicaya) dharmya laaii| jhANavarassa phalAI suhANubaMdhINi dhammassa ! - utkRSTa dharmadhyAnakA hI viSaya hai to zukladhyAnakA koI viSaya zeSa nahIM dhyAnake zubhAsrava, saMvara, nirjarA, aura devokA sukha ye zubhAnubandhI rahatA! uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki donoM hI dhyAnomeM vipula phala hote hai| viSayakI apekSA koI bheda nahIM hai| (cA. sA./210/3) prazna-yadi jJA./41/16 athAvasAne svatanu vihAya dhyAnena sNnystsmstsnggaaH| aisA hai to donoM hI dhyAnoMme abheda prApta hotA hai| kyoki graveyakAnuttarapuNyavAse sarvArtha siddhau ca bhavanti bhvyaaH| =jo bhavya ( vyAghrAdi dvArA) bhakSaNa kiyA gayA bhI, (karoMtoM dvArA) phADA puruSa isa paryAyake anta samayame samasta parigrahoMko chor3akara dharmagayA bhI, (dAvAnala dvArA) prasA gayA bhI, (apsarAoM dvArA) dhyAnase apanA zarIra choDate hai, ve puruSa puNyake sthAnarUpa aise praivelAlita kiyA gayA bhI, jo jisa avasthAmeM dhyeyase calAyamAna yaka va anuttara vimAnome tathA sarvArtha siddhi meM utpanna hote hai| nahIM hotA, baha jovakI avasthA dhyAna kahalAtI hai| isa prakArakA yaha bhAva donoM dhyAnomeM samAna hai, anyathA dhyAnarUpa pariNAmakI 2. dharmadhyAnakA phala saMvara nirjarA va karmakSaya utpatti nahIM ho sktii| uttara-yaha bAta satya hai, ki ina donoM prakArake svarUpoko apekSA donoM hI dhyAnoM meM koI bheda nahIM hai| dha.13/54,26/26,57/68,77 NavakammANAdANaM, porANavi NijjarAma.pu./21/131 sAdhAraNamidaM dhyeyaM dhyAnayodharmya shuklyoH| -viSaya suhAdANaM / cArittabhAvaNAe jmANamayattaNa ya samei / 26 / jaha vA kI apekSA to abhItaka jina dhyAna karane yogya padArthoMkA (de0 ghaNasaMghAyA khaNeNa pavaNAhayA vilijjaMti / jmANappavaNovahyA dharmadhyAna sAmAnya va vizeSake lakSaNa ) varNana kiyA gayA hai, ve saba taha kammaghaNA vilijjati / 57 - cAritra bhAvanAke balase jo dharmyadhyAna aura zukladhyAna ina donoM hI dhyAnoke sAdhAraNa dhyeya dhyAnameM lIna hai, usake nUtana karmokA grahaNa nahI hotA, purAne haiM / (ta,anu./180) karmoMkI nirjarA hotI hai aura zubha karmokA Asrava hotA hai / 26 / (dha/13/5/4/26/56/77 -de0 UparavAlA zIrSaka) athavA jaise 2. svAmI, sthitikAla, phala va vizuddhikI apekSA bheda hai meghapaTala pavanase tAr3ita hokara kSaNamAtrameM vilIna ho jAte dha.13/5,4,26/75/8 tado sakasAyAkasAyasAmibhedeNa acirakAlacira- hai, vaise hI (dharmya ) dhyAnarUpI pavanase upahata hokara karmamegha kAlAvaTThANeNa ya doNNa jhANANaM siddho bheaa| bhI vilIna ho jAte haiM / dha.13/5,4,26/80/13 aTThAvIsabheyabhiNNamohaNIyassa savvasamAva- (de0 Age dharmyadhyAna/6/3 meM ti. pa.), (svabhAvasaMsakta munikA dhyAna ThANaphalaM pudhatta vidakkavIcArasukkajjhANaM / mohasavvusamo puNa nirjarAkA hetu hai|) dhammajmANaphalaM; sakasAyattaNeNa dhammajjhANiNo suhamasAparAiyassa (de0 pIche/dharmyadhyAna/3/5/2); (sUkSmasAmparAya guNasthAnake antameM carimasamae mohaNIyassa svvuksmuvlNbhaado| tiNaM ghAdikammANaM karmoM kI sarvopazamanA tathA mohanIkarmakA kSaya dharmyadhyAnakA himmUlaviNAsaphalameyattavidakkaavIcArajmANaM / mohaNIya viNAso phala hai|) puNa dhammajjhANaphalaM; suhusAMparAyacarimasamae tassa vinnaasuvlNbhaado| 1. sakaSAya aura akaSAyarUpa svAmIke bhedase tathA-- jJA./22/12 dhyAnazuddhi,mana zuddhi, karotyeva na kevalam / vicchinatyapi ni.zaDkaM karmajAlAni dehinAm / 15 // - manakI zuddhatA kevala dhyAna(cA.sA./210/4) / 2. acirakAla aura cirakAla taka avasthiti ko zuddhatAko hI nahIM karatI hai, kintu jIvoMke karmajAlako bhI rahaneke kAraNa ina donoM dhyAnoMkA bheda siddha hai / (cA. sA./210/4) / ni sandeha kATatI hai| 3. aTThAIsa prakArake mohanIya karmakI sarvopazamanA ho. jAnepara paM.kA./tA.vR./173/253/25 para udhRta-ekAgracintanaM dhyAnaM phalaM usameM sthita rakhanA pRthaktva-vitarkavIcAra nAmaka zukladhyAnakA sNvrnirjre| - ekAgra cintavana karanA to (dharmya) dhyAna hai aura phala hai, parantu mohanIyakA sarvopazamana karanA dharmadhyAnakA phala saMvara nirjarA usakA phala hai| jainendra siddhAnta koza
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna 484 5. paMcamakAlame bhI dhamadhyAnako saphalatA dharmAdhyAnase atikrAnta hokara atyanta zuddhatAko prApta huA dhIra vIra muni atyanta nirmala zukladhyAnake dhyAvanekA prArambha karatA hai| vizeSa de0 dharmadhyAna/6/6 / (paM0 kA/150)-(de0 'samayasAra')dharmadhyAna kAraNa samayasAra hai aura zukladhyAna kAryasamayasAra / 6. parapadArthoM ke cintavanase karmakSaya kaise sammava hai dha. 13/5,4,26/70/4 kadhaM te NigguNA kammakkhayakAriNo / Na tesi rAgAdiNirohe NimittakAraNANaM tdvirohaado|prshn-jb ki nau padArtha nirguNa hote hai, arthAta atizaya rahita hote hai, aisI hAlatameM ve karmakSayake kartA kaise ho sakate hai / uttara-nahIM, kyoMki ve rAgAdike nirodha karane meM nimittakAraNa haiM, isalie unhe karmakSayakA nimitta mAnane meM virodha nahIM aataa| (arthAta una jIvAdi nau padArthoMke svabhAvakA cintavana karanese sAmyabhAva jAgRta hotA hai|) 5. paMcamakAlameM bhI dharmadhyAnakI saphalatA 3. dharmyavyAnakA phala mokSa ta. sU./6/26 pare mokSahetU |26|-antke do dhyAna (dharmya va zukla dhyAna ) mokSake hetu hai| cA. sA./172/2 sasAralatAmUlocchedanahetubhUtaM prazastadhyAnaM / tadadvividha, dhamyaM zukla ceti / =saMsAralatAke mUloccheda kA hetubhUta prazasta dhyAna hai / vaha do prakArakA hai-dharmya va zulka / 1. eka dharmadhyAnase mohanIyake upazama va kSaya donoM honekA samanvaya dha,13/14,26/81/3 mohaNIyassa ubasamo jadi dhammajjhANaphalo to Na badI, eyAdo doNNaM kjjaannmuppttivirohaado| Na dhammajjhANAdo aNeyabheyabhiNNAdo aNeyakajjANamuppattIe virohaabhaavaado|prshn-mohniiy karmakA upazama karanA yadi dharmyadhyAnakA phala ho to isIse mohanIyakAkSa ya nahI ho sktaa| kyoki eka kAraNase do kAryoM kI utpatti mAnane meM virodha AtA hai / uttara-nahI, kyoMki dharmyadhyAnaaneka prakArakA hai| isalie usase aneka prakArake kAryoMkI utpatti mAnane meM koI virodha nahIM aataa|| .. dhamyadhyAnase puNyAtrava va mokSa donoM honekA samanvaya 1. sAkSAt nahIM paramparA mokSakA kAraNa hai jJA./3/32 zubhadhyAnaphalodbhUtAM zriyaM tridazasaMbhavAm / nirvizanti narA nAke kramAdyAnti para padam // 32 // =manuSya zubhadhyAnake phalase utpanna huI svargako lakSmIko svarga meM bhogate hai aura kramase mokSako prApta hote haiN| aura bhI de0 Age dhrmaadhyaan//2)| 2. acarama zarIriyoMko svarga aura carama zarIriyoMko mokSapradAyaka hai dha. 13/5,4,26/77/1 kiMphalamedaM dhammajmANaM / akravavaesu viulAmarasuhaphalaM guNaseDIe kammaNijjarA phalaM ca / khavarasu puNa asaMkhejjaguNaseDIe kammapadesaNijjaraNaphalaM suhakammANamukkassANubhAgavihANaphalaM ca / ataeva dhAdanapetaM dharmyadhyAnamiti siddham / = praznaisa dharmyadhyAnakA kyA phala hai ? uttara-akSapaka jIvoMko (yA acarama zarIriyoMko) devaparyAya sambandhI vipulasukha milanA usakA phala hai, aura guNazreNI meM karmokI nirjarA honA bhI usakA phala hai| tathA kSapaka jIvoMke to asaMkhyAta guNazreNIrUpase karmapradezoMkI nirjarA honA aura zubhakarmoke utkRSTa anubhAgakA honA usakA phala hai| ataeva jo dharmase anapeta hai va dharmadhyAna hai yaha bAta siddha hotI hai| ta. anu./197, 224 dhyAto'rha siddharUpeNa caramAGgasya muktaye / tayAnopAttapuNyasya sa evAnyasya bhuktaye / 167 / dhyAnAbhyAsaprakarSaNa truTyanmohasya yoginH| caramAGgasya muktiH syAttadaivAnyasya ca kramAta |224|l arhadrUpa athavA siddharUpase dhyAna kiyA gayA (yaha AtmA) caramazarIrI dhyAtAke muktikA aura usase bhinna anya dhyAtAke bhukti (bhoga) kA kAraNa banatA hai, jisane usa dhyAnase viziSTa puNyakA upArjana kiyA hai / 117 dhyAnake abhyAsakI prakarSatAse mohako nAza karanevAle caramazarIrI yogIke to usa bhavameM mukti hotI hai aura jo carama zarIrI nahIM hai unake kramase mukti hotI hai / 224 // 3. kyoMki mokSakA sAkSAt hetubhUta zukladhyAna dharmyadhyAna pUrvaka hI hotA hai| jJA./42/3 atha dharmyamatikrAnta' zuddhi cAtyantikI zrita' / dhyAtumArabhate vIraH zuklamatyantanirmalam 3 = isa dharmyadhyAnake anantara 1. yadi dhyAnase mokSa hotA hai to aba kyoM nahIM hotA pa.pra./TI./1/67/62/4 yadyantarmuhUrta paramAtmadhyAnena mokSo bhavati tarhi idAnIM asmAkaM taddhyAnaM kurvANAnAM ki na bhavati / parihAramAhayAdazaM teSAM prathamasaMhananasahitAnAM zukladhyAnaM bhavati tAdRzamidAnI nAstIti |-prshn-ydi antarmuhUrtamAtra paramAtmadhyAnase mokSa hotA hai to dhyAna karanevAle bhI hameM Aja vaha kyoM nahIM hotA / uttarajisa prakArakA zukladhyAna prathama saMhananavAle jIvoMko hotA hai vaisA aba nahIM hotaa| 2. yadi isa kAlameM mokSa nahIM to dhyAna karanese kyA prayojana dra. saM./TI./57/233/11 atha mata-mokSArtha dhyAnaM kriyate, na cAyakAle mokSo'sti, dhyAnena ki prayojanam / naivaM adyakAle'pi paramparayA moksso'sti| kathamiti cet, svazuddhAtmabhAvanAbalena saMsArasthiti stokaM kRtvA devalokaM gacchati, tasmAdAgatya manuSyabhave ratnatrayabhAvanA labdhvA zIghra mokSa gcchtiiti| ye'pi bharatasagararAmapANDabAdayo mokSaM gatAste'pi pUrvabhave'bhedaratnatrayabhAvanayA saMsArasthiti stokaM kRtvA pazcAnmokSaM gtaaH| tadbhave sarveSAM mokSo bhavatIti niyamo nAsti / prazna-mokSake lie dhyAna kiyA jAtA hai, aura mokSa isa paMcamakAlame hotA nahI hai, isa kAraNa dhyAnake karanese kyA prayojana 1 uttara-isa paMcamakAlameM bhI paramparAse mokSa hai| praznaso kaise hai ? uttara-dhyAnI puruSa nija zuddhAtmAkI bhAvanAke balase saMsArakI sthitiko alpa karake svargameM jAtA hai| vahA~se manuSyabhavameM Akara ratnatrayako bhAvanAko prApta hokara zIghra hI mokSako calA jAtA hai / jo bharatacakravartI, sagaracakravartI, rAmacandra tathA pANDava yudhiSThira, arjuna aura bhIma Adi mokSako gaye haiM, unhone bhI pUrvabhavameM abhedaratnatrayakI bhAvanAse apane saMsArako sthitiko ghaTA liyA thaa| isa kAraNa usI bhavameM mokSa gaye / usI bhavame sabako mokSa ho jAtA ho, aisA niyama nahIM hai| (aura bhI dekho/7/12)| 3. paMcamakAlameM adhyAtmadhyAnakA kathaMcit sadbhAva va asadbhAva na. ca. vR./343 majjhimajahaNukkassA sarAya iva viiyraaysaamggii| tamhA suddhacarittA paMcamakAle vi desado atthi / 3431 = sarAgakI bhA~ti vItarAgatAkI sAmagrI jaghanya, madhyama va utkRSTa hotI hai| isalie paMcamakAlameM bhI zuddhacaritra kahA gayA hai| (aura bhI de0 anubhv/12)| jainendra siddhAnta koza
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna 485 6. nizcaya vyavahAra dharmadhyAna nirdeza ko Aropita karake, tathA usame hI ekAgratAko prApta hokara anya kucha bhI cintavana na kare / 144 / zarIra aura maiM anya-anya hai / 146) maiM sadA sat, cita, jJAtA, draSTA, udAsIna, deha parimANa va AkAzavata amUrtika huuN|153|| dRSTa jagata na iSTa hai na dviSTa kintu upekSya hai / 157 / isa prakAra apane AtmAko anya zarIrAdikase bhinna karake anya kucha bhI cintavana na kare / 15 / yaha cintAbhAva tucchAbhAva rUpa nahIM hai, balki samatArUpa AtmAke svasaMvedanarUpa hai / 160 / (jJA./31/ 20-37) / dra.TI./18/204/11 maiM ananta jJAnAdikA dhAraka tathA ananta sukharUpa hU~, ityAdi bhAvanA antaraga dharma dhyAna hai| (paM.kA./tA.vR/150-151/ 218/1) / ni. sA./tA. vR./154/ka. 264 asAre saMsAre kalibila site pApabahule, na muktirgei'sminnanayaMjinanAthasya bhavati / ato'dhyAtma dhyAna kathamiha bhavannirmala dhiyA, nijAtmazraddhAnaM bhavabhayaharaM svIkRtamidam / 1264 asAra saMsArameM, pApase bharapUra kalikAlakA vilAsa honepara, isa nirdoSa jinanAthake mArga me mukti nahIM hai| isalie isa kAlame adhyAtmadhyAna kaise ho sakatA hai / isalie nirmala buddhivAle bhavabhayakA nAza karanevAlI aisI isa nijAtmazraddhAko aMgIkRta karate haiN| 1. parantu isa ka hameM dhyAnakA sarvathA abhAva nahIM hai| mo. pA./mU./76 bharahe dussamakAle dhammajjhANaM havei saahuss| taM appasahAvaTThide Na hu maNNai so vi aNNANI 1761 = isa bharatakSetrameM du.SamakAla arthAt pacamakAlameM bhI AtmasvabhAvasthita sAdhuko dharmadhyAna hotA hai / jo aisA nahIM mAnatA vaha ajJAnI hai / (ra. sA./60); (ta. anu./82)| jJA./4/37 duHSamatvAdayaM kAlaH kAryasiddhena sAdhakam / ityuktvA svasya cAnyeSAM kaizciddhyAnaM niSidhyate // 37 // = koI-koI sAdhu aisA kahakara apane tathA parake dhyAnakA niSedha karate haiM ki isa duSamA paMcamakAla meM dhyAnakI yogyatA kisIke bhI nahIM hai| (una ajJAniyoM ke dhyAnakI siddhi kaise ho sakato hai / ) / 5. paMcamakAlameM zukladhyAna nahIM para dharmadhyAna avazya sambhava hai ta. anu./63 atredAnI niSedhanti zukladhyAnaM jinottamA / dharmadhyAnaM punaH prAhuH zreNibhyAM prAgvivatinAm / 831 - yahA~ (bharata kSetrameM ) isa (paMcama ) kAlameM jinendradeva zukladhyAnakA niSedha karate haiM parantu zreNIse pUrvavatiyoMke dharmadhyAna batalAte hai / (dra. saM /TI./57/231/11) (paM.kA./tA. vR./146/211/17) / 6. nizcaya vyavahAra dharmadhyAna nirdeza 1. nizcaya dharmadhyAnakA lakSaNa mo. pA./mU./84 purisAyAro appA joI varaNANadasaNasamaggA / jo jjhAyadi so joI pAvaharo bhavadi nnihdo|4|-jo yogI zuddhajJAnadarzana samagra puruSAkAra AtmAko dhyAtA hai vaha nirdvandva tathA pApoMkA vinAza karanevAlA hotA hai| dra.saM./mR./55-56 jaM kiMcivi citaMto NirIhavittI have jadA sAhU / lavadhUNa ya eyattaM tadAhU taM Nicchaya jhANaM 5 mA ciThThaha mA jaMpaha mA ciMtaha kivi jeNa hoi thiro| appA appammi rao iNameva paraM have jhANa 56 / -dhyeyameM ekAgra citta hokara jisakisI bhI padArtha kA dhyAna karatA huA sAdhu jaba nispRha vRtti hotA hai usa samaya vaha usakA dhyAna nizcaya hotA hai| he bhavya puruSo! tuma kucha bhI ceSTA mata karo, kucha bhI mata bolo aura kucha bhI mata vicAro, arthAta kAya, vacana va mana tInoMkI pravRttiko roko; jisase ki tumhArA AtmA apane AsmAmeM sthira hove| AtmAmeM lIna honA paramadhyAna hai / 16 // kA.a./mU./482 bajjiya-sayalaviyappo appasarUve maNaM nniru'dhNto| jaM ciMtadi sANaMde taM dhamma uttamaM jhANaM / 482 -sakala vikalpoMko chor3akara aura AtmasvarUpameM manako rokakara Anandasahita jo cintana hotA hai vahI uttama dharmadhyAna hai| ta.anu./zlo.naM./ bhAvArtha-nizcayAdadhunA svAtmAlambanaM tannirucyate / 14 / pUrva zrutena saMskAra svAtmanyAropayettataH / tatraikAgryaM samAsAdya na kiMcidapi cintyet|144aa- aba nizcayanayase svAtmalambana svarUpadhyAnakA nirUpaNa karate haiM / 1411 zrutake dvArA AtmAmeM AtmasaMskAra 2. vyavahAra dharmadhyAnakA lakSaNa ta.anu./141 vyavahAranamAdevaM dhyAnamukta parAzrayam / isa prakAra vyavahAra nayase parAzrita dharmadhyAnakA lakSaNa kahA hai| (arthAt dharmadhyAna sAmAnya va usake AjJA apAya vicama Adi bheda saba vyavahAra dhyAnameM garmita haiM / ) 3. nizcaya hI dhyAna sArthaka hai vyavahAra nahIM pra.sA./163-164 dehA vA daviNA vA sudukkhA vAdhasattu mittjnnaa| jIvassa Na saMti dhuvA dhuvovaogaappago appA // 163 / jo evaM jANitAjjhAdi paraM appagaM visuddhappA / sAkAro'nAkAraH kSapayati sa mohadurganthim / 164= zarIra, dhana, sukha, duHkha athavA zatru, mitrajana ye saba hI jIvake kucha nahIM hai, dhruva to upayogAtmaka AtmA hai / 163 / jo aisA jAnakara vizuddhAtmA hotA huA parama AtmAkA dhyAna karatA hai, vaha sAkAra ho yA anAkAra, mohadurgranthikA kSaya karatA hai| ti.pa./6/21,40 dasaNaNANasamaggaM jhANaM No aNNadavyasaMsattaM / jAyadi 'NijjarahedU sabhAvasahidassa sAhussa 121 // jjhANe jadi NiyAdA NANAdo NAvabhAsade jassa / jhANaM hodi ga taM puNa jANa pamAdo, hU mohamucchA vA 40 = zuddha svabhAvase sahita sAdhukA darzana-jJAnase paripUrNa dhyAna nirjarAkA kAraNa hotA hai, anya dravyoMse saMsakta baha nirjarAkA kAraNa nahIM hotA / 21 / jisa jIvake dhyAnameM yadi jJAnase nija AtmAkA pratibhAsa nahIM hotA hai to vaha dhyAna nahIM hai| use pramAda, moha athavA mUrchA hI jAnanA cAhie / 40 / (ta.anu./166) ArAdhanAsAra/83 yAvadvikalpa' kazcidapi jAyate yogino dhyAnayuktasya / tAvanna zUnyaM dhyAna, cintA vA bhAvanAthavA 83 -jaba taka dhyAnayukta yogIko kisI prakArakA bhI vikalpa utpanna hotA rahatA hai. taka taka use zUnya dhyAna nahIM hai,yA to cintA hai yA bhAvanA hai| (aura bhI de0 dharmyadhyAna/3/1) jJA./28/16 avikSiptaM yadA cetaH svatattvAbhimukhaM bhvet| manastadaiva nirvighnA dhyAna siddhirudAhRtA / 16 / = jisa samaya munikA citta kSobharahita ho AtmasvarUpake sammukha hotA hai. usa kAla hI dhyAnakI siddhi nirvighna hotI hai| pra.sA./ta.pra./164 amunA yathoditena vidhinA zuddhAtmAnaM dhu vamadhigacchatastasminneva pravRtte' zuddhAtmatvaM syAt / tato'nantazakticinmAtrasya paramasyAtmana ekAgrasaMcetanalakSaNaM dhyAnaM syAt / -isa yathokta vidhi ke dvArA jo zuddhAtmAko dhra ba jAnatA hai, use usI meM pravRttike dvArA zuddhAtmatva hotA hai, isalie ananta zaktivAle cinmAtra parama AtmAkA ekAgrasaMcetana lakSaNa dhyAna hotA hai (pra.sA./ta.pra./198), (ni.sA./tA.va./116) jainendra siddhAnta koza
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmadhyAna pra.sA./ta.pra./243 yo hi na khalu jJAnAtmAnamAtmAnamekamagraM bhAvayati so'vazyaM jJeyabhUtaM dravyamanyadAsIdati / tathAbhUtazca badhyata eva na tu mucyate / jo vAstavame jJAnAtmaka AtmArUpa eka agrako nahI bhAtA, vaha avazya jJeyabhUta anya dravyakA Azraya karatA hai aura aisA hotA huA ko hI prApta hotA hai, parantu mukha nahIM hotaa| ni.sA./tA.3/144 yakha vyAvahArikadharmadhyAnapariNataH vrata eva caraNakaraNapradhAna,kintu sa nirapekSatapodhana. sAkSAnmokSakAraNaM svAmAzrayAvazyaka karma nizcayata paramAvazyamizrAntarUpaM nizcayadharmadhyAnaM zukladhyAnaM ca na jAnIte, ataH paradravyagatatvAdanyavaza ityukta No vAstavame vyAvahArika dharmadhyAname pariNata rahatA hai. isalie caraNakaraNapradhAna hai; kintu vaha nirapekSa tapodhana sAkSAt mokSake kAraNabhUta svAtmAzrita Avazyakakarmako, nizcayase paramAramava vibhAvarUpa nizcayadharmadhyAnako tathA zukladhyAnako nahI jAnatA isalie paradravyame pariNata honese use anyavaza kahA gayA hai / 486 4. vyavahAra dhyAna kathaMcit ajJAna hai| etena karmabandhaviSayacintA prabaMdhAtmaka vizuddhadharmasa.sA./A./111 dhyAnAndhabuddhayo bodhynte| isase karmabandhane cintAprabandhasvarUpa vizuddha dharmadhyAnase jinakI buddhi andhI hai, unako samajhAyA hai / 5. vyavahAra dhyAna nizcayakA sAdhana pra.saM./TI./41 / 201/4 nizcayadhyAnasya paramparayA kAraNabhUtaM yo payogalakSaNaM vyvhaardhyaanm| nizcayadhyAnakA paramparAse kAraNa jo bhopayoga lakSaNa vyavahAradhyAna hai (dra.saM./TI./23/221/2) 9. nizcaya va vyavahAra dhyAna meM sAdhyasAdhakapanekA samanvaya 1 gha. 13/24,26/21/67 misamaM hi samArohaha davvANo jahA puriso mutAbikavAlI vaha kAgava samAruha 19 jisa prakAra koI puruSa nasenI (sIDI) Adi dravyake Alambanase niyamabhUmipara bhI ArohaNa karatA hai, usI prakAra dhyAtA bhI sUtra Adi tam uttama dhyAnako prApta hotA hai (bha.A./vi./1000 1681/12) zA./23/24] abhiyAnAsanA vezavizeSavivazAtmanAm yojyamAnamapi svasminacetaH kurute sthitim // 2 // lakSyaM lakSyasaMbandhAya sthUlA sUkSmaM vicintayet / sAlambAcca nirAlambaM tattvavittattvamajasA 181 - AtmA ke svarUpako yathArtha jAnakara apane me joDatA huA bhI avidyAkI vAsanAse vivaza hai AtmA jinakA unakA citta sthiratAko nahIM dhAraNa karatA hai // 2 // takSya sambandhase alakSyako arthAt indriyagocarake sambandhase indriyAtIta padArthoMko tathA sthUlake Alambanase sUkSmako cintavana karatA hai| isa prakAra sAlamba dhyAnase nirAlambake sAtha tanmaya ho jAtA hai |4| ( aura bhI de0 cAritra /0/10) = paM.kA/tA.vR./152/220/6 ayamatra bhAvArtha - prAthamikAnAM cittasthirIkaraNArtha viSayAbhilASarUpadhyAnavaJcanArtha ca paramparayA muktikAraNa pacaparameSyAdipavyaM dhyeyaM bhavati itaradhyAnAbhyAsena cice sthire jAte sati nijAtmasvarUpameva dhyeyaM iti parasparasApekSanizcayavyavahAranayAbhyAM sAdhyasAdhakabhAva jJAtvA dhyeyaviSaye vivAdo 6. nizcaya vyavahAra dharmadhyAna nirdeza na kartavya / prAthamika janoMko citta sthira karaneke lie tathA viSayAbhilASarUpa durdhyAnase bacaneke lie paramparA mukti ke kAraNabhUta paMca parameSThI Adi paradravya dhyeya hote hai / tathA dRDhatara dhyAnake abhyAsa dvArA cittake sthira ho jAnepara nijazuddha AtmasvarUpa hI dhyeya hotA hai / aisA bhAvArtha hai / isa prakAra paraspara sApekSa nizcaya vyavahAranayoke dvArA sAdhyasAdhaka bhAvako jAnakara dhyeyake viSayameM vivAda nahIM karanA caahie| (i.saM./TI./53/223/12), (1.pra./TI./2/ 33 / 964/2) paM. kA./tA.vR./120/217/14 padArtha jIva.. sarAgasa parameSThibhavatyAdirUpeNa parAzritadharmyadhyAnava hiraDa sahakAritvenAnantajJAnAdisvarUpo'hamityAdibhAvanAsvarUpamAtmAzritaM dharmyadhyAnaM prApya AgamakathitakrameNAsaM yatasamyagdRSTamAdiguNasthAnacatuSTayamadhye vApi guNasthAne darzanamohAdika samyavatvaM kRtvA tadanantaramapUrvaka raNAdiguNasthAneSu prakRtipuruSa nirmaza viyotirUpaprathama dhyAna manubhUya... mohakSapaNaM kRtvA bhAvamokSaM prApnoti / anAdikAla se azuddha huA yaha jIva sarAgasamyagdRSTi hokara paMcaparameSThI AdikI bhakti Adi rUpase parAzrita dharmyadhyAnake bahiraMga sahakArI panese meM ananta jJAnAdi svarUpa 'aime AtmAzrita dharmadhyAnako prApta hotA hai. tatpazcAt Agama kathita kramase asaMyata samyagdRSTi Adi apramattasaMyata paryantake cAra guNasthAnoMse kisI eka guNasthAnameM darzanamohakA kSaya karake kSAyika samyagdRSTi ho jAtA hai / tadanantara apUrvakaraNa Adi guNasthAnoMmeM prakRti va puruSa ( karma va jIva ) sambandhI nirmala viveka jyotirUpa prathama zukladhyAnakA anubhava karane ke dvArA vItarAga cAritrako prApta karake mohakA kSaya karatA hai, aura antameM bhAramokSa prApta kara letA hai| 7. nizcaya va vyavahAra dhyAnameM nizcaya zabdakI AMzika pravRtti pra.saM./TI./24-36/224/6 nizcayazabdena tu prAthamikApekSayA vyavahAraratnazvAnRtanizcayo prAhma niSpannayogapuruSApekSA tujhIpayoga lakSaNa vivakSitedeza zuddhanizcayo grAhyaH vizeSanizcayaH punaragre vakSyamANastiSThatIti sUtrArthaH // 55 // ' mA citttthh...|' idamevAtmasukharUpe tanmayatvaM nizcayena paramukuTadhyAnaM bhavati / 'nizcaya' zabda se abhyAsa karanevAle puruSakI apekSAse vyavahAra ratnatrayake anukUla nizcaya grahaNa karanA cAhie aura jisake dhyAna siddha ho gayA hai usa puruSakI apekSA zuddhayogarUpa vivakSita ekadezasuddha nizcaya grahaNa karanA caahie| vizeSa nizcaya Ageke sUtra meM kahA hai, ki mana, vacana, kAyakI pravRttiko rokakara AtmA ke sukharUpameM tanmaya ho jAnA nizcayase parama utkRSTa dhyAna hai| (vizeSa de0 anubhava / 5 / 7) 8. nirIha mAvase kiyA gayA sabhI upayoga eka Atma upayoga hI hai | .../861-86 asti jJAnopayogasya svabhAvamahimodayaH Atmaparobhaya kArabhAmakazca pradIpana 1061 / nirvizeSAdyathAtmAnamiva zeya nameti ca rAdhA sunizci dharmAdInavagacchati // 86 // svasminnebopayukta vAmapayukta sa eva hi parasminnupayukta yA nopayuktaH sa eva hi svasminnevopayukto'pi nokaryA samastutaH upayukta paratrApi nApakarSAya tatvataH // 264 // tasmAt svasthitaye'nyasmAdekAkAracikIrSayA / mAsIdasi mahAprAjJa sArthamarthamavai hi bhoH / 86 - nijamahimAse hI jJAna pradoSavata sva para va ubhayakA yugapat ava - bhAsaka hai / 861 / vaha kisI prakArakA bhI bhedabhAva na karake apanI taraha hI apane viSayabhUta mUrta va amUrta dharma adharmAdi dravyoMko bhI jainendra siddhAnta koza
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmanAtha 487 dharmAdharma jAnatA hai / 862 / ata' kevala nijAtmopayogI athavA parapadArthopayogI hI na hokara nizcayase vaha ubhayaviSayopayogI hai / 863 / usa samyagdRSTiko svameM upayukta honese kucha utkarSa (vizeSa savara nirjarA) aura parameM upayukta honese kucha apakarSa (bandha ) hotA ho, aisA nahIM hai|864| isalie parapadArthoke sAtha abhinnatA dekhakara tuma dukhI mata hoo| prayojanabhUta arthako smjho| aura bhI de, dhyAna/4/5 (ahaMtakA dhyAna vAstavame tadguNapUrNa AtmAkA dhyAna hI hai)| dharmanAtha-(ma. pu./61/zloka )-pUrvabhava naM02 meM pUrva dhAtakI khaNDake pUrva videhake batsadezakI susImA nagarIke rAjA dazaratha the| (2-3) / pUrvabhava naM01 meM sarvArtha siddhi deva the| (8) / vartamAnabhava meM 15 veM tIrthakara hue / 13-5 // (vizeSa de0 tiirthkr/5)| dharmapatnI-de0 strii| dharmaparIkSA-1.A.amitagati dvArA vi01070 meM racita saMskRta zloka baddha eka kathAnaka jisameM vaidika mAnyatAoM kA upahAsa kiyA gayA hai ||tii./2/363), (jai. /1/381) / 2. kavi vRtti vilAsa (I. za 12 pUrvArdha)kRta uparyukta viSayaka kannaDa racanA / 3. zrutakIrti (vi za. 16) kRta 176 apabhraza kaDabaka pramANa uparyukta viSayaka rcnaa| (tI./3/432) / dhamapAla-nAlandA vizvavidyAlayake AcArya eka bauddha naiyAyika the| samaya-I0 600-642 / ( si. vi./pra. 25/paM. mahendra ) / dharmabhUSaNa-1. inake Adezase hI bra0 kezava varNIne gomaTTasArapara karNATaka bhASAmeM vRtti likhI thii| samaya-vi0 1416 (I0 1354) / 2. nyAya dIpikA ke racayitA nandi saMghIya bhaTTAraka / guru paramparA devendra kIrti, vizAla kIrti,zubha kIti, dharma bhUSaNa pra0, amarakIti, dharmabhUSaNa dvi0, dharmabhUSaNa tR0| samaya-prathama kA zaka 1220-1245 dvi. kA zaka 1270-1265: tR.kA sAyaNa (zaka 1312) ke samakAlIna (I 1358-1418) / (to./3/355-357) -de0 muuddhtaa| dharmaratnAkara-A0 jayasena ( I0 66 ) kRta saptatatva nirUpaka eka saMskRta zlokabaddha zrAvakAcAra (jai./2/375) / dharma vilAsa-paMdyAnata rAya (I01733) dvArA racita eka pdsNgrh| dharmazarmAbhyudaya-1 kavi asaga (I. 188) kRta 21 sarga pramANa dharmanAtha tIrthaMkara carita (tI./4/20)1 2. kavi haricanda (I 10 kA madhya) kRta uparyukta viSayaka 1754 zloka pramANa saMskRta kaavy| dharmasaMgrahazrAvakAcAra- 10 adhikAro meM baddha kavi medhAvI (vi. 1541) ko racanA tii./4/68)| dharmasUri-mahendrasurike ziSya the| hindI bhASAmeM 'jambUsvAmI' saranA' nAmaka granthakI racanA kii| samaya-vi0 1266 (I0 1206) / (hindI jaina sAhityakA itihAsa/pR. 55 / kAmatAprasAda ) / dharmasena-1.zratAvatArake anusAra Apa bhadrabAhu prathamake pazcAt 113 ekAdazAMga pUrvadhArI the| samaya-bI0ni0 326-345 ( I0pU0 268182) dRSTi naM.3 ko apekSAvI.ni.381-405 -de0 itihaas/4/4| 2. zravaNavelagolAke zilAlekha naM07 ke anusAra Apa zrIbAlacandrake guru the| samaya-vi. 732 (I.675) (bha. A/pra. 16/premiijii)| 3. lADabAgar3a saghakI gurvAvalIke anusAra Apa zrIzAntisenake guru / th| samaya-vi.655 (I. 88)-de0 itihAsa/7/10 dharmasena-(varAga crit/srg/shlok)| uttamapurake bhojavaMzIya rAjA the / (1/46) / varAMgakumArake pitA the / (2/2) / varAMgako yuva rAjapada de diyA taba dUsare putrane chalapUrvaka varAMgako vahA~se gAyaba kara diyaa| isapara Apa bahuta duHkhI hue|(20/7) / dharmAkaradatta-arcaTa kavikA apara nAma / -de0 anukampA / nA-de0 anuprekssaa| dhamAdhama-lokameM chaha dravya svIkAra kiye gaye haiM ( de0 dravya ) / tahA~ dharma va adharma nAmake do dravya hai| donoM lokAkAzapramANa vyApaka asaMkhyAta pradezI amUrta dravya hai| ye jIva va pudgalake gamana va sthitimeM udAsIna rUpase sahakArI haiM, yahI kAraNa hai ki jIva va pudagala svayaM samartha hote hue bhI inakI sImAse bAhara nahIM jAte, jaise machalI svayaM calaneme samartha hote hue bhI jalase bAhara nahIM jA sktii| isa prakAra ina donoke dvArA hI eka akhaNDa AkAza loka va aloka rUpa do vibhAga utpanna ho gaye haiN| 1. dharmAdharma dravyoMkA loka vyApaka rUpa ..donoM amUrtIka ajIva dravya haiM galA' / 1 / dravyANi / / ta.sU./1/1,2,4 ajIvakAyA dharmAdharmAkAzapudgalA 11 // dravyANi / / nityAvasthitAnyarUpANi / / -dharma, adharma, AkAza aura pudgala ye cAroM ajIbakAya haiM / / cAroM hI dravya hai / 2 / aura nitya avasthita va arUpI hai|4| (ni.sA /mU /37), (go.jI /pU./583,592) paM.kA./mU./83 dhammatthikAyamarasaM avaNNa gaMdhaM asddmphaasN| -dharmAstikAya asparza, arasa, agandha, avarNa aura azabda hai| 2. donoM asaMkhyAta pradezI haiN| ta.sU.// asaMkhyeyAH pradezAdharmAdharmakajIbAnA -dharma, adharma. aura eka jIva ina tInoM ke asaMkhyAta pradeza hai| (pra. sA./mU./135), (ni.sA./mU./35), (paM.kA./mU./83), (pa.pra./mU./2/24); (dra.saM./m./25), (go.jI./mU./561/1026) * dravyoM meM pradeza kalpanA va yukti-de0 dravya/4 / * donoM eka-eka va niSkriya haiM-de. dravya/3 / * donoM astikAya haiM-de0 astikaay| * donoMkI saMkhyA-de0 dravya 2 / 3. donoM eka eka va akhaNDa haiM ta.sU./16 A AkAzAdekadravyANi / 6 / =dharma, adharma aura AkAza ye tInoM eka-eka dravya haiM / (go.jI./mU./588/1027) go.jI/jI.pra./588/1027/18 dharmAdharmAkAzA' ekaika eva akhaNDadravyatvAt / -dharma, adharma aura AkAza eka-eka hai, kyoMki akhaNDa haiN| (paM.kA./ta.pra/83) 4. donoM lokameM vyApakara sthita haiM ta. sU /5/12,13 lokAkAze'vagAha' / 12 / dharmAdharmayo' kRtsne // 13 // __ = ina dharmAdika dravyokA avagAha lokAkAzameM hai / 12 / dharma aura adharma dravya sampUrNa lokAkAzameM vyApta hai / 13 / (paM.kA./mU./83), (pra. sA/m./136) sa.si./2/8-18/mU. pRSTha-paMkti-dharmAdharmoM niSkriyau lokAkAzaM vyApya sthitau / (8/274/) / uktAnAM dharmAdInAM dravyANI lokAkAze'vagAho na bhirityrthH| (12/277/1) / kRtsnavacanamazeSavyAptipradarzanArtham / agAre yathA ghaTa iti yathA tathA dharmAdharmayorlokAkAze'vagAho na bhavati / kiM thi| kRtsne tileSu tailavaditi / (13/278/ 10) / dharmAdharmAvapi avagAhakriyAbhAve'pi srvtrvyaaptidrshnaadvgaahinaavityupcryte| (18/284/6) / -dharma aura adharma dravya jainendra siddhAnta koza
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmAdharma 1 niSkriya hai aura lokAkAza bharameM phaile hue dharmAdikakA lokAkAzame avagAha hai bAhara nahIM, yaha isa sUtrakA tAtparya hai |12| saba lokAkAza ke sAtha vyApti dikhalAneke lie sUtra meM kRtsna pada rakhA hai / gharame jisa prakAra ghaTa avasthita rahatA hai, usa prakAra lokAkAzame dharma va adharma kA anagAha nahIM hai kintu jisa prakAra tilameM taila rahatA hai usa prakAra saba lokAkAzameM dharma aura adharmakA anagAha hai |13| yadyapi dharma aura adharma dravyameM avagAhanarUpa kriyA nahIM pAyI jAto, to bhI lokAkAzameM sarvatra vyApanese ve avagAhI haiM, aisA upacAra kiyA jAtA hai | 18| (rA.vA./5/13/ 1/436/14), paM.kA./pra/83), (pra.sA./ta.pra./ 136), (go.jI. jI 1/183/1024/-) 488 5. vyApta hote hue bhI pRthak sattAdhArI hai paM.kA./mU./16 dhamAdhammAgAsa aputhabbhU dAHsamAjaparimANA / abudhaguNaddhivisesA kariti ettamaNNattaM / 66 - dhama, adharma aura AkAza, samAna parimANavAle tathA apRthagbhUta honese, tathA pRthak upalabdhivizeSavAle hone se ekatva tathA anyatvako karate hai| (paM.kA./mU./va To./87 ) sa.si./5/11/200/11 anyo'yapradeza mAhanazaktiyogAdveditavya / yadyapi ye eka jagaha rahate hai, to bhI avagAhanazakti ke yogase, inake pradeza paraspara praviSTa hokara vyAghAtako prApta nahI hote / (rA. vA / 5 /13/2-3 /456/18) rA. vA/5/16/10-11/460 / 1 na dharmAdInA nAnAtvam kutaH / dezasaMsthAnakAladarzanasparzanAvagAhamAdyabhedAta 100 na atastasi - | 11 | yata eva dharmAdInA dezAdibhi avizeSastvayA codyate ata eva nAnAtva siddhi, yato nAsati nAnAtve'vizeSasiddhi / na hyekasyAvizeSo'sti / ki ca yathA rUparasAdInAM tulyadezAditve ne karava tathA dharmAdInAmapi nAnAtvamiti / - prazna - jisa dezameM dharma dravya hai usI deza adharma aura AkAzAdi sthita haiM, jo dharmakA AkAra hai vahI adharmAdikA bhI hai, aura isI prakAra kAlakI apekSA, sparzanako apekSA kelA hone kI apekSA aura arUpatvadravyatva tathA jJeyatva AdikI apekSA inameM koI vizeSatA na honese dharmAdi dravyome nAnApanA ghaTita nahIM hotA uttara-jisa kAraNa tumane dharmAdi dravyo meM ekatvakA prazna kiyA hai. usI kAraNa unakI bhinnatA svayaM siddha hai| jaba ve bhinna-bhinna hai, tabhI to unameM amuka dRSTiyose ekatvako sambhAvanA kI gayI hai| yadi ye eka hote to yaha prazna hI nahIM utthtaa| tathA jisa taraha rUpa, rasa Adime tulya dezakAlatva Adi honepara bhI apane-apane viziSTa lakSaNake honese anekatA hai, usI taraha dharmAdi dravyoMme bhI lakSaNabhedase anekatA hai (de0 dharmAdharma/2/1) 6. lokavyApI mAnanemeM hetu rA./5/17/ 1460/94 aNuskandhabhedAt pugalAnAe. asaMkhyeyadezakhAca AmanA avagAhanA, ekadezAdiSu puna asaMkhyeya bhAgAdiSu ca jIvAnAmavasthAnaM yuktamuktam tu punaranye pradeza kRmalokavyApitvameva dharmAdharmayI na punara saMkhyeyabhAgAdivRtti rityetatkathamanapadiSTahetukamavasAtuM zakyamiti / atra brama- avaseyamasazayam / yathA matsyagamanasya jalamupagrahakAraNamiti' nAsati cale matsyagamanaM bhavati tathA jIvAnAM prayogavisA pari NAmanimittAtiprakAkiyo svAbhamANAnA sarvatra bhAvAta tadupagraha kAraNAbhyAmapi dharmAdharmAbhyAM sarvagAbhyAM bhavitavya nAsatostayorgatisthitivRttiriti / praznaaNu skandha bhedarUpa pudgala tathA asaMkhyapradezI jIva, ye to avagAhI - 2. donoM ke lakSaNa va guNa gatisthitihetutva dravya haiN| ata eka pradezAdikame pRgazokA aura lokake asaMkhyAtave bhAga Adime jovokA avasthAna kahanA to yukta hai| parantu jo tulya asaMkhyAta pradezI tathA lokavyApI haiM, aise dharma aura adharma dravyoMkI lokake asaMkhyeya bhAga Adime vRtti kaise ho sakatI hai 1 uttara - niHsaMzaya rUpase ho sakatI hai / 1 jaise jala machalI ke teraneme upakAraka hai, jala ke abhAva meM machalIkA tairanA sambhava nahIM hai, vaise hI jIva aura igaloMkI prAyogika aura svAbhAvika gati aura sthiti rUpa pariNamana meM dharma aura adharma sahAyaka hote haiM (de0 Age dharmAdharma / 2) / kyoMki svata: hI gati sthiti ! lakSaNakriyAko Arambha karanevAle jova va pudgala loka meM sarvatra pAye jAte hai, ata: yaha jAnA jAtA hai ki unake upakAraka kAraNoM ko bhI sarvagata hI honA cAhie kyoMki unake sarvagata na honepara unakI pravRtti honA sambhava nahIM hai| pra.sA./ta.pra./ 136 dharmAdharmau sarvatraloke tannimittagamanasthAnAnAM jIvapudgalAnAM lokAca histadekadeze ca gamanasthAnAsaMbhavAta / dharma aura adharma dravya sarvatra loka hai, kyoMki unake nimittase jinakI gati aura sthiti hotI hai, aise jIva aura pudgalokI gati yA sthiti lokase bAhara nahIM hotI, aura na lokake ekadezameM hotI hai / 7. ina dAnoMse hI loka va aloike vibhAgakI vyavasthA hai paM. kA./mU./80 jAdo aloganogo jesi sambhAvado ya gamagaThidI / jonako gati sthiti tathA aloka aura lokakA vibhAga una do dravyoMke sadbhAva se hotA hai| sa.si /5/12/200/3 lokAlokavibhAgazca dharmAdharmArikAdbhASAsadbhAvAdvaya asati hi tasmindharmAstikAye jIvapulAna gatiniyamahetusvabhAvAdvibhAgo na syAt asati cAdharmAstikAyai sthiterAzrayanimittAbhAvAta sthiterabhAvo lokAlokavibhAgAbhAvo vA syAt / tasmAdubhayasadbhAvAsadbhAvAllokAlokavibhAgasiddhiH / - yaha lokAlokakA vibhAga dharmAstikAya aura adharmAstikAyake sadbhAva aura asadbhAvakI apekSAse jAnanA cAhie / arthAt dharmAsvikAya aura adharmAstikAya jahA~ taka pAye jAte haiM. vaha TokAkAza hai aura isase bAhara alokAkAza hai. yadi dharmAstikAyakA sadbhAva na mAnA jAye to jIva aura pudgaloM kI gatike niyamakA hetu na rahanese lokAlokkA vibhAga nahIM bntaa| usI prakAra yadi adharmAstikAyakA sadbhAva na mAnA jAye to sthitikA nimitta na rahane se jIva aura pudgaloM kI sthitikA abhAva hotA hai, jisase lokAlokakA vibhAga nahIM bntaa| isalie ina donoM ke sadbhAva aura asadbhAvakI apekSA lokAloke vibhAgako siddhi hotI hai| (sa.si./10/8/409/4) (rA.mA./4/9/21/425/3) (na.ca.vR./135) 2. donoMke lakSaNa va guNa gatisthitihetutva 1. donoMke lakSaNa va vizeSa guNa pra. khA./mU./933 AgAsarasavagAhI dhammadavyasta gamachedataM / dhammaMdaradavbassa du guNo puNo ThANakAraNadA... ...dharma dravyakA gamanahetutva aura adharma dravyakA guNa sthAna kAraNatA haiM / (ni.sA./mU./30); (paM.kA./mU./8486), (rA. sU./2/17): (pa./15/23/6) (go.jI./mU./ 602/1060), (ni.sA./tA.vR./1) jainendra siddhAnta koza
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmAdhama 489 3. dharmAdharma dravyoMko siddhi gatisthitipariNAmatvAdaloke'pi vRttiH kena vaaryte|tto na lokAlokavibhAga. sidhyet| -jIva ba pudgala svabhAvase hI gati pariNAmako tathA gatipUrvaka sthiti pariNAmako prApta hote haiN| yadi gati pariNAma aura gatipUrvaka sthiti pariNAmakA svayaM anubhava karanevAle una jIva pudgalako bahiraMgahetu dharma aura adharma na ho, to jIva pudagalake nirargala gatipariNAma aura sthitipariNAma honese, alokame bhI unakA honA kisase nivArA jA sakatA hai| isalie loka aura alokakA vibhAga siddha nahIM hotaa| (paM.kA./ta pra./12). (de0 dharmAdharma/3/5) a. pa./2 dharmadravye gatihetutvamamUrtatvamacetanatvamete trayo guNAH / adharmadravye sthitihetutvamamUtaM tvamacetanatvamiti / dharmadravyameM gatihetutva, amUrtatva va acetanatva ye tIna guNa haiM aura adharma dravyameM sthitihetutva, amUrtatva va acetanatva ye tIna guNa haiN| noTa:-inake atirikta astitvAdi 10 sAmAnya guNa yA svabhAva hote haiN| -(de0 guNa/3) 2. donoMkA udAsIna nimittapanA paM.kA./bhU./85-86 udayaM jaha macchANaM gamaNANuggahakara havadi loe / taha jIvapuggalANaM dhamma davvaM viyANAhi / 8 / jaha havadi dhammadavvaM taha taM jANeha davamadhamakvaM / ThidikiriyAjuttANaM kAraNabhUdaM tu puDhavIva / 6 / -jisa prakAra jagadameM pAnI machaliyoMko gamanameM anugraha karatA hai, usI prakAra dharmadravya jIva pudgaloMko gamamameM anugraha karatA hai aisA jaano|8| jisa prakAra dharma dravya hai usI prakArakA adharma nAmakA dravya bhI hai, parantu vaha sthiti kriyAyukta jIva pudgaloko pRthivIkI bhA~ti (udAsIna) kAraNabhUta hai| sa.si./5/17/282/5 gatipariNAminA jIvapudgalAnAM gatyupagraha kartavye dharmAstikAyaH sAdhAraNAzrayo jlvnmtsygmne| tathAsthitipariNAminA jIvapudgalAnAM sthityupagrahe kartavye adharmAstikAyaH sAdhAraNAzrayaH pRthivIdhAturivAzvAdisthitAviti / -jisa prakAra machalIke gamanameM jala sAdhAraNa nimitta hai, usI prakAra gamana karate hue jIva aura pudgaloMke gamanameM dharmAstikAya sAdhAraNa nimitta hai| tathA jisa prakAra ghor3A Adike ThaharanemeM pRthivI sAdhAraNa nimitta hai (yA pathikako Thaharaneke lie vRkSakI chAyA sAdhAraNa nimitta hai i.sa.) usI prakAra ThaharanevAle jIva aura pudgaloMke ThaharanemeM adharmAstikAya sAdhAraNa nimitta hai| (rA.vA./5/1/19-20/433/30); (dra.saM./mU./ 17-18); (go.jI./jI.pra./605/1060/3); (vizeSa de0 kaarnn| III/2/2) 3. dharmAdharma donoMkI kathaMcit pradhAnatA bha.A./mU-2134/1835 dhammAbhAveNa du logagge paDihammade alogeNa / gadimuvakuNadi hu dhammo jIvANaM poggalANaM / 2134 // -dharmAstikAyakA abhAva honeke kAraNa siddhabhagavAna lokase Upara nahIM jaate| isalie dharmadravya hI sarvadA jIva pudgalakI gatiko karatA hai| (ni.sA./sU./184): (ta.sU./10/8) bha.A.//2136/1838 kAlamaNatamadhammopaggahido ThAdi gayaNamogADhe / so uvakAro iTTho aThidi samAveNa jiivaann|2136 - adharma dravyake nimittase hI siddhabhagavAna lokazivarapara anantakAla nizcala Thaharate haiN| isalie adharma hI sarvadA jIva va pudgalakI sthitike kartA haiN| sa.si./10/8/11/2 Aha -yadi mukta UrdhvagatisvabhAvo lokAntAdUrvamapi kasmAnnotpatatItyatrocyate-gatyupagrahakAraNabhUto dharmAstikAyo noparyastItyaloke gamanAbhAva. / tadabhAve ca lokAlokavibhAgAbhAvaH prsjyte| prazna-yadi mukta jIva Urdhvagati svabhAvavAlA hai to lokAntase Upara bhI kisa kAraNase gamana nahIM karatA hai| uttaragatirUpa upakArakA kAraNabhUta dharmAstikAya lokAntake Upara nahIM hai, isalie alokameM gamana nahIM hotaa| aura yadi alokameM gamana mAnA jAtA hai to lokAlokake vibhAgakA abhAva prApta hotA hai| (de0 dharmAdharma/1/7); (rA.vA./10/8/1/646/8); (dha.13/10626/223/3); (ta.sA.14/44) paM.kA./ta-pra./87 tatra jovapudgalau svarasata eva gatitatpUrva sthitipariNAmApannau / tayoryadi gatipariNAmaM tatpUrvasthitipariNAmaM vA svayamanubhavatorbahiraGgahetU dharmAdhamauM na bhavetAma, tadA tayonirargala 3. dharmAdharma dravyoMko siddhi 1. donoM meM nitya pariNamana honekA nirdeza paM.kA././84,86 agurulaghugehi sayA tehiM aNaM tehi pariNadaM nnicc| gadikiriyAjuttANaM kAraNabhUdaM sayamakajjaM / 4 / jaha hadi dhammadavyaM taha taM jANeha davamadhamakvaM.. 86 / - vaha (dharmAstikAya ) ananta aise jo agurulaghuguNa una rUpa sadaiva pariNamita hotA hai| nitya hai, gatikriyAyukta dravyoMko kriyAme nimittabhUta hai aura svayaM akArya hai| jaisA dharmadravya hotA hai vaisA hI adharmadravya hotA hai| (go.jI./ mU./566/1015) 2. parasparameM virodha viSayaka zaMkAkA nirAsa sa.si./1/17/283/6 tulyabalatvAttayorgatisthitipratibandha iti cet / na, aprerakatvAt / prazna-dharma aura adharma ye donoM dravyatulya balavAle haiM, ataH gatise sthitikA aura sthitise gatikA pratibandha honA cAhie ! uttara -nahIM, kyoMki, ye apreraka haiN| (vizeSa de0 kAraNa/ III/2/2) 3. pratyakSa na hAne sambandhI zaMkAkA nirAsa sa.si./5/17/283/6 anupalabdherna tau sta rakharaviSANavaditi cet / na; sarvaprativAdinaH pratyakSApratyakSAnanibhivAJchati / asmAnprati hetorasiddhazca / sarvajJena niratizayapratyakSajJAnacakSuSA dharmAdayaH sarve upalabhyante / tadupadezAcca zrutajJAnibhirapi / prazna-dharma aura adharma dravya nahIM haiM, kyoMki, unakI upalabdhi nahIM hotI, jaise gadheke sIMga ! uttara-nahIM, kyoMki, isameM saba vAdiyoM ko vivAda nahIM hai| jitane bhI vAdI haiM. ve pratyakSa aura parokSa donoM prakArake padArthoMko svIkAra karate haiN| isalie inakA abhAva nahIM kiyA jA sktaa| dUsare hama jainoMke prati anupalabdhi' hetu asiddha hai, kyoMki jinake sAtizaya pratyakSa jJAnarUpI netra vidyamAna hai, aise sarvajJa deva saba dharmAdika dravyoM ko pratyakSa jAnate hai aura unake upadezase zrutajJAnI bhI jAnate haiN| (rA.vA./5/17/28-30/464/16) 4.donoMke astitvakI siddhi meM hetu sa si./10/8/471/4 tadabhAve ca lokAlokavibhAgAbhAvaH prasajyate / - 1, unakA abhAva mAnanepara lokAlokake vibhAgake abhAvakA prasaMga prApta hotA hai| -(vizeSa de0 dharmAdharma/1/7) pra.sA./ta.pra /133 tathai kavAramena gatipariNatasamastajIvapudgalAnAmAlokAi gamanahetutvamapradezatvArakAle pudgalayoH samuddhAtAnyatra lokAsakhyeyabhAgamAtratvAjjIvasya lokAlokasImno'calitvAdAkAzasya viruddhakAryahetutvAdadharmasyAsaMbhavAddharmamadhigamayati / tathaikavArameva sthitipariNatasamastajIvapudgalAnAmAlokAtsthAnahetutvamaH... adharmamadhigamayati / 2. eka hI kAlameM gatipariNata samasta jIvapudgaloMko lokataka gamanakA hetutva dharmako batalAtA hai, kyoMki kAla jainendra siddhAnta koza bhA0 2-62
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmAdharma 490 dhamottara aura pudgala apradezI haiM, isalie unake baha sambhava nahIM hai; jIva dravya samuddhAtako choDakara anyatra lokake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai, isalie usake baha sambhava nahI hai| loka alokakI sImA acalita honese AkAzake vaha sambhava nahIM hai aura viruddha kAryakA hetu honese adharmake vaha sambhava nahIM hai| isI prakAra eka hI kAlameM sthitipariNata samasta jIva-pudagaloMko lokataka sthitikA hetutva adharma dravyako batalAtA hai| ( hetu uparoktavava hI hai) (vizeSa de0 dharmAdharma/16) 5. AkAzake gati hetutvakA nirAsa 6. bhUmi jala Adike gatihetutvakA nirAsa sa. si /1/17/283/3 bhUmijalAdInyeva tatprayojanasamarthAni nArtho dharmAdharmAbhyAmiti cet / na; sAdhAraNAzraya iti viziSyoktatvAt / anekakAraNasAdhyatvAccaikasya kAryasya |prshn-1. dharma adharma dravyake jo prayojana haiM, pRthivI va jala Adika hI unake karane meM samartha haiM, ataH dharma aura adharma dravyakA mAnanA ThIka nahIM 1 uttara-nahIM, kyoMki, dharma aura adharma dravya gati aura sthitike sAdhAraNa kAraNa haiM, aura yaha ( prazna ) vizeSarUpase kahA hai| (rA. vA./5/17/22/463/1) / 2. tathA eka kArya aneka kAraNose hotA hai isalie dharma adharma dravyako mAnanA yukta hai| rA. vA./1/17/27/564/- yathA nAyamekAntaH-sarvazcakSuSmAna bAhya prakAzopagrahAd rUpaM gRhNAtIti / yasmAd dvIpamArjArAdayaH...binApi bAhyapradIpAdyupagrahAdarUpagrahaNasamarthAH,...yathA vA nAyamekAnta' sarva eva gatimanto yaSTayAdyupagrahAta gatimArabhante na veti,...tathA nAyamekAntaH-sarveSAmAtmapudgalAnAM sarve mAhyopagrahahetavaH santIti, kintu keSa cita patatriprabhRtInAM dharmAdharmAveva, apareSAM jalAdayo'pItyanekAntaH / 3. jaise yaha koI ekAntika niyama nahIM hai ki sabhI A~khavAloMko rUpa grahaNa karaneke lie bAhya prakAzakA Azraya ho hI, kyoki vyAgha vijloM Adiko bAhya prakAzakI AvazyakatA nahIM bhI rhtii| jaise yaha koI niyama nahIM ki sabhI calanevAle lAThIkA sahArA lete hI hoN| usI prakAra yaha koI niyama nahIM ki sabhI jIva aura pudgaloMko sarva bAhya padArtha nimitta hI hoM, kintu pakSI Adikoko dharma va adharma hI nimitta haiM aura kinhIM anyako dharma va adharmake sAtha jala Adika bhI nimitta hai, aisA anekAnta hai| 7 amUrtikarUpa hetukA nirAsa paM kA /mU./12-15 AgAsaM avagAsaM gamaNaridikAraNehiM dedi jdi| uDhaMgadippadhANA siddhA ciTThanti kidha tattha / 2 / jamhA uvaridvANaM siddhANaM jiNavarehiM paNNattaM / tamhA gamaNa ThANaM AyAse jANa sthi tti 63. jadi havadi gamaNahedU AgAsa ThANakAraNaM tesi / pasajadi alogahANI logassa ca aMtaparivaDhI / 14 / tamhA dhammAdhammA gamaNadvidikAraNANi NAgAsa / idi jiNabarehiM bhaNidaM logasahA saNa tANaM 1811 - 1. yadi AkAza hI avakAza hetukI bhA~ti gatisthiti hetu bhI ho to UrdhvagatipradhAna siddha usameM (lokame) kyoM sthita hoN| ( Age kyoM gamana na kare ) 2 / kyoMki jinavaroMne siddhoMkI sthiti loka zikharapara kaho hai, isalie gati sthiti (hetutva) AkAzameM nahIM hotA, aisA jAno / 13 / 2. yadi AkAza jova va pudgaloMko gatihetu aura sthitihetu ho to alokakI hAnikA aura lokake antakI vRddhikA prasaMga aaye|64| isalie gati aura sthitike kAraNa dharma aura adharma haiM, AkAza nahIM hai, aisA lokasvabhAvake zrotAose jinavaroMne kahA hai / (aura bhI de0 dharmAdharma/ 1/7) (rA.vA./5/17/21/462/31) sa.si./5/17/283/1 Aha dharmAdharmayorya upakAraH sa AkAzasya yuktaH, sarvagatatvAditi cet / tadayuktamaH tasyAnyopakArasadbhAvAta / sarveSAM dharmAdInAM dravyANAmavagAhanaM tatprayojanam / ekasyAnekaprayojanakalapanAyA lokaalokvibhaagaabhaav.| = prazna-3.dharma aura adharma vyakA jo upakAra hai, use AkAzakA mAna lenA yukta hai, kyoMki AkAza sarvagata hai| uttara-yaha kahanA yukta nahI hai; kyoki, AkAzakA anya upakAra hai / saba dharmAdika dravyoMko avagAhana denA AkAzakA prayojana hai| yadi eka dravyake aneka prayojana mAne jAte haiM to lokAlokake vibhAgakA abhAva prApta hotA hai / (rA.vA/5/17/ 20/462/23) rA. vA./5/17/20-21/462/26 na cAnyasya dharmo'nyasya bhavitumarhati / yadi syAva, aptejoguNA dravadahanAdayaH pRthivyA eva kalpyantAm / kiM ca * yathA animiSasya brajyA jalopagrahAdbhavati, jalAbhAve ca bhuvi na bhavati satyapyAkAze / yadyAkAzopagrahAta mInasya gatirbhavet bhuvi api bhvet| tathA gatisthitipariNAminAm AtmapudgalAnAM dharmo'dharmopagrahAta gatisthitI bhavato nAkAzopagrahAt / 4. anya dravyakA dharma anya dravyakA nahIM ho sakatA, kyoMki, aisA mAnanese to jala aura agnike dravatA aura uSNatAguNa pRthivIke bhI mAna lene caahie| (rA. vA /2/17/23/463/6 ) (4.kA/tA. vR./24/51/4)| 5. jisa prakAra machalIkI gati jalameM hotI hai, jalake abhAvameM pRthivIpara nahIM hotI, yadyapi AkAza vidyamAna hai| isI prakAra AkAzake rahanepara bhI dharmAdharma ke honepara hI jIva va pudgalakI gati aura sthiti hotI hai| yadi AkAzako nimitta mAmA jAye to machalIkI gati pRthivI para bhI honI caahie| parantu aisA nahIM hotaa| isalie dharma va adharma ho gatisthiti meM nimitta hai AkAza nhiiN| rA. vA./5/17/40-41/466/3 amUrtatvAdgatisthitinimittatvAnupapattiriti cet / na; dRSTAntAbhAvAta |...n hi dRSTAnto'sti yenAmUrtatvAt gatisthitihetutvaM vyAvarteta / kiM ca-AkAzapradhAna vijnyaanaadivtttsiddh|"ythaa vA apUrvAkhyo dharma kriyayA abhivyaktaH snnmuuto'pi puruSasthopakArI vartate, tathA dharmAdharma yorapi gtisthityupgrho'vseyH|-prshn-amuurt honeke kAraNa dharma va adharma meM gati va sthitike nimittapanekI upapatti nahIM bntii| uttara-1. nahIM, kyoMki, aisA koI dRSTAnta nahIM jisase ki amRtatvake kAraNa gatisthitikA abhAva kiyA jA sake / 2. jisa prakAra amUrta bhI AkAza saba dravyoMko avakAza dene meM nimitta hotA hai, jisa prakAra amUrta bhI sAMkhyamatakA pradhAna tattva puruSake bhogakA nimitta hotA hai, jisa prakAra amUrta bhI bauddhoMkA vijJAna nAma rUpakI utpattikA kAraNa hai, jisa prakAra amUrta bhI mImAMsakokA adRSTa puruSake upabhogakA kA sAdhana hai, usI prakAra amUrta bhI dharma aura adharma gati aura sthitimeM sAdhAraNa nimitta ho jaao| +niSkriya honeke hetukA nirAsa-de0 kaarnn/III/212| * svabhAvase gati sthiti honekA nirAsa -de0 kaal/2/11| dharmAmRta-A0 nayasena ( I. 1125) kRta14 kathAoM kA saMgraha | dharmAstikAya-de0 dhrmaadhrm| dharmI-de0 pkss| dharmottara-arcaTakA ziSya eka bauddha-naiyAyika / samaya-I. za. 7 kA antima bhaag| kRtiyaoN-1. nyAyabindukI TIkA, 2. pramANa jainendra siddhAnta koza
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhavala dhUmaketu kyoMki abAyake dvArA bastuke siMgako grahaNa karake usake dvArA usake dvArA kAlAntarameM avismaraNake kAraNabhUta saMskArako utpanna karanevAlA vijJAna dhAraNA hai, aisA svIkAra kiyA hai| 3. dhAraNA apramANa nahIM hai dha.13/5,5.33/23zama cedaM gahidaggAhi ti appamANa, avissaraNahuduliMgaggAhissa ghidghnnttaabhaavaado| -yaha gRhItagrAhI honese apramANa hai, aisA nahIM mAnA jA sakatA hai; kyoMki avismaraNake hetubhUta liMgako grahaNa karanevAlA honese yaha gRhItagrAhI nahIM hI sktaa| parIkSA, 3. apoha prakaraNa, 4. paralokasiddhi, 5. kSaNabhaMgasiddhi, 6. pramANa vinizcaya ttiikaa|| ghavala-apabhraza bhASAbaddha harivaMza purANake kartA eka kavi / samaya-vi.za. 1022 / (hindI jaina sAhityakA itihAsa/27 / kAmatA prasAda) (tI./4/116) dhavala seTha-kauzAmbI nagarakA eka seTha thaa| sAgarameM jahAja ruka gayA taba eka manuSyako bali deneko taiyAra ho gyaa| taba zrIpAlane jahAja claayaa| mArgameM coroMne use pA~dha liyaa| taba zrIpAlane use chudd'aayaa| itane upakArI usI zrIpAlakI khI rainamaMjUSA para mohita hokara use sAgarameM dhakkA de diyaa| eka devane raina maMjUSAkI rakSA kI aura seThako khUba maaraa| pIche zrIpAlakA saMyoga honepara usase kSamA mA~gI / (zrIpAla caritra) dhavalA-A. bhratabali (I 136-156) kRta SaTkhaNDAgama andhake prathama 5 khaNDoM para 72000 zlokapramANa eka vistRta TIkA hai, jise A. vIrasena svAmIne I. 816 meM likhakara pUrI kii| (de0pariziSTa1) dhavalAcArya-harivaMzake kartA eka muni| samaya-I.za.11 / (varAMga caritra/pra.21-22/paM. khuzAlacanda) ghAtakokhaMDa--madhyalokameM sthita eka dvIpa hai| ti.pa./4/2600 uttaradevakurUsaM khettesuM tattha dhaadiirukkhaa| cehrati ya guNaNAmo teNa puDhaM dhAdaIkhaMDo / 26001 -dhAtakokhaNDa dvIpake bhItara uttarakuru aura devakuru kSetroMmeM dhAtakI vRkSa sthita hai, isI kAraNa isa dvIpakA 'dhAtakI khaNDa' yaha sArthaka nAma hai| (sa.si./3/33/227/ 6), (rA.vA./3/33/6/166/3) noTa-isa dvIpa sambandhI vizeSa (de0 loka/4/2) dhAtu-zarIrameM dhAtu upadhAtuoMkA nirdeza-de0 jaudArikA / dhAtrI-1. AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4 / 2. bastikA kA eka doSa-de0 vstikaa| dhAnya rasa-de0 rs| dhAraNA-1. matijJAna viSayaka dhAraNAkA lakSaNa pa.vaM 13/5,6/sUtra 40/243 dharaNI dhAraNA havaNA koTThA paviThThA / -dharaNI, dhAraNA, sthApanA, koSThA aura pratiSThA ye ekArtha nAma hai| sa. si./1/12/11/7 avetasya kAlAntare'vismaraNakAraNaM dhAraNA / yathA-saiveyaM balAkA pUrvAha yaamhmdraakssmiti| -avAya zAmake dvArA jAnI gayI vastukA jisa (saMskArake gha./1) kAraNase kAlAntarameM bismaraNa nahIM hotA use dhAraNA kahate haiN| (rA.vA.1/11/4/ 10/8); (dha.1/1,1,115/354/4), (gha.6/1, 6-1,14/18/7); (dha.6/4, 1,45/144/7), (dha. 13/105,33/233/4); (go. jI./.306/665), (nyA-dI./2/11/32/7) 2. dhAraNA IhA va avAyarUpa nahIM hai dha.13/5,5,33/233/1 dhAraNApaccao kiM vavasAyasarUvo ki NicchayasarUvo tti / paDhamapakkhe dhAraNehApaccayANameyatta, bhedaabhaavaado| vidie dhAraNAvAyapacayANameyattaM, NicchayebhAveNa doNNaM bhedAbhAvAdo ti| Na esa doso, avedavatthuliMgaragahaNaduvAreNa kAlaMtare avismaraNahedu- saMskArajaNaM viNNANaM dhAraNetti agbhuvagamAdo |-prshn-dhaarnnaa jJAna kyA vyavasAyarUpa hai yA kyA nizcayasvarUpa hai| prathamapakSake svIkAra karane para dhAraNA aura IhA jJAna eka ho jAte haiM, kyoMki unameM koI bheda nahIM rhtaa| dUsare pakSake svIkAra karanepara dhAraNA aura avAya ye donoM jJAna eka ho jAte haiM, kyoMki nizcayabhAvakI apekSA donoMmeM koI bheda nahIM hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai; 7. dhyAna viSayaka dhAraNAkA lakSaNa ma.pu./21/227 dhAraNA zrutanirdiSTavIjAnAmavadhAraNam / zAstroM meM bata lAye hue bIjAkSaroMkA avadhAraNa karanA dhAraNA hai| sa.sA./tA.kR./306/388/11 paJcanamaskAraprabhRtimantrapratimAdibahirdravyAbalambanena cittasthirIkaraNaM dhaarnnaa| -paMcanamaskAra Adi mantra tathA pratimA Adi bAhya dravyoMke Alambanase citsako sthira karanA dhAraNA hai| 1. anya sambandhita viSaya 1. dhAraNAke zAnapaneko siddhi / -de0 iihaa/3|| 2. dhAraNA va zrutazAnameM antara / -de0 shrutjnyaan//3|| 3. dhAraNAzAnako matizAna kahane sambandhI zaMkA samAdhAna -30 matijJAna/3 / 4. avagraha Adi tInoM zAnoMkI utpattikA krama |-de0 matijJAnA 5. dhAraNA zAnakA jaghanya va utkRSTa kaal| -de0 Rddhiaa2|3 / 6. dhyAna yogya paoNca dhAraNAoMkA nirdesh| -20 piNDastha / 7. AgneyI Adi dhAraNAoMkA svruup| --de0 baha vaha nAma / dhAraNI-vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| dhArA-sarva dhArA, vargadhArA Adi anekoM vikalpa / ke0 gaNita/II//RI dhArA cAraNa-eka Rddhi-de0 Rddhi/4/7 / dhArA nagarI-vartamAna 'dhAra'-(ma.pU /pra.46/paM. pannAlAla ) dhArAvAhika jJAna- de0 zrutajJAna/11 / dhAriNI eka auSadha vidyA -de0 vidyaa| dhIrani.sA./tA.bR./73 nikhiladhoropasargavijayopArjitadhIraguNagambhIrAH / - samasta ghora upasargoMpara vijaya prApta karate haiM, isalie dhIra aura guNagambhIra ( ve AcArya) hote haiN| A.pA./TI./43/156/12 meyaM prati dhiyaM buddhimIrayati prerayatIti dhIra iti vyupdishyte| - dhyeyoM ke prati jinakI buddhi gamana karatI hai yA preraNA karatI hai unheM dhIra kahate haiN| dhuvasena-de0 dhavasena / dhupa vazamAvata-dhrupadazami vata dhUpa dshaaNg| khevo jina Thiga bhAva abhaMga / (yaha bata zvetAmbara AmnAyameM pracalita hai|) (batavidhAna saMgraha/pR. 130); (navalasAhakRta varddhamAna purANa) dhUmaketu-1. eka graha-de0 grh| 2. (ha.pu.4/zloka) pUrvabhavameM varapurakA rAjA vIrasena thaa|163| vartamAna bhakmeM strI viyogake jainendra siddhAnta koza
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhUma cAraNa 492 dhyAtA kAraNa ajJAnatapa karake deva huaa|221|| pUrva vairake kAraNa isane baayaabhaavaado|'nn ca davvasudeNa estha ahiyAro, poggalaviyArassa pradyumnako curAkara eka parvatakI zilAke nIce damA diyA / 222 // jaDassa NANovaliMgabhUdassa sudttbirohaado| thovadavyasudeNa avagayAdhUma cAraNa-de0 Rddhi/4 / sesa-NavapayasthANaM sivabhUdiAdibIjabuddhIrNa jhANAbhAveNa mokkhA bhaavppsNgaado| thoveNa NANeNa jadi jmANaM hodi to khavagaseDidhUma doSa-1. AhArakA eka doSa-de0 AhAra/I/4 / 2. basti uvasamaseDiNamappAoggadhammajjhANaM ceva hodi / cohasa-dasa-NavapuvyakAkA eka doSa-de0 vstikaa| harA puNa dhammasukkajhANaM doNaM pi sAmittamuvaNamaMti, avirohaado| dhUmaprabhA teNa tesiM ceva etya Niso kdo| jo caudaha pUrvoko dhAraNa sa.si./11/203/8 dhUmaprabhA sahacaritA bhUmi maprabhA / - jisa pRthivI- karanevAlA hotA hai, vaha dhyAtA hotA hai, kyoMki itanA jJAna hue kI prabhA dhuke samAna hai vaha bhUmi dhUmaprabhA hai| (ti.pa./2/21), minA, jisane nau padArthoMko bhalI prakAra nahIM jAnA hai, usake dhyAna(rA.vA./3/1/3/156/11) kI utpatti nahIM ho sakatI hai| prazna-caudaha, dasa aura nau pUrvoke ja. pa./11/129 abasesA puDhavIo moddhamA hoti pNkbhulaao| binA stokagranthase bhI nau padArtha viSayaka jJAna dekhA jAtA hai| -ravaprabhAko chor3akara (narakakI) zeSa chaH pRthiviyoMko paMka bahula uttara-nahIM, kyoMki stoka granthase bIjabuddhi muni hI pUrA jAna jAnanA caahie| sakate haiM, unake sivA dUsare muniyoMko jAnanekA koI sAdhana nahIM * isa pRthivIkA vistAra -de0 loka / hai| (arthAta jo bhIjabuddhi nahIM hai ve minA zrutake padArthokA jJAna karaneko samartha nahIM hai) aura dravyazrutakA yahA~ adhikAra nahIM hai| * isake bhavasthAna nakaze-de0 loka/7 / kyoMki jJAnake upaliMgabhUta pudagalake vikArasvarUpa jar3abastuko dhUlikalazAbhiSeka-de0 pratiSThA vidhAna / zrata (jJAna) mAnane meM virodha pAtA hai| prazna-stoka dravyazrutase nau padArthoMko pUrI taraha jAnakara zivabhUti Adi bIjabuddhi muniyoMke dhUlizAla-samavazaraNakA prathama koTa-de0 smvshrnn| dhyAna nahIM mAnanese mokSakA abhAva prApta hotA hai| uttara-stoka dhRtarASTra-(pA.pu./sarga/zloka) bhISmake sautele bhAI vyAsakA putra jJAnase yadi dhyAna hotA hai to vaha kSapaka va upazamazreNIke ayogya thaa| (7/117) / isake duryodhana Adi sau kaurava putra the| (1983- dharmadhyAna hI hotA hai (dhavalAkAra pRthaktva vitarkavIcArako dharmadhyAna 205) / muniyoMse bhAvI yuddhameM una putroMkI mRtyu jAnakara dIkSita mAnate haiM-de0 dharmadhyAna/2/4-6) parantu caudaha, dasa aura nau pUrvoke ho gayA / (10/12-16) dhArI to dharma aura zukla donoM hI dhyAnoMke svAmI hote haiN| kyoMki dhRti-de0 sNskaar/2| aisA mAnane meM koI virodha nahIM aataa| isalie unhIMkA yahA~ nirdeza kiyA gayA hai| dhRti (devI)-1. niSadha parvatapara sthita tigicha hada va dhRti ma.pU./2/101-102 sa caturdazapUrvajJo dazapUrvadharo'pi vaa| navapUrvadharo kUTakI svAminI devI-de0 loka 5/4 2, rucaka parvata nivAsinI vA syAda dhyAtA sampUrNa lakSaNaH / 101 // zrutena vikalenApi syAda eka dikkumArI devii| -. lokA13 / dhyAtA sAmagrI prApya puSkalAm / kSapakopazamazreNyoH utkRSTa dhyAnaghRti bhAvanA-de0 bhaavnaa/2| mRcchati / 104 // -yadi dhyAna karanevAlA muni caudaha pUrvakA, yA dhRtiSeNa-bhUtAvatArako paTTAvalIke anusAra Apa bhadrabAhu prathama daza pUrvakA, yA nau pUrvakA jAnanevAlA ho to vaha dhyAtA sampUrNa lakSaNoMse yukta kahalAtA hai / 101 / isake sivAya alpazrutajJAnI (zrutakevalI ) ke pazcAta sAtaveM 11 aMga 10 pUrvadhArI the| samaya atizaya buddhimAna aura zreNIke pahale pahale dharmadhyAna dhAraNa karanebI.ni. 264-282: (I.pU. 263-245-20 itihaas/4| vAlA utkRSTa muni bhI uttama dhyAtA kahalAtA hai|102|| dhaivata-de0 svr| sa.sA./tA../10/22/11 nanu tarhi svasaMvedanajJAnabalenAsmin kAle'pi dheryA-bharata kSetra AryakhaNDakI eka ndii| -de0 mnussy/4| zrutakevalI bhavati / tannA yAdRzaM pUrva puruSANAM zukladhyAnarUpa svasaMvedana jJAnaM tAdRzamidAnI nAsti kintu dharmadhyAnayogyamastIti / dhyAtA-dharma va zukladhyAnoMko dhyAnevAle yogIko dhyAtA kahate haiN| -prazna-svasaMvedanajJAnake balase isa kAlameM bhI zrutakevalI hone usIkI vizeSatAoM kA paricaya yahA~ diyA gayA hai| cAhie : uttara-nahIM, kyoMki jisa prakArakA zukladhyAna rUpa 1. prazasta dhvAtAmai jJAna sambandhI niyama va spaSTIkaraNa svasaMvedana pUrvapuruSoMke hotA thA, usa prakArakA isa kAlameM nahIM hotaa| kevala dharmabhyAna yogya hotA hai| sa.sU.37 zukle cAya pUrva vidaH // 37 // va.saM/TI./17/232 hayathokta dazacaturdazapUrvagatazrutajJAnena dhyAnaM bhavati sa.si./6/37/153/4 Ane zuklabhyAne pUrvavido bhavataH zrutakevalina tadapmusargavacanam / apavAdavyAkhyAnena punaH pnycsmititrigumiprtiityrthH| (netarasya (rA.vA.)) cazamdena dharnAmapi smucciiyte| pAdakasArabhUtazrutenApi dhyAnaM bhavati / tathA jo aisA kahA hai, ki - zukladhyAnake bhedoMmeMse Adike do zuktadhyAna (pRthaktva va ekatva 'daza tathA caudaha pUrvataka zrutahAnase dhyAna holA hai, vaha utsarga bitarkavIcAra) pUrva vida arthAta zrutakesIke hote haiM anyake nhiiN| vacana hai| apavAda vyAkhyAnase to pA~ca samiti aura tIna guptiko sUtra meM diye gaye 'ca' zabdase dharmyadhyAnakA bhI samuccaya hotA hai| pratipAdana karanevAle sArabhUtazrutajJAnase bhI dhyAna hotA hai| (paM.kA./ (arthAta zukladhyAna to pUrva vidako hI hotA hai parantu dharmadhyAna tA.va./146/212/8); (aura bhI de0 zrutakevalI) pUrva vidako bhI hotA hai aura alpazrutako bhii|) (rA.bA./6/37/1/ 62/20) 2. prazasta dhyAnasAmAnya yogya dhyAtA pa.za5-4,26/64/6 paudassapumbaharo vA [dasa Nayapunvaharo bA, NANeNa dha13/1,4,26164/6 tattha uttamasaMghaDaNo odhabalo oghasUro cohassaviNA aNavagama-NavaSayavassa mANANuvavattIdo |...cods-ds- punbaharo vA [dasa] NavapuSaharo vaa| -jo uttama saMhananavAlA, pavapugvehi viNA thoSaNa vi gaMdhaNa NavapayasvAvagamovalaM bhaado| Na, nisargase balazAlI aura zUra, tathA caudaha yA dasa yA nau pUrvako thoveNa gaNa NissesamadhagaMtuM maujabuddhimuSiNo mosUNa aNNesimu- dhAraNa karanevAlA hotA hai vaha dhyAtA hai / (ma.pu./21/85) jaimendra siddhAnta koza
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAtA 493 dhyAtA ma.pu /21/86-87 dorotsAritaduAno durne zyA. parivarjayan / lezyAvizuddhimAlambya bhAvayannapramattatAm / 86 prajJApAramito yogI dhyAtA syAdIbalAnvita' / sUtrAlambano dhIra. soDhAzeSaparISaha. 187 / api coja tasaMvega' praaptnirvedbhaavn| vairAgyabhAvanotkarSAta pazyan bhogAnatarNa kAn / / 8 / samyagjJAnabhAvanApAstamithyAjJAnatamodhanaH / vizuddhadarzanApoDhagADhamithyAtvazalyakaH / / -Arta va raudra dhyAnoMse dUra, azubha lezyAoMse rahita, lezyAokI vizuddhatAse avalambita, apramatta avasthAkI bhAvanA bhAnevAlA 86 buddhike pArako prApta, yogI, buddhibalayukta, sUtrArtha avalambI, dhIra vIra, samasta parISahoMko sahanevAlA 1871 saMsArase bhayabhIta, vairAgya bhAvanAe~ bhAnevAlA, vairAgyake kAraNa bhogopabhogakI sAmagrIko atRptikara dekhatA huA 188 samyagjJAnako bhAvanAse mithyAjJAnarUpI gADha andhakArako naSTa karanevAlA, tathA vizuddha samyagdarzana dvArA mithyA zalyako dUra bhagAne bAlA, muni dhyAtA hotA hai| (de0 dhyAtA/4 ta. anu.) dra.saM./mU./7 tavasudavadavaM cedA jhANaraha dhuraMdharohave jamhA / tamhA tattiya NiradA talladdhIe sadA hoha / -kyoMki tapa vrata aura zrutajJAnakA dhAraka AtmA dhyAnarUpI rathakI dhurAko dhAraNa karanevAlA hotA hai, isa kAraNa he bhavya puruSo! tuma usa dhyAnakI prApti ke lie nirantara tapa zruta aura vratameM tatpara holo|| cA.sA./167/2 dhyAtA guptendriyazca / -prazasta dhyAnakA dhyAtA mana vacana kAyako vazameM rakhanevAlA hotA hai| jJA./1/6 mumukSurjanmanirvigaH zAntacitto vazI sthir.| jitAkSaH saMvRto dhIro dhyAtA zAstre prshsyte|6| mumukSu ho, saMsArase virakta ho, zAntacitta ho, manako vaza karanevAlA ho, zarIra va Asana jisakA sthira ho, jitendriya ho, citta savarayukta ho (viSayoM meM vikala na ho), dhIra ho, arthAta upasarga Anepara na Dige, aise dhyAtAko hI zAstroM meM prazaMsA kI gayo hai| (ma.pu /21/60-65); (jJA./27/3) 3. dhyAtA na hone yogya vyakti jJA.// zloka naM. kevala bhAvArtha-jo mAyAcAro ho / 32 mani hokara bhI jo parigrahadhArI ho|33| khyAti lAbha pUjAke vyApArameM Asakta ho / 3 / 'nau sau cUhe khAke viklI hajako calI' isa upAralyAnako satya karanevAlA ho / 42 / indriyoMkA dAsa ho / 43 / virAgatAko prApta na huA ho|44aa aise sAdhuoMko dhyAna prApti nahI hotii| jJA /62 ete paNDitamAninaH zamadamasvAdhyAyacintAyutA', rAgAdigrahayazcitA yatiguNapradhvaMsatRSNAnanAH / vyAkRSTA viSayairmadai pramuditAH zaGkAbhirajIkRtA, na dhyAnaM na vivecanaM na ca tapa' ka barAkAH kSamAH 6 / jo paNDita to nahIM hai, parantu apaneko paNDita mAnate haiM, aura zama, dama, svAdhyAyase rahita tathA rAgadveSAdi pizAcoMse vaMcita haiM, evaM munipaneke guNa naSTa karake apanA mu~ha kAlA karanevAle haiM, viSayoMse AkarSita, madoMse prasanna, aura zaMkA sandeha zalyAdise grasta hoM, aise raMka puruSa na dhyAna karaneko samartha hai, na bhedajJAna karaneko samartha haiM aura na tapa hI kara sakate haiN| de0 maMtra-(mantra yantrAdikI siddhi dvArA vazIkaraNa Adi kAryoMkI siddhi karanevAloMko dhyAnakI siddhi nahIM hotI) de0 dharma pAna/2/3 (mithyAdRSTiyoM ko yathArtha dharma va zukladhyAna honA sambhava nahIM hai) de0 anumava/4/5 (sAdhuko ho nizcayadhyAna sambhava hai gRhasthako nahIM, kyoMki prapaMcagrasta honeke kAraNa usakA mana sadA caMcala rahatA hai| 4. dharmadhyAnake yogya dhyAtA kA.a././476 dhamme eyaggamaNo jo Navi vededi paMcahA visarya / veraggamao NANI dhammajmANaM have tassa 14763 =jo jJAnI puruSa dharmame ekAgra mana rahatA hai, aura indriyoke viSayo kA anubhava nahI karatA, unase sadA virakta rahatA hai, usIke dharmadhyAna hotA hai / (de0 dhyAtA/2 me jJA./4/6) ta. anu/41-45 tatrAsannIbhavanmuktiH kiMcidAsAdya kAraNam / viraktaH kAmabhogebhyastyakta-sarvaparigrahaH / 41) abhyetya samyagAcArya dIkSA jainezvarauM zrita' / taposaMyamasaMpanna pramAdarahitAMzayaH ||42smygnirnniitjiivaadidhyyvstuvyvsthiti' / ArtaraudaparityAgAllabdhacittaprasaktika. 43 / muktalokadvayApekSa soDhA'zeSaparIpaha' / anuSThitakriyAyogo dhyAnayoge kRtodyamaH / 44 / mahAsatvaH parityaktadurlezyASzubhabhAvanAH / itIhaglakSaNo dhyAtA dharmadhyAnasya saMmataH / 4 / / -dharmadhyAnakA dhyAtA isa prakArake lakSaNoMvAlA mAnA gayA haijisakI mukti nikaTa A rahI ho, jo koI bhI kAraNa pAkara kAmasevA tathA indriyabhogose virakta ho gayA ho, jisane samasta parigrahakA tyAga kiyA ho, jisane AcArya ke pAsa jAkara bhale prakAra jainezvarI dIkSA dhAraNa kI ho, jo jainadharmameM dIkSita hokara muni banA ho, jo tapa aura saMyamase sampanna ho, jisakA Azraya pramAda rahita ho. jisane jIvAdi dhyeya vastukI vyavasthitiko bhale prakAra nirNIta kara liyA ho, Arta aura raudra dhyAnoMke tyAgase jisane cittakI prasannatA prApta kI ho, jo isa loka aura paraloka donoMkI apekSAse rahita ho, jisane sabhI pariSahoMko sahana kiyA ho, jo kriyAyogakA anuSThAna kiye hue ho (sidabhakti Adi kriyAoM ke anuSThAnameM tatpara ho|) dhyAnayogameM jisane udyama kiyA ho ( dhyAna lagAnekA abhyAsa kiyA ho). jo mahAsAmarthyavAna ho, aura jisane azubha lezyAo tathA burI bhAvanAoMkA tyAga kiyA ho| (dhyAtA/2/meM ma.pU.) aura bhI de0 dharmyadhyAna/9/2 jinAjJApara zraddhAna karanevAlA, sAdhukA guNa kIrtana karanevAlA, dAna, zruta, zIla, saMyamameM tatpara, prasanna citta, premI, zubha yogI, zAstrAbhyAsI, sthiracitta, bairAgya bhAvanAmeM bhAnevAlA ye saba dharmadhyAnIke bAhya va antaraMga cihna hai| zarIrako nIrogatA, viSaya lampaTatA va niSThuratAkA abhAva, zubha gandha, malamUtra alpa honA, ityAdi bhI usake bAhya cihna hai| de0 dharmadhyAna/9/3 vairAgya, tattvajJAna, parigraha tyAma, pariSahajaya, kaSAya nigraha Adi dharmadhyAnakI sAmagrI hai| 5. zukladhyAna yogya dhyAtA dha.13/1,4,26/gA,67-71/82 abhayAsaMmohavivegavisaggA tassa hA~ti liNgaaii| liMgijai jehi muNI sukkjhaannevgycitto|67| cAlijjai vIheha va dhIroNa parIsahovasaggehi / sahumesu Na sammujhaha bhAvesu Na devmaayaasu|680 deha vicittaM paicchai apANaM taha ya savyasaMjoe / dehomahivosaggaM hissaMgo sabado kuNadi / 6 / / Na kasAyasamutyehi vi bAhijjai mANasehi dukkhehi| IsAbisAyasogAdiehi jhANovagayacitto 1001 sIyAyavAdiehi mi sArIrehiM bahuppayArehiM / No bAhijjai sAhU jheyammi suNiccalo saMtA 71 - abhaya, asaMmoha, viveka aura visarga ye zukladhyAnake liMga haiM, jinake dvArA zukladhyAnako prApta huA cittavAlA muni pahicAnA jAtA hai|6| vaha dhIra pariSahoM aura upasagoMse na to calAyamAna hotA hai aura na DaratA hai, tathA vaha sUkSma bhAvoM va devamAyAmeM bhI mugdha nahIM hotA hai|68| vaha dehako apanese bhinna anubhava karatA hai, isI prakAra saba tarahake saMyogoMse apanI bAtmAko bhI bhinna anubhava karatA hai, tathA niHsaMga huA vaha saba prakArase deha va upAdhikA utsarga karatA hai / dhyAna meM apane cittako lIna karanevAlA, vaha kaSAyoMse utpanna hue IrSyA, viSAda aura zoka Adi mAnasika du:khose bhI nahIM bA~dhA jAtA hai / 70 / dhyeyameM nizcala huA vaha sAdhu zIta va Atapa Adi bahuta prakArakI bAdhAoke dvArA bhI nahIM bA~dhA jAtA hai 71 / jainendra siddhAnta koza |
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna sUcIpatra dhyAnake bheda va lakSaNa ta.anu./35 vajrasaMhananopetAH puurvshrutsmnvitaaH| dadhyuH zuklamihAtItAH zreNyArohaNakSamA' / 3 / -vajraRSabha saMhananake dhAraka, pUrvanAmaka zrutajJAnase saMyukta aura upazama vakSapaka donoM zreNiyoke ArohaNameM samartha, aise atIta mahApuruSoMne isa bhUmaNDalapara zukladhyAnako dhyAyA hai| 6. dhyAtAoMke uttama Adi bheda nirdeza dhyAna sAmAnyakA lakSaNa / ekAgra cintAnirodha lakSaNake viSayameM zaMkA / yogAdikI saMkrAntimeM bhI dhyAna kaise ? -de0 shukldhyaan/4/1| ekAgra cintAnirodhakA lkssnn| -de0 ekAgra / dhyAna sambandhI vikalpakA taatpry| -de0 viklp| dhyAnake bheda / aprazasta, prazasta va zuddha dhyAnoMke lakSaNa / Arta raudrAdi tathA padastha piDasdha Adi dhyAnoM smyndhii| --de0vaha vaha naam| paM.kA./tA.vR /173/253/26 tattvAnuzAsanadhyAnagranthAdau kathitamArgeNa jaghanyamadhyamotkRSTabhedena tridhA dhyAtAro dhyAnAni ce bhavanti / tadapi kasmAt / tatraivoktamAste dravyakSetrakAlabhAvarUpA dhyAnasAmagrI jaghanyAdibhedena tridheti vcnaat| athavAtisaMkSepeNa dvidhA dhyAtAro bhavanti zuddhAtmabhAvanA prArambhakA puruSAH sUkSmasa vikalpAvasthAyA prArabdhayogino bhaNyante, nirvikalpazuddhAramAvasthAyAM punaniSpannayogina iti saMkSepeNAdhyAtmabhASayA dhyAtRdhyAnadhyeyAni... jnyaatvyaa.| - tattvAnuzAsana nAmaka dhyAna viSayaka granthake Adime (de0 dhyAna/ 311) kahe anusAra dhyAtA va dhyAna jaghanya madhyama va utkRSTake bhedase tIna-tIna prakAra ke haiM kyoMki vahA~ hI unakA dravya kSetra kAla va bhAvarUpa sAmagrIkI apekSA tIna-tIna prakArakA batAyA gayA hai| athavA atisaMkSepase kaheM to dhyAtA do prakArakA hai-prArabdhayogI aura nisspnnyogii| zuddhAtmabhAvanAko prArambha karanevAle puruSa sUkSma savikalpAvasthAmeM prArabdhayogI kahe jAte haiN| aura nirvikalpa zuddhAramAvasthAmeM niSpannayogI kahe jAte hai| isa prakAra saMkSepase adhyAtmabhASAmeM dhyAtA dhyAna va dhyeya jAnane caahie| 7. anya sambandhita viSaya dhyAna nirdeza dhyAna va yogake aMgoMkA nAma nirdeza / dhyAtA, dhyeya, prANAyAma Adi / -de. vaha vaha nAma / dhyAna antarmahUrtase adhika nahIM ttiktaa| dhyAna va zAna AdimeM kathaMcit bhedAbheda / dhyAna va anuprekSA AdimeM antara / -de0 dharmadhyAna/3 / dhyAna dvArA kAryasiddhikA siddhAnta / dhyAnase aneka laukika prayojanoMkI siddhi| aihika phalavAle ye saba dhyAna aprazasta haiN| mokSamArgameM yantra-mantrAdikI siddhikA niSedha / --de0 mntr| dhyAnake lie Avazyaka jJAnakI siimaa| -de0 dhyAtA/10 aprazasta va prazasta dhyAnoMmeM heyopAdeyatAkA viveka / aihika dhyAnoMkA nirdeza kevala dhyAnakI zakti darzAne ke lie kiyA gayA hai| 9 pAramArthika dhyAnakA mAhAtmya / dhyAna phl| -de0vaha vaha dhyAna / sarya prakArake dharma eka dhyAnameM antarbhUta hai| 1. pRthakatva ekatva vitarka vicAra Adi zukladhyAnoke dhyAtA / -de0 zukla dhyaan| 2. dharma va zukladhyAnake dhyAtAoMmeM saMhanana sambandhI carcA / -de0 sNhnn| 3. cAroM dhyAnoMke dhyAtAoMmeM bhAva va lezyA Adi / --de0 vaha vaha nAma / 4. cAroM dhyAnoMkA guNasthAnoMkI apekSA svAmitva / -de0 vaha vaha naam| 5. Arta raudra dhyAnoMke bAhya cihna / -de0 vaha vaha nAma / dhyAna ekAgratAkA nAma dhyAna hai| arthAta vyakti jisa samaya jisa bhAvakA cintavana karatA hai, usa samaya vaha usa bhAva ke sAtha tanmaya hotA hai| isalie jisa kisI bhI devatA yA mantra, yA ahaMnta Adiko dhyAtA hai, usa samaya vaha apaneko vaha hI pratIta hotA hai| isIlie aneka prakArake devatAoMko dhyAkara sAdhaka jana aneka prakArake aihika phaloMkI prApti kara lete hai| parantu ve saba dhyAna Arta va raudra honeke kAraNa aprazasta hai| dharma zukla dhyAna dvArA zudvAramAkA dhyAna karanese mokSakI prApti hotI hai, ata' ve prazasta hai| dhyAnake prakaraNa meM cAra adhikAra hote hai-dhyAna, dhyAtA, dhyeya va dhyAnaphala / cAroMkA pRthaka-pRthak nirdaza kiyA gayA hai| dhyAnake anekoM bheda haiM, sabakA pRthaka-pRthaka nirdeza kiyA hai| dhyAnakI sAmagrI va vidhi dravya kSetrAdi sAmagrI va usameM utkRSTAdike vikalpa / dhyAna yogya mudrA, Asana, kSetra va dishaa| -de0 kRtikarma/3 / dhyAnakA koI nizcita kAla nahI hai| dhyAna yogya bhaav| -de0 dhyey| upayogake AlambanabhUta sthAna / | dhyAnakI vidhi sAmAnya / dhyAnameM vAyu nirodha smbndhii| -de0 prANAyAma / dhyAnameM dhAraNAokA avlmbn| -de. piMDastha / 5 arhatAdike cintavana dvArA dhyAnakI vidhi / jainendra siddhAnta koza
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna 495 1. dhyAnake bheda va lakSaNa dhyAnakI tanmayatA sambandhI siddhAnta dhyAtA apane dhyAnabhAvase tanmaya hotA hai| jaisA pariNamana karatA hai usa samaya AtmA vaisA hii| hotA hai| | AtmA apane dhyeyake sAtha samarasa ho jAtA hai| arhatako dhyAtA huA svayaM arhata hotA hai| 5 | garuDa Adi tattvoMkoM dhyAtA huA svayaM garuDa Adi rUpa hotA hai| * garuDa Adi tattvoMkA svruup| --de0 vaha vaha nAma / jisa deva yA zaktiko dhyAtA hai usI rUpa ho jAtA hai| -de0 dhyaan/2/4.5| | anya dhyeya bhI AtmAmeM Alekhitavat pratIta hote haiN| 1. dhyAnake bheda va lakSaNa 1. dhyAna sAmAnyakA lakSaNa 1. dhyAnakA lakSaNa-ekAgra cintA nirodha ta.su./6/27 uttamasaMhananasyaikAgracintAnirodho dhyAnamA'ntarmuhurtAta // 271 -uttama saMhananavAlekA eka viSayameM vittavRttikA rokanA dhyAna hai, jo antarmahUrta kAla taka hotA hai / (ma.pu./21/8), (cA sA./ 166/6), (pra.sA./ta.pra./102), (ta.anu./56) sa.si./6/20/436/8 cittavikSepatyAgo dhyAnam / =cittake vikSepakA tyAga karanA dhyAna hai| ta.anu./16 ekAgragrahaNaM cAtra vaiyyvinivRttye| vyagra hi jJAnameva syAd dhyAnamekAgramucyate // 56 // = isa dhyAnake lakSaNameM jo ekAgrakA grahaNa hai vaha vyagratAkI vinivRttike lie hai| jJAna hI vastutaH vyagra hotA hai, dhyAna nhiiN| dhyAnako to ekAgra kahA jAtA hai| paM.dha/u./842 yatpunarjAnamaikatra nairantaryeNa kutracit / asti tabadhyAnamAtrApi kramo naapykrmo'rthtH|842| -kisI eka viSayameM nirantara rUpase jJAnakA rahanA dhyAna hai, aura vaha vAstavameM kramarUpa hI hai akrama nhiiN| 2. dhyAnakA nizcaya lakSaNa-Atmasthita AtmA paM.kA./mU./146 jassa Na vijjadi rAgo doso moho va jogprikmmo| tassa suhAsuhaDahaNo bhANamao jAyae agnnii| =jise moha aura rAgadveSa nahIM hai tathA mana vacana kAyarUpa yogoM ke prati upekSA hai, use zubhAzubhako jalAnevAlI dhyAnamaya agni pragaTa hotI hai| ta.anu./74 svAtmAnaM svAtmani svena dhyAyetsvasmai svato ytH| SaTakArakamayastasmAdadhyAnamAtmaiva nizcayAt / 74 - cU*ki AtmA apane AtmAko, apane AtmAmeM, apane AtmAke dvArA, apane AramAke lie, apane-apane Atmahetuse dhyAtA hai, isalie kartA. karma, karaNa, sampradAna, apAdAna aura adhikaraNa aise SaT kArakarUpa pariNata AtmA hI nizcayanayakI dRSTise dhyAnasvarUpa hai| ana.dha./1/114/117 iSTAniSTArthamohAdicchedAccetaH spiraM tata' / dhyAnaM ratnatrayaM tasmAnmokSastataH sukham / 114 / = iSTAniSTa buddhike mUla mohakA cheda ho jAnese cita sthira ho jAtA hai| usa cittakI sthitatAko dhyAna kahate haiN| 2. ekAgra cintA nirodha lakSaNake viSaya meM zaMkA sa. si./6/27/445/1 cintAyA nirodho yadi dhyAna, nirodhazcAbhAvaH, tena dhyAnamasarakharaviSANavatsyAt / naiSa doSaH anyacintAnivRttyapekSayA'saditi cocyate, svaviSayAkArapravRtteH saditi ca; abhAvasya bhAvAntaratvAidhevAravAdibhirabhAnasya bastudharbhavasidhezca / athavA nAyaM bhAvasAdhana', nirodha nirodha iti / kiM thi| karmasAdhanaH nirudhyata iti nirodh'| cimtA cAsau nirodhazca cintAnirodha iti / etaduktaM bhavati-jJAnamevAparispandAgnizikhAvadavabhAsamAna dhyAnamiti / prazna-yadi cintAke nirodhakA nAma dhyAna hai aura nirodha abhAvasvarUpa hotA hai, isalie gadheke soMgake samAna dhyAna asata ThaharatA hai / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki anya cintAkI nivRttiko apekSA vaha asat kahA jAtA hai aura apane viSayarUpa pravRtti honeke kAraNa vaha sat kahA jAtA hai| kyoMki abhAva bhAvAntara svabhAva hotA hai (tucchAbhAva nhiiN)| abhAva vastukA dharma hai yaha bAta sapakSa sattva aura vipakSa vyAvRtti ityAdi hetuke aMga Adike dvArA siddha hotI hai (de0 sptbhNgii)| athavA yaha nirodha zabda 'nirodhanaM nirodhaH' isa prakAra bhAvasAdhana nahIM hai, to kyA hai| "nirudhyata nirodha'-jo rokA jAtA hai, isa prakAra karmasAdhana hai| cintAkA jo nirodha vaha cintAnirodha hai| Azaya yaha hai ki nizcala agnizikhAke samAna nizcala rUpase avabhAsa. mAna jhAna hI dhyAna hai| (rA.bA//27/16-17/626/24), (vizeSa de0 ekAgra cintA nirodha) de0 anubhava/2/3 anya dhyeyoMse zUnya hotA huA bhI svasaMvedanako apekSA zUnya nahIM hai| 3. dhyAnake bheda 1. prazasta va aprazastakI apekSA sAmAnya meda cA sA./167/6 tadetaccaturaGgadhyAnamaprazasta-prazastabhedena dvividhaM / vaha (dhyAtA, dhyAna, dhyeya va dhyAnaphala rUpa) cAra aMgavAlA dhyAna aprazasta aura prazastake bhedase do prakArakA hai| (ma. pU/21/27 ), (jJA./2/17) jJA./3/27-28 saMkSeparucibhi. suutraattnniruupyaatmnishcyaat| vidhaivAbhimataM kaizcidyato jIvAzayastridhA // 27 // tatra puNyAzayaH pUrva stdvipksso'shubhaashyH| zuddhopayogasaMjJo ya. sa tRtIyaH prakIrtitaH / 28 / -kitane hI saMkSeparucivAloMne tIna prakArakA dhyAna mAnA hai, kyoMki, jIvakA Azaya tIna prakArakA hI hotA hai / 27 una tInoMmeM prathama to puNyarUpa zubha Azaya hai aura dUsarA usakA vipakSI pAparUpa Azaya hai aura tIsarA zuddhopayoga nAmA Azaya hai| 2. Arta raudrAdi cAra bheda tathA inakA aprazasta va prazastameM antarbhAvasa.sU /8/28 ArtaraudradhaHzuklAni / 28/= dhyAna cAra prakArakA hai Arta raudra dhaya aura zukla / (bha. A. mU./1666-1700) (ma.pu./ 21/28); (jJA. sA./10); (ta. anu./34); (ana. dha./7/103/ 727) / mU. A./364 aTaca ruddasahiyaM doNi vi jhANANi appasatthANi / dhamma sukkaM ca duve pasatthajhANANi NeyANi / 364 =Arta dhyAna aura raudradhyAna ye do to aprazasta haiM aura dharmyazukla ye do dhyAna prazasta haiN| (rA. vA./4/28/4/627/33); (dha. 13/5,4.26/47/11 meM kevala prazastadhyAnake hI do bhedoMkA nirdeza hai); (ma. pu./21/27); (cA. sA. 167/3 tathA 172/2) (jJA. sA./2/20) (jJA./2620) jainendra siddhAnta koza
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna 4. aprazasta prazasta va zuddha dhyAnoMke lakSaNa mu. A./681-682 parivAraiDkisakkArapUyaNaM asaNapANa heU bA / layaNasayaNAsa bhattapANakAmaTThaheU vA / 681| AjJANidda samAjaki - mahAvaguNa jhANamiNavasara maNasaMkalpoM du viro / 682 // DA./3/26-31]puNyAzayanazAstrAta zuddhatezyAnalambana cinnAstutattvasya prazastaM dhyAnamucyate |21| pApAzayavazAnmohAnmithyAtvAdvastuvibhramAt / kaSAyAjjAyate'jasramasaddhyAnaM zarIriNAm |30| kSINe rAgAdisaMtAne prasanne cAntarAtmani / ya' svarUpopalambhaH syAtsazudrAsyaH prakIrtitaH // 31 // 1. putraziSyAdike lie hAthI ghor3a lie, AdarapUjana ke lie bhojanapAna ke lie, khudI huI parvatakI jagahake lie. zayana-Asana-bhakti va prANoMke lie, maithunakI icchA ke lie, AjJAnirdeza prAmANikatA kIrti prabhAvanA va guNavistAra ke lie ina sabhI abhiprAyoMke lie yadi kAyotsarga kare to manakA vaha saMkalpa' azubha dhyAna hai /mU. A./ joboMke pAparUpa Azayake vaza tathA moha mithyAtvakaSAya aura tattvoMke ayathArtha rUpa vibhramase utpanna huA dhyAna aprazasta va asamIcIna hai |30| (zA./24 /11) ( aura bhI de0 apadhyAna ) / 2. puNyarUpa Azayake vazase tathA zuddhalezyAke Alambanase aura vastuke yathArtha svarUpa cintavanase utpanna huA dhyAna hai | 260 zeSa0 dharmadhyAna/1/1) 3. rAgAdiko santAnake kSINa honepara antara AtmA ke prasanna honese jo apane svarUpakA avalambana hai, vaha zuddhadhyAna hai / 31 / (de0 anubhava ) / 496 2. dhyAna nirdeza 1. dhyAna va yogake aMgoMkA nAma nirdeza gha. 13/5.4,26/64/5 satyAcAri ahiyArA hoMti pyAtA. dhyeyaM dhyAnaM, dhyAnaphalamiti / dhyAnake viSaya meM cAra adhikAra haiM. - dhyAtA, dhyeya, dhyAna aura dhyAnaphala / ( cA. sA./167/1 ) ( ma. pu. / 21/84 ) ( jJA /4/5 ) ( ta. anu / 37 ) / ma. 21/221-224 bheda yogamAdo yaH so'nuyojya smaahitai| yoga kaH ki samAdhAnaM prANAyAmazca kIdRza // 223 // kA dhAraNA kimAdhyAnaM ki dhyeyaM ko smRti ki phalaM kAni bIjAni pratyAhAro'sya kIdRza' / 224 / jo chaha prakArase yogoMkA varNana karatA hai. usa yogavAdI vidvAn puruSoM ko pUchanA cAhie ki yoga kyA hai samAdhAna kyA hai ? prANAyAma kaisA hai 1 dhAraNA kyA hai ? AdhyAna ( cintavana ) kyA hai " dhyeya kyA hai ? smRti kaisI hai ? dhyAnakA phala kyA hai ' dhyAnakA bIja kyA hai ? aura isakA pratyAhAra kaisA hai / / 223-224 / jJA./22/1 atha kaizcidyamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhana ivAnAni yogasya sthAnAni / / sthAnyairyamaniyamAva pAsyAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhaya iti SaT / 2 / utsAhAnnizcayAtsaMtoSAdarzanAda sunerjanapadatyAgAt padmayogaH prasiddhyati |1| kaI anyamatI 'ATha aMga yogake sthAna hai' aisA kahate hai - 1. yama, 2. niyama 3. Asana, 4. prANAyAma, 5. pratyAhAra, 6, dhAraNA, 7 dhyAna aura 8 samAdhi / kinhIM anyamatiyo yama niyamako chor3akara chaha kahe hai- 1. Asana, 2. prANAyAma, 3, pratyAhAra, 4. dhAraNA, 5 dhyAna, 6, samAdhi / kisI anyane anya prakAra kahA hai- 1. utsAhase, 2. nizcayase, 3. dhairyase, 4. santoSase darzana aura dezake svAgata yogakI siddhi hotI hai| = . 2. dhyAna nirdeza 2. dhyAna antarmuhUrtase adhika nahIM Tika sakatA gha. 13/5,4,26/51/76 aMtomuhuttametaM citAvatthANamegavatthumhi / sthANaM umkAnaM jogagirohoM jigANaM tu // 51 / eka vastu anta muhUrta kAlataka cintAkA avasthAna honA vayasthoMkA dhyAna hai aura yoga nirodha jina bhagavAnkA dhyAna hai / 51 // ta. sU. /6/20 dhyAnamAntarmuhurtA | 27 // sa.si./6/200445/1 ityanenAnadhikR tataH paraM durdharalA dekAgracintAyA. / rA. vA./1/20/21/620/5 syAdetada dhyAnopayogena divasamAsAdyayasthAna nAntarmuhurtAditi tatra kiM kAraNam indriyopaprasaMgAvadhyAna antarmuka hotA hai| isase kAlakI avadhi kara dI gyii| isase Upara ekAgracintA durdhara hai / prazna- eka dina yA mahIne bhara taka bhI to dhyAna rahanekI bAta sunI jAtI hai ? uttara--yaha bAta ThIka nahIM hai, kyoMki, itane kAlataka eka hI dhyAna rahanemeM indriyoM kA upaghAta hI ho jAyegA / 2. dhyAna va jJAna AdimeM kathaMcit bhedAbheda 1 ma.pU. 21/15-16 pa jJAnaparyAyo dhyAnAya dhyeyagocaraH / tathApyekAsaMdaSTo dhatte bodhAdi vAnyatAm / 150 harSAmarSAdivat so'yaM ciddhamo'pyanabodhitaH prakAzate vibhinnAramA kathaMci stimitAtmakaH 16 / yadyapi dhyAna jJAnakI ho paryAya hai aura vaha dhyeyako viSaya karanevAlA hotA hai| tathApi sahavartI honeke kAraNa vaha dhyAna -jJAna, darzana, sukha aura vIryarUpa vyavahArako bhI dhAraNa kara letA hai | 13| parantu jisa prakAra cita dharmarUpase jAne gaye harSa va krodhAdi bhinnabhinna rUpase prakAzita hote haiM, usI prakAra antaHkaraNakA saMkoca karanerUpa dhyAna bhI caitanyake dharmose kathaMcit bhinna hai | 16 | 4. dhyAna dvArA kArya siddhikA siddhAnta ta. anu. / 200 yo yatkarmaprabhurdevastadadhyAnAviSTamAnasaH / dhyAtA tadAtmako bhUtvA sAdhayatyAtma vAJchitam // 200 // -jo jisa karmakA svAmI athavA jisa karma ke karanemeM samartha deva hai usake dhyAnase vyApta citta huA dhyAtA usa devatArUpa hokara apanA vAMchita artha siddha karatA hai / de0 dharmadhyAna /6/8 ( ekAgratA rUpa tummayatA ke kAraNa jisa-jisa padArthakA citavana jIva karatA hai, usa samaya vaha arthAta usakA jJAna tadAkAra ho jAtA hai| -- (de0 Age dhyAna / 4 ) / 5. dhyAnase anekoM laukika prayojanoMkI siddhi jJA./38 / zlo. sArArtha - aSTapatra kamalapara sthApita sphurAyamAna AtmA va Namo ahaMtAna ke ATha akSaroMko pratyeka dizAke sammukha hokara kramase ATha rAtri paryanta pratidina 1100 bAra japane se siha Adi ra antu bhI apanA garva chor3a dete haiM / 65-66 ATha rAtriyA~ vyatIta ho jAnepara isa kamalake pAtroM para vartanevAle akSaroMko anukramase nirUpaNa karake dekheN| tatpazcAt yadi praNava sahita usI mantrako dhyAvai to samasta manovAJchita siddha hoM aura yadi praNava (OM) se varjita dhyAve to mukti prApta kare / 100 - 102 / ( isI prakAra aneka prakArake mantroMkA dhyAna karanese, rAjAdikA vinAza, pApakA nAza, bhogoMkI prApti tathA mokSa prApti taka bhI hotI hai / 103-112 // zA./40/2mantramaNDalamudrAdiprayogaH surAsuranarabATa kSobhayasyakhilaM kSaNAta |2| yadi dhyAnI muni mantra maNDala mudrAdi prayogoMse dhyAna karanemeM udyata ho to samasta sura asura aura manuSyoM ke samUhako kSaNamAtrameM kSobhita kara sakatA hai / jainendra siddhAnta koza
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna 497 3. dhyAnakI sAmagrI va vidhi ta. anu./zlo.naM. kA sArArtha-mahAmantra mahAmaNDala va mahAmudrAkA Azraya lekara dhAraNAoM dvArA svayaM pArzvanAtha hotA huA grahoke vighna dUra karatA hai / 202 / isI prakAra svayaM indra hokara (de0 Upara naM. 4 vAlA zIrSaka ) stambhana kAryoMko karatA hai / 203-204 / garuDa hokara viSako dUra karatA hai, kAmadeva hokara jagatko vaza karatA hai, agnirUpa hokara zItajvarako haratA hai, amRtarUpa hokara dAhajvarako haratA hai, kSIrodadhi hokara jagako puSTa karatA hai / 205-208 / ta.anu./206 kimatra bahunoktena yadyatkarma cikiirssti| tadavatAmayo bhUtvA tattannivartayatyayam / 20 / / -isa viSayameM bahuta kahanese kyA, yaha yogI jo bhI kAma karanA cAhatA hai. usa usa karmake devatArUpa svayaM hokara usa usa kAryako siddha kara letA hai / 2063 . ta.anu./zlo.kA sArArtha -zAntAtmA hokara zAntikarmoMko aura krUrAtmA hokara krUrakarmoMko karatA hai / 2101 AkarSaNa, vazIkaraNa, stambhana, mohana, uccATana Adi aneka prakArake citra vicitra kArya kara sakatA hai / 211-216 / 6. parantu aihika phakavAle ye saba dhyAna aprazasta haiM jJA./30/4 bahUni karmANi munipravIraividyAnuvAdAtyakaTIkRtAni / asaMkhyabhedAni kutUhalArtha kumArgakudhyAnagatAni santi / 4 / - jJAnI muniyoMne vidyAnuvAda pUrvase asaMkhya bhedavAle aneka prakArake vidveSaNa uccATana Adi karma kautUhalake lie pragaTa kiye haiM, parantu ve satra kumArga va kudhyAnake antargata haiN| ta.anu./220 tadhyAnaM raudramAtaM vA yadaihikaphalArthinAm / = aihika phalako cAhane vAloke jo dhyAna hotA hai, vaha yA to ArtadhyAna hai yA raudrdhyaan| 7. aprazasta va prazasta dhyAnoM meM heyopAdeyatAkA viveka ma.pu./21/26 heyamAdya dvayaM vidvi durvyAnaM bhavavardhanam / uttara dvitayaM dhyAnam upAdeyantu yoginAm / 26 / = ina cAroM dhyAnoMmeMse pahaleke do arthAt Arta raudradhyAna chor3aneke yogya hai, kyoMki ve khoTe dhyAna haiM aura saMsArako baDhAnevAle hai, tathA Ageke do arthAta dharmya aura zukladhyAna muniyoMko grahaNa karane yogya hai / 26 (bha.A./mU./ 1666-1700/1520). (jJA./25/21), (ta-anu34,220) jJA /40/6 svapne'pi kautukenApi nAsayAnAni yogibhi / sevyAni yAnti bojatvaM yata. snmaarghaanye|6| -yogI muniyoM ko cAhie ki (uparokta aihika phalavAle) asamocIna dhyAnoMko kautukse svapna meM bhI na vicAreM, kyoMki ve sanmArgakI hAnike lie bojasvarUpa haiN| 8. aihika dhyAnoMkA nirdeza kevala dhyAnakI zakti darzAneke lie kiyA gayA hai jJA /40/4 prakaTIkRtAni asaMkhyeyabhedAni kutUhalArtham / -dhyAnake ye asaraNyAta bheda kutUhala mAtrake lie muniyoMne pragaTa kiye haiN| (jnyaa./28/100)| ta.anu./216 atraiva mAgraha kArpuryadhyAnaphalamaihikam / idaM hi dhyAna mAhAtmyakhyApanAya pradarzitam / 21 / -isa dhyAnaphalake viSayameM kisIko yaha Agraha nahIM karanA cAhie ki dhyAnakA phala aihika hI hotA hai, kyoMki yaha aihika phala to dhyAnake mAhAtmyakI prasiddhike lie pradarzita kiyA gayA hai| 9. pAramArthika dhyAnakA mAhAtmya bha.A./mU./1861-1902 evaM kasAyajuddha'mi havadi khavayassa AudhaM jharaNaM / ...1812 / raNabhUmIe kavacaM hodi jjhANaM kasAyajuddhammi/... / 1863 / vahara radaNesu jahA gosIsaM cadaNaM va gNdhesu| veruliyaM va maNINaM taha jmANaM hoI khaMvayassa 1816 kaSAyo ke sAtha yuddha karate samaya dhyAna kSapakake lie Ayudha va kavacake tujya / / 1862-1863 / jaise ratnomeM vajraratna zreSTha hai, sugandhi padArthAma gozIrSa candana zreSTha hai, maNiyome vaiDUryamaNi uttama hai, vaise hI jJAna darzana cAritra aura tapameM dhyAna hI sArabhUta va sarvotkRSTa hai (1861 jJA.sA./36 pASANesvarNa kASThe'gniH vinaapryogaiH| na yathA dRzyante imAni dhyAnena vinA tathAtmA / 36 / jisa prakAra pASANa meM svarNa Ara kASThameM agni binA prayogake dikhAI nahIM detI, usI prakAra dhyAnaka binA AtmA dikhAI nahIM detaa| a.ga.pA./15/66 tapAMsi raudrANyanirza vidhatA, zAstrANyadhItAmakhilAni nitym| dhattA caritrANi nirastatandro, na sidhyati dhyAnamRte tthaa'pi|66 -nizadina ghora tapazcaraNa bhale karA, nitya hI sampUrNa zAstrokA adhyayana bhale karo, pramAda rahita hokara cAritra bhale dhAraNa karo, parantu dhyAnake minA siddhi nhiiN| . jJA./40/3.5 kukhasyApyasya sAmarthyamacinnyaM tridshairpi| anekavikriyAsAradhyAnamArgAvalambita. 13 / asAvAnantaprathitaprabhavaH svabhAvato yadyapi yntrnaath.| niyujyamAna' sa puna' samAdhau karatAta vizvaM caraNAgralInam / / - aneka prakArakI vikriyArUpa asAra dhyAnamArgako avalambana karanevAle krodhIke bhI aisI zakti utpanna ho jAtI hai ki jisakA deva bhI cintavana nahIM kara sakate / / svabhAvase ho ananta aura jagatprasiddha prabhAvakA dhAraka yaha AtmA yadi samAdhimeM joDA jAye to samasta jagatako apane caraNoM meM lIna kara letA hai| (kevalajJAna prApta kara letA hai / (vizeSa de0 dhamyadhyAna/4) 10. sarva prakArake dharma eka dhyAna meM antarbhata haiM dra.saM./ma./47 duviha pi mokrabahe jjhANe pAuNadi vaM muNI NiyamA / tamhA payattacittA jUya jhANaM samabhasaha / 47 -munidhyAnake karanesa jo niyamase nizcaya va vyavahAra donoM prakArake mokSamArgako pAtA hai, isa kAraNa tuma cittako ekAna karake usa dhyAnakA abhyAsa kro| (ta anu./33) (aura bhI de0 mokSamArga/2dharma/3/3) ni.sA./tA,vR/116 ata. paMcamahAvatapaMcasamititriguptipratyA khyAnaprAyazcittAlocanAdikaM sarva dhyaanmeveti| -- ata' paMca mahAvata, paMcasamiti, trigupti. pratyAkhyAna, prAyazcitta aura AlocanA Adi saba dhyAna hI hai| 3. dhyAnakI sAmagrI va vidhi 1. dhyAnakI dravya kSetrAdi sAmagrI va usameM utkRSTAdi vikalpa ta.anu./48-46 dravyakSetrAdisAmagrI dhyAnotpattau ytstridhaa| dhyAtArastrividhAstasmAtteSAM dhyAnApi tridhA / 4 / sAmagrIta prakRSTAyA dhayAtari dhyAnamuttamam / syAjjaghanyaM jaghanyAyA madhyamAyAstu madhayamam // 46 // - grAnakI utpattike kAraNabhUta dravya kSetra kAla bhAva Adi sAmagrI kyoMki tIna prakAra kI hai, isalie dhyAtA va dhyAna bhI tIna prakArake haiM / 4 / uttama sAmagrI se dhyAna uttama hotA hai, madhyama- se madhyama aura jaghanyase jaghanya 46 / (dhyAtA/6) 2. dhyAnakA koI nizcita kAla nahIM hai dha, 13/5.4.26/16/67 va TIkA pra.66/6 aNiyadakAlo-savvakAlesu suhprinnaamsNbhvaado| ettha gAhAo-kAlo vi so ciya jahi jogasamAhANamuttama lahacha / Na hu divasaNisAbalAdiNiyamaNa umANA jainendra siddhAnta koza bhA0 2-63
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna 498 4. dhyAnakI tanmayatA sambandhI siddhAnta samae / 16 / usa (dhyAtA) ke dhyAna karanekA koI niyata kAla nahIM hotA, kyoMki sarvadA zubha pariNAmoMkA honA sambhava hai / isa viSayameM gAthA hai "kAla bhI vahI yogya hai jisameM uttama rItise yogakA samAdhAna prApta hotA ho| dhyAna karanevAloke lie dina rAtri aura belA Adi rUpase samayameM viso prakArakA niyamana nahIM kiyA jA sakatA hai / (ma.pu./21/81) aura bhI de0 kRtikarma/3/8 (deza kAla Asana AdikA koI aTala niyama nahIM hai|) 3. upayogake Alambanamata sthAna rA.vA./9/14/2/634/24 ityevamAdikRtaparirmA sAdhuH, nAbherUvaM hRdaye mastake'nyatra vA manovRtti yathAparicayaM praNidhAya mumucaH prazastadhyAnaM dhyaayet| - isa prakAra (Asana, mudrA, kSetrAdi dvArA de0 kRtikarma/3) dhyAnakI taiyArI karanevAlA sAdhu nAbhike Upara, hRdayameM, mastakameM yA aura kahIM abhyAsAnusAra citta vRttiko sthira rakhanekA prayatna karatA hai| (ma.pu./21/63) jJA./30/13 netradvandve zravaNayugale nAsikAgre lalATe, vaktre nAbhau zirasi hRdaye tAluni bhuuyugaante| dhyAnasthAnAnyamalamatibhiH kIrtitA'nyatra dehe, teSvekasminvigataviSayaM cittamAlambanIyam / 13 / -nirmala buddhi AcAryone dhyAna karaneke lie-1, netrayugala, 2. donoM kAna, 3. nAsikAkA agrabhAga,4 lalATa, 3. mukha, 6. nAbhi,7. mastaka, 8. hRdaya, i. tAlu, 10, donoM bhauhoMkA madhyabhAga, ina daza sthAnoMmeMse kisI eka sthAname apane manako viSayose rahita karake Alambita karanA kahA hai / (vasu.zrA./468); (gu.zrA./236) 4. dhyAnakI vidhi sAmAnya dha.13/5,4,26/28-26/68 kiMcididvimupAvattaitta, jjhaye NiruddhaTThIo / appANammi sardi saMdhituM saMsAramokravaTTha (28 paccAharittu visaehi iMdiyANaM maNaM ca tehitI appANammi maNaM taM jorga paNidhAya dhAredi / 26 / 1. jisakI dRSTi dhyeya (de0 dhyeya ) meM rukI huI hai, vaha bAhya viSayase apamI dRSTiko kucha kSaNa ke lie haTAkara saMsArase mukta honeke lie apanI smRtiko apanI AtmAmeM lagAve 128 // indriyoko viSayoMse haTAkara aura manako bhI viSayose durakara, samAdhipUrvaka usa manako apanI AtmAmeM lagAve // 21 // (ta.anu./64-65) jJA./30/5 pratyAhRta punaH svasthaM sarvopAdhivijitam / ceta' samatvamApannaM svasminneva layaM vrajet / / =2, pratyAhAra (viSayose haTAkara manako lalATa Adi para dhAraNa karanA-de0 'pratyAhAra') se ThaharAyA huA mana samasta upAdhi arthAt rAgAdikarUpa vikalpoMse rahita samabhAvako prApta hokara AtmAmeM ho layako prApta hotA hai| jJA./31/37,36 ananyazaraNobhUya sa tasmiklIyate tathA / dhyAtRdhyAno bhayAbhAve dhyeyenaikyaM yathA vrajet // 37 // ananyazaraNastaddhi tatsaM lInai kamAnasa' / tadguNastatsvabhAvAtmA sa tAdAtmyAcca saMvasan // 36 jJA./33/2-3 avidyAvAsanAvezavizeSavivazAtmanAm / yojyamAnamapi svasmin na ceta kurute sthitim / 2 / sAkSAtkartumataH kSipraM vizvatattvaM yathAsthitam / vizuddhi cAtmana' zazvadvastudharme sthirIbhavet // 3 // -3. vaha dhyAna karanevAlA muni anya sabakA zaraNa choDakara usa paramAtmasvarUpame aisA lIna hotA hai, ki dhyAtA aura dhyAna ina donoMke bhedakA abhAva hokara dhyeyasvarUpase, ekatAko prApta ho jAtA hai|37| jaba AtmA paramAtmAke dhyAnameM lIna hotA hai, taba ekIkaraNa kahA hai, so yaha ekIkaraNa ananyazaraNa hai| vaha tadguNa hai arthAta paramAtmAke hI ananta jJAnAdi guNarUpa hai, aura svabhAvase AtmA hai| isa prakAra tAdAtmyarUpase sthita hotA hai|36| 4. apanemeM jor3atA huA bhI, avidyAbAsanAse vivaza huA citta jaba sthiratAko dhAraNA nahIM krtaa| to sAkSAt vastuoMke svarUpakA yathAsthita tatkAla sAkSAta karaneke lie tathA AtmAkI vizuddhi karaneke lie nirantara vastuke dharmakA cintavana karatA huA use sthira karatA hai| vizeSa de0 dhyeya-aneka prakArake dhyeyoMkA cintavana karatA hai, aneka prakArakI bhAvanAe~ bhAtA hai tathA dhAraNAe~ dhAratA hai / 5, ahaMtAdike cintavana dvArA dhyAnakI vidhi jJA./40/17-20 vadanti yogino dhyAna cittamevamanAkulam / kathaM zivatvamApannamAtmAnaM saMsmarenmuniH / 17 vivecya tadguNagrAma tatsvarUpaM nirUpya c| anantazaraNo jJAnI tasminneva layaM brajeva / 18 / tadguNagrAmasaMpUrNa tatsvabhAvaikabhAvita / kRtvAtmAnaM tato dhyAnI yojayetparamAtmani / 13 / dvayogaNairmata sAmyaM vyktishktivypekssyaa| vizudhetarayo' svAtmatattvayoH paramAgame |20-prshncittke kSobharahita honeko dhyAna kahate haiM, to koI muni mokSa prApta AtmAkA smaraNa kaise kare / / 17 / uttara-prathama to usa paramAtmAke guNa samUhoMko pRthak-pRthak vicAre aura phira una guNoMke samudAyarUpa paramAtmAko guNa guNIkA abheda karake vicAra aura phira kisI anyakI zaraNase rahita hokara usI paramAtmAmeM lIna ho jAve / 18 / paramAtmAke svarUpase bhAvita arthAt milA huA dhyAnI muni usa paramAtmAke guNa samUhoMse pUrNa rUpa apane AtmAko karake phira use paramAtmAmeM yojana kare / 16 / AgamameM karma rahita va karma sahita dono Atma-tattvoMmeM vyakti va zaktikI apekSA samAnatA mAnI gayI hai / 20 // ta. anu./184-193 tanna codya yato'smAbhirbhAvArhannayamarpitaH / sa cAhayAnaniSThAtmA tatastatraiva tadgraha (186 / athavA bhAvino bhUtAH svaparyAyAstadArimakA' / Asate dravyarUpeNa sarvadravyeSu sarvadA 1112 / tato'yamahatparyAyo bhAvI dravyAtmanA sadA / bhavyeSvAste satazcAsya dhyAne ko nAma vibhrmH| 163 - hamArI vivakSA bhAva ahaMtase hai aura ahatake dhyAnameM lIna AtmA hI hai, ata' arhadadhyAna lIna AtmAmeM ahaMtakA grahaNa hai / 11 / athavA sarvadravyomeM bhUta aura bhAvI svaparyAyeM tadAtmaka huI dravyarUpase sadA vidyamAna rahatI hai| ata: yaha bhAvI ahaMta paryAya bhavya jIvome sadA vidyamAna hai, taba isa sat rUpase sthira arhatparyAyake dhyAnameM vibhramakA kyA kAma hai / 142-163 / 4. dhyAnakI tanmayatA sambandhI siddhAnta 1. dhyAtA apane dhyAnamAva se tanmaya hotA hai pra.sA./mU./8 pariNamadi jeNa davvaM takAlaM tammayati paNNatta...181jisa samaya jisa bhAvase dravya pariNamana karatA hai, usa samaya vaha.usa bhAvake sAtha tanmaya hotA hai ) (ta,anu /161) ta.anu./161 yena bhAvena yadrUpaM dhyAyatyAtmAnamAtmavit / tena tanmayatA yAti sopAdhi' sphaTiko yathA / 11 / -AtmajJAnI AtmAko jisa bhAvase jisa rUpa dhyAtA hai, usake sAtha vaha usI prakAra tanmaya ho jAtA hai| jisa prakAra ki upAdhike sAtha sphaTika / 1911 (jJA./26/ 43 meM uddhRt)| 2. jaisA pariNamana karatA hai usa samaya AtmA vaisA hI hotA hai pra.sA./na./8-6...tamhA dhammapariNado AdA dhammo munneybvo|| jIvo pariNamadi jadA suheNa asuheNa vA suho asuho| sudheNa tathA suddho havadi hi prinnaamsmbhaavoh| = isa prakAra vItarAgacAritra jainendra siddhAnta koza
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna 499 rUpa dharmase pariNata AtmA svayaM dharma hotA hai | jaba vaha jIva zubha athavA azubha pariNAmoMrUpa pariNamatA hai taba svayaM zubha aura azubha hotA hai aura jaba zuddharUpa pariNamana karatA hai taba svayaM zuddha hotA hai || 3. AtmA apane dhyeyake sAtha samarasa ho jAtA hai ta anu / 150 so'yaM samarasIbhAvastadekIkaraNaM smRtam etadeva samAdhiH syAllokadvayaphalapradaH // 137 // =una donoM dhyeya aura dhyAtAkA jo yaha ekIkaraNa hai, vaha samarasIbhAva mAnA gayA hai, yahI ekIkaraNa samAdhirUpa dhyAna hai, jo donoM lokoke phalako pradAna karanevAlA hai / (jJA./31/38) | 4. arhatako dhyAtA huA svayaM ahaMta hotA hai zA./36/41-43 guNagrAma saMsInamAnasastadgatAzayaH / tadbhAvabhAvito yogI tanmayatvaM prapadyate / 41 / yadAbhyAsavazAttasya tanmayatvaM prajAyate tadAtmAnamasI jJAnI samIkSate // 42 // eSa devaH sa sarvajJaH so'haM rAdrUpatAM gataH / tasmAtsa evaM nAnyo'haM vizvadarzIti manyate |43| usa paramAtmAmeM mana lagAnese usake hI guNoM meM lIna hokara usameM hI citako praveza karake usI bhAvase bhAvita yogI usIkI tanmayatAko prApta hotA hai |41| jaba abhyAsake vazase usa munike usa sarvajJake svarUpase tanmayatA utpanna hotI hai usa samaya vaha muni apane asarvajJa AtmAko sarvajJa svarUpa dekhatA hai // 42 // usa samaya vaha aisA mAnatA hai, ki yaha vahI sarvajJadeva hai, vahI tatsvarUpatAko prApta huA maiM hU~, isa kAraNa vahI nisvadarzI meM hU~. anya meM nahIM|43| ta. anu. / 160 pariNamate yenAtmA bhAvena sa tena tanmayo bhavati / arha dhyAnAviSTo bhAvArhan syAtsvayaM tasmAt / =jo AtmA jisa bhAvarUpa pariNamana karatA hai, vaha usa bhAvake sAtha tanmaya hotA hai| ( aura bhI dekho zIrSaka naM. 1 ), ataH arhadhyAnase vyApta AtmA svayaM bhAva ahaMta hotA hai / 110 5. garuDa Adi tatvoMko dhyAtA huA AtmA hI svayaM una rUpa hotA hai| - jJA. / 21/6-17 zivo'yaM vainateyazca smarazcAtmaiva kIrtitaH / aNimAdiguNAnaratavAdhita upa pradhAntare vArayantika svabhAvotthAnantajJAnasukha' pumAn / paramAtmA vipaH kanturaho mAhAramyamAtmanaH / 6....tadevaM yadiha jagati zarIra vizeSa samavetaM kimapi sAmarthyamupalabhAmahe tatsakalamAtmana eveti vinizcayaH / AtmapravRtti paramparotpAditatvAdvigrAhaNasyeti // 170 vidvAnoM ne isa AtmAko hI ziva, garuDa va kAma kahA hai, kyoMki yaha AtmA hI aNimA mahimA Adi amulya guNarUpI naukA samUha hai| anya granthameM bhI kahA hai-- aho ! AtmAkA mAhAtmya kaisA hai, avinazvara svabhAvase utpanna ananta jJAna va sukhasvarUpa yaha AtmA hI ziva, garuDa va kAma hai|- ( AtmA hI nizcaya se paramAtma ( ziva ) vyapadezakA dhAraka hotA hai / 101 gAruDIvidyAko jAnaneke kAraNa gAruDagI nAmako avagAhana karanevAlA yaha AtmA hI garuDa nAma pAtA hai | 15 | AtmA hI kAmakI saMjJAko dhAraNa karanevAlA hai | 16 | ) isa kAraNa ziva garuDa va kAmarUpase isa jagat meM zarIrake sAtha milI huI jo kucha sAmarthya hama dekhate haiM, vaha saba AtmAkI hI hai / kyoMki zarIrako grahaNa karanemeM AtmAkI pravRtti hI paramparA hetu hai |17| ta. anu. / 135-136 yA dhyAnamahAdvAtA zUnyIkRtasya dhyeya. svarUpAvivAha saMpadyate svayam // 135 // tadA tathAvidhadhyAnasaMvittiH - dhvastakalpanaH / sa eva paramAtmA syAdvainateyazca manmathaH dhyeya | 136 / jisa samaya dhyAtA puruSa dhyAnake balase apane zarIrako zunya banAkara dhyeyasvarUpame AviSTa yA praviSTa ho jAnese apaneko tatsadRza banA letA hai, usa samaya usa prakArakI dhyAna saMvittise bheda vikalpa ko naSTa karatA huA vaha hI paramAtmA (ziva) garuDa athavA kAma - deva hai / noTa- ( tInoM tattvoke lakSaNa- dekho vaha vaha nAma / 6. anya dhyeya mI AtmAmeM Alekhatavat pratIta hote haiM u. anu. / 133 yAne hi niti stheyaM dhyeyarUpa parisphuTam AlekhitamivAbhAti dhyeyasyAsaM nidhana | 1330 dhyAnameM sthiratA ke paripuSTa ho jAnepara dhyeyakA svarUpa dhyeyake sannikaTa na hote hue bhI, spaSTa rUpase Alekhita jaisA pratibhAsita hotA hai| dhyAnazuddhi de0 zuddhi dhyeya--kyoMki padArthoMkA cintaka hI jIvoMke prazasta yA aprazasta bhAvakA kAraNa hai, isalie dhyAnake prakaraNa meM yaha viveka rakhanA Avazyaka hai, ki kauna va kaise padArtha dhyAna kiye jAne yogya haiM aura kIna nhiiN| 9 1 2 3 2 1 2 3 4 3 1 2 3 4 5 * 4 1 2 3 5 1 2 3 4 dhyeya sAmAnya nirdeza dhyeyakA lakSaNa dhyeyakA bheda AzA apAya Adi dhyeya nirdeza de0 dharmadhyAna 1 / nAma va sthApanArUpa dhyeya nirdeza / - 1 pA~ca dhAraNAoMkA nirdeza de0piNDasthadhyAna AgneyI Adi dhAraNAoMkA svarUpa / pramyarUpa dhyeya nirdeza pratikSaNa pravAhita vastu va vizva dhyeya haiN| cetanAcetana padArthoM kA yathAvasthitarUpa dhyeya hai / sAta tattva va nau padArtha dhyeya haiM. 1 anIhita vRttise samasta vastue~ dhyeya hai| paMca parameSThIrUpa dhyeya nirdeza siddhoMkA svarUpa dhyeya hai| arhantoMkA svarUpa dhyeya hai| arhantakA dhyAna padastha piNDara va rUpastha tInoM dhyAnoMmeM hotA hai| AcArya upAdhyAya va sAdhu bhI dhyeya haiN| paMca parameSThIrUpa dhyeyakI pradhAnatA paMca parameSThIkA svarUpa / - de0 vaha vaha nAma / nija zuddhAtmArUpa dhyeya nirdeza nija zuddhAtmA dhyeya hai / zuddha pAriNAmika bhAva dhyeya hai| AtmarUpa dhyeyakI pradhAnatA / bhAvarUpa dhyeya nirdeza bhAvarUpa dhyeyakA lakSaNa / -de0 vaha vaha nAma / sabhI vastuoMgAsthita guNa paryAya dhyeya haiN| ratnatraya va vairAgyakI bhAvanAe~ dhyeya haiN| dhyAnameM bhAne yogya kucha bhAvanAe~ / jainendra siddhAnta koza
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyeya 500 3. paMcaparameSThIrUpa dhyeya nirdeza 1. dhyeya sAmAnya nirdeza pratikSaNa sthiti, utpatti aura vyayarUpa hai tathA anAdinidhana hai vaha saba yathAvasthita rUpameM dhyeya hai / 115 / (jJA./31/17) / 1. dhyeyakA lakSaNa ..cetanAcetana padArthoMkA yathAvasthitarUpa dhyeya hai cA. sA./167/2 dhyeymprshstprshstprinnaamkaarnn| jo azubha tathA zubha pariNAmoMkA kAraNa ho use dhyeya kahate haiN| jJA./31/18 amI jIvAdayo bhAvAzcidacitlakSalAJchitAH / tatsvarUpA virodhena dhyeyA dharme manISibhiH / 18 / -jo jIvAdika SaT dravya 2. dhyeyake bheda cetana acetana lakSaNase lakSita haiM, avirodharUpase una yathArtha svarUpa hI buddhimAna janoM dvArA dharmadhyAnameM dhyeya hotA hai / (zA. sA /17); ma. pu./21/111 zrutamarthAbhidhAnaM ca pratyayazcetyadastridhA / sa zabda, artha (ta, anu./111, 132) / aura jJAna isa taraha tIna prakArakA dhyeya kahalAtA hai| 3. sAta tattva va nau padArtha dhyeya haiM ta. anu./E8,66, 131 AjJApAyo vipAkaM ca saMsthAnaM bhuvanasya ca / yathAgamamavikSipacetasA cintyenmuniH|18 nAma ca sthApanA dravyaM gha.13/5,4,26/3 jiNauvaiTThaNavapayatthA vA jjheyaM hoti / -jinendra bhAvazceti caturvidham / samastaM vyastamapyetad dhyeyamadhyAtmavedibhiH bhagavAna dvArA upadiSTa nau padArtha dhyeya hai| 18 evaM nAmAdibhedena dhyeyamuktaM caturvidham / athavA dravyabhAvAbhyAM ma. pU./20/108 ahaM mamAtravo bandhaH saMbaro nirjraakssyH| karmaNAmiti dvidhaiva tadavasthitam // 131 / = muni AjJA, apAya, vipAka aura tattvArthA dhyeyAH sapta navAthavA / 108 - mai arthAt jIva aura mere lokasaMsthAnakA Agamake anusAra cittakI ekAgratAke sAtha ajIba Asrava, bandha, saMvara, nirjarA tathA karmokA kSaya honerUpa mokSa cintavana kre|hmaa adhyAtmavettAoMke dvArA nAma, sthApanA, dravya isa prakAra ye sAta tattva yA puNya pApa milA denese nau padArtha dhyAna karane yogya hai| aura bhAvarUpa cAra prakArakA dhayeya samasta tathA vyasta donoM rUpase dhyAnake yogya mAnA gayA hai / / athavA dravya aura bhAvake bhedase 1. anIhita vRttise samasta vastue~ dhyeya haiM vaha do prakArakA hI avasthita hai| dha. 13/1,4,26/32/70 AlaMbaNehi bhariyo logo jjhAidumaNassa * AjJA apAya Adi dhyeya nirdeza-de0 dhrmdhyaan/1| khavagassa / jaM jaM maNasA pecchai taM taM AlaM baNaM hoi| - yaha loka dhyAnake AlambanoMse bharA huA hai / dhyAnameM mana lagAnevAlA kSapaka 3. nAma va sthApanArUpa dhyeya nirdeza manase jisa-jisa vastuko dekhatA hai, vaha vaha vastu dhyAnakA Alambana hotI hai| ta. anu /100 vAcyasya vAcakaM nAmaM pratimA sthApanA mtaa|vaacykaa ma.pU./21/17 dhyAnasyAlambanaM kRtsnaM jagattattvaM ythaasthitm| vinAjo vAcaka zabda vaha nAmarUpa dhyeya hai aura pratimA sthApanA pAnI tmAtmIyasaGkalapAda audAsInye niveshitm| - jagatake samasta tattva gayI hai| jo jisa rUpase avasthita haiM aura jinameM maiM aura merepanakA saMkalpa aura bhI de0 padastha dhyAna (nAmarUpa dhyeya arthAta aneka prakArake na honese jo udAsInarUpase vidyamAna haiM ve saba dhyAnake Alambana mantroM va svaravyaMjana AdikA dhyaan)| hai|17| ma.pu./21/16-21); (dra.saM./mU./55); (ta.anu./138) / * pA~ca dhAraNAbhoMkA nirdeza-de0.piNDastha dhyAna paM.kA./tA, ga./173/253/25 meM uddhRta-dhyeyaM vastu yathAsthitam / * AgneyI bhAdi dhAraNAoMkA svarUpa-de0 vaha vaha nAma / - apane-apane svarUpameM yathA sthita vastu dhyeya hai| 3. paMca parameSThorUpa dhyeya nirdeza 2. dravyarUpa dhyeya nirdeza 1. siddhakA svarUpa dhyeya hai 1. pratikSaNa pravAhita vastu va vizva dhyeya hai dha.13/54,26/66/4 ko jjhAijjai / jiNo vIyarAyo kevalaNANeNa ta. anu/110-115 guNaparyayavadgadravyam / 100 / yathai kamekadA dravyamuripatsu avagayatikAlagoyarANaM tapajjAovaciyachaddavvo NavakevalaladdhippahuDisthAsnu nazvaram / tathaiva sarvadA sarva miti tattvaM vicintayet // 11 // aNataguNehi Araddhadivbadehadharo ajaro amaro ajoNisaMbhavo" anAdinidhane dravye svaparyAyAH pratikSaNam / unmajjanti nimajjanti savvalakSaNasaMpuNNadappaNasaMketamANusacchAyAgAro saMto vi sayalajalakallolavajjale / 112 / yadvivRtaM yathA pUrva yacca pazcAdvivartyati / mANusapahAvuttiNNo avvao akrvo| .. sagasarUve diNNacittavivartate yadatrAdya tadevedamidaM ca tat / 113 / sahavRttA guNAstatra jIvANamasesapAvapaNAsao.. bhaiyaM hoMti / prazna-dhyAna karane paryAyAH kramavartinaH / syAdetadAtmakaM dravyabhete ca syustdaarmkaaH| yogya kauna hai| uttara-jo vItarAga hai, kevalajJAnake dvArA jisane 1614 / evaM vidhamidaM vastu sthityutpattivyayAtmakam / pratikSaNamanAdya- trikAlagocara ananta paryAyoMse upacita chaha dravyoMko jAna liyA nantaM sarva dhyeyaM yathA sthitam / 11 / dravyarUpa dhyeya guNaparyAyavAna hai, nava kevalalabdhi Adi ananta guNoMke sAtha jo Arambha hue hotA hai / 100 / jisa prakAra ekadravya ekasamayameM utpAda vyaya dhauvya- divya dehako dhAraNa karatA hai, jo ajara hai, amara hai, ayoni rUpa hotA hai, usI prakAra sarvadravya sadA kAla utpAda vyaya dhauvyarUpa sambhava hai, adagdha hai, achedya hai...( tathA anya bhI anekoM) samasta hote rahate haiM / 110 / dravya jo ki anAdi nidhana hai, usameM pratikSaNa lakSaNoMse paripUrNa hai, ataeva darpaNameM saMkrAnta huI manuSyakI chAyAke sva paryAyeM jalameM kalloloMkI taraha upajatI tathA vinazatI rahatI haiM samAna hokara bhI samasta manuSyoM ke prabhAvase pare hai, avyakta hai, / 112 / jo pUrva kramAnusAra vivartita huA hai, hogA aura ho rahA hai vahI akSaya haiN| (tathA siddhoMke prasiddha ATha yA bAraha guNose samaveta hai saba yaha (dravya ) hai aura yahI saba una sabarUpa hai / 113 / dravyameM guNa (de0 mokss/3))| jina jIvoMne apane svarUpame citta lagAyA hai sahavartI aura paryAyeM kramavartI haiM / dravya ina guNaparyAyAtmaka hai aura unake samasta pApoMkA nAza karanevAlA aisA jinadeva dhyAna karane guNaparyAya dravyAtmaka hai / 114 / isa prakAra yaha dravya nAmakI vastu jo yogya hai / (ma.pu./21/111-116); (ta.anu./120-122) / jainendra siddhAnta koza
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyeya 501 4. nija zuddhAtmArUpa dhyeya nirdeza jJA./31/17 zuddhadhyAna vizIrNa karmakavaco devazca muktervara. / sarvajJa' 4. nija zuddhAtmArUpa dhyeya nirdeza sakalaH zivaH sa bhagavAnsiddha paro niSkalaH 1171 zuddhadhyAnase naSTa huA hai karmarUpa AvaraNa jinakA aise muktike vara sarvajJadeva sakala . nija zuddhAtmA dhyeya hai arthAt zarIra sahita to ahaMta bhagavAna hai arthAta niSkala siddha bhagavAn hai / (ta.anu./119) ti.pa./6/11 gaya sitthamUsagabbhAyAro rynnttyaadigunnjutto| NiyaAdA jjhAyabvo khayahido jIbaghaNadeso / 41 -momarahita mUSakake 2. ahaMtakA svarUpa dhyeya hai abhyantara AkAzake AkAra, ratnatrayAdi guNoMyukta, anazvara aura jIvadhanadezarUpa nijAtmAkA dhyAna karanA cAhie / ma. pU./21/120-130 athavA snAtakAvasthA prApto ghAtivyapAyata / jino'hana kevalI dhyeyo bibhrattejomayaM vapuH / 120 -ghAtiyA rA.vA./6/27/7/625/34 ekasmin dravyaparamANau bhAvaparamANau vArtha karmoM ke naSTa ho jAnese jo snAtaka avasthAko prApta hue haiM, aura jo cintAniyamo ityrth:/...| =eka dravyaparamANu yA bhAvaparamANu tejomaya parama audArika zarIrako dhAraNa kiye hue hai aise kevala (AtmAkI nirvikalpa avasthA) meM cittavRttiko kendrita karanA jJAnI arhata jina dhyAna karane yogya haiM / 120 / ve ahaMta haiM, siddha haiM, dhyAna hai / (de0 paramANu) vizvadarzI va vizvajJa haiM / 121-122 // anantacatuSTaya jinako pragaTa ma.pu./21/18,228 athavA dhyeyamadhyAtmatattvaM muktetarAtmakam / tattattvahuA hai|123|| samavazaraNameM virAjamAna va aSTaprAtihAryoM yukta haiM cintanaM dhyAtaH upayogasya zuddhaye / 18 / dhyeyaM syAda paramaM tttv1124| zarIra sahita hote hue bhI jJAnase vizvarUpa haiM / 125 // vizva mavADmAnasagocaram 1228 - saMsArI va mukta aise do bhedavAle vyApI, vizvatomukha, vizvacakSu, lokazikhAmaNi haiM / 126 // sukhamaya, Atma tattvakA cintavana dhyAtAke upayogakI vizuddhike lie hotA nirbhaya, niHspRha, nidhi, nirAkula, nirapekSa, nIroga, nitya, hai / 18 / mana vacanake agocara zuddhAtma tattva dhyeya hai / 228 / karmarahita |127--128nv kevalalabdhiyukta, abhedya, acchedya, nizcala 126 / aise lakSaNoMse lakSita, parameSThI, paratattva, paraM jJA./31/20-21 atha lokatrayInAmamUrta prmeshvrm| dhyAtuM prakramate jyoti, va akSara svarUpa ahaMta bhagavAn dhyeya hai / 130 / (ta. anu./ sAkSAtparamAtmAnamavyayam / 20 / trikAla viSayaM saakssaacchktivykti123-126)| vivakSayA / sAmAnyena nayena ke prmaatmaanmaamnev|21 tIna loka ke nAtha amUrtIka paramezvara paramAtmA avinAzIkA hI sAkSAta dhyAna jJA./31/97 zuddhadhyAnavizIrNa karmakavaco devazca muktrvrH| sarvajJaH karanekA prArambha kre| 20 zakti aura vyaktikI vivakSAse tIna kAlake sakala: ziva. sa bhagavAnsiddha paro nissklH| - zuddhadhyAnase naSTa gocara sAkSAta sAmAnya (dravyAthika) nayase eka paramAtmAkA dhyAna va huA hai karmarUpI AvaraNa jinakA aise muktike bara, sarvajJa, dehasahita abhyAsa kre|21 samasta kalyANake pUraka arhatabhagavAna dhyeya haiN| 3. arhatakA dhyAna padastha piMDastha va rUpastha tInoM 2. zuddhapAriNAmika bhAva dhyeya hai dhyAnAmeM hotA hai ni.sA./tA../41 paJcAnAM bhAvAnAM madhye...pUrvoktabhAvacatuSTayaM sAvaradra.saM./TI./10 ko pAtanikA/204/8 padasthapiNDastharUpasthadhyAnatrayasya NasaMyuktatvAta na muktikAraNam / trikAlanirupAdhisvarUpaniraMjana nijadhyeyabhUtamahatsarvajJasvarUpaM drshyaamiiti"| -padasya, piNDastha aura paramapaJcamabhAvabhAvanayA paJcamagati mumukSavo yAnti yAsyanti rUpastha ina tIna dhyAnoke dhyeyabhUta jo zrI ahaMta sarvajJa haiM unake gatAzceti / =pA~ca bhAvoM meM se pUrvokta cAra bhAva AvaraNa saMyukta honese svarUpako dikhalAtA huuN| muktike kAraNa nahIM hai| nirupAdhi nijasvarUpa hai, aise niraMjana nija paramapaMcamabhAvakI bhAvanAse (camagati (mokSa) meM mumukSu jAte haiM jAyeMge 4. AcArya upAdhyAya sAdhu bhI dhyeya haiM aura jAte the| ta.anu./130 samyagjJAnAdisaMpannAH prAptasaptamahardayaH / yathoktalakSaNA dra,saM./TI/57/236/8 yastu zuddhadravyazaktirUpaH zuddhapAriNAmikaparamadhyeyA sUryapAdhyAyasAdhava 1130 / jo samyagjJAnAdi ratnatrayase bhAvalakSaNaparamanizcayamokSaH sa pUrvameva jIve tiSThatIdAnI bhaviSyasampanna haiM, tathA jinheM sAta mahA RddhiyA~ yA labdhiyA~ prApta huI haiM, tItyevaM na / sa eva rAgAdivikalparahite mokSakAraNabhUte dhyAnabhAvanAaura jo yathokta lakSaNake dhAraka haiM aise AcArya, upAdhyAya aura paryAye dhyeyo bhvti| =jo zuddhadravyakI zaktirUpa zuddhaparama sAdhu dhyAnake yogya haiN| pAriNAmikabhAvarUpa paramanizcaya mokSa hai, vaha to jIvameM pahale hI vidyamAna hai. aba pragaTa hogI aisA nahIM hai| rAgAdi vikalpoMse rahita mokSakA kAraNabhUta dhyAna bhAvanAparyAyameM vahI mokSa (trikAla 5. paMcaparameSThIrUpa dhyeyakI pradhAnatA nirupAdhi zuddhAtmasvarUpa) dhyeya hotA hai| (dra.saM./TI./13/14/10) ta.anu./196,140 tatrApi tattvataH paJca dhyAtavyAH parameSThinaH // 11 // saMkSepeNa yadatroktaM vistArAtparamAgame / tatsarva dhyAtameva syAda 3. AtmA rUpa dhyeyakI pradhAnatA dhyAteSu parameSThisu / 140 / AtmAke dhyAnameM bhI vastutaH paMca parameSThI dhyAna kiye jAneke yogya haiM / 11 / jo kucha yahA~ saMkSepa ta.anu./117-198 puruSa' pudgalaH kAlo dharmAdhau tathAmbaram / SaDavidhaM rUpase tathA paramAgamameM vistArarUpase kahA gayA hai vaha saba parame dravyamArakhyAta tatra dhyeyatamaH pumAn / 117 / sati hi jJAtari jJeyaM SThiyoMke dhyAye jAnepara dhyAta ho jAtA hai| athavA pacaparame dhyeyatA prtipdyte| tato jJAnasvarUpo'yamAtmA dhyeyatama. smRtH|118) SThiyokA dhyAna kara liyA jAnepara sabhI zreSTha vyaktiyoM va bastuokA - puruSa (jIva), pudgala, kAla, dharma, adharma aura AkAza aise chaha dhyAna usameM samAviSTa ho jAtA hai|140| bhedarUpa dravya kahA gayA hai| una dravyabhedomeM sabase adhika dhyAnake yogya puruSarUpa AtmA hai / 117 jJAtAke honepara hI, jJeya dhyeyatAko *paMca parameSThIkA svarUpa-de0 vaha vaha nAma / prApta hotA hai, isalie jJAnasvarUpa yaha AtmA hI dhyeyatama hai / 118 / jainendra siddhAnta koza
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyeya 502 dhruva matijJAna 5. bhAvarUpa dhyeya nirdeza 1. bhAvarUpa dhyeyakA lakSaNa ta.anu /100,132 bhAvaH syAdguNaparyayau / 10 / bhAvadhyeyaM punadhyeyasaMnibhadhyAnaparyaya' / 132 // =guNa va paryAya donoM bhAvarUpa dhyeya hai / 100 / dhyeyake sadRzya dhyAnakI paryAya bhAvadhyeyarUpase parigRhIta hai / 132 // 2. sabhI dravyoMke yathAvasthita guNaparyAya dhyeya haiM dha.13/1,4,26/70 bArasaaNupekaravAo upasamaseDikhavagaseDicaDavihANaM tevIsavaggaNAo paMcaparisaTTANi dvidiaNubhAgapayaDipadesAdi savvaM pi jjheyaM ho di tti daTThavvaM / -bAraha anuprekSAe~, upazama zreNI aura kSapaka zreNIpara ArohaNavidhi, teIsa vargaNAe~. pA~ca parivartana, sthiti anubhAga prakRti aura pradeza Adi ye saba dhyAna karane yogya haiN| ta-anu./116 arthavyaJjanaparyAyA. mUrtAmUrtA guNAzca ye| yatra dravye yathAvasthAstAMzca tatra tathA smaret / 1961 =jo artha tathA vyaMjanaparyAyeM aura mUrtIka tathA amUrtIka guNa jisa dravyameM jaise avasthita haiM, unako vahA~ usI rUpameM dhyAtA cintana kare / 3. ratnatraya va vairAgyakI bhAvanAe~ dhyeya haiM dha.13/5,4,26/23/68 pubakayabbhAso bhAvaNAhi jhANassa joggadamuvedi / tAo ya NANadaM snncrittverggjnniyaao|23|-jisne pahale uttama prakArase abhyAsa kiyA hai, vaha puruSa hI bhAvanAoM dvArA dhyAnako yogyatAko prApta hotA hai| aura ve bhAvanAe~ jJAna darzana cAritra aura vairAgyase utpanna hotI haiM / (ma.pu./21/14-65) noTa-(samyagdarzana, jJAna va cAritrakI bhAvanAe~-de0 vaha vaha nAma aura vairAgya bhAvanAe~-de0 anuprekSA) 4. dhyAna meM mAne yogya kucha bhAvanAe~ mo.pA./mU./81 udghaddhamajmaloe kei majma Na ahmegaagii| iha bhAvaNAe joI pAvaMti hu sAsayaM ThANaM / 811 -Urdhva madhya aura adho ina tInoM lokoMmeM, merA koI bhI nahIM, maiM ekAkI AtmA huuN| aisI bhAvanA karanese yogI zAzvata sthAnako prApta karatA hai| (ti.pa./6/35) ra.ka.zrA./104 azaraNamazubhamanityaM du.khamanAtmAnamAvasAmi bhava / mokSastadviparItArameti dhyAyaM tu sAmayike / 104 / - maiM azaraNarUpa, azubharUpa, anitya, dukhamaya aura pararUpa saMsArameM nivAsa karatA hU~ aura mokSa isase 'viparIta hai, isa prakAra sAmAyikameM dhayAna karanA caahie| i u./27 eko'haM nirmamaH zuddho jJAnI yogIndragocaraH / bAhyAH saMyogajA bhAvA mattaH sarve'pi sarvathA / 271 =maiM eka hU~, nirmama hU~, zuddha hU~, jJAnI hU~, jJAnI yogIndroke jJAnakA viSaya huuN| inake sivAya jitane bhI strI dhana Adi saMyogIbhAva haiM ve saba mujhase sarvathA bhinna haiN| (sAmAyika pATha/a./26), (sa.sA /tA.vR./187/257/14 para uddhRta) ti.pa./6/24-65 ahamekko rabalu suddho daMsaNaNAppago sadArUbI Navi asthi majjhi kicivi aNNaM paramANumettaM pi|24| NAhaM homi paresiM Na me pare saMti nnaannmhmekko| idi jo jhAyadi jhANe so muccai aThakambhehiM / 26 / NAhaM deho Na maNo Na ceva vANI Na kAraNa tesiM / evaM khalu jo bhAo so pAbai sAsayaM ThANaM / 28 / NAI homi paresiM Na me pare Natthi majjhamiha kiM pi / evaM khalu jo bhAvai so pAbai savvakallANaM // 34 // kevalaNANasahAvo kevaladasaNasahAvo suhmio| kevalaviriyasahAo sohaM idi ciMtae jaannii|46 - mai nizcayase sadA eka, zuddha, darzanajJAnAtmaka aura arUpI hU~ / merA paramANumAtra bhI anya kucha nahIM hai / 24 / mai na parapadArthoMkA hU~, aura na parapadArtha mere haiM, maiM to jJAnasvarUpa akelA hI huuN|26 na maiM deha hU~, na mana hU~, na vANI hU~ aura na unakA kAraNa hI hU~ / 28 / (pra.sA/160); (ArAdhanAsAra/ 101) / na maiM parapadArthokA hU~, aura na parapadArtha mere hai| yahA~ merA kucha bhI nahIM hai / 34 / jo kevalajJAna va kevaladarzana svabhAvase yukta, sukhasvarUpa aura kevala vIryasvabhAva haiM vahI maiM hU~, isa prakAra jJAnI jIvako vicAra karanA caahie|46| (na.ca.va./361-367,404-408); (sAmAyika pATha/a./24); (jJA./18/29): (ta.anu./147-156) jJA./31/1-16 svavibhramasamudbhutai rAgAdyatulabandhanaiH / baddho viDambitaH kAlamanantaM janmadurgame 126 paramAtmA paraMjyotirjagajjyeSTho'pi vacitaH / ApAtamAtraramyaistai viSayairantanIrasaiH 1) mama zaktyA guNagrAmo vyaktyA ca parameSThinaH / etAvAnAnayo daH zaktivyaktisvabhAvataH 1101 ahaM na nArako nAma na tiryagnApi mAnuSaH / na devaH kintu siddhAtmA sarvo'yaM karmavikramaH / 12 / anantavIryavijJAnadRgAnandAtmako'myaham / kiM na pronmUlayAmyadya pratipakSaviSadrumam // 13 // -maiMne apane hI vibhramase utpanna hue rAgAdika atulabandhanoMse baMdhe hue anantakAla paryanta saMsArarUpa durgama mArgameM viDambanArUpa hokara viparItAcaraNa kiyA / 2 / yadyapi merA AtmA paramAtmA hai, paraMjyoti hai, jagatpreSTha hai, mahAna hai, to bhI vartamAna dekhanemAtrako ramaNIka aura antameM nIrasa aise indriyoMke viSayoMse ThagAyA gayA hU~ / / ananta catuSTayAdi guNasamUha mere to zaktikI apekSA vidyamAna hai aura ahaMta siddhoM meM ve hI vyakta haiN| itanA hI hama donoMmeM bheda hai / 10 / na to maiM nArakI hU~, na tiryaca hU~ aura na manuSya yA deva hI hU~ kintu siddhasvarUpa huuN| ye saba avasthAe~ to karmavipAkase utpanna huI hai / 12 / maiM anantavIrya, anantavijJAna, anantadarzana va anantaAnandasvarUpa huuN| isa kAraNa kyA viSavRkSake samAna ina karmazatruoMko jar3amUlase na ukhAr3a 1za sa.sA./tA.va./285/365/13 baMdhasya vinAzArtha vizeSabhAvanAmAhasahajazuddhajJAnAnandai kasvabhAvo'haM, nirvikalpo'haM, udAsIno'haM, niraMjananijazuddhAtmasamyazraddhAnajJAnAnuSThAnarUpanizcayaratnatrayAtma - kanirvikalpasamAdhisaMjAtavItarAgasahajAnandarUpasukhAnubhUtimAtralakSa - Nena svasaMvedanajJAnena saMvedyo, gamyaH, prApyo, bharitAvastho'haM, rAgadveSamohakodhamAnamAyAlobha-pancendriyaviSayavyApAraH, manovacanakAyavyApAra-bhAvakarma-dravyakarma-nokarmakhyAtipUjAlAbhadRSTazrutAnubhUtabhogAkAGkSArUpanidAnamAyAmithyAzalyatrayAdi sarva vibhAvapariNAmarahitaH / zUnyo'haM jagattraye kAlatraye'pi manovacanakAyaiH kRtakAritAnumataizca zuddhanizcayena, tathA sarve jIvAH iti nirantara' bhAvanA kartavyA / bandhakA vinAza karaneke lie vizeSa bhAvanA kahate haiMmaiM to sahajazuddhajJAnAnandasvabhAvI hU~, nirvikalpa tathA udAsIna huuN| niraMjana nija zuddha AtmAke samyak zraddhAna jJAna va anuSThAnarUpa nizcaya ratnatrayAtmaka nivikalpa samAdhise utpanna vItarAgasahajAnandarUpa mukhAnubhUti hI hai lakSaNa jisakA, aise svasaMvedanajJAnake gamya huuN| bharitAvasthA va paripUrNa huuN| rAga dveSa moha krodha mAna mAyA va lobhase tathA paMcendriyoMke viSayoMse, manovacanakAyake vyApArase, bhAvakarma dravyakarma va nokarmase rahita huuN| khyAti pUjA lAbhase dekhe sune va anubhava kiye hue bhogoMkI AkAMkSArUpa nidAna tathA mAyA mithyA ina tIna zalyauMko Adi lekara sarva vibhAva pariNAmoMse rahita huuN| tihu~loka tihu~kAlameM mana vacana kAya tathA kRta kArita anumodanAke dvArA zuddha nizcayase maiM zUnya huuN| isI prakAra saba jIvoMko bhAvanA karanI cAhie / (sa.sA./tA.va./pari. kA anta) dhruva-1. utpAda vyaya dha va viSayaka de0 utpAda vyaya dhauvya / dhruvabandhI prakRtiyAM-de0 prakRtibaMdha/2 / tijJAna-de0 mtijnyaan/4| jainendra siddhAnta koza
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhruvarAja naMdIzvara kathA naMdA-1, bharatakSetra AryakhaNDakI eka ndii| - de0 mnussy/4| 2. nandIzvara dvIpake pUrva dizAme sthita eka vApI-de0 loka/4/53. rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI-de0 loka/1/13 / dhravarAja-(dakSiNa meM lATadezake nareza kRSNarAja prathamakA putra thaa| rAjA zrIvallabhakA choTA bhAI thaa| isane avantIke rAjA vatsarAjako yuddhameM harAkara usakA deza chIna liyA thaa| pIche madonmatta ho jAnese rASTrakUTa nareza amoghavarSa ke prati bhI vidroha kiyaa| phalasvarUpa amoghavarSane apane cacA indrarAjake putra karkarAjakI sahAyatAse ise harAkara isakA saba deza apane rAjya meM milA liyaa| yaha rAjA pratihAravaMzI thaa| samaya-za. 702-757 (I0780-835) de0 itihAsa/3/4 (ha.pu./66/52-53), (ha.pu./pra./5/paM. pnnaalaal)| naMdAvatI-nandIzvara dvIpakI pUrva dizAme sthita eka vApI-de0 lok/7| naMdA vyAkhyA-de0 vaacnaa| dhruva vargaNA-de0 vargaNA / dhruva zUnya vargaNA-de0 vargaNA / nAva-nandIzvaradvIpakA tathA dakSiNa nandIzvara dvIpakA rakSaka deva -de0 vyantara/4 / 2. aparanAma viSNunandi thA-de0 vissnnunndi| naMdighoSA-1.nandIzvaradvIpakI pUrvadizAmeM sthita eka dhApI-de0 loka/5/11/ 2. rucakavara parvatavAsinI dikkumArI-de0 loka/5/13 naMdinI-vijayA kI uttarazreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / dhruvasena-zrutAvatArako paTTAvalIke anusAra mahAvIra bhagavAnkI mUla paramparAmeM cauthe 11 aMgadhArI the| Apake aparanAma dhra basena tathA drumasena bhI the| samaya-vI. ni./423-436 (I.pU. 105-61) daSTi naM. 3 ke anusAra bI. ni.442-4541-de0 itihaas/4/4| dhvajabhUmi-samavazaraNakI pA~cavIM bhUmi-de0 samavazaraNa / naMdiprabha-uttara nandIzvaradvIpakA rakSakadeva-de0 vyantara/4 / dhvAna-Range (ja.pa./pra./106) [na] nadimitra-1 zrutAvatArakI paTTAvalIke anusAra Apa dvitIya zruta kevalI the| samaya-vI. ni. 76-12 (I. pU./451-435 ) dRSTi naM. 3 ke anusAra vI. ni. 88-116 -de. itihAsa/4/4i 2. (ma. pu./66/zloka)-pUrva bhava. naM.2 meM pitA dvArA inake cAcA ko yuvarAja pada diyA gayA / inhoMne isameM mantrIkAhAtha samajha usasevaira bA~dha liyA aura, dIkSA le lI tathA marakara saudharma svarga meM utpanna hue|103-10|| vartamAna bhavameM saptama balabhadra hue|106 (vizeSa paricayake lie-de0 zalakApuruSa/3 / nadiSadhana-magadha dezakA eka zizunAgavaMzI raajaa| samaya-I. pU./460 naMdivarddhanArucaka parvata nivAsinI do dikkumArI deviyA~-de0 loka/6/13 // naMda-ArA nivAsI va goyalagotrI eka hindI bhASAke kavi the| Apane vi. 1663 (I. 1306 ] meM sudarzanacaritra aura vi0 1670 (I01613 ) meM caupAIbaddha yazodharacaritra likhA hai / ) (hindI jaina sAhityakA itihAsa (126 // zrI kAmatA prasAda ) / navana-1.varddhamAna bhagavAnakA pUrvakA dUsarA bhava / eka sajjanake putra the-de0 mahAvIra. 2. bhagavAnake tIrtha meM eka anuttaropapAdikade0 anuttaropapAdika, 3. saudharma svargakA sAtavA~ paTala---de0 svarga53; 4. mAnuSottara parvatakA eka kUTa va usapara nivAsinI eka suparNakumArI devI / (de0 loka 5/10) 5. sumeru parvatakA dvitIya dhana jisake cAroM dizAomeM cAra caityAlaya haiM-de0 loka/3/6 / 6. saumanasa va nandana vanakA eka kUTa-de0 loka/5/5,7.vijayAdha kI uttara zreNIkA eka ngr| -de0 vidyAdhara / nada vaMza-magadha dezakA eka prasiddha rAjyavaMza thaa| magadhadezakI rAjyavaMzAvalIke anusAra isakA rAjya rAjA pAlakake pazcAta prArambha huA aura mauryavaMzake prathama rAjA candragupta dvArA isake antima rAjA dhanAnandake parAsta ho jAnepara isakA nAza ho gyaa| avantI yA ujjainI nagarI isakI rAjadhAnI thI, aura magadhadezameM isakI sattA thii| samaya-rAjA vikramAdityake anusAra vI.ni.60-215 (I0 pU0467-312); tathA itihAsakAroke anusAra navanandoM kA kAla (I0 pU0 526-322)-de0 itihaas/3/4| (vizeSa de0pariziSTa 2) / naMdasaptamI vrata-sAta varSa taka prativarSa bhAdoM sudI 7 ko upavAsa kre| namaskAramantrakA trikAla jApya kre| (nirdoSa saptamI vratakI bhI yahI vidhi hai|), (vrata-vidhAna saMgraha/pR. 105 tathA 86). (kizana siMha kriyaakosh)| nAdaSaNa-1. punnATa saMghakI gurvAvalIke anusAra Apa jitadaNDake ziSya aura dIpasenake guru the-de0 itihAsa/7/8 / 2. chaThe balabhadra the (vizeSa paricayake lie-de0 zalAkApuruSa/3); (m.pu./6|| 174) / 3. (ma. pu./53/zloka ) dhAtakIkhaNDake pUrva videhastha sukacchadezakI kSemapurI nagarIkA gajA thaa| dhanapati nAmaka putrako rAjya de dIkSA dhAraNa kara lI / aura arhanandana munike ziSya ho gaye / 12-13 / tIrthaMkara prakRtikA bandha karake madhyama | veyakake madhya vimAnameM ahamindra hue|14-15| yaha bhagavAna supArzvanAthake pUrvakA bhavana, 2 hai-de0 supArzvanAtha / 4.(ha.pu./18/127-174) eka brAhmaNa putra thaa| janmate hI mA~-bApa mara gye| mAsIke pAsa gayA to vaha bhI mara gyii| mAmAke yahA~ rahA to ise gandA dekhakara usakI laDakiyoMne ise bahA~se nikAla diyaa| taba AtmahatyAke lie parvatapara gyaa| vahA~ munirAjake upadezase dIkSA dhara tapa kiyaa| nidAnamandha sahita mahAzukra svargameM deva huaa| yaha vasudeva balabhadrakA pUrvakA dUsarA bhava hai|-de0 vasudeva / naMdisaMgha-digambara sAdhuoMkA eka sNdh|-de0 itihaas/5/2| naMdIzvara kathA-A. zubhacandra (I.1516-1556) dvArA racita saMskRta chandabaddha eka grantha / ( de0 zubhacandra ) / jainendra siddhAnta koza
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ naMdIzvara dIpa naMdIzvara dvopaya madhyalokakA ahama dvIpa hai (de0 soka /4/5) isa dvIpameM 16 nApiyoM, 4 anagiri 16 dadhila aura 12 ravikara nAmake kula 52 parvata haiN| pratyeka parvatapara eka-eka caityAlaya hai / pratyeka aAhikaparva arthAt kArtika, phAlguna meM ASADha mAsake antima ATha-ATha dinoM meM devaloga usa dvIpameM jAkara tathA manuSyaloga apane mandiroM va bhairavAyoge usa dvIpa kI sthApanA karake khUna bhakti-bhAva se ina 52 pAyoMkI pUjA karate haiN| isa dvIpakI vizeSa racanAke lie de0 loka/4/5 naMdIzvara paMktivrata- eka aMjanagirikA eka belA, 4 dadhimukha ke 4 upavAsa aura ATha dadhimukhake upavAsa / isa prakAra cAroM d dizAoM sambandhI 4 belA va 48 upavAsa kre| vIcake 52 sthAnoMmeM eka-eka pAraNA kre| isa prakAra yaha vrata kula 108 dinameM pUrA hotA hai| OM hrIM mandIvaradvIpasya dvArA rAjjinAlayebhyo nama:" isa mantrakA trikAla jApya kare / (ha. pu / 34 / 84 ) ( vasu zrA / 373-375); (vidhAna saMgraha / 110) (kizanasiMha kiyaakosh)| naMdIzvara sAgara nandIzvarake AgevAlA sAgara de0 lok/5/1| naMdIsaMgha - eka saMgha de07/06/ w naMdIsUtra balabhI bacanA ke samaya vi[saM0 513 me ra (je. sA. i./1/310) / naMdottarA - 1. nandIzvaradvIpakI pUrva dizAmeM sthita eka vApI / - de0 loka 5/ 112. mAnuSottara parvatake lohitAkSakUTakA svAmI eka kumAra devade0 loka2/103. rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI devI- de0 loka /5/13 | 504 1. | naMdyAvarta- saudharma svargakA 26 vaoN paTala de0 svarga/5/2, 2. rucaka parva eka kUTa de0so/5/13 parvatakA / nakula - ( pA. pu. / sarga / zloka ) / madrI rAnIse rAjA pANDukA putra thaa| (8/174-175) / tAU bhISmase tathA guru droNAcArya dhanuSavidyA prApta kI / (8/208-214) / (vizeSa de0 pANDava ) / antameM apanA pUrvabhava suna dIkSA dhAraNa kara sI (26/12) ghora tapa kiyA (20/ 17-51 ) / duryodhana ke bhAnaje kuryudhara dvArA zatruMjayagiri parvatapara ghora upasarga sahA aura sarvArthasiddhi gaye (25/ 52-136) / pUrva bhava naM. 2 meM yaha dhanazrI brAhmaNI thA / (23182) / aura pUrva bhava naM. 1 meM acyutasvarga meM deva (22/994) vartamAna bhavane nakula hue| (24/ 77) / naqaravA - bharatakSetra AryakhaNDakI eka nadI / - - de0 manuSya / 4 / nakSatra - tAvatArakI paTTAvalIke anusAra Apa prathama 11 aMgadhArI ye samaya pI. ni. 244263 I. puu./982-264)| dRSTanaM. 3 ke anusAra bI. ni. 405490 30 itihAsa 4/4 nakSatra - 1. nakSatra paricaya tAlikA nAma naM0 (ti.pa./7/ 26-20) (vi. sA. 1 kRttikA 2 rohiNI 3 mRgazirA 4 vA 5 6 w 12 432-33) 13 punarvasu puSya AzleSA E maghA kitA 6 pUrvAphAlgunI bhaga 10 uttarAphAlgu., 15 14 vizAkhA anurAdhA jyeSThA 16 111 hasta dinakara citrA tvaSTA svAti anila devatA (tri.sA./ 434-33 ) agni prajApati soma handrAgni mitra indra 17 mUla naiti 18 pUrvASADhA jala 16 uttarASADhA vizva abhijit brahmA 20 21 zravaNa viSNu 21 ghaniSThA vasu varuNa 23 zatabhiSA 24 pUrvAbhAdrapadA aja 28 vI 27 azvinI 28 rudra diti devamantrI (bRhaspati) sarpa jainendra siddhAnta koza aryamA pUSA azva bharaNI yama AkAra (ti.pa./0/465 467 ) (tri. sA. / 442 444 ) bIjanA gAr3IkI uddhi hiraNakA zira dIpa toraNa chatra cITI Adi kRta miTTIlA paMja gomUtra zara yugala hAtha kamala dIpa adhikaraNa (ahiriNI) senA hAthIkA agalA zarIra 25 uttarAbhAdrapa, abhivRddhi hAthIkA pichalA zarIra naukA ghor3ekA zira tumhA hAra vINA sIMga bicchU jIrNa vApI sihakA zira hArthIkA zira mRdaMga patipakSI mUla tArokA pramANa (ti.pa./7/463-464 ) (tri. sA. (240-441) parivAra tArIkA pramANa 6 4 2 2 1 1 4 6 3 ha 4 4 3 3 5 111 2 2 32 5 3 nakSatra 4646 5555 3333 1111 6666 3333 6856 4444 2222 2222 5555 1111 1911 4444 6666 3333 6666 4444 4444 ( tri. sA. / 445 )_ 3333 3333 5555 123321 2222 2222 2. nakSatroMke udaya va astakA krama ti. pa./7/463 edi maghA majjhanhe kittiyarikvasya atthamaNasamae / udara arAhA evaM jAo 2463 kRtikA nakSatrake astamana kAlameM maghA madhyAhnako aura anurAdhA udayako prApta hotA hai. isI prakAra kSetra nakSatroMke bhI udayAdiko jAnanA cAhie (vize pArtha - jisa samaya kisI vivakSita nakSatrakA astamana hotA hai, usa samaya usase AThavA~ nakSatra udayako prApta hotA hai| isa niyama ke anusAra kRttikAdikake atirikta zeSa nakSatroMke bhI astamana madhyAhna aura udayako svayaM hI jAna lenA caahie| ) 35552 5555 3333
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ nakSatramAlA vrata namaskAra yukta hai, aura sadA kaluSacitta hai, use napuMsakaveda jAnanA caahie| (dha. 1/1,1,101/171/342 ); (go. jo./m /275/566 ) / sa. si./2/12/200/7 napuMsakavedoMdayAttadubhayazaktivikalaM napuMsakam / napuMsakavedake udayase jo (strI va puruSa) dono zaktiyose rahita hai vaha napuMsaka hai| (dh.6/1,6-1/24/46/6)| dha.1/1,1,101/341/11 na strI na pumAnnapaMsakamubhayAbhilASa iti yAvat / -jo na strI hai aura na puruSa hai, use napuMsaka kahate haiM, arthAta jisake strI aura puruSa viSayaka donoM prakArakI abhilASA rUpa (.maithuna saMjJA) pAyI jAtI hai, use napaMsaka kahate hai| (go. jI./jI. pr./271/561/17)| 2. dravya napuMsaka nirdeza paM.saM./prA./1/107 ubhayaliMgava di ritto| strI va puruSa dono prakArake ligose rahita ho vaha napuMsaka hai| (dha.1/1,1,101/172/342); (go. jo./muu./275/566)| go. jI./jI. pra./271/562/1 napuMsakavedodayena nirmANanAmakadiya yuktAGgopAGganAmakarmodayena ubhayaliGga vyatiriktadehAGkito bhavaprathamasamayamAdi kRtvA tadbhavacaramasamayaparyantaM dravyanapuMsakaM jIvo bhavati / go, jo./jI./pra./275/517/4 ubhayaliGgavyatiriktaH zmazrustanAdipuMstrIdravyaliMgarahita. * jIvo napuMsakamiti / = napuMsakavedake udayase tathA nirmANa nAmakarma sahita aMgopAMga nAmakarmake udayase strI va puruSa donoM ligoMse rahita arthAt mUMcha, dAr3hI va stanAdi, puruSa va strI yogya drabya ligase rahita dehase aMkita jIva, bhavake prathama samayase lekara usa bhavake carama samaya paryanta dravya napuMsaka hotA hai| tri. sA./436 kintiyapaDatisamae aTThama maparikvamedi majjhaNha / aNurAhArikkhudao evaM sese vi bhAsijjo / 436 // -- kRttikA nakSatrake astake samaya isase AThavaoN maghA nakSatra madhyAhnako prApta hotA hai arthAta bocameM hotA hai aura usa maghAse AThavaoN nakSatra udayako prApta hotA hai| aise hI rohiNI Adi nakSatroMmeM-se jo vivakSita nakSatra astako prApta hotA hai usase AThavA~ nakSatra madhyAhnako aura usase bhI AThavA~ nakSatra udayako prApta hotA hai| * nakSatroMkI kula saMkhyA, unakA lokameM avasthAna va saMcAra vidhi-de. jyotiSadeva /2/3,6,7 / nakSatramAlA khata-prathama azvinI nakSatrase lekara ekAntarA kramase 54 dinameM 27 upavAsa pUre kre| namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (vrata-vidhAna-saMgraha/pR.53); (kizana siha kriyaakosh)| nagara-(ti, pa./4/1318)- zayaraM caugourehi ramaNijjaM |-caar gopuro ( va koTa ) se ramaNIya nagara hotA hai / (dha. 13/5,5,63/334/ 12); (tri. saa./674-676)| ma. pu./16/166-170 parikhAgopurATTAlavapraprAkAramaNDitam / nAnAbhavanavinyAsaM sodyAna sajalAzayam / 166 / puramevaM vidha zastaM ucitor3azasthitam / pUrvottara-plavAmbhaskaM pradhAna puruSocitam // 170 / jo parikhA, gopura, aTArI, koTa aura prAkArase suzobhita ho, jisameM aneka bhavana bane hue hI, jo bagIce aura tAlAboMse sahita ho, jo uttama rItise acche sthAnapara basA huA ho, jisameM pAnI kA pravAha IzAna dizAkI ora ho aura jo pradhAna puruSoM ke rahaneke yogya ho vaha prazaMsanIya pura athavA nagara kahalAtA hai / 166-170 / nagnatA-de0 aceltv| naghuSa-(pa. pu./22/zloka) hiraNyagarbhakA putra tathA sukauzalakA potA thA / 13 / zatruko vaza karaneke kAraNa ise sudAsa bhI kahate the| / 131 // mAMsabhakSI bana gyaa| rasoiyene mare hue baccekA mAMsa khilA diyA / 138 / naramAsa khAnekA vyasanI ho jAnese antameM rasoiyeko hI rakhA gayA / 146 / prajAne vidroha karake dezase nikAla diyaa| tama aNuvata dhAraNa kiye / 148aa rAjAkA paTabandha hAthI use uThAkara le gayA, jisa kAraNa use punaH rAjyapada milA / 14 / phira usane apane putrako jotakara, samasta rAjya usIko saupa svaya dIkSA dhAraNa kara lii|12| nati-de0 nmskaar| nado-1. loka sthita nadiyoMkA nirdeza va vistAra Adi-de0 loka3/6:2. nadiyoMkA, lokameM avasthAna-de0 loka| 3/11 / nadIsrota nyAyagha.1/1,1,16/180/7 nadosrotonyAyena sntiitynuvrtmaane| =nadI srotanyAsa 'santi' isa padakI anuvRtti calI AtI hai| nannarAja-Apa barddhamAnapura ke rAjA the, inake samayameM hI barddhamAnapurake zrIpArzvanAthake caityAlaya meM zrImajjinasenAcArya ne harivaMzapurANakI racanA prArambha kI thii| samaya-za 700-725 ( I0778803); (ha. pu./66/52-53)| napuMsaka-1. mAva napuMsaka nirdeza paM.saM./prA./1/107 Nevitthi Na vi puriso NauMsao ubhyliNgvdiritto| iTTAva ggisamANo vedaNagaruo kluscitto| -jo bhAvase na strIrUpa hai na puruSarUpa, jo dravyakI apekSA to strIliMga va puruSaliMgase rahita hai| iMToMke pakAnevAlI agnike samAna vedakI prabala vedanAse 3. napuMsaka vedakarma nirdeza sa.si./8/8/386/3 yadudayAnnapuMsakAnbhAvAnupAtrajati sa napuMsakavedaH / -jisake udayase napuMsaka sambandhI bhAvoMko prApta hotA hai (de0 bhAva napuMsaka nirdeza ), vaha napuMsaka veda hai| (rA.vA /6/8/4/574/25) (go. ka./jI. pr./33/28/1)| 6. anya sambandhita viSaya 1. dravya bhAva napuMsakaveda sambandhI viSaya / -de0 veda / 2. napuMsakavedI bhI 'manuSya' kahalAtA hai| -de. ved/2| 3. sAdhuoMko napuMsakakI saMgati varjanIya hai|-de0 sNgti| 4. napuMsakaveda prakRtike bandha yogya pariNAma / -de0 mohanIya/36 / 5. napuMsakako dIkSA va mokSakA nissedh|-de0 veda/7 / nabha:sena vAdana nabha-eka graha-de0 graha / nabhastilaka-vijayAkI dakSiNa zreNIkA nagara -de0 vidyAdhara / namaskAra-1. namaskAra va praNAma sAmAnya ma.A./25 arahaMtasiddhapaDimAtavasudaguNagurUNa rAdINaM / kidikammaNi dareNa ya tiyaraNasakocaNaM pnnmo|23 - ahaMta va siddha pratimAko, tapa va zruta va anya guNoMmeM pradhAna jo tapaguru, zrutaguru aura guNaguru unako tathA dIkSA va zikSA guruko, siddhabhakti Adi kRtikarma dvArA (de0 kRtikarma/4/3) athavA binA kRtikarma ke, mana, bacana va kAya tInokA saMkocanA yA namaskAra karanA praNAma kahalAtA hai| jainendra siddhAnta koza bhA02-64
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ namaskAra namaskAra bha,A./mU-/754/618 maNasA guNapariNAmo vAcA guNabhAsaNaMca pcnnhN| kAeNa saMpaNAmo esa payattho nnmokaaro| manake dvArA arhatAdi paMcaparameSThIke guNoMkA smaraNa karanA, vacanake dvArA unake guNoMkA varNana karanA, zarIrase unake caraNoMmeM namaskAra karanA yaha namaskAra zabdakA artha hai| (bha A./vi/506/728/13) dha.5/3/42/12/7 paMcahi muTThIhi jiNidacalaNesu NivadaNaM NamaMsaNaM |paaNc muSTiyo arthAta pA~ca aMgose jinendradevake caraNoM meM giraneko namaskAra kahate haiN| 2. ekAMgI Adi namaskAra vizeSa ana.dha./8/64-65/816 yogaiH praNAmastredhArhajjJAnAdeH kIrtanAvatribhiH / ke karau kakara jAnukaraM kakarajAnu ca 64aa namramekadvitricatuHpaJcAGgaH kAyikai kramAta / praNAma' paJcadhA vAci yathAsthAnaM kriyate saH 181 TIkAmeM uddhRta-manasA vacasA tanvA kurute kIrtanaM muniH / jJAnAdInAM jinendrasya praNAma strividho mataH / ekAGgo namane mU! dvayanaH syAta karayorapi / dhyaga: karazironAme praNAmaH kathito jinH| karajAnuvinAme'sau caturano mniissibhiH| karajAnuzironAme paJcAGgaH prikortitH| praNAmaH kAyiko jJAtvA paJca dheti mumukSubhiH / vidhAtavyo yathAsthAnaM jinasiddhAdiyandane // -jinendrake jJAnAdikakA kIrtana karanA, mana, vacana, kAyakI apekSA tIna prakArakA hai| jisameM kAyika praNAma pA~ca tarahakA hai| kevala zirake namAnepara ekAMga, donoM hAthoMko namAnese yaMga, donoM hAtha aura zirake namAnepara vyaMga, donoM hAtha aura donoM ghuTane namAnepara caturaMga tathA donoM hAtha, donoM ghuTane va mastaka namAnepara paMcAMga praNAma yA namaskAra kahA jAtA hai| so ina pA~coMmeM kesA praNAma kahA~ karanA cAhie aisA jAnakara yathAsthAna yathAyogya praNAma karanA caahie| 3. avanamana yA nati dha.13/5,4,28/8/9 oNadaM avanamanaM bhrmaavaasnmityrthH|-onndkaa artha avanamana arthAt bhUmime baiThanA hai| 4. zironati gha./13/5,4,28/8/12 jaM jiNidaM paDi sIsaNamaNaM tamegaM siraM - jinendradevako zira navAnA eka sira arthAt zironati kaha lAtI hai| ana.dha./8/80/-17 pratyAvartatrayaM bhaktyA nannamada kriyate ziraH / yatpANikuDmalADU tat kriyAyAM syAncatu zira. prakRtameM zira yA zironati zabdakA artha bhakti pUrvaka mukulita hue donoM hAthoMse saMyukta mastakakA tona-tIna AvAke anantara namrIbhUta honA samajhanA caahie| 5. kRtikarmameM namaskAra va nati karanekI vidhi gha.13/5,4,28/86/5 taM ca tiNNibAra kIrade tti tiyoNadamidi bhnnidN| taM jahA-suddhamaNo dhodapAdo jiNidardasaNajaNidahariseNa pulaidaMgo saMto jaM jiNassa agge vaisadi tamegamoNadaM / jamuTThiUNa jiNidAdINaM viNNatti kAdUNa vaisaNaM taM vidiyamoNadaM / puNo uTThiya sAmAiyadaMDaeNa appasuddhi kAUNa sakasAyadehussaggaM kariya jiNANaMtaguNe jjhAiya cauvIsatitthayarANaM baMdaNaM kAUNa puNo jiNajiNAlayaguravANaM saMtha kAUNa jaM bhUmIe vaisaNaM taM tadiyamoNadaM / evaM ekkekkamhi kiriyAkamme kIramANe tiNi ceva oNamaNANi hoti / savakiriyAkammaM cadusiraM hodi| taM jahA sAmAiyassa AdIe jaMjiNidaM paDi sIsaNamaNaM tamegaM siraM / tasseva avasANe jaM sIsaNamaNaM taM vidiyaM sos| thossAmidaMDyassa AdIe jaM sIsaNamaNaM taM tadiyaM siraM / tasseva avasANe jaM NamaNaM taM cautthaM sira / evamega kiriyAkammaM cadusiraM hodi| ...adhavA saba pi kiriyAkammaM cadusiraM caduppahANaM hodi; arahaMtasiddhasAhudhammai ceva pahANabhUde kAdUNa samvakiriyAkammANaM pautti dNsnnaado| -vaha (abanamana yA namaskAra ) tIna bAra kiyA jAtA hai, isalie tIna bAra avanamana karanA kahA hai| yathA-zuddhamana, dhautapAda aura jinendrake darzanase utpanna hue harSase pula kita vadana hokara jo jinadevake Age baiThanA (paMcAMga namaskAra karanA), prathama avanati hai| tathA jo uThakara jinendra Adike sAmane vijJapti (pratijJA ) kara baiThanA yaha dUsarI avanati hai| phira uThakara sAmAyika daNDakake dvArA Atmazuddhi karake. kaSAyasahita dehakA utsarga karake arthAta kAyotsarga karake. jinadevake anantaguNoMkA dhyAna karake, caubIsa tIrthaMkaroMkI vandanA karake, phira jina, jinAlaya aura gurukI stuti karake jo bhUmimeM baiThanA ( namaskAra karanA) vaha tIsarI avanati hai| isa prakAra eka-eka kriyAkarma karate samaya tIna hI avanati hotI haiN| saba kriyAkarma catuHzira hotA hai / yathA sAmAyika ( daNDaka) ke AdimeM jo jinendradevako sira navAnA vaha ekasira hai| usI. ke antameM jo sira navAnA vaha dUsarA sira hai| sthossAmi daNDakake AdimeM jo sira navAnA vaha tIsarA sira hai| tathA usIke antameM jo namaskAra karanA vaha cauthA sira hai| isa prakAra eka kriyAkarma catu'zira hotA hai| athavA sabhI kriyAkarma catuHzira arthAta catuHpradhAna hotA hai, kyoMki ahaMta, siddha, sAdhu aura dharmako pradhAna karake saba kriyAkarmoM kI pravRtti dekhI jAtI hai| (ana, dha./8/ 13/816) / ana.dha./8/11/817 pratibhrAmari vA distutau dizyakazcaret / zrInAva ni zirazcaika tadAdhikyaM na duSyati / -caityAdikI bhakti karate samaya pratyeka pradakSiNAmeM pUrvAdi cAroM dizAoMkI tarapha pratyeka dizAmeM tIna Avarta aura eka zironati karanI caahie| vizeSa TippaNI-de0 kRtikarma/2 tathA 4/2 / * adhika bAra karanekA niSedha nahIM-de. kRtikarma/2/8 / 6. namaskArake AdhyAtmika bheda bha. A./vi./722/867/2 namaskAro dvividhaH dravyanamaskAro bhAva nmskaarH| bha. A./vi/753/116/5 namaskAraH nAmasthApanAdravyabhAvavikalpena caturdhA vyvsthitH| = namaskAra do prakArakA hai-dravya namaskAra va bhAva namaskAra / athavA nAma, sthApanA, dravya va bhAvakI apekSA nama skAra cAra prakArakA hai| paM. kA./tA.vR./1// AzIrvastunamaskriyAbhedena nmskaarstridhaa| AzIrvAda, vastu aura namaskriyAke bhedase namaskAra tIna prakArakA hotA hai| 7. dravya va mAva namaskAra sAmAnya nirdeza bha.A./vi/722/8/2 namastasmai ityAdi zabdoccAraNaM, uttamAgAvanatiH, kRtAJjalitA dravyanamaskAraH / namaskartavyAnA guNAnurAgo bhAvanamaskArastatra rti.| zrI jinendradevako namaskAra ho aisA mukhase kahanA, mastaka namra karanA aura hAtha jor3anA yaha dravya namaskAra hai aura namaskAra karane yogya vyaktiyoMke guNoM meM anurAga karanA, yaha bhAva namaskAra hai| noTa-dravya namaskAra vizeSake lie -de0 zIrSaka tathA bhAva namaskAra vizeSake lie-de0 Age n08| nAma va sthApanAdi cAra bhedoke lakSaNa-de0 mikSapa / 8. bheda abheda bhAva namaskAra nirdeza pra.sA./ta.pra./200 svayameva bhavatu cAsyaivaM darzanavizuddhimUlayA samyarajJAnopayuktatayAtyantamavyAbAdharatatvAtsAdhorapi sAkSArisaddhabhUtasya jainendra siddhAnta koza
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ namaskAra mantra 507 naya svAtmanastathAbhUtAnAM paramAtmanAM ca nityameva tadekaparAyaNatvalakSaNo naminAtha naminAtha-(ma.pra./66/zloka)-pUrvabhava naM.2 meM kauzAmbI nagarIke bhaavnmskaarH| rAjA pArthivake putra siddhArtha the|2-4| pUrvabhava naM. 1 meM aparAjita pra.sA./ta.pra./274 mokSasAdhanatattvasya zuddhasya parasparamajAkibhAvapari vimAnameM ahamindra hue|16| vartamAna bhavameM 21veM tIrthakara hue| NatabhAvyabhAvakabhAvatvAtpratyastamitasvaparavibhAgo bhAvanamaskAros (yugapata sarvabhava de0 m.puu./69/71)| inakA vizeSa pariSaya-de0 stu / -isa prakAra darzanavizuddhi jisakA mUla hai aisI, samyagjJAna tiirthkr/5| meM upayuktatAke kAraNa atyanta avyAyAdha ( nirvighna va nizcala) lInatA honese, sAdhu honepara bhI sAkSAta siddhabhUta nija AtmAko namiSa-vijayArghakI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / tathA siddhabhUta paramAtmAoMko, usImeM ekaparAyaNatA jisakA lakSaNa hai aisA bhAva namaskAra sadA hI svayameva ho| athavA mokSa namuci-rAjA padmakA mntrii| vizeSa-de0 mali / ke sAdhana tattvarUpa 'zuddha' ko jisameM se paraspara aGga-ajIrUpase naya-ananta dharmAtmaka honeke kAraNa vastu bar3I jaTila hai ( de. anepariNamita bhAvyabhAvatAke kAraNa sva-parakA vibhAga asta huA hai kAnta) / usako jAnA jA sakatA hai, para kahA nahIM jA sktaa| use aisA bhAva namaskAra ho| (arthAta abheda ratnatraya rUpa zuddhopayoga kahaneke lie vastukA vizleSaNa karake eka-eka dharma dvArA kramapUrvaka pariNati hI bhAva namaskAra hai|) usakA nirUpaNa karaneke atirikta anya upAya nahIM hai / kauna dharmako pra.sA./tA.vR./12/6/16 ahamArAdhakaH, ete ca arhadAdayaH ArAdhyA ityA pahale (aura kaunako pIche kahA jAye yaha bhI koI niyama nahIM hai| rAdhyArAdhakavikalparUpo dvaitanamaskAro bhaNyate / rAgAdyapAdhi yathA aksara jJAnI vaktA svayaM kisI eka dharmako mukhya karake usakA rahitaparamasamAdhibalenAtmanyevArAdhyArAdhakabhAvaH punaradvaitanamaskAro kathana karatA hai| usa samaya usakI dRSTi meM anya dharma gauNa hote haiM bhnnyte| - 'maiM ArAdhaka hU~ aura ye ahaMta Adi ArAdhya haiM,' para niSiddha nhiiN| koI eka niSpakSa zrotA usa prarUpaNAko krama-pUrvaka isa prakAra ArAdhya-ArAdhakake vikalparUpa dvaita namaskAra hai, tathA sunatA huA antameM vastuke yathArtha akhaNDa vyApakarUpako grahaNa kara rAgAdirUpa upAdhike vikalpase rahita paramasamAdhike balase AtmA letA hai| ataH guru-ziSyake madhya yaha nyAya atyanta upakArI hai| meM (tanmayatArUpa ) ArAdhya-ArAdhaka bhAvakA honA advaita namaskAra ataH isa nyAyako siddhAntarUpase apanAyA jAnA nyAya saMgata hai| kahalAtA hai| yaha nyAya zrotAko vastuke nikaTa le jAneke kAraNa 'nayatIti nayaH' dra.saM./TI./1/4/12 ekadezazuddhanizcayanayena svazuddhAramArAdhanalakSaNabhAva ke anusAra naya kahalAtA hai| athavA vaktAke abhiprAyako yA vastuke stavanena, asadabhUtavyavahAranayena tatpratipAdakavacanarUpadravyastavanena ekAMza grAhI jJAnako naya kahate haiN| sampUrNa vastuke jJAnako pramANa ca 'vande' namaskaromi / paramazuddhanizcayanayena punarvandhavandakabhAvo tathA usake aMzako naya kahate haiN| naasti| -ekadeza zuddhanizcayanayakI apekSAse nija zuddhAramAkA aneka dharmoko yugapada grahaNa karaneke kAraNa pramANa anekAntarUpa ArAdhana karanerUpa bhAvastavanase aura asadabhUta vyavahAra nayakI apekSA va sakalAdezI hai, tathA eka dharmake grahaNa karaneke kAraNa naya ekAntausa nijazuddhAtmAkA pratipAdana karanevAle vacanarUpa dravyastavanase rUpa va vikalAdezI hai| pramANa jJAnakI arthAva anya dharmokI apekSAnamaskAra karatA huuN| tathA parama zuddhanizcayanayase bandha-bandaka bhAva ko buddhimeM surakSita rakhate hue prayoga kiyA jAnevAlA naya jJAna yA nahIM hai| naya vAkya samyak hai aura unakI apekSAko chor3akara utanI mAtra hI paM. kA./tA.va./1/4/20 anantajJAnAdiguNasmaraNarUpabhAvanamaskAro'zuddha- vastuko jAnanevAlA naya jJAna yA naya vAkya mithyA hai| vaktA yA nizcayanayena, namo jinebhya iti bacanAtmadravyanamaskAro'pyasadabhUta- zrotAko isa prakArako ekAnta haTha yA pakSapAta karanA yogya nahIM, vyavahAranayena zuddhanizcayanayena svsminnevaaraadhyaaraadhkbhaavH|-bhg- kyoMki vastu utanI mAtra hai hI nahIM-de0 ekAnta / / vAlke anantajJAnAdi guNoMke smaraNarUpa bhAvanamaskAra azuddha yadyapi vastukA vyApaka yathArtha rUpa nayajJAnakA viSaya na honeke nizcayanayase hai| 'jinendra bhagavAnako namaskAra ho' aisA vacanA kAraNa nayajJAnakA grahaNa ThIka nahIM, parantu prArambhika avasthAmeM smaka dravyanamaskAra bhI asadbhUta vyavahAranayase hai| zuddhanizcaya usakA Azraya paramopakArI honeke kAraNa vaha upAdeya hai| phira bhI nayase to apanemeM hI ArAdhya-ArAdhaka bhAva hotA hai| vizeSArtha nayakA pakSa karake vivAda karanA yogya nahIM hai / samanvaya dRSTise kAma vacana aura kAyase kiyA gayA dravya namaskAra vyavahAra nayase namaskAra lenA hI nayajJAnakI upayogitA hai-de0 syaadvaad| hai| manase kiyA gayA bhAva namaskAra tIna prakArakA hai-bhagavAnake guNa cintavanarUpa, nijAtmAke guNa cintavanarUpa tathA zuddhAtma saMvedana padArtha tIna koTiyoM meM vibhAjita haiM-yA to ve arthAtmaka arthAta rUpA tahA~ pahalA aura dUsarA bheda yA dvaitarUpa haiM aura tIsarA vasturUpa haiM, yA zabdAtmaka arthAta vAcakarUpa haiM aura yA jJAnAtmaka abheda va advaita ruup| pahalA azuddha nizcayanayase namaskAra hai, arthAt pratibhAsa rUpa haiN| ataH una-unako viSaya karaneke kAraNa dusarA ekadeza zuddhanizcayanayase namaskAra hai aura tIsarA sAkSAta naya jJAna va naya vAkya bhI tIna prakArake haiM-arthanaya, zabdanaya va zuddha nizcaya nayase namaskAra hai| jJAnanaya / mukhya gauNa vivakSAke kAraNa vaktAke abhiprAya bhI * sAdhuoM Adiko namaskAra karane sambandhI aneka prakArake hote haiM. jisase naya bhI aneka prakArake haiN| vastuke -de0 vinaya / sAmAnyAMza arthAta dravyako viSaya karanevAlA maya dravyArthika aura usake vizeSAMza arthAt paryAyako viSaya karanevAlA naya namaskAra mantra-de0 mantra / paryAyArthika hotA hai| ina do mUla bhedoMke bhI Age baneko uttaranami-1. (pa.pu./3/306-308)-nami aura vinami ye do bhagavAna bheda ho jAte haiN| isI prakAra vastuke antaraMgarUpa yA svabhAvako AdinAthake sAleke putra the| dhyAnastha avasthAmeM bhagavAnase bhakti viSaya karanevAlA nizcaya aura usake vAhya yA saMyogI rUpako viSaya pUrvaka rAjyakI yAcanA karanepara dharaNendrane pragaTa hokara inheM vija- karanevAlA naya vyavahAra kahalAtA hai athavA guNa-guNImeM abhedako yArdhakI zreNiyoMkA rAjya de diyA aura sAtha hI kucha vidyAe~ bhI viSaya karanevAlA nizcaya aura unameM kathaMcita bhedako viSaya karanepradAna kii| inhIMse hI vidyAdhara vaMzakI utpatti huii| -de0 vAlA vyavahAra kahalAtA hai / tathA isI prakAra anya bheda-prabhedoMkA itihAsa/7/14-ma.pu./18/61-141 / 2. bhagavAn vIrake tIrtha kA eka yaha nayacakra utanA hI jaTila hai jitanI ki usakI viSayabhUta vastu / antakRta vevalI-de0 antakRt / usa sabakA paricaya isa adhikArameM diyA jaayegaa| mAtAko jAnanevAlA hai aura hara prayoga kivi anya jainendra siddhAnta koza
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya I 1 1 1 ** 5 6 naya sAmAnya naya sAmAnya nirdeza naya sAmAnyakA lakSaNa 1. niruktyartha / 2. vaktAkA abhiprAya / 3. ekadeza vastugrAhI / nayAbhAsa nirdeza | 3 nayake mUla bhedoMke nAma nirdeza / nayake bheda pramedoMkI sUcI / 5 dravyArthika paryAyArthika athavA nizcaya vyavahAra, ye hI mUla bheda haiN| 6. guNArthika navakA nirdeza kyoM nahIM ? Agama va adhyAtma paddhati / 4. pramANagRhIta vastvaM zagrAhI / 5. zrutajJAnakA vikalpa / uparokta lakSaNoMkA samIkaraNa / naya va nikSepa meM antara / nayoM va nikSepakA paraspara antarbhAva 2 naya-pramANa sambandha | naya va pramANa meM kathaMcit ameda / 2 naya va pramANameM kathaMcit meda / 3 zrutavAnameM hI naya hotI hai, anya dhAnoMmeM nhiiN| * pramANa va nayameM kathaMcit pradhAna va apradhAnapanA / pramANakA viSaya sAmAnya vizeSa donoM hai| pramANa anekAntagrAhI hai aura naya ekAntamAhI / 1 - de0 nikSepa / 1 / / -0 nikSepa / 2.3 / - de0 naya / II / 7 pramANa sakalAdezI hai aura naya vikalAdezI / 2 3 pramANa va nava saptabhaMgI 11 pramANa va nayake udAharaNa / 12 mayake ekAntagrAhI honemeM zaMkA / * 8 pramANa sakalavastumAhaka hai aura naya savaMzagrAhaka / 9 pramANa saba dharmoMko yugapat grahaNa karatA hai tathA naya kramase eka ekko| sakala nayoMkA yugapat grahaNa hI grahaNa hai| -30 pramANa sApekSa hI naya samyak hai / - de0 naya / II / 10 | 10 pramANa syAt padayukta hone se sarvanayAtmaka hotA hai / * -30 bhaMgI / 2 / -de0 paddhati / naya bhI kacit sakalAdezI hai| 30 gI/2 3 / nayako kathaMcit heyopAdeyatA tattva navapoMse atIta hai| nayapakSa kathaMcit heya hai / naya kevala zeya hai para upAdeya nhiiN| sakalavastu anekAnta / 21 508 nayapakSako heya kahanekA kAraNa prayojana | paramArthataH nizcaya va vyavahAra donoMkA pakSa vikalparUpa honese heya hai| 6. pratyakSAnubhUtike samaya nizcaya vyavahArake vikalpa nahIM rahate / 5 8 9 10 4 * 4 ** 5 * 6 19 1 zabda artha dhAnarUpa tIna prakAra ke padArtha hai| 2 zabdAdi nayanirdeza va lakSaNa / 3 vAstavameM naya jJAnAtmaka ho hai zabdAdiko naya kahanA upacAra hai / 0 bAgama /5/6 5 1 2 3 parantu tattvanirNayArtha naya kAryakArI hai / AgamakA artha karanemeM nayakA sthAna / II 1 2 3 4 samyak naya hI kAryakArI hai mithyA naya nahIM / nirapekSa naya bhI kathaMcit kAryakArI hai / nayapakSakI heyopAdeyatAkA samanvaya / zabda, artha va jJAnanaya nirdeza -de0 Agama / 3/3 / zabdameM pramANa va nayapanA / tInoM nayoMmeM paraspara sambandha / zabda meM artha pratipAdanakI yogytaa| 5 * upacarita naya upanaya kAla akAla nayakA samanvaya mAnava kiyAnayakA samanyaya zabdanayakA viSaya / zabdanayakI vizeSatAe~ zabdAdi nayoMke udAharaNa / nava prayoga zabdameM nahIM bhAvameM hotA hai sUcopatra -de0 Agama /4/11 - de0 namaH 111 /9/6 - 30 naya / III / 6-8 dravyanaya va bhAvanaya nirdeza anya anekoM nayoMkA nirdeza bhUta mAvi Adi prathApana naya nirdesh| astitvAdi saptabhaMgI nayoMkA nirdeza / 30 syAdvAda / 4 | nAmAdi nikSeparUpa nayoMkA nirdeza / sAmAnya vizeSa Adi dharmoMrUma 47 naukA nirdeza ananta naya hone sambhava haiM / jainendra siddhAnta koza de0 upacAra -de0 naya/V/4/ - 60 niyati / 2 | - de0 cetanA /3/8 / samyak va mithyAnaya naya samyak bhI hotI hai aura mithyA bhii| samyak va mithyA nayoMke lakSaNa / anya pakSakA niSedha na kare to koI bhI naya mibhyA nahIM hotii| anya pakSakA niSedha karanese hI miSyA hai|
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUcIpatra naya naigamanaya nirdeza naigamanaya arthanaya va jJAnanaya hai| -de0 nayaIII/1 / naigamanaya azuddha dravyArthika naya hai| zuddha va azuddha sabhI naya naigamanayake peTameM samA jAtI | anya pakSakA saMgraha karanepara vaha naya samyaka hai| sarva ekAnta mata kisI na kisI nayameM garbhita haiN| aura sarva naya anekAntake garbha samAviSTa hai| -de0 anekaant/2|| 6 | jo naya sarvathAke kAraNa mithyA hai vahI kathaMcitke kAraNa samyak hai| sApekSanaya samyak aura nirapekSanaya mithyA hai| nayoMke virodhameM avirodh| -de. anekAnta/5 / nayoMmeM paraspara vidhi niSedha / -de0 sptbhNgii/5| sApekSatA va mukhyagauNa vyvsthaa| -de0 syAdvAda/3 / mithyAnaya nirdezakA kAraNa va pryojn| samyagdRSTikI naya samyak tathA mithyAdRSTikI mithyA hai| pramANazAna honeke pazcAt hI naya pravRtti samyak hotI hai, usake binA nhiiN| naigama tathA saMgraha va vyavahAranayame antara / naigamanaya va pramANameM antr| isameM yathA sambhava nikSepokA antarbhAva-de0 nikSepa/3 / 5 | bhAvI naigamanaya nizcita arthameM lAgU hotA hai| | kalpanAmAtra hote hue bhI bhAvI naigamanaya vyartha nahIM hai| saMgrahanaya nirdeza saMgrahanayakA lkssnn| saMgrahanayake udaahrnn| saMgrahanaya arthanaya hai|-de0 naya/III/11 isameM yathAsambhava nikSepoMkA antarbhAva / -de0 nikssep/3| saMgrahanayake bheda / | para, apara tathA sAmAnya vizeSarUpa medoMke rakSaNa va udaahrnn| isa nayake viSayakI advaittaa| -de0 naya/IV/2/3 / darzanopayoga va saMgrahanayameM antara |-de0 darzana/2/10 / saMgrahAbhAsake lakSaNa va udAharaNa! vedAntI va sAMkhyamatI saMgrahanayAbhAsI hai| -de0 anekAnta/RVED | saMgrahanaya zuddha dravyArthikanaya hai| vyavahAranaya nirdeza-de0 naya/V/4 | naigama Adi sAta naya nirdeza sAtoM nayoMkA samudita sAmAnya nirdeza nayake sAta bhedokA nAma nirdesh| -de0naya/I/1/3 / sAtoMmeM dravyArthika va paryAyArthika vibhAga / inameM dravyAthika paryAyAthika vibhAgakA kAraNa / sAtoMmeM artha, zabda' va jJAna naya vibhaag| inameM artha, zabdanaya vibhAgakA kAraNa / nau meda kahanA bhI viruddha nahIM hai| pUrva pUrvakA naya agale agale nayakA kAraNa hai| sAtoMmeM uttarottara suukssmtaa| sAtoMkI uttarottara sUkSmatAkA udAharaNa / zabdAdi tIna nayoMmeM paraspara antara / naigamanayake bheda va lakSaNa negama sAmAnyakA lakSaNa---- (1. saMkalpagrAhI tathA dvaitagrAhI) saMkalpagrAhI lakSaNa viSayaka udAharaNa / dvaitagrAhI lakSaNa viSayaka udAharaNa / naigamanayake bheda / bhUta bhAvI va vartamAna naigamanayake lakSaNa / bhUta bhAvI vartamAna naigamanayake udAharaNa / paryAya dravya va ubhayarUpa naigamasAmAnyakA lakSaNa / dravya va paryAya Adi naigamanayake bhedoMke lakSaNa va udAharaNa1. artha vyaMjana va tadubhaya paryAyanaigama / 2. zuddha va azuddha dravya naigama / 3. zuddha va azuddha dravyaparyAyanai gama / negamAbhAsa sAmAnyakA lakSaNa va udAharaNa / nyAya vaizeSika naigamAbhAsI haiN|-de0 anekAnta/2/6 / 10 / nagamAbhAsa vizeSoMke lakSaNa va udaahrnn| | RjusUtranaya nirdeza Rjusatra nayakA lkssnn| RjusUtranayake bhed| sUkSma va sthUla RjusUtrake lkssnn| isa nayake viSayakI ektvtaa| -de0 naya/IV/3 / jusUtrAbhAsakA lakSaNa / | bauddhamata RjusUtrAmAsI hai| -de0 anekAnta/2/6 | RjusUtranaya arthanaya hai| de0 naya/III/RI RjusUtranaya zuddhaparyAyArthika hai| ise kathaMcit dravyArthika kahanekA vidhi niSedha / sUkSma va sthUla RjusUtrakI apekSA vartamAnakAlakA pramANa / vyavahAranaya va RjusUtrameM antara |-de0 ny/V/4/3|| * isameM yathAsambhava nikSepoMkA antrbhaav| -de. nikssep/3| - - -- - -- jainendra sivAnta koza
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya sUcIpatra zabdanaya nirdeza zabdanayakA sAmAnya lakSaNa / zabdanayake viSayakI ekatvatA |-de0 naya/IV/3 / zabda prayogakI meda va abhedarUpa do apekssaaeN| -de0 naya/III/1/1 / 2 aneka zabdoMkA eka vAcya mAnatA hai| 3 / paryAyavAcI zabdoMke arthameM ameda mAnatA hai| 4 / paryAyavAcI zabdoMke prayogameM ligAdikA vyabhicAra svIkAra nahIM krtaa| RjusUtra va zabdanayameM antara / yaha paryAyArthika tathA vyaMjananaya hai|-de0 naya/III/1 | isameM yathAsambhava nikSepoMkA antrbhaav|| -de0 nikssep/3| | zabda nayAbhAsakA lkssnn| vaiyAkaraNI zabda nayAbhAsI hai|-de0 anekAnta/2/3 / ligAdike vyabhicArakA tAtparya / ukta vyabhicAroMmeM doSa pradarzana / zabdameM artha pratipAdanakI yogytaa| -de0 aagm/4/1/| sarva prayogoMko dUSita batAnese vyAkaraNa zAstrake sAtha virodha AtA hai ? zabda prayogakI bheda-abheda rUpa do apekssaaeN| -de0 naya/III/R/R | tajzAna pariNata AtmA usa zabdakA vAcya hai / arthabhedase zabdabheda aura zabdamedase arthameda / isa nayakI dRSTimeM vAkya sambhava nhiiN| isa nayameM padasamAsa sambhava nhiiN| isa nayameM varNasamAsa taka bhI sambhava nhiiN| vAcyavAcaka bhAvakA smnvy| -de0 Agama/4/4 / samabhirUDha va evaMbhUtameM antr|| | yaha paryAyArthika zabdanaya hai| -de0 naya/III/21 | isameM yathAsambhava nikSepoMkA antarbhAva / -de0 nikssep/3| evaMbhUta nayAbhAsakA lakSaNa / vaiyAkaraNI evaMbhUta nayAbhAsI haiN| -de0 anekAnta/2/3 || dravyArthika va paryAyArthika naya dravyArthika naya sAmAnya nirdeza dravyArthikanayakA lakSaNa / yaha vastuke sAmAnyAMzako advaitarUpa viSaya karatA 3.6 | dravya-kSetra-kAla-bhAvakI apekSA viSayakI advaittaa| 7 | isIse yaha naya eka avaktavya va nirvikalpa hai| | dravyArthika va pramANa meM antara / -de0 naya/III/3/41 dravyArthikake tIna bheda naigmaadi| -de0 naya/III I dravyArthika va paryAyArthikameM antr| -de0 naya/V/8/1 * isameM yathAsambhava nikSepoMkA antarbhAva / -de0nikssep/2|| samamirUDhanaya nirdeza samabhirUDhanayake lakSaNa1. artha bhedase zabda bheda ( rUDhazabdakA prayoga) 2. zabdabhedase artha bheda / 3. vastukA nijasvarUpameM rUDha krnaa| isa nayake viSayakI ektvtaa| -de0 naya/IV/3 | zabdaprayogakI bheda-ameda rUpa do apekSA / -de0 naya/III/1/1 / yadyapi rUdigata aneka zabda ekArthavAcI ho jAte haiM / parantu yahA~ paryAyavAcI zabda nahIM hote| zabda vastukA dharma nahIM hai, taba usake bhedase artha bheda kaise ho sakatA hai ? --de0 Agama/4/4 / zabda va samamirUDha nayameM antr| * yaha paryAyAthika zabdanaya hai| -de0 naya/IIIRI | isameM yathAsambhava nikSepoMkA antrbhaav|| -de0 nikssep/3| 5 | samabhirUDha nayAbhAsakA lkssnn| vaiyAkaraNI samabhirUr3ha nayAbhAsI haiN| -de0 anekAnta/2/81 8 evaMbhUta naya nirdeza takriyA pariNata dravya ho zabdakA vAcya hai| sabhI zabda kriyAvAcI haiN| -de0 naam| zuddha va azuddha dravyArthikanaya nirdeza dravyAthikanayake do bheda-zuddha va azuddha / zuddha dravyArthikanayakA lakSaNa / dravya kSetrAdikI apekSA isa nayake viSayakI advaittaa| zuddha dravyArthikanayakI pradhAnatA / -de0 naya/V/3/4 | azuddha dravyArthikanayakA lkssnn| azuddha dravyArthika vyavahAranaya hai| -de0 naya/V|4| azuddha va zuddha dravyArthikameM heyopaadeytaa| -de0 naya/V/ET dravyAthikake daza bhedoMkA nirdesh| dravyAthikanaya dazakake lakSaNa / 1. karmopAdhi nirapekSa, 2. sattA grAhaka, 3. bheda nirapekSa / 4. karmopAdhi sApekSa azuddha dravyArthika, 6 1 tasi jainendra siddhAnta koza
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 3 paryAyArthikanaya sAmAnya nirdeza 1 paryAyArthikanayakA lakSaNa / 2 yaha vastu vizeSAMzako ekatvarUpase grahaNa karatA 3 dravyakI apekSA viSayakI ekatvatA 1. paryAyase pRthak dravya kucha nahIM / 2. guNa guNI meM sAmAnyAdhikaraNya nahIM hai / 3. kAka kRSNa nahIM ho sakatA ! 4. sabhI padArtha eka saMkhyAse yukta haiM / kSetrakI apekSA viSayakIkata 1. pratyeka padArthakA avasthAna apanemeM hI hai| 2. vastu akhaNDa va niravayava hotI hai| 3. palAladAha sambhava nahIM / 4. kumbhakAra saMjJA nahIM ho sakatI / kAlakI apekSA viSayako ekatA1. kevala vartamAna kSaNamAtra hI vastu hai / * vartamAna kAlakA spaSTIkaraNa | 4 5 6 7 8 9 5. utpAdavyaya sApekSa, 6. bheda kalpanA sApekSa, 7. anvaya dravyAthika, 8-6, svava para catuSTaya grAhaka, 10. paramabhAragrAhI zuddha dravyArthika / 10 # -de0 naya /1II/5/7 / 2. kSaNa sthAyI artha hI utpanna hokara naSTa ho jAtA hai| kAla kI apekSA ekatva viSayaka udAharaNa 1. kaSAyo bhaiSajyam; 2. dhAnya mApate samaya hI prastha saMjJA; 3. kahIM se bhI nahIM A rahA hU~ / 4. zveta kRSNa nahIM kiyA jA sakatA / 5. krodhakA udaya hI krodha kaSAya hai / 6. palAla dAha sambhava nahIM; 7, pacyamAna pakva / bhAvakI apekSA viSayakI ekatvatA / kisI bhI prakArakA sambandha sambhava nahIM / 1. vizeSya- vizeSaNa sambandhaH 2 saMyoga va samavAyaH 3. koI kisIke samAna nahIM; 4. grAhyagrAhaka sambandha 5 vAcya vAcaka sambandha sambhava nahIM; 6. bandhyabandhaka Adi anya koI bhI sambandha nahIM / kAraNa kArya bhAva sambhava nahIM 1. kAraNa ke binA hI kArya kI utpatti hotI hai| 2-3 vinAza va utpAda nirhetuka hai| yaha naya sakala vyavahArakA uccheda karatA hai / paryAyArthikakA kacit drvyaarthikrnaa| -30 nama / III/5 / paryAyArthikake cAra meda RjusUtrAdi / isameM svAsambhava nikSepoMkA antarbhAva -- de0 naya / III | -de0 nikSepa / 2 / 8 zuddha va azuddha paryAyArthika nirdeza 1 zuddha va azuddha paryAyArthikake lakSaNa / 2-3 paryAyArthikanayake chaha medokA nirdeza va lakSaNa 511 6 7 1 1 nizcayanayakA lakSaNa nizcita va satyArtha grahaNa | 2 3 nizcayanayakA lakSaNa abheda va anupacAra grahaNa / nizcayanayakA lakSaNa svAzraya kathana nizcayanayake bheda-zuddha va azuddha 4 5 zuddha nizcayake lakSaNa va udAharaNa 1. paramabhAvagrAhIkI apekSA / 2. kSAyikabhAvagrAhIkI apekSA / ekadeza zuddha nizcayanayakA lakSaNa | zuddha, ekadeza zuddha va nizcayasAmAnyamai antara va inakI prayoga vidhi | azuddha nizcayanayakA lakSaNa va udAharaNa | nizcayana kI nirvikalpatA 2 1 2 3 4 5 sUcIpatra 1. anAdinitya 2. sAdinitya 3. cANa anitya, 4. sattA sApekSa nitya karmoMpAdhi nira 5. pekSa anitya, 6, karmopAdhisApekSa / azuddha paryAyArthikanaya vyavahAranaya hai / - de0 naya / V/4 1 nizcaya vyavahAranaya nizcayanaya nirdeza 1 2 3 4 2 zuddha va azuddha nizcayanaya dadhyArthikake meda haiN| nizcayanaya eka nirvikalpa va vacanAtIta hai| nizcaya nayake bheda nahIM ho sakate / zuddhanizcaya hI vAstavame nizcayana hai azuddha nizcayanaya to vyavahAra hai| 1 vyavahArakA niSedha hI nizcayakA vAcya ha 1 -de0 naya / V/1/2 6 nirvikalpa honese nizcayanayameM nayapanA kaise sambhava hai ? udAharaNa sahita tathA savikalpa sabhI naye vyavahAra haiM / 3 nizcayanayakI pradhAnatA nizcayanaya hI satyArtha hai| nizcayanaya sAdhakatama va navAdhipati hai| nizcayanaya ho samyaktvakA kAraNa hai| nizcayanaya hI upAdeya hai| 8 vyavahAranaya sAmAnya nirdeza 1 vyavahAranaya sAmAnyake lakSaNa1. saMgraha] gRhIta artha nidhipUrvaka bheda / 2. abheda vastu guNaguNI AdirUpa bheda / 2. bhinna padArthoM kArakAdirUpa abhedopacAra | 4. lokavyavahAragata vastuviSayaka-vyavahAranaya sAmAnyake udAharaNa1. saMgRhIta artha me meda karane sambandhI / jainendra siddhAnta koza -
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 512 sUcIpatra 6 upacarita asadbhuta vyavahAranaya nirdeza1. bhinna dravyoM meM abhedakI apekSA lakSaNa va udAharaNa / 2. vibhAva bhAvoMkI apekSA lakSaNa va udAharaNa | 3. isa na yake kAraNa va prayojana / upacAra naya smbndhii| -de0 upacAra / vyavahAranayakI kathaMcit gauNatA 2. abheda vastumeM bhedopacAra smbndhii| 3. bhinna vastuoMmeM abhedopacAra smbndhii| 4. lokavyavahAragata vastu smbndhii| vyavahAranayakI bheda pravRttikI sImA / vyavahAranaya sAmAnyake kAraNa prayojana / -de0 naya/V/7 | vyavahAranayake bheda va lakSaNAdi-- 1. pRthaktva va ekatva vyavahAra / 2. sadbhUta va asabhUta vyavahAra / 3. sAmAnya va vizeSa saMgrahabhedaka vyavahAra / vyavahAra nayAbhAsakA lakSaNa / cArvAka mata vyavahAranayAbhAsI hai| -de0 anekAnta/2/11 yaha dravyArthika va arthanaya hai| -de0 naya/III/RA vyavahAranaya azuddha dravyArthikanaya hai| paryAyAthikanaya bhI kathaMcit vyavahAra hai| isameM yathAsambhava nikSepoMkA antarbhAva / -de0nikssep/2| upanaya nirdeza1. upanayakA lakSaNa va isake bheda / 2. upanaya bhI vyavahAranaya hai| arw-r09 * vyavahAranaya asatyArtha hai, tathA usakA hetu / vyavahAranaya upacAramAtra hai| vyavahAranaya vyabhicArI hai| vyavahAranaya laukika rUDhi hai| vyavahAranaya adhyavasAna hai| vyavahAranaya kathanamAtra hai| vyavahAranaya sAdhakatama nahIM hai| vyavahAranaya nizcaya dvArA niSiddha hai| -de0 naya/VERI vyavahAranaya siddhAntaviruddha tathA nayAbhAsa hai| vyavahAranayakA viSaya sadA gauNa hotA hai| zuddha dRSTimeM vyavahAra ko sthAna nhiiN| vyavahAranayakA viSaya niSphala hai| vyahAranayakA Azraya mithyAtva hai| / tattva nirNaya karanemeM lokavyavahArakA viccheda honekA bhaya nahIM kiyA jaataa| -de0 nikSepa/3/3 tathA / -de0 ny/III/6/10IV/3/10| | 13 vyavahAranaya heya hai| sadbhUta asadbhuta vyavahAra nirdeza sadbhuta vyavahAranaya sAmAnya nirdeza1. lakSaNa va udAharaNa 2. kAraNa va prayojana 3.vyavahAra sAmAnya va sadbhUta vyavahArameM antr| 4. sadbhUta vyavahAranayake bheda / anupacarita yA azuddha sadbhuta vyavahAra nirdeza1. kSAyika zuddhakI apekSA lakSaNa va udAharaNa / 2. pAriNAmika zuddhakI apekSA lakSaNa va udAharaNa / 3. anupacArita va zuddhasadbhUtakI ekaarthtaa| 4. isa nayake kAraNa va pryojn| upacarita yA azuddha sadbhuta nirdeza1. kSAyopazamikabhAvakI apekSA lakSaNa va udAharaNa / 2. pAriNAmikabhAvamai upacArakI apekSA lakSaNa va udAharaNa / 3, upacarita va azuddha sadabhUtakI ekaarthtaa| 4. isa nayake kAraNa va prayojana / asadbhuta vyavahAra sAmAnya nirdeza1. lakSaNa va udAharaNa / 2. isa nayake kAraNa va prayojana / 3. asadabhUta vyavahAranayake bheda / anupacarita asadbhuta gabahAra nirdezaH1. bhinna dravyameM abhedakI apekSA lakSaNa va udAharaNa / 2, vibhAva bhAvakI apekSA lakSaNa va udAharaNa / 3. isa nayakA kAraNa va prayojana / 7 / vyavahAranayakI kathacit pradhAnatA vyavahAranaya sarvathA niSiddha nahIM hai ( vyavahAra dRSTise yaha satyArtha hai) 2 nicalI bhUmikAmeM vyavahAra prayojanIya hai| mandabuddhiyoMke lie vyavahAra upakArI hai| vyavahAranaya nizcayanayakA sAdhaka hai| -de0 naya/V/E/RN | vyavahArapUrvaka hI nizcaya tattvakA zAna honA sambhava 3 manda 5 vyavahArake binA nizcayakA pratipAdana zakya nhiiN| tIrthapravRttikI rakSArtha vyavahAranaya prayojanIya hai| -de0 naya/V//4 vastumeM Astikya buddhike artha prayojanIya hai| | vastukI nizcita pratipattike artha yahI pradhAna hai| vyavahArazUnya nizcayanaya kalpanAmAtra hai| jainendra siddhAnta koza
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya vyavahAra va nizcayakI heyopAdeyatAkA samanvaya 1 nizcayanayakI upAdeyatAkA kAraNa va prayojana / vyavahAranayaphe niSedhakA kAraNa 2 3 vyavahAranayake niSedhakA prayojana / 4 ** 8 vyavahAranayakI upAdeyatAkA kAraNa va prayojana / paramArthase nizcaya va vyavahAra donoM deya haiN| 9 1 donoM nayoMge viSayavirodha nirdeza / donoM nayoMge svarUpavirodha nirdesh| nizcaya vyavahAra niSedhyaniSedhaka bhAvakA samanvaya / -de0 nama / V/6/2 // nizcaya vyavahArake viSayoMkA samanvaya * 3 donoMmeM mukhya gauNa vyavasthAkA prayojana / nayoMmeM paraspara mukhya gauNa vyavasthA / -de0 syAdvAda / 3 / donoMmeM sAdhya sAdhanabhAvakA prayojana donoMkI paraspara sApekSatA / 5 6 donoMkI sApekSatAke udAharaNa / - de0 naya / / 3 / donoMkI sApekSatAkA kAraNa va pryojn| isalie donoM hI naya upAdeya haiN| jJAna va kriyAnayakA samanvaya / - de0 cetanA /3/8 / I naya sAmAnya 1. naya sAmAnya nirdeza 1. naya sAmAnyakA lakSaNa 1. nirupaya gha. 1/1,9,1 / 3,4/10 uccAriyamatthapadaM NikkhevaM vA karyaM tu dana atyaM jayaMti paccatamiti sado se gayA bhaniyA || jayadi pti gayo bhaNio bahUhi guNa pajjaehi jaM davvaM / pariNAma khettakAlaM - tara abhimasabhA 181 uccAraNa kiye artha, pada aura usameM kiye gaye ko dekhakara padArthako ThIka nirNaya taka pahu~cA detA hai. isalie ve naya kahalAte hai / 3 // ru. pA. 1/1314/210/gA. 110/256) aneka guNa aura aneka paryAyasahita athamA unake dvArA eka pariNAmase dUsare pariNAma meM, eka kSetrase dUsare kSetrameM aura eka kAlase dUsare kAlameM avinAzI svabhAvarUpase rahanevAle dravyako jo le jAtA hai, arthAt usakA jJAna karA detA hai, use na kahate haiM |3| tattvArthAdhigamabhASya /9/35 jIvAdI padArthAt namanti prApnuvanti kArayanti sAdhayanti nirvartayanti, nirbhAsayanti, upalambhayanti, vyaJjayanti iti nayaH |-jiivaadi padArthoMko jo lAte haiM, prApta karAte haiM. banAte haiM, avabhAsa karAte haiM, upalabdha karAte haiM, pragaTa karAte haiM, naya haiN| A.pa./1 nAnAsvabhAvebhyo vyAvartya ekasminsvabhAve vastu nayati bhA0 2-65 513 I naya sAmAnya prApayatIti vA nayaH / = nAnA svabhAvoMse haTAkara vastuko eka svabhAvameM jo prApta karAye use naya kahate hai| (na. ca. zruta / pR. 1 ) ( na. vRti/526) (navRti/ sUtra 6) (nyAyAvatAra TIkA/ pR. 82), syA. ma. / 28/310/10 ) / svA ma. / 27/303/20 nIyate ekadezaviziSTo'rthaH pratItiviSayamabhiriti nItayo nayAH / - jisa nItike dvArA ekadeza viziSTa padArtha lAyA jAtA hai arthAta pratItike viSayako prApta karAyA jAtA hai, use naya kahate hai| (spA 28/200/15) / 2. vaktAkA abhiprAya ti.pa./1/83 mA hodi pramANa patra vAssa hidiyabhAva samyagjJAnako pramANa aura jJAtAke hRdaya abhiprAyako naya haiM (si.vi./mU./10/2/683) / ' dha. 1/1,1.1 / 11 / 17 jJAnaM pramANamityAhurupAyo nyAsa ucyate / nayo jJAturabhitrAyo 'parigrahaH | 11 samyAjJAnako pramANa kahate haiM, aura jJAtA ke abhiprAyako naya kahate haiN| cItra/kA 52 ); ( laghIyastraya sva vRtti/kA. 30); pramANa saMgraha / zlo. 86 ); (ka. pA. 1/13-14/6 168/ro 75/200) (4.3/1.2.2/15/1 ) ( dha. 1/4,1,45/162/7 ) ( paM. kA./tA.vR./43/86/12 ) / A. pa./ zAturabhiprAyo vA nayaH / jJAtAke abhiprAyako naya kahate hai| (na.ca.vR./174) (myA dI./3/382 / 125 ) / prameyakamalamArtaNDa / pR. 676 anirAkRtapratipakSo vastvaM zagrAhI jJAturabhiprAyo namaH / pratipakSI arthAda virodhI dharmokA nirAkaraNa na karate hue vastu ke eka aMza yA dharmako grahaNa karanevAlA jJAtAkA abhiprAya naya hai / pramANanaya tattvAlaMkAra/7/1 ( syA. ma. / 28/316 / 26 para uddhRta ) pratipatturabhiprAyavizeSo nama iti / vaktAke abhizaya vizeSako naya kahate hai| (syA. ma. 28/310/12 ) / 3. ekadeza vastugrAhI 308 sa.si./1/33/940/0 mastanyanekAntAtmanyanirodhena hetvagAtsAdhya vizeSasya yAthAtmyaprApaNapravaNaH prayogo nayaH / anekAntAtmaka vastu virodha ke binA hetuko mukhyatAse sAdhyavizeSako yathArthatAko prApta karAne meM samartha prayogako nama kahate haiM (ha. 28/31) / sArasaMgraha (ka. pA. 1/13-14/210/1) anantaparyAyAtmakastha vastuno'nyatama paryAyAdhigame kartavye jAtyapekSA niravadyaprayoga nayaH / anantaparyAyAtmaka vastukI kisI eka paryAyakA jJAna karate samaya nirdoSa yuktiko apekSA jo doSarahita prayoga kiyA jAtA hai yaha nama hai (. 1/4.1.45/160/2) / zlo. vA. 2/1/6/4/321 svArthekadeza nirNItilakSaNo hi nayaH smRtaH - apaneko aura arthako ekadezarUpase jAnanA nayakA lakSaNa mAnA gayA hai| zlo. vA. 2/1/6/10/360/11) / na.ca.vR./174 rasasaMga nyN)| vastuke aMkI grahaNa karanevAlA naya hotA hai (na.ca.vR./102) (kA. a./muu./21)| 181 * 1 pra.sA./tA.vR./181/245/12 deza parIkSA tAtrayalakSaNaM-vastu kI ekadeza parIkSA nayakA lakSaNa hai (paM.kA./tA. 1/46/86/12) / kA. a/yU./264 mAgAdhammajura piya evaM dhammaM pi puccade artha / seya milAdo para miklAsesA // 264 nAnA yukta bhI padArtha ke eka dharmako hI naya kahatA hai, kyoMki usa samaya usa hI dharmakI vivakSA hai, zeSa dharmakI vivakSA nahIM hai| paM.kA./504 iyukSaNe'smi viruddhadharmayAtma ke taraveAya nyatarasya syAdiha dharmasya vAcakazca nayaH / = do viruddhadharmavAlekisI eka dharmakA vAcaka naya hotA hai / jainendra siddhAnta koza
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya aura bhI dekho-pIche niruktyartha me - 'Apa' tathA 'syA. ma' / tathA vaktu' abhiprAyame 'prameyakamala mArtaNDa' | 4. pramANagRhIta vastukA ekaaMza mAhI A. mI./ 106 sapane sAdhyasya sAdhamrmyAdivirodhata syAdvAda pravibhaktArthavizeSapako nayaH 106 sAdharmIkA virodha na karate hue sAdharmya se ho sAdhyako siddha karanevAlA tathA svAdvAda prakAzita padArthokI paryAyoko pragaTa karanevAlA naya hai| (dha. 6/4, 1.45 /gA 22 / 160 ) ( ka. pA. 1 / 13-14/3 174/02/210- racArthabhASyase udbhUta) | sa. si /9/6/20/7 evaM hyuktaM pragRhya pramANata pariNativizeSAdarthAvadhAraNaM naya' / Agama me aisA kahA hai ki vastuko pramANase jAnakara anantara kisI eka avasthA dvArA padArthakA nizcaya karanA naya hai / rA.vA./1/33/9/14/29 pramANaprakAzitArthavizeSaprarUpako nayaH / = pramANa dvArA prakAzita kiye gaye padArthakA vizeSa prarUpaNa karanevAlA naya hai| (zlo0 vA. 4/5/32/6/218) / 514 A.pa./ pramANena bastusaMgRhItArthaikAMzI naya' / pramANake dvArA saMgRhota vastuke artha ke eka aMzako naya kahate hai| (nayacakra/bhuta/pR. 2) / ( nyA. dii./3/682/126/7)| pramANanayatattvAlaMkAra/7/1 se syA. ma./28/316/27 para uddhRta - nIyate yena zrutAkhyAnapramANa viSayIkRtasya arthasya aMzastaditara zaudAsInyata sa pratipatturabhiprAyavizeSo nayaH iti / zrutajJAna pramANase jAne hue padArthoMkA eka aMza jAnakara anya aMzoke prati udAsIna rahate hue abhiprAyako naya kahate hai (naya rahasya / pR. 79) ( jaina tarka / bhASA/pU. 21) naya pradIpa / yazovijaya / pR. 17) / dha. 1/1,9,1 / 83/9 pramANaparigRhotArthekadeze vastvadhyavasAyo nayaH / pramANake dvArA grahaNa kI gayI vastuke eka aMzamai vastukA nizcaya karanevAle jJAnako na kahate hai (ma. 1/41.42/1639) (.pA. 1/13-14/6168/166/4 ) / B pa. 6/4.1.46/6 tathA prabhAcandrabhaTTArakerapyabhANi pramANavyapAzrayapariNAma vikalpa vazIkRtArtha vizeSaprarUpaNapravaNaH praNidhirya' sa naya iti / pramANavyapAzrayastatpariNAmavikalpanazIkRtAnAM arthavizeSANAM prarUpaNe pravaNa. praNidhAnaM praNidhi prayogo vyavahArAtmA prayoktA vA sa nayaH / , = prabhAcandra bhaTTArakane bhI kahA hai-pramANake Azrita pariNAmabhedoMse vazIkRta padArtha vizeSoMke prarUpaNa meM samartha jo prayoga ho hai vaha naya hai usIko spaSTa karate haiM jo pramANake Azrita hai tathA usake Azrayase honevAle jJAtAke bhinna-bhinna abhiprAyoMke adhIna hue padArtha - vizeSoM ke prarUpaNa meM samartha hai, aise praNidhAna arthAt prayoga athavA vyavahAra svarUpa prayoktAkA nAma naya hai / ( ka. pA. 1/13-14/175/210 ) / 1 syA. ma / 28/310/- pramANapratipannArthaikadezaparAmarzo nayaH / ... pramANapravRtteruttarakAlabhAvI parAmarza ityarthaH / = pramANase nizcita kiye hue padArthoMke eka aMza jJAna karaneko naya kahate haiM / arthAta pramANa dvArA nizcaya hone jAnepara usake uttarakAlabhAvI parAmarzako naya kahate haiN| 5. tanakA vikalpaHzrutajJAnakA slo. va. 2/1/6/1ko 20/360 zrutatA nayAH siddhAzrutajJAnako mUlakAraNa mAnakara hI nayajJAnokI pravRtti honA siddha mAnA gayA hai| I naya sAmAnya A. 5/6 vikalpo vA (nayaH tajJAnake vikalpako na kahate hai / (na.ca.vR./174 ) ( kA. a./mU./263) / = 2. uparokta lakSaNakA samIkaraNa gha. 1/4.1,45/1620 ko nayo nAma turabhiprAyo naya abhiprAya ityasya ko pramANaparigRhItArthaka dezavaratvadhyavasAya abhiprAyaH / yuktitaH pramANAta arthaparigraha, dravyaparyAyayoranyatarasya artha iti parigraho vA nayaH / pramANena paricchinnasya vastunaH dravye paryAye vA vastvadhyavasAyo naya iti yAvat / prazna- naya kise kahate haiM uttara jJAtAke abhiprAyako nama kahate haiN| prazna abhiprAya isakA kyA artha hai uttara pramANase gRhIta vastuke eka deza meM vastukA nizcaya hI abhiprAya hai (spaSTa jJAna honese pUrva to ) yukti arthAt pramANase artha ke grahaNa karane athavA ivya aura paryAyoMne-se kisI eka ko grahaNa karanekA nAma naya hai / ( aura spaSTa jJAna honeke pazcAta ) pramANase jAnI huI vastuke dravya athavA paryAyameM arthAt sAmAnya yA vizeSameM vastuke nizcayako naya kahate haiM, aisA abhiprAya hai / aura bhI de0 naya III / 2 / 2 / ( pramANa gRhIta vastumeM naya pravRtti sambhava hai ) 3. nayake mUla bhedoMke nAma nirdeza rA.su./9/23 maigasaMyavahArasUtra zabdasamabhirUDevaMbhUtA nayAH |maigm, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra zabda, samabhirUDa aura evaMbhUta me sAta naya haiN| (i.pu./58/49), (gha1/1.1.1/80/5), (na.ca.vR./185). (A.pa./5): (syA.ma./20/310/15) ( ina sabake vizeSa uttara bheda dekho nama / III ) | sa.si./1/33 / 140/8 sa dvedhA dravyArthikaH paryAyArthikazceti / usa (naya) ke do bheda haiM--adhyArthika aura paryAyArthika (sa.si./ 1/6/2016). (rA. vA / 12 /1/2/4/4 ). ( rA. kA/1/23/2/14/24). (8.1/1. 11/03/10) (6.6/4.1.45/167/10), (ka.pA./13-14/1100/211/4 ) ( A. pa. / 5 / gA. 4) (na.ca.vR./148), (sa.sA./A./13/ka. 8kI TIkA), (paM.kA./4) (syAma /20/217/1). ( inake vizeSa ucara bheda de0 naya / IV) / A.pa./5/gA. 4 yivahAraNayA sabheyANa tANa sammAnaM sama nayoM ke mUla do bheda haiM - nizcaya aura vyavahAra (na.ca.vR./183 ), ( inake vizeSa uttara bheda de0 naya/V) / kA.a./mU./265 so zciya ekko dhammo vAcayasado vi tassa dhammassa / jaM jANadi taM gANaM te tiNi vi Naya bisesA ya / = vastukA eka dharma arthAt 'artha' isa dharmakA vAcaka zabda aura usa dharmako jAnanebATA jJAna ye tInoM hI nayake bheda haiN| ina nayA~ sambandhI carcA de0 naya / I / 4) / paM. dha. / pU. /505 dravyanayo bhAvanayaH syAditi bhedAdvidhA ca so'pi yathA / = dravyanaya aura bhAvanayake bhedase naya do prakArakA hai| (ina sambandhI lakSaNa de0 naya / I / 4) / 30 nama // (vastuke eka-eka dharmako Azraya karake nayake saMkhyAta asaMkhyAta va ananta bheda haiM ) / jainendra siddhAnta koza
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya I naya sAmAnya 4 nayoMke bheda prabhedoMkA cArTa:cArTanaM.1:- naya cArTanaM.2: naya Agamanaya adhyAtmanaya (de.cArTanaM. naya upanaya vinaya/4) vyavahAra nizcaya dravyA - (da.naya///t) - zAstrIya .. Agama sadana asandUta upadharita - naya:/) (de.cArTana.) dravyArthika paryAyArthika asadbhuta adhyAtma Agama de.nayA dravyArthika paryAyArthika anAdinityazuddha azuddhasadabhUta asaMbhUta sAdinityaupacarita anupacarita upacarita anupacArita svabhAva nitya-4 svabhAva anitya kalApinirapekSa (svabhAva anitya kapiAdisApekSa / svatAva anilA (dena/ N/A) naya aniya aniya zabdanaya (de naya/4/4) azuddhasamamirUr3haevaMbhUta - dravye dravyAropaNa dravya guNAropaNadravye paryAyAropaNa guNe dravyAropaNaparyAya dravyAropaNa- vijAti-- guNe paryAyAropaNa svajAti-1 guNaguNAropaNa paryAya guNAropA+ubhaya paryAya paryAyAropaNa jusUtra - apara vyavahAra ma -pola apara/saMgraha para1saMgraha - karmopAdhi nirapekSa zuddha utpAdavyaya gauNasattA grAhaka zuddha bhedakalpanA nirapekSa zuddha kapiAdhi sApekSa azuddha utpAvyaya sApekSa sattAgrAhaka azuddha bheda kalpanA sApekSa azuddha anvaya sApekSa svadravyAdi catuSTaya grAhaka paradravyAdi catuSTaya grAhaka paramabhAva grAhaka R7 PEFFEE (de naya/II/2) sakalpa mAtra naekaMgamo bhUta bhAvI vartamAna dravya paryAya dravya paryAya zuddha azuddha arthaparyAya vyaMjanaparyAya arthavyaMjana paryAya zuddhadravya-arthaparyAya azuddha dravya ardhaparyAyazuddhadravyavyajanaparyAya azuddha dravyavyaMjanaparyAya 5. dravyArthika paryAyArthika tathA nizcaya vyavahAra hI mUla bheda haiM gha. 1/1,1,1/gA.5/12 titthayaravayaNasaMgahavisesapatthAramUlavAyaraNI / davvaDiyo ya pajjayaNayo ya sesA viyappA si / tIrthaMkaroke vacanoMke sAmAnya prastArakA mUla vyAkhyAna karanevAlA dravyAthika naya hai, aura unhIM vacanoMke vizeSa prastArakA mUla vyAkhyAtA paryAyArthika naya hai| zeSa sabhI naya ina donoM nayoM ke vikalpa arthAda bheda haiM / (zlo.vA/4/1/33/zlo,612/223), (h.pu./58/40)| dha./1,6,1/3/10 duviho Nidda so davva ThThiya pajjavavaTThiya NayAvalaMbaNeNa / tiviho Niso kigNa hoja / Na taijassa Nayassa abhaavaa| do prakArakA nirdeza hai; kyoMki vaha dravyArthika aura paryAyArthika nayakA avalaMbana karanevAlA hai| prazna-tIna prakArakA nirdeza kyoM nahIM hotA hai ! uttara-nahIM; kyoMki tIsare prakArakA koI naya hI nahIM hai| 6. guNArthika nayakA nirdeza kyoM nahIM rA.vA/5/38/3/501/4 yadi guNo'pi vidyate, nanu coktam tadviSayastRtIyo mUlanaya prApnotIti; naiSa doSaH, dravyasya dvAvAtmAnau sAmAnya vizeSazceti / tatra sAmAnyamutsargo'nvaya' guNa ityanarthAntaram / vizeSo bheda, paryAya iti paryAyazabda / tatra sAmAnyaviSayo nayaH dravyArthika' / vizeSaviSayaH paryAyArthika' / tadubhayaM samuditamayutasiddharUpaM dravyamityucyate, na tadviSayastRtIyo nayo bhavitumarhati, vikalAdezatvAnnayAnAm / tatsamudayo'pi pramANagocara. sklaadeshtvaatprmaannsy| - prazna-(dravya va paryAyase atirikta) yadi guNa nAmakA padArtha vidyamAna hai to usako viSaya karanevAlI eka tIsarI (guNAthika nAmakI ) mUlanaya bhI honI cAhie 1 uttara- yaha koI doSa nahIM hai; kyoMki dravyake sAmAnya aura vizeSa ye do svarUpa haiN| sAmAnya, utsarga, anvaya aura guNa ye ekArtha zabda haiM / vizeSa, bheda aura paryAya ye paryAyavAcI ( ekArtha ) zabda haiN| sAmAnyako viSaya karanevAlA dravyAthika naya hai, aura vizeSako viSaya karanevAlA paryAyAthika / donoMse samudita ayutasiddharUpa dravya hai| ataH guNa jaba dravyakA hI sAmAnyarUpa hai taba usake grahaNake lie dravyArthikase pRthaka guNArthika nayakI koI AvazyakatA nahIM hai; kyoMki, naya vikalAdezI hai aura samudAyarUpa dravya sakalAdezI pramANakA viSaya hotA hai| (zlo,vA. 4/1/33/zlo.8/220); (pr.saa/t,pr/114)| A.pa./5/gA,4 NicchayavavahAraNayA mUlabheyANa tANa savvANaM / NicchayasAhaNaheo davvayapajjatthiyA muNaha / 4 / sarva nayoke mUla nizcaya va vyavahAra ye do naya haiN| dravyArthika yA paryAyArthika ye dono nizcayanayake sAdhana yA hetu haiM / (n.c.v./183)| jainendra siddhAnta koza
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya I naya sAmAnya dha.5/1,6,1/3/11 taM pi kadhaM nnvvde| saMgahAsaMgahvadirittatavisayANuvalaM bhAdo / prazna-yaha kaise jAnA ki tIsare prakArakA koI naya nahIM hai ? uttara-kyoMki saMgraha aura asaMgraha athavA sAmAnya aura vizeSako chor3akara kisI anya nayakA viSayabhUta koI padArtha nahIM pAyA jaataa| 2. naya-pramANa sambandha pravRtti nahIM ho rahI hai, kyoMki ve tInoM sampUrNa deza va kAlake arthoko viSaya karaneko samartha nahIM hai. aisA vizeSarUpase nirNIta ho cukA hai| (aura nayajJAnakI pravRtti sampUrNa dezakAlavartI vastukA samIcIna jJAna honepara hI mAnI gayI hai-de0 ny/II/2)| uttara-ApakI bAta yukta hai aura vaha hameM iSTa hai| prazna-trikAlagocara azeSa padArthoke aMzoM meM vRtti honeke kAraNa kevalajJAnako nayakA mUla mAna leM to / uttara-yaha kahanA yukta nahIM hai, kyoMki apane viSayoM kI parokSarUpase vikalpanA karate hue hI nayakI pravRtti hotI hai, pratyakSa karate hue nhiiN| kintu kevalajJAnakA pratibhAsa to spaSTa arthAt pratyakSa hotA hai| ataH parizeSa nyAyase zrutajJAnako mUla mAnakara hI nayajJAnoMkI pravRtti honA siddha hai| 1. naya va pramANameM kathaMcit abheda dha.1/1,1,1/80/6 kathaM nayAnAM prAmANyaM / na pramANakAryANAM nayAnAmupa cArata. prAmANyAvirodhAt / -prazna-nayoMme pramANatA kaise sambhava hai| uttara-nahIM, kyoMki naya pramANa ke kArya haiM (de0 naya/II/2), isalie upacArase nayoM meM pramANatAke mAna leneme koI virodha nahIM aataa| syA.ma./28/306/21 mukhyavRttyA ca pramANasyaiva prAmANyam / yacca atra nayAnAM pramANatulyakakSatArakhyApanaM tava teSAmanuyogadvArabhUtatayA prajJApanAGgatvajJApanArtham / -mukhyatAse to pramANako hI pramANatA (satyapanA hai, parantu anuyogadvArase prajJApanA taka pahu~caneke lie nayauMko pramANake samAna kahA gayA hai| ( arthAt samyagjJAna kI utpattimeM kAraNabhUta honese naya bhI upacArase pramANa hai|) paM.dha./pU./676 jJAnavizeSo naya iti jJAnavizeSa. pramANamiti niyamAt / ubhayorantarbhedo viSaya vizeSAnna vstuto| jisa prakAra naya jJAnavizeSa hai usI prakAra pramANa bhI jJAna vizeSa hai, ata' donoMmeM vastutaH koI bheda nahIM hai| 2. naya va pramANameM kathacit bheda dha,6/4,1,45/163/4 pramANameva nayaH iti kecidAcakSate, tanna ghaTate; nayAnAmabhAvaprasaMgAva / astu cenna nayAbhAve ekAntavyavahArasya dRzyamAnasyAbhAvaprasaGgAt / -pramANa hI naya hai, aisA kitane hI AcArya kahate haiM / parantu yaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki aisA mAnanepara nayoMke abhAvakA prasaMga AtA hai| yadi kahA jAye ki nayoM kA abhAva ho jAne do, so bhI ThIka nahIM hai, kyoMki aise dekhe jAnevAle ( jagatprasiddha) ekAnta vyavahArake (eka dharma dvArA vastukA nirUpaNa karanerUpa vyavahArake) lopakA prasaMga AtA hai| de0 saptabhaMgI/2 (syAtkArayukta pramANavAkya hotA hai aura usase rahita naya-vAkya ) / paM.dha./pU./107,674 jJAnavikalpo naya iti tatreyaM prakriyApi sNyojyaa| jJAnaM jJAnaM na nayo nayo'pi na jJAna miha vikalpatvAta 5071 ubhayorantarbhe do viSayavizeSAnna vastutaH 1676|-jnyaanke vikalpako naya kahate hai, isalie jJAna jJAna hai aura naya naya hai| jJAna naya nahIM aura naya zAna nhiiN| ( ina donoMmeM viSayakI vizeSatAse hI bheda haiM, vastutaH nhiiN)| 3. zruta pramANameM hI naya hotI hai anya jJAnoM meM nahIM zlo.vA.2/1/6/zlo,24-27/366 materavadhitovApi manaHparyayatopi vaa| jJAtasyArthasya nAMzo'sti nayAnAM vartana nanu / 24 / niHzeSadezakAlA gocaratvavinizcayAt / tasyeti bhASitaM kaizcidya ktameva tatheSTitam // 25 // trikAlagocarAzeSapadArthAzeSu vRttita' / kevalajJAnamUlatvamapi teSAM na yujyate / 26 / parokSAkAratAvRtteH spaSTatvAt kevalasya tu| zrutamUlA nayAH siddhA vakSyamANA' pramANavata / 27) prazna(naya I/1/1/4 meM aisA kahA gayA hai ki pramANase jAna lI gayI vastuke aMzoMmeM naya jJAna pravartatA hai ) kintu mati, avadhi va manaHparyaya ina tIna jJAnoMse jAna liye gaye artha ke aMzomeM to nayoMkI 4. pramANa va nayameM kathaMcit pradhAna va apradhAnapanA sa si.//6/2016 abhyahitatvAtpramANasya pUrvanipAtaH / ... kuto'bhyahitatvam / nyprruupnnprbhvyonitvaad| -sUtrameM 'pramANa' zabda pUjya honeke kAraNa pahale rakhA gayA hai| naya prarUpaNAkA yonibhUta honeke kAraNa pramANa zreSTha hai / (rA.vA/1/6/1/33/4) na.ca./zruta/32 na hyevaM, vyavahArasya pUjyataratvAnnizcayasya tu pUjyatamasvAt / nanu pramANalakSaNo yo'sau vyavahAraH sa vyavahAranizcayamanubhayaM ca gRhannapyadhikaviSayatvAtkathaM na puujytmo| naivaM nayapakSAtItamAna kartumazakyatvAt / tdythaa| nizcayaM gRhNannapi anyayogavyavacchedanaM na karotItyanyayogavyavacchedAbhAve vyavahAralakSaNabhAva kriyA niroddhumazakta' / ata eva jJAnacaitanye sthApayitumazakya evAtmAnamiti / - vyavahAranaya pUjyatara hai aura nizcayanaya pUjyatama hai| (donoM nayoMkI apekSA pramANa pUjya nahIM hai ) / prazna-pramANa jJAna vyavahArako, nizcayako, ubhayako tathA anubhayako viSaya karaneke kAraNa adhika viSaya vAlA hai| phira bhI usako pUjyatama kyoM nahIM kahate / uttara-nahIM, kyoMki isake dvArA AtmAko nayapakSase atIta nahIM kiyA jA sakatA vaha aise ki-nizcayako grahaNa karate hue bhI vaha anyake matakA niSedha nahIM karatA hai, aura anyamata nirAkaraNa na karanepara vaha vyavahAralakSaNa bhAva va kriyAko rokane meM asamartha hotA hai, isIlie yaha AtmAko caitanyameM sthApita karaneke lie asamartha rahatA hai| 5. pramANakA viSaya sAmAnya vizeSa donoM haipa. mu./4/1,2 sAmAnya vizeSAtmA tadartho viSayaH / 1 / anuvRttavyAvRttapratyayagocaratvAtpUrvottarAkArAparihArAvAptisthitilakSaNapariNAmenArthakriyopapattezca / / = sAmAnya vizeSasvarUpa arthAta dravya aura paryAyasvarUpa padArtha pramANakA viSaya hai, kyoMki pratyeka padArtha meM anuvRttapratyaya ( sAmAnya ) aura vyAvRttapratyaya (vizeSa ) hote hai| tathA pUrva AkArakA tyAga, uttara AkArakI prApti aura svarUpakI sthitirUpa pariNAmoMse arthakriyA hotI hai| 6. pramANa anekAntagrAhI hai aura naya ekAntagrAhI sva, sto./103 anekAnto'pyanekAntaH prmaannnysaadhnH| anekAntaH pramANAnta tadekAnto'pitAnnayAta ||18-aapke matameM anekAnta bhI pramANa aura naya sAdhanoMko liye hue anekAnta svarUpa hai| pramANakI dRSTise anekAnta rUpa siddha hotA hai aura vivakSita nayakI apekSAse ekAntarUpa siddha hotA hai| rA. vA./16/7/34/28 samyagekAnto naya ityucyate / sabhyaganekAntaH pramANam / nayArpaNAdekAnto bhavati ekanizcayapravaNatvAta, pramANApaNAdanekAnto bhavati aneknishcyaadhikrnntvaat| - samyagekAnta jainendra siddhAnta koza
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 517 I naya sAmAnya unakA prakarSa se arthAt saMzaya Adi doSo se rahita hokara nirUpaNa karanevAlA naya hai / ( ka. pA. 1/13-14/ 174/210/3) / paM.dha./pU./666 ayamartho'tha vikalpo jJAna kila lakSaNaM svatastasya / ekavikalpo nayasyAdubhayavikalpa pramANamiti bodh.666| tatroktaM lakSaNa miha sarvasvagrAhakaM pramANamiti / viSayo vastusamasta niraMzadezAdibhUrudAharaNam 1676 / =jJAna arthAkAra hotA hai| vahI pramANa hai| usameM kevala sAmAnyAtmaka yA kevala vizeSAtmaka vikalpa naya kahalAtA hai aura ubhaya vikalpAtmaka pramANa hai / 666 / vastukA sarvasva grahaNa karanA pramANakA lakSaNa hai| samasta vastu usakA viSaya hai aura niraMzadeza Adi 'bhU' usake udAharaNa hai / 676 / naya kahalAtA hai aura samyaganekAnta prmaann| naya vivakSA vastuke eka dharmakA nizcaya karAnevAlI honese ekAnta hai aura pramANa vivakSA vastuke aneka dharmoM kI nizcaya svarUpa honeke kAraNa anekAnta hai| (na. dii./3/2/126/1)| ( sa. bha. ta./74/4 ) (paM.gha./u./334) / dha.1/4,1.45/163/5 kiM ca na pramANa naya' tasyAnekAntaviSayatvAda / na nayaH pramANama, tasyaikAntaviSayatvAt / na ca jJAnamekAntaviSayamasti, ekAntasya nIrUpatvato'vastunaH karmarUpatvAbhAvAt / na cAnekAntaviSayo nayo'sti, avastuni vastvarpaNAbhAvAt / -pramANa naya nahIM ho sakatA, kyoMki usakA viSaya aneka dharmAtmaka vastu hai| na naya pramANa ho sakatA hai, kyoMki. usakA ekAnta viSaya hai| aura jJAna ekAntako viSaya karanevAlA hai nahIM, kyoMki, ekAnta nIrUpa honese avastusvarUpa hai, ataH vaha karma { jJAnakA viSaya ) nahIM ho / sktaa| tathA naya anekAntako viSaya karanevAlA nahIM hai, kyoMki, avastumeM vastukA Aropa nahIM ho sktaa| pra. sA /ta.pra./pari0kA anta-pratyekamanantadharmavyApakAnantanaya nirUpya mANaM ...anantadharmANAM parasparamatadbhAvamAtreNAzakya vivecanatvAdamecakasvabhAvaikadharmavyApakaikamitvAdyathoditakAntAtmAtmadravyam / yugapadanantadharmavyApakAnantanayavyAkhyApyekazrutajJAnalakSaNapramANena nirUpyamANaM tu . anantadharmANAM vastutvenAzakya vivecanatvAnmecakasvabhAvAnantadharmavyApyekadharmitvAt yathoditAnekAntAtmAtmadravyaM / 0 eka eka dharma meM eka eka naya, isa prakAra ananta dharmoM meM vyApaka ananta nayoMse nirUpaNa kiyA jAya to, anantadhauMko paraspara atadbhAvamAtrase pRthaka karanemeM azakya honese, Atmadravya amecakasvabhAvavAlA, ekadharmameM vyApta honevAlA, eka dharmo honese yathokta ekAntAtmaka hai| parantu yugapata ananta dharmoM meM vyApaka aise ananta nayoM meM vyApta honevAlA eka zrutajJAnasvarUpa pramANase nirUpaNa kiyA jAya to, anantadharmoko vasturUpase pRthak karanA azakya honese Aramadravya mecakasvabhAvavAlA, ananta dhamoM meM vyApta honevAlA, eka dharmI honese yathokta anekAntAtmaka hai| 7. pramANa sakalAdezI hai aura naya vikalAdezI sa. si./1/6/20/8 meM uddhRta-sakalAdezaH pramANAdhIno vikalAdezo nayAdhIna iti / =sakalAdeza pramANakA viSaya hai aura vikalAdeza nayakA viSaya hai / (rA.vA./1/6/3/33/8). (paM.kA./tA.vR./14/32/19) (aura bhI de. saptabhaMgI/2) (vizeSa de0 sakalAdeza va vikalAdeza ) / 9. pramANa saba dharmoko yugapat grahaNa karatA hai tathA naya kramase eka ekako gha.6/4,1,45/163 kiM ca, na pramANena vidhimAtrameva paricchidyate, paravyAvRttimanAdadhAnasya tasya pravRtte sAGkaryaprasaGgAdapratipattisamAnatAprasaGgo vA / na pratiSedhamAtrama, vidhimaparichidAnasya idamasmAd vyAvRttamiti gRhItumazakyatvAt / na ca vidhipratiSedhau mitho bhinnau pratibhAsete, ubhayadoSAnuSaGgAt / tato vidhipratiSedhAtmaka vastu pramANasamadhigamyamiti nAstyekAntaviSaya vijJAnam / / * pramANaparigRhItavastuni yo vyavahAra ekAntarUpa' nayanibandhanaH / tataH sakalo vyavahAro nayAdhIna' -pramANa kevala vidhi yA kevala pratiSedhako nahIM jAnatA; kyoMki, dUsare padArthokI vyAvRtti kiye vinA jJAnameM saMkaratAkA yA ajJAnarUpatAkA prasaMga AtA hai, aura vidhiko jAne binA 'yaha isase bhinna hai' aisA grahaNa karanA azakya hai| pramANameM vidhi va pratiSedha donoM bhinna-bhinna bhI bhAsita nahIM hote hai, kyoMki aisA honepara pUrvokta donoM doSoM kA prasaMga AtA hai| isa kAraNa vidhi pratiSedharUpa vastu pramANakA viSaya hai| ataeva jJAna ekAnta (eka dharma) ko viSaya karanevAlA nahIM hai / -pramANase gRhIta vastumeM jo ekAnta rUpa vyavahAra hotA hai vaha naya nimittaka hai / ( naya/V/E/4 ) (pN.dh./puu./665)| na.ca. vR./71 itthittAisahAvA savA sambhAviNo ssbbhaavaa| uhayaM jugavapamANaM gahai No gauNamukkhabhAveNa 171 / -astitvAdi jitane bhI vastuke nija svabhAva haiM, una sabako athavA virodhI dharmoko yugapat grahaNa karanevAlA pramANa hai, aura unhe gauNa mukhya bhAvase grahaNa karanevAlA naya hai| nyA. dI./2/8 86/12/1 aniyatAnekadharmavadvastuviSayatvAtpramANasya, niyatakadharmavadvastuviSayatvAcca nysy| - aniyata aneka dharma viziSTa vastuko viSaya karanevAlA pramANa hai aura niyata eka dharma viziSTa vastuko viSaya karanevAlA naya hai| (pN.dh./puu./680)| (aura bhI de0-anekaant/3/1)| 10. pramANa syAtpada yukta honese sarva nayAramaka hotA hai sva, sto./65 nayAstava syAtpadalAnchanA ime, rasopaviddhA iva loha zatavaH / bhavantyabhipretaphalA yatastato bhavantamAryA. praNatA hitessinnH| -jisa prakAra rasoMke saMyogase lohA abhISTa phalakA denevAlA bana jAtA hai, isI taraha nayoM meM 'syAta' zabda lagAnese bhagavAnke dvArA pratipAdita naya iSTa phalako dete haiN| (syA. ma./28/321/3 para uddhRt)| rA.pA./1/7/5/30/15 tadubhayasaMgrahaH prmaannm| -dravyArthika va paryAyA rthika donoM nayoM kA saMgraha pramANa hai| (pa.saM./pU./665) / syA. ma./28/321/1 pramANaM tu samyagartha nirNayalakSaNaM sarvanayAtmakam / syAcchabdalAJchitAnI nayAnAmeva pramANavyapadezabhAktvAt / tathA 6.pramANa sakala vastugrAhaka hai aura naya tadaMzagrAhaka na. ca. vR./247 idi taM pamANavisayaM sattArUvaM khujaM have davvaM / NayavisayaM tassaMsaM siyabhaNitaM tapi punvuttaM / 247) - kevala sattArUpa dravya arthAta sampUrNa dhauMkI nirvikalpa akhaNDa sattA pramANakA viSaya hai aura jo usake aMza arthAta anekoM dharma kahe gaye haiM ve nayake viSaya haiM / ( vizeSa de./ny/I/1/1/3)| A. /sakalavastugrAhakaM pramANaM / sakala vastu arthAt akhaNDa vastu grAhaka pramANa hai| dha.1/4,1,45/166/1 prakarSaNa mAnaM pramANam , sakalAdezItyarthaH / tena prakAzitAnA pramANaparigRhItAnAmityarthaH / teSAmarthAnAmastitvanAstitva-nityavAnityatvAdyananantAtmakAnAM jIvAdInAM ye vizeSAH paryAyAH teSAM prakarSeNa rUpakaH prarUpakaH niruddhadoSAnuSaGgadvAreNetyarthaH / -prakarSase arthAta saMzayAdise rahita vastukA jJAna pramANa hai| abhiprAya yaha hai ki jo samasta dhauMko viSaya karanevAlA ho vaha pramANa hai, usase prakAzita una astitvAdi va nityatva anityatvAdi ananta dharmAtmaka jIvAdika padArthoM ke jo vizeSa arthAta paryAyeM haiM. jainendra simAntakoza
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 518 I naya sAmAnya sarva zaktimaya eka jJAnamAtra anubhava karatA hai| aisA hI vastukA svarUpa hai, isame koI virodha nahIM hai| (vizeSa de0 anekAnta/5), (paM. dha./pU /510 ) / 3. naya kevala jJeya hai para upAdeya nahIM sa.sA./mU./143 doNhaviNayANa bhaNiyaM jANai NavaraM tu smypddibddhaa| Na du NayapakvaM giNhadi kiMcivi nnypkvprihiinno| -nayapakSase rahita jIva samayase pratibaddha hotA huA, donoM hI nayoM ke kathanako mAtra jAnatA hI hai, kintu nayapakSako kiMcitamAtra bhI grahaNa nahIM krtaa| ca zrIvimalanAthastave zrIsamantabhadra' / samyaka prakArase artha ke nirNaya karane ko pramANa kahate haiN| pramANa sarvanaya rUpa hotA hai| kyoM ki nayavAkyoMme 'syAt' zabda lagAkara bolaneko pramANa kahate haiN| zrIsamanta svAmIne bhI yahI bAta svayabhU stotrameM vimalanAtha svAmIkI stuti karate hue kahI hai| (de0 Upara pramANa nN.1)| 11. pramANa va nayake udAharaNa paM.gha./pU./747-767 tattvamanirvacanIyaM zuddhadravyArthikasya matam / guNaparyayavadravyaM paryAyAthikanayasya pakSo'yam / 747 / yadidamanirvacanIyaM guNaparyayavattadeva nAstyanyat / guNaparyayavadyadidaM tadeva tattva tathA pramANamiti 7481 == 'tattva anirvacanIya hai' yaha zuddha dravyArthika nayakA pakSa hai aura 'dravya guNa paryAyavAna hai' yaha paryAyArthika nayakA pakSa hai 17471 jo yaha anirvacanIya hai vahI guNaparyAyavAna hai, koI anya nahIM, aura jo yaha guNaparyAyavAna hai vahI tattva hai, aisA pramANakA pakSa hai 1748 // 12. nayake ekAntagrAhI hone meM zakA gha.6/4,1,47/236/5 eyaMto avasthU kadhaM vavahArakAraNaM / eyato abasthUNa saMvabahArakAraNaM kiMtu takkAraNamaNeyaMto pamANavisa Ikao, vtthttaado| kadhaM puNa Nao savvasaMvavahArANaM kAraNamidi / vuccade--ko evaM bhaNadi Nao sayasaMvavahArANaM kAraNa midi / pamANaM pamANavisaIkayaTThA ca sayalasaMvavahArANakAraNa / kiMtu sabbo saMvavahAro pamANaNiaMdhaNo NayasarUvo tti parUvemo, savyasaMkvahAresu gunn-phaannbhaassovlNbhaado| prazna-jaba ki ekAnta avastusvarUpa hai, taba vaha vyavahArakA kAraNa kaise ho sakatA hai| uttara--avastusvarUpa ekAnta saMvyavahArakA kAraNa nahIM hai, kintu usakA kAraNa pramANase viSaya kiyA gayA anekAnta hai, kyoMki vaha vastusvarUpa hai| praznayadi aisA hai to phira saba saMvyavahArokA kAraNa naya kase ho sakatA hai| uttara-isakA uttara kahate haiM-kauna aisA kahatA hai ki naya saba saMvyavahArokA kAraNa hai, yA pramANa tathA pramANase viSaya kiye gaye padArtha bhI samasta saMvyavahAroke kAraNa hai| kintu pramANanimittaka saba saMvyabahAra naya svarUpa hai, aisA hama kahate hai, kyoMki saba saMvyavahAromeM gauNatA pradhAnatA pAyI jAtI hai| vizeSa-de0 naya/II/2 4. naya pakSako heya kahanekA kAraNa va prayojana sa. sA./A./144/ka. 13-65 AkrAmanna vikalpabhAvamacalaM pakSanayAnAM vinA, sAro ya' samayasya bhAti nibhRtairAsvAdyamAna svayam / vijJAnai karasaH sa eSa bhagavAnpuNyaH purANa' pumAna, jJAnaM darzanamapyayaM kima. thavA yatkicana ko'pyayam 13) dUraM bhUrivikalpajAlagahane bhrAmyanijaughAccyuto, dUrAdeva vivake nimnagamanAnIto nijaughaM balAt / vijJAna karasastadekarasinAmAtmAnamAtmA haran, Atmanyeva sadA gatAnugatatAmAyAtyaya toyavat / 14 / vikalpakaH paraM kartA vikalpaH karma kevalam / na jAtu katR matva savikalpasya nazyati / 6 / / -nayoM ke pakSoMse rahita acala nirvikalpa bhAva ko prApta hotA huA, jo samayakA sAra prakAzita karatA hai, vaha yaha samayasAra, jo ki AtmalIna puruSo ke dvArA svayaM AsvAdyamAna hai, vaha vijJAna hI jisakA eka rasa hai aisA bhagavAna hai, pavitra purANa puruSa hai / use cAhe jJAna kaho yA darzana baha to grahI ( pratyakSa ) hI hai, adhika kyA kahe ' jo kucha hai, so yaha eka hI hai|3| jaise pAnI apane samUhase cyuta hotA huA dUra gahana vanameM baha rahA ho, use dUrase hI DhAlavAle mArga ke dvArA apane samUhakI ora bala pUrvaka moDa diyA jAye, to phira vaha pAnI, pAnIko pAneke lie samUhakI ora khecatA huA pravAha-rUpa hokara apane samUha me A milatA hai| isI prakAra yaha AtmA apane vijJAnaghanasvabhAvase cyuta hokara pracura vikalpajAloM ke gahana vanameM dUra paribhramaNa kara rahA thaa| use dUra se hI vivekarUpI DhAlavAle mArga dvArA apane vijJAnaghanasvabhAvakI ora balapUrvaka moDa diyA gyaa| isalie kevala vijJAnaghanake hI rasika puruSo ko jo eka vijJAna rasavAlA hI anubhavameM AtA hai aisA vaha AtmA, AtmAko AtmAmeM khIMcatA huA, sadA vijJAnaghanasvabhAvame A milatA hai|64| ( sa. saa./aa/144)| vikalpa karanevAlA hI kevala kartA hai, aura vikalpa hI kevala karma haiM, jo jIva vikalpa sahita hai, usakA kartAkarmapanA kabhI naSTa nahIM hotA / 65 // ni. sA/tA. vR./48/ka.72 zuddhAzuddhavikalpanA bhavati sA mithyAzi pratyahaM, zuddha kAraNa kAryatatvayugalaM samyagdRzi pratyahaM / itthaM yaH paramAgamArthamatulaM jAnAti sadRk svayaM, sArAsAravicAracArudhiSaNA vandAmahe taM vayam ||72|-shuddh azuddhakI jo vikalpanA vaha mithyAdRSTi ko sadaiva hotI hai| samyagdRSTiko to sadA kAraNatattva aura kAryatattva donoM zuddha hai| isa prakAra paramAgamake atula arthako, sArAsArake vicAravAlI sundara buddhi dvArA, jo samyagdRSTi svayaM jAnatA hai, use hama vandana karate hai| sa. sA./tA. vR./144/202/13 samastamatijJAnavikalparahitaH san baddhAbaddhAdinayapakSapAtarahita. samayasAramanubhavanneva nirvikalpasamAdhisthaiH puruSai dRzyate jJAyate ca yata AtmA tata. kAraNAta navari kevalaM sakalavimalakevaladarzanajJAnarUpavyapadezasaMjJA lbhte| na ca baddhAbaddhAdivyapadezAviti / samasta matijJAnake vikalpose rahita hokara vaddhAbaddha Adi nayapakSapAtase rahita samayasArakA anubhava karake hI, kyoMki, 3. nayako kathaMcit heyopAdeyatA 1. tatva naya pakSoMse atIta hai sa.sA./mU./142 kammaM baddhamabaddhe jIve eva tu jANa NayapakvaM / pakravAtikkato puNa bhaNNadi jo so samayasAro / 142 - jIvame karma baddha hai athavA abara hai isa prakAra to nayapakSa jAno, kintu jo pakSAtikAnta kahalAtA hai vaha samayasAra hai / (na.ca./zruta/26/1) / na.ca./zruta/32-pratyakSAnubhUtirnayapakSAtItaH / = pratyakSAnubhUti hI naya pakSAtIta hai| 2. naya pakSa kathaMcit heya hai sa, sA./A /pari/ka,270 citrAtmazaktisamudAyamatho'yamAtmA, sadyaH praNazyati nayekSaNaravaNDyamAnaH / tasmAdaravaNDamanirAkRtaravaNDamekamekAntazAntamacalaM cidahaM mahosmi |270|-aatmaame aneka zaktiyA~ haiM, aura eka-eka zaktikA grAhaka eka-eka naya hai, 'isalie yadi nayokI ekAnta dRSTise dekhA jAye to AtmAkA rakhaNDa-khaNDa hokara usakA nAza ho jaaye| aisA honese syAdvAdI, nayoMkA virodha dUra karake caitanyamAtra vastuko anekazaktisamUharUpa sAmAnyavizeSarUpa jainendra siddhAnta koza
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya paM. nirvikalpa samAdhime sthita puruSoM dvArA AtmA dekhA jAtA hai, isa lie vaha kevaladarzana jJAna saMjJAko prApta hotA hai, baddha yA acaddha Adi vyapadezako prApta nahI hotA / ( sa. sA./tA. vR/13/32/7 ) 1 6. pa. pU. 506 yadi pAnapo nayo vikalpo'sti so'pyapara mAryaH / nayato jJAna guNa iti zuddha jJeyaM ca kiMtu tadyogAt 506 // athavA jJAnake vikalpakA nAma naya hai aura vaha vikalpa bhI paramArthabhUta nahIM hai, kyoMki vaha jJAnake vikalparUpa naya na to zuddha jJAnaguNa hI hai aura na zuddha jJeya ho, parantu jJeyake sambandhase honevAlA jJAnakA vikalpa mAtra hai / sa.sA.paM. jayacanda / 12 / 6 kA bhASArtha-yadi sarvathA nayA~kA pakSapAta huA kare to mithyAtva hI hai / 519 5. paramArthate nizcaya va vyavahAra donoM hI kA pakSa vikalparUpa honesa heba hai sa. sA. bA. 942 yAvI va karmeti yati sa jIve' badra karmeti eka pakSamatikAmapi kimatikAmati / yastu tased' karmeti vikalpayati so'pi jIve baddhaM karmetyekaM pakSamatikrAmannapi na vikalpamatikrAmati / yaH punarjIve baddhamabaddha ca karmeti vikalpayati sa tu taM dvitayamapi pakSamanatikrAmanna vikalpamatikrAmati / tato ya evaM samastanamatikrAmati sa eva samastaM vikalpamatikrAmati / ya eva samastaM vikalpamatikrAmati sa eva samayasAraM vindati // 8 // = 'jIva meM karma bandhA hai' jo aisA eka vikalpa karatA hai, vaha yadyapi 'jIva meM karma nahIM bandhA hai' aise eka pakSako choDa detA hai, parantu vikalpako nahI chor3atA / jo 'jIvame karma nahIM bandhA hai' aisA vikalpa karatA hai, vaha pahale 'jIva meM karma bandhA hai' isa pakSako yadyapi choDa detA hai, parantu vikalpako nahIM chor3atA / jo 'jInameM karma kacidabA hai aura kacit nahIM bhI ba hai aisA ubhayarUpa vikalpa karatA hai, vaha to dono hI pakSoMko nahIM chor3aneke kAraNa vikalpako nahIM chor3atA hai / ( arthAt vyavahAra yA nizcaya ina donoMmese kisI eka nayakA athavA ubhaya nayakA vikalpa karanevAlA yadyapi usa samaya anya nayakA pakSa nahIM karatA para vikalpa to karatA hI hai ), samasta nayapakSakA chor3anevAlA hI vikalpoko chor3atA hai aura vahI samayasArakA anubhava karatA hai / gha. pU. 645-64 manu cai parasamaya kA sa nizcayAyasamba syAt / avizeSAdapi sa yathA vyavahAranayAvalambI ya' / 645 | praznavyavahAra nayAvalambI jaise sAmAnyarUpase bhI parasamaya hotA hai, vaise hI nizcayanayAvalambI parasamaya kaise ho sakatA hai / 645 / uttara-( uparokta prakAra yahA~ bhI dono nayoMko vikalpAtmaka kahakara samAdhAna kiyA hai) / 646 - 6481 ) 6. pratyakSAnubhUtike samaya nizcayavyavahArake vikalpa nahIM rahate na. ca.vR./266 taccANesaNakAle samayaM bajjhehi juttimaggeNa / No bArAhaNasamaye pazcaktro khaNDa o jamhA rAmAnveSaNakAlame hI yuktimArga se arthAt nizcaya vyavahAra nayoM dvArA AtmA jAnA jAtA hai, parantu AtmAkI ArAdhanA samaya ye vikalpa nahIM hote, khoMki usa samaya to AtmA svayaM pratyakSa hI hai| na. ca / zruta / 32 evamAtmA yAvadvyavahAra nizcayAbhyAM tattvAnubhUtiH taarprokssaanubhuutiH| pratyakSAnubhUtiH nayapakSAtIsa AtmA jabataka vyavahAra va nizcayake dvArA tattvakA anubhava karatA hai tabataka use parokSa anubhUti hotI hai, pratyakSAnubhUti to naya pakSa atIta hai| I naya sAmAnya sa.sA / A / 143 tathA kila yaH vyavahAranizcayanayapakSayoM paraparigrahapratinivRttItkadA svarUpameva kevalaM jAnAti na tu cinmayasamayapratibaddhatA dAraye svayameva vijJAnaghanabhUtatvAda samastanaya 1 paramAtkathaMcanApi nayapakSa parigRhNAti sa khalu nikhila vikalpebhya paramAtmA jJAnAtmA pratyagjyotirAtmakhyAtirUpo'nubhUtimAtraH samayasAraH / =jo zrutajJAnI, parakA grahaNa karane ke prati utsAha nivRtta huA honese, vyavahAra va nizcaya nayapakSoke svarUpako kevala jAnatA hI hai, parantu cinmaya samaya se pratibaddhatA ke dvArA anubhava ke samaya svayaM hI vijJAnaghana huA honese, tathA samasta nayapakSa ke grahaNase dUra huA honese kisI bhI nayapakSako grahaNa nahIM karatA, vaha vAstavame samasta vikalpose para paramAtmA, jJAnAmA prajyoti AtmakhyAtirUpa anubhRtimAtra samayasAra hai| pu. si. u. / 8 vyavahAra nizcayau ya prabudhya tattvena bhavati madhyastha' | prApnoti dezanAyAH sa eva phalamavikalaM ziSya' / ' jo jIva vyavahAra aura nizracaya nayake dvArA vastusvarUpako yathArtha rUpa jAnakara madhyastha hotA hai arthAta ubhaya nayake pakSase atikrAnta hotA hai, vahI ziSya upadezake sakala phalako prApta hotA hai / sa.sA./tA.vR / 142 kA antima vAkya / 166 / 11 samayAkhyAnakAle yA buddhirnAmA vartate tattvasya sA svasthasya nivartate, he pAdeyatastu vinizcitya nayAyAmupAdeye'vasthAna sAdhusammataM / taya ke svAsyAnakAla me jo buddhi nizcaya ya hAra ina donoM rUpa hotI hai, vahI buddhi svameM sthita usa puruSako nahIM rahatI jisane vAstavika tattvakA bodha prApta kara liyA hotA hai; kyoMki dono nayoM se heya va upAdeya tattvakA nirNaya karake heyako choDa upAdeyame avasthAna pAnA hI sAdhusammata hai / 7. parantu tattva nirNavArya naya kAryakArI hai sa. su.//6 pramANanarakSinama -pramANa aura naya padArthakA jJAna hotA hai / dha. 1/1,1.1/gA. 10/16 pramANanayanikSepairyo'rtho nAbhisamIkSyate / yuktaM cAyuktavadbhAti tasyAyuktaM ca yuktavat 110 - jisa padArtha kA pratyakSAdi pramANoMke dvArA nayoke dvArA yA nikSepoMke dvArA sUkSma dRSTise vicAra nahI kiyA jAtA hai, vaha padArtha kabhI yukta hote hue bhI ayukta aura kabhI ayukta hote hue bhI yuktakI taraha pratIta hotA hai | 10 (pa.2/1,2.15/61/126) (vi./1/2) dha.1/1.1.1/gA. (8-66/11 gati paehi vinaM sutaM atyo kA jigara madamhi / to NayavAde NiuNA muNiNo siddhaMtiyA hoMti / 68| tumhA ahiMgaya zutteNa atmasaMpAyahi anya gaI niya yAdahInA durahiyammA 66 / jinendra bhagavAn ke matane nayavAda binA sUtra aura artha kucha bhI nahIM kahA gayA hai / isalie jo muni nayavAdameM nipuNa hote hai ve sacce siddhAntake jJAtA sama ne caahie| ata jisane sUtra arthAt paramAgamako bhale prakAra jAna liyA hai, use hI artha saMpAdaname arthAt naya aura pramANake dvArA padArthakA parijJAna karanemeM, prayatna karanA cAhie, kyoMki pArthIkA parijJAna bhI namavAdarUpI jaMgalamai antarnihita hai ataeva duradhigamya hai |6| ka. pA. 1/13-14/3106.82/211 sa eSa yAdhAramyopalabdhinimiyAbhAvanAM zreyo'padeza | yaha naya, padArthoMkA jaisA svarUpa hai usa rUpase unake grahaNa karaneme nimitta honese mokSakA kAraNa hai / (dha. 6/4,1.45/166 / 6) dha.1/1,1,1/- 3 // nayairvinA lokavyavahArAnupapatterna yA ucyante / =nayoke binA loka vyavahAra nahI cala sakatA hai| isalie yahaoNpara nayoMkA varNana karate haiM / jainendra siddhAnta koza /
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 520 J naya sAmAnya 4. zabda, artha va jJAnanaya nirdeza ka. pA 1/13-14/6 174/206/7 pramANAdiva nayavAkyAvastvavagamamava- lokya pramANanayairvastvadhigamaH iti prtipaadittvaat| -jisa prakAra pramANase vastukA bodha hotA hai, usI prakAra nayase bhI vastukA bodha hotA hai, yaha dekhakara tattvArtha sUtra meM pramANa aura nayose vastukA bodha hotA hai, isa prakAra pratipAdana kiyA hai| na.ca.va./gA.naM. jamhA NayeNa Na viNA hoi Narassa siyvaaypddibttii| tamhA so NAyavvo eyantaM hatukAmeNa 1175 // mANassa bhAvaNAviya Na hu so ArAhao have nniymaa| jo Na vijANai vatthaM pamANaNayaNicchayaM kinA |17nnikkhev NayapamANaM NAdaNaM bhAvayaMti te taccaM / te tasthataccamaggelahaMti laggA hu tatthayaM taccaM / 28 / =kyo ki naya jJAnake binA syAdvAdako pratipatti nahIM hotI, isalie ekAnta budrikA vinAza karanekI icchA rakhanevAloMko naya siddhAnta avazya jAnanA cAhie / 175 // jo pramANa va naya dvArA nizcaya karake vastuko nahIM jAnatA, vaha dhyAnakI bhAvanAse bhI ArAdhaka kadApi nahIM ho sakatA / 17 / jo nikSepa naya aura pramANako jAnakara tattvako bhAte haiM, ve tathya tattvamArgame tatthatattva arthAta zuddhAtmatattvako prApta karate hai / 181 // na, ca /zruta /36/10 parasparaviruddhadharmANAmekavastunyavirodhasiddhayartha naya / eka vastuke paraspara virodhI aneka dharmoMme avirodha siddha karaneke lie naya hotA hai| 8. samyak naya hI kAryakArI hai, mithyA nahIM na. ca./zruta /pa.63/11 durnayaikAntamArUDhA bhAvA na svaarthikaahitaa'| svArthikAstaviparyastA niHkalaGkAstathA yataH |1|-durn yarUpa ekAntameM ArUDha bhAva svArtha kriyAkArI nahIM hai| usase viparIta arthAt sunayake Azrita niSkalaMka tathA zuddhabhAva hI kAryakArI hai| kA.a./mU /266 sayalavavahArasiddhi suNayAdo hodi| =sunayase hI samasta saMvyavahAroMkI siddhi hotI hai| (vizeSake lie de0 dha.6/4, 1,47/236/4) / 1. zabda artha va jJAnarUpa tIna prakArake padArtha haiM zlo. vA./2/1/5/68/278/33 meM udhRta samantabhadra svAmIkA vAkya-buddhizabdArthasaMjJAstAstisro buddhayAdivAcakAH / - jagatake vyavahAra meM koI bhI padArtha buddhi ( jJAna ) zabda aura artha ina tIna bhAgomeM vibhakta ho sakatA hai| rA. vA./4/12/15/256/25 jIvArtho jIvazabdo jIvapratyayaH ityetastritayaM loke avicArasiddham / jIva nAmaka padArtha, 'jIva' yaha zabda aura jIva viSayaka jJAna ye tIna isa lokameM avicAra siddha haiM arthAta inheM siddha karaneke lie koI vicAra vizeSa karaneko AvazyakatA nhiiN| (zlo.vA.2/1/5/68/278/16) / paM.kA./tA.vR./3/6/24 zabdajJAnArtharUpeNa tridhAbhidheyatAM samayazabdasya...-zabda, jJAna va artha aise tIna prakArase bhedako prApta samaya arthAt AtmA nAmakA abhidheya yA vAcya hai| 9. nirapekSa naya mI kathaMcit kAryakArI hai sa.si./2/33/146/6 atha tantvAdiSu paTAdikArya zaktyapekSayA astiityucyte| nayeSvapi nirapekSeSu baddhayabhidhAnarUpeSu kAraNavazAtsamyagdarzanahetutva vipariNatisabhAvAt zaktyAtmanAstitvamiti sAmpamevopanyAsasya / -(paraspara sApekSa rahakara hI nayajJAna samyaka hai, nirapekSa nahIM. jisa prakAra paraspara sApekSa rahakara hI tantu Adika paTarUpa kAryakA utpAdana karate haiN| aisA dRSTAnta diyA jAnepara zaMkAkAra kahatA hai|) prazna -nirapekSa rahakara bhI tantu AdikameM to zaktikI apekSA paTAdi kArya vidyamAna hai (para nirapekSa nayame aisA nahIM hai; ataH dRSTAnta viSama hai)| uttara-yahI bAta jJAna va zabdarUpa nayoMke viSayameM bhI jAnanA caahie| unameM bhI aisI zakti pAyI jAtI hai, jisase ve kAraNavaza samyagdarzanake hetu rUpase pariNamana karane meM samartha haiN| isalie dRSTAntakA dAntike sAtha sAmya hI hai| (rA.bA./1/33/12/66/26) 2. zabdAdi naya nirdeza va lakSaNa rA. vA./1/6/4/33/11 adhigamaheturdvividhaH svAdhigamahetuH parAdhigamahetuzca / svAdhigamahetuJjanAtmaka' pramANanayavikalpaH, parAdhigamahetuH dhacanAtmaka' |-pdaarthoNkaa grahaNa do prakArase hotA hai-svAdhigama dvArA aura parAdhigama dvaaraa| tahA~ svAdhigama heturUpa pramANa va naya to jJAnAtmaka hai aura parAdhigama heturUpa bacanAtmaka hai| rA. vA./1/33/8/68/10 zapatyarthamAyAti pratyAyatIti zabdaH / / uccarita' zabda' kRtasaMgIteH puruSasya svAbhidheye pratyayamAdadhAti iti zabda ityucyate / - jo padArtha ko bulAtA hai arthAt use kahatA hai yA usakA nizcaya karAtA hai, use zabdanaya kahate haiN| jisa vyaktine saMketa grahaNa kiyA hai use arthabodha karAnevAlA zabda hotA hai| (syA. ma./28/313/26 ) / dha. 1/1,1,1/06/6 zabdapRSThato'rthagrahaNapravaNaH zabda nayaH / - zabdako grahaNa karaneke bAda artha ke grahaNa karanemeM samartha zabdanaya hai| dha.1/1,9,1/06/1 tatrArthavyavajana paryAya vibhinnaliGgasaMkhyAkAlakArakapuruSopagrahabhedairabhinnaM vartamAnamAtraM vastvadhyavasyanto'rtha nayAH, na zabdabhedanArtha bheda ityarthaH / vyaJjanabhedena vastubhedAdhyabasAyino vyaJjananayAH / - arthaparyAya aura vyaMjanaparyAyase bhedarUpa aura liMga, saMkhyA, kAla, kAraka aura upagrahake bhedase abhedarUpa kevala vartamAna samayavartI vastuke nizcaya karanevAle nayoMko arthanaya kahate hai, yahaoNpara zabdoMke bhedase artha meM bhedakI vivakSA nahIM hotii| vyaMjanake bhedase vastumeM bhedakA nizcaya karanevAle nayako vyaMjana naya kahate haiN| noTa-(zabdanaya sambandhI vizeSa-de. naya /III/6-8) / ka. prA. 1/13-14/6184/222/3 vastunaH svarUpa svadharmabhedena bhindAno artha nayaH, abhedako vA / abhedarUpeNa sarva vastu iyati eti gacchati ityartha nayaH / ..vAcakabhedena bhedako vyaJjananayaH / = vastuke svarUpa meM vastugata dharmoke bhedase bheda karanevAlA athavA abheda rUpase ( usa ananta dharmAtmaka ) vastuko grahaNa karanevAlA arthanaya hai tathA vAcaka zabdake bhedase bheda karanevAlA vyaMjananaya hai| 10 naya pakSako heyopAdeyatAkA samanvaya paM.dha./pU./508 unmajjati nayapakSo bhavati vikalpo hi ydaa| na vivakSito vikalpa svayaM nimajjati tadA hi nypkss:| -- jisa samaya vikalpa vivakSita hotA hai, usa samaya nayapakSa udayako prApta hotA hai aura jisa samaya vikalpa vivakSita nahIM hotA usa samaya vaha (naya pakSa ) svayaM astako prApta ho jAtA hai| aura bhI de. naya/I/3/6 pratyakSAnubhUtike samaya naya vikalpa nahIM hote| na, ca, vR./214 ahavA sidhe sadde kIrai jaM kiMpi atthavavaharaNaM / so khalu sadde visao devo sadadeNa jaha devo / 214 / - vyAkaraNa Adi dvArA siddha kiye gaye zabdase jo artha kA grahaNa karatA hai so zabdanaya hai, jase-'deva' zabda kahanepara devakA grahaNa krnaa| jainendra siddhAnta koza
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 3. vAstavamai naya jJAnAtmaka dI hai, zabdAdiko naya kahanA upacAra hai / dha. 6/4,1,45 / 164/5 pramANanayAbhyAmutpannavAkye'pyupacArataH pramANanayau, tAbhyAmutpannamadhI vidhipratiSedhAtmakAstuviSayamA pramANAmathAnApi kArya kAraNopacArataH pramANanayA vityasmid sUtre parigRhIto / = pramANa aura nayase utpanna vAkya bhI upacArase pramANa aura naya haiM, una donoM (jJAna va vAkya) se utpanna abhaya bodha vidhi pratiSedhAtmaka vastuko viSaya karaneke kAraNa pramANatAko dhAraNa karate hue bhI kArya meM kAraNakA upacAra karanese naya hai / ( paM. dha. / pU / 513 ) / kA. a /TI./265 te trayo nayavizeSAH jJAtavyAH / te ke| sa eva eko dharmaH nityo'nityo bA...ityAdyekasvabhAva' naya nayagrAhyatvAt ityekanaya | ...tatpratipAdakazabdo'pi naya. kathyate / jJAnasya karaNe kArye ca zabde nayopacArAta iti dvitIyo vAcakanaya taM nityAdya ka dharmaM jAnAti tat jJAnaM tRtIyo naya / sakalavastugrAhakaM pramANam. tadekadezagrAhako naya, iti vacanAda / -nayake tIna rUpa haiM - artha rUpa, zabdarUpa aura jJAnarUpa / vastukA nitya anitya Adi ekadharma artharUpanaya hai / usakA pratipAdaka zabda zabdarUpanaya hai / yahA~ jJAnarUpa kAraNa me zabdarUpa kAryakA tathA jJAnarUpa kArya meM zabdarUpa kAraNakA upacAra kiyA gayA hai| usI nityAdi dharmako jAnatA honese tIsarA vaha jJAna bhI jJAnanaya hai / kyoki 'sakala vastu grAhaka jJAna pramANa hai aura ekadeza grAhaka jJAna naya hai, aisA AgamakA vacana hai / 4. tInoM nayoM meM paraspara sambandha zlo. vA. /4/1/13 / zlo. 66-67/288 sarve zabdanayAstena parArthapratipAdane svArthaprakAzane mAriyA sthitA // 16 // vaiya mAnayastvaMzAH kathyanteyaM upatiSThante pradhAnaguNabhAvataH / zrotAoMke prati vAcya artha kA pratipAdana karanepara to sabhI naya zabdamaya svarUpa haiM, aura svayaM artha kA jJAna karanepara sabhI naya svArtha prakAzI honese jJAnanaya haiM / 66| 'nIyate'nena iti nayaH " aisI karaNa sAdhanarUpa vyutpatti karanepara sabhI naya jJAnanaya ho jAtI hai / aura 'nIyate ye iti namaH' aisI karma sAdhanarUpa vyutpati karane para sabhI nayaM artha naya ho jAte haiM, kyoMki nayoke dvArA artha hI jAne jAte haiN| isa prakAra pradhAna aura gauNarUpase ye naya tIna prakArase vyavasthita hote haiM aura bhI ve na /111/1/4) noTa- arthanayoM va zabdanavane utarottara sUkSmatA (vena / 111/ 1/7) / 5. zabdanayakA viSaya dha. 6/41.43/106/0 pajabaDiesa satyanibhAveNa saMketa karaNANuvattIe vAciyavAcayabhedAbhAvAdo / kadhaM saddaNaesu tisu vi sahA apadastha gayabheyANamapidasadani dhaNameyAnaM tesi tadavizehAdo paryAyArthika naya kyoMki kSaNI hotA hai isalie usameM zabda aura artha kI vizeSatAse saMketa karanA na bana sakana ke kAraNa vAcyavAcaka bhedakA abhAva hai| (vizeSa de. naya / IV / 3 / 8 / 5 ) prazna- to phira tIno hI zabdanayoM meM zabdakA vyavahAra kaise hotA hai ? uttara - arthagata bhedako apradhAnatA aura zabda nimisaka bhedakI pradhAnatA rakhanevAle usa nayo ke zabdavyavahAra meM koI virodha nahIM hai vizeSa nilep/3/6)| de na / 111/1/1 (zandanayome do apekSAse zabdoM kA prayoga grahaNa kiyA jAtA hai-zabdabhedase artha meM bheda karanekI apekSA aura artha bheda honepara zabdabhedako apekSA isa prakAra bhedarUpa zabda vyavahAraH 220 bhA0 2-66 I naya sAmAnya tathA dUsarA aneka zabdoM kA eka artha aura aneka arthoMkA vAcaka eka zabda isa prakAra abhedarUpa zabda vyavahAra ) / 1 ye naya / III / 67 ( to sadana kevala siMgAdi apekSA bheda karatA hai para samAnaliMgI Adi ekArthavAcI zabdoM meM abheda karatA hai| samabhirUDhanaya samAna liMgAdivAle zabdoM meM bhI vyutpatti bheda karatA hai, parantu rUDhi vaza hara avasthAmeM padArthako eka hI nAmase pukArakara abheda karatA hai aura evaMbhUtanaya kriyApariNatike anusAra artha meda svIkAra karatA huA usake vAcaka zabda meM bhI sarvathA bheda svIkAra karatA hai / yahA~ taka ki pada samAsa yA varNasamAsa takako svIkAra nahIM karatA ) / 1 de. Agama /4/4 ( yadyapi yahA~ padasamAsa AdikI sambhAvanA na honese zabda va vAkyoMkA honA sambhava nahIM, parantu krama pUrvaka utpanna honemAle vargoM va padoMse utpanna jJAna kyoMki akramase rahatA hai; isalie, tahA~ vAcyavAcaka sambandha bhI bana jAtA hai ) / 521 6. zabdAdi nayoMke udAharaNa gha. 2/1.1,111/24/10 sapanAzraya krodhakaSAya iti bhavati tasya pRSThato'rthapratipattipramANatvAta artha nayAzrayaNe krodhakapAyIti syAcyo'rthasya bhedAbhAvAda zabdanayakA Azraya karanepara 'krodha / = - kaSAya' ityAdi prayoga bana jAte haiM, kyoMki zabdanaya zabdAnusAra arthajJAna karAnemeM samartha hai arthanayakA Agama karanepara ko kaSAyo' ityAdi prayoga hote haiM. kyoMki isa nayakI dRSTimeM zabdase arthakA koI bheda nahIM hai| paM.dha.pU./14 atha yathA yathA'yaM dharmaM samakSato'pekSya / uSNo' niriti nAgAnaM vA nayopacAra svAda |2141-jaise agnike uSNatA dharmarUpa 'artha' ko dekhakara 'agni uSNa hai' ityAkAraka jJAna aura usa jJAnakA vAcaka 'uSNo'gniH' yaha vacana donoM hI upacArase naya kahalAte haiN| 7. dravyamaya va bhAvanaya nirdeza paM.pU. /505 dravyanayo bhAvanaya syAditi mezaiDiyA ca so'pi yathA / paudgalikaH kila zabdo dravyaM bhAvazca ciditi jIvaguNaH |505 // - dravyanaya aura bhAvanayake bhedase naya do prakAra hai, jaise ki nizcayase paugalika zabda dravyanaya kahalAtA hai, tathA jIvakA jJAna guNa bhAvanaya kahalAtA hai / arthAt uparokta tIna bhedoM meMse zabdanaya to dravyanaya hai aura jJAnanaya bhAvanaya hai / 5. anya anekoM nayoMkA nirdeza 1. mUta mAvi Adi prajJApana nayakA nirdeza sa.si./5/36/312/10 aNorapyepradezasya pUrvottara bhAgApananayApekSayopacArakalpanayA pradezapracaya uktaH / sa.si./2/6/160/2 pUrvabhAvaprajJApananayApekSayA yo'sau yogapravRttiH kaSAyAnuraJjitA saivetyupacArAdaudayikItyucyate / sa.si./10/6/pRSTha / paMkti bhUtagrAhinayApekSayA janma prati paJcadazasu karmabhUmiSu saMharaNaM prati mAnuSakSetre siddhi / ( 471 / 12) / pratyutpannanayApekSayA ekasamaye siddho bhavati bhUtaprajJApanApekSA janmato'vizeSeNotsarpiNyavasarpiNyorjAta sidhyati vizeSeNAvasarpiNyAM suSamAdupamAyAM antyabhAge saMharaNata sarvasminkAle / (472/1) / pUrva nayApekSA tu kSetrasiddhA dvividhA janmata saMharaNatazca / ( 473 / 6) / = pUrva aura uttarabhAva prajJApana nayakI apekSAse upacAra kalpanA dvArA ekapradezI bhI aNuko pradeza pracaya ( bahu pradezI ) kahA jainendra siddhAnta koza
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 522 kyoMki jo yogabhUtAniyakI hai| pUrvabhAvajJApanakI apekSA upazAnta kaSAya Adi guNasthAnoMmeM bhI zuklezyAko odayikI kahA hai, pravRtti kaSAyake udayase anuraMjita thI vahI yaha hai apekSA janmale 15 karmabhUmiyoMmeM aura saMharaNako apekSA sarva manuSyakSetra se siddhi hotI hai| vartamAnagrAhI navakI apekSA eka samayane siddha hotA hai| bhUta prajJApana nayakI apekSA janmase sAmAnyataH utsarpiNI aura avasarpiNIne siddha hotA hai, vizeSakI apekSA mAmA antima bhAgameM aura saMharaNakI apekSA saba kAloMmeM siddha hotA hai / bhUtapUrva kI apekSAse kSetrasiddha do prakAra hai- janmase va saMharathase / ( rA.vA./ 10 / 1 ); (ta.sA./8/42) / rA.vA./10/1/vArtika/pRSTha/paMkti (uparokta nayoMkA ho kucha anya prakAra nirdeza kiyA hai vartamAna viSaya nama (2/646/32) atItagocaranaya (5/646/33); bhUta viSaya naya ( 5 / 647 / 1 ) pratyutpanna bhAvaprajJApana naya (94/648/23).... ka.pA.1/12-14/1217/200/1 hRdapubbagaIe Agamana suvatIdo - jisakA Agamajanita saMskAra naSTa ho gayA hai aise jIva meM bhI bhUtapUrva prajJApana nayakI apekSA Agama saMjJA mana jAtI hai| gojI./5/133/121 aTukalAye lesyA uccadi sA pulvagadiNAyA / -upazAnta kaSAya Adika guNasthAnoMmeM pUrvanyAya lezyA kahI gayI hai| pra.saM./TI./14/48/10 antarAtmAvasthAyAM tu mahirAtmA bhUtapUrvanyAyena ghRtpttvt| paramAtmasvarUpa tu zaktirUpeNa bhAvine gamanayena vyaktirUpeNa ca antarAtmAkI avasthAme antarAtmA bhUtapUrva nyAyase ghRtake ghaTake samAna aura paramAtmAkA svarUpa zaktirUpase tathA bhAvanaigama nayakI apekSA vyaktirUpase bhI jAnanA caahie| / noTa- kAlakI apekSA karanepara naya tIna prakArakI hai- bhUtagrAhI, vartamAnagrAhI aura bhAbhIkAlagrAhI uparokta nirdezoM meM inakA vibhinna nAmoMmeM prayoga kiyA gayA hai / yathA - 1. pUrvabhAva prajJApana naya, bhUtagrAhI naya, bhUta prajJApana naya. bhUtapUrva naya, atItagocara naya, bhUtaviSaya naya, bhUtapUrva prajJApananaya, bhUtapUrva nyAya Adi / 2. uttara jJApana, bhAvine gamanAya 2. pratyutpanna yA vartamAnagrAhInaya vartamAnaniya prApana bhAna prajJApana naya, ityAdi / tahA~ ye tIno kA viSayaka naveM dravyArthika va paryAyArthika nayoM meM garbhita ho jAtI hai-bhUta va bhAvi naye to dravyAdhinayame tathA vartamAnanaya paryAyArthika athavA nagamAdi sAta nayoMmeM garbhita ho jAtI hai-bhUta va bhAvI nayeM to naigamAdi tIna nayoM meM aura vartamAna naya RjutrAdi cAra nayoM meM apanA negamama ina do meM gati ho jAtI hai-bhUta va bhAvi naye to gamanayane aura vartamAnamaya Rjutra zloka bArtikameM kahA bhI hai = zlo. bA.4/9/33/3 ajunayaH zabdabhedAzca traya. pratyutpannaviSayagrAhiNaH / zeSA nayA ubhayabhAvaviSayA' / - RjusUtra nayako tathA tIna zabdanayoMko pratyutpannanaya kahate haiN| zeSa dona nayA~ko pratyutpanna bhI kahate haiM aura prajJApananaya bhI / - (bhUta va bhAvi prajJApana nayeM to spaSTa hI bhUta bhAvI naigama naya haiN| vartamAnAdo prakAra kI hai eka ardha niSpanna niSpannakA upacAra karanevAlI aura dUsarI sAkSAt zuddha vartamAnake eka samayamAtra ko sabase aMga kAra karanevAlI vahA~ pahalI to vartamAna negama naya hai aura dUsarI sUkSma sUtra vizeSake lie dekho Age na / III meM naigamAdi nayoke lakSaNa bheda va udAharaNa ) / 2. astitvAdi saptabhaMgI nayakA nirdeza pra.sA./ta.pra./pari0 naya 03-1 astitvanayenAyamavaguNakArmukAntarAlabartisaMhitAvasthalakSyonmukha vizikhavat svadravyakSetra kAlabhAvairastida || nAstitvanayenAnayonAnayomayAguNakArmukAntarAsava saM hitAvasthAlakSyonmukhaprAsanavizikha paradravyakSetra kAlabhAyairnAstivat // 4 // astitva nAstitvanayena prAktana vizikhavat kramataH svaparaiparastilamAstitvat / ava sayyana yenapAtanavizikhavat yugapatsvaparadravyakSetra kAlabhAvavyam / astitvAvaktavyanayena... prAktana vizikhavata astitvavadavaktavyam // 7 // nAstivAvaktavyanayena ... prAktanavizikhavat nAstitvavadavaktavyam || svAstivAna samyanayena prAktanavi astitvanAstisvavadavaktavyam / / 1. Atmadravya astitvanayase svadravyakSetra kAla babhAvase astitvAlA hai jaise ki isakI apekSA lohamayI, kSetrakI upeNa paMcA aura dhanuSa ke madhya meM nihita kAlako apekSA samdhAna 1 meM rahe hue aura bhAvakI apekSA lakSyonmukha bhAgakA astitva hai| i (paM. dha. / pU. / 756) 2. Atmadravya nAstitvanaya se paradravya kSetra kAla va bhAvase nAstitvavAlA hai| jaise ki dravyakI apekSA alohamayI, kSetrakI apekSA pratyaMcA aura dhanuSa ke bIca meM anihita, kAlakI apekSA sandhAna dazAmeM na rahe hue aura bhAvakI apekSA alakSyonmukha pahalevAle bANakA nAstitva hai, arthAt aise kisI bANakA astitva nahIM 1.pa./10/057) 3. Atmadravya astikhanAvinayase pUrva ke bAkI bhA~ti hI kramazaH sva va para dravya kSetra kAla bhAvase astitva nAstitvAlA hai / 51 4. Atmadravya avaktavya nayase pUrva ke vANa kI bhA~ti ho yugapat svava para dravya kSetra kAla aura bhAva se avaktavya hai // 6 // 5. Atma dravya astitva avaktavya nayase pUrva ke vANakI bhA~ti ( pahale astitva rUpa aura pIche avaktavya rUpa dekhanepara) astitvavAlA tathA avaktavya hai / 7 / 6. Atmadravya nAstitva avaktavya nayase pUrva ke bANakI bhA~ti hI ( pahale nAstitvarUpa aura pIche avaktavyarUpa dekhanepara) nAstitvavAlA tathA avaktavya hai |8| 7 Atmadravya astitva nAstitya asya nayase pUrvake nAmakI bhA~ti hI (kramase tathA yugapat dekhanepara) astitva va nAstitvavAlA avaktavya hai | | ( vizeSa de0 saptabhaMgI) / I naya sAmAnya *** jainendra siddhAnta koza .. 3. nAmAdi nikSeparUpa nayakA nirdeza pra. sA./ta.pra./pari/naya naM. 12-15 nAmanayena tadAtmavat zabdabrahmAmarza |12| sthApanAnayena mUrtitva galAsamma 13 vya nayena mANavakazreSThazramaNapArthivavadanAgatAtItaparyAyodbhAsi / 14 / bhAvanayena puruSAyitapravRttayoSidvattadAtva paryAyoblAsi / 15 = Atmadravya nAma nayase, nAmavAle ( kisI devadatta nAmaka vyakti ) kI bhA~ti zabdako sparza karanevAlA hai; arthAta padArthako zabda dvArA kahA jAtA hai | 12 | AsthApanAnaya mUrtivyakI bhA~ti sarva pragata kA avalambana karanevAlA hai, (arthAt AtmAkI mUrti yA pratimA kAha pASANa Adi meM se banAyI jAtI hai) / 13 / Atmadravya dravyanayase bAlaka seThakI bhA~ti aura zramaNa rAjAkI bhA~ti anAgata va atIta paryAya se pratibhAsita hotA hai ( arthAda vartamAna meM bhUsa yA bhASi paryAyA upacAra kiyA jA sakatA hai | 14 | Atmadravya bhAvanayase puruSake samAna pravartamAna strIkI bhA~ti tatkAlako (vartamAnakI) paryAya rUpase prakAzita hotA hai| 152 vizeSa de0 nikSepa ) /
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 4. sAmAnya vizeSa Adi dharmorUpa 47 nayakA nirdeza pra. sA./ta.pra./ pari/naya naM0 tattu dravyanayena paTamAtravaJcinmAtram | 11 paryAyanayena tantumAtra darzanajJAnAdimAtra 2 vikalpanayena zizukumArasthavire puruSavatsavikampa | 10|avikampanayene karupamA |11| sAmAnyanayena hArasagdAmasutrApi // 16 // vizeSanayena tadekamuktAphalavadavyApi | 17 | nityanayena naTavadavasthAyi | 18) anityanayena rAmarAvaNamadanavasthAvi / 16 / sarvagatanayena visphuritAkSacakSu | 20| asarva patanayena mIlitAdAtmavati |21| zunyanayena zunyAgAravatkevalodbhAsi] [22] azUnyanayena lokAkrAntanamitAsi // 23 // jJAnAnayena mahadindhanabhArapariNata dhUmaketuvaveka | 24| jJAnayadvaitanayena parapratibhimbhasaMvRttadarpanadane kam | 25 niyatinayena niyamitoSNaya nahi niyata svabhAvabhAsi // 26 // aniyatanayena nityaniyamitopAnIyavadaniyatasvabhAvabhAsi [27] svabhAvanayenAnizitatIkSNakaNTakavatsaMskArArthasyakAri |28| svabhAvanayenAyaskAranivivarasasa skArasArthakyakAri |2| kAlanayena nivAba divasAnusAripacyamAnasahakAraphalamasamayAyattasiddhiH daH |30| akAlanayena kRtrimoSmapAcyamAna sahakAra phalavatsamanAnAyata siddhi. 11 puruSAkAramayena puruSakAropadhukuTIka puruSakAravAdI sAdhyasiddhiH // 32 // devamayena puruSAkAravAdidatamadhukukkuTo garbha sampramANikyadevAdivadanasAdhyasiddhiH |33| Izvaranayena dhAtrIhaTAvalehya mAnapAnthabAlakavatpAratantryabhoktR |34| anIzvaranayena svacchandadArita kuraGga kaNThIravavatantryabhoktR / 35 / guniyenopAdhyAya vinIyamAnakumArakavadguNagrAhi / 36 / aguNinayenopAdhyAya vimIyamAna kumAra kAdhyAya kevalamena sAkSi |37| tU nayena jayAgAdiparinAmavatu // a nayena svakarmapravRta dhyakSasamena sAkSi | 21| bhoSanayena hitAhitAbhoktRvyAdhita dukhAdibhakta 1201 abhoktRnayena hitAhitAnopAdhiyA dhyakSadhanvantaricaravat kevalameva sAkSI [41] kriyAnamena sthAbhinnamUrdhajAtadRSTilabdha nidhAnAndhavadanuSThAnaprAdhAnyasAdhyasiddhiH // 42 // jJAnanayena cakaTIta cintAmaNigRhakANacA vijayadvivekaprAdhAnyasAdhyasiddhiH |43| vyavahAranayena bandhakamocakaparamANvantarasaMyujyamAnaviyujyamAnaparamANubandhamokSayotAnuvati // 44 // nizcayanayena kevalabadhyamAnamucyamAnamadhItisnigdha guNa pariNataparamANumokSamatA 45 anunayena ghaTazarAma viziSTamAtra vatsopAdhisvabhAvam // 46 // zuddhanayena kevalamRNmAtravannirupAdhisvabhAvam | 47] = 1. Atmadravya dravyanayase, paTamAtrakI bhA~ti cinmAtra hai / 2, paryAyanayase vaha tantumAtrakI bhA~ti darzanajJAnAdi mAtra hai / 3. vikalpamaya se bAlaka kumAra aura vRddha aise eka puruSako bhA~ti savikalpa hai| 4. vikalpanayale ekapuruSamAtrakI bhA~ti avikalpa hai / 5. sAmAnyanayase hAra mAlA kaNThIke DorekI bhA~ti vyApaka hai / 6. vizeSa nayase usake eka motIkI bhA~ti, avyApaka hai / 7. nityanayase, naTakI bhA~ti upasthAyI hai| anityanayase rAmarAvaNakI bhA~ti anavasthAyI hai (paM. pa./pU. 7006) 1. sarvagatana se khulI huI A~khI bhAMti sarvavartI hai| 10. agalanaya semicI huI A~khakI bhA~ti AtmavartI hai / 11. zUnyanayase zUnyaparakI bhA~ti ekAkI bhAsita hotA hai| 12. azUnyanayase logoM se bhare hue jahAjakI bhA~ti milita bhAsita hotA hai / 13. jJAnajJeya advaitanayase mahAna IndhanasamUharUpa pariNata agnikI bhA~ti eka hai / 14. jJAnaparake pratibimboMse saMpRkta darpaNakI bhA~ti aneka hai / 15. Atmadravya niyatinayase niyatasvabhAva rUpa bhAsita hotA hai, jisakI uSNatA niyamita hotI hai aisI agnikI bhA~ti / 523 I naya sAmAnya 16. aniyatanayase aniyatasvabhAvarUpa bhAsita hotA hai, jisakI uSNatA niyamita nahIM hai aise pAnIkI bhA~ti 10 svabhAvanaya se saMskArako nirarthaka karanevAlA hai, jisakI kisIse noka nahIM nikAlI jAtI, aise paine kaoNTekI bhA~ti / 18. asvabhAvanayase saskArako sArthaka karanevAlA hai, jisakI buhArake dvArA noka nikAlI gayI hai, aise paine bANakI bhA~ti 16. kAlanayase jisakI siddhi samayapara AdhAra rAmatI hai aisA hai. garmI ke dinoMke anusAra pakanevAle Ama phalakI bhA~ti / 20. akAlanayase jisakI siddhi samayapara AdhAra nahIM rakhatI aisA hai kRtrima garmI pakAye gaye AyaphalakI bhA~ti / 21. puruSAkAranayase jisakI siddhi yatnasAdhya hai aisA hai, jise puruSAkArase naukA vRkSa prApta hotA hai, aise puruSAkAravAdIkI bhA~ti / 22. devanayase jisakI siddhi ayatnasAdhya hai aisA hai, puruSAkAravAdI dvArA pradata nIMbUke vRkSa ke bhItarase jise mANika prApta ho jAtA hai, aise devabAdakI bhA~ti 23 Izvaranaya se parataMtratA bhoganevAlA hai, ghAyakI dukAna para dUdha pilAye jAnevAle rAhagIra 24. anozvaramaya se svatantratA bhoganevAlA hai, hiranako svacchandatApUrvaka phADakara khA jAnevAle sihakI bhA~ti / 25. Atmadravya guNInayase guNagrAhI hai, zikSakake dvArA jise zikSA dI jAtI hai aise kumArakI bhA~ti / 26. anugInayase kevala sAlI hI hai| 27 ka naya se raMgarejako bhA~ti rAgAdi pariNAmakA kartA hai| 28 akartR naya se kevala sAkSI hI hai. apane kArya meM pravRtta raMgarejako dekhanevAle puruSakI bhA~ti 21 bhoktRnayase sukha-dukhAdikA bhotA hai, hisakArIahitakArI annako khAnevAle rogIkI bhA~ti / 30. abhoktRnayase kevala sAkSI ho hai. hitakArI ahitakArI ajhako khAnevAle rogIko dekhanevAle vaidyakI bhA~ti 31. kimAnayase anuSThAnakI pradhAnatA se siddhi sAdhita ho aisA hai, khambhese sira phUTa jAnepara dRSTi utpanna hokara jise nidhAna prApta ho jAya aise andhekI bhA~ti / 32. jJAnamayase vivekakI pradhAna siddhi sAdhita ho aisA hai muTThIbhara cane dekara cintAmaNi ratna kharIdanevAle gharake konemeM baiThe hue vyApArIkI bhA~ti / 33 Atmadravya vyavahAranayase bandha aura mokSa meM dvaitakA anusaraNa karanevAlA hai: bandhaka aura mocaka anya paramANu ke sAtha saMyukta honevAle aura usase viyukta honevAle paramANukI bhA~ti 34. nizcayanayase mandha aura mokSameM batakA anusaraNa karanevAlA hai; avele badhyamAna aura mucyamAna aise bandha mokSocita smaglarUpaguNarUpa pariNata paramAkI bhAMti 35. anunayase ghaTa aura rAmapAtrase viziSTa miTTI mAtrakI bhAMti sopAdhi svabhAvabAlA hai / 36. zuddhanayase kevala miTTI mAtrakI bhA~ti nirupAdhi svabhAvavAlA hai| paM. gha. //loka asti dravyaM guNo'thavA paryAyastrayaMmiyo'neka vyavahAre kaviziSTo nayaH sa vAnekasaMjJako nyAyAt / 752 | eka saditi dravyaM guNo'thavA paryayo'pavA] nAmnA zradvayamanyataraM dhama eka pariNamamAne'pi tathAbhUtebhavanazyamAne'pi / nAyamapUrvo bhAvaH paryAyAdhikavibhAvana abhinavabhAva pariNateryo'yaM vastunyapUrva samayo ya' / iti yo vadati sa kazcitparyAyArthikana yeSvabhAvanaya // 764 | astitvaM nAmaguNa. syAditi sAdhAraNaH sa tasya / tatparyayazca naya' samAsato'stitvanaya iti vA / 563 // kartRtvaM jIvaguNo'stvatha vaibhAviko'thavA bhaav| tatpaviziSTa kartRtvanayo yathA nAma 2514| 37. vyavahAra nayase dravya, guNa, paryAya apane apane svarUpase parasparameM pRthaka-pRthaka haiM, aisI anenaya hai 10 18 nAmakI apekSA pRthak-pRthak hue [ jainendra siddhAnta koza -
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 524 II samyak va mithyA naya bhI dravya guNa paryAya tInoM sAmAnyarUpase eka sata haiM, isalie kisI ekake kahanepara zeSa anuktakA grahaNa ho jAtA hai| yaha ekanaya hai| 1753 / 36. pariNamana hote hue pUrva pUrva pariNamanakA vinAza honepara bhI yaha koI apUrva bhAva nahIM hai, isa prakArakA jo kathana hai vaha paryAyArthika vizeSaNa viziSTa bhAvanaya hai 76 // 40. tathA navIna paryAya utpanna honepara jo use apUrvabhAva kahatA aisA paryAyAthika naya rUpa abhAva naya hai / 7640 41. astitvaguNake kAraNa dravya sata hai, aisA kahanevAlA astitva naya hai / / 63 // 42. jIvakA vaibhAvika guNa hI usakA kartRtvaguNa hai| isalie jIvako katRtva guNavAlA kahanA so katR tva naya hai / 564 / mArgako dekhanevAle Apane hI naya aura pramANamArga ke dvArA durnayavAdakA nirAkaraNa kiyA hai (28jisake dvArA padArthoke eka aMzakA jJAna ho use naya (samyak naya) kahate haiN| khoTe nayoMko yA durnItiyoMko durnaya kahate haiN| (syaa.m./27/305/28)| aura bhI de0 (naya/I/1/1), (pahile jo naya sAmAnyakA lakSaNa kiyA gayA vaha samyak nayakA hai|) aura bhI de0 agale zIrSaka-(samyak va mithyA nayake vizeSa lakSaNa agale zIrSakoMmeM spaSTa kiye gaye haiN)| 5. anantoM naya honI sambhava haiM dha.1/1,1,1/gA.60/80 jAva diyA kyaNa-vahA tAvadiyA ceva hoti NayavAdA / jitane bhI vacanamArga haiM, utane hI nayavAda arthAta nayake bheda haiN| (dha.1/4,1,45/gA.62/181). (ka. pA.1/13-14/6202/gA. 63/245), (dha.1/1,1,6/gA.105/162). (ha.pu./58/52), (go.ka./mU./864/1073), (pra. sA./ta. pra./pari. meM uddhRta); (syA. ma./28/310/13 meM uddhRt)| sa.si./1/33/145/7 dravyasyAnantazakte pratizakti vibhidyamAnAH bahuvikalpA jAyante / -dravyakI ananta zakti hai| isalie pratyeka zaktikI apekSA bhedako prApta hokara ye naya aneka ( ananta) vikalpa rUpa ho jAte haiM / (rA. vA/1/33/12/6/18), (pra. sA./ta. pra./pari. kA anta), (syA.ma./28/310/11); (pN.gh./puu./586,565)| ralo.vA.4/1/33/zlo, 3-4/215 saMkSepAvau vizeSeNa dravyaparyAyagocarI / 3 / vistareNeti saptaite vijJeyA naigamAdayaH / tathAtivistareNoktatadabhedAH sNkhyaatvigrhaaH|4| =saMkSepase naya do prakAra haiM-dravyArthika aura paryAyAthika / 3 / vistArase nai gamAdi sAta prakAra haiM aura ati vistArase saMkhyAta zarIravAle ina nayoke bheda ho jAte haiN| (sa.ma./ 28/317/1) / ma.1/1,1.1/61/1 evamete saMkSepeNa nayA' sptvidhaaH| avAntarabhedena punrsNkhyeyaaH| = isa taraha saMkSepase naya sAta prakAra ke haiM aura avAntara bhedoMse asaMkhyAta prakArake samajhanA caahie| 1. anya pakSakA niSedha na kare to koI bhI naya mithyA nahIM hotA ka.pA.1/13-14/6206/257/1 ta caikAntena nayAH mithyAdRSTayaH eva; parapakSAnikariSNUnAM sapakSasattvAvadhAraNe vyApUtAnAM syAtsamyagdRSTisvadarzanAt / uktaM ca-NiyayavayaNinasaccA savvaNayA paraviyAlaNe mohaa| te uNa Na diThThasamao vibhayai sacce va alie vA / 117 // -dravyArthika aura paryAyArthika naya sarvathA midhyAdRSTi hI haiM, aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jo naya parapakSakA nirAkaraNa nahIM karate hue (vizeSa de0 Age naya/II/4) hI apane pakSakA nizcaya karane meM vyApAra karate haiM unameM kathaMcita samIcInatA pAyI jAtI hai| kahA bhI hai-ye sabhI naya apane viSayake kathana karanemeM samIcIna haiM, aura dUsare nayoMke nirAkaraNa karanemeM mUr3ha haiN| anekAnta rUpa samayake jJAtA puruSa 'yaha naya saccA hai aura yaha naya jhUThA hai' isa prakArakA vibhAga nahIM karate haiM / 117 na.ca.va./292 Na du Nayapakkho micchA taM piya yNtdvvsiddhiyraa| siyasahasamArUr3ha jiNacayaNavigiragayaM suddh| -nayapakSa mithyA nahIM hotA, kyoMki vaha anekAnta dravyakI siddhi karatA hai| isalie 'syAt' zabdase cihnita tathA jinendra bhagavAna dvArA upadiSTa naya zuddha haiN| II. samyak va mithyA naya 1. naya samyak bhI hai aura mithyA mI na.ca.va /181 eyaMto eyaNayo hoi aNeyaMtamassa smmuuho| ta khalu NANaviyappaM samma micchaM ca NAyavvaM 182 =eka neya to ekAnta hai aura usakA samUha anekAnta hai| vaha jJAnakA vikalpa samyak bhI hotA hai aura mithyA bhii| aisA jAnanA caahie| (paM.gha./pU./ 1. anya pakSakA niSedha karanese hI mithyA ho jAtA hai dha.6/4,1,45/182/1 ta eva duravadhIratA mithyAdRSTaya pratipakSanirAkaraNamukhena pravRttatvAta / -ye (naya ) hI jaba durAgrahapUrvaka vastusvarUpakA avadhAraNa karanevAle hote haiM, taba mithyA naya kahe jAte haiM, kyoMki pratipakSakA nirAkaraNa karanekI mukhyatAse pravRtta hote haiN| (vizeSa de0/ekAnta/1/2), (dha.6/4,1,45/183/10), (ka.pA.3/22/6513/ 212/2) / pramANanayatattvAlaMkAra/7/1/ (syA. ma./28/316/26 para udhRta) svAbhipretAda aMzAd itarAMzApalApI punarnayAbhAsaH / apane abhISTa dharmake atirikta vastuke anya dharmoM ke niSedha karaneko nayAbhAsa kahate haiN| syA.ma./28/308/1 astyeva ghaTaH' iti / ayaM vastuni ekAntAstitvameva abhyupagacchan itaradharmANI tiraskAreNa svAbhipretameva dharma vyavasthApayati / =kisI vastumeM anya dharmoMkA niSedha karake apane abhISTa ekAnta astitvako siddha karaneko durnaya kahate haiM, jaise 'yaha ghaTa hI hai| 5. anya pakSakA saMgraha karanepara vahI naya samyak ho palApI nidha karaneko vastuni ekAnta dharma jAte haiM 2. samyaka va mithyA nayoM ke lakSaNa syA.ma./74/4 samyagekAnto nayaH mithyekAnto nyaabhaasH| samyagekAntako naya kahate haiM aura mithyA ekAntako nayAbhAsa yA mithyA naya / (de0 ekAnta/1), (vizeSa de0 agale shiirssk)| syA. ma./m va TokA/28/307,10 sadeva sava syAtsaditi vidhArtho mIyate durnItinayapramANaiH / yathArthadarzI tu nayapramANapathena durnItipathaM tvamAsthaH |28|...niiyte paricchidyate ekadeza viziSTo'rtha Abhiriti nItayo nayAH / duSTA nItayo durnItayo durnayA ityarthaH / - padArtha 'sarvathA sat hai', 'sata hai' aura 'kathaMcit sat hai isa prakAra kramase durnaya, naya aura pramANase padArthoM kA jJAna hotA hai| yathArtha saM.sto./62 yathaikazaH kArakamarthasiddhaye, samIkSya zeSa svasahAyakAra kam / tathaiva sAmAnyavizeSamAtRkA nayAstaveSTA guNamukhyakalpataH / 6 / -jisa prakAra eka-eka kAraka zeSa anyako apanA sahAyakarUpa kAraka apekSita karake arthakI siddhike lie samartha hotA hai, usI prakAra Apake matameM sAmAnya aura vizeSase utpanna honevAle jainendra siddhAnta koza
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 525 II samyak va mithyA naya athavA sAmAnya aura vizeSako viSaya karanevAle jo naya hai ve mukhya aura gauNakI kalpanAse iSTa haiN| gha.6/4.1,45182/1 te sarve'pi nayAH anabadhRtasvarUpAH samyagdRSTaya' pratipakSAnirAkaraNAta / dha.1/4,1,45/239/4 suNayA kadhaM svisyaa| eyaMteNa paDivavavaNisehAkara NAdo guNapahANabhAveNa osaadidpmaannbaahaado| - me sabhI naya vastusvarUpakA avadhAraNa na karanepara samIcIna naya hote haiM. kyoMki ve pratipakSa dharmakA nirAkaraNa nahIM krte| prazna-sunayoMke apane viSayoMkI vyavasthA kaise sambhava hai| uttara-cU ki sunaya sarvathA pratipakSabhUta viSayoM kA niSedha nahIM karate, ataH unake gauNatA aura pradhAnatAkI apekSA pramANabAdhAke dUra kara denese ukta viSaya vyavasthA bhale prakAra sambhava hai| syA.ma./28/308/4 sa hi 'asti ghaTaH' iti ghaTe svAbhimatamastitvadharma prasAdhayan zeSadharmeSu gajanimilikAmAlambate / na cAsya tunaMyAvaM dharmAntarAtiraskArAt / -vastumeM iSTa dharmako siddha karate hue anya dharmImeM udAsIna hokara vastuke vivecana karaneko naya kahate haiN| jaise 'yaha ghaTa hai'! nayameM durnayakI taraha eka dharmake atirikta anya dharmoMkA niSedha nahIM kiyA jAtA, isalie use durna ya nahIM kahA jA sktaa| 1.jo naya sarvathAke kAraNa mithyA hai vahI kathaMcitke kAraNa samyak hai sva. sto/101 sadekanityavaktavyAstadvipakSAzca yo nayAH / sarbatheti praduSyanti puSyanti syAditIha te 1011-sava, eka, nitya, vaktavya tathA asana, aneka, anitya, va avaktavya ye jo naya pakSa haiM ve yahA~ sarvathArUpameM to ati dUSita haiM aura syAvarUpameM puSTiko prApta hote haiN| go. ka./mU./864-865/1073 jAvadiyA NayavAdA tAvadiyA ceva hoMti parasamayA 864 / parasamayANaM kyaNaM micchaM khalu hoi savvahA ssynnaa| jeNANaM puNa bayaNaM sammaM su kahaciva vayaNAdo |65|jitne nayavAda hai utane hI parasamaya haiN| parasamayavAloMke vacana 'sarvathA' zabda sahita honese mithyA hote haiM aura jainoMke bahI vacana 'kathaMcita' zabda sahita honese samyaka hote haiM / (denaya//5 meM dha.1) na.ca.vR/212 Na du Nayapakravo micchA taM piya yNtdbsiddhiyraa| siyasahasamArUDhaM jiNavayaNaviNiggaya suddh'|-anekaant dravyakI siddhi karaneke kAraNa nayapakSa mithyA nahIM hotA / syAt padase alaMkRta hokara vaha jinatracanake antargata Anese zuddha arthAt samIcIna ho jAtA hai| (na.ca.va./246 ) syA.ma /30/336/13 nanu pratyekaM nayAno viruddhatve kathaM samuditAnA nivirodhitaa| ucyate / yathA hi samIcIna madhyasthaM nyAyanirNatAramAsAdya parasparaM vivAdamAnA api vAdino vivAdAi viramanti evaM nayA anyo'nyaM vairAyamANA api sarvajJazAsanamupetya syAcchandaprayogopazamitavipratipattayaH santaH parasparamatyantaM suhRdabhUyAvatiSThante / prazna-yadi pratyeka naya paraspara viruddha haiM, to una nayoMke ekatra milAnese unakA virodha kisa prakAra naSTa hotA hai ? uttara-jaise paraspara vivAda karate hue vAdI loga kisI madhyastha nyAyI ke dvArA nyAya kiye jAnepara vivAda karanA banda karake ApasameM mila jAte haiM, vaise hI paraspara viruddha naya sarvajJa bhagavAnake zAsanakI zaraNa lekara 'syAt' zabdase virodhake zAnta ho jAnepara paraspara maitrI bhAvase ekatra rahane lagate haiN| paM.dha./pU./336-337 nanu kiM nityamanityaM kimayobhayamanubhayaM ca tattvaM syAt / vyasta kimatha samastaM kramataH kimathAkramAdetat / 336 // satyaM svaparanihatya sarva kila sarvatheti pdpuurvm| svaparopakRtinimittaM sarva syArasyAtpadAGkitaM tu padam |33-prshn-tttv nitya hai yA anitya, ubhaya yA anubhaya, vyasta yA samasta, kramase yA akramase : uttara-'sarvathA isa pada pUrvaka saba hI kathana svapara ghAtake lie haiM, kintu syAt padake dvArA yukta saba hI pada svapara upakArake lie haiN| 7. sApekSanaya samyak aura nirapekSanaya mithyA hotI hai A.mI./108 nirapekSayA nayAH mithyA sApekSA vastuto'rthakata |-nirpekssny mithyA hai aura sApekSa naya vastusvarUpa hai| (zlo.vA.4/9/ 33/zlo,80/268) / sva. sto./61 ya eva nityakSaNikAdayo nayAH, mitho'napekSA sva-parapraNAzinaH / ta eva tattvaM vimalasya te mune, parasparekSAH svaparopakAriNa' 61-jo ye nitya va kSaNikAdi naya hai ve paraspara nirapekSa honese svapara praNAzI haiN| he pratyakSajJAnI vimalajina ! Apake matameM ve hI saba naya paraspara sApekSa honese sva va parake upakArake lie haiN| ka. pA./1/13-14/1205/gA, 102/246 tamhA micchAdiTThI savve vi NayA spkrvpddibddhaa| aNNoNNaNissiyA uNa lahaMti sammattasabbhAva 102 - kevala apane-apane pakSase pratibaddha ye sabhI naya mithyAdRSTi haiN| parantu yadi paraspara sApekSa hoM to sabhI naya samIcInapaneko prApta hote haiM, arthAt samyagdRSTi hote haiN| sa.si./2/33/145/1 te ete guNapradhAnatayA parasparatantrAH samyagdarzanahetavaH puruSArthakriyAsAdhanasAmarthyAttanvAdaya iva yathopAya vinivezyamAnA' paTAdisaMjJAH svatantrAzcAsamarthAH / ye saba naya gauNa-mukhyarUpase eka dUsarekI apekSA karake hI samyagdarzanake hetu haiN| jisa prakAra puruSakI arthakriyA aura sAdhanoMkI sAmarthyavaza yathAyogya nivezita kiye gaye tantu Adika para saMjJAko prApta hote haiM / ( tathA paTarUpameM artha kriyA karaneko samartha hote haiN| aura svatantra rahanepara ( paTarUpameM ) kAryakArI nahIM hote, vaise ho ye naya bhI samajhane caahie| (ta. saa./1/51)| si. vi./mU./10/27/661 sApekSA nayA siddhA; durnayA api lokata' / syAvAdinA vyavahArAt kukkuttgraamvaasitm| lokameM prayoga kI jAnevAlI jo durnaya haiM ve bhI syAdvAdiyoMke hI sApekSa ho jAnese sunaya bana jAtI haiN| yaha bAta Agamase siddha hai / jaise ki eka kisI gharameM rahanevAle aneka gRhavAsI paraspara maitrI pUrvaka rahate haiN| laghIyastraya/30 bhedAbhedAtmake jJeye bhedAbhedAbhisandhayaH / ye te'pekSAnapekSAbhyAM lakSyante nayadurnayA' 130 =bhedAbhedAtmaka jJeyameM bhedava abhedapanekI abhisandhi honeke kAraNa, unako batalAnevAle naya bhI sApekSa honese naya aura nirapekSa honese durnaya kahalAte haiN| (.gha./ puu./510)| na.ca./246 siyasAvekkhA sammA micchArUvA hu tehi NiravekkhA / tamhA siyasaddAdo visayaM doNhaM pi NAyavvaM / kyoMki sApekSa naya samyak aura nirapekSa naya mithyA hote haiM, isalie pramANa va naya donoM prakArake vAkyoMke sAtha syAt zabda yukta karanA caahie| kA.a./mU./266 te sAvevaravA suNayA NiravekvA te vi duNNayA hoti / sayalavavahArasiddhI suNayAdo hodi NiyameNa / =ye naya sApekSa hoM to sunaya hote haiM aura nirapekSa hoM to duya hote haiN| sunayase hI samasta vyavahAroM kI siddhi hotI hai| 8. mithyA naya nirdezakA kAraNa va prayojana syA.ma./27/306/1 yad vyasanam atyAsaktiH aucityanirapekSA pravRttiriti yAvad durnItivAdavyasanam / = durna yavAda eka vyasana hai / vyasanakA artha yahA~ ati Asakti arthAta apane pakSakI haTha hai, jisake kAraNa ucita aura anucitake vicArase nirapekSa pravRtti hotI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya III naigama Adi sAta naya nirdeza paM.dha./pU /166 atha santi nayAbhAsA ythopcaaraatyhetudRssttaantaa| atrocyante keciddheyatayA vA nayAdizudvayartham / upacArake anukUla sajJA hetu aura dRSTAntavAlI jo nayAbhAsa hai, uname se kuchakA kathana yahA~ tyAjyapanese athavA naya AdikI zuddhike lie kahate hai| 9. samyagdRSTikI naya samyaka hai aura mithyASTikI mithyA pa kA/tA.vR./43 kI prakSeSaka gAthA naM. 6/87 micchattA aNNANaM aviradibhAvo ya bhAva aavrnnaa| NeyaM paDuccakAle taha duNNaM duppamANaM ca / 6 / jisa prakAra mithyAtvake udayase jJAna ajJAna ho jAtA hai, aviratibhAva udita hote hai, aura samyaktvarUpa bhAva Dhaka jAtA hai, vaise hI sunaya durnaya ho jAtI hai aura pramANa du pramANa ho jAtA hai| na, ca.va./237 bheduvayAraM Nicchaya micchAdiTThINa miccharUva khu / samme sammA bhaNiyA tehi dubaMdhoba mokkho vA.237 / - mithyAdRSTiyoM ke bheda yA upacArakA jJAna niyamase mithyA hotA hai| aura samyaktva ho jAne para vahI samyak kahA gayA hai| tahA~ usa mithyArUpa jJAnase bandha aura samyakarUpa jJAnase mokSa hotA hai| II naigama Adi sAta naya nirdeza 1. sAtoM nayoMkA samudita sAmAnya nirdeza 1. sAtoM meM dravyArthika va paryAyArthika vibhAga sa. si./1/33/140/8 sa dvedhA dravyArthikaH paryAyArthikazceti / ... tayorbhedA negmaadyH| -nayake do bheda haiM-dravyArthika aura paryAyAthika / ina donoM nayoke uttara bheda naigamAdi haiN| (rA.vA./2/ 33/1/14/25) (de0 naya/I/1/4) dha.6/4,1,45/pRSTha/paMkti-sa, eva vidho nayo dvividhaH, dravyArthikaH paryAyAthikazceti / (167/10) / tatra yo'sau dravyArthikanayaH sa trividho naigamasaMgrahavyavahArabhedena (168/4) / paryAyArthiko nayazcatuvidha' RjumUtrazabda-samabhirUdaivaM bhUtabhedena / (171/7) / isa prakArakI vaha naya do prakAra hai-dravyArthika va pryaayaathik| tahA~ jo dravyAthikanaya hai vaha tIna prakAra hai-nai gama, saMgraha va vyvhaar| paryAyAthikanaya ca ra prakAra hai-RjumUtra, zabda, samabhirUDha va evaMbhUta (dha.1/1,1,1/ gA. 5-7/12-13), (ka.pA.1/13-14/6181-182/gA. 87-86/218220), (zlo.vA 4/1/33/zlo.3/215) (ha.pu./58/42), (dha.1/1,1,1 -83/10+84/2+85/2+86/3+86/6); (ka. pA.1/13-146177/211/4+ 182/216/1+184/222/1 + 6167/235/1); (na.ca vR/zruta/217) (na.ca./pR.20) (ta.sA./2/41-42/36); (syA. ma, /82/317/1+318/22) / / 10. pramANa jJAna honeke pazcAt hI naya pravRtti samyaka hotI hai, usake binA nahIM sa. si./16/2015 kuto'bhyahitattvam / nyprruupnnprbhvyonitvaat| evaM yuktaM 'pragRhya pramANata pariNativizeSAdavidhAraNaM naya' iti / prazna-pramANa zreSTha kyoM hai / uttara-kyoki pramANase hI naya prarUpaNAkI utpatti huI hai, ataH pramANa zreSTha hai| Agamame aisA kahA hai ki vastuko pramANase jAnakara anantara kisI eka avasthA dvArA padArtha kA nizcaya karanA naya hai| de0 naya/I/1/1/4 (pramANa gRhIta vastuke eka dezako jAnanA nayakA lakSaNa hai|) rA. vA./1/6/2/33/6 yataH pramANaprakAziteSvartheSu nayapravRttirvyavahAraheturbhavati nAnyeSu ato'syAmyahitastram / kyoMki pramANase prakAzita padArthoM meM hI nayako pravRttikA vyavahAra hotA hai, anya padArthoM meM nahIM, isalie pramANako zreSThapanA prApta hai / zlo.vA./2/1/6/zlo,23/365 nAzeSavastuniIta pramANAdeva kasyacit / tAdRk sAmarthyazUnyatvAta sannayasyApi sarvadA 123- kisI bhI vastukA sampUrNa rUpase nirNaya karanA pramANa jJAnase hI sambhava hai| samIcInase bhI samIcIna kisI nayakI tisa prakAra bastukA nirNaya karalenekI sarvadA sAmarthya nahI hai| gha.6/4,1,47/240/2 pamANAdo NayANamuppattI, aNavagayaDhe guNappahANa bhaavaahippaayaannuppttiido| = pramANase nayokI utpatti hotI hai, kyoMki, vastuke ajJAta honepara, usame gauNatA aura pradhAnatAkA abhiprAya nahIM banatA hai| A.pa.//gA.10 nAnAsvabhAvasaMyukta dravyaM jJAtvA prmaanntH| tacca sApekSasiddhyartha syAnnayamizritaM kuru / 10 / == pramANake dvArA nAnAsvabhAvasayukta dravyako jAnakara, una svabhAvoM meM parasparasApekSatAko siddhike artha ( athavA unameM paraspara nirapekSatArUpa ekAntake vinAzAtha) (na.ca.bR./173 ), usa jJAnako nayose mizrita karanA caahie| (n.c../173)| 2. inameM dravyArthika va paryAyArthika vimAgakA kAraNa dha.1/1.1,1/84,7 ete trayo'pi nayA. nityavAdinaH svaviSaye paryAyAbhAvata' saamaanyvishesskaalyorbhaavaat| dravyAthikaparyAyAthikanayayo. kikRto bhedazceducyate ajusUtravacana vicchedo mUlAdhAro yeSAM nayAnAM te paryAyAthikAH / vicchidyate'sminkAla iti viccheda' / RjusUtravacanaM nAma vartamAnavacanaM, tasya bicchedaH RjusUtravacanavicchedaH / sa kAlo mUlAdhAro yeSAM nayAnAM te pryaayaarthikaa.| ajusUtravacanabicchedAdArabhya A eka samayAdva stusthityadhyavasAyina paryAyAthikA iti yAvat / -ye tInoM hI (naigama, saMgraha aura vyavahAra) naya nityavAdI haiM, kyoMki ina tIno hI nayokA viSaya paryAya na honeke kAraNa ina tInoM nayoMke viSayame sAmAnya aura vizeSakAlakA abhAba hai| (arthAta ina tInoM nayo meM kAla kI vivakSA nahIM hotii|) prazna-dravyArthika aura paryAyArthikameM kisa prakAra bheda hai| uttara-ajusUtrake pratipAdaka vacanokA viccheda jisa kAlame hotA hai, vaha ( kAla ) jina nayoMkA mula AdhAra hai, ve paryAyArthika naya haiN| viccheda athavA anta jisakAla meM hotA hai, usa kAlako viccheda kahate haiN| vartamAna vacanako Rjusutravacana kahate haiM aura usake vicchedako RjasUtravacanaviccheda kahate hai| vaha ajusUtrake pratipAdaka vacanoMkA vicchedarUpa kAla jina nayoMkA mUla AdhAra hai unheM paryAyAthikanaya kahate haiN| arthAta RjusUtrake pratipAdaka vacanoke vicchedarUpa samayase lekara ekasamaya paryanta vastukI sthitikA nizcaya karanevAle paryAyArthika naya haiN| (bhAvArtha-'devadatta' isa zabda kA antima akSara 'ta' mukhase nikala cukaneke pazcAtse lekara eka samaya Age taka ho devadatta nAmakA vyakti hai, dUsare samaya meM vaha koI anya ho gayA hai| aisA paryAyArthikanayakA mantavya hai / (ka.pA.1/13-14/185/223/3) 3. sAtoM meM artha zabda va jJAnanaya vibhAga rA.vA./4/42/17/361/2 saMgrahavyavahArarjusUtrA arthnyaaH| zeSA' zabdanayA' / - saMgraha, vyavahAra, va ajusUtra ye arthanaya haiM aura zeSa jainendra siddhAnta koza
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya ( zabda, samabhirUka aura evaMbhUta) zabda yA vyaMjananaya haiM (6.6/41, 45 / 181/1) / rakho.bA.4/9/33/1lo.89/286 paryantAzcatvAro'nayA matAH / trayaH zandanayAH sevA' zamdavAcyArthagocarAH [1] ina sAtoM meM se naigama, saMgraha, vyavahAra aura RjusUtra ye cAra naya to arthanaya mAnI gayI haiM, aura zeSa tIna (zabda, samabhirUda aura evaMbhUta) vAcaka zabda dvArA arthako viSaya karanevAle zabdanaya haiN| (dha.1/1.1.1/06/3). (ka.pA.1/904/222/1+1160/1), (na.ca.vR./ 210) (na.pa./ta/pR. 20) (ta.sA./1/43) (syA, pra. 20/311/21) | noTa - (yadyapi Upara kahIM bhI jJAnanayakA jikra nahIM kiyA gayA hai, parantu jaisA ki Age maigamanaya lakSaNoM parakhe vidita hai, inameM se naigamanaya jJAnanaya va arthamaya donoM rUpa hai| arthako viSaya karate samaya yaha arthanaya hai aura saMkalpa mAtrako grahaNa karate samaya jJAnanaya hai| isake bhUta, bhAvI Adi bheda bhI jJAna ko hI Azraya karake kiye gaye haiM, kyoMki vastukI bhUta bhAvI paryAyeM vastumeM nahIM jJAnameM rahatI hai (da0 nama / III/3/6 meM rkho.vaa.)| isake atirikta bhI Upara ke do pramANoM meM prathama pramAName isa nayako arthanayarUpase grahaNa na karanedUsare pramANa meM ise arthanaya kyoMki yaha jJAnanaya honeke 527 kA bhI yahI kAraNa pratIta hotA hai kahanA bhI virodhako prApta nahIM hotA sAtha-sAtha artha naya bhI avazya hai / ) 4. sAyoMmeM artha, zabdamaya vibhAgakA kAraNa } - dha. 1/1,9,1/86 / 3 arthanayaH RjusUtraH / kuta / Rju praguNaM sUtraya tIti siddhante'rtha nayA arthvyvaad| (zabdabhedakI vivakSA na karake kevala padArthake dharmokA nizcaya karanevAlA artha naya hai, aura zabdabhedase usameM bheda karanevAlA vyaMjananaya hai - de0 I/4/2) yA~ pranayako arthanaya samajhanA cAhie kyoMki Rju sarala arthAta vartamAna samayavartI paryAya mAtrako jo grahaNa kare use Rjuna kahate haiN| isa taraha vartamAna paryAyarUpase arthako grahaNa karanevAlA hone ke kAraNa yaha naya arthanaya hai, yaha bAta siddha ho jAtI hai| arthako viSaya karanevAle honeke kAraNa naigama, saMgraha aura vyavahAra bhI arthanaya hai| (zabdabhedakI apekSA karake artha bheda DAlanevAle honeke kAraNa zeSa tIna naya vyaMjananama hai / ) syA.ma./20/310/16 abhiprAyastAvad arthadvAreNa zabdadvAreNa vA pravartate, gatyantarAbhAvAta / tatra ye kecanArtha nirUpaNapravaNAH pramAtrAbhiprAyAste sarve'pi nacatuSTaye'ntarbhavanti ye ca zabdavicAracaturAste zabdAvinayapraye iti| abhiprAya pragaTa karaneke do hI dvAra hai-artha yA shbd| kyoMki inake atirikta anya koI upAya nahIM hai| tahA~ pramAtAke jo abhiprAya arthakA prarUpaNa karanemeM pravINa haiM ve to artha * naya haiM jo naigamAdi cAra nayoM meM antarbhUta ho jAte haiM aura jo zabda vicAra karanemeM catura haiM ve zabdAdi sIna vyaMjananaya haiM (spA ma. 28/311/26) de0 nava][/2/5 zanaya kevala zabdako viSaya karatA hai arthako nhiiN| 5. nau bheda kahanA bhI viruddha nahIM ca. 1/4,1,45 / 281 / 4 nava nayA kvacicchrayanta iti cenna nayAnAmiyatAsaMkhyA niyamAbhAvAda prazna kahA~para nau naya sune jAte haiM ? uttara- nahIM, kyoMki 'naya itane hai' aisI saMkhyAke niyamakA abhAva hai (vizeSa 30 nayaT/2/5) (ka.pA./1/13-14/3202/245/2) 6. pUrva pUrvakA nava agale agalekA kAraNa hai sa.si./1/13/145/7 eSa krama pUrvapUrva heturavAsa pUrva pUrvakA naya agale- agale nayakA hetu hai, isalie bhI yaha krama (naigama, saMgraha, vyava ||| naigama Adi sAta naya nirdeza hAra evaMbhUta) kahA gayA hai| (rA.bA./1/33/12/16/10) (lo.DA./. 4/1/23/1.82/261) 7. sAloM meM uttarottara sUkSmatA sa.si./1/33/145/7 uttarottarasUkSmaviSayatvAdeSAM kramaevamete nayAH pUrvapUrvaviruddhamahAviSayA uccarottarAnutApa viSayA-uttarottara sUkSmaviSayavAle honeke kAraNa inakA yaha krama kahA hai / isa prakAra ye naya pUrva pUrva viruddha mahA viSayavAle aura uttarotara anukUla anya viSayamA hai (rA./1/33/12/11/10). (lo.bA.4/1/12/2.82/ 266), (ha. pu. / 58/50), (ta.sA./1/43) zlo. vA./4/2/33/zlo,10,100/281 yatra pravarttate svArthe niyamAduzaro pUrvapUrvanayastatra vartamAno na vArya pUrvatra gotarA saMkhyA paMthAvAtAnu tathottaranayaH pUrvayArthasakale sadA 11001- jahA~ jisa arthako viSaya karanevAlA uttaravartI naya niyamase pravartatA hai tisa tisameM pUrvavartInayako pravRtti nahIM rokI jA sakatI | 18| parantu uttaravartI naye pUrvavartI nayoke pUrNa viSaya meM nahI haiN| jaise bar3I saMkhyA me choTI saMkhyA samA jAtI hai para choTImeM bar3I nahIM ( pUrva pUrvakA viruddha viSaya aura uttara uttarakA anukUla viSaya honekA bhI yahI artha hai (rA.vA./hi./9/23/12/414) isI mA/4/9/23/1lo 82-86/266 pUrva pUrvo nayo bhUmaviSayaH kAraNAtmaka' / para' para' punaH sUkSmagocaro hetumAniha / 82 / sammAnaviSayavenagrahasya na yujyate mahAviSayatAbhAvAbhAvArthAnnaigamAtrayAt / 3 // yathA hi sati saMkalpasyaivAsati vedyate / tatra pravartamAnasya maigamasya mahArthatA | samAhAro'pi dvizeSAnabodhakaH / na bhramaviSayo'zeSasarasagrahopadanirjutraH prabhUtArthI vartamA nArthagocaraH / kAlAtiyavRtyarthagocarA upahArataH 6 kAlAdibhedo'pyarthamabhijJamupagata sUtrAnmahArtho'tra zabdastadviparItavit // 87 // zabdAtparyAyabhedenAbhinnamartha mabhIpsitaH / na syAtsamabhirUDho'pi mahArthastadviparyaya 188 / kriyAbhede'pi cAbhinnamarthamabhyu pagacchata / prabhUtArtho nayaH samabhihataH nanayo pahale pahale naya adhika hai aura Age Ageke naya sUkSma viSayavAle hai / 1. saMgrahanaya sanmAtrako jAnatA hai aura naigamanaya saMkalpa dvArA vidyamAna va avidyamAna donoko jAnatA hai, isalie saMgrahakI apekSA naigamanayakA adhika viSaya hai / 2. vyavahAranaya saMgraha se jAne hue padArtha ko vizeSa rUpase jAnatA hai aura saMgraha samasta sAmAnya padArthoM ko jAnatA hai, isalie saMgraha nayakA viSaya vyavahAranayase adhika hai| 2. upamahAranaya donoM kAnto ke padArthoMko jAnatA hai aura kevala vartamAna padArthoMkA jJAna hotA hai, ataeva vyavahAranayakA viSaya RjumUtra se adhika hai / 4. zabdanaya kAla Adi ke bhedase vartamAna paryAyako jAnatA hai ( arthAta vartamAna paryAyake vAcaka aneka paryAyavAcI somese kAla liga, saMkhyA, puruSa Adi rUpa vyAkaraNa sambandhI viSamatAoMkA nirAkaraNa karake mAtra samAna kAla, liMga Adi vAle zabdoko hI ekArthavAcI spIkAra karatA hai| RjusUtra kAla AdikA koI bheda nahIM isalie zabdanayase jusUtranayakA viSaya adhika hai| 5. samabhirUDanaya indra zakra Adi ( samAna kAla, liMga Adi vAle ) ekArthavAcI zabdoMko bhI vyutpattikI apekSA bhinnarUpase jAnatA hai, athavA unameM se kisI eka hI zabdako vAcakarUpase rUDha karatA hai), parantu zabdanayame yaha sUkSmatA nahIM rahatI, ataeva samabhirUuse zabdanakA viSaya adhika hai| 6. samabhinaya se jAne hue padArthoM meM kriyA ke bhedase vastu bheda mAnanA ( arthAt samabhirUDha dvArA rUDha zabdako usI samaya usakA vAcaka mAnanA jabaki vaha vastu tadanukUla kriyArUpase pariNata ho ) jainendra siddhAnta koza
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya evaMbhUta hai jaise ki samabhirUDakI apekSA purandara aura zacIpati ( ina zabdo ke artha ) meM bheda honepara bhI nagarokA nAza na karane ke samaya bhI purandara zabda indrake artha meM prayukta hotA hai, parantu evaM bhUtakI apekSA nagaroMkA nAza karate samaya hI indrako purandara nAmase kahA jA sakatA hai|) (ataeva evaMbhUta se samabhinayakA viSaya adhika hai| 7. ( aura antima evaMbhUtakA viSaya sarvata stoka hai; kyoki, isake Age vAcaka zabda meM kisI apekSA bhI bheda kiyA jAnA sambhava nahIM hai | ) ( sthA, ma. / 28/319/30) ( rA. vA. hi./1/33 / 413 ) ( aura bhI dekho Age zIrSaka naM0 1) | bha. 1/1.1.2/13/19 vizeSArtha ) vartamAna samayavartI paryAyakoviSaya karanA RjusUtranaya hai, isalie jaba taka dravyagata bhedoMkI hI mukhyatA rahatI hai tabataka vyavahAranaya calatA hai ( de0 naya / V/4,4,3 ), aura jaba kAlakRta bheda prArambha ho jAtA hai, tabhI se RjusUtranayakA prArambha hotA hai| zabda samabhirUda aura evaMbhUta ina tInoM nayakA viSaya bhI vartamAna paryAyamAtra hai| parantu uname Rjumutra ke viSayabhUta artha ke vAcaka zabdokI mukhyatA hai. isalie unakA viSaya rAjusUtra se sUkSma sUkSmatara aura sukSmatama mAnA gayA hai arthAt ka liMga Adise bheda karanevAlA zabdanaya hai / zabdanayase svIkRta ( samAna) siMga vacana Adi vAle zabdoM meM vyutpatibheda arthabheda karanevAle samabhirUDhanaya haiM / aura paryAyazabdako usa zabda se dhvanita honevAlA kriyAkAla meM hI nAyaka mAnane vAlA evaMbhUtanama samajhAnA cAhie / isa taraha ye zabdAdinaya usa ajusUtrakI zAkhA upazAkhA hai / 528 8. sAtauMkI uttarottara sUkSmatAkA udAharaNa gha. 7/2.1.4/1. 1-6/20-21 nayAgAmabhipyAoM ettha upapade jahA - kaMpi paraM daThaThUNa ya pAvajaNasamAgamaM karemANaM / NegamaNaeNa bhaI raioesa puriso nti / 1 / vatrahArassA du vayaNaM jaiyA kodaMDakaMgayahattho / bhamai mae maggaMto taiyA so hoi rahao |2| ujjusudassadu vayaNaM jaiyA ira ThAidUNa ThANammi / AhaNadi mae pAvo taiyA so hoi raio | 3| saddaNayassa du vayaNaM jaiyA pANehi moido jantu tajhyA so rahao hisAvammeNa saMjutI va samabhirUDhaM NArayakammassa baMdhago jajhyA / tahayA so Neraio NArayakammeNa saMjutto |5| rigaI saMpatto jajhyA aNuhavai NAraMyaM dukkhaM / tajhyA so merao evaMbhUdo o bhagadi / 6 / yahA~ ( naraka gatike prakaraNameM) nayoMkA abhiprAya batalAte haiM / vaha isa prakAra hai- 1 kisI manuSyako pApI logoM kA samAgama karate hue dekhakara naigamanase kahA jAtA hai ki yaha puruSa nArakI hai |1| 2 ( jaba vaha manuSya prANivadha karanekA vicAra kara sAmagrI saMgraha karatA hai taba vaha saMgrahanayase nArakI kahA jAtA hai ) / 3. vyavahAranayakA vacana isa prakAra haijaba koI manuSya hAthameM dhanuSa aura bhAga lekara mRgako khojaneM bhaTakatA phiratA hai, taba vaha nArakI kahalAtA hai |2| 4. RRjusUtranayakA vacana isa prakAra hai-jasthAnapara baiThakara pApI mRgoMpara AghAta karatA hai taba vaha nArakI kahalAtA hai / 31 5. zabdanayakA vacana isa prakAra hai - jaba jantu prANoMse vimukta kara diyA jAtA hai, tabhI vaha AghAta karanevAlA hisA karmase saMyukta manuSya nArakI kahA jAtA hai |4| 6. samabhirUdanayakA vacana isa prakAra hai-jaba manuSya nAraka (gati va Ayu) karmakA bandhaka hokara nAraka karma se saMyukta ho jAye tabhI vaha nArakI kahA jAye / 5 / 7. jaba vahI manuSya narakagatiko pahu~cakara narakake duHkha anubhava karane lagatA hai, tabhI vaha nArakI hai, III naigama Adi sAta naya nirdeza aisA evaM bhUtanaya kahatA hai / 6 / noTa - ( isI prakAra anya kisI bhI viSayapara yathA yogya rItise ye sAto naya lAgU kI jA sakatI haiM) / 9. zabdAdi tIna nayoMmeM antara 1 rA. mA./4/42/10/269/11 vyayanaparyAyAstu danayA dvividhaM vacana prakampayanti-abhedenAbhidhAnaM bhedena ca yathA zabde paryAyazabdAyoge'pi tasyaivArthasyAbhidhAnAdabhedaH samabhirU vA pravRtinimittasya vRttinimittasya pa ghaTasyAbhinnasya sAmAnyenAbhidhAnAya evaMbhUteSu pravRttinimittasya bhinnasyaikasyaivArthasyAbhidhA nAda bhedenAbhidhAnam / athavA. anyathA dvaividhyam ekasminnarthe 'nekazabdavRtti, pratyarthaM vA zabdaviniveza iti / yathA zabde anekaparyAyazabdavAcya ekaH samabhirUDhe vA naimittikatvAt zabdasyaikazabdavAcya ekaH / evaMbhUte vartamAnanimittazabda ekavAcya ekaH / 1. vAcaka zabdakI apekSA zabdamaya vastuko vyaMjanaparyAyoMko viSaya karate haiM ( zabdakA viSaya banAte haiM) ve abheda tathA bheda do prakArake vacana prayogako sAmane lAte hai ( do prakArake vAcaka zabdoMkA prayoga karate haiN|) zabdanayane paryAyavAcI vibhinna zabdoMkA prayoga honepara bhI usI artha kA kathana hotA hai ataH abheda hai| samabhirUDanayameM paTana kriyAmeM pariNata yA apariNata, abhinna hI ghaTakA nirUpaNa hotA hai| evaMbhUta pravRttinimittase bhinna ho arthakA nirUpaNa hotA hai / 2. vAcya padArtha kI apekSA- athamA eka artha meM aneka zabdoMkI pravRtti yA pratyeka meM svatantra zabdoMkA prayoga, isa taraha bhI do prakAra haiM / zabdanayameM aneka paryAyavAcI zabdoMkA vAcya eka hI hotA hai / samabhirUDha meM cU~ki zabda naimittika hai, ataH eka zabdakA vAcya eka hI hotA hai| evaMbhUta vartamAna nimittako pakaDatA hai| ataH usake matameM bhI eka zabdakA vAcya eka hI hai / 2. negamanayake bheda va lakSaNa 1. naigamanaya sAmAnyake lakSaNa 1. nigama arthAt saMkalpayAhI sa.si./1/33 / 141 / 2 anabhinivRttArtha saMkalpamAtragrAhI naigamaH / - anippanna artha meM karapa mAtrako grahaNa karanevAlA naya megama hai (rA. vA/ 1/33/2/15/13); ( zlo. vA/4/1/33/ zlo, 17/230); (ha.pu./58/43); (ta.sA./1/44 ) 1 rAnA/1/23/2/16/12 nirNayanti tasminniti nigamanamAtra' vA nigama nigame kuzaso bhayo vA negmH| usameM arthAt AtmAmeM jo utpanna ho yA avatAramAtra nigama kahalAtA hai / usa nigamameM jo kuzala ho arthAt nigama yA saMkalpako jo viSaya kare use naigama kahate haiM / = rato. vA 4/2/33 /to. 10/230 saMkalpo nigamastatra bhano'yaM ttpryojnH| = naigama zabdako bhava artha yA prayojana artha meM taddhitakA aNa pratyaya kara banAyA gayA hai / nigamakA artha saMkalpa hai, usa saMkalpa meM jo upaje athavA vaha saMkalpa jisakA prayojana ho vaha naigama naya hai / (A.pa./ 1); (ni.sA./tA.vR./16) / kA.a./ / 201 jo sAhedi adIdaM virUvaM bhavissama c| saMpaDi kAlAgi so patra gamo o | 2011 - jo naya atIta. anAgata aura vartamAnako vikalparUpase sAdhatA hai vaha naigamanaya hai / jainendra siddhAnta koza
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 2. 'naikaM gamo' arthAt dvaitagrAhI 1 zlo. vA/4/1/33 / zlo. 21/232 yadvA naikaM gamo yo'tra satAM naigamo mataH / dharmayodharmiNorvA vimalA dharmadharmiNo jo ekako viSaya nahIM karatA use ne gamanaya kahate hai arthAta jo gunya gauNarUpase do dharmoMko, do dharmiyoMko athavA dharma va dharmI donoko viSaya karatA hai vaha negama naya hai (.6/4.1.45/11/2) (dha.13/2. 5.7/166/1): (syA. ma. / 28/- 311/3,317/2) spA.ma./28/396/14 meM udhRta anyadeva hi sAmAnyamabhijJAnakAra Nam / vizeSo'pyanya eveti manyate naigamo nayaH / - abhinna jJAnakA kAraNa jo sAmAnya hai, vaha anya hai aura vizeSa anya hai, aisA mana mAnatA hai / de0 Age naya / III/3/2 (saMgraha va vyavahAra donoMko viSaya karatA hai / ) 2. 'saMkalpagrAhI' lakSaNa viSayaka udAharaNa sa.si./1/23/141/2 kazcitpuruSaM parigRhItaparazuM gacchantamavalokya kazcitpRcchati kimI sa Aha prathamAnetumiti nAso tathA pasthaparyAya saMnihita tadabhinita saMkalpamAtre prasthavyavahAra | tathA edhodakAdyAharaNe vyApriyamANaM kazcivRti ki karoti bhavAniti sa Aha ovana pathAmIti / na tadauparyAyaH saMnihita tadarthe vyApAre sa prayujyate evaM prakAro saMvyavahAro'anabhinivRttArtha saMkalpamAtraviSayo naigamasya gocaraH / = 1. hAtha meM pharasA liye jAte hue kisI puruSako dekhakara koI anya puruSa pUchatA hai. 'Apa kisa kAmake lie jA rahe haiN|' vaha kahatA hai ki prastha leneke lie jA rahA hU~ / usa samaya vaha prastha paryAya sannihita nahIM hai kevala usake manAne kA saMkalpa honese usameM (jisa kAThako lene jA rahA hai usa kAThame ) prastha-vyavahAra kiyA gayA hai| 2. isI prakAra Idhana aura jala jAdike lAne lage kisI puruSase koI pUchatA hai, ki 'Apa kyA kara rahe hai / hue usane kahA, bhAta pakA rahA huuN| usa samaya bhAta paryAya sannihita nahIM hai, kevala bhAta ke lie kiye gaye vyApAra meM bhAvakA prayoga kiyA gayA hai / isa prakArakA jitanA lokavyavahAra hai vaha aniSpanna artha ke Alambanase saMkalpamAtrako viSaya karatA hai, vaha saba naigamanayakA viSaya hai| (rA. nA/1/11/2/15/13): (zlo.mA/4/2/23/18/230) mA0 2-67 1 = 3. 'devamAhI' lakSaNa viSayaka udAharaNa pa.saM./12/4.11/2/265 1. pagamavanahArANAM bANAvaraNIya neNA siyA jIvassa vA // 2 // naigama aura vyavahAra nayakI apekSA jJAnAvaraNIyakI vedanA kathaMcit jIvake hotI hai| (yahA~ jIva tathA usakA karmAyubhana donoMkA praNa kiyA hai| bedanA pradhAna hai aura jIva gauga) | 10/4.2.3/9/13 2. NegamavavahArANaM NANAvaraNIyaveyaNA saNAvaraNIya deNIveyA... naigama va vyavahAranayase vedanA jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanoya... ( Adi ATha bhedarUpa hai ) / ( yahA~ vedanA sAmAnya gauNa aura jJAnAvaraNIya Adi bheda pradhAnaaise donoMkA grahaNa kiyA hai / ) ka. pA. 1/13-14/6250 / 210/13 ma paGgacca kohI samuppaNI so to do saMtoka koho haoNta aiso dosro jadhi saMgahAdigayA abhidA, kintu maGgamaNI avasahAirieNa vaiNAvasaMvido teNa Na esa doso / tattha kadhaM Na doso / kAraNammi NiloNakajjabhubhagamAdo prazna- jisa manuSya ke nimito hai, vaha manuSya usa krodhase alaga hotA huA bhI krodha kaise kahalA sakatA hai ? uttara-- yadi yahA~ para saMgraha Adi nayoMkA avalambana = huA 529 - III naigama Adi sAta naya nirdeza liyA hotA, to aisA hotA arthAta saMgraha Adi nayakI apekSA krodhase bhinna manuSya Adika krodha nahIM kahalAye jA sakate hai| kintu tiSAcArya cU~ki yahA~ gamanayakA avalambana liyA hai. isa lie yaha koI doSa nahIM hai| prazna-doSa kaise nahI hai ? uttarakyoMki naigamanayako apekSA area kAryakA sadbhAva svIkAra kiyA gayA hai| ( aura bhI de0 - upacAra /5/3 ) 24.1.45/101/24. paraspara vibhinobhayaviSayAsamto naigamatayaH zabda-zIta-karma kArya kAraNAdhArAdheyabhAva-bhaviSyadvartamAnameyonyAdikamAzritya sthitopacAraprabhava iti yAvat / bhinna ( bhedAbheda ) do viSayokA avalambana karanevAlA naigamanaya hai / abhiprAya yaha ki jo zabda, zIla, karma, kArya, kAraNa, AdhAra, Adheya bhUta, bhaviSya, vartamAna meva va unmeyAdikA Azramakara sthita upacArase utpanna honevAlA hai, vaha naigamanaya kahA jAtA hai (ka.pA./9/13-14/11-3/221/1) / paraspara . gha. 13/5,3,12/13/15. dhammadavvaM dhammadavveNa pussajjadi, asaMgahiyagamaNayama siNa logAgAsapadesameta dhammadavyapadesANaM pudha-pudha ladvadavvavavaesANamaNNoSNaM pAsuvalaM bhAdo | adhammadavva madhammadave pusijmavidesa-padesa paramANuna masaMga yoga maga ekA davveNa - paramANUNamasaMgahiyaNegamaNaeNa padavyabhAvANametasAda -dharmavya dharmadravya ke dvArA sparzako prApta hotA hai, kyoMki asaMgrAhika gamamayako apekSA lokAkAza ke pradezapramANa aura pRthaka-pRthaka dravya saMjJAko hue dharmaipake pradezoMkA paraspara sparza dekhA jAtA hai| ajaya adharmadravyake dvArA sparzako prApta hotA hai, kyoMki asaMgrAhika naigamanayakI apekSA dravyabhAvako prApta hue adharmadravyake skandha, deza, pradeza, aura paramANuoMkA ekatva dekhA jAtA hai| spA. ma. /20/317/2 6. dharmayonino dharma pradhAnopasarjanabhAvena yadvivakSaNa sa naikagamo naigama / satu caitanyamAtmanIti dharmayoH / vastuparyAyavadravyamiti dharmiNo / kSaNa mekaM sukhI viSayAsaktajIva iti dharmadharmiNoH / =do dharma aura do dharma athavA eka dharma aura eka dharmameM pradhAnatA aura gomatAkI vivakSAko naigamanaya kahate hai| jaise (1) sat aura caitanya donoM AtmA dharma hai| yahA~ ta aura caitanya dharmopetanya vizeSya honese pradhAna dharma hai aura sada vizeSaNa honese goma dharma hai (2) paryAyavAda vyako mastu kahate haiN| yahA~ aura vastu do dharmiyoM meM ivya mukhya aura mastu mauna hai athavA paryAyavAda vastuko dravya kahate haiM, yahA~ vastu mukhya aura dravya gauNa hai| (3) viSayAsajIva kSaNa bharake lie sukhI ho jAtA hai| yahA~ viSayAsa jIvarUpa dharmI mulya aura sukharUpa dharma gauNa hai| svA.ma. / 10 / 311/3 tra gamaH sattAta mahAsAmAnya, anAntarasAmAnyAni ca dravyatvaguNazvakarmatvAdIni tathAntyAn vizeSAn sakalAsAdhAraNa rUpalakSaNAn avAntara vizeSAMzcApekSayA pararUpavyAvRttanakSamAt sAmAnyAn atyanta svarUpAnabhipreti / - naigamana sattArUpa mahAsAmAnyako avAntarasAmAnyako dravyala. guNatva, karmatva Adiko sakala asAdhAraNarUpa antya vizeSako tathA pararUpase vyAvRta aura sAmAnyase bhinna avAntara vizeSoMko, atyanta ekamekarUpase rahanezana sarva dharmoko (mukhya gauNa karake) jAnatA hai / 4. naigamana ke bheda zlo. vA./4/9/33/4/226/18 trividhastAvannaigamaH / paryAyane gamaH dravya gamaH, dravyaparyAya gamazceti tatra prathamaspredhA artha paryAyagama vyaJjanaparyAya namo'vyaJjanaMgamasya iti dvitIyo dvidhA zuddhadravyanaigamaH avyame gamazceti tRtIyazcaturdhA jainendra siddhAnta koza
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 530 III naigama Adi sAta naya nirdeza zudvadravyArthaparyAyanai gamaH, zudbhadra vyavyAnaparyAyanai gamaH, azuddhadravyArthaparyAyanaigama;- azudravyavyabjanaparyAyanaigamazceti navadhA naigamaH sAbhAsa udAhRta' parIkSaNIyaH |-naigmny tIna prakArakA hai-paryAyanaigama, dravyanagama, dravyaparyAyanaigama / tahA~ paryAyanai gama tIna prakArakA hai-arthaparyAyanai gama, vyajanaparyAyanaigama aura arthavyaJjanaparyAyanai gm| dravyanai gamanaya do prakAra kA hai-zuddhadavyanagama aura azuddhadravyanai gama / dravyaparyAyanaigama cAra prakAra hai-zuddha dravyArthaparyAya naigama, zuddhadravyavyajanaparyAyanai gama, azuddha dravyArthaparyAya naigama, azuddha dravyavyaJjanaparyAyanaigama / aise nau prakArakA naigamanaya aura ina nau hI prakArakA nai gamAbhAsa udAharaNa pUrvaka kahe gaye haiM / (ka. pA. 1/13-14/3202/244/1); (dh.1/4,1,45/181/3)| A. pa./5 nai gamastredhA bhUtabhAvivartamAnakAlabhedAt / -bhUta, bhAvi aura vartamAnakAlake bhedase (saMkalpanAhI) nai gamanaya tIna prakAra kA hai| (ni. sA./tA. vR./16)| 5. mRta mAvI va vartamAna naigamanayake lakSaNa A. pa./5 atIte bartamAnAropaNaM yatra sa bhuutnaigmo| ...bhAvini bhUtabatkathanaM yatra sa bhAvinai gmo| ... kartumArabdhamISanniSpannamaniSpanna vA vastu niSpannavatkathyate yatra sa vrtmaannaigmo| - atIta kArya me 'Aja huA hai' aisA vartamAnakA Aropa yA upacAra karanA bhUta nai gamanaya hai| honevAle kAryako 'ho cukA' aisA bhUtavada kathana karanA bhAvI nai gamanaya hai| aura jo kArya karanA prArambha kara diyA gayA hai, parantu abhI taka jo niSpanna nahIM huA hai, kucha niSpanna hai aura kucha aniSpanna usa kAryako 'ho gayA' aisA niSpannavat kathana karanA vartamAna naigamanaya hai (na.ca. vR./206-208); (na. ca./zruta/ pR. 12) / 6. bhUta bhAvI va vartamAna naigamanayake udAharaNa 1. bhUta naigama A. pa./5 bhUtanai gamo yathA, adya dIpotsavadine zrIvarddhamAnasvAmI mokSagata Aja dIpAvalIke dina bhagavAna barddhamAna mokSa gaye haiM, aisA kahanA bhUta naigamanaya hai / (na. ca. vR./206 ): (na ca./zruta/pR. 10) / ni, sA./tA. vR./16 bhUtanai gamanayApekSayA bhagavatA siddhAnAmapi vyaJjanaparyAyatvamazuddhatvaM ca sNbhvti| pUrvakAle te bhagavantaH saMsAriNa iti vyavahArAt / - bhUta naigamanayakI apekSAse bhagavanta siddhoMko bhI vyaJjanaparyAyavAnapanA aura azuddhapanA sambhAvita hotA hai, kyoMki pUrva kAlameM ve bhagavanta saMsArI the aisA vyavahAra hai| dra.saM /TI./14/48/6 antarAtmAvasthAyAM tu mahirAtmA bhUtapUrvanyAyena ghRtaghaTavat...paramAtmAvasthAyAM punarantarAtmabahirAtmadvayaM bhUtapUrvanayeneti / = antarAtmAkI avasthAmeM bahirAtmA aura paramAtmAkI avasthAmeM antarAtmA va bahirAtmI donoM ghIke ghar3evat bhUtapUrva nyAyase jAnane caahie| 2. bhAvI naigamanaya A. pa./5 bhAvi naigamo yathA-arDana siddha eva / = bhAvI naigamanayakI apekSA arhanta bhagavAna siddha hI haiM / na.ca. vR./207 NippaNNamiva parjapadi bhAvipadatya Naro aNippaNNaM / appatthe jaha patthaM bhaNNai so bhaavinnigmttinno|207| jo padArtha abhI aniSpanna hai, aura bhAvI kAlameM niSpanna honevAlA hai, use nippannavat kahanA bhAvI naigamanaya hai| jaise-jo abhI prastha nahIM banA hai aise kAThake Tukar3eko ho prastha kaha denA / (na. ca./zruta/pR.11) (aura bhI-de0 pIche saMkalpagrAhI naigamakA udAharaNa ) / dha.12/4,2,10,2/303/5 udIrNa sya bhavatu nAma prakRtivyapadeza', phaladAtRtvena pariNatatvAt / na badhyamAnopazAntayo, tatra tadabhAvAditi / na, triSvapi kAleSu prakRtizabdasiddhe / ...bhUdabhavissapajjAyANaM, vaTTamANattambhuSagamAdo vA NegamaNayammi esA butpattI ghaDade / prazna - udIrNa karma pulaskandhakI prakRti saMjJA bhale hI ho, kyoki, vaha phaladAna svarUpase pariNata hai| badhyamAna aura upazAnta karma pudgalaskandhoM kI yaha sajJA nahIM bana sakatI, kyoMki, unameM phaladAna svarUpakA abhAva hai / uttara-nahIM, kyoki, tInoM hI kAlome prakRti zabdakI siddhi kI gayI hai| bhUta va bhaviSyat paryAyoko vartamAna rUpa svIkAra kara lenese naigamanayameM vyutpatti baiTha jAtI hai| de0 apUrva karaNa/4 (bhUta va bhAvI nai gamanayase 83 guNasthAnameM upazAmaka vakSapaka saMjJA bana jAtI hai, bhale hI vahA~ eka bhI karmakA upazama yA kSaya nahIM hotaa| dra.saM./TI/14/48/8 bahirAtmAvasthAyAmantarAtmaparamAtmadvayaM zaktirUpeNa bhAvinaigamanayena vyaktirUpeNa ca vijJayam, antarAtmAvasthAyAM.. paramAtmasvarUpa tu zaktirUpeNa bhAvinai gamanayena vyaktirUpeNa ca / - bahirAtmAkI dazAmeM antarAtmA tathA paramAtmA ye donoM zaktirUpase to rahate hI haiM, parantu bhAvina gamanayase vyaktirUpase bhI rahate haiN| isI prakAra antarAramAkI dazAmeM paramAtmasvarUpa zaktirUpase to rahatA hI hai, parantu bhAvinai gamanayase vyaktirUpase bhI rahatA hai| paM. dha /u./621 tebhyo'yaMgapi chdmsthruupaastdruupdhaarinn| guravaH syuguroryAyAnnAnyo'vasthAvizeSabhAk / 6211- deva honese pahale bhI, chadmastha rUpameM vidyamAna muniko devarUpakA dhArI hone kari guru kaha diyA jAtA hai / vAstava meM to deva hI guru haiM / aisA bhAvi naigamanayase hI kahA jA sakatA hai| anya avasthA vizeSameM to kisI bhI prakAra guru saMjJA ghaTita hotI nhiiN| 3. vartamAna naigamanaya A. pa./5 vartamAnanaigamo yathA-odana' pcyte| vartamAna nai gamanayase adhapake cAvalo ko bhI 'bhAta pakatA hai' aisA kaha diyA jAtA hai| (na. ca./zruta/pR. 11) / na. ca. vR./208 paraddhA jA kiriyA payaNavihANAdi kahai jo siddhaa| loese pucchamANe bhaNNa i taM baTTamANaNayaM / 208= pAkakriyAke prArambha karanepara hI kisIke pUchanepara yaha kaha diyA jAtA hai, ki bhAta paka gayA hai yA bhAta pakAtA hU~, aisA vartamAna nai gamanaya hai / ( aura bhI de0 pIche saMkalpagrAhI naigamanayakA udaahrnn)|| 7. paryAya, dravya va ubhayarUpa naigamasAmAnyake lakSaNa dha.6/4,1,45/181/2 na ekagamo naigama iti nyAyAta zuddhAzuddhaparyAyAthikanayadvayaviSaya. paryAyArthikanaigama., dravyAthikanayadvaya viSayaH dravyArthikanai gama'; dravyaparyAyAthikanayadvayaviSaya. naigamo dvandvajaH / -jo ekako viSaya na kare arthAt bheda va abheda donoMko viSaya kare vaha naigamanaya hai' isa nyAyase jo zuddha va azuddha donoM paryAyArthikanayoM ke viSayako grahaNa karanevAlA ho vaha paryAyAthikanai gamanaya hai| zuddha va azuddha dravyArthikanayoM ke viSayako grahaNa karanevAlA dravyArthika naigamanaya hai / dravyArthika aura paryAyAthika donoM nayoM ke viSayako grahaNa karanevAlA dvaMdvaja arthAt dravya paryAyArthika naigamanaya hai| ka. pA. 1/13-14/ 202/244/3 yuktyavaSTambhabalena saMgrahavyavahAranayaviSayaH dravyArthikanai gamaH / RjusUtrAdinayacatuSTayaviSayaM yuktyavaSTambhabalena pratipanna' paryAyAthikanaigamaH / dravyArthikanaya viSayaM paryAyArthikaviSayaM ca pratipannaH dravyaparyAyAthikanai gmH| -yuktirUpa AdhArake balase saMgraha aura vyavahAra ina donoM (zuddha va azuddha dravyAthika) nayoMke viSayako svIkAra karanevAlA dravyArthika naigamanaya hai / Rju sUtra Adi cAra nayo ke viSaya ko svIkAra karane vAlA paryAyArthiva naya hai tathA dravyArthika va paryAyAthika ina donoM ke viSaya ko svIkAra karane vAnnA dravyaparyAyAthika naigamanaya hai jainendra siddhAnta koza
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 531 III naigama Adi sAta naya nirdeza 4. dravya va paryAya Adi naigamanayake bhedoMke lakSaNa va vynyjnpryyau| arthIkaroti yaH so'tra nA guNIti nigadyate / 46 / udAharaNa - (zudbhadravya va usakI kisI eka arthaparyAyako gauNa mukhyarUpase viSaya karanevAlA zuddhadravya arthaparyAya-nai gamanaya hai) jaise ki saMsArameM 1. artha, vyaJjana va tadubhaya paryAya naigama sukha padArtha zuddha satasvarUpa hotA huA kSaNamAtrame naSTa ho jAtA hai / zlo. vA./4/1/33/zlo. 28-35/34 arthaparyAyayostAvadguNamukhyasva- (yahA~ utpAda vyaya dhauvyarUpa satapanA to zadra dravya hai aura mukha bhAvataH / kvacidvastunyabhiprAya, pratipattu prajAyate / 28 / yathA prati artha paryAya hai| tahA~ vizeSaNa honeke kAraNa sat to gauNa hai aura kSaNaM vasi suravasaM vicchriirinnH| iti sattArthaparyAyo vizeSaNatayA vizeSya honeke kAraNa sukha mukhya hai / 411) (azuddha dravya va usakI guNa. 26 / saMvedanArtha paryAyo vizeSyatvena mukhyatAm / pratigacchanna kisI eka artha paryAyako gauNa mukhya rUpase viSaya karanevAlA bhipreto nAnyathaivaM vaco gati / 30 / kazcidvayabjanaparyAyau viSayIkuru azuddhadravyaarthaparyAya-nai gamanaya hai| jaise ki saMsArI jIva kSaNamAtrataDajasA / guNapradhAnabhAvena dharmiNyekatra nai gama' / 32 / saccaitanyaM narI- ko sukhI hai| (yahA~ sukharUpa arthaparyAya to vizeSaNa honeke kAraNa tyevaM sattvasya guNabhAvataH / pradhAnabhAvatazcApi caitanyasyAbhisiddhitaH gauNa hai aura saMsArI jovarUpa azuddhadravya vizeSya honeke kAraNa mukhya / 33 / arthavyaJjanaparyAyau gocarIkurute paraH / dhArmike sukhajIvitva- hai) / 43 zuddhadravya va usakI kisI eka vyajanaparyAyako gauNa mukhya mityevamanurodhata // 35 // = eka vastume do arthaparyAyoMko gauNa mukhya- rUpase viSaya karanevAlA zuddhadravya-vyaMjanaparyAya-naigamanaya hai / jaise ki rUpase jAnaneke lie nayajJAnokA jo abhiprAya utpanna hotA hai, use yaha sava sAmAnya caitanyasvarUpa hai / ( yahA~ saba sAmAnyarUpa zuddhadravya artha paryAyanai gama naya kahate haiN| jaise ki zarIradhArI AtmAkA to vizeSaNa honeke kAraNa gauNa hai aura usakI caitanyapanerUpa vyaJjana mukhasaMvedana pratikSaNadhvaMsI hai| yahA~ utpAda, vyaya, dhauvyarUpa sattA paryAya vizeSya honeke kAraNa mukhya hai)|45|| azuddhadravya aura usakI sAmAnyakI arthaparyAya to vizeSaNa ho jAnese gauNa hai, aura saMvedanarUpa kisI eka vyaJjana paryAyako gauNa muraNyarUpase viSaya karanevAlA arthaparyAya vizeSya honese mukhya hai| anyathA kisI kathana dvArA isa azuddhadravya-vyaJjanaparyAya-naigamanaya hai| jaise 'manuSya guNI hai' aisA abhiprAyako jJapti nahIM ho sakatI / 28-30 / eka dharmImeM do vyaMjana- khnaa| (yahA~ 'manuSya' rUpa azuddhadravya to vizeSya honeke kAraNa paryAyoMko gauNa mukhyarUpase viSaya karanevAlA vyaMjanaparyAyanai gamanaya mukhya hai aura 'guNI' rUpa vyaMjanaparyAya vizeSaNa honeke kAraNa gauNa hai| jaise 'AtmAmeM sattva aura caitanya hai'| yahA~ vizeSaNa honeke hai|46|) (rA.vA./hi /1/33/166) kAraNa sattAkI gauNarUpase aura vizeSya honeke kAraNa caitanyakI pradhAnarUpase jJapti hotI hai / 32-33 / eka dharmI meM artha va vyaMjana donoM 9. negamAmAsa sAmAnyakA lakSaNa va udAharaNa paryAyauMko viSaya karanevAlA arthavyaJjanaparyAya naigamanaya hai, jaise ki syA.ma./28/317/5 dharmadvayAdonAmaikAntikapArthakyAbhisandhi gamAdharmAtmA vyaktimeM sukhapUrvaka jovana varta rahA hai| ( yahA~ dharmAtmArUpa bhAsaH / yathA Atmani sattvacaitanye parasparamatyantapRthagbhUte ityAdi / dharmI meM sukharUpa arthaparyAya to vizeSaNa honeke kAraNa gauNa hai aura do dharma, do dharmI athavA eka dharma va eka dharmI meM sarvathA bhinnatA jovIpanArUpa vyabjanaparyAya vizeSya honeke kAraNa mukhya hai / 3 / / dikhAneko naigamAbhAsa kahate haiN| jaise-AtmAmeM sata aura caitanya (rA. vA./hi/1/33/168-166 ) / paraspara atyanta bhinna haiM aisA khnaa| (vizeSa dekho agalA zIrSaka) 2. zuddha va azuddha dravya naigama 10. naigamAbhAsa vizeSoMke lakSaNa va udAharaNa zlo.vA 4/1/33/zlo. 37-36/236 zuddhadravyamazuddha' ca tathAbhipreti yo zlo.bA.4/1/33/zlo. naM./pRSTha 235-236 sarvathA sukhasaMbityo nAtvenayaH / sa tu naigama eveha sNgrvyvhaart.37| saidravyaM sakalaM vastu 'bhimatiH punH| svAzrayAccArtha paryAyanai gamAbho'pratItita. / 31 / tathAnvayavinizcayAt / ityevamavagantavya. 138yastu paryAyavadravyaM tayoratyantabhedoktiranyonya svAzrayAdapi / jJeyo vyaJjanaparyAyanai gaguNavadveti nirnnyH| vyavahAranayAjjAtaH so'zuddhadravyanagamaH // 31 // mAbho virodhata. 34 // bhinne tu sukhajIvitve yo'bhimanyeta srvthaa| =zuddhadravya yA azuddhadravyako viSaya karanevAle saMgraha va vyavahAra naya so'rthavyaJjanaparyAyanaigamAbhAsa eva naH 36 / sadravyaM sakalaM vastu se utpanna honevAle abhiprAya hI kramase zuddhadravyanaigama aura tathAnvayavinizcayAt / ityevamavagantavyastadbhadoktistu durnaya / 38 / azuddhadravyanaigamanaya haiM / jaise ki anvayakA nizcaya ho jAnese sampUrNa tadbhadai kAntavAdastu tadAbhAso'numanyate / tathoktarbahirantazca vastuoM ko 'sat dravya' kahanA zuddhadravya naigamanaya hai|37-38| (yahA~ pratyakSAdivirodhataH / 40 / sattvaM sukhArthaparyAyAdbhinna meveti saMmatiH / 'sat' to vizeSaNa honeke kAraNa gauNa hai aura 'dravya' vizeSya honeke durnItiH syAtsabAdhatvAditi nItivido viduH // 42 // sukhajIvabhidokAraNa mukhya hai / ) jo naya 'paryAyavAna dravya hai' athavA 'guNavAn dravya ktistu sarvathA maanvaadhitaa| durnItireva boddhavyA zuddhabodharasaMzayAta hai| isa prakAra nirNaya karatA hai, vaha vyavahAranayase utpanna honevAlA 44aa bhidAbhidAbhiratyantaM pratIterapalApataH / pUrvavannai gamAbhAsau azudvadravyanaigamanaya hai / (yahA~ 'paryAyavAna' tathA 'guNavAna' ye to pratyetavyau tayorapi / 47) =1. naigamAbhAsake sAmAnya lakSaNavat yahA~ vizeSaNa honeke kAraNa gauNa haiM aura 'dravya' vizeSya honeke kAraNa bhI dharmadharmI Adime sarvathA bheda darzAkara paryAyanai gama va dravyanagama mukhya hai|) (rA.vA./hi./1/33/118) noTa-(saMgraha vyavahAraneya tathA Adike AbhAsoMkA nirUpaNa kiyA gayA hai / ) jaise-2 zarIradhArI AtmAme sukha va saMvedanakA sarvathA nAnApanekA abhiprAya rakhanA zuddha, azuddha dravyanai gamanayameM antarake lie-de0 Age naya/III/3) / artha paryAyanai gamAbhAsa hai| kyoMki dravyake guNokA parasparameM athavA 3. zuddha va azuddha dravyaparyAya naigama apane AzrayabhUta dravyake sAtha aisA bheda pratItigocara nahIM hai / 31 / zlo.vA.4/1/33/zlo.41-46/237 zuddhadravyArtha paryAyanai gamo'sti paro 3. AtmAse sattA aura caitanyakA athavA sattA aura caitanyakA ythaa| satsukhaM kSaNikaM zuddha saMsAre'sminnitIraNam / 41 / kSaNameka parasparameM atyanta bheda mAnanA vyajanaparyAya nai gamAbhAsa hai // 34 // sukhI jIvo viSayIti vinizcaya, / vinirdiSTo'rthaparyAyo'zuddhadra- 4. dharmAtmA puruSameM sukha va jIvanapanekA sarvathA bheda mAnanA vyarthanai gamaH 143 / gocarIkurute shuddhdrvyvybjnpryyau| naigamo'nyo arthavyaJjanaparyAya-nai gamAbhAsa hai / 36 5. saba dravyoMme anvayarUpase yathA saccitsAmAnyamiti nirNaya' // 4 // vidyate cAparo zuddhadravya- rahanekA nizcaya kiye binA dravyapane aura satpaneko sarvathA bhedarUpa jainendra siddhAnta koza
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 532 III naigama Adi sAta naya nirdeza kahanA zuddhadravyanai gamAbhAsa hai|3816.pryaay va paryAyavAna meM sarvathA bheda mAnanA azuddha-dravya nai gamAbhAsa hai / kyoMki ghaTa paTa Adi bahiraMga padArthome tathA AtmA jJAna Adi antaraMga padArthoMmeM isa prakArakA bheda pratyakSAdi pramANose viruddha hai|4017 sukhasvarUpa arthaparyAyase sattvasvarUpa zuddhadravyako sarvathA bhinna mAnanA zuddhadravyArthaparyAya nai gamAbhAsa hai| kyoki isa prakArakA bheda aneka bAdhAo sahita hai / 42 // 8. sukha aura jIvako sarvathA bhedarUpase kahanA azuddhadravyArthaparyAya naigamAbhAsa hai / kyoMki guNa va guNI meM sarvathA bheda pramANose bAdhita hai / 44 / 6. sata va cetanyake sarvathA bheda yA abhedakA abhiprAya rakhanA zuddha dravya vyabjanaparyAya-nai gamAbhAsa hai / 47 / 10. manuSya va guNIkA sarvathA bheda yA abheda mAnanA azuddha dravya vyabjanaparyAya naigamAbhAsa hai|47 viSayatvAt / isa prakAra vastuke uttarottara bhedoMko grahaNa karanevAlA honese isa vyavahAranayako naigamapanA prApta nahIM ho jAtA; kyoMki, vyavahAranaya to saMgraha gRhIta padArthakA vyavahAropayogI vibhAga karane meM tatpara hai, aura naigamanaya sarvadA gauNa pradhAnarUpase donoMko viSaya karatA hai| ka. pA. 1/21/1354-355/376/8 aiso Negamo saMgamo maMgahio asaMgahio cedi jai duviho to Natthi Negamo; visyaabhaavaado|... Na ca saMgaha visesehito vadiritto visao asthi, jeNa NegamaNayassa atthittaM hojja / ettha parihAro vuccade-saMgaha-vavahAraNayavisaema akkameNa vaTTamANo nnegmo|'nn ca egavisaehi duvisao sariso; virohaado| to kkhahiM 'duviho Negamo' tti Na ghaTade, Na; eyammi vaTTamANaahippAyassa AlaMbaNabheraNa dubbhAvaM gayassa AdhArajIvassa dubhaavttaavirohaado| prazna-yaha naigamanaya saMgrAhika aura asaMgrAhikake bhedase yadi do prakArakA hai, to naigamanaya koI svatantra naya nahIM rahatA hai| kyoMki, saMgrahanayake viSayabhUta sAmAnya aura vyavahAranayake viSayabhUta vizeSase atirikta koI viSaya nahIM pAyA jAtA, jisako viSaya karaneke kAraNa naigamanayakA astitva siddha hove| uttara-aba isa zaMkAkA samAdhAna kahate hai-naigamanaya saMgrahanaya aura vyavahAranayake viSayameM eka sAtha pravRtti karatA hai, ataH vaha una donoMmeM antarbhUta nahIM hotA hai| kevala eka-ekako viSaya karanevAle una nayoMke sAtha donoMko (yugapat ) viSaya karanevAle isa nayakI samAnatA nahIM ho sakatI hai, kyoMki aisA mAnanepara virodha AtA hai| (zlo. vA/4/1/33/zlo 24/233) / prazna-yadi aisA hai, to saMgraha aura asaMgraharUpa do prakArakA naigamanaya nahIM bana sakatA ! uttara-nahIM, kyoMki eka jIvameM vidyamAna abhiprAya Alambanake bhedase do prakArakA ho jAtA hai, aura usase usakA AdhArabhUta jIva tathA yaha naigamanaya bhI do prakArakA ho jAtA hai| 3. naigamanaya nirdeza 1. naigama naya azuddha dravyArthika naya hai zlo.vA.4/1/33/zlo. 17/230 tatra saMkalpamAtro grAhako naigamo nyH| sopAdhirityazuddhasya dravyArthikasyAbhidhAnAt / 17 / -saMkalpamAtra grAho naigamanaya azuddha dravyakA kathana karanese sopAdhi hai / (kyoki sattva prasthAdi upAdhiyA~ azuddhadravyame hI sambhava hai aura abhedame bheda vivakSA karanese bho usameM azuddhatA AtI hai|) ( aura bhI de0 ny/III/2/1-2)| 2. zuddha va azuddha sabhI naya negamake peTameM samA jAte haiM gha. 1/1.1,1/84/6 yadasti na tad dvayamatilaDdhya vartata iti nai kagamo naigamaH, saMgrahAsaMgrahasvarUpadravyArthiko naigama iti yAvata / - jo hai vaha ukta donoM ( saMgraha aura vyavahAra naya) ko choDakara nahIM rahatA hai| isa taraha jo ekako hI prApta nahIM hotA hai, arthAta anekako prApta hotA hai use naigapanaya kahate haiN| arthAt saMgraha aura asaMgraharUpa jo dravyAthikanaya hai vahI naigama naya hai / ( ka. pA. 1/21/1353/376/ 3) / (aura bhI de0 naya /III/3/3) / / dha/4,1,45/171/4 yadasti na tad dvayamatiladhya vartate iti saMgraha vyavahArayoH parasparavibhinnobhayaviSayAvalambano naigamanayaH jo hai vaha bheda va abheda donoMko ullaMghana kara nahIM rahatA, isa prakAra saMgraha aura vyavahAra nayoMke paraspara bhinna (bhedAbheda ) do viSayoMkA avalambana karanevAlA naigamanaya hai| (dha.12/4,2,10,2/303/1); (ke. pA/1/13-14/6183/231/1); (aura bhI de0 naya /III/2/3) / dha. 13/5.5,7/166/1 nai kagamo naigama', dravyaparyAyadvayaM mitho vibhinnamicchan naigama iti yAvat / jo ekako nahIM prApta hotA arthAta anekako prApta hotA hai vaha naigamanaya hai| jo dravya aura paryAya ina donoMko Apasame alaga-alaga svIkAra karatA hai vaha naigama naya hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| dha. 13/5,3,7/4/6 NegamaNayassa asaMgahiyassa ede terasaviphAsA hoti tti boddhabbA, prigghidsbnnyvisyttaado|- asaMgrAhika nai gamanayake ye terahake teraha sparza viSaya hote hai, aisA yahA~ jAnanA cAhie: kyoki, yaha naya saba nayoMke viSayoko svIkAra karatA hai)| de. nikSepa/3 ( yaha naya saba nikSepoko svIkAra karatA hai|) 3. naigama tathA saMgraha va vyavahAra nayameM antara zlo. bA. 4/1/33/60/245/17 na caivaM vyavahArasya naigamatvaprasakti' saMgrahaviSayapravibhAgaparatvAta, sarvasya naigamasya tu guNapradhAnobhaya 4. naigamanaya va pramANameM antara zlo.vA.4/1/33/zlo. 22-23/232 pramANAtmaka evAyamubhayagrAhakatvataH ityayukta iva jJapte pradhAnaguNabhAvataH / 2 / prAdhAnyenobhayAtmAnamatha gRha Naddhi vedanam / pramANaM nAnyadityetatprapaJcena niveditam / 23 / -prazna-dharma va dharmI donoMkA ( akramarUpase ) grAhaka honeke kAraNa naigamanaya pramANAtmaka hai / uttara-aisA kahanA yukta nahIM hai| kyoki, yahA~ gauNa mukhya bhAvase donoMkI jJapti kI jAtI hai| aura dharma va dharmI donoko pradhAnarUpase grahaNa karate hue ubhayAtmaka vastuke jAnaneko pramANa kahate haiN| anya jJAna arthAta kevala dharmIrUpa sAmAnyako jAnanevAlA saMgrahanaya yA kevala dharmarUpa vizeSako jAnanevAlA vyavahAranaya, yA donoMko gauNamukhyarUpase grahaNa karanevAlA naigamanaya, pramANajJAnarUpa nahIM ho skte| zlo. bA.2/1/6/zlo.16-20/361 tatrAMzinyApi niHzeSadharmANAM guNa taagtau| dravyAthikanayasyaiva vyApArAnmukhyarUpataH // 11 // dharmidharmasamuhasya prAdhAnyArpaNayA vidaH / pramANatvena nirNIteH pramANAdaparo nayaH / 20 / - jaba sampUrNa aMzoMko gauNa rUpase aura aMzIko pradhAnarUpase jAnanA iSTa hotA hai, taba mukhyarUpase dravyArthikanayakA vyApAra hotA hai, pramANakA nahIM / 16 / aura jaba dharma va dharmI donoMke samUhako ( unake akhaNDa va nirvikalpa ekarasAtmaka rUpako) pradhAnapanekI vivakSAse jAnanA abhISTa ho, taba usa jJAnako pramANapanese nirNaya kiyA jAtA hai / 20 / jaise-( dekho agalA uddharaNa ) / pa.dha./pU./754-755 na dravyaM nApi guNo na ca paryAyo niraMzadezatvAt / vyaktaM na vikalpAdapi zuddhadravyArthikasya matametat 1754 / dravyaguNaparyAyAkhyairyadanekaM sadvibhidyate hetoH| tadabhedyamanaM zatvAdekaM saditi pramANamatametat / 75 // akhaNDarUpa honese vastu na dravya hai, na guNa hai, jainendra siddhAnta koza
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya na paryAya hai, aura na vaha kisI anya vikalpake dvArA vyakta kI jA sakatI hai, yaha zuddha dravyArthika nayakA mata hai / yuktike vazase jo sat dravyaguNa va paryAyoMke nAmase anekarUpase bhedA jAtA hai, vahI sada aMzarahita honese abhedya eka hai, isa prakAra pramANakA pakSa hai / 755 5. mAvI naigama naya nizcita artha meM hI lAgU hotA hai de. apUrvakaraNa /4 ( kyoMki maraNa yadi na ho to apUrvakaraNa guNasthAnavartI sAdhu nizcitarUpameM karmoMkA upazama athavA kSaya karatA haiM, isalie hI usako upazAmaka va kSapaka saMjJA dI gayI hai, anyathA atiprasaMga doSa prApta ho jAtA ) / 6. zi/2 ( zarIrakI niSpatti na honepara bhI nivRtyaparyApta jIvako naigamanayase paryApta kahA jA sakatA hai| kyoMki vaha niyamase zarIrako niSpatti karanevAlA hai ) / . darzana/7/2 (paryAjImA darzana nahIM mAnA jA sakatA. kyoMki unameM usakI niSpatti sambhava nahIM, parantu niryAta jIvo vaha avazya mAnA gayA hai, kyoMki uttarakAla meM usakI samuzpatti vahA~ nizcita hai| pra.saM./TI./14/40/9 midhyAdRSTibhavyajIve bahirAtmAvyaktirUpeNa anta rAtmaparamAtmadvayaM zaktirUpeNaiva bhAvinai gamanayApekSayA vyaktirUpeNa ca | abhavyajIve punarbahirAtmA vyaktirUpeNa antarAtmaparamAtmadvayaM zaktirUpezeva na ca vyaktirUpeNa bhAvine gamanayeneti / midhyAdRSTi bhavyajIva mahirAtmA to vyaktirUpase rahatA hai aura antarAramA tathA paramAtmA ye donoM zaktirUpase rahate haiM. evaM bhAvi negama nayakI apekSA vyaktirUpase bhI rahate haiN| midhyAdRSTi abhavya jIvane bahirAmA vyaktirUpase aura antarAtmA tathA paramAtmA ye donoM zakti rUpase hI rahate haiN| vahA~ bhAvinai gamanayakI apekSA bhI ye vyaktirUpameM nahIM rahate / = / paM. dha. / 5 / 623 bhAvine gamanayAyatto bhUSNustadvAniveSyate / avazyabhAvato vyApte sadbhAvAsiddhisAdhanA bhAvinagamanayakI apekSA honevAlA ho cuke hue ke samAna mAnA jAtA hai, kyoMki aisA kahanA avazyambhAvI vyAdhi pAye jAnese yuktiyukta hai / 6. kalpanAmAtra hote hue bhI bhAvInaigama vyartha nahIM hai rA. bA. 1/23/3/10/21 syAdetaya ne gamanayana ye upakAro nopalabhyate, bhAvijJAviSaye tu rAjAdAyupalabhyate tato nArtha yukta iti tantra, kiM kAraNam anatijJAnAt naitadasmAbhiH pratijJAtas- 'upakAre sati bhavitavyam' iti / kiM tarhi / asya nayasya viSayaH pradarzyate / api ca, upakAra pratyabhimukhatvAdupakAravAneva / prazna - bhAvisaMjJAmeM to yaha AzA hai ki Age upakAra Adi ho sakate haiM, para naigamanaya meM to kevala kalpanA hI kalpanA hai, isake vaktavyameM kisI bhI upakArakI upalabdhi nahIM hotI ataH yaha saMvyavahArake yogya nahIM uttara - nayoMke viSayake prakaraNa meM yaha Avazyaka nahIM haiM ki upakAra yA upayogitAkA bicAra kiyA jaaye| yahA~ to kevala unakA viSaya batAnA hai| isa nayase sarvathA koI upakAra na ho aisA bhI to nahIM hai, kyoMki saMkalpa ke anusAra niSpanna vastuse, Age jAkara upakArAdikakI bhI sambhAvanA hai hI / 1 rato. vA.4/9/23/ zlo 11-20/231 naye bhAvinIM saMjJAM samAriyopacaryate avasthAviSu taddhAvastaNDulepyodanAdi 96hirartheSu tathAnadhyavasAnatA svavedyamAna karape satyevAsya pravRttitaH 1201 - prazna - bhAvI saMjJAkA Azraya kara vartamAna meM bhaviSyakA upacAra karanA naigamanaya mAnA gayA hai| prasthAdike na honepara bhI kAThake TukaDene prasthakI athavA bhAtake na honepara bhI pAyaloM meM bhAtakI kalpanA mAtra kara lI gayI hai ? uttara-- vAstavameM bAhya padArthoMmeM usa 533 III naigama Adi sAta naya nirdeza prakAra bhAvI saMjJAkA adhyavasAya nahIM kiyA jA rahA hai, parantu apane dvArA jAne gaye saMkalpake honepara ho isa nayakI pravRtti mAnI gayI hai arthAt isa nayameM artha kI nahIM jJAnakI pradhAnatA hai, aura isalie yaha nayajJAna naya mAnI gayI hai / ) 4. saMgrahanaya nirdeza 1. saMgraha nayakA lakSaNa / - sa.si./1/13/141/- vajAramavirodhenaikatvamupAnIya paryAyAnAkrAntabhedAnavizeSeNa samastagrahaNAtsaMgrahaH bheda sahita saba paryAyoM yA vizeSoMko apanI jAtike avirodha dvArA eka mAnakara sAmAnyase sabako grahaNa karanevAlA naya saMgrahanaya hai / (rA. vA. 1 / 33/5/15/26); (ralo. bA./4/1/23/1lo. 41/240): (ha.pu./2/44): (na.ca./ta/pR. 12) (t.saa./1/45)| zlo, mA./2/1/11/ralo. 50/240 samamekImAmasamyaktve vartamAno hi gRhyte| niruktyA lakSavaM tasya tathA sati vibhAvyate sampUrNa padArthoMkA ekIkaraNa aura samIcInapana ina do arthoMmeM 'sama' zabda vartatA hai / usapara se hI 'saMgraha' zabdakA niruktyartha vicArA jAtA hai, ki samasta padArthoMko samyak prakAra ekIkaraNa karake jo abheda rUpase grahaNa karatA hai, vaha saMgrahanaya hai / .1/41,42/100/5 sattAdinA yA sarvasya paryAyakabhAvena atamadhyavasyeti zuddhadravyArthikaH saH saMgrahaH / =jo sattA AdikI apekSAse paryAyarUpa kalaMkakA abhAva honeke kAraNa sabakI ekatAko viSaya karatA hai vaha zuddha dravyAdhika saMgraha hai (ka.pA. 1/13-14/4102 / 216/1) / = pa. 12/5.2.7/11/2 vyavahAramanapezya saptAdirUpeNa sakalavastusaMgrAhaka saMgrahanayaH / upavahArakI apekSA na karake jo sattAdirUpase sakata padArthoMkA saMgraha karatA hai yaha saMgrahanaya hai (pa. 1/1.1.1/04/3) / A.pa./6 abhedarUpatayA vastujAtaM saMgRhNAtIti saMgraha. / abheda rUpase samasta vastuoMko jo saMgraha karake, jo kathana karatA hai, vaha saMgraha naya hai / kA.a./mU./202 jo saMgadi rAjya de nA vividA apu gamaliMgavisi so vimajo saMgaho hodi / 202 // jo naya samasta vastukA athavA usake dezakA aneka dravyaparyAyasahita anvayagi viziSTa saMgraha karatA hai, use saMgrahanaya kahate haiN| syA. ma. / 28/311/7 saMgrahastu azeSavizeSatirodhAnadvAreNa sAmAnyarUpatayA / vizvamupAdate - vizeSoM kI apekSA na karake vastuko sAmAnyase jAnaneko saMgraha naya kahate haiN| (svA.ma./18/317/6) / 2. saMgraha nayake udAharaNa sa.si./1/33/149/1 sad gravyaM ghaTa ityAdi / sadityukte saditi vAgvajJAnAnupravRttiliGgAnumitasattAdhArabhUtAnAmavizeSeNa sarveSAM saMgrahaH / dravyamityukte'pi dravati gacchati tAstAnparyAyAnityupalakSitAnAM jIvAjIvabhedamabhedAnAM saMgraha tathA 'ghaTa' ityukte'ci kudhyabhidhAnAnugamalikAnumisakalArtha saMgraha evaM prakAro'nyoSpi saMgrahanayasya viSayaH / yathA-sat, dravya aura ghaTa Adi / 'sat' aisA kahanepara'' isa prakArake vacana aura vijJAnako anuvRttirUpa siMgase anumita satAke AdhArabhUta sama padArthoMkA sAmAnyarUpase saMgraha ho jAtA hai / 'dravya' aisA kahanepara bhI 'una una paryAyoMko inatA hai arthAt prApta hotA hai isa prakAra isa vyakti jIva ajIva aura unake saba bheda-prabhedoM kA saMgraha ho jAtA hai| tathA 'ghaTa' aisA kahanepara bhI 'ghaTa' isa prakArakI buddhi aura 'vaTa' isa prakArake zabdakI anuvRttirUpa liMgase anumita ( mRdghaTa suvarNaghaTa Adi ) saba ghaTa padArthoMkA saMgraha ho jAtA hai| isa prakAra anya bhI saMgrahanayakA viSaya samajha lenA (rA.vA./9/23/2/15/10) / jainendra siddhAnta koza
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 534 III naigama Adi sAta naya nirdeza syA.ma./28/315/meM uddhRta zloka naM.2 sadrUpatAnatikrAntaM svasvabhAvamidaM jagat / sattArUpatayA sarva saMgRhNan sagraho mataH / 2 / -astitvadharmako na chor3akara sampUrNa padArtha apane-apane svabhAvameM avasthita hai| isalie sampUrNa padArthoke sAmAnyarUpase jJAna karaneko saMgrahanaya kahate haiM / (rA.vA./4/42/17/261/4) / 3. saMgrahanayake bheda zlo.vA/4/1/33/zlo.51,53/240 (do prakAra ke saMgraha nayake lakSaNa kiye haiM-para saMgraha aura apara saMgraha ) / (syA.ma./28/317/7) / A pa./5 saMgraho dvividhaH / saamaanysNgrho...vishesssNgrho| =saMgraha do prakArakA hai-sAmAnya saMgraha aura vizeSa saMgraha / (na. ca./zruta/ na. ca. vR./186,206 duvihaM puNa sagaheM tattha / 186 // muddhasaMgaheNa... 206 / - saMgrahanaya do prakArakA hai-zuddha sagraha aura azuddhasaMgraha / noTa-para, sAmAnya va zuddha saMgraha ekArthavAcI haiM aura apara, vizeSa va azuddha sagraha ekArthavAcI haiN| jo paraspara avirodharUpase sabake sabako kahatA hai vaha sAmAnya saMgrahanaya batalAyA gayA hai, aura jo eka jAtivizeSakA grAhaka abhiprAyavAlA hai vaha vizeSa saMgrahanaya hai| dha.12/4,2,6,11/264-300 saMgahaNayassa NANAvaraNIyaveyaNA jIvassa / (mUla sU. 11) evaM suddhasaMgahaNayavayaNaM, jIvANaM tehiM saha NojIvANaM ca eyattabbhuvagamAdo / ...saMpahi asuddhasaMgahavisae sAmittaparUvaNamuttarasuttaM bhaNadi / 'jIvANaM' vaa| (ma.sU. 12) / saMgayi nnojiiv-jiivbhuttbbhuvgmaado| edamasuddhasaMgahaNayavayaNaM / = 'saMgrahanayakI apekSA jJAnAvaraNIyakI vedanA jIvake hotI hai|suu. 11 / " yaha kathana zuddha saMgrahanayakI apekSA hai, kyoMki jIvoMke aura unake sAtha nojIvoMkI ekatA svIkAra kI gayI hai| .. athavA jIvoMke hotI hai |suu.12kaarnn ki saMgraha apekSA nojIva aura jIva bahuta svIkAra kiye gaye haiN| yaha azuddha saMgraha nayakI apekSA kathana hai| paM. kA/tA.vR./71/123/16 sarva jIvasAdhAraNakevalajJAnAdyanantaguNasamUhena zuddhajIvajAtirUpeNa saMgrahanayenai kazcaiva mhaatmaa| sarva jIvasAmAnya, kevalajJAnAdi anantaguNasamUhake dvArA zuddha jIva jAtirUpase dekhe jAyeM to saMgrahanayakI apekSA eka mahAtmA hI dikhAI detA hai| 5. saMgrahAmAsake lakSaNa va udAharaNa zlo, vA.4/1/33/zlo, 52-57 nirAkRtavizeSastu sattAdvaitaparAyaNaH / tadAbhAsaH samAkhyAtaH sadbhidaSTeSTabAdhanAt // 52 // abhinna vyaktibhedebhyaH sarvathA bahudhAnakam / mahAsAmAnyamityuktiH keSAM ciddurna yastathA 153 / zabdabrahmati cAnyeSAM puruSAdvaitamityapi / saMvedanAdvayaM ceti prAyazo'nyatra darzitam // 54 // svavyaktyAtmakataikAntastadAbhAso'pyanekadhA / pratItibAdhito bodhyo niHzeSo'pyanayA dizA // 571 -- sampUrNa vizeSoMkA nirAkaraNa karate hue jo sattAdvaitavAdiyoM kA 'kevala sat hai, anya kucha nahIM, aisA kahanA; athavA sAMkhya matakA 'ahaMkAra tanmAtrA Adise sarvathA abhinna pradhAna nAmaka mahAsAmAnya hai| aisA kahanA; athavA zabdAdva tavAdI vaiyAkaraNiyoMkA 'kevala zabda hai', puruSA tavAdiyoMkA 'kevala brahma hai', saMvidAdvaitavAdI bauddhoMkA 'kevala saMvedana hai' aisA kahanA, saba parasaMgrahAbhAsa hai| (syA.ma./28/316/6 tathA 317/6) / apanI vyakti va jAtise sarvathA ekAtmakapanekA ekAnta karanA apara saMgrahAbhAsa hai, kyoMki vaha pratItiyoMse bAdhita hai| syA, ma./28/317/12 tadvadravyatvAdikaM pratijAnAnastavizeSAnnihna - vAnastadAbhAsaH / dharma adharma AdikoMko kevala dravyatva rUpase svIkAra karake unake vizeSoMke niSedha karaneko apara saMgrahAbhAsa kahate haiN| 4. para apara tathA sAmAnya va vizeSa saMgrahanayake lakSaNa va udAharaNa zlo. vA./4/1/33/zlo. 51,55,56 zuddhadravyamabhipraiti sanmAtra saMgraha. paraH / sa cAzeSavizeSeSu sadaudAsInyabhAgiha // 51 // dravyatvaM sakaladravyavyApyabhipreti caaprH| paryAyatvaM ca niHzeSaparyAyavyApisaMgrahaH // 55 // tathaivAvAntarAna bhedAn saMgRhyekatvato bahuH / vartateyaM nayaH samyak pratipakSAnirAkRteH // 56 // =sampUrNa jIvAdi vizeSa padArthoM meM udAsInatA dhAraNa karake jo sabako 'sat hai' aisA ekapane rUpase (arthAta mahAsattA mAtrako) grahaNa karatA hai vaha para saMgraha (zuddha saMgraha ) hai / 51 // apanese pratikUla pakSakA nirAkaraNa na karate hue jo parasaMgrahake vyApya-bhUta sarva dravyoM va sarva paryAyoMko dravyatva va paryAyatvarUpa sAmAnya dharmoM dvArA, aura isI prakAra unake bhI vyApyabhUta avAntara bhedoMkA ekapanese saMgraha karatA hai vaha apara saMgraha naya hai (jaise nAraka manuSyAdikoMkA eka 'jIva' zabda dvArA; aura 'khaTTA', 'mIThA' AdikA eka 'rasa' zabda dvArA grahaNa karanA-); (na.ca, bR./201); (syA.ma./28/317/7) / na.ca./zruta/pa.13 parasparAvirodhena samastapadArtha saMgrahaikavacanaprayogacAturyeNa kathyamAnaM sarva sadityetata senA vanaM nagaramityetava prabhRtyanekajAtinizcayamekavacanena svIkRtya kathanaM saamaanysNgrhnyH| jIvanicayAjIvanicayahastinicayaturaganicayarathanicayapadAtinicaya iti nimbujaMbIrajaMbamAkaMdanAlikeranicaya iti / dvijavara, vaNigvara, talavarAdyaSTAdazazreNInicaya ityAdi dRSTAnta. pratyekajAtinicayamekavacanena svIkRtya kathanaM vizeSasaMgrahanaya. / tathA cokta--'yadanyo'nyAvirodhena sarva sarvasya vakti yH| sAmAnyasaMgrahaH proktazcaikajAtivizeSakaH // - paraspara avirodharUpase sampUrNa padArthoM ke saMgraharUpa ekavacanake prayogake cAturyase kahA jAnevAlA 'saba sata svarUpa hai', isa prakAra senA-samUha, vana, nagara vagairahako Adi lekara aneka jAtike samUhako ekavacanarUpase svIkAra karake, kathana karaneko sAmAnya saMgraha naya kahate hai| jIvasamUha, ajIvasamUha; hAthiyoMkA jhuNDa, ghor3oMkA jhuNDa, rathoMkA samUha, piyAde sipAhiyoMkA samUha; niMbU, jAmuna, Ama, vA nAriyalakA samUha; isI prakAra dvijavara, baNizreSTha, koTapAla vagairaha aThAraha zreNikA samUha ityAdika dRSTAntoMke dvArA pratyeka jAtike samUhako niyamase ekavacanake dvArA svIkAra karake kathana karaneko vizeSa saMgraha naya kahate hai| kahA bhI hai nekadhA nyatra darzitamAyA puruSAtAmatyu nA-samUha, banapase svIkAra karajIvasamUha 6. saMgrahanaya zuddhadravyArthika naya hai dha.1/1,1,1/gA.6/12 davvaTThiya-Naya-pavaI suddhA saMgaha parUvaNA visyo| -saMgrahanayakI prarUpaNAko viSaya karanA dravyArthika nayakI zuddha prakRti hai / (zlo.vA4/1/33/zlo.37/236); (ka.pA.1/13-14/gA.86/220); (vizeSa de0/ny/IVI)| aura bhI de0 naya/III/1/1-2 yaha dravyAthikanaya hai| * vyavahAranaya nirdeza -de0 pR. 556 5. RjusUtranaya nirdeza 1. RjusUtra nayakA lakSaNa 1. niruktyartha sa.si./1/33/142/8 aju praguNaM sUtraprati tantrayatIti RjumUtraH / -- ajukA artha praguNa hai / Rju arthAt saralako sUtrita karatA hai 5. jainendra siddhAnta koza
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya III naigama Adi sAta naya nirdeza 6. RjusUtranayako dravyArthika kahanekA kathaMcit vidhi niSedha 1. kathaMcit niSedha dha.10/4,2,2,3/11/4 tabbhavasAricchasAmaNNappayadavvamicchato ujusudo kadhaM Na davya tthtthiyo| Na, ghaDa-paDatyaMbhAdivaMjaNapajjAyaparicchiNNasagapuvAvarabhAvavirahiyaujubaTTavisayassa dbbtthtthiynnyttvirohaado| kA prazna-tadbhAvasAmAnya va sAdRzyasAmAnyarUpa dravyako svIkAra karanevAlA RjusUtranaya (de0 sthUla RjusUtranayakA lakSaNa) dravyAthika kaise nahIM hai| uttara-nahIM, kyoMki, RjusUtranaya ghaTa, paTa va stambhAdi svarUpa vyaMjanaparyAyoMse paricchinna aise apane pUrvApara bhAvoMse rahita vartamAna mAtrako viSaya karatA hai, ataH use dravyArthika naya mAnane meM virodha AtA hai arthAt svIkAra karatA hai. vaha RjumUtra naya hai / (rA.vA./1/33/7/66/ 30) (ka.pA.1/13-14/3185/223/3) (A.pa./8) 2. vartamAnakAlamAtra grAhI sa. si./2/33/142/6 pUrvAparAstrikAla viSayAnatizayya vartamAnakAlaviSayAnAdatte atItAnAgatayovinaSTAnutpannatvena vyavahArAbhAvAt / -- yaha naya pahile aura pIchevAle tIno kAloM ke viSayoMko grahaNa na karake vartamAna kAlake viSayabhUta padArthoM ko grahaNa karatA hai, kyoMki atItake vinaSTa aura anAgatake anutpanna honese uname vyavahAra nahIM ho sakatA / (rA.vA /1/33/9/66/11), (rA.vA./4/42/17/261/5), (ha.pu./58/46), (dha.6/4,1,45/171/7) (nyaa,ttii.//985/128)| aura bhI de0 ( naya/III/1/2) (naya/IV/3) 2. RjusUtra nayake bheda dha.6/4,1,46/244/2 ujusudo duviho suddho asuddho cedi / = RjusUtranaya zuddha aura azuddhake bhedase do prakArakA hai| A.pa./5 RjusUtro dvividha' / sUkSmaNusUtro "sthUlarjusUtro |-Rjusuutrny do prakArakA hai-sUkSma RjusUtra aura sthUla RjusUtra / 3. sUkSma va sthUla RjusUtranayake lakSaNa dha.6/4,1,46/244/2 tattha suddho basaIkayaatthapajjAo paDikravaNaM vivaTTamANAsesatyo appaNo visayAdo osAridasAriccha-tabbhAvalakkhaNasAmaNNo / "...tattha jo asuddho ujusudaNao so cakrabupAsiya veNjnnpjjyviso|" arthaparyAyako viSaya karanevAlA zuddha ajusUtra naya hai / vaha pratyeka kSaNameM pariNamana karanevAle samasta padArthoM ko viSaya karatA huA apane viSayase sAdRzyasAmAnya va tadbhAvarUpa sAmAnyako dUra karanevAlA hai / jo azuddha RjusUtra naya hai, vaha cakSu indriyakI viSayabhUta vyaMjana paryAyoko viSaya karanevAlA hai| A.pa./5 sUkSmaNusUtro yathA-ekasamayAvasthAyI paryAyaH / sthUlasUtro yathA-manuSyAdiparyAyAstadAyu pramANakAlaM tiSThanti / sUkSma RjusUtranaya ekasamaya asthAyI paryAyako viSaya karatA hai| aura sthUla RjusUtrakI apekSA manuSyAdi paryAyeM sva sva AyupramANakAla paryanta ThaharatI haiN| (na ca.bR./211-212) (na.ca./zruta/pR.16) kA.a./mU./274 jo vaTTamANakAle atthapajjAyapariNadaM atthN| saMtaM sAhadi savvaM taM pi NayaM ujjuyaM jANa / 274 / vartamAnakAlameM artha paryAyarUpa pariNata arthako jo sata rUpa sAdhatA hai vaha RjusUtra naya hai| (yaha lakSaNa yadyapi sAmAnya RjusUtrake lie kiyA gayA hai, parantu sUkSmaRjusUtrapara ghaTita hotA hai) 4. RjusUtrAbhAsakA lakSaNa zlo,vA,4/1/33/zlo,62/248 nirAkaroti yadravyaM bahirantazca srvthaa| sa tadAbho'bhimantavyaH pratItera plaapt.| * etena citrAdvaitaM. saMvedanAdvaitaM kSaNikamityapi mananamRjutrAbhAsamAyAtItyuktaM veditabya (pR. 253/4) / - bahiraMga ba antaraMga donoM dravyoMkA sarvathA apalApa karanevAle citrAdvaitavAdI, vijJAnAdvaitavAdI va kSaNikavAdI bauddhoMkI mAnyatAmeM ajumUtranayakA AbhAsa hai, kyoMki unakI saba mAnyatAe~ pratIti va pramANase bAdhita hai| (vizeSa de0 zlo.vA,4/2/33/zlo, 63-67/248-255), (syA. ma./2/318/24) 5. RjusUtranaya zuddha paryAyAthika hai| nyA.dI./3/885/124/7 jusUtranayastu paramaparyAyArthikaH / = RjusUtranaya parama (zuddha) paryAyAthika naya hai / (sUkSma RjusUtra zuddha paryAyArthika naya hai aura sthUla RjusUtra azuddha paryAyArthika-naya/IV/3) (aura bhI de0/naya/III/9/1-2) 2. kathaMcit vidhi gha.10/4,2,3,3/15/6 ujusudassa pajjavaThiyassa kadhaM davvaM viso| Na, vaMjaNapajjAyamahiTThiyassa davvassa tsvisyttaavirohaado| Na ca uppAdaviNAsalakkhaNataM tacisayadavassa virujjhade, appidapajjAyabhAvAbhAvalakravaNa-uppAda viNAsavidiritta avaTThANANuvalaM bhaado| Na ca paDhamasamae uppaNNassa vidiyAdisamaesu abaTThANaM, tattha paDhamavidiyAdisamayakappaNae kaarnnaabhaavaado| Na ca utpAdo ceva abaDhANaM, virohAdo uppAdalakravaNabhAvavidirittaabaDhANalakkhaNANuvalaM bhAdo c| tado avyaDhANAbhAvAdo uppAda viNAsalakavaNa davvamidi siddh| - prazna-jusUtra cUki paryAyArthika hai, ata. usakA dravya viSaya kaise ho sakatA hai| uttara-nahIM, kyo ki, vyaMjana paryAyako prApta dravya usakA viSaya hai, aisA mAnanemeM koI virodha nahIM aataa| (arthAta azuddha ajusUtrako dravyArthika mAnane meM koI virodha nahIM hai-dha./8) (dha.6/4,1,58/265/6), (dha.12/4.2,8,14/260/5) (nikSepa/3/4 ) prazna-RjusUtrake viSayabhUta dravyako utpAda vinAza lakSaNa mAnane meM virodha AtA hai| uttara --so bhI bAta nahIM hai; kyoMki, vivakSita paryAyakA sadbhAva hI utpAda hai aura usakA abhAva hI vyaya hai| isake sivA avasthAna svatantra rUpase nahI pAyA jAtA / prazna-prathama samayame paryAya utpanna hotI hai aura dvitIyAdi samayoMmeM usakA avasthAna hotA hai| uttara-yaha bAta nahIM banatI%3B kyoMki usame prathama va dvitIyAdi samayoMkI kalpanAkA koI kAraNa nahIM hai / prazna-phira to utpAda hI avasthAna bana baiThegA / uttaraso bhI bAta nahIM hai kyoki, eka to aisA mAnanemeM virodha AtA hai, dUsare utpAdasvarUpa bhASako choDakara avasthAnakA aura koI lakSaNa pAyA nahI jaataa| isa kAraNa abasthAnakA abhAva honese utpAda va vinAza svarUpa dravya hai, yaha siddha huaa| (vahI vyaMjana paryAyarUpa dravya sthUla RjumUtrakA viSaya hai / dha.12/4,2.14/260/6 vaTTamANakAla bisayaujusudavatthussa davaNAbhAvAdo Na tattha davva midi NANAvaraNIyaveyaNA Nasthi tti vutte-Na, vaTTamANakAlassa baMjaNapajjAe paDDucca avaTTiyassa sagAsasAvayavANaM gadassa dabvattaM paDi virohaabhaavaado| appidapajjAeNa vaTTamANattamA vaNNassa vatthussa aNapripada pajjAemu davaNavirohAbhAvAdo vA asthi ujusudaNayavisae davya midi| -prazna-vartamAnakAla viSayaka RjusUtranayakI viSayabhUta vastukA dravaNa nahIM honese cU ki usakA viSaya, dravya nahIM ho sakatA hai, ata. jJAnAvaraNIya vedanA usakA viSaya nahIM hai| uttara-aisA pUchanepara uttara dete hai, ki aisA nahIM hai, kyoMki vartamAnakAla vyaMjana paryAyokA Alambana karake avasthita hai (de0 jainendra siddhAnta koza
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya III naigama Adi sAta naya nirdeza liye gaye zabdakA yathA yogya prayoga karanA zabdanaya hai| de. naya/I/4/2 ( zabda parase arthakA bodha karAnevAlA zabdanaya hai)| 2. aneka zabdoMkA eka vAcya mAnatA hai| rA, vA/4/42/10/261/16 zabde anekaparyAyazabdavAcya. ekaH / zabdanayame aneka paryAyavAcI zabdoMkA vAcya eka hotA hai| syA. ma./28/313/2 zabdastu rUDhito yAvanto dhvanaya' kasmiMzcidarthe pravartante yathA indrazakrapurandarAdaya' surapatau teSAM sarveSAmapyekamarthamabhipreti kila pratItivazAd / rUDhise sampUrNa zabdoke eka artha meM prayukta honeko zabdanaya kahate hai| jaise indra zakra purandara Adi zabda eka artha ke dyotaka hai| agalA zIrSaka), evaM apane samasta avayavoMko prApta hai, ataH usake dravya honeme koI virodha nahI hai| athavA vivakSita paryAyase vartamAnatAko prApta bastuko avivakSita paryAyome dravyakA virodha na honese, RjusUtrake viSayame dravya sambhava hai hii| ka.pA.1/1,13-14/6213/263/6 vaMjaNapajjAyavisayassa ujusudassa bahukAlAvaTThANaM hodi tti NAsaMkaNijja; appidavaMjaNapajjAyaavaTTANakAlassa davvassa vi vaTTamANattaNeNa ghnnaado| yadi kahA jAya ki vyaMjana paryApako viSaya karanevAlA RjusUtranaya bahuta kAlataka avasthita rahatA hai; isalie, vaha ajusUtra nahIM ho sakatA hai: kyoki usakA kAla vartamAnamAtra hai| so aisI AzaMkA karanA bhI ThIka nahI hai, kyoki, vivakSita paryAyake avasthAna kAlarUpa dravyako bhI RjusUtranaya vartamAna rUpase hI grahaNa karatA hai| 7. sUkSma va sthUla RjusUtrakI apekSA vatamAna kAlakA pramANa de0 naya/III/1/2 vartamAna vacanako RjusUtra vacana kahate hai| RjusUtrake pratipAdaka vacanoMke viccheda rUpa samayase lekara eka samaya paryanta vastukI sthitikA nizcaya karanevAle paryAyArthika naya hai| (arthAta mukhadvArase padArtha kA nAmoccAraNa ho cukaneke pazcAtse lekara eka samaya paryanta hI usa padArthako sthitikA nizcaya karanevAlA paryAyArthika naya hai| dha./4,1,45/172/1 ko'tra vartamAnakAla / ArambhAraprabhRtyA uparamA deSa vartamAnakAla / eSa cAnekaprakAra', arthavyaJjanaparyAyAsthiteranekavidhatvAt / dha.6/4,1,46/244/2 tattha suddho visaIkayaatthapajjAo paDikravaNaM vivaTTamANa...jo so asuddho.. tesiM kAlo jahaNNeNa aMtomuhUttamukkasseNa chammAsA saMkhejjA vAsANi vA / kudo| cakvidiyagejhavejaNapajjAyANamappahANIbhUdavvANamettiyaM kaalbhvtttthaannuvlNbhaado| jadi eriso vi pajjavaTThiyaNao asthi to-upajjati viyaMti ya bhAvA NiyameNa pajjavaNayassa / icceNa sammaisutteNa saha viroho hodi tti utte Na hovi, asuddha ujusudeNa visaIvayave jaNapajjAe appahANIkayasesapajjAe pubbAvarakoTINamabhAveNa uppattiviNAse mottUNa uvaTThANamuvalaM bhAdo / prazna-yahA~ vartamAnakAlakA kyA svarUpa hai ! uttara-vivakSita paryAyake prArambhakAlase lekara usakA anta honetaka jo kAla hai vaha vartamAna kAla hai| artha aura vyaMjana paryAyoMkI sthitike aneka prakAra honese yaha kAla aneka prakAra hai| tahA~ zuddha RjumUtra pratyeka kSaName pariNamana karanevAle padArthAko viSaya karatA hai ( arthAt zuddha RjumUtranayakI apekSA vartamAnakAlakA pramANa eka samaya mAtra hai) aura azuddha RjumUtrake viSayabhUta padArthokA kAla jaghanyase antarmuhUrta aura utkarSase cha mAsa athavA saMrakhyAta varSa hai. kyoki, cakSu indriyase grAhya vyaMjanaparyAye dravyakI pradhAnatAse rahita hotI huI itane kAlataka avasthita pAyI jAtI haiN| prazna-yadi aisA bhI paryAyAthikanaya hai to-paryAyAthikanayakI apekSA padArtha niyamase utpanna hote hai aura naSTa hote hai, isa sanmatisUtrake sAtha virodha hogaa| uttara-nahIM hogA; kyoki, azuddha RjusUtrake dvArA vyaMjana paryAyeM ho viSaya kI jAtI hai. aura zeSa paryAye apradhAna haiN| (kintu prastuta sUtrame zudraRjusUtra kI vivakSA honese ) pUrvApara koTiyoMkA abhAva honeke kAraNa utpatti va vinAzako chor3akara avasthAna pAyA hI nahIM jaataa| 6. zabdanaya nirdeza 1. zabdanayakA sAmAnya lakSaNa A.pa./6 zabdAi vyAkaraNAta prakRtipratyayadvAreNa siddhaH zabda. shbdnyH| -zabda arthAt vyAkaraNase prakRti va pratyaya Adike dvArA siddha kara 3. paryAyavAcI zabdoM meM abheda mAnatA hai rA. vA./4/42/17/261/11 zabde paryAyazabdAntaraprayoge'pi tsyaivaarthsyaabhidhaanaadbhed| - zabdanayameM paryAyavAcI vibhinna zabdoMkA prayoga honepara bhI, usI arthakA kathana hotA hai, ata abheda hai| syA. ma./28/313/26 na ca indrazakrapurandarAdaya. paryAyazabdA vibhi nArthavAcitayA kadAcana pratIyante / tebhyaH sarvadA ekAkAraparAmarzotpatterasvalitavRttitayA tathaiva vyavahAradarzanAta / tasmAdeka eva paryAyazabdAnAmartha iti / zabdyate AhUyate'nenAbhiprAyeNArthaH iti niruktAt ekArthapratipAdanAbhiprAyeNaiva paryAyadhvanInA prayogAt / - indra, zakra aura purandara Adi paryAyavAcI zabda kabhI bhinna arthakA pratipAdana nahIM karate, kyoMki, unase sarvadA askhalita vRttise eka hI artha ke jJAna honekA vyavahAra dekhA jAtA hai| ataH paryAyavAcI zabdokA eka hI artha hai| 'jisa abhiprAyase zabda kahA jAya yA bulAyA jAya use zabda kahate hai', isa nirukti parase bhI uparokta hI bAta siddha hotI hai, kyoMki ekArtha pratipAdanake abhiprAyase hI paryAyavAcI zabda kahe jAte hai| de. naya/III/9/4 (parantu yaha ekArthatA samAna kAla va liMga AdivAle zabdome hI hai, saba paryAyavAciyome nhii)| 4. paryAyavAcI zabdoMke prayogameM liMga AdikA vyami cAra svIkAra nahIM karatA sa, si./1/33/143/4 liGgasaMkhyAsAdhanAdivyabhicAranivRttiparaH zabdanaya' / liga, saMkhyA, sAdhana Adi (pRruSa, kAla va upagraha) ke vyabhicArakI nivRtti karanevAlA zabdanaya hai| (rA.vA./1/33/ 6/18/12); (ha. pu/58/47): (dha. 1/1,1,1/8/1);(dha.6/4,1, 45/176/5): ( ka. pA. 1/13-14/9 167/235); (ta, saa./1/48)| rA. vA./1/33/4/8/23 evamAdayo vyabhicArA ayuktaaH| kutH| anyArthasyA'jyArthana saMbandhAbhAvAda / yadi syAt ghaTaH paTo bhavatu paTo vA prAsAda iti / tasmAdyathAliGga yathAsaMkhyaM yathAsAdhanAdi ca nyAyyamabhidhAnam / = ityAdi vyabhicAra (de0 Age) ayukta haiM, kyoki anya arthakA anya arthase koI sambandha nahIM hai| anyathA ghaTa paTa ho jAyegA aura paTa makAna bana baiThegA / ata. yathAliMga yathAvacana aura yathAsAdhana prayoga karanA cAhie / (sa.si./1/23/144 1) (zlo. vA. 4/1/33/zlo. 72/256 ) (gha. 1/1,1,1/86/1) (dha, 1/4,1,45/178/3); (ka. pA. 1/13-14/117/237/3) / zlo. vA. 4/1/33/zlo.68/255 kAlAdibhedato'rthasya bhedaM yaH pratipAdayeta / so'tra zabdanayaH shbdprdhaanvaadudaahRtH| -jo nama kAla kAraka AdikeM bhedase artha ke bhedako samajhatA hai, vaha zabda pradhAna honeke kAraNa zabdanaya kahA jAtA hai| (prameya kamala mArtaNDa/pa. 206) (kaa.a./muu.275)| jainendra siddhAnta koza
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 537 III naigama Adi sAta naya nirdeza yathA babhUva bhavati bhaviSyati sumerurityAdayo bhinnakAlA zabdA bhinnameva arthamabhidardhAta bhinnakAlazabdatvAt tAdRsiddhAnyazabdavat ityAdi kAla Adike bhedase zabda aura arthako sarvathA alaga mAnaneko zabdanayAbhAsa kahate hai| jaise-sumeru thA, sumeru hai, aura sumeru honA Adi bhinna bhinna kAla ke zabda, bhinna kAlavAcI honese, anya bhinnakAlavAcI zabdokI bhaoNti hI, bhinna bhinna arthoM kA hI pratipAdana karate hai| na. ca. vR/213 jo vahaNaM Na maNNai eyatthe bhiNNa liMga AINaM / so sahaNao bhaNio o sAiANa jahA / 213 / jo bhinna liMga AdivAle zabdoMkI eka artha meM vRtti nahIM mAnatA baha zabdanaya hai, jase puruSa, strI aadi| na. ca./zruta/pR. 17 zabdaprayogasyAtha jAnAmIti kRtvA tatra ekArtha meka zabdena jJAne sati paryAyazabdasya arthakramo yatheti cet puSyatArakA nakSatramityekArtho bhavati / athavA dArA kalatraM bhAryA iti ekArthI bhavatIti kAraNena liGgasaMkhyAsAdhanAdivyabhicAra muktvA zabdAnusArArtha svIkartavyamiti zabdanayaH / uktaM ca-lakSaNasya pravRttau vA svabhAvAviSTAliGgataH / zabdo liGga svasaMkhyAM ca na parityajya vartate / ='zabdaprayogake arthako maiM jAnatA hU~' isa prakArake abhiprAyako ghAraNa karake eka zabdake dvArA eka artha ke jAna lenepara paryAyavAcI zabdoMke arthakramako (bhI bhalI bhA~ti jAna letA hai| jaise puSya tArakA aura nakSatra, bhinna liMgavAle tIna zabda ( yadyapi ) ekArthabAcI haiM' athavA dArA kalatra bhAryA ye tInoM bhI ( yadyapi ) ekArthavAcI hai| parantu kAreNavazAt liMga saMkhyA sAdhana vagairaha vyacicArako chor3akara zabdake anusAra artha kA svIkAra karanA cAhie isa prakAra zabdanaya hai| kahA bhI hai-lakSaNa kI pravRttime yA svabhAvase AviSTa-yukta liMgase zabdanaya, liMga aura svasaMravyAko na chor3ate hue rahatA hai| isa prakAra zabdanaya batalAyA gayA hai| bhAvArtha-(yadyapi 'bhinna liMga Adi vAle zabda bhI vyavahArameM ekArthavAcI samajhe jAte hai, aisA yaha naya jAnatA hai, aura mAnatA bhI hai| parantu vAkyameM unakA prayoga karate samaya unameM liMgAdikA vyabhicAra Ane nahIM detaa| abhiprAyameM unhe ekArthavAcI samajhate hue bhI vAkyameM prayoga karate samaya kAraNavazAta liMgAdike anusAra hI unameM arthabheda svIkAra karatA hai| ) (A. pa./2) / syA, ma./28/313/30 yathA cAya paryAyazabdAnAmekamarthamabhipraiti tathA taTastaTI taTas iti viruddha liGgalakSaNadharmAbhisaMbandhAda vastuno bheda caabhidhtte| na hi viruddhadharmakRta bhedamanubhavato vastuno viruddhadharmAyogo yuktaH / evaM saMkhyAkAlakArakapuruSAdibhedAda api bhedo'bhyupgntvyH| syA. ma./2/316 para udadhRta zloka naM.5 virodhiliGgasaMkhyAdibhedAda bhinnasvabhAvatAm / tasyaiva manyamAno'yaM zabdaH pratyavatiSThata / / jaise indra zaka purandara ye tInoM samAna ligI zabda eka arthako dyo tita karate haiN| vaise taTaH, taTo, taTam ina zabdoMse viruddha liMgarUpa dharmase sambandha honeke kAraNa, vastukA bheda bhI samajhA jAtA hai / viruddha dharmakRta bhedakA anubhava karanevAlI vastumeM viruddha dharmakA sambandha na mAnanA bhI yukta nahIM hai / isa prakAra saMkhyA kAla kAraka puruSa Adike bhedase paryAyavAcI zabdoMke artha meM bheda bhI samajhanA caahie| dha.1/1,1.1/gA.7/13 mUlaNimeNaM pajjavaNayassa ujusudvynnvicchedo| tassa du saddAdIyA sAha pasAhA muhmbheyaa|-Rjusuutr vacanakA vicchedarUpa vartamAnakAla hI paryAyArthika nayakA mUla AdhAra hai, aura zabdAdi naya zAkhA upazAkhA rUpa usake uttarottara sUkSma bheda haiN| zlo. vA.4/1/33/68/26/17 kAlakArakaliDgasaMkhyAsAdhanopagrahabhedAdbhinnamartha zapatIti zabdo nayaH shbdprdhaantvaadudaahRtH| yastu vyavahAranayaH kAlAdibhede'pyabhinnamarthamabhipreti / kAla, kAraka, liMga, saMkhyA, sAdhana aura upagraha Adike bhedoMse jo naya bhinna arthako samajhAtA hai vaha naya zabda pradhAna honese zabdanaya kahA gayA hai, aura isake pUrva jo vyavahAranaya kahA gayA hai vaha to (vyAkaraNa zAstrake anusAra) kAla Adike bheda honepara bhI abhinna arthako samajhAnekA abhiprAya rakhatA hai| (naya/III//7 tathA nikssep/9/9)| 5. zabdanayAbhAsakA lakSaNa syA: ma./2/315/26 tadabhedena tasya tameva smrthymaanstdaabhaasH|| 6. liMgAdi vyabhicArakA tAtparya noTa- yadyapi vyAkaraNa zAstra bhI zabda prayogake doSoko svIkAra nahIM karatA, parantu kaho-kahI apava.darUpase bhinna liga Adi vAle zabdokA bhI sAmAnAdhikaraNya rUpase prayoga kara detA hai| tahA~ zabdanaya una doSokA bhI nirAkaraNa karatA hai| ve doSa nimna prakAra hairA. vA./1/33/6/68/14 tatra liGgavyabhicArastAvatastrIliGga pulliGgAbhidhAnaM tArakA svaatiriti| paMlliGga sthyabhidhAnam avagamo vidye ti / strItve napaMsakAbhidhAnam vINA Atodyamiti / nasake styabhidhAnam Ayudha zaktiriti / puMlliDna napaMsakAbhidhAnaM paTo vastramiti / nasake pulliGgAbhidhAnaM dravyaM parazuriti / saMkhyAvyabhicAraH-ekatve dvisvam-godau grAma iti| dvitve bahutvamma punarvasU paJcatArakA iti| bahutve ekatvam-AgrA vanamiti / bahutve dvitvam-devamanuSA ubhau rAzI iti / sAdhanavyabhicAraH-ehi manthe rathena yAsyasi, nahi yAsyasi yAtaste piteti / Adizabdena kAlAdivyabhicAro gRhyte| vizvadRzvAsya putro janitA, bhAvi kRtyamAsIditi kAlavyabhicAra' / saMtiSThate pratiSThate viramatyuparamatIti upagrahavyabhicAra' / -1. strIligake sthAnapara paMligakA kathana karanA aura paligake sthAnapara skhI ligakA kathana karanA Adi liMga vyabhicAra hai| jaise-(1)-'tArakA svAti' svAti nakSatra tArakA hai| yahaoNpara tArakA zabda strIliMga aura svAti zabda liMga hai| isalie strIligake sthAnapara puMliMga kahanese liga vyabhicAra hai| (2) 'avagamo vidyA' jJAna vidyA hai| yahA~para avagama zabda puMliga aura vidyA zabda strIliga hai| isalie puMlligake sthAnapara strIliga kahanese liMga vyabhicAra hai| isI prakAra (3) 'bINA Atodyam' vINA bAjA Atodya kahA jAtA hai| yahA~ para vINA zabda strIliMga aura Atodya zabda, napuMsakaliga hai| (4) 'AyudhaM zaktiH ' zakti Ayudha hai| yahaoNpara Ayudha zabda napuMsakaliga aura zakti zabda strIliga hai| (5) 'paTo vastram' paTa vastra hai| yahaoNpara paTa zabda paMlliga aura vastra zabda napuMsakaliga hai| (6) 'AyudhaM parazuH' pharasA Ayudha hai| yahA~ para Ayudha zabda napuMsakaliga aura parazu zabda puMliga hai| 2. ekavacanakI jagaha dvivacana AdikA kthana karanA saMkhyA vyabhicAra hai| jaise (1) 'nakSatraM punarvasU' punarvasU nakSatra hai| yahA~para nakSatra zabda ekavacanAnta aura punarvasU zabda dvivacanAnta hai| isalie ekavacanake sthAnapara dvivacamakA kathana karanese saMkhyA vyabhicAra hai| isI prakAra-(2) 'nakSatraM zatabhiSajaH' zatabhiSaja nakSatra hai| yahA~ para nakSatra zabda ekavacanAnta aura zatabhiSaj zabda bahuvacanAnta hai| (3) 'godau grAmaH' gAyoM ko denevAlA grAma hai| yahA~para goda zabda dvivacanAnta aura grAma zabda ekavacanAnta hai / (4) 'punarvasU paJcatArakAH' punarvasU pA~ca tAre hai| yahA~para punarvasU dvivacanAnta aura paMcatArakA zabda bahuvacanAnta hai / (1) 'AyAH banam' AmoMke vRkSa vana haiN| yahA~para Ana zabda bahuvacanAnta aura vana zabda ekavacanAnta hai| (4) 'devamanuSyA ubhau rAzI' deva aura manuSya ye do rAzi hai| yahA~para devamanuSya zabda bahuvacanAnta aura rAzi zabda dvivacanAnta hai| 3. bhaviSyata Adi kAlake sthAnapara bhUta Adi jainendra siddhAnta koza bhA02-68
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 538 III naigama Adi sAta naya nirdeza kAlakA prayoga karanA kAlavyabhicAra hai / jaise-(1) vizvadRzvAsya putro janitA' jisane samasta vizvako dekha liyA hai aisA isake putra utpanna hogaa| yahaoNpara vizvakA dekhanA bhaviSyat kAlakA kArya hai, parantu usakA bhUtakAlake prayoga dvArA kathana kiyA gayA hai| isalie bhaviSyat kAlakA kArya bhUta kAlameM kahanese kAlavyabhicAra hai| isI taraha (2) bhAvikRtyamAsIt Age honevAlA kArya ho cukaa| yahA~para bhUtakAlake sthAnapara bhaviSya kAlakA kathana kiyA gayA hai| 4. eka sAdhana arthAt eka kArakake sthAnapara dUsare kArakake prayoga karaneko sAdhana yA kAraka vyabhicAra kahate haiN| jaise-'prAmamadhizete' vaha grAmomeM zayana karatA hai / yahA~ para saptamIke sthAnapara dvitIyA vibhakti yA kArakakA prayoga kiyA gayA hai, isalie yaha sAdhana vyabhicAra hai / 5. uttama puruSake sthAnapara madhyama puruSa aura madhyama puruSake sthAnapara uttama puruSa Adike kathana karaneko puruSavyabhicAra kahate hai / jaise-ehi manye rathena yAsyasi nahi yAsyasi yAtaste pitA' Ao, tuma samajhate ho ki maiM rathase jAU~gA parantu aba na jAoge, kyoki tumhArA pitA calA gyaa| yahA~ para upahAsa karaneke lie 'manyase' ke sthAna para 'manye' aisA uttama puruSakA aura 'yAsyAmi' ke sthAnapara 'yAsyasi' aisA madhyama puruSakA prayoga huA hai| isalie puruSavyabhicAra hai| 6. upasargake nimittase parasmaipadake sthAnapara Atmanepada aura Atmanepadake sthAnapara parasmaipadakA kathana kara deneko upagraha vyabhicAra kahate haiN| jaise 'ramate' ke sthAnapara "viramati'; 'tiSThati' ke sthAnapara 'saMtiSThate' aura 'vizati' ke sthAnapara 'nivizate' kA prayoga vyAkaraNameM kiyA jAnA prasiddha hai / (sa. si./1/33/143/4); (zlo. vA. 4/1/33/zlo. 60-71/255); (dha.1/1,1.1/81/1); (dha.1/4,1,45/176/6); (ka. pA. 1/1314/1167/233/3) / bhede'pyabhinnamarthamAratA upasargasya dhAtvartha mAtradyotakatvAditi / tadapi na shreyH| tiSThati pratiSThata ityatrApi sthitigatikriyayorabhedaprasaGgAt / tataH kAlAdibhedAdbhinna evArtho'nyathAtiprasaGgAditi zabdanaya' prkaashyti| tabhede'pyarthAbhede 'dUSaNAntaraM ca darzayati-tathA kAlAdinAnAtvakalpanaM niSprayojanam / siddhaM kAlAdina kena kAryasyeSTasya tattvataH 73 / kAlAdhanyatamasyaiva kalpanaM te vidhIyatAm / yeSAM kAlAdibhede'pi padArthakatvanizcayaH / 74 / zabdakAlAdibhibhinnAbhinArtha prtipaadkH| kAlAdibhinnazabdatvAdRksiddhAnyazabdavata 175 // 40-1, kAla vyabhicAra viSayaka-vaiyAkaraNIjana vyavahAranayake anurodhase 'dhAtu sambandhase pratyaya badala jAte haiN| isa sUtrakA Azraya karake aisA prayoga karate haiM ki 'vizvako dekha cukanevAlA putra isake utpanna hovegA' athavA 'honevAlA kArya ho cukaa'| isa prakAra kAlabheda honepara bhI ve ina meM eka hI vAcyArthakA Adara karate haiN| to Age jAkara vizvako dekhegA aisA putra isake utpanna hogA' aisA na kahakara uparokta prakAra bhaviSyat kAlake sAtha atIta kAlakA abheda mAna lete haiM, kevala isalie ki lokameM isa prakArake prayogakA vyavahAra dekhA jAtA hai| parIkSA karanepara unakA yaha mantavya zreSTha nahIM hai, kyoki eka to aisA mAnanese mUla siddhAntakI kSati hotI hai aura dUsare atiprasaMga doSa prApta hotA hai| kyoMki, aisA mAnanepara bhUtakAlIna rAvaNa aura anAgata kAlaM na zakha cakravartI meM bhI ekapanA prApta ho jAnA caahie| ve donoM eka bana baitthege| yadi tuma yaha kaho ki rAvaNa rAjA huA thA aura zaMkha cakravartI hogA, isa prakAra ina zabdokI bhinna viSayArthatA bana jAtI hai, taba to vizvadRzvA aura janitA ina donoM zabdoMkI bhI ekArthatA na hoo| kyoMki 'jisane vizvako dekha liyA hai' aise isa atItakAlavAcI vizvadRzvA zabdakA jo artha hai, vaha 'utpanna hovegA' aise isa bhaviSyakAlavAcI janitA zabdakA artha nahIM hai / kAraNa ki bhaviSyat kAlameM honevAle putrako atItakAla sambandhIpanekA virodha hai| phira bhI yadi yaha kaho ki bhUtakAlameM bhaviSya kAlakA adhyAropa karanese donoM zabdoMkA eka artha iSTa kara liyA gayA hai, taba to kAla-bheda honepara bhI vAstavikarUpase arthoke abhedakI vyavasthA nahIM ho sktii| aura yahI bAta zabdanaya samajhA rahA hai / 2. sAdhana yA kAraka vyabhicAra viSayaka-tisa hI prakAra ve vaiyAkaraNI jana katakiAraka vAle 'karoti' aura karmakAraka vAle 'kriyate' ina donoM zabdoM meM kAraka bheda honepara bhI, inakA abhinna artha mAnate haiM; kAraNa ki, 'devadatta kucha karatA hai' aura 'devadattake dvArA kucha kiyA jAtA hai| ina donoM vAkyoMkA eka artha pratIta ho rahA hai| parIkSA karanepara isa prakAra mAnanA ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para to 'devadatta caTAIko banAtA hai' isa vAkya meM prayukta kartAkAraka rUpa devadatta aura karmakAraka rUpa caTAImeM bhI abhedakA prasaMga AtA hai| 3. liMga vyabhicAra viSayaka-sisI prakAra ve vaiyAkaraNI jana 'puSyanakSatra tArA hai' yahA~ liga bheda honepara bhI, unake dvArA kiye gaye eka hI arthakA Adara karate hai, kyoMki lokameM kaI tArakAose milakara banA eka puSya nakSatra mAnA gayA hai| unakA kahanA hai ki zabdake ligakA niyata karanA lokake Azrayase hotA hai| unakA aisA kahanA zreSTha nahIM hai, kyoMki aisA mAnanese to pulligI paTa. aura strIliMgI jhopar3I ina donoM zabdoMke bhI ekArtha ho jAnekA prasaMga prApta hotA hai| 4. sarakhyA vyabhicAra viSayaka-tisI prakAra ve vaiyAkaraNI jana 'ApaH' isa strIliMgI bahucanAnta zabdakA aura 'ambhaH' isa napuMsakaliMgI ekavacanAnta zabdakA, liMga va saMkhyA bheda honepara bhI, eka jala nAmaka artha grahaNa karate haiN| unake yahA~ saMkhyAbhedase artha meM bheda nahIM par3atA jaise ki gurutva sAdhana Adi zabda / unakA aisA mAnanA zreSTha nahIM hai| kyoMki aisA mAnane para to eka ghaTa aura aneka tantu ina donoMkA bhI eka hI artha honekA prasaMga prApta hotA hai / 5. puruSa vyabhicAra viSayaka 7. ukta vyabhicAroM meM doSa pradarzana zlo, vA./4/1/33/72/257/16 yo hi vaiyAkaraNavyavahAranayAnurodhena 'dhAtusaMbandhe pratyayaH' iti sUtramArabhya vizvadRzvAsya putro janitA bhAvikRtyamAsIdityatra kAlabhede'pyekapadArthamAitA yo vizvaM drakSyati so'sya putro janiteti bhaviSyatkAlenAtItakAlasyAbhedo'bhimataH tathA vyavahAradarzanAditi / tanna zreyaH parIkSAyAM mUlakSate. kAlabhede'pyarthasyAbhede'tiprasagAva rAvaNazaGkhacakravartinorapyatItAnAgatakAlayorekatvApatteH / AsIdrAvaNo rAjA zaGkhacakravartI bhaviSyatIti zabdayobhinaviSayatvAnnai kArthateti cet, vizvadRzvA janitetyanayorapi mA bhUta tata eva / na hi vizva dRSTavAniti vizvadRzveti zabdasya yo'rtho'tItakAlasya janiteti shbdsyaanaagtkaalH| putrasya bhaavino'tiittvvirodhaad| atItakAlasyApyanAgatatvAdhyAropAdekArthatAbhipreteti ceta, tahi na paramArthata kaalbhede'pybhinnaarthvyvsthaa| tathA karoti kriyate iti kArakayoH katR karmaNo de'pyabhinnamarthata ebAdiyate sa evaM karoti kiMcit sa eva kriyate kenaciditi prtiitairiti| tadapi na zreyaH parIkSAyo / devadattaH kaTaM karotItyatrApi katR karmaNordevadattakaTayorabhedaprasaGgAt / tathA puSyastAraketyatra vyaktibhede'pi tatkRtArthamekamAdriyante, liGgamaziSyaM lokAzrayatvAdi / tadapi na zreyaH, paTakuTotyatrApi kuTakuTyorekatvaprasaGgAt talliGgabhedAvizeSAt / tathApo'mbha ityatra saMkhyAbhede'pyekamathaM jalAyamAdRtAH saMkhyAbhedasyAbhedakatvAva gurvA divaditi / tadapi na zreyaH parokSAyAm / vastaMtava ityatrApi tathAbhAvAnuSagAta saMkhyAbhedAvizeSAta / ehi manye rathena yAsyasi nahi yAsyasi sa yAtaste pitA iti sAdhanabhede'pi padArthamabhinnamAdRtAH "prahase manyavAci yuSmanmanyatarasmAdekavaca" iti vcnaav| tadapi na zreyaH parIkSAyA, ahaM pacAmi tvaM pacasItyatrApi asmadya SmatsAdhanAbhede'pyekArthatvaprasaGgAt / tathA 'saMtiSThate avatiSThata' ityatropasarga jainendra siddhAnta koza
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya "he vidUSaka, idhara aao| tuma manameM mAna rahe hoge ki maiM ratha dvArA mele meM jAU~gA, kintu tuma nahIM jAoge, kyoMki tumhArA pitA bhI gayA thA " isa prakAra yahA~ sAdhana yA puruSakA bheda honepara bhI ve vaiyAkaraNI jana eka hI artha kA Adara karate haiN| unakA kahanA hai ki upahAsa ke prasaMga meM 'manya' dhAtuke prakRtibhUta honepara dUsarI dhAtuoMke uttamapuruSa ke badale madhyama puruSa ho jAtA hai, aura manyati dhAtuko uttamapuruSa ho jAtA hai, jo ki eka arthakA vAcaka hai| kintu unakA yaha kahanA bhI uttama nahIM hai, kyoMki aisA mAnanese to 'maiM pakA rahA hU~', 'tU pakAtA hai' ityAdi sthaloMmeM bhI asmad aura yuSmat sAdhanakA abheda honepara ekArthapanekA prasaMga hogA / 6. upasarga vyabhicAra viSayaka -- tisI prakAra vaiyAkaraNIjana 'saMsthAna karatA hai', 'avasthAna karatA hai' ityAdi prayogoM meM upasargake bheda honepara bhI abhinna artha ko pakar3a baiThe haiN| unakA kahanA hai ki upasarga kevala dhAtuke arthakA ghoTana karanevAle hote haiM me kisI navIna arthake vAcaka nahIM hai| unakA yaha kahanA bhI prazaMsanIya nahIM hai, kyoMki isa prakAra to 'tiSThati' arthAt ThaharatA hai aura 'pratiSThate' arthAt gamana karatA hai, ina donoM prayogoM meM bhI ekArthatAkA prasaMga AtA hai| 7. isake atirikta anya bhI aneka dUSaNa Ate haiM / (1) lakAra yA kRdantameM athavA laukika vAkya prayogoMmeM kAlAdike nAnApanekI kalpanA vyartha ho jAyegI, kyoMki eka hI kAla yA upasarga Adi se vAstavika rUpase iSTakAryakI siddhi ho jAyegI / 03 / kAla Adike bhedase artha bheda na mAnanevAloko koI sA eka kAla yA kAraka Adi hI mAna lenA cAhie / 74| kAla AdikA bhinna-bhinna svIkAra kiyA jAnA hI unako bhinnArthatAkA dyotaka hai / 75 // 1 539 9. sarva prayogoMko dUSita batAnese to vyAkaraNazAstra ke sAtha virodha AtA hai ? sa.si /1/12/144/1 evaM prakAra vyavahAramanyAsyaM manyateH bagvArthasyAnyArthena saMbandhAbhAvAt lokasamayavirodha iti cet virudhytaa| umiha mImAMsyate na bhaiSajyamAturecchAnuSati / yadyapi vyavahArameM aise prayoga hote haiM, tathApi isa prakArake AhArako zabdanaya anucita mAnatA hai, kyoMki paryAyArthika nayakI dRSTise anya arthakA anya artha ke sAtha sambandha nahIM bana sktaa| prazna- isase loka samayakA ( vyAkaraNa zAstrakA) virodha hotA hai| uttara--yadi virodha hotA hai to hone do, isase hAni nahIM hai, kyoMki yahA~ tattvakI mImAMsA kI jA rahI hai| davAI kucha rogIko icchAkA anukaraNa karanevAlI nahIM hotI / (rA. bA./1/33/6/18/25) / 7. samabhirUDha naya nirdeza 1. samabhiruddha nayake lakSaNa 2. artha medase zabda bheda (rUDha zabda prayoga ) sa.si./1/23/142/4 nAnArtha samadhirohaNAtsama bhiruuddH| yato nAnArthAnsa tIrthamAbhimukhyena rudraH smbhiruuddhH| gaurityayaM zabdoM vAgAdiSvartheSu vartamAnaH pazAvabhirUDhaH / - nAnA arthoMkA samabhirohaNa karanevAlA honese samabhirUDha naya kahalAtA hai / cu ki jo nAnA ako 'sama' arthAt chor3akara pradhAnatAse eka artha meM rUDha hotA hai| maha samabhirU naya hai| udAharaNArtha go' isa zabdakI bacana, pRthivI Adi 11 arthAne pravRti mAnI jAtI hai, to bhI isa nayako apekSA maha eka pazu vizeSake arthage rUDha hai (rA.vA./1/31/10/18/26) 1 III naigama Adi sAta naya nirdeza (khA.pa. 5) (na.ca.vR./216) 1 (na.. /zrata / pR.18) (ta.sA./1/46): (kA.a./ yuu./206)| rA.vA./4/42/17/261/12 samabhirUDhe vA pravRttinimittasya ca ghaTasyAbhinnasya sAmAnyenAbhidhAnAt (abheda) / samabhirUDha nayameM ghaTanakiyA pariNata yA apariNata, abhinna hI paTakA nirUpaNa hotA hai / arthAt jo zabda jisa padArtha ke lie rUDha kara diyA gayA hai, vaha zabda hara avasthA meM usa padArthakA vAcaka hotA hai| na. ca. / zruta/pR. 18 ekabAramaSTopavAsaM kRtvA mukte'pi tapodhanaM rUDhipradhAnatayA yAvajjIvamaSTopavAsIti vyavaharanti sa tu samabhirUDhanaya. / - eka bAra ATha upavAsa karake mukta ho jAnepara bhI tapodhanako rUDhikI pradhAnatA yAvajjIva aSTopavAsI kahanA samabhirUDha naya hai / 2. zabdabhedase arthabheda sa.si./1/13 / 944/5 athavA arthagatyarthaH zabdaprayogaH rAprekasyArthasyaikena gatArthatvAtparyAyazabdaprayogo'narthaka / zabdabhedazcedasti artha - bhevenApyavazyaM bhavitavyamiti nAnArthasamabhirohaNAtyamabhirUDhaH / indanAdindraH, zakanAcchakra., pUrdAraNAta purandara ityevaM sarvatra - - athavA arthakA jJAna karAneke lie zabdoMkA prayoga kiyA jAtA hai| aisI hAlata meM eka artha kA eka zabdase jJAna ho jAtA hai| isalie paryAyavAcI zabdoM kA prayoga karanA niSphala hai| yadi zabdoM meM bheda hai to arthabheda avazya honA caahie| isa prakAra nAnA arthokA samabhirohaNa karanevAlA honese samabhirU naya kahalAtA hai| jaise indra, zaka aura purandara ye tIna zabda honese inake artha bhI dona hai| kyoMki vyutpattikI apekSA aizvaryavAda honese indra, samartha honese zaka aura nagaroMkA dAraNa karanese purandara hotA hai / isI prakAra sarvatra samajhanA cAhie (rA.vA./1/33/10/20/30), (lo.mA.4/1/23/rato. 76-07/ 23) (../58148) (.1 / 1.1.1/6/4) (6/41.45 / 106/1) (ka.pA. 12/13-14/200/231/6); (na.ca.vR./215); (na.ca / zruta/pR.18); (syAna /20/214/15:396/3 218/28) / rA.vA./2/42/10/269/16 samabhirute vA nemitikA zabdasyaikazabdavAcya ekaH / =samabhirUDha naya cU~ki zabda naimittika hai ata. eka zabdakA vAcya eka hI hotA hai / 3. vastukA nijasvarUpameM rUDha rahanA sa.si./1/33/144/- athavA yo yatrAbhirUDhaH sa tatra sametyAbhimukhyenArohaNAtsamabhirUDha' / yathA kva bhavAnAste / AtmanIti / kutaH / vastvantare vRttyabhAvAt / yadyanyasyAnyatravRttiH syAta, jJAnAdInAM rUpAdInAM cAkAze vRttiH syAt / athavA jo jahA~ abhirUDha hai vaha yahA~ 'm' arthAt prApta hokara pramukhatA se rUDha honeke kAraNa samabhirUr3a naya kahalAtA hai / yathA-Apa kahA~ rahate haiM ? apane meM, kyoMki anya vastukI anya vastu vRtti nahIM ho sktii| yadi anyakI anya meM vRtti hotI hai, aisA mAnA jAye to jJAnAdikakI aura rUpAdikakI AkAzameM vRtti hone lge| (rA.vA./1/33/10/16/2) / 2. yadyapi rUDhigata aneka zabda ekArthavAcI ho jAte haiM A.pa./1 paraspareNAbhiruddhAH samabhiH zandabhede'yarthabhedo nAsti / zakra indraH purandara ityAdayaH samabhirUDhAH / =jo zabda parasparameM abhirUDa yA prasiddha haiM ye samabhirUDa haiM una zabdoM meM bheda hote hue bhI artha bheda nahIM hotA / jaise-- zakra, indra va purandara ye tInoM zabda eka devarAja ke lie abhirUDha yA prasiddha haiM / ( vizeSa de0 matijJAna / 3/4 ) / jainendra siddhAnta koza
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 540 III naigama Adi sAta naya nirdeza kAraka liMga Adi vAle paryAyavAcI zabdoMkA vaha eka hI artha mAnatA hai| vaha kevala kAraka AdikA bheda ho jAnese hI paryAyavAcI zabdoMmeM artha bheda mAnatA hai, parantu kArakAdikA bheda na honepara arthAta samAna kArakAdivAle paryAyavAcI zabdoMmeM abhinna artha svIkAra karatA hai| kintu samabhirUDha naya to paryAyabheda honepara bhI una zabdoMmeM arthabheda mAnatA hai| jaise-ki indra, purandara va zaka ityAdi paryAyavAcI zabda usI prakAra bhinnArtha gocara hai, jaise ki bAjI (ghor3A) va vAraNa (hAthI) ye zabda / 5. samamirUDha nayAmAsakA lakSaNa syA.ma./2/318/30 paryAyadhvanInAmabhidheyanAnAtvameva kukssiikurvaannstdaabhaas'| yathendraH zakraH purandara ityAdayaH zabdAH bhinnAbhidheyA eva bhinnazabdatvAta karikuraturaGgazabdavad ityaadiH| -paryAyavAcI zabdoMke vAcyameM sarvathA nAnApanA mAnanA samabhirUDhAbhAsa hai| jaise ki indra, zakra, purandara ityAdi zabdoMkA artha, bhinna zabda honeke kAraNa usI prakArase bhinna mAnanA jaise ki hAthI, hiraNa, ghor3A ina zabdoMkA arth| 3. parantu yahA~ paryAyavAcI zabda nahIM ho sakate sa. si./2/33/144/6 tatraikasyArthasyekena gatArthatvAtparyAyazabdaprayogo'narthakaH / zabdabhedazcedasti arthabhedenApyavazyaM bhavitavyamiti |-jb eka artha kA eka zabdase jJAna ho jAtA hai to paryAyavAcI zabdoMkA prayoga karanA niSphala hai| yadi zabdoM meM bheda hai to arthabheda avazya honA caahie| (raa.vaa./1/33/10/6/30)| ka. pA.1/13-14/6200/240/1 asminnaye na santi paryAyazabdAH prtipdmrthbhedaabhyupgmaav| naca dvau zabdAvekasminnarthe varteteH bhinnayorekArthavRttivirodhAt / na ca samAnazaktitvAttatra vartate; samAnazaktyoH shbdyorektvaaptteH| tato vAcakabhedAdavazyaM vAcyabhedena bhaavymiti| - isa nayameM paryAyavAcI zabda nahIM pAye jAte haiM, kyoMki yaha naya pratyeka padakA bhinna artha svIkAra karatA hai| do zabda eka artha meM rahate haiM, aisA mAnanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki bhinna do zabdoMkA eka arthameM sadbhAva mAnanemeM virodha AtA hai / yadi kahA jAye ki una donoM zabdoMmeM samAna zakti pAyI jAtI hai, isalie ve eka artha meM rahate haiM, so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki do zabdoMmeM sarvathA samAna zakti mAnanese ve vAstavameM do na rahakara eka ho jaayeNge| isalie jaba vAcaka zabdoMmeM bheda pAyA jAtA hai to unake vAcyabhUta artha meM bhI bheda honA hI cAhie / (dh.1/1,1,1|| 86/5) / gha.6/4,1,45/180/1 na svato vyatiriktAzeSArthavyavacchedakaH zabdaH ayogyatvAt / yogyaH zabdo yogyArthasya vyavacchedaka iti"na ca zabdadvayodvaividhye tatsAmarthyayorekaravaM nyAyama, bhinnkaalotpnndrvyopaadaanbhinnaadhaaryorektvvirodhaat| na ca sAdRzyamapi tyorektvaaptteH| tato vAcakabhedAdavazya vAcyabhedenApi bhvitvymiti| -zabda apanese bhinna samasta padArthoM kA vyavacchedaka nahIM ho sakatA, kyoMki usameM baisI yogyatA nahIM hai, kintu yogya zabda yogya arthakA vyavacchedaka hotA hai| dUsare, zabdoMke do prakAra honepara unakI zaktiyoMko eka mAnanA bhI ucita nahIM hai, kyoMki bhinna kAlameM utpanna va upAdAna evaM bhinna AdhAravAlI zabdazaktiyoMke abhinna honekA virodha hai| inameM sAdRzya bhI nahIM ho sakatA, kyoMki aisA honepara ekatAkI Apatti AtI hai| isa kAraNa vAcakake bhedase vAcya bheda avazya honA caahie| noTa-zabda va artha meM bAcya-vAcaka sambandha va usakI siddhike lie de0 aagm/4| 8. evaMbhUtanaya nirdeza 4. zabda va samamirUDha nayameM antara zlo. vA./4/1/33/76/263/21 vizvadRzvA sarvadRzveti paryAyabhede'pi zabdo'bhinnArthamabhipreti bhavitA bhaviSyatIti c-kaalbhedaabhimnnaav| kriyate vidhIyate karoti vidadhAti puSyastiSyaH tArakoDa: Apo vA ambhaH salilamityAdiparyAyabhede'pi cAbhinnamartha zabdo manyate kArakAdibhedAdevArthabhedAbhimananAda / samabhirUDhaH punaH paryAyabhede'pi bhinnArthAnAmabhipreti / kathaM-indraH purandaraH zakra ityAdyAbhinnagocaraH / yadvA vibhinnazabdatvAdvAjivAraNazabdabat 71 -jo vizvako dekha cukA hai yA jo sabako dekha cukA hai ina zabdoMmeM paryAyabheda honepara bhI zabda naya inake arthako abhinna mAnatA hai| bhavitA (luT ) aura bhaviSyati (laT ) isa prakAra paryAyabheda honepara bhI, kAlabheda na honeke kAraNa zabdanaya donoMkA eka artha mAnatA hai| tathA kiyA jAtA hai, vidhAna kiyA jAtA hai ina zabdoMkA tathA isI prakAraH puSya va tiSya ina donoM elligI zabdoMkA; tArakA va uDakA ina donoM stroliMgI zabdoMkA; stroliMgI 'apa' va bAra zabdoM kA napuMsakaliMgI ambhas aura salila zabdoMkAH ityAdi samAnakAla 1. taskriyApariNata dravya hI zabdakA vAcya hai sa. si/1/33/146/3 yenAtmanA bhUtastenai vAdhyavasAyatIti evaMbhUtaH / svAbhipretakriyApariNatikSaNe eva sa zabdo yukto nAnyatheti / yadaivendati tadaivendro nAbhiSecako na pUjaka iti / yadaiva gacchati tadaiva gaurna sthito na zayita iti / jo vastu jisa paryAyako prApta huI hai usI rUpa nizcaya karanevAle (nAma denevAle) nayako evaMbhUta naya kahate haiN| Azaya yaha hai ki jisa zabdakA jo vAcya hai usa rUpa kriyAke pariNamanake samaya hI usa zabdakA prayoga karanA yukta hai, anya samayoMmeM nhiiN| jaise-jisa samaya AjJA va aizvaryavAna ho usa samaya hI indra hai. abhiSeka yA pUjA karanevAlA nhiiN| jaba gamana karatI ho tabhI gAya hai, baiThI yA sotI huI nhiiN| (rA.vA./1/33/11/66/); (zlo.vA.4/1/33/zlo.78-76/262); (ha.pu./58/46); (A.pa./5va); (na.ca./zruta/pR.16para uddhRta zloka); (ta sA /1/50); (kA-a/mU./277), (syaa.m./28/311/3)| gha.141.1.1/10/3 evaM bhede bhvnaadevNbhuutH| -evaMbheda arthAt jisa zabdakA jo vAcya hai vaha tadrUpa kriyAse pariNata samayameM hI pAyA jAtA hai| use jo viSaya karatA hai use evaMbhUtanaya kahate haiN| (ka pA./ 13-14/3201/242/1) / na.ca.va./216 jaMjaM kareha kammaM dehI maNavayaNakAyado / taM khu _NAmajutto evaMbhUdo have saNao / 216 // na. ca./zruta/pR.16 yaH kazcitpuruSaH rAgapariNato pariNamanakAle rAgIti bhavati / dveSapariNato pariNamanakAle dveSIti kathyate |..shesskaale tathA na kathyate / iti taptAyaHpiNDavat tatkAle yadAkRtistadvizeSa vastupariNamanaM tadA kAle 'takkAle tammapattAdo' iti vacanamastIti kriyAvizeSAbhidAnaM svIkaroti athavA abhidAnaM na svIkarotIti vyavaharaNamevabhUtanayo bhvti| -1. yaha jIva mana vacana kAyase jaba jo-jo ceSTA karatA hai, tama usa-usa nAmase yukta ho jAtA hai, aisA evaMbhUta naya kahatA hai| 2. jaise rAgase pariNata jIva rAgapariNatike kAla meM hI rAgI hotA hai aura dveSa pariNata jIva dveSapariNatike kAlameM hI dveSTA kahalAtA hai| anya samayoMmeM vaha vaisA nahIM kahA jaataa| isa prakAra agnise tape hue loheke golevada, uma-usa kAlameM jisa-jisa AkRti vizeSameM vastukA pariNamana hotA hai, sasa jainendra siddhAnta koza
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 541 III naigama Adi sAta naya nirdeza kAlame usa rUpase tanmaya hotA hai| isa prakAra AgamakA vacana hai| 4. isa nayako dRSTimeM vAkya sambhava nahIM hai| ata kriyAvizepake nAmakathanako svIkAra karatA hai, anyathA nAmakathana ko grahaNa nahIM krtaa| isa prakArase vyavahAra karanA evaMbhUta gha.1/1,1,1/10/3 na padAnA...parasparavyapekSApyasti varthisaMkhyA kAlAdibhibhinnAnAM padAnA bhinnapadApekSAyogAta / tato na vAkyahotA hai| mapyastoti siddham / = zabdo meM paraspara sApekSatA bhI nahIM hai, kyoMki 2. tajjJAnAriNata AtmA usa zabdakA vAcya hai varNa artha saMkhyA aura kAla Adike bhedase bhedako prApta hue padoke 1. nirdeza dUsare padoMkI apekSA nahIM bana sktii| jaba ki eka pada dUsare padakI apekSA nahIM rakhatA hai, to isa nayakI dRSTimeM bAkya bhI nahIM bana sa.si./9/33/145/5 athavA yenAtmanA yena jJAnena bhUtaH pariNatastenai sakatA hai yaha bAta siddha ho jAtI hai| vAdhyavasAyayati / yathendrAgnijJAnapariNata Atmaivendro'gnizceti / = athavA jisa rUpase arthAta jisa jJAnase AtmA pariNata ho usI 5. isa nayameM padasamAsa sambhava nahIM rUpase usakA nizcaya karAnevAlA naya evaMbhUtanaya hai| yathA-indra- ka.pA 1/13-14/6201/242/1 asminnaye na padAnAM samAso'sti: rUpa jJAnase pariNata AtmA indra hai aura agnirUpa jJAnase pariNata svarUpata. kAlabhedena ca bhinmAnAmekatvavirodhAta / na padAnAmekakAlaAtmA agni hai / (raavaa.1/33/11/16/10)|| vRttisamAsa' kramotpannAnAM kSaNakSayiNAM tadanupapatte. / naikArthe vRttiH rA.vA./1/2/5/1/1 yathA "AtmA tatpariNAmAdagnivyapadezabhAga bhavati, samAsa" bhinnapadAnAmekArthe vRttynupptteH| =isa nayameM padoMkA sa evabhUtanayavaktavyatayA uSNaparyAyAdananyA, tathA evaMbhUtanayavaktavya- samAsa nahIM hotA hai; kyoMki, jo pada kAla va svarUpakI apekSA vazAj jJAnadarzanaparyAyapariNata Atmaiva jJAnaM darzanaM ca tatsvAbhA- bhinna haiM, unheM eka mAnanemeM virodha AtA hai| ekakAlavRttisamAsa vyAt / - eva bhUtanayako dRSTise jJAna kriyAme pariNata AtmA ho kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki pada kramase utpanna hote haiM aura jJAna hai aura darzanakriyAmeM pariNata AtmA darzana hai| jaise ki uSNa- kSaNadhvaMsI haiN| ekArtha vRttisamAsa kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki paryAyame pariNata AtmA agni hai| bhinna padokA eka artha meM rahatA bana nahIM sktaa| (dha.1/1,1.1/80/3) rA.vA /1/33/12/66/13 syAdetat-agnyAdivyapadezo yadyAtmani kriyate 6. isa nayameM varNasamAsa taka bhI sambhava nahIM dAhakatvAdyatiprasajyate iti; ucyte-tdvytirekaadprsnggH| tAni nAmAdIni yena rUpeNa vyapadizyante tatasteSAmavyatirekaH prati gha.1/4,1,45/160/7 bAcakagatavarNabhedenArthasya bhedaka evNbhuutH| - jo niyatArthavRttitvAddharmANAm / tato no AgamabhAvAgnau vartamAnaM dAha zabdagata 'gha' 'Ta' Adi vargoM ke bhedase arthakA bhedaka hai, vaha evaMkatvaM kathamAgamabhAvAgnau varteta / = prazna-jJAna yA AtmAmeM agni bhUtanaya hai| vyapadeza yadi kiyA jAyegA to usameM dAhakatva AdikA atiprasaMga ka.pA.1/13-14/6209/242/4 na varNasamAso'pyasti tatrApi padasamAprApta hogA / uttara--nahI; kyo ki, nAma sthApanA Adi nikSepoM meM soktadoSaprasaGgAta / tata eka eva varNa ekArthavAcaka iti padagatavarNapadArtha ke jo-jo dharma vAcya hote hai, ve hI uname raheMge, noAgamabhAva mAtrArthaH ekArtha ityevaMbhUtAbhiprAyavAt evaMbhUtanayaH / = isa nayameM (bhotika) agnime hI dAhakatva Adi dharma hote hai unakA prasaMga jisa prakAra padokA samAsa nahIM bana sakatA, usI prakAra 'gha' 'Ta' AgamabhAva (jJAnAtmaka) agnimeM denA ucita nahIM hai| Adi aneka varNoM kA bhI samAsa nahIM bana sakatA hai, kyoMki Upara padasamAsa mAnane meM jo doSa kaha Aye haiM, ve saba doSa yahA~ bhI prApta 3. athabhedase zabdabheda aura zabdabhedase arthabheda karatA hai hote haiN| isalie evaMbhUtanayakI dRSTi meM eka hI varNa eka arthakA vAcaka hai / ata'ghaTa' Adi padoMmeM rahanevAle cha, a., a Adi rA.vA. 1/4/42/17/261/13 evabhUteSu pravRttinimittasya bhinnasyaikasyai varNamAtra artha hI ekArtha haiM, isa prakArake abhiprAyavAlA evaMbhUtanaya vArtha syAbhidhAnAta bhedenAbhidhAnam |...evN bhUtavartamAnanimittazabda samajhanA caahie| (vizeSa tathA samanvaya de0 Agama/4/4) ekavAcya ek.| -evaMbhUtanayameM pravRttinimittase bhinna eka hI arthakA nirUpaNa hotA hai, isalie yahA~ satra zabdoMme arthabheda hai| 7. samamirUDha va evaMbhUtameM antara evaM bhUtanaya vartamAna nimittako pakaDatA hai, ataH usake matase eka __ zlo vA./4/1/33/78/266/7 samabhirUDho hi zakanakriyAyAM satyAmazabdakA vAcya eka hI hai| satyAM ca devarAjArthasya zakravyapadezamabhipraiti, pazorgamanakriyAyAM dha.1/1,1,2/10/5 tataH padamekamekArthasya vAcakamityadhyavasAyaH ityevaM- satyAmasatyAM ca govyapadezavattathArUDheH sadbhAvAt / evaM bhUtastu zakanabhUtanayaH / etasminnaye eko gozabdo nAnArthe na vartate ekasyaika- kriyApariNatamevArtha tarikrayAkAle zakramabhipraiti naanydaa| -samabhisvabhAvasya bahuSu vRttivirodhAt / = eka pada eka hI arthakA vAcaka rUDhanaya to sAmarthya dhAranarUpa kriyAke honepara athavA nahIM honepara hotA hai, isa prakArake viSaya karanevAle nayako evaMbhUtanaya kahate haiN| bhI devoMke rAjA indrako 'zaka' kahanekA, tathA gamana kriyAke honepara isa nayakI dRSTi meM eka 'go' zabda nAnA arthoM meM nahIM rahatA, kyoMki athavA na honepara bhI arthAt baiThI yA sotI huI avasthAme bhI pazueka svabhAvavAle eka padakA aneka arthomeM rahanA viruddha hai| vizeSako 'gau' kahanekA abhiprAya rakhatA hai, kyoMki tisa prakAra dha.6/4,1,45/180/7 gavAdyarthabhedena gavAdizabdasya ca bhedakaH evNbhuutH| rUDhikA sadbhAva pAyA jAtA hai| kintu evaMbhUtanaya to sAmarthya dhAranakriyAbhede na artha bhedaka' evaMbhUta', 'zabdanayAntarbhUtasya evaMbhUtasya rUpa kriyAse pariNata hI devarAjako 'zaka' aura gamana kriyAse pariNata arthanayatva virodhAt / - gau Adi zabdakA bhedaka hai, vaha evaMbhUtanaya hI pazuvizeSako 'gau' kahanekA abhiprAya rakhatA hai, anya avsthaaoNhai| kriyAkA bheda honepara evaMbhUtanaya arthakA bhedaka nahIM hai; kyoM ki meM nhiiN| zabda nayoke antargata AnevAle evaMbhUtanayake arthanaya honekA noTa-(yadyapi donoM hI naye vyutpatti bhedase zabdake artha meM bheda mAnatI virodha hai| haiM, parantu samabhirUDhanaya to usa vyutpattiko sAmAnya rUpase aMgIkAra syA ma./2/316/uddhRta zlo. naM.7 ekasyApi dhvanervAcyaM sadA tanno- karake vastukI hara avasthAmeM use svIkAra kara letA hai| parantu tpdyte| kripAbhedena bhinnatvAd evNbhuuto'bhimnyte| -vastu amuka evaMbhUta to usa vyutpattikA artha tabhI grahaNa karatA hai, jaba ki vastu kriyA karaneke samaya hI amuka nAmase kahI jA sakatI hai, vaha sadA takriyA pariNata hokara sAkSAt rUpase usa vyutpattiko viSaya bana eka zabdakA bAcya nahI ho sakatI, ise evaMbhUtanaya kahate haiN| rahI ho (syA.ma./28/315.3) jainendra siddhAnta koza
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 naya iv dravyAthika va paryAyArthika 4. evaMbhUtanayAmAsakA lakSaNa syA. ma./28/311/3 kriyAnAviSTaM vastu zabdavAcyatayA pratikSipastu tdaabhaas.| yathA viziSTaceSTAzUnyaM ghaTAravyaM vastu na ghaTazabdavAcyam, ghaTazabdapravRttinimitta kriyAzcanyaravA paTavaddha ityaadi| -kriyApariNatike samayase atirikta anya samayameM padArthako usa zabdakA vAcya sarvathA na samajhanA evaMbhUtanayAbhAsa hai| jaise-jala lAne AdikI kriyArahita khAlI rakhA huA ghar3A bilakula bhI 'ghaTa' nahIM kahA jA sakatA, kyoMki paTakI bhA~ti vaha bhI ghaTana kriyAse zUnya hai| IV dravyAthika va paryAyArthika 1. dravyArthikanaya sAmAnya nirdeza 1. dravyArthikanayakA lakSaNa 1. dravya hI prayojana jisakA sa. si./2/6/29/1 dravyamartha prayojanamasyetyasau dravyAthikaH (= dravya jisakA prayojana hai, so dravyAthika hai| (rA.vA./1/33/1/15/8); (gha. 141,1,1183/19) (dha. 6/4,1,45/170/1) (ka. pA, 1/1314/180/216/6 ) (A. pa./9) (ni. sA./tA. vR./16)| 2. paryAyako gauNa karake dravyakA grahaNa zlo. vA. 2/1/6/zlo. 16/361 tAzinyapi niHzeSadharmANA gunntaagtau| dravyAthikanayasyaiva vyApArAnmukhyarUpataH 1 - jaba saba aMzoMko gauNarUpase tathA aMzIko mukhyarUpase jAnanA iSTa ho, taba dravyAthikanayakA vyApAra hotA hai| na.ca. vR./110 pajjayagauNaM kiccA davbaMpi ya jo hu gihaNae loe / so dabatthiya bhaNio "10-paryAyako gauNa karake jo isa lokameM dravyako grahaNa karatA hai, use dravyArthikanaya kahate haiN| sa. sA./A./13 dravyaparyAyAtmake vastuni dravyaM mukhyatayAnubhAvayatIti dravyArthika' | dravya paryAyAtmaka vastumeM jo dravyako mukhyarUpase anubhava karAve so dravyAthikanaya hai| ma. dI./3/12/125 tatra dravyAthikanayaH dravyaparyAyarUpamekAnekAtmakamanekAntaM pramANapratipannamartha vibhajya paryAyAthikanayaviSayasya bhedasyopasarjanabhAvenAvasthAnamAtramadhyanajAnava svaviSaya dravyamabhedameva vyavahArayati, nayAntaraviSayasApekSaH sannayaH ityabhidhAnAt / yathA suvarNa maanyeti| atra dravyArthikanayAbhiprAyeNa suvarNa davyAnayanacodanAyAM kaTakaM kuNDalaM keyUraM copanayannupanetA kRtI bhavati, suvarNarUpeNa kaTakAdInAM bhedAbhAvAt / -dravyArthikanaya pramANake vilayabhUta dravyaparyAyAtmaka tathA ekAnekAtmaka anekAntasvarUpa arthakA vibhAga karake paryAyAthikanayake viSayabhUta bhedako gauNa karatA huA, usakI sthitimAtrako svIkAra kara apane viSayabhUta dravyako abhedarUpa vyavahAra karAtA hai, anya nayake viSayakA niSedha nahIM krtaa| isalie dUsare nayake viSayakI apekSA rakhanevAle nayako sadbhanaya kahA hai| jaise---yaha kahanA ki 'sonA laaoN| yahA~ dravyArthikanayake abhiprAyase 'sonA lAo' ke kahanepara lAnevAlA kar3A, kuNDala, keyUra (yA sonekI DalI) inameMse kisIko bhI le Anese kRtArtha ho jAtA hai, kyoMki sonArUpase kar3A AdimeM koI bheda nahIM hai| 2. dravyArthikanaya vastuke sAmAnyAMzako advaitarUpa viSaya karatA hai sa. si./2/33/140/9 dravyaM sAmAnyamutsargaH anuvRttiriyarthaH / tadviSayo drvyaarthikH| dravyakA artha sAmAnya, utsarga aura anuvRtti hai| aura isako viSaya karanevAlA naya dravyAthikanaya hai| (ta. sA./ 1/36) / ka. pA. 1/13-14/gA, 107/20/252 pajjavaNayavAkkata' batthUtthaM] dravvaviyassa vayaNijja / jAva daviyopajogo apacchimaviyappaNivyayaNo / 1071 = jisa ke pazcAta vikalpajJAna va vacana vyavahAra nahIM hai aisA dravyopayoga arthAt sAmAnyajJAna jahA~ taka hotA hai, vahA~ taka vaha vastu dravyArthikanayakA viSaya hai| tathA vaha paryAyArthikanayase AkrAnta hai / athavA jo vastu paryAyAthikanayake dvArA grahaNa karake chor3a dI gayI hai, vaha dravyArthikanayakA viSaya hai| (sa.si./1/6/ 20/10); (ha. pu./58/42)| zlo. vA. 4/1/33/3/215/10 dravyaviSayo drvyaarthH|drvyko viSaya karanevAlA dravyArtha hai| (na.ca. vR./186)| ka. pA.1/13-14/180/216/7 tadbhAvalakSaNasAmAnyenAbhinnaM sAdRzyalakSaNasAmAnyena bhinnamabhinnaM ca vastvabhyupagacchan dravyArthika iti yAvat / tadabhAvalakSaNavAle sAmAnyase arthAt pUrvottara paryAyoMmeM rahanevAle UrdhvatA sAmAnyase jo abhinna hai, aura sAdRzya lakSaNa sAmAnyase arthAta aneka samAna jAtIya padArthoM meM pAye jAnevAle tiryagsAmAnyase jo kathaMcid abhinna hai, aisI vastuko svIkAra karanevAlA dravyArthikanaya hai| (dh.1/4,1,45/167/11)| pra. sA./ta. pra./114 paryAyArthikamekAntanimIlitaM vidhAya kebalonmI litena dravyAthikena yadAvalokyate tadA nArakatiryaDmanuSyadevasiddhatvaparyAyAtmakeSu vyavasthitaM jIvasAmAnyamekamavalokayatAmanaklokitavizeSANAM tatsarvajIvadravyamiti pratibhAti / -paryAyArthika cakSuko sarvathA anda karake jaba mAtra khulI huI dravyArthika cakSuke dvArA dekhA jAtA hai taba nArakatva, tiryaktva, manuSyatva, devatva aura siddhatvaparyAyasvarUpa vizeSoMmeM rahanevAle eka jIva sAmAnyako dekhanevAle aura vizeSoM ko na dekhanevAle jIvoko 'yaha saba jIva dravya hai' aisA bhAsita hotA hai| kA. a./mU./266 jo sAhadi sAmaNNaM aviNAbhUdaM risesruuvehi| jANAjuttibalAdo davvattho so Nao hodi |jo naya vastuke vizeSarUpoMse avinAbhUta sAmAnyarUpako nAnA yuktiyoM ke balase sAdhatA hai, vaha dravyAthikanaya hai| 3. dravyakI apekSA viSayakI advaitatA 1. dravyase bhinna paryAya nAmakI koI vastu nahIM rA. vA./1/33/1/64/25 dravyamastIti matirasya dravyabhavanameva nAto'nye bhAvavikArAH, nApyabhAvaH tadvaya tirekeNAnapalabdheriti dravyAstikaH / ...athavA, dravyamevArtho'sya na guNakarmaNI tadavasthArUpatvAditi dravyArthikaH |...1-vykaa honA hI dravyakA astitva hai usase anya bhAvavikAra yA paryAya nahIM hai, aisI jisakI mAnyatA hai vaha dravyAstikanaya hai| athavA dravya hI jisakA artha yA viSaya hai, guNa va karma ( kriyA yA paryAya) nahIM, kyoMki ve bhItadavasthArUpa arthAt dravyarUpa hI haiM, aisI jisakI mAnyatA hai vaha dravyArthika naya hai| ka. pA. 1/13-14/180/216/1 dravyAt pRthagbhUtaparyAyANAmasattvAta / na paryAyastebhyaH pRthagutpadyate; sattAdivyatiriktaparyAyAnupalambhAva / na cotpattirapyasti; asataH kharaviSANasyotpattivirodhAt / ... etadravyamarthaH prayojanamasyeti dravyArthikaH / dravyase sarvathA pRthagbhUta paryAyoMkI sattA nahIM pAyI jAtI hai| paryAya dravyase pRthak utpanna hotI hai, aisA mAnanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki sattAdirUpa dravyase pRthak paryAyeM nahIM pAyI jAtI haiN| tathA sattAdirUpa dravyase unako pRthak mAnanepara ve asatarUpa ho jAtI haiM, ataH unakI utpatti bhI nahIM bana sakatI hai, kyoMki kharaviSANakI taraha asatakI utpatti mAnanemeM virodha AtA hai| aisA dravya jisa nayakA prayojana hai vaha dravyAthikanaya hai| jainendra siddhAnta koza
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya IV dravyAthika va paryAyArthika 2. vastuke saba varma abhinna va ekarasa hai -- dravyase pRthagbhUta paryAyokI utpatti nahIM bana sakatI, kyoki asata de, saptabhaMgI// dravyAthika nayase kAla-AtmasvarUpa Adi 8 apekSAo padArtha kiyA nahI jA sakatA; kAryako utpanna karaneke lie upAdAnase dravyake sarva dharmomeM abheda vRtti hai)| aura bhI dekho-(naya/IVI kAraNakA grahaNa kiyA jAtA hai| sabase sabakI utpatti nahIM pAyI 2/3/1) (ny/IV/2/6/3)| jAtI; samartha kAraNa bhI zakya kAryako hI karate hai tathA padArthoM meM kAryakAraNabhAva pAyA jAtA hai| aisA dravya jisakA prayojana hai vaha 8. kSetrakI apekSA viSayakI advaitatA hai| dravyArthika naya hai| paM. kA./tA, vR./27/57/6 dravyAthikana yena dharmAdharmAkAzadravyANyekAni aura bhI de0-( naya/IV/2/314); (ny/IV/2/6/7,10)| bhavanti, jIvapudgalakAladravyANi punrnekaani| - dravyAthikanayase 7. isIse yaha naya vAstava meM eka, avaktavya va nirvidharma, adharma aura AkAza ye tIna dravya eka eka haiM aura jIva pudagala va kAla ye tIna dravya aneka aneka hai / ( de0 dravya/3/4) / aura bhI dekho naya/IV/2/6/3 bheda nirapekSa zuddhadravyAthikanayase dharma, ka. pA. 1/13-14/gA. 107/6 205 jAva daviopajogo apacchimaadharma, AkAza va jIva ina cAromeM eka pradezIpanA hai / viyappaNivvayaNo 1107 -jisake pIche vikalpajJAna va vacana vyavahAra de. naya/IV/2/3/2 pratyeka dravya apane apanemeM sthita hai| nahIM hai aise antimavizeSa taka dravyopayogakI pravRtti hotI hai / 5. kAlakI apekSA viSayakI advaitatA pa. ./pU./518 bhavati dravyArthika iti naya. svadhAtvarthasaMjJakazcaika - vaha apane dhAtvartha ke anusAra saMjJAvAlA vyAthika naya eka hai| dha, 1/1.1.1/gA. 8/13 davya TThiyassa savvaM sadA annuppnnmvinn88| aura bhI dekho-(naya/V/2) - dravyAthikanayakI apekSA padArtha sadA anutpanna aura avinaSTa svabhAvavAle haiN| (dha,4/14.4/gA. 26/337) (dha.1/4,1,46/gA.64/ 2. zuddha va azuddha dravyAthika naya nirdeza 244) (ka.pA. 1/13-14/gA,65/3204/248) (paM kA./mU./11) (paM.dha./pU. 247) / ..dravyArthika nayake do bheda-zuddha va azuddha ka. pA. 1113-14/180/216/1 ayaM sarvo'pi 'dravyaprastAraH sadAdi dha.6/4,1,46417045 zuddhadravyArthika, sa saMgraha ... azuddhadravyArthika paramANuparyanto nitya'; dravyAca pRthagbhUtaparyAyANAmasattvAt / / sataH vyavahAranaya / - saMgrahaneya zuddhadravyArthika hai aura vyavahAranaya azuddhaAvirbhAva eva utpAda' tasyaiva tirobhAva eva vinAza', iti dravyA- dravyAthika / (ka. pA. 1/13-14/182/216/1) (t.saa./1/41)| thikasya sarvasya vastunityatvAnnotpadyate na vinazyati ceta sthitam / A. pa./ha zuddhAzuddhanizcayau dravyAdhikasya bhedii| - zuddha nizcaya va etadvadravyamartha prayojanamasyeti dravyAthika / =satase lekara paramANu azuddha nizcaya donoM dravyAthikanayake bheda hai| paryanta ye saba dravyaprastAra nitya haiM, kyoMki dravyase sarvathA pRthagbhUta paryAyoMkI sattA nahIM pAyI jAtI hai / satakA AvirbhAva hI utpAda 2. zuddha dradhyArthika nayakA lakSaNa hai aura usakA tirobhAva ho vinAza hai aisA samajhanA caahie| isalie dravyAthikanayase samasta vastue~ nitya hai| isalie na to 1. zuddha, eka va vacanAtIta tattvakA prayojaka koI vastu utpanna hotI hai aura na naSTa hotI hai / yaha nizcaya ho A. pa./6 zuddhadravyamevArtha prayojanamasyeti shuddhdrvyaathik| - zuddha jAtA hai / isa prakArakA dravya jisa nayakA prayojana yA viSaya hai, dravya hI hai artha aura prayojana jisakA so zuddha dravyArthika naya hai| vaha dravyAthikanaya hai| (dha. 1/1,1,1/84/7) / na. ca./zruta/pR. 43 zuddhadravyArthena caratIti zuddhadravyArthika' / = jo zuddhaaura bhI dekho-(naya/IV/2/3/3) (ny/IV/2/6/2)| dravyake artharUpase AcaraNa karatA hai vaha zuddha dravyAthikanaya hai| 6. mAvakI apekSA viSayakI advaitatA paM.vi./1/157 zuddha vAgativartitattvamitaradvAcyaM ca tadvAcakaM zuddhAdeza iti... | zuddha tattva vacanake agocara hai, aise zuddha tattvako grahaNa rA. vA./1/33/1/65/4 athavA aryate gamyate niSpAdyata ityarthaH kAryam / karanevAlA naya zuddhAdeza hai| (pN.dh./puu./747)| dravati gacchatIti dravyaM kAraNam / dravyamevAtho'sya kAraNameva kArya paM.dha./u./33,133 atha zuddha nayAdezAcchuddhazcaikavidho'pi ya-zuddha nArthAntaratvam, na kAryakAraNayoH kazcidrUpabhedaH tadubhayamekAkArameva nayakI apekSAse jIva eka tathA zuddha hai| parvADgulidravyavaditi dravyArthikaH .. athavA arthanamartha prayojanam, aura bhI de0 naya/III/4-(satmAtra hai anya kucha nhiiN)| dravyamevArtho'sya pratyayAbhidhAnAnupravRttiliGgadarzanasya nihotumazakya 3. zuddhadravyArthika nayakA viSaya tvAditi dravyArthika. -athavA jo prApta hotA hai yA niSpanna hotA hai, aisA kArya hI artha hai / aura pariNamana karatA hai yA prApta karatA hai 1. dravyakI apekSA bheda upacAra rahita dravya aisA dravya kAraNa hai| dravya hI usa kAraNakA artha yA kArya hai / arthAta sa. sA./mU./14 jo passadi appANaM abaddhapuTTha aNaNNaya NiyadaM / avikAraNa hI kArya hai, jo kArya se bhinna nahIM hai / kAraNa va kArya meM kisI sesamasaM juttaM tasuddhaNayaM viyaanniihi|14 = jo naya AtmAko bandhaprakArakA bheda nahIM hai| uGgalI va usakI porIkI bhaoNti donoM rahita aura parake sparzase rahita, anyatvarahita, calAcalatA rahita, ekAkAra haiN| aisA dravyArthikanaya kahatA hai / athavA arthana yA artha vizeSa rahita. anyake saMyogase rahita aise pA~ca bhAvarUpase dekhatA hai, kA artha prayojana hai| dravya hI jisakA artha yA prayojana hai so dravyA use he ziSya ! tU zuddhanaya jAna / 14 / (pN.vi./11/17)| thika naya hai| isake vicArameM anya vijJAna, anugatAkAra vacana dha.1/4,145/9705 sattAdinA ya' sarvasya paryAyakalaGkAbhAvena advaiaura anugata dharmoMkA arthAt jJAna, zabda va artha tonokA lopa nahIM tatvamadhyavastheti zuddhadravyArthika sa sNgrhH| =jo sattA AdikI kiyA jA sakatA ! tIno ekarUpa hai| apekSAse paryAya rUpa kalaMkakA abhAva honeke kAraNa sabakI advaitatAko ka. pA. 1/13-14/180/216/2 na paryAyastebhyaH pRthagutpadyate...asada- viSaya karatA hai vaha zuddha dravyArthika saMgraha hai| ( vizeSa de0 naya/III karaNAta upAdAnagrahaNAta sarvasaMbhavAbhAvAta zaktasya zakyakaraNAta 4) (ka. pA./1/13-14/ 182/216/1) (nyA. dI./3/84/kAraNAbhAvAcca |......etdrvymrth prayojanamasyeti dravyArthika 128) / jainendra siddhAnta koza
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 15 pra. sa. pra./ 125 zuddhapanirUpaNAya paramavyasaMparkAsaMbhavAtparmAyANAM dravyAnta pralayAcca zuddhadravya evAtmAvatiSThate / zuddhadravyake nirUpaNameM paradravyake saparkakA asaMbhava honese aura paryAye dravyake bhItara tIna ho jAnese AtmA zuddhadravya hI rahatA hai| aura bhI dekho nayaV/1/2 (nizcayase na jJAna hai, na darzana hai aura na cAritra hai ( AtmA to eka jJAyaka mAtra hai ) / aura bhI dekho nama | IV/1/3 dravyArthika naya sAmAnya meM dravyakA b)| aura bhI dekho naya] [T]2/6/2 (bheda nirapekSa zuddha dravyArthika nama ) / 2. kSetrakI apekSA svameM sthiti pa. pra./mU./1/26/32 dehAdehi jo vasaha bheyAbheyaNaeNa / so appA muNi jIva tuI ki aN mahue |21| pa.pa./TI./2 zuddhanizvayanavena tu abhedanayena svadehAnne svAtmani vasati yaH tamAtmAnaM manyasva / =jo vyavahAra nayase dehameM tathA nizcayanayase AtmAmeM basatA hai use hI he jIva tU AtmA jAna | 2hA zuddha nizcayana arthAta abhedanapase apanI dehase bhinna rahatA huA vaha nijAtmAmeM basatA hai I i.saM./TI./11/18/2 sarva dravyANi nizcayanamena svakIyapradezeSu tiSThanti / sabhI nizcayanayase nija nija pradezo meM rahate haiN| aura bhI dekho naya] [V]1/4 ) ( | IV/2/6/3) / 3. kAlakI apekSA utpAdavyaya rahita hai| paM.kA./tA.vR./11/27/16 zuddhadravyArthikanayena naranArakAdivibhAvapariNAmotpativinAzarahitas-zuddha dravyAvinayase nara nArakAdi vibhAva pariNAmoMkI utpati tathA vinAzase rahita hai| paM. dha. / 5 / 216 yadi vA zuddhatvanayAnnApyutpAdo vyayo'pi na dhauvyam / ... kevalaM saditi / 2166 - zuddhanayakI apekSA na utpAda hai, na vyaya hai aura na maukyA hai, kevala rAva hai| = aura bhI dekho - ( naya | IV/1/5 ) ( naya / IV/2/6/2 ) / ( puigalakA bhI ) zuddha 4. bhAvakI apekSA eka va zuddha svabhAvI hai| A.pa./8 zuddhadravyArthikena zuddhasvabhAvaH / dravyAdhikanavase zuddhasvabhAva hai| pra.sA.pra.parinaya naM. 47 nayena kevalamRNmAnannirupAdhisvabhAvazuddhayase AtmA kevala miTTImAtrakI bhA~ti zuddhabhAvavAlA hai| (ghaTa, rAmapAtra AdikI bhA~ti paryAyagata svabhAvavAlA nhiiN)| paM. kA./tA.vR. 1/4/21 zuddha nizcayena svasminnevArAdhyArAdhakabhAva iti / zuddha nizcayanayase apanemeM ho ArAdhya ArAdhaka bhAva hotA hai| 144 IV dravyAthika va paryAyArthika pra. sA./ta.pra./parina. naM. 46 anunayena paTarAvAvatsopAdhi svabhAva / azuddha nayase AtmA ghaTa zarAva Adi viziSTa ( arthAt paryAyakRta bhedose viziSTa ) miTTI mAtrakI bhA~ti sopAdhisvabhAva vAlA hai| paM.ni./9/1727 tadvAcyaM ca tadvAcakaM prabhedajanakaM zuddha tararakaspitam | zuddha tattva vacanagocara hai| usakA vAcaka tathA bhedako pragaTa karanevAlA azuddha naya hai / sa. sA. paM. jayacanda / anya parasaMyogajanita bheda haiM ve saba bhedarUpa azuddha dravyAdikamayake viSaya hai| aura bhI dekho nama / V/4 ( vyavahAra naya azuddha dravyArthika naya honese usake hI sarva vikalpa azuddhadravyArthikanayake vikalpa hai| aura bhI dekho naya / TV / 26 (azuddha dravyArthikanayakA pA~ca vikalpoM dvArA lakSaNa kiyA gayA hai ) / aura bhI dekho nayaV/1 (azuddha nizcaya nayakA kSaNa ) / aura bho de naya/V/9/1/1 (jIna to manya va mokSase atIta hai| aura bhI dekho Age ( nama | IV/2/6/10) / 4. azuddha dravyArthika nayakA lakSaNa dha. 1/4,1,45/171/3 paryAyakalaGkitatayA azuddhadravyArthikaH vyava hAranaya - ( aneka mero rUpa ) paryAyakalaMkale yukta honeke kAraNa vyavahAranaya azuddhadravyArthika hai / ( vizeSa de0 naya/V/4 ) ( ka. pA. 1/13-14/182/216/2 ) / A. pa / azuddhadravyArthivena azuddhasvabhAvaH / azuddha dravyArthikanayase (pudgala dravyakA) azuddha svabhAva hai / A.pa./ azuddhayamevArtha prayojanamasyetyazuddhadravyArthikaH azuddha dravya hI hai artha yA prayojana jisakA so azuddha atyAdhikatama hai| (na. ca. / zruta/pR. 43 ), 5. dravyArthikake daza bhekA nirdeza Apa / 5 dravyArthikasya daza bhedAH / karmopAdhinirapekSaH zuddhadravyArthiko, ...utpAdavyayagauNatvena sattAgrAhakaH zuddhadravyArthika',... bhedakalpanAnirapekSa' zuddhodravyAdhika karmopAdhisApekSo'zuddhI ivyAdhiko utpAdavyayasApekSo'zuddho dravyArthiko, bhedakalpanAsApekSo'zuddho yArthiko sApekSI dravyArthiko svavyApiAhayApiMkI, paradravyAdigrAhakadravyAdhiko paramabhAvagrAhakadravyArthiko dravyAdhina 10 bheda haiM- 1. karmopAdhi nirapekSa pArthika 2. utpAdavyaya gauNa sattAgrAhaka zuddhadravyArthika; 3. bhedakalpanA nirapekSa zuddhavyArthika; 4. karmopAdhi sApekSa azuddhadravyArthika 5. utpAdavyayasApekSa adhika bhedakalpanA sApekSa azuddha dravyArthika; 7 anvaya dravyArthikaH 8. svadravyAdigrAhaka dravyArthikaH 6. paradravyAdigrAhaka dravyArthikaH 10 paramabhAnagrAhaka drvyaarthik| (na.ca / zruta/pR. 36-37) 6. dravyArthika nayadazakake lakSaNa ... .. 1. karmopAdhi nirapekSa zuddha dravyArthika ya A.1 / 5 karmopAdhinirapekSaH zuddhadravyArthiko yathA saMsArI jIvo ziddhasadRk zuddhAtmA / 'saMsArI jIva siddhake samAna zuddhAtmA hai' aisA kahanA karmopAdhinirapekSa zuddhadravyArthika naya hai / na.ca.vR./161 kammANaM majbhagadaM jIvaM jo gahai siddhasaMkAsaM / bhaNNai so suddhaNao khalu kammovAhiNiravekkho / karmoM se ba~dhe hue jIvako jo siddhoM saha zuddha batAtA hai, vaha karmopAdhinirapekSa zuddhadravyAkina hai (..// 40/ralo. 2) C na.. / zruta / pR. 3 mithyAtvAdiguNasthAne siddhatvaM vadati sphuTaM / karmabhinirapekSa zuddhavyArthiko hi saH / mithyAtvAdi guNasthAnoM meM arthAt azuddha bhAva sthita jonakA jo siddhatva kahatA hai vaha karmanirapekSa kimaya hai| ni.sA./tA.naM./100 karmopAdhinirapekSatAmA niramArthikanayApekSA hi bhinabhivyakarmabhiraca nirmuktam- karmopAdhi nirapekSa sattAprAka zuddha nizcayarUpa ityAdhika namakI apekSA AmA inadravya va bhAva karmoMse nirmukta hai / jainendra siddhAnta koza 2. sattAgrAhaka zuddha dravyArthika A. 5/5 utpAdavyayagauNatvena sattAgraharUH zudravyAdhiko yathA vyaM nityadapI sattA dravyArthika nayate dravya ni yA niyamAnI hai (..) (.. //pR. 4/rato. 2) na.ca.mR / 112 uppAdavayaM gauNaM kiccA jo gahai kevalA sattA / bhaNNai ko raha sAgAhiyo samaye / 112 utpAda aura vyayako so
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 545 IV dravyAthika va paryAyAthika gauNa karake mukhya rUpase jo kevala sattAko grahaNa karatA hai, vaha sattAgrAhaka zuddha dravyAthikanaya kahA gayA hai| (na.ca /zruta/40/zlo.4) ni. sA /tA.vR./16 sattAgrAhakazuddhadravyAthikana yabalena pUrvoktavyajanaparyAyebhya. sakAzAnmuktAmuktasamastajovarAzaya sarvathA vyatiriktA eva / sattAgrAhaka zuddha dravyAthikana yake balase, mukta tathA amukta sabhI jIva pUrvokta (nara nAraka Adi ) vyaMjana paryAyose sarvathA vyatirikta bheda karake unameM sambandha sthApita karatA hai (jaise dravya guNa va paryAyavAlA hai athavA jIva jJAnavAna hai) baha bhedakalpanA sApekSa azuddha dravyAthika naya hai| (na.ca./zruta/zazlo .6 tathA/41/kha.3) (vizeSa de0 naya/V/4) 7. anvaya dravyArthika A.pa/5 anvayasApekSo dravyAthiko yathA, guNaparyAyasvabhAva dravyam / A.pa./8 anvayadravyArthikatvenai ksyaapyneksvbhaavtvm| -anvaya sApekSa dravyArthika nayako apekSA guNaparyAya svarUpa hI dravya hai aura isI lie isa nayakI apekSA eka dravyake bhI aneka svabhAvIpanA hai| (jaise-jIva jJAnasvarUpa hai, jIva darzanasvarUpa hai ityAdi) na.ca.vR/117 nissesasahAvANaM aNNayarUveNa savvadavvehiM / vivahAvaNAhi jo so aNNayadavva thio bhnnido|117 =ni zeSa svabhAvoMko jo sarva dravyoMke sAtha anvaya yA anusyUta rUpase kahatA hai vaha anvaya dravyArthi kanaya hai (na. ca./zruta/41/zlo. 4) na. ca /zruta/pR. 6/zlo.7 niHzeSaguNaparyAyAn pratyekaM dravyamababIt / so'nvayo nizcayo hema yathA sarakaTakAdiSu / / -jo sampUrNa guNoM aura paryAyoM meM se pratyekako dravya batalAtA hai, vaha vidyamAna kar3e vagairahameM anubaddha rahanevAle svarNa kI bhA~ti anvayadravyArthika naya hai| pra. sA./tA. vR./101/150/11 pUrvoktotpAdAditrayasya tathaiva svasaMvedanajJAnAdiparyAyatrayasya cAnugatAkAreNAnvayarUpeNa yadAdhArabhUtaM tadanvayadravyaM bhaNyate, tadviSayo yasya sa bhvtynvydrvyaathikny.|jo pUrvokta utpAda Adi tInakA tathA svasaMvedanajJAna darzana cAritra ina tIna guNoMkA (upalakSaNase sampUrNa guNa va paryAyoMkA) AdhAra hai vaha anvaya dravya kahalAtA hai| vaha jisakA viSaya hai vaha anvaya dravyAthika naya hai| 3. bhedakalpanAnirapekSa zuddha dravyArthika A.pa./5 bhedakalpanAnirapekSa' zuto dravyAthiko yathA nijaguNaparyAyasvabhAvAd drvymbhinnm| A.pa./8 bhedakalpanAnirapekSeNa ksvbhaav.| -bhedakalpanAnirapekSa zuddhadravyArthika nayakI apekSA dravya nija guNaparyAyoke svabhAva se abhinna hai tathA eka svabhAvI hai| (na.ca./zruta/4/zlo.3) na.ca. /163 guNaguNiAicaukke atthe jo jo karai khalu bheyaM / suddho so damvatyo bheyaviyappeNa Niravekkho / 1931 = guNa-guNI aura paryAyaparyAyI rUpa aise cAra prakArake artha meM jo bheda nahIM karatA hai arthAt unhe ekarUpa hI kahatA hai, vaha bhedavikalpoMse nirapekSa zuddhadravyArthika naya hai / (aura bho de0 naya/v/1/2) (na.ca./zruta/41/zlo 5) A.pa/ bhedakalpanAnirapekSeNetareSAM dharmAdharmAkAzajovAnA cAkhaNDatvAdekapradezatvam / - bhedakalpanA nirapekSa zuddha dravyArthikanayase dharma, adharma, AkAza aura jIva ina cAroM bahupradezI dravyoM ke akhaNDatA honeke kAraNa ekapradezapanA hai| 4. karmopAdhisApekSa azuddha dravyArthika A.pa./5 karmopAdhisApekSo'zuddhadravyArthiko yathA krodhAdikarmajabhAva aatmaa| - karmajanita krodhAdi bhAva hI AtmA hai aisA kahanA karmopAdhi sApekSa azuddha dravyArthika naya hai| na.ca.vR./164 bhAve sarAyamAdI savve jIvammi jo dujNpdi| soha asuddho utto kammANovAhisAvekkho 164 -jo sarva rAgAdi bhAvoko jIvameM kahatA hai arthAt jIvako rAgAdisvarUpa kahatA hai vaha karmopAdhi sApekSa azuddha dravyArthika naya hai| (na.ca./zruta/41/zlo.1) na.ca./zruta/pR.4/zlo.4 audayikAditribhAvAna yo bra te sarvAtmasattayA / karmopAdhiviziSTAtmA syAdazuddhastu nishcyH|4|jo naya audayika, aupazamika va kSAyopazamika ina tIna bhAvoMko AtmasattAse yukta batalAtA hai vaha karmopAdhi sApekSa azuddha dravyAthika naya hai| 5. utpAdavyaya sApekSa azuddha dravyArthika A.pa./5 utpAdavyayasApekSo'zuddhadravyArthiko yathai kasminsamaye dravyamutpAdavyayadhauvyAtmakam / - utpAdavyaya sApekSa azuddha dravyArthika nayako apekSA dravya eka samayameM hI utpAda vyaya va dhauvya rUpa isa prakAra prayAtmaka hai| (na.ca.va./165), (na.ca./zruta/pR.4/zlo.5) (na.ca./zruta/41/zlo. 2) 6. bheda kalpanA sApekSa azuddha dravyArthika A.pa./5 bhedakalpanAsApekSo'zuddhadravyAthiko yathAtmano jJAnadarzanajJAnA dayo gunnaaH| A.pa./8 bhedakalpanAsApekSega caturNAmapi nAnApradezasvabhAvatvam / -bheda kalpanAsApekSa azuddha dravyAthika nayakI apekSA jJAna darzana Adi AtmAke guNa haiM, (aisA guNa guNI bheda hotA hai)-tathA dharma, adharma, AkAza va jIva ye cAroM dravya aneka pradeza svabhAvavAle haiN| na.ca.vR./166 bhee sadi saba guNaguNiyAIhi kudi jo dvve| so vi azuddho diTTI sahio so bhedakappeNa / -jo dravyameM guNa-guNo 8. svadravyAdi grAhaka A. pa./5 svadravyAdigrAhakadravyAthiko yathA svadravyAdicatuSTayApekSayA drvymsti| -sva dravyAdi grAhaka dravyArthika nayakI apekSA svadravya, svakSetra, svakAla va svabhAva isa svacatuSTayase hI dravyakA astitva hai yA ina cAroM rUpa hI dravyakA astitva svabhAva hai| (A.pa./8); (na. ca vR./168),(na, ca./zruta/pR.3 pR.41/zlo.5); (naya//5/2) 9. paradravyAdi grAhaka dravyAthika A. pa./5 paradravyAdigrAhakadravyArthiko yathA-paradravyAdicatuSTayApekSayA dravsaM nAsti / - paradravyAdi grAhaka dravyAthika nayakI apekSA paradravya, parakSetra, parakAla va parabhAva isa paracatuSTayase dravyakA nAstitva hai| arthAt paracatuSTayakI apekSA dravyakA nAstitva svabhAva hai| (A. pa./8); (na. ca. vR./198); na. ca./zruta/pR. 3 tathA 41/zlo. 6); (naya/12/2) 10. paramabhAvagrAhaka dravyArthika A.pa./5 paramabhAvagrAhakadravyAthiko yathA-jJAnasvarUpa aatmaa| - paramabhAvagrAhaka dravyAthika nayakI apekSA AtmA jJAnasvabhAvameM sthita hai| A. 5./- paramabhAvagrAhakeNa bhavyAbhavyapAriNAmikasvabhAvaH / ...karmanokarmaNoracetanasvabhAvaH / ... krmnokrmnnormuurtsvbhaavH| ...pudgalaM bihAya itareSAmamUrtasvabhAvaH / .. kAlaparamANUnAmekapradezasvabhAvam / -paramabhAvagrAhaka nayase bhavya va abhavya pAriNAmika svabhAvI haiM: karma va nokarma acetanasvabhAvI hai| karma va nokarma mUrtasvabhAvI haiM, pudgalake atirikta zeSa dravya amRtasvabhAvI haiM; kAla va paramANu ekapradezasvabhAvI haiN| jainendra siddhAnta koza bhA02-69
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 546 IV dravyAthika va paryAyAthika na, ca. vR./166 gehada dabasahAvaM asuddhasuddhovayAraparicattaM / so paramabhAvagAhI NAyabo siddhikAmeNa / 166 / -jo audayikAdi azuddhabhAvoMse tathA zuddha kSAyikabhAvake upacArase rahita kebala dravyake trikAlI pariNAmAbhAvarUpa svabhAvako grahaNa karatA hai use paramabhAvagrAhI naya jAnanA cAhie / (na. ca. vR./116) na. ca./zruta/pR./3 saMsAramuktaparyAyANAmAdhAraM bhUtvApyAtmadravyakarmabandhamokSANAM kAraNaM na bhavatIti prmbhaavgraahkdrvyaarthiknyH| -paramabhAva grAhakanayakI apekSA AtmA saMsAra va mukta paryAyokA AdhAra hokara bhI koMke bandha va mokSakA kAraNa nahI hotA hai| sa. sA./tA. vR./320/408/5 sarvavizuddhapAriNAmikaparamabhAvagrAhakeNa zuddhopAdAnabhUtena zuddhadravyArthikanayena kartRtva-bhoktRtvamokSAdi. kAraNapariNAmacanyo jIva iti suucitH| -sarvavizuddha pAriNAmika paramabhAva grAhaka, zuddha upAdAnabhUta zuddha dravyArthika nayase, jIva kartA, bhoktA va mokSa Adike kAraNarUpa pariNAmoMse zUnya hai| dra. sai/TI./57/236 yastu zuddhazaktirUpa. zuddhapAriNAmikaparamabhAva lakSaNaparamanizcayamokSaH sa ca pUrvameva jIve tiSThatIdAnI bhaviSyatItyevaM na / -jo zuddhadavyakI zaktirUpa zuddha-pAriNAmika paramabhAvarUpa parama nizcaya mokSa hai vaha to jIvameM pahile hI vidyamAna hai| vaha aba prakaTa hogI, aisA nahIM hai| aura bhI de0 (naya/V/1/5 zuddhanizcaya naya bandha mokSase atIta zuddha jIvako viSaya karatA hai)| 3. paryAyAthika naya sAmAnya nirdeza 1. paryAyArthika nayakA lakSaNa 1. paryAya hI hai prayojana jisakA sa. si./1/6/21/1 paryAyo'rthaH prayojanamasyetyaso pryaayaarthikH|pryaay hI hai artha yA prayojana jisakA so paryAyArthika ny| (rA. vA./9/33/1/8/E); (dha. 1/1,1.1/84/1); (dh./4,1,45|| 170/3); (ka. pA.1/13-14/7181/217/1); (A. pa./8); (ni.sA./ tA. vR./16); (p.dh./puu./516)| 2. dravyako gauNa karake paryAyakA grahaNa na. ca. vR./110 pajjaya bhauNaM kijjA davyaM pi ya jo hu gihaNae loe| sro dabasthiya bhaNiyo vivarIo pjjytthio| -paryAyako gauNa karake jo dravyako grahaNa karatA hai, vaha dravyArthikanaya hai| aura usase biparIta paryAyArthika naya hai| arthAta dravyako gauNa karake jo paryAya ko grahaNa karatA hai so paryAyAthikanaya hai| sa. sA./A./13 dravyaparyAyAtmake vastuni...paryAyaM mukhyatayAnubhavatIti pryaayaarthikH| =dravyaparyAyAtmaka vastumeM paryAyako hI mukhyarUpase jo anubhava karatA hai, so paryAyArthika naya hai| nyA. dI./3/82/126 dravyArthikanayamupasarjanIkRtya pravartamAnaparyAyAthikanayamavalambya kuNDalamAnayetyukte na kaTakAdau pravartate, kaTakAdiparyAyAda kuNDalaparyAyasya bhinnatvAt / -jaba paryAyArthika nayakI vivakSA hotI hai taba dravyArthikanayako gauNa karake pravRtta honevAle paryAyArthikanayakI apekSAse 'kuNDala lAo' yaha kahanepara lAnevAlA kar3A Adike lAnemeM pravRtta nahIM hotA, kyoMki kar3A Adi paryAyase kuNDalaparyAya bhinna hai| 2. paryAyArthika naya tastuke vizeSa aMzako ekarava rUpase viSaya karatA hai sa.si./2/33/141/1 paryAyo vizeSo'pavAdo vyAvRttirityarthaH / tadvipayaH paryAyArthikaH / -paryAyakA artha vizeSa, apavAda aura vyAvRtti (bheda) hai, aura isako viSaya karanevAlA naya paryAyAthikanaya hai (ta. sA./ 1/40) / zlo, vA. 4/1/33/3/215/10 paryAyaviSayaH paryAyArtha / paryAyako viSaya karanevAlA paryAyArtha naya hai| (na. ca../183) ha. pu./58/42 syuH paryAyArthikasyAnme vizeSaviSayAH nayAH / / 2 / -RjusUtrAdi cAra naya paryAyArthika nayake bheda hai| ve sama vastuke vizeSa aMzako viSaya karate haiN| pra. sA./ta. pra./114 dravyArthikamekAntanimIlitaM kevalonmIlitena paryAyArthinAvalokyate tadA jIvadravye vyavasthitAnnArakatiryamanuSyadevasiddhatvaparyAyAtmakAda vizeSAnanekAnavalokayatAmanalokitasAmAnyAnAmanyatpratibhAti / dravyasya tattadvizeSakAle tattadvizeSebhyastanmayatvenAnanyatvAva gnntRnnprnndaarumyhvyvaahvd| -jaba dravyArthika cakSuko sarvathA banda karake mAtra khulI huI paryAyArthika cakSuke dvArA dekhA jAtA hai tama jIvadravyameM rahanevAle nArakatva, tiryacatva, manuSyatva, devatva aura siddhatva paryAya svarUpa aneka vizeSoMko dekhanevAle aura sAmAnyako na dekhanevAle jIvoMko (vaha jIvadravya) anya-anya bhAsita hotA hai kyoMki dravya una-una vizeSoMke samaya tanmaya honese una-una vizeSoMse ananya hai-kaNDe, ghAsa, patte aura kASThamaya agni kI bhaaNti| kA, a./mU /270 jo sAhedi bisese bahubihasAmaNNasaMjude savve / sAhaNaliMga-vasAdo pajjayavisao o hodi / -jo aneka prakArake sAmAnya sahita saba vizeSoMko sAdhaka liMgake balase sAdhatA hai, vaha paryAyArthikanaya hai| 3. banyakI apekSA viSayakI ekarapatA 1. paryAyase pRthak dravya kucha nahIM hai rA.bA./2/33/1/3/3 paryAya evArtho'sya rUpAtha kSepaNAdilakSago, na tato'nyad dravyamiti paryApArthikaH / rUpAdi guNa tathA urakSepaNa avakSepaNa Adi karma yA kriyA lakSaNavAlI hI paryAya hotI hai| pe paryAya hI jisakA artha haiM, usase atirikta dravya kucha nahIM hai, aisA paryAyArthika naya hai / (dha. 12/4,2,8,15/262/12) / zlo. vA./2/2/2/4/12/6 abhidheyasya zabdanayopakalpitatvAdvizeSasya RjusUtropakalpitatvAdabhAvasya / -zabdakA bAcyabhUta abhidheya to zabdanayake dvArA aura sAmAnya drabyase rahita mAnA gayA korA vizeSa Rjusutranayase kalpita kara liyA jAtA hai| ka. pA.1/13-14/1278/314/4 ma ca sAmaNNamasthi: visesemu aNugama atuttttsruuvsaamnnnnaannuvlmbhaado| -isa (RjusUtra) nayakI dRSTimeM sAmAnya hai bhI nahIM, kyoMki vizeSoMmeM anugata aura jisakI santAna ___ nahIM TUTI hai. aisA sAmAnya nahIM pAyA jAtA / (dha.13/2017/16/6) ka. pA.1/13-15/1276/316/6 tassa visae dvvaabhaavaado| -zabdanayake viSayameM dravya nahIM pAyA jaataa| (ka. pA. 1/13-14/12854 320/4) pra. sA./ta.pra./pari./naya naM.2 tata tu...paryAyanayena tantumAtrabaddhadarzanajJAnAdimAtram / -isa AtmAko yadi paryAyArthika nayase dekheM to tantumAtrakI bhA~ti jJAna darzana mAtra hai / arthAta jaise tantuoM se bhinna vastra nAmako koI vastu nahIM haiM. vaise hI jJAnadarzana se pRthaka AtmA nAmakI koI vastu nahIM hai| 2. guNa guNImeM sAmAnAdhikaraNya nahIM hai rA. vA./2/33/7/67/20 na sAmAnAdhikaraNyam-ekasya paryAyebhyo'nanyatvAva paryAyA eva viviktadAktayo dravya nAma na kiNcidstiiti| -(RjusUtra namameM guNa va muNImeM) sAmAnAdhikaraNya nahIM mana sakalA kyoMki bhinna zaktivAlI paryAyeM hI yahA~ apanA astitva rakhatI jainendra siddhAnta koza
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 547 IV dravyAthika va paryAyArthika haiM, dravya nAmakI koI vastu nahIM hai| (dha.6/4,1,45/174/7); (ka. pA. 1913-14/01/226/5) de0 Age zIrSaka naM.8 ajusatra nayakI dRSTi meM vizeSya-vizeSaNa, zeyajJAyaka; vAcya-vAcaka, bandhya-bandhaka Adi kisI prakArakA bhI sambandha sambhava nahIM hai| 3. kAka kRSNa nahIM ho sakatA rA. vA./2/33/7/17/17na kRSNaH kAkaH ubhayorapi svAtmakatvAtkRSNaH kRSNAtmako na kAkAtmakaH / yadi kAkAtmakaH syAta; bhramarAdInAmapi kAkatvaprasaGgaH / kAkazca kAkAtmako na kRSNAtmaka.; yadi kRSNAtmakaH, zuklakAkAbhAvaH syaat| paJcavarNatvAcca, pittAsthirudhirAdonA pItazuklAdivarNatvAva, tadanyatirekeNa kAkAbhAvAcca / -isakI dRSTi meM kAka kRSNa nahIM hotA, donoM apane-apane svabhAvarUpa haiN| jo kRSNa hai vaha kRSNAtmaka hI hai kAkAtmaka nahIM; kyoMki. aisA mAnanepara bhramara AdikoMke bhI kAka honekA prasaMga AtA hai| isI prakAra kAka bhI kAkAtmaka hI hai kRSNAtmaka nahIM, kyoMki aisA mAnanepara sapheda kAkake abhAvakA prasaMga AtA hai| tathA usake pitta asthi va rudhira Adiko bhI kRSNatAkA prasaMga AtA hai, parantu ve to pIta zukla va rakta varNa vAle haiM aura unase atirikta kAka nhiiN| (gha. 4/4,1,45/174/3); (ka. pA.1/13-14/6188/226/2) 4. sabhI padArtha eka saMkhyAse yukta haiM pa. kha. 12/4,2,6/sU. 14/300 sadujumudANaM NANAvaraNIyayaNA jIvassa // 14 // dha.12/4,2,6,14/300/10 kimaLaM jIva-veyaNANaM saddujumudA bahuvayaNa Necchati / Na esa doso, mhttaabhaavaado| taM jahAsavvaM pi batthu egasaMkhAvisiTTa, aNNahA tssaabhaavppsNgaado| Na ca egattapaDiggahie vatthumhi dubhAvAdINaM saMbhavo asthi, sIduNhANa va tesu shaannbtttthaannlkvnnvirohdNsnnaado| -zabda aura jusUtra nayakI apekSA jJAnAvaraNIyakI vedanA jIvake hotI hai / 14 / prazna-ye naya bahuvacanako kyoM nahIM svIkAra karate ! uttara-yaha koI doSa nahIM; kyoMki, yahA~ bahutvakI sambhAvanA nahIM hai| vaha isa prakAra ki-sabhI vastu eka saMkhyAse saMyukta haiN| kyoMki. isake binA usake abhAvakA prasaMga AtA hai| ekatvako svIkAra karanevAlI vastumeM dvitvAdikI sambhAvanA bhI nahIM hai, kyoMki unameM zIta va uSNake samAna sahAnavasthAnarUpa virodha dekhA jAtA hai / ( aura bhI dekho Age zIrSaka naM.4/2 tathA 6) / gha.1/4,156/266/6 ujusude kimidi aNeyasaMkhA Natthi / eyasahassa eyapamANassa ya egarathaM mottUNa aNegasthesu ekkakAle pvRttivirohaado| Na ca saha-pamANANi bahusattijuttANi asthi, ekkamhi viruddhANeyasattINaM saMbhavavirohAdo eyasaMkha mottaNa aNeyasaMkhAbhAvAdo vA |prshn-RjusuutrnymeN aneka saMkhyA kyoM saMbhava nhiiN| uttara-cU ki isa nayako apekSA eka zabda aura eka pramANako eka arthako chor3akara aneka arthoM meM eka kAlameM pravRttikA virodha hai, ata. usameM eka saMkhyA saMbhava nahIM hai| aura zabda va pramANa bahuta zaktiyoMse yukta haiM nahIM kyoMki, ekameM viruddha aneka zaktiyoMke honekA virodha hai| athavA eka saMkhyAko chor3akara aneka saMkhyAoMkA vahA~ ( ina nayoMmeM) abhAva hai (ka.pA. 113-14/277/313/1, 315/1) / 1. kSetrakI apekSA viSayakI ekatvatA 1. pratyeka padArthakA avasthAna apanemeM hI hai sa.si./1/33/144/9 athavA yo yatrAbhirUr3haH sa tatra sametyAbhimukhyenA rohnnaatsmbhiruuddH| yathA kva bhvaanaaste| AramanIti / kutH| vasvantare vRttyabhAvAt / yadyanyasyAnyatra vRttiH syAda, jJAnAdInAM rUpAdInAM cAkAze vRttiH syAt / athavA jo jahA~ abhirUta hai vaha vahA~ sama arthAt prApta hokara pramukhatAse rUr3ha honeke kAraNa samabhirUDhanaya kahalAtA hai ! yathA-mApa kahA~ rahate haiN| apanemeM, kyoMki anya vastukI anya vastumai vRtti nahIM ho sktii| yadi anyakI anyameM vRtti mAnI jAye to jJAnAdi va rUpAdikI bhI AkAzame vRtti hone lge| (raa.vaa./1/33/10/1/2)| rA. vA./1/33/7/80/16 yamevAkAzadezamavagAI samartha AtmapariNAma vA tatraivAsya vasatiH / - jitane AkAza pradezoMmeM koI ThaharA hai, utane hI pradezoM meM usakA nivAsa hai athavA svAtmAmeM; ataH grAmanivAsa gRhanivAsa Adi vyavahAra nahIM ho skte| (dha.1/4,1,45/174/2); ( ka. pA. 1/13-14/187/226/1) / 2. vastu akhaNDa va niravayava hotI hai dha.12/4,2,6,15/301/1 Na ca egattavisiTTa vatthu asthi jeNa agattassa tadAhAro hojj| ekkammi khaMbhammi mUlaggamajmabheeNa ageyattaM dissadi tti bhaNide Na tattha eyattaM mottUNa aNeyattassa annuvlNbhaado| Na tAva thaMbhagayamaNeyattaM, tattha eyttuvlNbhaado| Na mUlagayamaggagayaM majhagayaM vA, tattha vi eyattaM mottUNa anneyttaannuvsNbhaadii| Na tiNNimegegavatthUNaM samUho aNeyattassa AhAro, tavva diregeNa tssmuuhaannuvlNbhaado| tamhA Natthi bahuttaM / = ekatvase atirikta vastu hai bhI nahIM, jisase ki vaha anekatvakA AdhAra ho ske| prazna-eka khambhemeM mUla agra va madhyake bhedase anekatA dekhI jAtI hai| uttaranahIM, kyoMki, usameM ekatvako chor3akara anekatva pAyA nahIM jaataa| kAraNa ki stambhameM to anekatvakI sambhAvanA hai nahIM, kyoMki usameM ekatA pAyI jAtI hai| mulagata, agragata athavA madhyagata anekatA bhI sambhava nahIM hai, kyoMki unameM bhI ekatvako chor3akara anekatA nahIM pAyI jaatii| yadi kahA jAya ki tIna eka-eka vastuokA samUha anekatAkA AdhAra hai, so yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki usase bhinna unakA samUha pAyA nahIM jaataa| isa kAraNa ina nayoMkI apekSA bahutva sambhava nahIM hai| ( stambhAdi skandhoMkA jJAna bhrAnta hai| vAstava meM zuddha paramANu hI sada hai (de0 Age zIrSaka nN.8/2)| ka. pA. 1/13-14/163/230/4 te ca paramANavo niravayavAH Udhio madhyabhAgAdyavayaveSu satsu anavasthApatteH, paramANorvAparamANutvaprasaGgAcca / - ( isa RjusUtra nayakI dRSTi meM sajAtIya aura vijAtIya upAdhiyoMse rahita ) ve paramANu niravayava hai, kyoMki unake UrdhvabhAga, adhobhAga aura madhyabhAga Adi avayavoMke mAnanepara anavasthA doSakI Apatti prApta hotI hai, aura paramANuko aparamANupanekA prasaMga prApta hotA hai| (aura bhI de0 naya/IV//7 meM sa. m.)| 3. palAladAha sambhava nahIM za.vA./1/33/7/80/26 na palAlAdidAhAbhAva:-.... yatpalAlaM tarahatIti cevaH na; sAvazeSAt / ...avayavAnekarave yadyavayavadAhAta sarvatra dAho'vayavAntarAdAhAda nanu srvdaahaabhaavH| atha dAhaH sarvatra kasmAnnAdAhaH / atona dAhaH / evaM pAnabhojanAdivyavahArAbhAvaH / - isa RjusUtra nayakI dRSTimeM palAlakA dAha nahIM ho sktaa| jo palAla hai vaha jalatA hai yaha bhI nahIM kaha sakate; kyoMki, bahuta palAla 'binA jalA bhI zeSa hai| yadi aneka avayava honese kucha avayavoMmeM dAhakI apekSA lekara sarvatra dAha mAnA jAtA hai, to kucha avayavoMmeM adAhakI apekSA lekara sarvatra adAha kyoM nahIM mAnA jAyegA ! ataH pAna-bhojanAdi vyavahArakA abhAva hai| dha.6/4,1,45/175/hana palAlAvayavI dahyate, tsyaassvaat| nAvayavA dahyante, niravayavatvatasteSAmapyasattvAca / sapalAla avayavIkA dAha nahIM hotA, kyoMki, avayavIkI (isa nayameM sattA hI nahIM hai| na jainendra siddhAnta koza
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya avayava jalate haiM, kyoMki svayaM niravayava honese unakA bhI asattva hai| 4. kumbhakAra saMjJA nahIM ho sakatI ka. pA. 1/13-14/6 106/228/9 kumbhakAro'sti / tadyathA - na zivakAdikaraNena tasya sa vyapadezaH zivakAdiSu kumbhabhAvAnusambhAt / na kumbhaM karotiH svAvayavebhya eva saniSpatambhAva / na bahubhya ekaH ghaTaH utpadyate tatra yaugapadya ena bhUyo dharmANAM sattvavirodhAta avirodhe ghara na tavekaM kAryam viruddhadharmAdhyAsataH prAptAkarUpAya na caikena kRtakArya eva zeSasahakArikAraNAni vyApriyante tadvyApAra phasAda na cAnyatra vyApriyanteH kAryama prasaGgAt / na caitadapi ekasya ghaTasya bahutvAbhAvAta / - isa RjusUtra nayako dRSTimeM kumbhakAra saMjJA bhI nahIM bana sakatI hai| vaha isa prakAra ki zivakAdi paryAyoMko karanese use kumbhakAra kaha nahIM sakate, kyoMki zivakAdimeM kumbhapanA pAyA nahIM jAtA aura kumbhako maha manAtA nahIM hai; kyoMki, apane zivakAdi anayamoMse hI usakI utpatti hotI hai / aneka kAraNoMse usakI utpatti mAnanI bhI ThIka nahIM hai; kyoMki ghaTameM yugapat aneka dharmokA astitva mAnanemeM virodha AtA hai / usameM aneka dharmokA yadi avirodha mAnA jAyegA to vaha ghaTa eka kArya nahIM raha jAyegA, ki viruddha aneka dhamakA AdhAra honese aneka rUpa ho jAyegA / yadi kahA jAya ki eka upAdAna kAraNase utpanna honevAle usa ghaTameM anya anekoM sahakArI kAraNa bhI sahAyatA karate hai. to unake vyApArako biphalatA prApta hotI hai| yadi kahA jAye ki usI ghaTameM ve sahakArIkAraNa upAdAna ke kAryase mitra hI kisI anya kAryako karate haiM, to eka ghaTameM kArya kA prasaMga AtA hai, aura aisA mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki eka ghaTa aneka kAryarUpa nahIM ho sakatA (rA. vA./1/33/0/10/12); (dha. 114.1,42/103/7 ) / 5. kAlakI apekSA viSayakI ekatvatA 1. kevala vartamAna kSaNamAtra hI vastu hai ka. pA. 1/13-14/11/290/1 pari me RjusUcanavicche eti gacchatItiparyAyaH sa paryAyaH arthaH prayojanamasyeti paryAyArthikaH / sAdRzyalakSaNasAmAnyena bhinnamabhinnaM ca dravyArthikAzeSaviSayaM RjusUtravacanavicchedena pArayan paryAyArthika ityavagantavyaH / atropayogindI gAthetanameNa pajjayassa udayagivicchedo tasya sAdIyA sAhasAhA mameyA pari' kA artha bheda hai sUtra racanake vicchedarUpa vartamAna samayamAtra (de0 naya / III / 1/2) kAlako ko prApta hotI hai, vaha paryAya hai| yaha paryAya hI jisa nakA prayojana hai so paryAyArthikanaya hai / sAdRzyalakSaNa sAmAnya se bhinna aura abhinna jo vyAdhiyakA samasta viSaya hai (de0 naya IV/1/2)nake vicchedarUpa kAlake dvArA usakA vibhAga karanevAlA paryAyArthikanaya hai, aisA ukta kathanakA tAtparya hai / isa viSaya meM yaha upayogI gAthA hai - RjusUtra vacana arthAta vacanakA viccheda jisa kAlame hotA hai vaha kAla paryAyAniyakA mula AdhAra hai, aura uttarottara sUkSma bhedarUpa zabdAdi naya usI RjusUtrakI zAkhA upazAkhA hai ICCI 30 naya / III/2/1/2 (atIta meM anAgata kAlako chor3akara jo kevala vartamAnako grahaNa kare so sUtra arthAt paryAyArvika nama hai|) 30 naya / III/5/0 (sUkSma va sthUla RjumuzkI apekSA vaha kAla bhI do prakArakA hai| sUkSma eka samaya mAtra hai aura sthUla antarmuhUrta yA saMkhyAta varSa / ) 548 IV dravyAthika va paryAyArthika : rA. vA./1/33/1/15/6 paryAya evArthaH kAryamasya na dravyam atItAnAgayoninutpannatvena vyavahArAbhAvAda / ... paryAyo'rthaH prayojana masya vAgvajJAnavyAvRttinibandhanavyavahAraprasiddha riti / vartamAna paryAya hI artha yA kArya hai, dravya nahIM, kyoMki atIta vinaSTa ho jAne ke kAraNa aura anAgata abhI utpanna na honeke kAraNa ( kharaviSANa kI taraha ( sa. ma. ) unameM kisI prakArakA bhI vyavahAra saMmbhava nahIM / [ tathA artha kriyAnya honeke kAraNa me avasturUpa haiM ( sa. ma. ) ] vacana va jJAnake vyavahArakI prasiddhi artha vaha paryAya hI nayakA prayojana hai / 2. kSaNasthAyI artha dI utpanna hokara naSTa ho jAtA hai dha. 1/1,1,1/gA. 8/13 uppajjaM ti viyeti ya bhAvA niyameNa pajjavaNa[yassa || - paryAyArthika nayakI apekSA padArtha niyamase utpanna hote haiM aura nAzako prApta hote haiM .4/1.5.4/gA. 26/110) (pa. 2/4. 1.41/gA. 14/244) (ka. pA. 12/13-14 /gA. 15/204/240), (paM.kA./ yU./19) (paM.pU./247) / - de0 Age naya / IV/3/7 - ( padArtha kA janma hI usake nAzameM hetu hai / ) ka. pA. 9/11-12/110/nA. 11/220 pratyeka jAyate citaM jAtaM jAtaM prshyti| naSTaM nAvartate bhUyo jAyate ca navaM navaM // 11 // pratyeka citta ( jJAna ) utpanna hotA hai aura utpanna hokara nAzako prApta ho jAtA hai| tathA jo naSTa ho jAtA hai, vaha punaH utpanna nahIM hotA, kintu prati samaya nayA nayA citta hI utpanna hotA hai / (dha. 6/1, 6-6,5/420/5) | rA. bA./1/33/2/16/9 paryAya evAsti iti matirasya janmahAvabhAvavikAramAtrameva bhavanaM na tato'nya dravyamasti tadvacatirekeNAnupalabdhiriti paryAyAstikaH / janma Adi bhAvavikAra mAtrakA honA hI paryAya hai usa paryAyakA hI astitva hai, usase atirikta dravya kucha nahIM hai, kyoMki usa paryAyase pRthaka usakI upalabdhi nahIM hotI hai| aisI jisakI mAnyatA hai, so paryAyAstika nama hai| 6. kAla ekasva viSayaka udAharaNa / rA. vA./1/33/7/kAya ityatra ca saMjAtarasaH kaSAyo bhaiSajyaM na prAthamikakaSAyo'lpo'nabhivyaktarasatvAdasya viSayaH / ( 1 ) 1 "..." tathA pratiSThante'sminniti prasthaH, yadeva mimIte, atItAnAgatadhAnyamAnAsaMbhavAt / (11)...sthitamAne ca kuto'yAgacyasi iti na kutazcida manyate tatkAlakriyApariNAmAmAbAda (14) / - 1. 'kAyo bhaiSajyam' meM vartamAnakAlIna yaha kavAya bhaiSaja ho sakatI hai jisameM rasakA paripAka huA hai, na ki prAthamika apa rasavAlA kaccA kaSAya / 2. jisa samaya prasthase dhAnya Adi mApA jAtA hai usI samaya use prastha kaha sakate haiM, kyoMki vartamAnameM atIta aura anAgatamA dhAnyatA mApa nahIM hotA hai (pa. 6/4,1.45/101/2); ( ka. pA. 1/13-14/1986/224/8) 3. jisa samaya jo baiThA hai usase yadi pUchA jAya ki Apa aba kahA~se A rahe haiM, to yaha yahI kahegA ki 'kahIM se bhI nahIM A rahA hU~ kyoMki usa samaya Agamana kriyA nahIM ho rahI hai (dha. 1/4.1,45/1904 / 1) (ka. pA. 1/13-14/100 225/7) rA. vA./1/33/7/18/7 na zuklaH kRSNIbhavati; ubhayobhinnakAlAvasvatvAt pratyutpannaviSaye nivRttayadhAnabhimandhAya 4 ajusUtra namakI dahise sapheda cIja kAlI nahIM bana sakatI, kyoMki donoMkA samaya bhinna-bhinna hai| vartamAnake sAtha atItakA koI sambandha nahIM hai| (gha 6/4.9.45/976/3), (ka. pA. 1/13-14/1914/ 23014) jainendra siddhAnta koSA
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 549 IV dravyAthika va paryAyAdhika ka. pA. 1/13-14/3276/316/5 sahaNayassa kohodao kohakasAo, tassa visae dvvaabhaavaado| 5. zabdanayakI apekSA krodhakA udaya hI krodha kaSAya hai; kyo ki, isa nayake viSayameM dravya nahIM pAyA jaataa| 6. palAla dAha sambhava nahIM rA. vA./1/33/7/67/26 ataH palAlAdidAhAbhAvaH prativiziSTakAlaparigrahAt / asya hi nayasyAvibhAgo vartamAnasamayo viSayaH / agnisaMbandhanadIpanajvalanadahanAni asaMkhyeyasamayAntarAlAni yato'sya dhnaabhaavH| kica yasminsamaye dAhana tasminpalAlam. bhasmatAbhinivRtteH yasmizca palAlaM na tasmin dAha iti / evaM kriyamANakRta-bhujyamAnabhukta-badhyamAnabaddha-sidhyatsiddhAdayo yojyAH / -isa ajusUtra nayakI dRSTi meM palAlakA dAha nahIM ho sakatAkyoMki isa nayakA viSaya avibhAgI vartamAna samayamAtra hai| agni mulagAnA dhaukanA aura jalAnA Adi asaMkhya samayakI kriyAe~ vartamAna kSagameM nahIM ho sktiiN| tathA jisa samaya dAha hai, usa samaya palAla nahIM hai, aura jisa samaya palAla hai usa samaya dAha nahIM hai, phira palAla dAha kaisA / isI prakAra kriyamANa-kRta, bhujyamAna-bhukta, madhyamAna-baddha, siddhacata-siddha Adi viSayoM meM lAgU karanA caahie| (dha.14,1, 46/1718) 7. pacyamAna hI pakva hai rA.vA./1/33/7/17/3 pacyamAnaH pakvaH / pakvastu syAtpacyamAnaH syAdu paratapAka iti / asadetavaH virodhAva / 'pacyamAnaH' iti vartamAnaH 'pakvaH' ityatItaH tayorekasminnavarodho virodhoti; naiSa doSaH; pacanasyAdAvavibhAgasamaye kazcidaMzo nivRso bA, na vaa| yadi na nivRttaH: tadvitIyAdiSvaSyanivRttaH pAkAbhAvaH syAt / tatosbhinivRttaH tadapekSayA 'pacyamAnaH pakva" itarathA hi samayasya traividhyprsnggH| sa evaudanaH pacyamAnaH pakva., syAtpacyamAna ityucyate, pakturabhiprAyasyAnivRtteH, paktuhi suvizadamusvinnaudane pakvAbhiprAyaH, syAduparatapAka iti cocyate kasyacit paktustAyataiva kRtArthatvAt / = isa RjusUtra nayakA viSaya pacyamAna pakva hai aura 'kathaM civa pakanevAlA' aura 'kathaMciva pakA huA' huaa|prshn-ptymaan (paka rahA ) vartamAnakAlako, aura pakva (paka cukA) bhUtakAlako sUcita karatA hai, ata' donoMkA ekameM rahanA viruddha hai ? uttarayaha koI doSa nahIM hai| pAcana kriyAke prArambha honeke prathama samayameM kucha aMza pakA yA nhiiN| yadi nahIM to dvitIyAdi samayoMmeM bhI isI prakAra na pakA / isa prakAra pAkake abhAvakA prasaMga AtA hai| yadi kucha baMza paka gayA hai to usa aMzakI apekSA to vaha pacyamAna bhI odana pakva kyoM na khlaayegaa| anyathA samayake tIna khaNDa honekA prasaMga prApta hogaa| (aura punaH usa samaya khaNDameM bhI uparokta ho zaMkA samAdhAna honese anavasthA AyegI) vahI pakA huA odana kathaM cit 'pacyamAna' aisA kahA jAtA hai; kyoMki, vizadarUpase pUrNatayA pake hue odanameM pAcakakA pakSase abhiprAya hai| kucha aMzoMmeM pacanakriyAke phalakI utpattike virAma honakI apekSA vahI odana 'uparata pAka' arthAt kathaM cit pakA huA kahA jAtA hai| isI prakAra kriyamANa-kRta; bhujyamAna-bhukta; badhyamAna-baddha aura siddhayata-siddha ityAdi RjusUtra nayake viSaya jAnane caahie| (dha.1/4,1,45/172/3), (ka. pA.za 13-14/3185/223/3) 7. mAvakI apekSA viSayakI ekatvatA rA. vA./1/33/1/6/7 sa eva ekaH kAryakAraNavyapadezabhAgiti paryAyAthikaH / -vaha paryAyahI akelI kArya va kAraNa donoM nAmoMko prApta hotI haiM, aisA paryAyArthika naya hai| ka. pA. 1/13-14/10/gA. 60/227 jAtireva hi bhAvAnAM nirodhe heturiSyate / - janma hI padArtha ke vinAzameM hetu hai| dha.6/4,1,43/176/2 yaH palAlo na sa dahyate, tatrAgnisaMmandhajanitAtizayAntarAbhAvAta, bhAvo vA na sa palAlaprApto'nyasvarUpatvAt / -agni janita atizayAntarakA abhAva honese palAla nahIM jltaa| usa kA svarUpa na honese vaha atizayAntara palAlako prApta nahIM hai| ka. pA./9/11-14/1278/315/1 ujusadesu bahuaggaho Nasthi tti eya sattisahiyaeyamaNabhuvagamAdo 1-eka kSaNameM eka zaktise yukta eka hI mana pAyA jAtA hai, isalie RjusUtranayameM bahuavagraha nahIM hotaa| sthA.ma/28/313/1 tadapi ca niraMzamabhyupagantavyam / aMzavyApteryaktiriktatvAta / ekasya anekasvabhAvatAmantareNa anekasyAvayavavyApanAyogAt / anekasvabhAvatA evAstu iti cet / na, virodhavyAtrAtatvAt / tathAhi-yadi ekasvabhAvaH kathamanekaH anekazcerakathamekaH / anekAnekayoH parasparaparihAreNAvasthAnAta / tasmAt svarUpanimagnAH paramANava eva parasparApasarNadvAreNa na sthUlatA dhArayata paarmaarthikmiti| vastukA svarUpa nira za mAnanA cAhie, kyoMki vastuko aMza sahita mAnanA yuktise siddha nahIM hotaa| praznaeka vastuke anekasvabhAva mAne binA vaha aneka avayavoM meM nahIM raha sakatI, isalie vastumeM anekasvabhAva mAnanA caahie| uttarayaha ThIka nahIM hai; kyoMki, aisA mAnanemeM virodha AtA hai| kAraNa ki eka aura anekameM paraspara virodha honese eka svabhAvavAlI vastumeM aneka svabhAba aura aneka svabhAvavAlI vastumeM ekasvabhAva nahIM bana skte| ataeva apane svarUpa meM sthita paramANu hI parasparake saMyogase kathaM cita samUha rUpa hokara sampUrNa kAryoM meM pravRtta hote haiN| isalie aju-sUtra nayako apekSA sthUla rUpako na dhAraNa karanevAle svarUpameM sthita paramANu hI yathArtha meM saba kahe jA sakate haiN| 8. kisI bhI prakArakA sambandha sambhava nahIM 1. vizeSya vizeSaNa bhAva sambhava nahIM ka.pA.1/13-14/6163/226/6 nAsya vizeSaNavizeSyabhAvo'pi / tadyathA-na tAvadbhinnayo, avyavasthApatteH / nAbhinnayoH ekasmistadvirodhAt / - isa (Rjusutra) nayakI dRSTise vizeSya vizeSaNa bhAva bhI nahIM bntaa| vaha aise ki-do bhinna padArthoMmeM to vaha bana nahIM sakatA; kyoMki, aisA mAnanese avyavasthAkI Apatti AtI hai| aura abhinna do padArthoM meM arthAt guNa guNImeM bhI yaha bana nahIM sakatA kyoki jo eka hai usameM isa prakArakA dvaita karanese virodha AtA hai / (ka. pA.1/13-14/6200/240/6), (dha. 6/4,1,45/174/7, tathA pR.176/6)| 2. saMyoga va samavAya sambandha sambhava nahIM ka.pA./2/13-14/7163/226/7 na bhinnAbhinnayorasya nayasya saMyogaH samavAyo vAsti; sarvathai katvamApannayoH parityaktasvarUpayostadvirodhAda / naikatvamApannayostau; avyavasthApatteH / tataH sajAtIyavijAtIyavinirmuktAH kevalA' paramANava eva santIti bhrAntaH stmbhaadiskndhprtyyH| -isa (RjusUtra ) nayakI dRSTise sarvathA abhinna do padArthoM meM saMyoga va samavAya sambandha nahIM bana sakatA; kyoMki, jo sarvathA ekatvako prApta ho gaye haiM aura jinhoMne apane svarUpako choDa diyA hai aise do padArthoM meM saMbaMdha mAnanemeM virodha AtA hai| isI prakAra sarvathA bhinna do padArthoM meM bhI saMyoga yA samavAya sambandha mAnane meM bhI virodha AtA hai, tathA avyavasthAko Apatti bhI AtI hai arthAta kisIkA bhI kisIke sAtha sambandha ho jAyegA / isalie sajAtIya aura vijAtIya donoM prakArakI upAdhiyoMse rahita zuddha paramANu hI sat hai| ataH jo stambhAdirUpa skandhoMkA pratyaya hotA hai, vaha ajusUtranayakI dRSTimeM bhrAnta hai| (aura bhI de0 poche zIrSaka naM04/2), (syA.ma./28/313/5) / jainendra siddhAnta koza
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 3. koI kisIke samAna nahIM hai| ka. pA./1/13-14/1963 / 230 / 3 nAsya nayasya samAnamastiH sarvathA dvayoH samAnatve ekvaaptteH| na kathaMcitsamAnatApi virodhAt / isa ajunakI dRSTimeM koI kisIke samAna nahIM hai, kyoMki doko sarvathA samAna mAna lenepara una donoMmeM ekatvakI Apatti prApta hotI hai| kathaMcit samAnatA bhI nahIM hai, kyoMki aisA mAnanemeM virodha AtA hai| * 4. grAhyagrAhakabhAva sambhava nahI / = ka.pA./1/13-14/165/230/8 nAsya nayasya grAhyagrAhakabhAvo'pyasti / tadyathA - nAsaMbaddho'rtho gRhyate; avyavasthApatteH / na saMbaddhaH tasyAtItatvAda, cakSuSA vyabhicArAcca / na samAno gRhyate; tasyAsattvAt manaskAreNa vyabhicArAda isa sUtra nayako dRSTimeM brAhmagrAhaka bhAva bhI nahIM banatA / vaha aise ki - asambaddha artha ke grahaNa mAnanemeM avyavasthAkI Apatti aura sambaddhakA grahaNa mAnanemeM virodha AtA hai, kyoMki yaha padArtha grahaNakAlameM rahatA ho nahIM hai, tathA cakSu indriyake sAtha vyabhicAra bhI AtA hai, kyoMki cakSu indriya apaneko nahIM jAna sakatI / samAna arthakA bhI grahaNa nahIM hotA hai, kyoMki eka to samAna padArtha hai hI nahIM (de0 Upara) aura dUsare aisA mAnane se manaskArake sAtha vyabhicAra AtA hai arthAt samAna hote hue bhI pUrvajJAna uttara jJAnake dvArA gRhIta nahIM hotA hai| 5. vAcyavAcakabhAva sambhava nahIM 1 = ka. pA./1/13 - 14/166/231/3 nAsya zuddhasya ( nayasya ) vAcyavAcakabhAvo'sti / tadyathA- na saMbaddhArthaH zabdavAcyaH tasyAtItatvAt / nAsaMbaddhaH avyavasthApate. nArthena zabda utpAdyate tAmbAdibhyasambhAda na zabdAdartha utpadyate zabdotpate prAgami arthasattvasambhAt / na zabdArtha yostAdAtmyalakSaNa pratibandha karaNAdhikaraNabhedena pratipannabhedayorekatvavirodhAt kSuramodakazabdocAraNe mukhasya pATanapUraNaprasaGgAcca / na vikalpa zabdavAcyaH atrApi bAhyArthoktadoSaprasaGgAt / tato na vAcyavAcakabhAva iti / - 1. isa nayako dRSTimeM vAcyavAcaka bhAva bhI nahIM hotaa| vaha aise RjusUtra ki-zabdaprayoga kAlameM usake vAcyabhUta arthakA abhAva ho jA sambaddha artha usakA vAcya nahIM ho sakatA / asambaddha artha bhI vAcya nahIM ho sakatA, kyoMki aisA mAnanese avyavasthAdoSakI Apatti AtI hai / 2. artha se zabdako utpatti mAnanA bhI ThIka nahIM hai. kyoMki tAlu Adise usakI utpatti pAyI jAtI hai tathA usI prakAra zabdase bhI arthakI utpatti nahIM mAnI jA sakatI kyoki zabdotpattise pahile bhI arthakA sadbhAva pAyA jAtA hai / 3. zabda va artha meM tAdAtmya lakSaNa sambandha bhI nahIM hai, kyoMki donoMko grahaNa karanevAlI indriyA~ tathA donoMkA AdhArabhUta pradeza yA kSetra bhinna-bhinna hai / athavA aisA mAnanepara 'churA' aura 'modaka' zabdoMko uccAraNa karanese mukha kaTanekA tathA pUrNa honekA prasaMga AtA hai / 4 artha kI bhA~ti vikalpa arthAt jJAna bhI zabdakA vAcya nahI hai, kyoMki yahA~ bhI Upara diye gaye sarva doSoMkA prasaMga AtA hai / ataH vAcyavAcaka bhAva nahIM hai| de0 naya | III /-/ 4-6 ( vAkya, padasamAsa va varNasamAsa taka sambhava nahIM ) / de0 naya / I/4/5 ( vAcyavAcaka bhAvakA abhAva hai to yahA~ zabdavyavahAra kaise sambhava hai ) | Agama /4/4 uparokta sabhI tarkoMko pUrva pakSakI koTimeM rakhakara uttara pakSameM kathaMcit vAcyavAcaka bhAva svIkAra kiyA gayA hai| 550 IV dravyAthika va paryAyArthika 6. badhyabandhaka Adi anya bhI koI sambandha sambhava nahIM ka.pA.1/13-14/11/228/3 tato'sya nayasya na bandhyabandhaka - madhyaghAtaka dAhAdAhaka- saMsArAdayaH snti| isalie isa ajunakI dRSTimeM bandhyabandhakabhAva, badhyaghAtakabhAva, dAhyadAhakabhAva aura saMsArAdi kucha bhI nahIM bana sakate haiN| 9. kAraNa kAryabhAva saMbhava nahIM 1. kAraNake binA hI kAryakI utpatti hotI hai rA. vA/1/1/24/8/32 nemI jJAnadarzanazabdI karaNasAdhanau / kiM tarhi / kartR sAdhanI tathA cAritrazabdo'pi na karmasAdhanaH kiM tahiM / tu sAdhanaH / katham evaMbhUtanayavazAt evaM namakI dRSTise jJAna, darzana va cAritra ye tInoM ( tathA upalakSaNase anya sabhI) zabda karma sAdhana nahI hote, kartAsAdhana ho hote haiM / ka. pA. 1/13-14/3284 / 319/3 kartR sAdhana' kaSAyaH / edaM NegamasaMgahavavahAraudAtatya karaNabhAvasaMvAdo tihaM rAhaNyANaM ga keNa vi kasAo; tattha kAraNeNa biNA kajjuppattIdo / 'kaSAya zabda katR ' sAdhana hai', aisI bAta naigama ( azuddha) saMgraha, vyavahAra ba (sthUla) sUtra namakI apekSA samajhanI cAhie kyoMki, ina nayoM meM kArya kAraNabhAva sambhava hai / parantu (sUkSma RjusUtra ) zabda, samabhirUDha va evaMbhUta ina tInoM zabda nayoMkI apekSA kaSAya kisI bhI sAdhanase utpanna nahIM hotI hai; kyoMki ina nayoMko dRSTimeM kAraNa ke binA hI kAryako utpatti hotI hai| gha. 12/4.2.8.13/212/1 tiSNaM saMdaNayAgaM NANAvaraNIyapoggatantradodayajaNidaNANaM veyaNA / Na sA jogakasAehiMto uppajjade NissasIdo sattibhisesassa utpatti mirohAze goiyagadakammadavyadhAdo, pjjyvdirittdvvaabhaavaado| =tInoM zabdanayoMkI apekSA jJAnAvaraNIya sambandhI paugalika svAdhIka udayase utpanna ajJAnako jJAnAvaraNIya bedanA kahA jAtA hai| parantu vaha (jJAnAvaraNIya vedanA) yoga va kaSAyase utpanna nahIM ho sakatI, kyoMki jisameM jo zaktinahIM hai, usase usa zakti vizeSakI utpatti mAnanemeM virodha AtA hai / tathA yaha udayagata karmaskandhase bhI utpanna nahIM ho sakatI kyoMki, ina nayoMmeM) paryAyoM se bhinna dravyakA abhAva hai / 2. vinAza nirhetuka hotA hai ka. pA. 1/13-14 / 1910 / 226/- asya nayasya nirhetuko vinAzaH / tadyathA- na tAvatprasajyarUpaH parata utpadyate; kArakapratiSeghe vyApRtAsparasmAi ghaTAbhAvanirodhAt na paryudAsI vyatirikta utpayate; tato vyatiriktaghaTotpattavinAzanirodhAya / nAvyati riktaH; utpannasyotpattivirodhAt / tato nirhetuko vinAza iti siddha isa nunako dRSTimeM vinAza nirhetuka hai| vaha isa prakAra ki - prasajyarUpa abhAva to parase utpanna ho nahIM sakatA; kyoMki, vahA~ kriyAke sAtha niSedha mApaka 'na'kA sambandha hotA hai / ataH kriyAkA niSedha karanevAle usake dvArA ghaTakA abhAva mAnanemeM virodha AtA hai / arthAt jaba vaha kriyAkA hI niSedha karatA rahegA to vinAzarUpa abhAvakA bhI kartA na ho sakegA / paryudAsarUpa abhAva bhI parase utpanna nahIM hotA hai| paryudAsase vyatirikta ghaTakI utpatti mAnanepara vivakSita paTake vinAzake sAtha virodha AtA hai / ghaTase abhinna paryudAsakI utpatti mAnane para donoM kI utpatti ekarUpa ho jAtI hai, taba usakI ghaTase utpati huI nahIM kahIM jA sktii| aura ghaTa to usa abhAvase pahile hI utpanna ho cukA hai, ataH utpannakI utpatti mAnanemeM virodha AtA hai| isalie vinAza nirhetuka hai yaha siddha hotA hai / ( dha. 6/4, 10 45/175/2) / jainendra siddhAnta koza
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 551 IV dravyAthika va paryAyAthika noTa-[ sUkSma RjusUtranaya zuddhaparyAyArthika naya hai aura sthUla RjusUtra azuddha paryAyArthikanaya hai| (de0 naya/III/1/3,4,7) tathA vyavahAra naya bhI kathaMcita azuddha paryAyAthikanaya mAnA gayA hai-(de0 naya/ V/4/7)] 2. paryAyArthika nayake cha: bhedoMkA nirdeza A.pa./5 paryAyArthikasya SaD bhedA ucyante-anAdinityaparyAyArthiko, sAdinityaparyAyArthiko,..... svabhAvo nityAzuddhaparyAyAthiko,... bhAvo'nityAzuddhaparyAyArthiko, ... karmopAdhinirapekSasvabhAvo'nityazuddhaparyAyAthiko, ... karmopAdhisApekSasvabhAvo'nityAzuddhaparyAyArthiko / paryAyArthika nayake cha bheda kahate haiM-1. anAdi nitya paryAyArthika naya; 2. sAdinitya paryAyAthikanaya; 3. svabhAva nitya azuddhaparyAyAthikanaya; 4 svabhAva anitya azuddhaparyAyAthikanaya: 1. karmopAdhinirapekSasvabhAva anitya zuddhaparyAyArthika naya: 6. karmopAdhi sApekSasvabhAva anitya azuddhaparyAyAthikanaya / 3. utpAda bhI niheMtuka hai ka. pA.1/13-14/3112/228/5 utpAdo'pi nirhetukaH / tadyathAnotpadyamAna utpAdayati; dvitIyakSaNe tribhuvanAbhAvaprasaGgAt / notpanna utpAdayati kssnnikpksskssteH| na vinaSTa utpAdayati; abhAvAdbhAvotpattivirodhAt / na pUrva vinAzottarotpAdayoH samAnakAlatApi kaarykaarnnbhaavsmrthikaa| tadyathA-nAtItArthAbhAvata utpadyate; bhAvAbhAvayoH kAryakAraNabhAvavirodhAta / na tadbhAvAta; svakAla eva tasthotpattiprasagAva / kiMca, pUrvakSaNasattA yataH samAnasaMtAnottarArthakSaNasattvavirodhinI tato na sA tadutpAdikA; viruddhayossattayorutpAdyotpAdakabhAvavirodhAt / tato nirhetuka utpAda iti siddham / = isa RjusUtranayakI dRSTi meM utpAda bhI nirhetuka hotA hai| vaha isa prakAra ki-jo abhI svayaM utpanna ho rahA, usase utpatti mAnanemeM dUsare hI kSaNa tIna lokoMke abhAvakA prasaMga prApta hotA hai| jo utpanna ho cukA hai, usase utpatti mAnanemeM kSaNika pakSakA vinAza prApta hotA hai| jo naSTa ho cukA hai, usase utpatti mAne to abhAvase bhAvakI utpatti hone rUpa virodha prApta hotA hai| pUrvakSaNakA vinAza aura uttarakSaNakA utpAda ina donoMmeM paraspara kAryakAraNa bhAvakI samarthana karanevAlI samAnakAlatA bhI nahIM pAyI jAtI hai| vaha isa prakAra ki-atIta padArtha ke abhAvase navIna padArthakI utpatti mAneM to bhAva aura abhAvameM kAryakAraNa bhAva mAnanerUpa virodha prApta hotA hai| atIta artha ke sadbhAvase navIna padArthakA utpAda mAneM to atItake sadbhAvameM hI navIna padArtha kI utpattikA prasaMga AtA hai| dUsare, cUMki pUrva kSaNakI sattA apanI santAnameM honevAle uttara arthakSaNako sattAkI virodhinI hai, isalie pUrva kSaNakI sattA uttara kSaNako utpAdaka nahIM ho sakatI hai| kyoMki viruddha do sattAoMmeM paraspara utpAdya-utpAdakabhAvake mAnanemeM virodha AtA hai / ataeva RjusUtranayako dRSTise utpAda bhI nirhetuka hotA hai, yaha siddha hotA hai| 10. sakala vyavahArakA uccheda karatA hai rA. vA/1/33/7/85/8 sarva vyavahAralopa iti ceta; na; viSayamAtrapradarzanAva, pUrvanayavaktavyAta saMvyavahArasiddhiriti zaMkA- isa prakAra isa nayako mAnanese to sarva vyavahArakA lopa ho jaaygaa| uttaranahIM; kyoMki yahA~ kevala usa nayakA viSaya darzAyA gayA hai| vyavahArakI siddhi isase pahale kahe gaye vyavahAranayake dvArA ho jAtI hai (de0 nayav/4) / (ka.pA./2/13-14/6166/232/2), (k.paa./1/1314/1228/278/4)| 3. paryAyArthika nayaSaTakake lakSaNa na. ca /zruta/pR.6 bharatAdikSetrANi himavadAdiparvatAH padmAdisarovarANi, sudarzanAdimerunagA. lavaNakAlodakAdisamudrA' etAni madhyasthitAni kRtvA pariNatAsaMkhyAtadvIpasamudrA' zvabhrapaTalAni bhavanavAsibANavyantaravimAnAni candrArkamaNDalAdijyotirvimAnAni saudharmakalpAdisvarga paTalAni yathAyogyasthAne pariNatAkRtrimacaityacaityAlayA. mokSazilAzca bRhabAtavalayAzca ityevamAdyanekAzcaryarUpeNa pariNatapudgalaparyAyAdyanekadravyaparyAyaiH saha pariNatalokamahAskandhaparyAyAH trikAlasthitAH santo'nAdinidhanA iti anAdinityaparyAyAthikanaya' 11 / zuddhanizcayanayavivakSAmakRtvA sakalakarmakSayodbhUtacaramazarIrAkAraparyAyapariNatirUpazuddhasiddhaparyAyaH sAdinityaparyAyAthikanaya' 12 // agurulaghukAdiguNA. svabhAvena SaThAniSaD vRddhirUpakSaNabhaGgaparyAyapariNato'pariNatasadvyAnantaguNaparyAyAsaMkramaNadoSaparihAreNa dravyaM nityasvarUpe'vatiSThamAnamiti sattAsApekSasvabhAva-nityazuddha-paryAyArthikanaya. 3 / sadguNa vivakSAbhAvena dhauvyotpattivyayAdhInatayA dravyaM vinAzotpattisvarUpamiti sattAnirapekSotpAdavyayagrAhakasvabhAvAnityAzuddhaparyAyArthikanayaH / 4 / carAcaraparyAyapariNatasamastasaMsArijIvanikAyeSu zuddhasiddhaparyAyavivakSAbhAvena karmopAdhinirapekSa vibhAvanityazuddhaparyAyAthikanaya' / / zuddhaparyAyavivakSAbhAvena karmopAdhisaMjanitanArakAdivibhAvaparyAyA' jIvasvarUpamiti karmopAdhisApekSa-bibhAvAnityAzuddhaparyAyAthikanaya 63 -1. bharata Adi kSetra, himavAna Adi parvata, padma Adi sarovara, sudarzana Adi meru, lavaNa va kAloda Adi samudra, inako madhyarUpa yA kendrarUpa karake sthita asaMkhyAta dvIpa samudra, naraka paTala, bhavanavAsI va vyantara devoMke vimAna, candra va sUrya maNDala Adi jyotiSI devoke vimAna, saudharma kalpa Adi svargoke paTala, yathAyogya sthAnoMmeM pariNata akRtrima caityacaityAlaya, mokSazilA, bRhad vAtavalaya tathA ina sabako Adi lekara anya bhI Azcarya rUpa pariNata jo pudgalakI paryAya tathA unake sAtha pariNata lokarUpa mahAskrandha paryAya jo ki trikAla sthita rahate hue anAdinidhana haiM, inako viSaya karanevAlA arthAt inakI sattAko svIkAra karanevAlA anAdinitya paryAyArthika naya hai| 2. ( paramabhAva grAhaka ) zuddha nizcayanayako gauNa karake, sampUrNa karmoMke kSayase utpanna tathA caramazarIrake AkArarUpa paryAyase pariNata jo zuddha siddhaparyAya hai, usako viSaya karanevAlA arthAta usako sat samajhanevAlA sAdinitya paryAyArthika naya hai / 3 (vyAkhyAkI apekSA yaha naM.4 hai ) padArtha meM vidyamAna guNoMkI apekSAko mukhya na karake utpAda vyaya zrauvyake AdhInapane rUpase dravyako vinAza va utpatti 4. zuddha va azuddha paryAyAthikanaya nirdeza 1. zuddha va azuddha paryAyArthikanayake lakSaNa A.pa./ zuddhaparyAya evArthaH prayojanamasyeti zuddhaparyAyAthika. / azuddhaparyAya evArtha. pryojnmsyetyshuddhpryaayaarthik'| - zuddha paryAya arthAta samayamAtra sthAyI, SaDguNa hAnivRdvidha dvArA utpanna, sUkSma arthaparyAya hI hai prayojana jisakA vaha zuddha paryAyArthika naya hai| aura azuddha paryAya arthAta cirakAla sthAyI, saMyogI va sthUla vyaMjana paryAya ho hai prayojana jisakA vaha azuddha paryAyAthika naya hai| na.ca./zrata/pR.44 zuddhaparyAyArthena caratIti zuddhaparyAyArthikaH / azuddhaparyAyArthena caratIti azuddhaparyAyarthikaH / = zuddha paryAyake artha rUpase AcaraNa karanevAlA zudvaparyAyArthika naya hai, aura azuddha paryAyake artharUpase AcaraNa karanevAlA azuddha paryAyAthikanaya hai| jainendra siddhAnta koza
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ maya 552 V nizcaya vyavahAra naya svarUpa mAnanevAlA sattAnirapekSa yA sattAgauNa utpAdavyayagrAhaka svabhAva anitya zuddha paryAyArthikanaya hai| 4. (vyAkhyAkI apekSA yaha naM03)-agurulaghu Adi guNa svabhAvase hI SaTguNa hAni vRddhirUpa kSaNabhaMga arthAt ekasamayavartI paryAyase pariNata ho rahe haiN| to bhI sat dravyake anantoM guNa aura paryAyeM paraspara saMkramaNa na karake apariNata arthAt apane-apane svarUpameM sthita rahate haiN| dravyako isa prakArakA grahaNa karanevAlA naya sattAsApekSa svabhAvanitya zuddhaparyAyAthikanaya hai| 5. carAcara paryAya pariNata saMsArI jIvadhAriyoMke samUhame zuddha siddhaparyAyakI vivakSAse karmopAdhise nirapekSa vibhAvanitya zuddhaparyAyArthika naya hai / ( yahA~ para saMsArarUpa vibhAvameM yaha naya nitya zuddha siddhaparyAyako jAnanekI vivakSA rakhate hue saMsArI jIvoMko bhI siddha sadRza batAtA hai| isIko A. pa. meM karmopAdhi nirapekSasvabhAva anitya azuddha paryAyAthikanaya kahA gayA hai| 6. jo zuddha paryAyakI vivakSA na karake karmopAdhise utpanna huI nArakAdi vibhAvaparyAyoko jovasvarUpa batAtA hai vaha karmopAdhisApekSa vibhAva anitya azuddha paryAyAthikanaya hai| (isoko A. pa. meM karmopAdhisApekSasvabhAva anitya azuddha paryAyArthikanaya kahA gayA hai / ) ( A. pa./5); (na. ca. vR./200-205) (na. ca./zruta/ pR. 6para uddhRta zloka naM.1-6 tathA pR. 41 zloka 7-12) / 2. udAharaNa de. mokSamArga/3/1 darzana jJAna cAritra ye tIna bheda vyavahArase hI kahe jAte haiM nizcaya se tInoM eka AtmA hI hai| sa, sA./A./16/ka.18 paramArthena ta vyaktajJAtRtvajyotiSakakaH / sarvabhAvAntaradhvaMsisvabhAvatvAdamecakaH // 18 - paramArthase' dekhanepara jJAyaka jyoti mAtra AtmA ekasvarUpa hai, kyoMki zuddha dravyArthikanayase sabhI anya dravyake svabhAva tathA anyake nimittase hue vibhAvoMko dUra karane rUpa svabhAva hai / ataH yaha amecaka hai arthAt ekAkAra hai| paM.dha./pU./88 vyavahAraH sa yathA syAtsad dravyaM jJAnavAMzca jIvo vaa| netyetAvanmAtrI bhavati sa nizcayanayo nyaadhiptiH|- 'sada dravya hai' yA 'jJAnavAna jIva hai' aisA vyavahAranayakA pakSa hai| aura 'dravya yA jIva sada yA jJAna mAtra hI nahIM hai' aisA nizcayanayakA pakSa hai| aura bhI de. naya/IV/1/7-6dravya kSetra kAla va bhAvacAroM apekSAse abheda / paryAyako vivara(yahA~ para saMvA rakhate kopAdhi 3. nizcayanayakA lakSaNa svAzraya kathana v nizcaya vyavahAra naya 1. nizcayanaya nirdeza 1. nizcayakA lakSaNa nizcita va satyArtha grahaNa ni.sA./na./156 kevalaNANI jANadi passadi NiyameNa appANaM / - nizcayase kevalajJAnI AtmAko dekhatA hai| zlo. vA./1/7/28/585/1 nizcanaya evaMbhUta. = nizcaya naya evaM bhUta hai| sa. sA./tA. vR./34/66/20 jJAnameva pratyAraNyAnaM niyamAnnizcayAna mantavyaM / =niyamase, nizcayase jJAnako hI pratyAkhyAna mAnanA caahie| pra. sA./tA. vR./63/se pahile prakSepaka gAthA naM. 1/128/30 paramArthasya vizeSeNa saMzayAdirahitatvena nishcyH| = paramArtha ke vizeSaNase saMzayAdi rahita nizcaya arthakA grahaNa kiyA gayA hai| dra.sa./To./41/164/11zraddhAna rucinizcaya ida mevetthameveti nizcayabuddhiH samyagdarzanam / zraddhAna yAnI ruci yA nizcaya arthAt 'tattvakA svarUpa yaha hI hai, aise hI hai' aisI nizcayabuddhi so samyagdarzana hai| sa. sA./paM. jayacanda/241 jahA~ nirvAdha hetuse siddhi hoya vahI nizcaya 1. lakSaNa sa. sA./A./272 AtmAzrito nizcayanayaH / --nizcaya naya AtmAke __ Azrita hai| (ni. sA./tA, vR./156) / ta. anu./56 abhinnakartR karmAdiviSayo nizcayo nyH| -nizcayanayameM kartA karma Adi bhAva eka dUsarese bhinna nahIM hote| ( ana.dha./ 1/102/108) / 2. udAharaNa rA. vA./1/7/38/22 pAriNAmikabhAvasAdhano nishcytH| -nizcaya se jIvakI siddhi pAriNAmikabhAvase hotI hai| sa, sAA/A./56 nizcayanayastu dravyAzritatvAtkevalasya jIvasya svAbhAvikaM bhAvamavalambyotplavamAnaH parabhAva parasya sarvameva pratiSedhayati |-nishcyny dravyake Azrita honese kevala eka jIvake svAbhAvika bhAvako avalambana kara pravRtta hotA hai, vaha saba parabhAvoM ko parakA batAkara unakA niSedha karatA hai| pra. sA./ta. pra./186 rAgAdipariNAmasyaivAtmA kartA tasyaivopadAtA hAtA cetyeSa zuddhadravyanirUpaNAtmako nizcayanayaH / -zuddhadravyakA nirUpaNa karanevAle nizcayanayakI apekSA AtmA apane rAgAdi pariNAmoMkA hI kartA upahAtA yA hAtA (grahaNa va tyAga karanevAlA) hai| (dra. saM./mu. va ttii./8)| pra. sA./ta. pra/pari./naya naM. 45 nizcayanayena kevalabadhyamAnamucyamAnabandhamokSocitasnigdharUkSatvaguNapariNataparamANuvabandhamokSayoradvaitAnuvati |-aarmdrvy nizcayanayase bandha va mokSameM advaitakA anusaraNa karanevAlA hai| akele badhyamAna aura mucyamAna aise bandhamokSocita snigdhatva rUkSatva guNa rUpa pariNata paramANukI bhA~ti / ni. sA./tA, vR./ha nizcayena bhaavpraanndhaarnnaajjiivH| --nizcayanayase bhAvaprANa dhAraNa karaneke kAraNa jIva hai| (dra. sN./ttii./3/11/8)| dra, saM./TI./19/57/6 svakIyazuddhapradezeSu yadyapi nizcayanayena sidhAstiSThanti / nizcayanayase siddha bhagavAna svakIya zuddha pradezoM meM hI rahate haiN| dra. saM./TI./8/22/2 kintu zuddhAzuddhabhAvAnA pariNamamAnAnAmeva kartRtvaM jJAtavyam, na ca hastAdivyApArarUpANAmiti-nizcayanayase jIvako apane zuddha yA azuddha bhAvarUpa pariNAmoMkA hI kartApanA jAnanA cAhie, hastAdi vyApArarUpa kAryoMkA nhiiN| paM. kA./tA. vR./1/4/21 zuddhanizcayena svasminnevArAdhyArAdhakabhAva iti / - zuddha nizcayanayase apane meM hI ArAdhya ArAdhaka bhAva hai| mo. mA. pra./7/366/2 sA~cA nirUpaNa so nizcaya / mo. mA. pra./4/486/16 satyArthakA nAma nizcaya hai| 2. nizcaya nayakA lakSaNa abheda va anupacAra grahaNa A. pa./10 nishcynyo'bhedvissyo| * nizcaya nayakA viSaya abheda dravya hai| (na. ca./zruta/25), A. pa./8. abhedAnupacAratayA vastu nizcIyata iti nizcayaH / - jo abheda va anupacArase vastukA nizcaya karatA hai vaha nizcaya naya hai| (na.ca, vR./262) (na.ca./zruta/pR. 31) (pN.dh./puu./614)| paM.dha./pU./663 api nizcayasya niyataM hetuH sAmAnyamiha vastu / sAmAnya vastu hI nizcayanayakA niyata hetu hai| aura. bhI de. naya/IV1/2-5; IV/2/3; jainendra siddhAnta koza
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 4. nizcayanayake bheda -- zuddha va azuddha A. pa./10 tatra nizcayo dvividhaH sunizcayo'zuvanizcayazca |nishcyny do prakArakA hai-zunizcaya aura ashupnishcy| 5. zuddhanizcayanayake lakSaNa va udAharaNa 2. paramamAnagrAhIkI apekSA noTa - ( paramabhAvagrAhaka zuddhadravyArthika naya hI parama zuddha nizcayanaya hai ataH de0 natha //V/2/6/10) = ni. sA./mU./ 42 caugaibhavasaMbhamaNaM jAijarAmaraNaroyasokA ya / kulajoNijIvamaggaNaThANA jIvassa No sati // 42 // ( zuddha nizcayanayase tA.vR. TokA) jIvako cAra gatike bhavoMmeM paribhramaNa, jAti, jarA, maraNa, roga, zoka, kuna yoni, jIvasthAna aura mArgaNA sthAna nahIM hai / ( sa.sA./mU./50-55), (bA. a. / 37) (pa. pra./mU./1/11-21, 68 ) sa.sA.//56 yavahAreNa ede jInasa havaMti vaNamAdIyA guNa ThANaM tA du bhAvA Na du kei NicchayaNayassa 156 / ye jo (pahile gAthA naM0 5055 meM) varNako Adi lekara guNasthAna paryanta bhAva kahe gaye hai vyavahAra nayase hI jIvake hote haiM parantu (zuddha) nizcayanayase to inameM koI bhI jIvake nahIM hai| sa.sA./18 mohammadayA vu vaNiyA je ime guNadvANA / te kaha havaMti jIvA je NiccamacedaNA uttA | 6TA sa.sA./A./68 evaM rAgadveSamohapratyayanakarma... saMyamalabdhisthAnAnyapi pudgala karma pUrvakatve sati nityamacetanatvAtpudgala eva na tu jIva iti svayamAyAtaM / - jo moha karmake udayase utpanna honese acetana kahe gaye haiM, aise guNasthAna jIva kaise ho sakate haiM aura isI prakAra rAga, dveSa, moha, pratyaya, karma, nokarma Adi tathA saMyamalabdhi sthAna ye saba 19 bAteM pudgalakarma janita honese nitya acetana svarUpa haiM aura isalie pudgala haiM jIva nahIM, yaha bAta svataH prApta hotI hai| (i.saM./TI./16/53/3) / vA. anu. / 92 NicchayaNayeNa jIvo sAgAraNagAradhammado bhiNNo / == nizcayanayase jIva sAgAra va anagAra donoM dharmose bhinna hai / pra.///vimo nirAyatu jaya jIva kammu jgh| appA kiMpi viku Navi Nicchau eu bhaNei // 65 // bandhako yA mokSako karanevAlA to karma hai / nizcayase AtmA to kucha bhI nahIM karatA / (paM. dha. /pu/456 ) } na ca vR./192 do jovasahAvo jo rahiyo vyabhAvammehi so zuddhamicchayAdI samAsio sugAgIhiM / 1933 - zuddhanizcaya nayase jIvasvabhAva dravya va bhAvakarmoMse rahita kahA gayA hai / ni. sA./tA.vR./156 zuddha nizcayataH sa bhagavAn trikAlanirupAdhiniravadhinityazuddhasahajajJAna sahaja darzanAbhyAM nijakAraNaparamAtmAnaM svayaM kArya paramAtmAdi jAnAti pazyati ca zuddha nizcayanayase bhagavAn trikAla nirupAdhi niravadhi nityazuddha aise sahajajJAna aura sahaja darzana dvArA nija kAraNaparamAtmAko svayaM kArya paramAtmA honepara bhI jAnate aura dekhate haiM / pra. saM./TI./40/206/4 sAkSAdvadhanizcayanayena strIpuruSasaMyogarahitaputrasyeva sudhAridAsaMyogarahitaravizeSasyena teSAmutpattireva nAsti kathamuttaraM pRthvAma iti sAkSAta nizcayanayase to jaise strI va puruSasaMyoga ke binA putrakI tathA cUnA va haldIke saMyoga binA sAraMgako utpatti nahIM hotI, usI prakAra rAgadveSakI utpatti ho nahIM hotI, phira isa praznakA uttara hI kyA ? (sa. sA./tA.vR./111/ 171/23) pra. saM. TI/10/235/0 meM udhRta karacet prabhavedandho no bandho mocanaM katham amandhe mocana mairayoM nirarthaka mandhazca zunizcayayena nAsti tathA bndhpuurvkmoksso'pi| jisake bhA0 2-70 553 V nizcaya vyavahAra naya manma hotA hai usako ho mokSa hotI hai| zuddha nizcayamaya jIvako bandha hI nahIM hai, phira usako mokSa kaisA / ataH isa nayameM muJca dhAtukA prayoga hI nirarthaka hai| zuddha nizcaya nayase jIvake bandha hI nahIM hai, tathA bandha pUrvaka honese mokSa bhI nahIM hai (pa.pra./TI./1/ 68/69/1) 1 dra.saM./TI./57/236/8 yastu zuddhadravyazaktirUpaH zuddhapAriNAmikaparamabhAvalakSaNaparama nizcayamokSa saca pUrvameva jI tiSThatIdAnoM bhaviSyatItyevaM na jo rUpAriNAmika bhAvarUpa parama nizcaya mokSa hai, vaha to jIva meM pahile hI vidyamAna hai, aba pragaTa hogI, aisA nahIM hai / 6.kA./20/60/13 AtmA hi zudhanizcayena sattAcaitanyabodhAdizu jati zuddhajJAnacetanayAyuktatvAce yitA... / - zuddha nizcayanayase AtmA sattA, caitanya va jJAnAdi zubha mAgose jItA hai aura zuddha jJAna cetanAse yukta honeke kAraNa cetatA hai (ni.sA./tA. 1) (dra.saM./TI./3/12) aura bhI de0 naya / IV/2/3 ( zuddhadravyArthikanaya dravyakSetrAdi cAroM apekSAse tattvako grahaNa karatA hai| 2. kSAyikabhAvagrAhIkI apekSA pha A. pa./10 nirupAdhikaguNaguNyabhedaviSayaka, zuddha nizcayo yathA kevalajJAnAdayo jIva iti / (sphaTika) nirupAdhika guNa va guNImeM abheda darzAnevAlA zuddha nizcayanaya hai, jaise kevala jJAnAdi hI jIva hai arthAt jIva kA svabhAvabhUta lakSaNa hai| . (na. ca. / zruta/25); (pra. sA./tA.vR./pari./368/12); (paM.kA./tA.vR./ 61/113/12); (dra.saM./TI./6/18/8) paM.kA./tA.vR./20/60/17 (zuddha) nizcayena kevalajJAnadarzanarUpazuddhaghoSa yogena yutatvAdupayogavizeSatA: "mokSamokSakAraNarUpazupariNAmapariNamanasamarthatvAt... prabhurbhavati zuddhanizcayanayena zuddhabhAvAnAM pariNAmAnAM katR vAtkartA bhavatiH... zuddhAtmotthavItarAga paramAnandarUpa sukhasya bhoktR tvAt bhoktA bhavati / yaha AtmA zubha nizcaya nayase kevalajJAna va kevaladarzanarUpa zuddhadhopayogale yukta honeke kAraNa upayogavizeSatAvAlA hai; mokSa va mokSake kAraNarUpa zudha pariNAmoM dvArA pariNamana karanemeM samartha honese prabhu hai, zuddhadha bhAvokA yA zuddha bhAvoMko karatA honese kartA hai aura zuddhadhAtmAse utpanna vItarAga parama Anandako bhogatA honese bhoktA I dra. saM./TI./6/23/6 zuddha nizcayanayena paramAtmasvabhAvasamyak zraddhAnajJAnAnuSThAnotpannasadAnandevalakSaNaM sukhAmRta bhukta iti zudha nizcayanayase paramAtmasvabhAva ke samyakazraddhadhAna, jJAna aura AcaraNa se utpanna avinAzI AnandarUpa lakSaNakA dhAraka jo sukhAmRta hai, usako ( AtmA ) bhogatA hai 1 6. ekadeza zuddha nizcaya nayakA lakSaNa va udAharaNa noTa - ( ekadeza zuddhabhAvako jIvakA svarUpa kahanA ekadeza zudha nizcayanaya hai / yathA - ) 6. saM/TI./40/205 atrAha ziSya-rAgadveSAdaya ki karmajanitA kiM jIvanitA iti tatrottaraM strIpuruSasaMyogotpannaputra supAhara drAsaMyogotpannavarNa vizeSa ivobhayasaMyogajanitA iti / pazcAnnayanivAzena vivakSitekadezazuddha nizcayena karmajanitA bhaNyante |prshn - rAgadveSAdi bhAva karmoMse utpanna hote haiM yA jIvase 1 uttarastrI va puruSa ina donoMke saMyogase utpanna hue putrake samAna aura cUnA tathA haldI ina donoMke melase utpanna hue lAlaraMgake samAna ye rAgadveSAdi kaSAya jIva aura karma ina donoMke saMyogase utpanna hote haiN| jaba nakI vivakSA hotI hai to vivakSita ekadeza zuddhanizvayanayase ye kaSAya karma se utpanna hue kahe jAte haiN| (azuddha nizcayase jainendra siddhAnta koza =
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya jIvana kahe jAte hai aura sAkSAt zuddhanizcaya nayase ye haiM hI nahIM, taba kisake kahe (30 zIrSaka na. 5/1 me i.sN.)| dra. saM./TI./57/236/7 vivakSitaikadeza zuddha nizcayanayena pUrvaM mokSamArgo vyAkhyAtastathA paryAyarUpo mokSo'pi / na ca zuddhanizcayeneti / -- pahile jo mokSamArga yA paryAyamokSa kahA gayA hai, yaha vivakSita ekadeza zuddha nizcayanamase kahA gayA hai. zuddha nizcayanayase nahIM ( kyoMki usameM to mokSa yA mokSamArgakA vikalpa hI nahIM hai| 554 7. zuddha, ekadeza zuddha, va nizcaya sAmAnyameM antara va inakI prayoga vidhi pa. pra./TI./64/65/1 sAMsArikaM sukhaduHkhaM yadyapyazuddhanizcayanayena jIvajanitaM tathApi zuddhanizcayena karmajanitaM bhavati / sAMsArika sukha dukha yadyapi azuddha nizcayanayase jIva janita haiM, phira bhI zuddha nizcaya karmajanita hai (yahA~ ekadeza zuddhako bhI zuddha nizcayanaya hI kaha diyA hai) aisA hI sarvatra yathA yogya jAnanA cAhie ) pra.saM./TI./1/21/12 zubhAzubhayogatrayavyApArarahitena zuddhabuddha kasvabhAvena yadA pariNamati tadAnantajJAnasukhAdizuddhabhAvAnAM chadmasthAvasthAyAM bhAvanArUpeNa vivakSitekadezazuddha nizcayena kartA, muktAvasthAyAM tu zuddhanayeneti / zubhAzubha mana vacana kAyake vyApAra se rahita jaba zuddhabuddha ekasvabhAvase pariNamana karatA hai, taba anantajJAna anantasukha Adi zuddhabhAvakA dastha avasthAmeM hI bhAvanA rUpase, ekadezazuddhanizcayanayakI apekSA kartA hotA hai, parantu muktAvasthAmeM unhIM bhAvoMkA kartA zuddha nizcayanayase hotA hai| (isa parase ekadeza zuddha va zuddha ina donoM nizcaya nayoMmeM kyA antara hai yaha jAnA jA sakatA hai / ) pra.saM./TI./53/224/6 nizcayazavena tu prAthamikApekSA vyavahAraratnayAnukRtanizcayo prAhyaH niSpannayonizcalapuruSApekSA vyavahAranatrayAnukula nizcayo grAhyaH niSpannayogapuruSApekSayA tu zuddhapayogalakSaNavivakSitai kadezazuddha nizcayo grAhyaH / vizeSa nizcayaH punaragre vakSyamANastiSThatIti sUtrArtha: |...'maa ciTuha mA jaMpaha...] nizcaya zabdase--abhmAsa karanevAle prAthamika, jaghanya puruSakI apekSA to vyavahAra ratnatraya ke anukUla nizcaya grahaNa karanA caahie| niSpanna yogameM nizcata puruSakI apekSA arthAt madhyama dharmadhyAnako apekSA vyavahAraratnatrayake anukUla nizcaya karanA caahie| niSyannayoga arthAta utkRSTa dharmadhyAnI puruSakI apekSA suddhopayogarUpa vivakSita ekadeza zuddha nizcayanaya grahaNa karanA caahie| vizeSa arthAta zuddha nizcaya Age kahate haiM / --mana vacana kAyase kucha bhI vyApAra na karo kevala AtmAmeM rata ho jAo ( yaha kathana zukladhyAnIkI apekSA samajhanA ) / 8. azuddha, nizcayanaya kA lakSaNa va udAharaNa A. 5/10 sopAdhikaviSayo'zuddha nizcayo yathA matijJAnAdijIva iti / sopAdhika guNa va guNImeM abheda darzAnevAlA azuddhanizcayanaya hai / jaise - matijJAnAdi hI jIva arthAt usake svabhAvabhUta lakSaNa hai (na/rA/pR. 25) (pa.pra./TI./7/13/3) / na. ca. vR./114 te caiva bhAvarUvA jIve bhUdA khaovasamado ya / te haMti bhAvapANA azuddha NicchayaNayeNa NAyavvA / 114 / jIvameM karmoMke kSayopazama se utpanna honevAle jitane bhAva haiM, ve jIva ke bhAvaprANa hote haiM, aisA azuddha nizcayanayase jAnanA caahie| ( paM. kA./tA.vR./27/ 10/14) (pra.saM./TI./3/11/0); ni. sA./tA.vR./18 azuddhanizcayamayena sakalamoharAgadveSAdidhAmakarmaNakartA bhoktA - azuddha nizcayanayase jIva sakala moha, V nizcaya vyavahAra naya rAga, dveSAdi rUpa bhAvakamakA kartA hai tathA unake phalasvarUpa utpanna harpa viSAdAdirUpa sukha duHkhakA mokA hai (dra.saM./TI.// 21/1 tathA 1/22/5) / pa. pra./TI./64/65/1 sAMsArikasukhaduHkhaM yadyapyazuddha nizcayanayena jIvajanitaM / - azuddha nizcayanayase sAMsArika sukha dukha jIva janita haiM / pra.sA./tA.vR./pari./360/13 anizcayayena sopAdhisphaTikama mastarAgAdivikalpopAdhisahitam / azuddha nizcayanaya se sopAdhika sphaTikakI bhA~ti samastarAgAdi vikalpoMkI upAdhi se sahita hai| (dra.saM./TI./96/53/3); (ana. dha./1/103 / 108) pra.sA./tA.vR./8/10/13 azuddhAtmA tu rAgAdinA azuddhanizcayenAzuddhopAdAnakAraNaM bhavati azuddha nizcaya nayase azuddha karamA rAgAdikakA azuddha upAdAna kAraNa hotA hai| / paM. kA/khA/69/113/13 karmakartRtvaprastAvAdazuddha nizcayena rAgAdayo'pi svabhAvA bhaNyante / -kamakA kartApanA honeke kAraNa azuddha nizcayanayase rAgAdika bhI jIvake svabhAva kahe jAte haiN| dra.saM./TI./8/21/1 azuddha nizcayasyArthaH kathyate - karmopAdhisamutpanna - vAdazuddhaH, tatkAle taptAyaH piNDavattanmayatvAcca nizcaya / ityubhayamelApakena zuddha nizcayo bhagyate azuddha nizcaya' isakA artha kahate haiM - karmopAdhise utpanna honese azuddha kahalAtA hai aura apane kAsameM (arthAt rAgAdike kAlameM jIva unake sAtha) agnimeM tape hue lohe ke goleke samAna tanmaya honese nizcaya kahA jAtA hai| isa rItise azuddha aura nizcaya ina donoMko milAkara anudha nizcaya kahA jAtA hai / dra. saM./TI./45/117/1 yaccAbhyantare rAgAdiparihAraH sa punarazuddhanizcayeneti / jo antaraMgameM rAgAdikA tyAga karanA kahA jAtA hai. yaha azubha nizcayanayase pAritra hai| pI./1/1/6/6 bhAvakarmadahanaM punarazuddha nizcayena bhAvakamakA dahana karanA azuddha nizcaya nayase kahA jAtA hai / RG - pa. pra./TI./1/1/6/10/5 kevalajJAnAyanantaguNasmaraNarUpo bhAvanamaskAraH punarazuddha nizcayeneti / bhagavAnke kevalajJAnAdi anantaguNakA smaraNa karanA rUpa jo bhAva namaskAra hai vaha bhI azuddha nizcayanayase kahI jAtI hai| 2. nizcayanayakI nirvikalpatA 1. zuddha va azuddha nizcaya dravyArthikake bheda hai A.pa./1 zuddhAzuddhanizcayI dravyArthikasya bhedau zuddha aura azuddha ye donoM nizcayanaya dravyArthikanayake bheda haiN| (paM.bha./pU. 660) 2. nizcayanaya eka nirvikalpa va vacanAtIta hai ma/1/150 vAgativahitatvamitaradvAccadvAcake zuddhA deza iti pramedajanaka zuddha tara kampitam zuddha vacanake bagIca hai, isake viparIta azuddha tattva vacanake gocara hai| zuddhatattvako pragaTa karanevAlA zuddhAdeza arthAta sunizcayanaya hai aura azuddha va bhedako pragaTa karanevAlA anizcaya naya hai (.dha.pU./040) ( paM. gha. /u. / 134 ) . . . / 26 svayamapi bhUtArthatvAdbhavati sa nizcayanayo hi samyatvam | avikalpavadativAgiva syAdanubhavai kagamyavAcyArthaH / 62 / = svayaM hI yathArtha artha ko viSaya karanevAlA honese nizcaya karake vaha nizcayana samyaktva hai, aura nirvikalpa va vacanAgocara honese usakA vAcyArtha eka anubhavagamya hI hotA hai|. paM. 134 eka nayaH sarvo nirdvandro nirvikalpaka vyavahAranayoH saindraHkalpakaH // 134 // sampUrNa zuddha arthAt nizcaya jainendra siddhAnta koza
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya naya eka nirdvandva aura nirvikalpa hai, tathA vyavahAranaya aneka sadvandva aura savikalpa hai| (paM. gha. / pU. /657) aura bhI dekho na/ IV/1/7 dravyArthika naya avaktavya va nirvikalpa hai| 3. nizcayanayake bheda nahIM ho sakate paM.pU./661 pAdikAraca bahavo bhedA nizcayanayasya yasya mate / sa hi miSyASTi sarvazAjJAvamAnito niyama 1661 - zuddha aura azuddhako) Adi lekara nizcayanayake bhI mahutase bheda haiM. aisA jisakA mata hai, vaha nizcaya karake midhyAdRSTi honese niyamase sarvaza kI AjJAkA ullaMghana karanevAlA hai| 4. zuddhanizcaya hI vAstavameM nizcayanaya hai, azuddha nizcaya to vyavahAra hai sa.sA./tA.vR./50/17/13 dravyakarmayandhApekSA yo'sau basata vyavahArastadapekSayA tAratamyajJApanArtha rAmAdInAmazuddha nizcayo bhaNyate / vastutastu zuddhanizcayApekSayA punarazuddha nizcayo'pi vyavahAra eveti bhAvArthaH // 57 // sa.sA./tA.vR./80/108/11 azuddhanizcayastu vastuto yadyapi dravya karmApekSayAbhyantararAgAdayazcetanA iti matvA nizcayasaMjJAM labhate tathApi zuddhanizcayApekSayA vyavahAra eva / iti vyAkhyAnaM nizcayavyavahAranayavicArakAle sarvatra hAta dravyakarma-bandhakI apekSA jo yaha asadbhUta vyavahAra kahA jAtA hai usakI apekSA tAratamyatA darzAneke lie hI rAgAdikoMko azuddha nizcayanayakA viSaya banAyA gayA hai / vastutaH to zuddhanizcayanayakI apekSA azuddha nizcayanaya bhI vyavahAra hI hai / athavA dravya karmoMkI apekSA rAgAdika abhyantara haiN| aura isalie cetanAtmaka haiM, aisA mAnakara bhale unheM nizcaya saMjJA de dI gayI ho parantu zuddhanizcayanayakI apekSA to vaha vyavahAra hI hai| nizcaya va vyavahAranayakA vicAra karate samaya sarvatra yaha vyAkhyAna jAnanA caahie| ( sa. sA./tA.vR./115/174 /21), (dra.saM./TI./ 48/206/1) pra.sA./tA.vR./906/264/19 paramparayA zuddhAtmasAdhakatvAdayamazuddhanayopyupacAreNa zuddhanamI bhaNyate nizcayanayo na paramparAse zuddhAtmAkA sAdhaka honeke kAraNa (de0/V/8/1 meM pra. sA./tA.vR./186 ) yaha azuddhanaya upacArase zuddhanaya kahA gayA hai parantu nizcaya naya / : nahIM kahA gayA hai / de0 nama / V// azuddha dravyAdhikanaya vAstavame paryAyAyika honeke kAraNa vyavahAra naya hai / 5. udAharaNa sahita va savikalpa sabhI nayeM vyavahAra hai paM. dha. / 566, 615- 621,647 sodAharaNo yAvAnnayo vizeSaNavizeSya rUpaH syAt / vyavahArAparanAmA paryAyArtho nayo na dravyArthaH / 566 // atha petsadekamitimA cideva jIvo'tha nizcayo nadati vyavahArAntarbhAvo bhagati sakasya tadvidhApateH / 695 evaM sadAharaNe k lakSaNaM tadekamiti / lakSaNalakSyavibhAgo bhavati vyavahArataH sa nAnyatra / 6160 athavA cideva jIvo ydudaahriyte'bhybhedbuddhimtaa| uktamadatrApi tathA vyavahAranayo na paramArthaH / 617 // nanu kevalaM sadeva hi yadi vA jIvo vishessnirpekssH| bhavati ca tadudAharaNaM bhedAbhAvatadA hi ko doSaH | 61 / api caivaM pratiniyataM vyavahArasyAvakAza eva yathA / sadaneka ca saveka jIvAricadradravyamAramavAniti caiva / 620 na yataH saditi vikalpo jo kAlpanika iti vikalpazca tattaddharmaviziSTastavAnupacaryate sa yathA / 629 yuktatrAdapi kalpanAyAnubhUtezca / sarvo'pi nayo yAvAda parasamayaH sa ca nayAvalambI ca // 647| 555 V nizcaya vyavahAra naya - udAharaNa sahita vizeSaNa vizeSyarUpa jitanA bhI naya hai vaha saba 'vyavahAra' nAmavAlA paryAyAdhika naya hai| parantu dravyAzika nahIM 566 | prazna - sat eka hai' athavA 'cit hI jIva hai' aisA kahanevAle naya nizcayanaya kahe gaye haiM aura eka sayako hI do Adi bhedoMmeM vibhAga karanevAlA vyavahAra naya kahA gayA hai / 615 / uttara--nahIM, kyoMki, isa udAharaNameM 'sat eka' aisA kahane meM 'sat' lakSya hai aura 'eka' usakA lakSaNa hai / aura yaha lakSyalakSaNa vibhAga vyavahAranaya meM hotA hai, nizcaya nahIM / 616 / aura dUsarA jo 'cita hI jIva hai, aisA kahane meM bhI uparoktavata lakSya lakSaNa bhAvase vyavahAranaya siddha hotA hai, nizcayana nahIM / 6175 prazna - vizeSa nirapekSa kevala 'sata 'hI' athavA 'jIva hI' aisA kahanA to abheda honeke kAraNa nizcaya nayake udAharaNa mana jAyeMge |1| aura aisA kahanese koI doSa bhI nahIM hai, kyoMki yahA~ 'sada eka hai' yA 'jIva cida dravya hai' aisA kahanekA avakAza honese vyavahAranayako bhI avakAza raha jAtA hai / 620 uttara - yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki 'saha' aura 'jI' yaha do zabda kahanerUpa donoM vikalpa bhI kAlpanika hai| kAraNa ki jo usa usa dharma se yukta hotA hai vaha usa usa dharmavAlA upacArase kahA jAtA hai | 621 / aura Agama pramANa ( de0 naya/I/3/3) se bhI yahI siddha hotA hai ki savikalpa honeke kAraNa jisane bhI nama haiM ve saba tathA unakA avalambana karanevAle para samaya haiM / 647 | 6. nirvikalpa honese nizcayanaya meM nayapanA kaise sambhava hai ? paM. dha. / pU. / 600 - 610 nanu coka' lakSaNamiha nayo'sti sarvo'pi kila vikalpAtmA / tadiha vikalpAbhAvAt kathamasya nayatvamidamiti cet / 600 tatra yato'sti nayatvaM neti yathA lakSitasya pakSatvAt / pakSagrAhI ca nayaH pakSasya vikalpamAtratvAt / 601 / pratiSedhyo vidhirUpo bhavati vikalpa svayaM vikalpatvAt / pratiSedhako vikalpo bhavati tathA saH svayaM niSedhAtmA / 602 / ekAivamasi na naiti nizcayanayasya tasya punaH / vastuni zaktivizeSo yathA tathA tadavizeSazaktitvAt // 610 / * prazna- jaba nayakA lakSaNa hI yaha hai ki 'saba naya vikalpAtmaka hotI hai (de0 naya/I/1/1/5; tathA naya / I/ 2 ) to phira yahA~para vikalpakA abhAva honese isa nizcayanayako nayapanA kaise prApta hogA ? 600 uttara - yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki nizcayanayameM bhI niSedhasUcaka 'na' isa zabda ke dvArA lakSita artha ko bhI pakSapanA prApta hai aura vahI isa nayakA nayapanA hai; kAraNa ki, pakSa bhI vikalpAtmaka honese nayake dvArA grAhya hai / 601 / jisa prakAra pratiSedhya honeke kAraNa 'vidhi' eka vikalpa hai usI prakAra pratiSedhaka honeke kAraNa niSedhAtmaka 'na' bhI eka vikalpa hai | 600 | 'na' ityAkArako viSaya karanevAle usa nizcayanayameM ekAMgapanA (kilAdezIpanA) asidha nahIM hai; kyoMki, jaise vastu 'vizeSa' yaha zakti eka aMga hai, vaise hI 'sAmAnya' yaha zakti bhI usakA eka aMga hai| 3. nizcayanayakI pradhAnatA 1. nizcayanaya hI satyArtha hai sa.sA./mU./19 bhUyo desido sahayo bhUtArtha hai| *zuddhadhanaya na.. / zruta/ 32 nizcayanayaH paramArthapratipAdakatvAdvabhUtArtho - paramArthakA pratipAdaka hone ke kAraNa nizcayamaya bhUtArtha hai (sa.sA./bA./11 ) / jainendra siddhAnta koza ja
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 556 v nizcaya vyavahAra naya aura bhI de0 naya/V/1/1 ( evaMbhUta yA satyArtha grahaNa hI nizcayanayakA lakSaNa hai|) sa, sA./paM. jayacanda/6 dravyadRSTi zudadha hai, abheda hai, nizcaya hai, bhUtArtha hai, satyArtha hai, paramArtha hai| 2. nizcayanaya sAdhakatama va nayAdhipati hai na. ca./zruta/32 nizcayanayaH...pUjyatamaH / -nizcayanaya pUjyatama hai| ma. sA./ta. pra./186 sAdhyasya hi zuddhatvena dravyasya zuddhatvadyotakatvAnizcayanaya eva saadhktmo| -sAdhya vastu kyoMki zuddha hai arthAta para saMparkase rahita tathA abheda hai, isalie nizcayanaya hI dravyake zuddhatvakA dyotaka honese sAdhaka hai| (de0 ny/V/1/2)| paM.dha./pU./566 nizcayanayo nayAdhipatiH / =nizcayanaya nayAdhipati hai| 3. nizcayanaya hI samyaktvakA kAraNa hai sa. sA./mU-/bhUyatthamassido khalu sammAiTThI havai jiivo| - jo jIva / bhUtArthakA Azraya letA hai vaha nizcayanayase samyagdRSTi hotA hai| na. ca. zruta/32 atraivAvizrAntAntardRSTirbhavatyAtmA / - isa nayakA sahArA lenese hI AtmA antardRSTi hotA hai| sa.sA./A./11,414 ye bhUtArthamAzrayanti ta eva samyak pazyata samyagdRSTayo bhavanti na punaranye, katakasthAnIyatvAta zuddhanayasya / 111 ya eva paramArtha paramArthabuddhyA cetayante ta eva samayasAra cetynte| -yahA~ zuddhanaya kataka phalake sthAnapara hai (arthAt parasaMyogako dUra karanevAlA hai ), isalie jo zuddhanayakA Azraya lete hai, ve hI samyaka avalokana karanese samyagdRSTi haiM, anya nhiiN|11| jo paramArthako paramArthabuddhise anubhava karate haiM ve ho samayasArakA anubhava karate prasArase pUrNa jo jJAna, usase sphurAyamAna honemAtra jo samayasAra; usase ucca vAstavame dUsarA kucha bhI nahIM hai| paM.vi/1/157 tatrAdya zrayaNIyameva sudRzA shessdvyopaaytH| -samyagdRSTiko zeSa do upAyoMse prathama zuddha tattva (jo ki nizcayanayakA vAcya batAyA gayA hai ) kA Azraya lenA caahie| paM.kA/tA. vR./14/104/18 atra yadyapi paryAyAthikanayena sAdi sanidhana jIvadravyaM vyAkhyAtaM tathApi zuddhanizcayena yadevAnAdinidhanaM TaGkorakIrNajJAyakaikasvabhAva nirvikArasadAnandai kasvarUpaM ca tadevopAdeyamityabhiprAyaH / yahA~ yadyapi paryAyArthikanayase sAdisanidhana jIva dravyakA vyAkhyAna kiyA gayA hai, parantu zuddha nizcayanayase jo anAdi nidhana TaMkotkIrNa jJAyaka ekasvabhAvI nirvikAra sadAnanda ekasvarUpa paramAtma tattva hai, vahI upAdeya hai, aisA abhiprAya hai| (pN.kaa/taa.vR./27/61/16)| paM.dha./pU./630 yadi vA samyagdRSTistadRSTiH kAryakArI syAt / tasmAda sa upAdeyo nopAdeyastadanyanayavAdaH 1630 / kyoMki nizcayanayapara dRSTi rakhanevAlA hI samyagdRSTi va kAryakArI hai, isalie vaha nizcaya hI grahaNa karaneyogya hai vyavahAra nhiiN| vizeSa de0 naya/V/8/1 (nizcayanayakI upAdeyatAke kAraNa va prayojana / yaha jIvako nayapakSAtIta banA detA hai|) 4. vyavahAranaya sAmAnya nirdeza 1. vyavahAranaya sAmAnyake lakSaNa 1. saMgrahanaya grahIta arthameM vidhipUrvaka bheda gha.1/1.1.1/gAda/12 paDirUvaM puNa vayaNasthaNicchayo tassa bbhaaro| lavastuke pratyeka bhedake prati zabdakA nizcaya karanA ( saMgrahanayakA) vyavahAra hai / (ka.pA./1/13-14/7182/86/220) / sa. si./1/33/142/2 saMgrahanayAkSiptAnAmarthAnAM vidhipUrvakamavaharaNaM vyavahAraH / - saMgrahanayake dvArA grahaNa kiye gaye padArthoMkA vidhipUrvaka avaharaNa arthAt bheda karanA vyavahAranaya hai / (rA.vA/1/33/6/16/20), (zlo,vA./4/1/33/zlo.58/244), (ha.pu./58/45), (dha.1/1,1,1/84/4) (ta, sA./9/46), (syA. ma./28/317/14 tathA 316 pR. udadhRta zlo, haiM / 414 // paM. vi/1/80 nirUpya tattvaM sthiratAmupAgatA, matiH satAM zuddhanayAva lmbinii| akhaNDamekaM vizadaM cidAtmaka, nirantaraM pazyati tatpara mahaH 1000 zuddhadhanayakA Azraya lenevAlI sAdhujanoMkI buddhitatvakA nirUpaNa karake sthiratAko prApta hotI huI nirantara, akhaNDa, eka, nirmala evaM cetanasvarUpa usa utkRSTa jyotikA hI aba lokana karatI hai| pra. sA./tA. vR./161/256/18 tato jJAyate zudhanayAcchudhAtmalAbhaeva / -isase jAnA jAtA hai ki zuddhanayake avalambanase AtmalAbha avazya hotA hai| paM. gha./pU./626 svayamapi bhUtArthatvAdbhavati sa nizcayanayo hi samya vatvam |-svyN hI bhUtArthako viSaya karanevAlA honese nizcaya karake, yaha nizcayanaya samyaktva hai| mo. mA. pra./17/366/10 nizcayanaya tini hI kauM yathAvat nirUpai hai, kAhukauM kAvirSe na milAvai hai / aise ho zraddhAnaH samyavasva ho hai| 4. nizcayanaya hI upAdeya hai na.ca./ta/67 tasmAdvAvapi nArAdhyAvArAdhyaH paarmaarthikH| -isalie vyavahAra va nizcaya donoM hI naye ArAdhya nahIM hai, kevala eka pAramArthika naya hI ArAdhya hai| / sA./ta.pra./186 nizcayanayaH saadhktmtvaadupaattH| -nizcayanaya sAdhakatama honeke kAraNa upAtta hai arthAta grahaNa kiyA gayA hai| sa. sA./A./114/ka. 244 alamalamatijalpavikalpairayamiha paramArthazcetyatA nityamekaH / svarasa visarapUrNa jJAnavisphUrtimAtrAnna khalu samayasArAduttaraM kiMcidasti / -bahuta kathanase aura bahuta durvikalpoMse basa hoo, masa hoo| yahA~ mAtra itanA hI kahanA hai, ki isa ekamAtra paramArthakA hI nitya anubhava karo, kyoMki nija rasake A.pa./ saMgraheNa gRhItArthasya bhedarUpatayA vastu yena vyavahiyateti vyvhaarH| -saMgrahanaya dvArA gRhIta padArtha ke bhedarUpase jo vastumeM bheda karatA hai, vaha vyavahAranaya hai| (na. ca. vR./210), (kA. a./mU./273) 2. ameda vastumeM guNa-guNI Adi rUpa medopacAra na.ca.va./262 jo siyabheduvayAraM dhammANaM kuNai egavatthussa / -so vavahAro bhnniyo...||262| -eka abheda vastumeM jo dharmokA arthAta guNa paryAyauMkA bhedarUpa upacAra karatA hai vaha vyavahAranaya kahA jAtA hai| (vizeSa de0 Age naya/V/11-3), (paM.dha./pU./614). ( A. pa./8) paM.dha./pU./522 vyavaharaNaM vyavahAraH syAditi zabdArthato na paramArthaH / sa yathA guNaguNino riha sadabhede bhedakaraNaM syAt / -vidhipUrvaka bheda karanekA nAma vyavahAra hai| yaha isa nirukti dvArA kiyA gayA zabdArtha hai, paramArtha nhiiN| jaisA ki yahA~para guNa aura guNImeM sat rUpase abheda honepara bhI jo bheda karanA hai vaha vyavahAra naya kahalAtA hai| 3. bhinna padArthoMmeM kArakAdi rUpase abhedopacAra sa.sA./A./272 parAzrito vyvhaarH| -parapadArtha ke Azrita kathana karanA vyavahAra hai| (vizeSa dekho Age asadabhUta vyavahAranaya-naya/ V/5/4-6) / ro . jainendra siddhAnta koza
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya V nizcaya vyavahAra naya ta. anu./26 vyavahAranayo bhinnakata karmAdigocaraH / =vyavahAranaya kA./tA.vR./111/175/13 analAnilakAyikA teSu paJcasthAvareSu madhye bhinna kartA karmAdi viSayaka hai / (ana.dha./1/102/108) / calanakriyAM dRSTvA vyavahAreNa trasAH bhnnynte| -pA~ca sthAvaromeM-se 4. lokavyavahAragata-vastuviSayaka teja vAyukAyika jIvomeM calanakriyA dekhakara vyavahArase unheM trasa kahA jAtA hai| dha.13/505,7/1/1 lokavyavahAranibandhataM dravyamicchat vyvhaarny|| pa.dha./pU./566 vyavahAra' sa yathA syAtsadravyaM jJAnavAMzca jIvo vaa| -lokavyavahArake kAraNabhUta dravyako svIkAra karanevAlA puruSa jaise 'sata dravya hai' athavA 'jJAnavAn jIva hai' isa prakArakA jo vyavahAranaya hai| kathana hai, vaha vyavahAranaya hai| aura bhI dekho-(naya/IV/2/6/6), 2. vyavahAranaya sAmAnyake udAharaNa (ny/V/2/1-3)| 1. saMgraha grahIta arthameM bheda karane sambandhI 3. bhinna padArthoM meM kArakarUpase abhedopacAra sambandhI sa.si./1/33/142/2 ko vidhiH / yaH saMgRhIto'rthastadAnupayeNaiva vyava sa.sA./mU./56-60 taha jIve kammANaM NokammANaM ca passi, vaNaM / hAra' pravartata ityayaM vidhiH| tadyathA-sarvasaMgraheNa yatsattvaM gRhItaM jIvassa esa vaNNo jiNehi vavahArado utto / / 6 / gaMdharasaphAsarUvA taccAnapekSitavizeSa nAla saMvyavahArAyeti vyavahAranaya aashriiyte| deho saMThANamAiyA je y| savve vavahArassa ya NicchayadaNhU vavadiyatsattad dravyaM guNo veti / dravyeNApi saMgrahAkSiptena jIvAjIvavizeSA saMti 60 - jIvameM karmoM va nokarmoM kA varNa dekhakara, jIvakA yaha napekSeNa na zakyaH saMvyavahAra iti jIvadravyamajIvadravyamiti vA vyava varNa hai, aisA jinadevane vyavahArase kahA hai|5| isI prakAra gandha, rasa aura sparzarUpa deha saMsthAna Adika, sabhI vyavahArase haiM, aisA hAra aashriiyte| jIvAjIvAvapi ca saMgrahAkSiptau nAlaM saMvyavahArA nizcayanayake dekhanevAle kahate haiM / 60 / (dra.saM./mU./7), (vizeSa de0 yeti pratyekaM devanArakAdirghaTAdizca vyvhaarennaashriiyte| -praznabheda karanekI vidhi kyA hai| uttara-jo saMgrahanayake dvArA gRhIta ny/V/AI)| artha hai usIke AnupUrvIkramase vyavahAra pravRtta hotA hai, yaha vidhi dra. saM./ma./2,6 tikAle cadupANA iMdiyabalamAuANapANo ya / bavahArA hai| yathA-sarva saMgrahanayake dvArA jo vastu grahaNa kI gayI hai, vaha so jIvo NicchayaNayado du cedaNA jassa / 3 / puggalakammAdINaM kattA apane uttarabhedoMke binA vyavahAra karAnemeM asamartha hai. isalie vabahArado / / vavahArA muhadukkha puggalakammaphalaM pa jedi / / - bhUta bhaviSyat va vartamAna tInoM kAloMmeM jo indriya bala, Ayu vyavahAranayakA Azraya liyA jAtA hai| yathA-jo sata hai vaha yA va zvAsocchavAsarUpa dravyaprANoMse jItA hai, use vyavahArase jIva to dravya hai yA guNa / isI prakAra saMgrahanayakA viSaya jo dravya hai vaha bhI jIva ajIvakI apekSA kiye binA vyavahAra karAnemeM asa kahate haiN| vyavahArase jIva pudgalakarmokA kartA hai / aura martha hai, isalie jIva dravya hai aura ajIva dravya hai, isa prakArake vyavahArase pudgalakarmoMke phalakA bhoktA hai ha(vizeSa dekho naya/VII) vyavahArakA Azraya liyA jAtA hai| jIva dravya aura ajIva dravya pra.sA./ta.pra./pari/naya naM044 vyavahAranayena bandhakamocakaparamANvantara-- bhI jabataka saMgrahanayake viSaya rahate haiM, taba taka ve vyavahAra karAnemeM saMyujyamAnaviyujyamAnaparamANuvabandhamokSayodvaitAnuvartI 44 - asamartha haiM, isalie jIvadravyake deva nArakI Adi rUpa aura ajIva Atmadravya vyava hAranayase bandha aura mokSa meM dvaitakA anusaraNa karanedravyake ghaTAdi rUpa bhedoMkA Azraya liyA jAtA hai| (rA.vA/1/33/6/ vAlA hai / bandhaka aura mocaka anya paramANuke sAtha saMyukta honevAle 6/16/23), (zlo. vA 4/1/33/60/244/25), (syA. ma./28/ aura usase viyukta honevAle paramANukI bhA~ti / 317/16) / pra.sA./ta.pra./104 yastu pudgalapariNAma AtmanaH karma sa eva puNyapApadvaitaM zlo, vA 4/1/33/60/245/1 vyavahArastadvibhajyate yadravyaM tajjIvAdi pudagalapariNAmasyAtmA kartA tasyopadAtA hAtA ceti so'zuddhadravyASaD vidhaM, yA paryAyaH sa dvividhaH kramabhAvo sahabhAvI ceti / punarapi thikanirUpaNAtmako vyvhaarnyH| -jo 'pudgala pariNAma AtmAsaMgrahaH sarvAnajIvAdIna saMgRhNAti |...vyvhaarstu tadvibhAgamabhipraiti kA karma hai vahI puNya pAparUpa dvaita hai; AramA pudgala pariNAmakA kartA yo jIva' sa muktaH saMsArI ca,.. yadAkAzaM taklokAkAzamalokAkAzaM hai, usakA grahaNa karanevAlA aura chor3anevAlA hai, yaha azuddhadravyakA ...yaH kramabhAvI paryAyaH sa kriyArUpo'kriyArUpazca vizeSaH, yaH saha nirUpaNasvarUpa vyavahAranaya hai| bhAvI paryAya, sa guNaH sadRzapariNAmazca sAmAnyamiti aparApara pa.pra./1/55/54/4 ya eva jJAnApekSayA vyavahAranayena lokAlokavyApako sNgrhtthyvhaarprpnycH| -( uparoktase Age)-vyavahAranaya usakA bhnnit| -vyavahAranayase jJAnakI apekSA AtmA lokAlokavibhAga karate hue kahatA hai ki jo dravya hai vaha jIvAdike bhedase vyApI hai| chaH prakArakA hai, aura jo paryAya hai vaha kramabhAvI va sahabhAvIke mo.mA.pra./7/17/366/8 vyavahAranaya svadravya paradravyako vA tinike bhedase do prakArako hai| punaH saMgrahanaya ina uparokta jIvAdikoMkA bhAvanikauM vA kAraNakAryAdikakauM kAhUko kAhUviSai milAya nirUsaMgraha kara letA hai, taba vyavahAranaya punaH inakA vibhAga karatA hai paNa karai hai| ki jIva mukta va saMsArIke bhedase do prakArakA hai. AkAza loka va alokake bhedase do prakArakA hai| (isI prakAra puhagala va kAla aura bhI de0 (naya/III/2/3), (ny/V/5/4-6)| AdikA bhI vibhAga karatA hai| jo kramabhAvI paryAya hai vaha kriyA ___4. loka vyavahAragata vastu sambandhI rUpa va akriyA (bhAva) rUpa hai, so vizeSa hai / aura jo sahabhAvI syA. ma./28/319/23 vyavahArastvevamAha / yathA lokagrAhakameva vastu, paryAya haiM vaha guNa tathA sadRzapariNAmarUpa hotI huI sAmAnyarUpa haiN| astu, kimanayA adRssttaavyvhriymaannvstupriklpnkssttpissttikyaa| isI prakAra apara va para saMgraha tathA vyavahAranayakA prapaMca samajha lenA yadeva ca lokavyavahArapathamavatarati tasyaivAnugrAhakaM pramANamupalabhyate caahie| netrsy| na hi sAmAnyamanAdinidhanamekaM saMgrahAbhimata pramANa2. abheda vastumeM guNaguNIrUpa bhedopacAra sambandhI bhUmiH, tathAnubhavAbhAvAt / sarvasya sarvadarzitvaprasaGgAcca / nApi sa sA./mU./7 vavahAreNuvadissadi NANissa caritta dasaNaM gaannN|-jnyaanii- vizeSAH paramANulakSaNAH kSaNakSayiNaH pramANagocarAH, tathA pravRttarake cAritra darzana va jJAna ye tIna bhAva vyavahArase kahe gaye haiN| (dra.saM. bhAvAt / tasmAd idameva nikhilalokAbAdhitaM pramANasiddha mU./6/17), (sa.sA/A./16/ka.17) / kiyatkAlabhAvisthUlatAmAbibhrANamudakAdyAharaNAdyartha kriyAnirvartanakSama jainendra siddhAnta koza
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya : ghaTAdikaM vasturUpaM pAramArthikam / pUrvottarakAlabhAvitatparyAyaparyAlocanA punarajyAyasI tatra pramANaprasArAbhAvAt / pramANamantareNa vicArasya kartumazakyatvAt / avastutvAcca teSAM ki tadgocaraparyAyAlocanena / tathAhi / pUrvottarakAlamAnino vyavivartA, kSaNakSayaparamAzunakSamA vA vizeSA na kathaMcana lokavyavahAramuparacayanti / tanna te vasturUpAH / zokavyavahAropayoginAmeva vstuvaad| ata eva pandhA gacchati, kuNDikA savati girirdahyate, maJcAH krozanti ityAdi vyavahArANAM prAmANyam / tathA ca vAcakamukhya H 'laukikasama upacAraprAyo vistRtArthI vyavahAraH vyavahAramaya aisA kahatA hai ki- lokavyavahAra meM AnevAlI vastu ho mAnya hai / adRSTa tathA avyavahArya vastuoMkI kalpanA karanese kyA lAbha lokavyavahAra pathapara calanevAlI vastu hI anugrAhaka hai aura pramANatAko prApta hotI hai, anya nhiiN| saMgrahanaya dvArA mAnya anAdi nidhanarUpa sAmAnya pramANabhUmiko sparza nahIM karatA, kyoMki sarvasAdhAraNako usakA anubhava nahIM hotA / tathA use mAnane para sabako hI sarvadarzIpane kA prasaMga AtA hai| isI prakAra RjusUtranaya dvArA mAnya kSaNakSayI paramANurUpa vizeSa bhI pramANa bAhya honese hamArI vyavahAra pravRttike viSaya nahIM ho skte| isalie loka amAdhita kiyAkAla sthAyI va jaladhAraNa Adi arthakriyA karanemeM samartha aisI ghaTa Adi vastueM hI pAramArthika va pramANa siddha haiN| isI prakAra ghaTa zAna karate samaya, naigamanaya mAnya usakI pUrvottara avasthAoMkA bhI vicAra karanA vyartha hai, kyoMki pramANagocara na honese ve avastu haiN| aura pramANabhUta hue binA vicAra karanA azakya hai| pUrvottarakAlavartI kI paryAya athavA kSaNakSayI paramANurUpa vizeSa donoM hI lokavyavahArameM upayogI na honese avastu haiM, kyoMki loka vyavahAra meM upayogI hI vastu hai / ataeva 'rAstA jAtA hai, kuNDa bahatA hai, pahAr3a jalatA hai, maMca rote haiM' Adi vyavahAra bhI lokopayogI honese pramANa haiM / vAcaka mukhya zrI umAsvAmIne bhI tavA dhigama bhASya / 1 / 35 meM kahA hai ki "loka vyavahArake anusAra upacarita artha (de0 upacAra va Age asadbhUta vyavahAra ) ko batAnevAle vistRta artha ko vyavahAra kahate haiN| - 3. vyavahAranayakI bheda-pravRttikI sImA sa.si./1/33/142 / 8 evamayaM nayastAvadvartate yAvatpunarnAsti vibhAga. / = saMgraha gRhIta arthako vidhipUrvaka bheda karate hue (de0 pIche zIrSaka naM. 2/9) isa nayakI pravRtti vahA~ taka hotI hai, jahA~ taka ki vastu anya koI vibhAga karanA sambhava nahIM rhtaa| (rA. vA./1/33/6/ 66/24) / rato. bA. 4 / 2 / 33 / 160/246/15 iti aparApara saMgrahavyavahAramanaH prAgRjusUtrAtparasagrahAduttara' pratipattavyaH, , sarvasva 'vastuna' kathaMcitsAmAnya vizeSAtma krvaat| isa prakAra uttarottara ho rahA saMgraha aura vyavahAranayakA prapaMca munayase pahale-pahale aura parasaMgrahanayase uttara uttara aMzoMkI vivakSA karanepara samajha lenA cAhie; kyoMki, jagadIsa vastu kathaMcit sAmAnyavizeSAtmaka haiM ( rato. vA. 4/1,33 / zlo. 56/244 ) kA.a./mU./273 je saMgaNa mahiye visesarahiMdaM pi medave sada paramANU pajjetuM bamahAraNao have so hu / 203 jo naya saMgrahanayake dvArA abheda rUpase gRhIta vastuoMkA paramANuparyaMta bheda karatA hai vaha vyavahAra naya hai / gha. 1/1.1.1/12/11 (vidIpArtha) vartamAna paryAyako viSaya karanA Rju sUtra hai / isa lie jabatataka dravyagata (de0 naya / ITI/1/2) bhedoMkI hI mukhyatA rahatI hai, tabataka vyavahAranayaM calatA hai aura jaba kAlakRta bheda prArambha ho jAtA hai tabhI se RjusUtra nayakA prArambha hotA hai| 558 4. vyavahAranayake bheda va lakSaNAdi 1. pRthaktva va ekatva vyavahAra paM. kA. sU. va bhASA / 40 mA gha ca kuvyadi dhaNiNaM jaha gAmAM ca vidhehiM bhaNNaM ti taha pRdhattaM yattaM cAmi taccaNdhana puruSako dhanavAda karatA hai, aura jJAna AtmAko hAnI karatA hai| aise hI tatvajJa puruSa pRthaktva va ekatvake bhedase sambandha do prakArakA kahate haiN| vyavahAra do prakArakA hai-- eka pRthaktva aura eka ekatva / jahA~para bhinna dravyoMmeM ekatAkA sambandha dikhAyA jAtA hai usakA nAma pRthanava vyavahAra kahA jAtA hai aura eka vastumeM bheda dilAyA jAya usakA nAma ekatva vyavahAra kahA jAtA hai / na.pa.// . 26 pramANanayanikSepAtmakaH bhedopacArAbhyAM vastu vyavaharatIti vyavahAraH / pramANa naya va nikSepAtmaka vastuko jo bheda dvArA yA upacAra dvArA bheda yA abhedarUpa karatA hai, vaha vyavahAra hai / (vizeSa de0 upacAra /1/2) / 2. sadbhUta va adbhUta vyavahAra na..// 25 vyavahAro dvividhaH sabhUtavyavahArI asahabhUtavyavahArazca tamastuviSayaH sadbhUtavyavahAraH bhinnavastuviSayo sadbhUtavyavahAraH / vyavahAra do prakArakA hai - sadbhUta vyavahAra aura asadbhUta vyavahAra / tahA~ sadbhUtavyavahAra eka vastuviSayaka hotA hai| aura asadbhUta vyavahAra bhinna vastu viSayaka / ( arthAt eka vastumeM guNa-guNI bheda karanA saha yA ekatva vyavahAra hai aura bhinna vastuoMmeM paraspara kartA karma va svAmitva Adi sambandhoM dvArA abheda karanA asadbhUta yA pRthaktva vyavahAra hai|) (paM. gha. /-/ 115) (vizeSa de0 Age naya | VIK) V nizcaya vyavahAra naya - www 3. sAmAnya va vizeSa saMgraha bhedaka vyavahAra na. va. vR./ 210 jo saMgaheNa gahiyaM bheyai atyaM asuddha sudhaM vA / so hAro duviho addhasuddhatthabhedakaro | 2101 -jo saMgraha nayake dvArA grahaNa kiye gaye zuddha yA azuddha padArthakA bheda karatA hai vaha vyavahAra naya do prakAra kA hai - zuddhArtha bhedaka aura azuddhArthabhedaka / (zuddhasaMgrahake viSayakA bheda karanevAlA zuddhArtha bhedaka vyavahAra hai aura azuddhasaMgraha viSayakA bheda karanevAlA azuddhArthamevaka vyavahAra hai|) A. pa./5 vyavahAro'pi dvedhA / sAmAnyasaMgrahabhedako vyavahAro yathA vyANi jIvAjIvA vizeSasaMgrahabhedako vyavahAro yathA jIvAH saMsAriNI muktAzca / =vyavahAra bhI do prakArakA hai - samAnya saMgrahabhedaka aura vizeSa saMgrahabhedaka / tahA~ sAmAnya saMgrahabhedaka to aisA hai jaise ki 'dravya jIva va ajIvake bhedase do prakArakA hai'| aura vizeSasaMgrahamevaka aisA hai jaise ki jIva saMsArI va muktake bhedase do prakArakA hai / ( sAmAnya saMgrahanayake viSayakA bheda karanevAlA sAmAnya saMgraha bhedaka aura vizeSa saMgrahanayakA bheda karanevAlA vizeSa saMgrahabhedaka vyavahAra hai / ) na ca zruta/14 anena sAmAnyasaMgrahanayena svIkRtasattAsAmAnyarUpArtha bhAjIvAlAdikathanaM senAnvena svIkRtArthaM bhittvA itya zvarathapadAtikathanaM iti sAmANyasaMgrahabhedakavyamahAranayo bhavati vizeSasaMgrahanayena svIkRtArthA jInagalaniyAda bhittvA devanArakAdikathanaM ghttpttaadikthnm| hastyazvarathapadAtI bhilA bhadragaja jAtyazva mahAratha zatabhaTasahasrabhaTAdikathanaM...ityAdyanekaviSayAn bhiyA kathanaM vizeSasaMgrahabhedakavyamahAranayo bhavati / - sAmAnya saMgrahanayake dvArA svIkRta sattA sAmAnyarUpa arthakA bheda karake jIva pudgalAdi kahanA athavA senA zabdakA bheda karake hAthI, ghor3A, ratha, piyA kahanA, aisA sAmAnya saMgrahabhedaka vyavahAra hotA hai aura vizeSasaMprahRmaya dvArA svIkRta jIma va pudgalasamUhakA meva jainendra siddhAnta koza
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya V nizcaya vyavahAra naya iti ceta, sadabhUto bhedotpAdakatvAt asahabhUtastUpacArotpAdakatvAt / - upanayase vyavahAranaya utpanna hotA hai| aura pramANanaya va nikSepAtmaka vastukA bheda va upacAra dvArA bheda va abheda karaneko vyavahAra kahate haiN| prazna-vyavahAra naya upanayase kaise utpanna hotA hai, uttara-kyoMki sadbhUtarUpa upanaya to abhedarUpa vastumeM bheda utpanna karatA hai aura asahabhUta rUpa upanaya bhinna vastuoM meM abhedakA upacAra karatA hai| karake devanArakAdi tathA ghaTa paTa Adi kahanA, athavA hAthI, ghor3A, padAtikA bheda karake bhadra hAthI, jAtivAlA ghor3A, mahAratha, zatabhaTa, sahasrabhaTa Adi kahanA, ityAdi aneka viSayoMko bheda karake kahanA vizeSasaMgrahabhedaka vyavahAranaya hai| 5, vyavahAra-nayAmAsakA lakSaNa slo. vA. 4/1/33/zlo./60/244 kalpanAropitadravyaparyAyapravibhAgabhAk / pramANabAdhito'nyastu tadAbhAso'vasIyatAm 101 -dravya aura paryAyoMke Aropita kiye gaye katipata vibhAgoMko jo bAstabika mAna letA hai vaha pramANamAdhita honese vyavavahAranayAbhAsa hai| (syA, ma. ke anusAra jaise cArvAka drshn)|(syaa, ma./28/317/15 meM pramANatattvAlokAlaMkAra/7/1-53 se uddhRta) 6. vyavahAra naya azuddha dravyArthika naya hai zlo, vA. 2/1/7/28/585/1 vyvhaarnyo'shuddhdrvyaathikH|-vyvhaar naya azuddhadravyArthikanaya hai| gha. 1/4,1,46/171/3 paryAyakalaGkitayA azuddhadravyArthikaH vyavahAra nyH| vyavahAranaya paryAya ( bheda ) rUpa kalaMkase yukta honese azuddha dravyArthika naya hai| (ka. pA. 1/13-14/3182/216/2); (pra.sA./ t.pr./186)| (aura bhI de0/naya/IV/2/4 ) / 7. paryAyArthika naya bhI kathaMcit vyavahAra hai go. jI./mU./272/1016 vavahAro ya viyappo bhedo taha pajjaotti eyttttho| -vyavahAra, vikalpa, bheda va paryAya ye ekArthavAcI zabda haiN| paM.gha./pU./121 paryAyArthikanaya iti yadi vA vyavahAra eva nAmeti / ekArtho yasmAdiha sarvo'pyupacAramAtraH syAt / - paryAyArthika aura vyavahAra ye donoM ekArthavAcI hai, kyoMki sapa hI vyavahAra kevala upacArarUpa hotA hai| sa, sA./paM. jayacanda/6 parasaMyogajanita bheda saba bhedarUpa azuddhadravyA thika nayake viSaya haiN| zuddha (abheda) dravyako dRSTimeM yaha bhI paryAyAthika ho hai| isalie vyavahAra naya hI hai aisA Azaya jaannaa| (sa.sA./paM.jayacanda/12/ka. 4) de0 naya/V/2/4 (azuddhanizcaya bhI vAstavameM vyavahAra hai|) 4. upanaya nirdeza 1. upanayakA lakSaNa va isake bheda A. pa./5 nayAnAM samIpAH upnyaaH| sadbhUtavyavahAraH asahabhUtavyavahAra upacaritAsa tavyavahArazcetyupanayastredhA / jo nayoMke samIpa ho arthAta nayakI bhA~ti hI jJAtAke abhiprAya svarUpa hoM unheM upamaya kahate haiM, aura vaha upanaya, sadabhUta, asadabhUta va upa carita asadabhUtake bhedase tIna prakArakA hai| na. ca./zruta/187-188 uvaNayabheyA vi pabhaNAmo / 1871 sambhUdamasambhUda upariyaM ceva duvihaM sababhUva / tivihaM pi asanbhUva uvayariyaM jANa tivihaM pi 1881 - upanayake bheda kahate haiN| vaha sadabhUta, asahabhUta aura upacarita asaibhUtake bhedase tIna prakArakA hai| unameM bhI sada bhUta do prakArakA hai-zuddha va azuddha-de0 Age naya/VIR); asahabhUta va upacarita asadabhUta donoM hI tIna-tIna prakArake 'haiM-(svajAti, vijAti aura svajAti-vijAti / - de0 upacAra/9/2), (na, ca./zruta/ pR. 22) / 2. upanaya bhI vyavahAra naya hai na.ca./bhUta/26/17 upanayopajanito vyvhaarH| pramANanayanikSepAzmaka: bhedopacArAbhyAM vastu vyavaharatIti vyavahAraH / kathamupanayastasya janaka 5. sadbhUta asadbhUta vyavahAranaya nirdeza 1. sadbhUta vyavahAranaya sAmAnya nirdeza 1. lakSaNa va udAharaNa A. pa./10 ekavastuviSayasadbhUtavyavahAraH / -- eka bastuko viSaya karanevAlA sadbhUtavyavahAra hai| (na. c./shrut/26)| na. ca. vR./220 guNaguNipajjAyadavve kArakasambhAvado ya dnvesu| to NAUNaM bheyaM kuNayaM sanbhUyasaddhiyaro / 220 guNa va guNImeM athavA paryAya va dravyameM kartA karma karaNa va sambandha Adi kArakoMkA kathaM cit sadbhAva hotA hai / use jAnakara jo dravyoMmeM bheda karatA hai vaha sadabhUta vyavahAranaya hai / (na. ca. vR./46)| na. ca. vR./221 davvANAM khupaesA bahuA babahArado ya ekkeNa / NaNNa ya Nicchayado bhaNiyA kAyastha khalu have juttii| -vyavahAra arthAta sadabhUta vyavahAranayase dravyoMke bahuta pradeza haiN| aura nizcayanase vahIM dravya ananya hai| (na. ca. vR./222)| aura bhI de. naya/V/4/1,2 meM (guNaguNI bhedakArI vyavahAra naya sAmAnyake lakSaNa va udaahrnn)| 2. kAraNa va prayojana paM.dha./pU./525-528 sadabhUtastadguNa iti vyavahArastatpravRttimAtratvAta / / 125 // asyAvagame phala miti taditaravastuni niSedhavuddhiH syAt / itaravibhinno naya iti bhedAbhivyaJjako na nayaH / 5271 astamitasarvasaMkaradoSaM kSatasarvazUnyadoSaM vA / aNuriva vastusamastaM jJAnaM bhavatItyananyazaraNamidam / 528] = vivakSita usa vastuke guNoMkA nAma sadabhUta hai aura una guNoMkI usa vastumeM bhedarUpa pravRttimAtrakA nAma vyavahAra hai / 525 / isa nayakA prayojana yaha hai ki isake anusAra jJAna honepara itara vastuoMmeM niSedha buddhi ho jAtI hai, kyoMki vikalpavaza dUsarese bhinna honA naya hai| naya kucha bhedakA abhivyaMjaka nahIM hai| 1627 / sampUrNa saMkara va zUnya doSoMse rahita yaha vastu isa nayake kAraNa hI ananya zaraNa siddha hotI hai| kyoMki isase aisA hI jJAna hotA hai / 528 // 3. vyavahAra sAmAnya va sadbhUta vyavahArameM antara paM.dha./pU./523/126 sAdhAraNaguNa iti vA yadi vAsAdhAraNaH satastasya / bhavati vivakSyo hi yadA vyavahAranayastadA zreyAn / 523 / atra nidAnaM ca yathA sadasAdhAraNaguNo vivakSya' syAt / avivakSitoathavApi ca satsAdhAraNaguNo na cAnyatarAta // 5261 satake sAdhAraNa va asAdhAraNa ina donoM prakArake guNoM se kisIkI bhI vivakSA honepara vyavahAranaya zreya hotA hai / 523 / aura sadbhUta vyavahAranayameM satake sAdhAraNa va asAdhAraNa guNoMmeM paraspara mukhya gauNa vivakSA hotI hai| mukhya gauNa vivakSAko chor3akara isa nayakI pravRtti nahIM hotI / 526 // 4. sadbhUta vyavahAranayake bheda A.5/10 tatra sadbhRtavyavahAro dvividha-upacaritAnupacaritabhedAt / -sahabhUta vyavahAranaya do prakArakA hai-upacarita va anupcrit| (na. ca./zruta/pR.25); (paM.dha./pU./534) / jainendra siddhAnta koza
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya A.pa./5 sahabhUtavyavahAro dvidhA yuddhasaGgabhRtavyavahAro... azuddhasata vyavahAro | sadbhUta vyavahAranaya do prakArako hai -- zuddha sadabhUta aura azuddha sadbhUta / (na. ca / zruta/21 ) / 2. anupacArita yA zuddhasadbhUta nirdeza 1. kSAyika zuddhakI apekSA lakSaNa va udAharaNa 560 bA. pa./10 nirupAdhiguNaguNinorbhedaviSayo'nupacaritasadbhUtavyavahAro yathA -- jIvasya kevalajJAnAdayo guNAH / nirupAdhi guNa va guNImeM bhedako viSaya karanevAlA anupacArita asadbhUta vyavahAra naya hai| jaise- kevalajJAnAdi jIvake guNa haiM (n.c./raa/25)| A. pa . / 5 zuddhasadbhUtavyavahAro yathA - zuddhaguNazuddhaguNino, zuddhaparyAyazuddhaparyAyaNorbhedakavanaszuddhaguNa va zuddhaguNImeM apanA zuddhaparyAya paryAsI bhedakA kathana karanA zuddha sahabhUta vyavahAranaya hai (na. // 21) / ni.sA./tA.vR./13 banyA kAryadRSTiH kSAyikajIvasya samakevalAvabodhabuddhabhuvanatrayastha ... sAtha nidhanAmudrayasvabhAnazuddhasadbhUtavyavahArana yAtmakasya tIrthaMkara paramadevasya kevalajJAnAdiyamapi yugapokAlokavyApinI dUsarI kArya surakSAka jIvako jisane ki sakala vimala kevalajJAna dvArA tInabhuvanako jAnA hai, jo sAdi anidhana amUrta atIndriya svabhAvavAle zuddhasata vyavahAra nayAtmaka hai, aise tIrthaMkara paramadevako kevalajJAnakI bhA~ti yaha bhI yugapat lokAlokame vyApta honevAlI hai| (ni. sA./tA. vR./ 43 ) / ni. sA./tA.vR./6 zuddhasadbhUtavyavahAreNa kevalajJAnAdi zuddhaguNAnAmAdhArabhUtatvAtkArya zuddhajIva - zuddhasadbhUta vyavahAra se kevalajJAnAdi zuddha guNoM kA AdhAra honeke kAraNa 'kAryazuddha jIva' hai (pra.sA./tA. []/ pari/ 160/94) / 2. pAriNAmika zuddhakI apekSA lakSaNa va udAharaNA ni. sA./tA.vR./28 paramANuparyAya puigatasya zuddhaparyAyaH paramapAranAmikabhAvalakSaNaH vastuSTa prakArahAnivRddhirUpaH atisUkSmaH arthaparyAyAtmaka sAdinidhano'pi paradravyanirapekSavAsabhUtaupahAranavAtmakaH / - paramANuparyAya pugalakI paryAya hai| jo ki paramapAriNAmikabhAva svarUpa hai, vastumeM honevAlI chaha prakArakI hAnivRddhi rUpa hai, ati sUkSma hai, artha paryAyAtmaka hai, aura sAdi sAnta honepara bhI paradravyase nirapekSa honeke kAraNa zuddhasadbhUta vyavahArayAtmaka hai / paM. gha. 535-36 syAdAdimo yathAntavanA thA zaktirasti yasya sataH / tattatsAmAnyatayA nirUpyate cedvizeSa nirapekSam 1535 // idamatro - dAharaNaM jJAnaM jIvopajIvi jIvaguNaH / jJevAlambanakAle na tathA zeyopajIvi syAt / 116 / jisa padArtha kI jo antalIna (trikAlI) zakti hai, usake sAmAnyapanete yadi usa padArtha vizeSakI apekSA na karake nirUpaNa kiyA jAtA hai to vaha anupacarita - sadbhUta vyavahAranaya kahalAtA hai | 535 | jaise ki jJAna jIvakA jIvopajIvI guNa hai / ghaTapaTa Adi jJeyoMke avalambana kAla meM bhI vaha jJeyopajIvI nahIM ho jaataa| ( arthAt jJAnako jJAna kahanA hI isa nayako svIkAra hai, ghaTajJAna kahanA nahIM / 536 / 2. anupacArita va zuddha sadbhUta kI ekAtA dra.saM./TI./6/18/5 kevalajJAnadarzanaM prati zuddhasadbhUta zabdavAcyoSnupacaritasabhUtavyavahAraH / yahA~ jIvakA lakSaNa kahate samaya kevalajJAna va kevaladarzana ke prati zuddhasadabhUta zabda vAcya anupacArita sadbhUta vyavahAra hai / V nizcaya vyavahAra nava 4. isa nayake kAraNa va prayojana gha../536 phalamAstiSyanidAnaM sahame vAstavatItiH syAt / bhavati kSaNikAdimate paramapekSA yato vinAmAsAta Astikya pUrvaka yathArtha pratItikA honA hI isa kyoMki isa nayake dvArA binA kisI parizrama ke upekSA ho jAtI hai| sadarUpa dravyameM nayakA phala hai, kSaNikAdi matoMmeM 3. upacarita yA azuddha sadbhUta nirdeza 1. kSAyopazamika bhAvakI apekSA lakSaNa va udAharaNa A. pa./5 azuddhabhUtavyavahAro yathAzuddhaguNAzuddhaguNinorazuddhaparyAyAzuddhaparyAyaNorbhedana azuddhaguNa va azudraguNIne athavA azudhaparyAya na azuddhaparyAyImeM bhedakA kathana karanA azudrasabhUta vyavahAra naya hai ( na ca / zruta/21) / A. pa./10 sopAdhiguNaguNinorbhedaviSaya upacaritasadbhUtavyavahAro yathA - jIvasya matijJAnAdayo guNAH / upAdhisahita guNa va guNImeM bhedako viSaya karanevAlA upacArita sahabhUta vyavahAramaya hai| jaisematijJAnAdi jIva ke guNa hai| (na ca.// 25) / ni.sA./tA.vR./6 azuddhabhUtavyavahAreNa matijJAnAdivibhAvaguNAnAmAdhArabhUtatvAdakhajIvaH azuddhasahabhUta vyavahArase matijJAnAdi vibhAvaguNoM kA AdhAra honeke kAraNa 'azuddha jIva' hai / (pra.sA./ tA.vR./ pari./366/1) 2. pAriNAmika bhAvameM upacAra karane kI apekSA lakSaNa na udAharaNa paM. bha. pU./240-241 upacarito bhUto vyavahAraH syAnnayo mayA nAma aviruddha hetunAparato'yupacaryate yatasva guNaH 40 arthavikalpo jJAnaM pramANamiti lakSyate'nApi yathA arthaH svaparanikAyo bhavati vikalpastu cittadAkAram // 3411 - kisI hetu ke yazase apane guNakA bhI avirodhapUrvaka dUsaremeM upacAra kiyA jAye, tahA~ upacarita sadbhUta vyavahAranaya hotA hai / 640 / jaise - artha vikalpAtmaka jJAnako pramANa kahanA | yahA~ para svava parake samudAyako artha tathA jJAnake usa svava parameM vyavasAyako vikalpa kahate haiM / ( arthAt jJAna guNa to vAstava nirvikalpa mAtra hai, phira bhI yahA~ bAhya arthoMkA avalambana lekara use artha vikalpAtmaka kahanA upacAra hai, paramArtha nahIM 5410 3. upacarita va azuddha sadbhUtakI ekAtA pra.saM./TI./6/10/6 agrasthajJAnadarzanAparipurNapeikSayA punarasatazabdavAcya upacarivAsabhUtavyavahAra' / - chadmastha jIvake jJAnadarzanakI apekSAse azuddhasadbhUta zabdase vAcya upacarita sadbhUta vyavahAra hai 1 jainendra siddhAnta koza 4. isa namake kAraNa va prayojana paM. dha. / pU. / 544 - 545 hetuH svarUpasiddhi vinA na parasiddhirapramANatvAt / tadapi ca zaktivizeSAdravyavizeSe yathA pramANaM svAda // 544 varSo jJe yajJAyaka karadoSazramakSayo yadi yaa| avinAbhAvAt sAyaM sAmAnyaM sAdhako vizeSaH syAt / 545 // svarUpa siddhike binA parakI siddhi nahIM ho sakatI, kyoMki vaha sva nirapekSa para apramANabhUta hai| tathA pramANa svayaM bhI svapara vyavasAyAtmaka zaktivizeSake kAraNa dravya vizeSa viSayameM pravRtta hotA hai, yahI isa nayakI pravRtti meM hetu hai 1544 / jJeya jJAyaka bhAva dvArA sambhava saMkaradoSake bhramako dUra karanA, tathA avinAbhAvarUpase sthita vastuke sAmAnya va vizeSa aMzoMmeM paraspara sAdhya sAdhanapanekI siddhi karanA isakA prayojana
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 561 V nizcaya vyavahAra naya 4. asadbhuta vyavahAra sAmAnya nirdeza 1. lakSaNa va udAharaNa A. pa./10 bhinnavastuviSayo'sabhUtavyavahAra. / -bhinna vastuko viSaya karanevAlA asadabhUta vyavahAranaya ha / (na. ca./zruta/25) (aura bhI de0 nayav/4/1 va 2) na, ca. va./223-225 aNNesi aNNaguNo bhaNai asanbhUda tiviha te dobi / sajjAi iyara misso NAyavvo tivihabheyajudo / 223- anya dravyake anya guNa kahanA asadabhUta vyavahAranaya hai| yaha tIna prakArakA hai-svajAti, vijAti, aura mishr| ye tInoM bhI dravya guNa va paryAyameM paraspara upacAra honeme tIna tIna prakArake ho jAte haiN| (vizeSa de0 upacAra/5), na. ca. vR./113,320 maNa vayaNa kAya iMdiya ANappANAjagaM ca jaM jiive| tamasambhUo bhaNadi hu bavahAro loyamajjhammi 113 / NeyaM khu jastha NANaM sadheyaM jaM daMsaNaM bhaNiyaM / cariyaM khalu cArittaM gAyavvaM taM asambhUvaM / 320 - mana, vacana, kAya, indriya, AnaprANa aura Ayu mai jo daza prakAra ke prANa jIvake haiM. aisA asadabhUta vyavahAranaya kahatA hai / 11 / zeyako jJAna kahanA jaise ghaTajJAna, zraddhayako darzana kahanA, jaise deva guru zAstrakI zraddhA samyagdarzana hai, AcaraNa karane yogyako cAritra kahate hai jaise hiMsA AdikA tyAga cAritra hai| yaha saba kathana asadbhUtavyavahAra jAnanA cAhie / 320 / A. pa./- asadbhUtavyavahAreNa karmanokarmaNorapi cetanasvabhAva. / .. jIvasyApyasabhUtavyavahAreNa mUrtasvabhAva.."asadabhUtavyavahAreNApyupacAreNAmUrtatvaM |..asdbhbhuutvyvhaarenn upcritsvbhaav.|-asdbhuut vyavahArase karma va nokarma bhI cetanasvabhAvI hai, jIvakA bhI mUrta svabhAva hai, aura pudgalakA svabhAva amUrta va upacarita hai| paM. kA./tA. vR./1/4/21 namo jinebhyaH iti vacanAramakadravyanamaskA ro'pyasadabhUtavyavahAranayena | 'jinendrabhagavAnako namaskAra ho aisA vacanAtmaka dravya namaskAra bhI asaibhRtavyavahAranayase hotA hai| pra.sA./tA, vR./186/253/11 dravyakarmANyAtmA karoti bhuGkta cetya zuddhadravyanirUpaNAtmakAsadbhUtavyavahAranayo bhaNyate / - AtmA dravyakarmako karatA hai aura unako bhogatA hai, aisA jA azuddha dravyakA nirUpaNa, usarUpa asadbhuta vyavahAranaya kahA jAtA hai| (glioSa de0 Age upacarita va anupacarita asadmuta vyavahAra nayake udAharaNa) paM.dha./pU./526-530 api cAsadbhUtAdivyavahArAnto nayazca bhavati ythaa| anyadravyasya guNAH saMjAyante balAttadanyatra 1526 / sa yathA varNAdimato mUrtadravyasya karma kila mUrtam / satsaMyogatvAdiha mUrtAH krodhAdayo'pi jIvabhavAH / 130 / jisake kAraNa anya dravyake guNa balapUrvaka arthAta upacArase anya dravyake kahe jAte hai, vaha asahanata vyavahAranaya hai / 12 / / jaise ki varNAdimAna mUrtadravyake jo mUrtakarma hai, unake saMyogako dekhakara, jIvameM utpanna honevAle krodhAdi bhAva bhI mRta kaha diye jAte haiM / 530 // 2. isa nayake kAraNa va prayojana paM.dha./pU./531-532 kAraNabhantInA dravyasya vibhAvabhAvazaktiH syAt / sA bhavati sahaja-siddhA kevalamiha jIvapudgalayoH // 31 // phalamAgantukabhAvAdupAdhimAtraM vihAya yAvadiha / zeSastanaddhaguNa. syAditi matvA sudRSTiriha kazcida / 532 / - isa nayameM kAraNa vaha vaibhAvikI zakti hai, jo jIva pudagaladravyameM antarlIna rahatI hai (aura jisake kAraNa ve parasparameM bandhako prApta hote hue saMyogI dravyoMkA nirmANa karate hai|) 153za aura isa nayako mAnanekA phala yaha hai ki krodhAdi vikArI bhAvoko parakA jAnakara, upAdhi mAtrako choDakara, zeSa jIvake zuddhaguNoMko svIkAra karatA huA koI jIva samyagdRSTi ho sakatA hai / 532 / (aura bhI de0 upacAra/4/6) 3. asadbhUta vyavahAranayake meda A. pa./10 asaibhUtavyavahAro dvividhaH upacaritAnupacaritabhedAt / -asadabhUta vyavahAranaya do prakAra hai-upacarita asadbhuta aura anupacArita asadabhUta / (na. ca./zruta/25); (p.dh./puu./534)| de0 upacAra-asadbhata nAmake upanayake svajAti, vijAti Adi 27 bheda) 5. anu pacarita asadbhUta nirdeza 1. bhinna dravyoMmeM amedakI apekSA lakSaNa va udAharaNa A-pa./10 saMzleSasahitavastusaMbandhaviSayo'nupacaritAsadbhUtavyabahAro yathA jIvasya zarIramiti / saMzleSa sahita vastuoMke sambandhako viSaya karanevAlA anupacarita asahamata vyavahAra naya hai| jaise'jIvakA zarIra hai' aisA kahanA / (na. ca./zruta/pR. 26) ni, sA./tA, vR./18 AsannagatAnupacaritAsabhUtavyavahAranayAda dravyakarmaNAM kartA tatphalarUpANAM sukhadu.khAnA bhoktA ca.. anupacAritAsahabhUtavyavahAreNa nokarmaNAM krtaa| -AtmA nikaTavartI anupacarita asadabhUta vyavahAranayase dravyakarmoMkA kartA aura usake phalarUpa sukhadukhakA bhoktA hai tathA nokarma arthAta zarIrakA bhI kartA hai| (sa. mA./tA. vR/22 kI prakSepaka gAthAkI TIkA/46/21); (paM. kaa| tA. vR/27/10/21); (i. sN./ttii./8/21/4/23/4)| paM. kA./tA. vR./27/60/15 anupacaritAsahabhUtavyavahAreNa dravyaprANazca yathAsaMbhava jIvati jIviSyati jIvitapUrvazceti jiivo| -anupacarita asadabhUta vyavahAranayase yathA sambhava dravyaprANoMke dvArA jItA hai, jIvegA, aura pahale jItA thA, isalie AtmA jIva kahalAtA hai / (dra saM TI./3/12/5): (na. ca. vR./113) paM. kA./tA. vR./58/106/14 jovasyaudayikAdibhAvacatuSTayamanupacaritAsadbhUtavyavahAreNa drvykrmkRtaameti| -jIvake audayika Adi cAra bhAva anupaca rita asadbhuta vyavahAranayase karmakRta hai| pra. sA./tA. vR/pari./366/11 anupacaritAsadabhUta vyavahAranayena dvaSaNukAdiskandhasaMzleSasabandhasthitaparamANuvadaudArikazarIre vItarAgasarvajJavadvA vivikSita kadehasthitam / = anupacArita asadabhUta vyavahAranayase, dvi aNuka Adi skandho meM saMzleSasambandharUpase sthita paramANukI bhA~ti athavA bItagaga sajJakI bhA~ti, yaha AtmA audArika Adi zarIromeMme kisI eka vivakSita zarIrameM sthita hai| (pa. pra./TI./1/26/33/1) / dra.saM./To /7/20/1 anupcritaarbhuutvyvhaaraanmuurto| = anupacarita asadbhUta vyavahAra nayase yaha jIva mUrta hai| (paM.kA /taa./27/57/3)| pa, pra./TI./7/13/2 anupacaritAsabhRtavyavahArasaMbandha dravyakarma nokarma rahitam / pa. pra./TI./1/1/6/8 dravyakarmadahanamanupacaritAsabhRtavyavahAranayena / pa.pra.TA. zikSA dravyA pa pra./TI./1/14/21/17 anupacaritAsahabhRtavyavahAranayena dehAdabhinma / - anuparita asadbhUta vyavahAranayase jIva dravyakarma va mokarmase rahita hai, dravyakokA dahana karanevAlA hai, dehase abhinna hai| aura bhI dekho naya/V/4/2/3--(vyavahAra sAmAnyake udaahrnn)| 2. vibhAva bhAvako apekSA lakSaNa va udAharaNa paM. dha./pU 546 api vAsadbhato yo'nupacAritAkhyo naya. sa bhavati yathA / krodhAdyA jIvasya hi vivakSitAzcedabuddhibhavA |-anupcrit asadabhUta vyavahAranaya, abuddhi pUrvaka honevAle krodhAdika vibhAvabhAvoko jIvakA kahatA hai| 3. isa nayakA kAraNa va prayojana pa.dha./pU./547-548 kAraNamiha yasya sato yA zakti' syAdvibhAvabhAva myii| upayogadazAviSTA sA zakti. syAttadApyananyamayI / 547 // jainendra siddhAnta koza bhA02-71
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya V nizcaya vyavahAra naya phalamAgantukabhAvA' svaparanimittA bhavanti yAvanta' / kSaNikatvAnnAdeyA iti buddhi. syAdanAtmadharmatvAt / / 48 - isa jayakI pravRttimeM kAraNa yaha hai ki upayogAtmaka dazAmeM jIvakI vaibhAvika zakti usake sAtha ananyamayarUpase pratIta hotI hai / 54 aura isakA phala yaha hai ki kSaNika honeke kAraNa sva-paranimittaka sarva hI Agantuka bhAvoM meM jIvakI heya buddhi ho jAtI hai / 548 / 6. upacarita asadbhata vyavahAra nirdeza 1. bhinna dravyoMmeM abhedako apekSA lakSaNa va udAharaNa A. pa./10 saMzleSarahitavastusaMbandhaviSaya upacaritAsabhUtavyavahAro yathA-devadattasya dhanamiti |-sNshless rahita vastuoMke sambandhako viSaya karanevAlA upacarita asadabhUta vyavahAranaya hai| jaise-devadatta kA dhana aisA kahanA / (na. ca./zruta/25) / A. pa./5 asadbhUtavyavahAra evopacAra' / upacArAdapyupacAraM ya' karoti sa upacaritAsabhUtavyavahAra' =asahabhUta vyavahAra hI upacAra hai| upacArakA bhI jo upacAra karatA hai vaha upacarita asata vyavahAranaya hai / (na, ca./zruta/26) (vizeSa de. upcaar)| ni. sAtA, vR./18/upacaritAsabhUtavyavahAreNa ghaTapaTazakaTAdInAM kartA / = upacarita asadbhUta vyavahAranayase AtmA ghaTa, paTa, ratha AdikA krtA hai| (dr.sN./ttii./8/21/5|| pra. sA/tA. vR./pari/364/13 upacaritAsabhUtavyavahAranayena kASThA sanAdya paviSTadevadatta varasamavazaraNasthitavItarAgasarva jJavadvA vivakSitaikagrAmagRhAdisthitam / - upacarita asadbhUta vyavahAranayase yaha AtmA, kASTha, Asana Adipara maiThe hue devadattakI bhA~ti, athavA samavazaraNa meM sthita vItarAga sarvajJakI bhA~ti, vivakSita kisI eka grAma yA ghara AdimeM sthita hai| dra. saM./TI/14/7/10 upacaritAsadabhUtavyavahAreNa mokSazilAyAM tiSTha- ntIti bhnnyte| dra.saM./TI./8/23/3 upacaritAsabhUtavyavahAreNeSTAniSTapaJcendriyaviSaya- janitasukhadukha bhuddkte| dra.saM./TI,/45/166/11 yo'sau bahiviSaye paJcendriya viSayAdiparityAga' sa upacaritAsabhUtabyavahAreNa / - upacarita asadbhUta vyavahAranayase siddha jIva mokSazilApara tiSThate hai| jIva iSTAniSTa paMcendriyoM ke viSayoMse utpanna sukhadukhako bhogatA hai| bAhyaviSayoM-paMcendriyake viSayokA tyAga kahanA bhI upacarita asadbhuta vyavahAranayase hai| 2. vibhAva bhAvoMkI apekSA lakSaNa va udAhasNa paM.dha./pU./546 upacarito'sadbhUto vyavahArAvyo nayaH sa bhavati ythaa| krodhAdyA' audayikAzcedabuddhijA vivakSyAH syu|546) - upacarita asadabhUta vyavahAranayase buddhipUrvaka honevAle krodhAdi vibhAvabhAva bhI jIvake kahe jAte haiN| 3. isa nayakA kAraNa va prayojana paM.dha /1/550-551 bIjaM vibhAvabhAvAH svaparobhayahetavastathA niyamAt / satyapi zaktivizeSe na paranimittAdvinA bhavanti yataH 150 tatphalabhavinAbhAvAtsAdhyaM tadabuddhipUrvakA bhAvA / tatsattAmAtra prati sAdhanamiha buddhipUrvakA bhAvA' 551 / - upacarita asabhUta vyavahAranayakI pravRtti meM kAraNa yaha hai ki ukta krodhAdikarUpa vibhAvabhAva niyamase sva va para donoM ke nimittase hote haiM, kyoMki zaktivizeSake rahanepara bhI ve binA nimittake nahIM ho sakate 550 aura isa nayakA phala yaha hai ki buddhipUrvakake krodhAdi bhAvoMke sAdhanase abuddhipUrvakake krodhAdibhAkokI sattA bhI sAdhya ho jAtI hai, arthAta siddha ho jAtI hai| 6. vyavahAra nayako kathaMcita gauNatA 1. vyavahAranaya asatyArtha hai tathA isakA hetu sa sA /mU 11 vavahAro'bhUyatyo / vyavahAranaya abhUtArtha hai / (na. ca | shrut/30)| Apta mI./46 saMvRttizcenmRSe vaiSA paramArtha viparyayAt / / -saMvRtti arthAta vyavahAra pravRttirUpa upacAra mithyA hai| kyoMki yaha paramArtha se viparIta hai| dha. 1/1,1,37/263/8 athavA nedaM vyAkhyAna samIcInaM / -(dravyendriyoke sadabhAvakI apekSA kevalIko paMcendriya kahane rUpa vyavahAra nayake ) ukta vyAkhyAnako ThIka nahIM smjhnaa|| na. ca /zruta/26-30 yo'sau bhedopacAralakSaNo'rthaH so'prmaarthH| abhedA nupAcArasyArthasyAparamArthatvAt / vyavahAro'paramArthapratipAdakatvAdabhUtArthaH / = jo yaha bheda aura upacAra lakSaNavAlA padArtha hai, so aparamArtha hai; kyoMki, abheda va anupacArarUpa padArthako hI paramArthapanA hai / vyavahAra naya usa aparamArtha padArtha kA pratipAdaka honese abhUtArtha hai / (pN.dh./puu./522)| paM. dha./pU./631,635 nanu ca vyavahAranayo bhavati sa sarvo'pi kthmbhuutaarth.| guNaparyayavadravyaM yathopadezAttathAnubhUtezca / 631 // tadasava guNo'sti yato na dravyaM nobhayaM na tadyoga / kevalamadvaita sava bhavatu guNo vA tadeva sdrvym|635|- prazna-saba hI vyavahAranayako abhUtArtha kyoM kahate ho,kyoMkidravyajaise vyavahAropadezase guNaparyAyavAlA kahA jAtA hai, vaisA hI anubhavase hI guNaparyAyavAlA pratIta hotA hai| 1631 / uttara-nizcaya karake vaha 'sata' na guNa, na dravya hai, na ubhaya hai aura na una donoMkA yoga hai kintu kevala advaita sata hai| usI satako cAhe guNa mAna lo athavA dravya mAna lo, parantu vaha bhinna nahIM hai / 635 // paM.kA./paM.hemarAja/45 loka vyavahArase kucha vastukA svarUpa sadhatA nhiiN| mo. mA pra/7/366/8 vyavahAranaya svadravya paradravyakauM vA tinake bhAvanikau vA kAraNakAryAdikakauM kAhUko kAhaviSai milAya nirUpaNa kare hai| so aise zraddhAnate mithyAtva hai| tAta yAkA tyAga krnaa| mo. mA. pra./7/407/2 karaNAnuyogavirSa bhI kahIM upadezakI mukhyatA liye upadeza ho hai, tAkau sarvathA tesai hI na maannaa| 2. vyavahAranaya upacAra mAtra hai sa. sA./mU./15 jovamhi hedubhUdabaMdhassa du passidUNa prinnaayN| jIveNa karda kamma bharaNadi uvayAramatteNa / jIvako nimittarUpa honese karmabandhakA pariNAma hotA hai| use dekhakara, 'jIvane karma kiye hai| vaha upacAra mAtrase kahA jAnA hai| (sa. sA/A./107) / syA. ma./28/312/8 para uddhRta-tathA ca mAcakamukhyaH " laukika samaupacAraprAyo vistRtArtho vyavahAra' / -vAcakamukha zrI umAsvAmIne ( tattvArthAdhigamabhASya/1/35 meM ) kahA hai, ki loka vyavahArake anusAra tathA upacAraprAya vistRta vyAkhyAnako upacAra kahate haiN| nadI/1/14/12 cakSuSA pramIyata ityAdivyavahAre punarupacAraH zara Nam / 'A~khoMse jAnate haiM' ityAdi vyavahAra to upacArase pravRtta hotA hai| paM.dha./pU./521 paryAyArthika naya iti vA vyavahAra eva nAmeti / ekArtho yasmAdiha sarvo'pyupacAramAtra' syAt / / 21 / paryAyArthika naya aura vyavahAranaya donoM hI ekArthavAcI haiM, kyoMki sakala vyavahAra upacAra mAtra hotA hai| paM.dha./u./113 tatrAdvaite'pi yadadvaita tadvidhApyaupacArikam / tatrAdya svAMzasaMkalpazcetsopAdhi dvitIyakam / advaitameM do prakArase dvaita jainendra siddhAnta koza
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya V nizcaya vyavahAra naya kiyA jAtA hai-pahilA to abheda dravyameM guNa guNI rUpa aMza yA bheda kalpanAke dvArA tathA dUsarA sopAdhika arthAt bhinna dravyoM meM abhedruup| ye donoM hI dvaita aupacArika haiN| aura bhI dekho upacAra/5 (upacAra koI pRthak naya nahIM hai / vyavahArakA nAma hI upacAra hai)| mo. mA. pra./7/366/3 upacAra nirUpaNa so vyavahAra / ( mo. mA. / 7/366/11): 3. vyavahAranaya vyabhicArI hai sa. sA./paM. jayacanda/12/ka. 6 vyavahAranaya jahA~ AtmAko aneka bheda rUpa kahakara samyagdarzanako aneka bhedarUpa kahatA hai, vahA~ vyabhicAra doSa AtA hai, niyama nahIM rhtaa| aura bhI dekho naya/V/8/2 vyabhicArI honeke kAraNa vyavahAranaya niSiddha 4. vyavahAranaya laukika rUr3hi hai sa. sA./A./84 kulAla kalazaM karotyanubhavati ceti lokAnAmanAdi rUDho'sti taavdvyvhaar'| kumhAra kalazako banAtA hai tathA bhogatA hai aisA logoMkA anAdise prasiddha vyavahAra hai| paM. gha./pU./567 asti vyavahAraH kila lokAnAmayamalabdhabuddhitvAt / yo'yaM manujAdivapurbhavati sajIvastato'pyananyatvAt / =alabdhabuddhi honeke kAraNa logoMkA yaha vyavahAra hotA hai, ki jo ye manuSyAdikA zarIra hai, vaha jIva hai / (pN.dh./3/563)| aura bho dekho nayaVIR/7 meM sa.ma-(vyavahAra lokAnusAra pravartatA hai)| 5. vyavahAranaya adhyavasAna hai sa.sA./A./272 nizcayanayena parAzritaM samastamadhyavasAna bandhahetutve mumukSoHpratiSedhayatA vyavahAranaya eva kila pratiSiddha', tasyApi parAzritatvAvizeSAt / bandhakA hetu honeke kAraNa, mumuca janoMko ko nazcayanayake dvArA parAzrita samasta adhyavasAnakA tyAga karaneko kahA gayA hai, so usase vAstavameM vyavahAranayakA hI niSedha karAyA hai kyoMki, (adhyavasAna kI bhA~ti) vyavahAranayake bhI parAzritatA samAna hI hai| 6. vyavahAranaya kathana mAtra hai sa.sA./mU./gA. vavahAreNuvadissai NANissa caritadasaNaM NANaM / NaviNANaM Na carita saNaM jANago suddho 71 paMthe mussata passidUNa logA bhaNaM ti vvhaarii| mussadi eso paMtho Na ya paMtho mussade koii| taha...jIvassa esa vaNNo jiNehi vavahArado utto|| -jJAnIke cAritra hai, darzana hai, jJAna hai, aisA vyavahArase kahA jAtA hai| nizcayase to na jJAna hai, na darzana hai aura ma cAritra hai 11 mArga meM jAte hue pathikako luTatA dekhakara hI vyavahArI jana aisA kahate haiM ki yaha mArga luTatA hai| vAstava meM mArga to koI luTatA nahIM hai / / 8 / (isI prakAra jIvameM karma nokamauke varNAdikA saMyoga dekhakara ) jinendra bhagavAnne vyavahAranayase aisA kaha diyA hai ki yaha varNa (tathA dehake saMsthAna Adi) jIvake hai|5| sa. sA./A./414 dvividhaM dravyaliGga bhavati mokSamArga iti prarUpaNaprakAraH, sa kevala vyavahAra eva na prmaarthH| zrAvaka va zramaNake liMgake bhedase do prakArakA mokSamArga hotA hai, yaha kevala prarUpaNa karanekA prakAra yA vidhi hai / vaha kevala vyavahAra hI hai. paramArtha nhiiN| .. vyavahAranaya sAdhakatama nahIM hai pra. sA./ta.pra./181 nizcayanaya eva sAdhakatamo na punarazuddhadyotako vyvhaarnyH| -nizcayanaya hI sAdhakatama hai, azuddhakA dyotana karanevAlA vyavahAranaya nhiiN| dekho naya/V/E/R(vyavahAranayase paramArthavastukI siddhi nahIM hotii| 8. vyavahAranaya siddhAnta viraddha hai tathA nayAmAsa hai paM.dha./pU/zloka naM0 nanu cAsadbhUtAdirbhavati sa ytretytdgunnaarop.| dRSTAntAdapi ca yathA jIvo varNAdimAnihAstviti cet / 252 / tanna yato na nayAste kintu nayAbhAsasaMjJakA. santi / svayamapyatahaguNatvAdavyavahArAvizeSato nyAyAt / 5533 so'yaM vyavahAraH syAdavyavahAro yathApasiddhAntAva / apyapasiddhAntatvaM nAsiddha syAdanekadharmitvAta 568 // atha ceddhaTakartAsau ghaTakAro janapadoktilezo'yam / duro bhavatu tadA kA no hAniryadA nyaabhaasH1576|-prshnduusrii vastuke guNoko dUsarI vastumeM Aropita karaneko asadabhUta vyavahAranaya kahate haiM (de0 ny/V/5/4-6)| jaise ki jIvako varNAdimAna kahanA 1552 / uttara-yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki svayaM atadguNa honese, nyAyAnusAra avyavahArake sAtha koI bhI vizeSatA na rakhane ke kAraNa, ve naya nahIM haiM, kintu nayAbhAsa saMjJaka hai / 553 / aisA vyavahAra kyoMki siddhAnta viruddha hai, isalie abyavahAra hai| isakA apasiddhAntapanA bhI asiddha nahIM hai, kyoMki yahA~ uparokta dRSTAntameM jIva va zarIra ye do bhinna-bhinna dharmI haiM para inheM eka kahA jA rahA hai / 568 / prazna-kumbhakAra ghar3ekA kartA hai, aisA jo lokavyavahAra hai vaha dunivAra ho jAyegA arthAta usakA lopa ho jAyegA / 1571 / uttara-durnivAra hotA hai to hoo. isameM hamArI kyA hAni hai ; kyoki vaha lokavyavahAra to nayAbhAsa hai| (571) 9. vyavahAranayakA viSaya sadA gauNa hotA hai sa.si./5/22/262/4 adhyAropyamANaH kAlavyapadezastavyapadezaniAmattasya kAlasyAstitvaM gamayati / kutaH; gauNasya mukhyApekSatvAta / -(odanapAka kAla ityAdi rUpase) jo kAla saMjJAkA adhyAropa hotA hai, vaha usa saMjJAke nimittabhUta mukhyakAlake astitvakA jJAna karAtA hai| kyoMki gauNa vyavahAra mukhyakI apekSA rakhatA hai| dha.4/1,5,145/403/3 ke vi AiriyA.. kajje kAraNovayAramavalaMbiya bAdaraTThidIe ceya kammaTTidisaNNamicchati, tanna ghaTate, 'gauNamukhyayormulye saMpratyaya' iti nyAyAt / = kitane hI AcArya kArya meM kAraNakA upacArakA avalambana karake bAdarasthitikI hI 'karmasthiti' yaha saMjJA mAnate haiM; kintu yaha kathana ghaTita nahIM hotA hai| kyoMki, 'gauNa aura mukhyameM vivAda honepara mukhyameM hI saMpratyaya hotA hai' aisA nyAya hai| na. dI./2/12/34 idaM cAmukhyapratyakSam upacArasiddhatvAta / vastutastu parokSameva matijJAnatvAt / =yaha sAMvyavahArika pratyakSa amukhya arthAt gauNa pratyakSa hai; kyoMki upacArase hI isake pratyakSapanekI siddhi hai| vastutaH to yaha parokSa hI hai; kyoMki yaha matijJAnarUpa hai| (jise indriya va bAhyapadArtha sApekSa honeke kAraNa parokSa kahA gayA hai|) na.dI./3/30/75 paropadezavAkyameva parArthAnumAnamiti kecidA ta evaM praSTavyAH; .tarika mukhyAnumAnam / atha gauNAnumAnam / iti, na tAvanmukhyAnumAnam vAkyasyAjJAnarUpatvAt / gauNAnumAnaM tavAkyamiti tvanumanyAmahe, tatkAraNe tadvacapadezopapatterAyurgha tamityAdibat / - (paMcAvayava samaveta ) paropadeza vAkya hI parArthAnumAna hai', aisA kinhIM (naiyAyikoM) kA kahanA hai| para unakA yaha kahanA ThIka nahIM hai| hama unase yaha pUchate haiM vaha vAkya mukhya anumAna hai yA ki gauNa anumAna hai| mukhya to vaha ho nahIM sakatA, kyoMki vAkya ajJAnarUpa hai| yadi use gauNa kahate ho to, hameM svIkAra hai kyoMki jJAnarUpa mukhya anumAnake kAraNa hI usameM ( upacAra yA vyavahArase) yaha vyapadeza ho sakatA hai| jaise 'ghI Ayu hai' aisA vyapadeza hotA hai| pramANamImAMsA (siMghI granthamAlA kalakattA/ 2/1/2) / aura bhI de0 naya/VIE/R/3 (nizcaya mukhya hai aura vyavahAra gaunn)| jainendra siddhAnta koza
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 564 10. zuddha dRSTimeM vyavahArako sthAna nahIM ni.sA./tA.vR./40/ prAyeSAM dhiyAM kudhiyAmapi / nayena kenaciteSAM bhidAM kAmapi vedmyaham // 71 // = subuddhi ho yA kubuddhi arthAt samyagdRSTi ho yA mithyAdRSTi, sabame hI jaba zuddhatA pahale ho se vidyamAna hai uname kucha bhI bheda me kisa nayase karU / 11. vyavahAranayakA viSaya niSphala hai = sA/266davasAnaM tatsama parabhAvasya parasma vyApriyamANatvena svArtha kriyAkAritvAbhAvAt khakusumaM lunAmItyadhyavasAnavamidhyAtvaM kevalamAtmano'nayamiva me para jIvoko sukhI dukhI karatA haeNU ) ityAdi jo yaha adhyavasAna hai vaha sabhI mithyA hai, kyoki parabhAvakA parameM vyApAra na honese svArtha kriyAkArIpana nahIM hai, parabhAva parameM praveza nahIM krtaa| jisa prakAra ki 'mai AkAzake phUla toDatA hai' aisA kahanA jima hai tathA apane anartha ke lie hai, parakA kucha bhI karanevAlA nahIM / paM. dha. /u./563-564 tadyathA laukikI rUDhirasti nAnAvikalpasAt / nisArairAzritA pumbhira ||13| aphalAniSTaphalA hetu myA yogApahAriNI dusyAjyA tokiko saddhi ke pi duSkarmapAkata | 564| aneka vikalpovAlI yaha laukika rUDhi hai| aura vaha nissAra puruSoM dvArA ti hai tathA aphisako dene nAtI hai | 13| yaha saukikI niSphala hai, duSphala hai, yukti rahita hai, anvartha ardhase samaya udaya hotI hai tathA kinhIM ke dvArA dustyAjya hai / 564 (paM. dha. /pU./563) / 12. vyavahAranayakA Azraya midhyAkha hai sasA./A./4143 upahArameva paramArtha sudhA cetayante se samayasArameva nasatayante jo vyavahArako hI paramArtha buddhise anubhava karate hai, ve samayasArakA hI anubhava nahIM krte| (pu.si.u./6) / prasA4yatitariyo manuSya evAhane .... manuSyavyavahAramAzritya rajyanto dviSantakSa paradravyeNa karmaNA saGgatatvAtparasamayA jAyante / ve jinakI nirargala ekAnta dRSTi utI hai aise, "yaha me manuSya hI hU~, aise manuSya-mahArA Azraya karake rAgI dveSI hote hue paradravyarUpa karmake sAtha saMgatatA ke kAraNa vAstava meM parasamaya hote hai / pra. sA./ta. pra / 160 yo hi nAma zuddhadravyanirUpaNAtmaka nizcayanaya niranirUpaNAra mahArayopi mamatvaM na jahAti sa khalu unmArgameva pratipadyate / -jo AtmA zuddha dravyake nirUpaNasvarUpa nizvayanayase nirapekSa rahakara azuddha dravyake nirUpaNasvarUpa vyavahAranayase jise moha utpanna huA hai, aisA vartatA huA, paradravyameM mamatva nahIM chor3atA hai vaha AtmA vAstava meM unmArgakA hI Azraya letA hai / 1 paM. dha. / . / 528 vyavahAra ki midhyA svayamapi mithyopadezakaraca yata pratiSebhyastasmAdiha midhyAdRzistadarthadRSTizca svayametra mithyA arthakA upadeza karanevAlA honeke kAraNa vyavahAranaya nizcaya karake mithyA hai| tathA isake artha para dRSTi rakhanevAlA mithyAdRSTi hai / isalie yaha naya heya hai / de0 kartA (eka ko dUsarekA kartA kahanA mithyA hai| kAraka / 4 ( eka dravyako dUsarekA batAnA mithyA hai ) / kAraNa / LET/2/12 kAryako sarvathA nimittAdhIna kahanA mithyA hai| de0 naya / V/3/3 ( nizcayanayakA Azraya karanevAle hI samyagdRSTi hota haiM, vyavahArakA Azraya karanevAle nahIM / ) 13. vyavahAranaya heya hai mo.pA./mU./32 iya jANiUNa joI vavahAraM cayai saJcahA savvaM / = ( = ( jo upahArameM jAgatA hai so AtmAke kArya meM sotA hai gA. 31) aisA jAnakara yogI vyavahArako sarva prakAra chor3atA hai / 32 / pra.sA.pra./945 prAzacatuSkAbhisandhavaM vyavahArajI hetubhi ktavyo'sti / - = isa vyavahAra jIvatvako kAraNarUpa jo cAra prANoMkI saMyuktatA hai, usase jIvako bhinna karanA caahie| sa.sA./19 ata pratyagAtmadazabhirvyavahAramayI nAnusartavyaH / - ataH karmoMse bhinna zuddhAtmAko dekhanevAlo ko vyavahAranaya anusaraNa karane yogya nahIM hai| V nizcaya vyavahAra naya 1 ma. sA./tA./101/252/12 havaM nayadvaya badasti kiriya naya upAdeya; na cAsadbhUtavyavahAraH / yadyapi naya do hai, kintu yahA~ nizcayana upAdeya hai adabhUta vyavahAranaya nahIM (paM.bha./pU./10) aura bhI de0 Age naya / V/ donoM nayoMke mamanyanameM isa nayakA kacit taa)| aura bhI de0 Age naya / V/8 ( isa nayako heya kahanekA kAraNa va prayojana ) 7. vyavahAranayakI kathaMcit pradhAnatA 3. vyavahAralaya sarvadhA niSiddha nahIM hai dha. 1 / 1,1.30/230 / 4 pramANAbhAve vacanAbhAvataH sakalavyavahArocchintiprasAda astu caina vastuviSayavidhipratiSedhora 1 astu cenna tathAnupalambhAt / pramANakA abhAva honepara vacanakI pravRtti nahIM ho sakatI aura usake binA sampUrNa lokavyavahArake vinAzakA prasaMga AtA hai| prazna- yadi lokavyavahArakA vinAza hotA hai to ho jAo uttara-nahIM, kyoMki aisA mAnanepara vastu viSayaka vidhipratiSedhakA bhI abhAva ho jAtA hai| prazna- vaha bhI ho jAo uttara nahIM, kyoMki vastukA vidhi pratiSedharUpa vyavahAra dekhA jAtA hai / ( aura bhI de0 naya / V/6/3) sa.sA./tA.vR./36-365/440/12 nanu saugato'pi vyavahAreNa sarvatasya kimiti dUpa dIyate bhavaddhiriti tatra parihAramAhasaugatAdimate yathA nizcayApekSayA gaddAro mRSA tathA vyavahAra rUpeNApi vyavahAro na satya iti, jainamate punarvyavahAranayo yadyapi nizcayApekSayA mRSA tathApi vyavahArarUpeNa satya iti yadi ka vyavahArarUpeNApi tyo na bhavati tarhi sarvo'pi lokavyavahAro nithyA bhavati tathA satyatiprasaGga / evamAtmA vyavahAreNa paradravyaM jAnAti pazyati nizcayena puna svadravyameveti / - prazna - saugata matavAle (bauddha jana ) bhI sarvajJapanA vyavahArase mAnate hai, taba Apa unako dUSaNa kyoM dete haiM ( kyoMki, jaina matameM bhI parapadArthoM kA jAnanA vyavahAranayase kahA jAtA hai ) 1 uttara- isakA parihAra karate haiM-saugata Adi matomaiM, jisa prakAra nizcayakI apekSA vyavahAra jhUTha hai, usI prakAra vyavahArarUpase bhI vaha satya nahIM hai / parantu jaina matameM vyavahAranaya yadyapi nizcayakI apekSA mRSA (jhUTha ) hai, tathApi vyavahAra rUpa se vaha satya hai / yadi lokavyavahArarUpa se bhI use satya na mAnA jAye to sabhI lokavyavahAra mithyA ho jAyegA; aura aisA honepara atiprasaMga doSa aayegaa| isalie AtmA vyavahArase paradravyako jAnatA dekhatA hai, para nizcayanayase kevala AtmAko hI (vizeSa de0 ke 6/3/2/4: darzana /2/4) sa. sA. / paM. jayacanda / 6 zuddhatA azuddhatA donoM vastuke dharma haiN| azuddha ko sarvathA asatyArtha hI na mAnanA / azuddhamayako asthArtha kahane se aisA ho na samajhanA ki yaha mastu sarvathA hI jainendra siddhAnta koza
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 565 nahIM: AkAzake phUla kI taraha yasata hai| aise sarvathA ekAnta mAnane se mithyAtva AtA hai / ( sa. sA./paM jayacanda / 14) sa. sA. jayacanda / 12 vyavahAranayako kathaMcita asatyArtha kahA hai yadi koI use sarvathA asatyArtha jAnakara chor3a de to zubhavarUpa vyavahAra chor3a de aura ghU~ ki zuddhopayogakI sAkSAt prApti nahIM huI, isalie ulaTA azubhopayogameM hI Akara bhraSTa huA / yathA kathaMcit svecchArUpa pravRtti karegA taba narakAdigati tathA paramparAse nigodako prApta hokara saMsAra meM hI bhramaNa karegA / 2. nico bhUmikAmai vyavahAra prayojanIya hai sA./12veso gAyako paramabhAvadarisIhi mamahAra besidA puNa je aparame hidA bhAve -paramabhAvadarziyoMko ( arthAt zudvAtmadhyAnarata puruSoMko) zuddhatatva kA upadeza karanevAlA zuddhatya jAnane yogya hai / aura jo joba aparamabhAva meM sthita haiM ( arthAta bAhya kriyAoMkA avalambana lenevAle haiM ) ve dvArA upadeza karane yogya haiN| vyavahAranaya 1 sa. sA./tA.vR./12/26 / 6 vyavahAradezito vyavahAranayaH puna adhastanavANikavarNAbhavatprayojanavAda bhavati ke ye puruSA punaH azuddha asaMyatasamyagdRSTayapekSayA zrAvakApekSayA vA sarAgasamyagdRSTilakSaNe zubhopayoge pramattApramattasaMyatApekSayA ca bhedaratnatrayalakSaNe vA sthitAH kasmin sthitAH / jIyapadArthe teSAmiti bhAvArthaH / - vyavahArakA upadeza karanepara vyavahAranaya prathama dvitIyAdi bAra pake hue suvarNakI bhA~ti jo puruSa azuddha avasthAmeM sthita arthAta bhedaratnatraya lakSaNavAse 10 guNasthAnoMge sthita hai, unako vyavahAranaya prayojanavAda hai (mo. mA. pra./10/372/8) I 3. mandabuddhiyoMke lie upakArI hai gha. 1/1.1.30/263/0 sarvatra nizcayanayamAzritya pratipAdya ana vyavahAranayaH kimityavalambyate iti cennaiSa doSaH, mandamedhasAmanugrahArtha - svAt / prazna - saba jagaha nizcayanayakA Azraya lekara vastusvarUpakA pratipAdana karaneke pazcAt phira yahA~para vyavahAranayakA Alambana kyoM liyA jA rahA hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki mandabuddhi ziSyoM ke anugrahake lie ukta prakArale vastusvarUpakA vicAra kiyA hai| (6.4/1.1.26/110/1) (paM.vi./11/-) 1 gha. 1904.2.5.3/289/2 evaM vinahAro kimahaM korade hega gAgAvaraNIyapaJcadaparimohana paDihAre kAraNapaDisehaTTha ca / prazna - isa prakArakA vyavahAra kisa lie kiyA jAtA hai| uttara-pUrvaka jJAnAvaraNIya pratyayakA pratibodha karAneke lie tathA kArya pratiSedha dvArA kAraNakA pratiSedha karaneke lie bhI uparyukta vyavahAra kiyA jAtA hai| sa. sA./A./7 yato'nantadharmaNyekasmin dharmiNyaniSNAtasyAntevAsijanasya tadavagovidhAyibhiH kaizciddhastamanuzAsatAM suriNAM dharmadharmiNoH svabhAvato'bhede'pi vyapadezo bhedamutpAdya vyavahAramA jJAnino darzanaM jJAnaM cAritramityupadezaH kyoMki ananta dharmo bAle eka dharmameM jo niSNAta nahIM hai, aise nikaTavartI ziSyoMko dharmIko matalAnevAle kitane hI dharmoke dvArA upadeza karate hue thApAmApi dharma aura dharmIkA svabhAvase abheda hai mA nAmase meda karake, mahAra mAtrase hI aisA upadevA hai ki jJAnIke darzana hai, jJAna hai, cAritra hai| (pu. si. u0 / 4), (paM.vi./11/- ) (mo.mA.pra./0/302/12) 4. vyavahAra pUrvaka hI nizcaya tarabakA jJAna sambhava hai .ni./11/11 dopacAravivRrti vyavahAropAyato yataH santaH hamA zrayanti tattvamitiH vahatiH pUjyAki sajjana puruSa V nizcaya vyavahAra naya vyavahAranayake se hI mukhya aura upacArabhUta kAnako jAnakara zuddhasvarUpakA Azraya lete haiM, ataeva vyavahAranaya pUjya hai| sa. sA./tA.vR./1/20/14 vyavahAreNa paramArtho jJAyate / = paramArtha jAnA jAtA hai / = vyavahAranaya se 5. vyavahArake binA nizcayakA pratipAdana zakya nahIM sakhA// hi paramArtha evaiko matavya iti ceTa (utpanika)jaha Natri sakkamaNajjo aNajjaM bhAsaM viNA u gAuM / taha bavahAreNa viSA paramatyupasaNamasaparkapaznatama to eka paramArthakA ho upadeza denA cAhie thA. vyavahArakA upadeza kisalie diyA jAtA hai| uttara-jaise anAjanako anArya bhASA bhiyA kisI bhI vastukA svarUpa grahaNa karAneke lie koI samartha nahIM hai, usI prakAra vyavahArake binA paramArthakA upadeza denA azakya hai (dha./pra./ 641); (mo. mA. pra. / 7/370/4) sa.si./2/13/142/3 sarvasaMgraheNa yatsa gRhIta yAnapekSita vizeSa nAtaM samyagahArAmeti vyavahArana bAdhIyate sarva saMdha dvArA jo vastu grahaNa kI gayI hai. vaha apane uttara bhedoke binA vyavahAra karAne meM asamartha hai, isalie vyavahAranayakA Azraya liyA jAtA hai| (rA.vA./1/23/6/16/22) 138 6. vastumai Astikya vRddhi karAnA isakA prayojana hai rupA ma./20/315/20 para uddhRta zloka naM 3 vyavahArastu sAmeva prativastu vyavasthitAm / tathaiva dRzyamAnalAi vyApArayati dehina. 1 - saMgrahanayase jAnI huI sattAko pratyeka padArtha meM bhinna rUpase mAnakara vyavahAra karaneko vyavahAranaya kahate haiN| yaha naya jIvoMkA una bhinna-bhinna padArthoM meM vyApAra karAtA hai, kyoki jagatme ve se bhinnabhinna padArtha dRSTigocara ho rahe haiM / paM./524 phalamAstikayamatiH syAdanantadharme dharmiNastasya / = anantadharmavAle guNasadbhAve yasmAdvadravyAstitvasya supratItatvAda / dharma meM Astikya vRddhikA honA hI usakA phala hai, kyoiM guNoMkA astitva mAnanevara hI niyamase chapakA astitva pratIta hotA hai| = 7. vastukI nizcita pratipattike artha yahI pradhAna hai paM. dha./pU./630-636 nanu caiva cenniyamAdAdaraNIyo nayo hi paramArthaH / kimakiMcitkAratvAdavyavahAreNa tathAvidhena yarA 620 naiva yato malAdiha vipratipattIca saMzayApatI vastuvicAre yadi vA pramANazubhamAvalambihAna 638 // tasmAdAzrayaNIyaH kecit samayaH prasaGgatvAt / ... / 636 / prazna- jaba nizcayanaya hI vAstava meM AdarI hai taba phira akiMcitkArI aura aparamArthabhUta vyavahAranayase kyA prayojana hai ? | 637 // uttara-aisA kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki sake sambandha vipratipatti (viSaya) hone para athavA saMya A par3anepara, vastukA vicAra karanemeM vaha vyavahAranaya balapUrvaka pravRtta hotA hai| athavA jo jJAna nizcaya va vyavahAra dono nayoMkA avalambana karanevAlA hai vahI pramANa kahalAtA hai | 638| isalie prasaMgavaza vaha kinhIM ke lie Azraya karane yogya hai / 636 | 1 8. vyavahAra zUnya nizcayanaya kalpanAmAtra hai $ BS ana ./1/100/100 vyavahAraparAcIno nizcayaM yazcikIrSati bolAdinA minA mUDhaH sa sasyAni sisRkSati | 100| vaha manuSya bIja kheta jala khAda Adike binA hI dhAnya utpanna karanA cAhatA hai, bho vyavahArase parAGmukha hokara kevala nizcayanayase hI kArya siddha karanA cAhatA hai / jainendra siddhAnta koza
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya V nizcaya vyavahAra naya 8. vyavahAra va nizcayakI heyopAdeyatAkA samanvaya 1. nizcayanayakI upAdeyatAkA kAraNa va prayojana sa. sA./mU /272 NicchayaNayAsidA muNiNo pAvaM ti NivvANaM / - nizcayanayake Azrita muni nirvANako prApta hote hai| naya/V/3/3 (nizcayanayake Azrayase hI samyagdarzana hotA hai|) pa.pra./1/71 dehaha~ pekkhivi jaramaraNu mA bhau jIva krehi| jo ajarAmaru baMbhaparu so appANu muNeu / 71 / -he jIva ! tU isa dehake buDhApe va maraNako dekhakara bhaya mata kr| jo vaha ajara va amara paramabrAhma tattva hai usahI ko AtmA maan| na. ca./zruta/32 nizcayanayastvekatve samupanIya jJAnacetanye saMsthApya paramAnandaM samutpAdya vItarAgaM kRtvA svayaM nivartamAno nayapakSAtikrAntaM karoti tamiti pUjyatama' | -nizcayanaya ekatvako prApta karAke jJAnarUpI caitanyameM sthApita karatA hai| paramAnandako utpanna kara vItarAga banAtA hai| itanA kAma karake vaha svataH nivRtta ho jAtA hai| isa prakAra vaha jIvako nayapakSase atota kara detA hai / isa kAraNa vaha pUjyatama hai| na. ca./zruta/69-70 yathA samyagvyavahAreNa mithyAvyavahAro nivartate tathA nizcayena vyavahAravikalpo'pi nivrtte| yathA nizcayanayena vyavahAravikalpo'pi nivartate tathA svaparyavasitabhAvenai kavikalpo'pi nivrtte| eva hi jIvasya yo'sau svaparyavasitasvabhAva sa eva nayapakSAtItaH / -jisa prakAra samyakavyavahArase mithyA vyavahArakI nivRtti hotI hai, usI prakAra nizcayanayase vyavahArake vikalpokI bhI nivRtti ho jAtI hai| jisa prakAra nizcayanayase vyavahArake vikalpoMkI nivRtti hotI hai usI prakAra svameM sthita svabhAvase nizca yanayakI ekatAkA vikalpa bhI nivRtta ho jAtA hai| isalie svasthita svabhAva hI nayapakSAtIta hai| (sU.pA./TI,/6/56/E) sa.sA./A./180/ka.122 idamevAtra tAtparya heya. zuddhanayo na hi| nAsti bandhastadatyAgAttatyAgAhandha eva hi / - yahA~ yahI tAtparya hai ki zuddhanaya tyAgane yogya nahIM hai; kyoMki, usake atyAgase bandha nahI hotA hai aura usake tyAgase bandha hotA hai| pra. sA./ta. pra./161 nizcayanayApahastitamohA 'AtmAnamevAtmatvenopAdAya paradravyavyAvRttatvAdAtmanyekasminnagre cintA niruNaddhi khalu.. nirodhasamaye zuddhAramA syAt / ato'vadhAryate zuddhanayAdeva shuddhaatmlaabhH| --nizcayanayake dvArA jisane mohako dUra kiyA hai, vaha puruSa AtmAko hI AtmarUpase grahaNa karatA hai, aura paradravyase bhinnasvake kAraNa AragArUpa eka agrameM hI cintAko rokatA hai ( arthAta nirvikalpa samAdhiko prApta hotA hai ) / usa ekAgracintAnirodhake samaya vAstavameM vaha zuddhAtmA hotA hai| isase nizcita hAtA hai ki zudrana yase hI zuddhAtmAkI prApti hotI hai| (sa.sA./tA. vR./46/86/16), (pa.dha./pU./663) / pra. sA/tA vR./986/253/13 nanu rAgAdInAtmA karoti bhukte cetyevaM lakSaNo nizcayanayo vyAkhyAta', sa kathamupAdeyo bhvti| parihAramAha-rAgAdo nevAtmA karoti na ca dravyakarma, rAgAvya eva bandhakAraNamiti yadA jAnAti jIvastadA rAgadveSAdi vikalpajAlasyAgena rAgAdivinAzArtha nijazudAtmAnaM bhAvayati / tatazca rAgAdi binAyo bhavati / rAgAdivinAze ca AtmA zuddho bhavati / tathaivopAdeyo bhaNyate ityabhiprAya / =prazna-rAgAdikako AtmA karatA hai aura bhogatA hai aisA ( azuddha) nizcayakA lakSaNa kahA gayA hai| vaha kaise upAdeya ho sakatA hai / uttara-isa zaMkAkA parihAra karate haiMrAgAdikako hI AtmA karatA ( va bhogatA hai ) dravyakarmoko nhiiN| isalie rAgAdika hI bandhake kAraNa haiM (dravyakarma nhiiN)| aisA yaha jIva jaba jAna jAtA hai taba rAgAdi vikalapajAlakA tyAga karake rAgAdikake vinAzAthaM zuddhAtmAkI bhAvanA bhAtA hai| usase rAgAdikakA vinAza hotA hai / aura rAgAdikakA vinAza honepara AramA zuddha ho jAtI hai| isalie isa (azuddha nizcayanayako bhI) upAdeya kahA jAtA hai| 2. vyavahAranayake niSedhakA kAraNa 1. abhUtArtha pratipAdaka honeke kAraNa niSiddha hai paMdha./pU./627-28 na yato vikalpamarthAkRtipariNataM yathA bastu / pratiSedhasya na hetuzcedayathArthastu heturiha tasya / 27 / vyavahAraH kila mithyA svayamapi mithyopadezakazca ytH| pratiSedhyastasmAdiha mithyAdRSTistadarthadRSTizca / 24 = vastuke anusAra kevala vikalparUpa arthAkAra pariNata honA pratiSedhyakA kAraNa nahIM hai, kintu vAstavika na honeke kAraNa isakA pratiSedha hotA hai / 621 nizcaya karake vyavahAranaya svayaM hI mithyA artha kA upadeza karanevAlA hai, ataH mithyA hai| isalie yahA~para pratiSedhya hai| aura isake arthapara dRSTi rakhanevAlA mithyAdRSTi hai / 628 / (vizeSa de0 naya/ V/6/1) / 2. aniSTa phalapradAyI honeke kAraNa niSiddha hai pra. sA./ta.pra./ ato'vadhAyaMte azuddhanayAdazuddhAtmalAbha ev| -isase jAnA jAtA hai ki azuddhanayase azuddhaAtmAkA lAbha hotA hai| paM.dha./pU./13 tasmAdanupAdeyo vyavahAro'tadguNe tadAropaH / iSTaphalAbhAvAdiha na nayo varNAdimAna yathA jiiv| -isI kAraNa, ataddaguNameM tadAropa karanevAlA vyavahAranaya iSTa phalake abhAvase upAdeya nahIM hai| jaise ki yahA~ para jIvako varNAdimAna kahanA naya nahIM hai (nayAbhAsa hai ), (vizeSa de0 naya/V/6/11) / 3. vyabhicArI honeke kAraNa niSiddha hai sa. sA /A./277 tatrAcArAdInAM jJAnAdyAzrayatvasyAnai kAntikatvAcavahAranaya' pratiSedhyaH / nizcayanayastu zuddhasyAtmano jJAnAdyAzrayatvasyaikAntikatvAttatpratiSedhakaH / = vyavahAranaya pratiSedhya hai| kyoMki (isake viSayabhUta paradravyasvarUpa ) AcArAMgAdi (dvAdazAMga zrutajJAna, vyavahArasamyagdarzana va vyavahArasamyagcAritra) kA Azrayatva anai kAntika hai, vyabhicArI hai ( arthAta vyavahArAvalambIko nizcaya ratnatraya ho athavA na bhI ho) aura nizcayanaya vyavahArakA nivedhaka hai; kyoki ( usake viSayabhUta) zuddhAtmAke jJAnAdi (nizcayaratnatrayakA) Azraya ekAntika hai arthAta nizcita hai| (naya/VI6/3) aura vyavahArake pratiSedhaka haiN| 3. vyavahAranaya niSedhakA prayojana pu. si. u/6,7 abudhasya bodhanArtha munIzvarA dezayantyabhUtArtham / vyavahArameva kevalamavaiti yastasya dezanA nAsti / 6 mANavaka eva siho yathA bhavatyanavagItasihasya / vyavahAra eva hi tathA nizcayAM yAtyanizcayajJasya 7 = ajJAnIko samajhAneke lie hI munijana abhUtArtha jo vyavahAranaya, usakA upadaza dete haiN| jo kevala vyavahAra hI ko satya mAnate hai, unake lie upadeza nahIM hai| jo sacce siMhako nahIM jAnate haiM unako yadi vilAva jaisA siMha hotA hai' yaha kahA jAye to bilAvako hI siMha mAna baittheNge| isI prakAra jo nizcamako nahIM jAnate unako yadi vyavahArakA upadeza diyA jAye to ve usIko nizcaya mAna lege 7 (mo. maa.pr./7/372/8)| sa. sA./A./11 pratyagAtmadarzi bhirvyavahAranayo naanustvyH| -anya padArthose bhinna AtmAko dekhanevAloMko vyavahAranayakA anusaraNa nahIM karanA caahie| jainendra siddhAnta koza
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya V nizcaya vyavahAra naya paM./vi./11/8. vyavahatirabodhajanabodhanAya karmakSayAya zuddhanayA - abodhajanoM ko samajhAneke lie hI vyavahAranaya hai, parantu zuddhanaya karmoMke kSayakA kAraNa hai| sa, sA./tA. vR./324-327/414/6 jJAnI bhUtvA vyavahAreNa paradravyamAtmIyaM vadan san kathamajJAnI bhavatIti cet / vyavahAro hi mlecchAnAM mlecchabhASeva prAthamikajanasaMbodhanArtha kAla evAnusatavyaH / prAthamikajanapratibodhanakAlaM vihAya katakaphalavadAtmazuddhi kArakAta zuddhanayAccyuto bhUtvA yadi paradravyamAtmIyaM karotIti tadA mithyAdRSTirbhavati / prazna-jJAnI hokara vyavahAranayase paradravyako apanA kahanese vaha ajJAnI kaise ho jAtA hai| uttara--mlecchoMko samajhAneke lie mleccha bhASAkI bhA~ti prAthamika janoko samajhAneke samaya hI vyavahAranaya anusaraNa karane yogya hai| prAthamika janAke sambodhanakAlako choDakara anya samayomeM nhiiN| arthAt katakaphalakI mA~ti jo AtmAkI zuddhi karanevAlA hai, aise zuddhanayase cyuta hokara yadi paradravyako apanA karatA hai to vaha mithyAdRSTi ho jAtA hai| ( arthAta nizcayanaya nirapekSa vyavahAra dRSTivAlA miyAdRSTi hI sarvadA sarvaprakAra vyavahArakA anusaraNa karatA hai, samyagdRSTi nhiiN| vyavahAra aura nizcaya donoM nayoko mata choDo; kyoMki vyavahAra. nayake binA to tIrthakA nAza ho jAyegA aura nizcanananyake binA tatvakA nAza ho jAyegA / 2. jaise mlecchoko mlecchabhASA vastukA svarUpa batalAtI hai (naya/V/7/5) usI prakAra vyavahAranaya vyavahArI jIvoM ko paramArtha kA kahane vAlA hai, isalie aparamArtha bhUta honepara bhI, dharma tIrtha kI pravRtti karane ke lie vaha ( vyavahAranaya ) batalAnA nyAyasaMgata hI hai| parantu yadi vyavahAra naya na batalAyA jAya to, kyoMki paramArtha se jIvako zarIrase bhinna batAyA gayA hai, isalie jaise bhasmako masala denese hiMsAkA abhAva hai, usI prakAra usasthAvara jIvoko nizaktayA masala deneme bhI hiMsAkA abhAra ThaharegA aura isa kAraNa bandhakA hI abhAva siddha hogaa| tathA paramArtha se jIva kyoki rAgadveSa mojhe bhinna batAyA gayA hai, isalie rAgI dveSI mohI jIva karma se bandhatA hai, use chuDAnA'-isa prakAra mokSake upAyake grahaNakA abhAva ho jaayegaa| isa prakAra mokSake upAyakA abhAva honeme mokSakA hI abhAva ho jaayegaa| 4. vyavahAra nayakI upAdeyatAkA kAraNa va prayojana de. naya/V/ nicalI bhUmikAvAloke lie tathA mandabuddhijano ke lie yaha naya upakArI hai| vyavahArase hI nizcaya tattvajJAnakI siddhi hotI hai tathA vyavahArake binA nizcayakA pratipAdana bhI zalya nahIM hai| isake atirikta isa naya dvArA bastumeM Astikya buddhi utpanna ho jAtI hai| zlo. vA. 4/1/33/60/246/28 taduktaM-vyavahArAnukUlyena pramANAnAM pramANatA / sAnyathA bAdhyamAnAnA, teSAM ca trprsnggtH| -laukika vyavahArokI anukUlatA karake hI pramANokA pramANapanA vyavasthita ho rahA hai, dUsare prakAroM se nhii| kyoki, vaisA mAnanepara to sAdhyamAna jo svapna, bhrAnti va saMzaya jJAna hai, unhe bhI pramANatA prApta ho jaayegii| na.pa./zrUta/31 kimartha vyavahAro'satkalpanAnivRttyarthaM sadaratnatrayasiddhayartha ca / - prazna-arthakA vyavahAra kisalie kiyA jAtA hai| uttara-asata kalpanAkI nivRttike artha tathA samyak ratnatrayakI prApti ke arth| sa.sA./A./12 atha ca keSAM citkadAcitso'pi prayojanavAn / ( utthaanikaa)|...ye tu...aparamaM bhAvamanubhavanti teSAM ... vyavahAranayo ... parijJAyamAnastadAtye prayojanavAna, tIrthatIrthaphalayorittha meva vyavasthitatvAt / uktaM ca-'jai jiNamaya pavajjaha tA mA babahAra Nicchae muyaha / ekeNa viNA chijjai titthaM aNNeNa uNa taccaM / sa. sA./A./16 vyavahAro hi vyavahAriNA mlecchabhASeva mtecchAnAM paramArthapratipAdakatvAdaparamArtho'pi tIrthapravRttinimittaM darzayituM nyAyya eva / tamantareNa tu zarIrAjjIvasya paramArthato bhedadarzanAtatrasasthAvarANAM bhasmana iba niHzaGkamupamardanena hisAbhAvAdbhavatyeva mandhasyAbhAva / tathA raktadviSTa vimUDho jIvo badhyamAno mocanIya iti rAgadveSavimohebhyo jIvasya paramArthato bhedadarzanena mokSopAyaparigrahaNAbhAvAta bhavatyeva moksssyaabhaavH| = 1. vyavahAranaya bhI kisI kisIko kisI kAla prayojanavAna hai|-jo puruSa aparamabhAvameM sthita hai [ arthAt anuskRSTa yA madhyamabhUmikA anubhava karate hai arthAt 4-7 guNasthAna takake jIvoMko (de. naya V/7/2)] unako vyavahAranaya jAnanemeM AtA huA usa samaya prayojanavAn hai, kyoMki tIrtha va tIrtha ke phalakI aisI hI vyavasthiti hai| anyatra bhI kahA hai-he bhavya jIvo ! yadi tuma jinamatakA pravartAnA karAnA cAhoge to 9. nizcaya vyavahArake viSayoMkA samanvaya 1. donoM nayoM meM viSaya virodha nirdeza zlo. vA. 4/1/7/28/585/2 nizcaya nayAdanAdipAriNAmikacaitanyalakSaNajIvatvapariNato jIva vyavahArAdaupazamikAdibhAva catuSTayasvabhAva ; nizcayataH svapariNAmasya, vyavahArata sarveSA; nizcayanayo jIvatvasAdhana., vyavahArAdaupazamikAdibhAvasAdhanazca; nizcayata svapradezAdhikaraNo, vyavahArata. zarIrAdyadhikaraNa; nizcayato jIvanasamayasthiti' vyavahArato dvisamayAdisthitiranAdyavasAna sthiti nizca yato'nantavidhAna evaM vyavahArato nArakAdisarayesAsaMradhyeyAnantavidhAnazca / - nizcayanayase to anAdi pAriNAmika caitanyana kSaNa jo jIvasya bhAva, umase pariNata jIva hai, tathA vyavahAranayase audAyika aupazamika Adi jo cAra bhAva una svabhAva vAlA jIva hai ( naya/ V/1/3.5.8) / nizcayase svapariNAmokA svAmI va kartA bhoktA hai, tathA vyavahAranayase saba padArthoMkA svAmI va kartA bhoktA hai ( naya/V/ 1/3.1,8 tathA naya/V/5) nizcayase pAriNAmika bhAvarUpa jIvatvakA sAdhana hai tathA vyavahAranayase audayika aupazAmikAdi bhAvo kA sAdhana hai| ( naya/V/1/58) nizcayase jIva svapradezomeM adhiSThita hai (naya/V/1/3), aura vyavahArase zarIrAdimeM adhiSThita hai (naya/ V/2/) / nizcayase jIvana kI sthiti eka samayamAtra hai aura vyabahAra nayase do samaya Adi athavA anAdi ananta sthiti hai| (naya/ III/7 ) ( ny/IVR)| nizcayanayase jitane jIva hai utane hI ananta usake prakAra hai, aura vyavahAranayase naraka tiryaca Adi saMravyAta, asaMkhyAta aura ananta prakArakA hai| ( isI prakAra anya bhI ina nayoke aneko udAharaNa yathA yogya samajha lenaa)| ( vizeSa dekho pRthaka-pRthak usa usa nayake udAharaNa) (4.kA./tA. vR./27/ de. anekAnta/5/4 (vastu eka apekSAse jaisI hai dUsarI apekSAse vaisI nahIM hai|) 2. donoM nayoM meM svarUpa virodha nirdeza .1. isa prakAra donoM naya paraspara virodhI hai mo. mA. pra./7/366/6 nizcaya vyavahArakA svarUpa tau paraspara virodha' liye hai / jAtai samayasAra viSai aisA kahA hai-vyavahAra abhUtArtha haiaura nizcaya hai so bhUtArtha hai ( naya/V/3/1 tathA naya//6/1) / jainendra siddhAnta koza
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 568 V nizcaya vyavahAra naya aisA bhramarUpa pravarta nekari tau doU nayanikA grahaNa karanA kahyA nAhIM / (pra. 366/14 ) / nIvalI dazAvirSe Apako bhI vyavahAranaya kAryakArI hai| parantu vyavahArako upacAramAtra mAni bAkai dvAra vastukA pradAna ThIka kara rtI kAryakArI hoya / bahuri jo nizcayavat vyavahAre bhI satyabhUta mAni 'vastu aise hI hai' aisA zraddhAna kara to ulaTA akAryakArI ho jAya / (pR.372/8) tathA (aura bhI de0 ny/V//3)| kA. a./4. jayacanda/464 nizcayake lie to vyavahAra bhI satyArtha hai aura binA nizcayake vyavahAra sArahIna hai| (kA. a./paM.jaya cnd/467)| 30 jJAna/IV/3/1 (nizcaya va vyavahAra jJAna dvArA heyopAdeyakA nirNaya karake. karake, zuddhAtmasvabhAvakI ora jhukanA hI prayojanIya hai|) (aura bhI de0jIva, ajIva, Asrava Adi tattva va viSaya) (sarvatra yahI kahA gayA hai ki vyavahAranaya dvArA batAye gaye bhedoM yA saMyogoMko heya karake mAtra zudvAtmatattvame sthita honA hI usa tattvako jAnanekA bhAvArtha hai|) noTa -(isI prakAra nizcayanaya sAdhakatama hai, vyavahAranaya sAdhakatama nahIM hai| nizcayanaya samyaktvakA kAraNa hai tathA vyavahAranayake viSayakA Azraya karanA mithyAtva hai| nizcayanaya upAdeya hai aura vyavahAranaya heya hai / ( naya/V3 va 6) / nizcayanaya abheda viSayaka hai aura vyavahAramaya bheda viSayakA nizcayanaya svAti hai aura vyavahAranaya pr|nitaa (naya/ ba 4) nizcayanaya nivikalpa, eka vacanAtIta, va udAharaNa rAhata hai tathA vyavahAranaya savikalpa, anekoM, vacanagocara va udAharaNa sahita hai ( ny/V/2/2.5| 2 nizcaya mukhya hai aura vyavahAra gINa na ca /zruta/32 taha dvApi sAmAnyena pUjyatAM gtau| mahyevaM, vyava- hArasaya pUjyataratyA nizcayasya tu pUjyatamatvAt / prazna-(yadi da.no hI nayo ke avalambanase parokSAnubhUti tathA nayAtikrAnta honepara patyakSAnubhUti hotI hai ) to dono naya samAnarUpase pUjyatAko prApta hA jaayege| uttara-nahI, kyoki, vAstavameM vyavahAranaya pUjyatara hai aura nizcayanaya pUjyatama / paMdha/3./06 tad dvidhAya ca vAtsalyaM bhedAtsvaparagocarAt / pradhAnaM svAramamabandhi guNo yAvata parAtmani / 06 / vaha vAtsalya aMga bhI sva aura parake viSayake bhedase do prakArakA hai| unameMse jo svAramA sambandhI arthAt nizcaya vAtsalya hai vaha pradhAna hai aura jo parAtmA sambandhI arthAta vyabahAra vAtsalya hai vaha gauNa hai / 806 / 3. nizcayanaya sAdhya hai aura vyavahAranaya sAdhaka dra meM /To./13/33/inijaparamAtmadravyamupAdeyam paradravyaM hi heyamityahatsarvajJapraNAta nizcayavyavahAranayasAdhyasAdhakabhAvena manyate / - paramAtmadravya upAdeya hai aura paradravya tyAjya hai, isa taraha sarvajJadeva naNIta nizcaya vyavahAranayako sAdhyasAdhaka bhAvase mAnatA hai| (de. ny/V/7/4)| 4. vyavahAra pratiSedhya hai aura nizcaya pratiSedhaka sa, sA/mU./272 evaM babahAraNa o paDisiddho jANa NicchayaNayeNa / - isa prakAra vyavahAranayako nizcayanayake dvArA pratiSiddha jaan| ( paMdha/pU /568,625.643) / de. sa. mA/A/142/ka,70-86 kA sArArtha (eka nayakI apekSA jIvabaddha hai to dUsarekI apekSA vaha abaddha hai, ityAdi 20 udAharaNoM dvArA donoM nayo kA paraspara virodha darzAyA gayA hai)| 3. donoM meM mukhya gauNa vyavasthAkA prayojana pra. sA./ta.pra./161 yo hi nAma svaviSayamAtrapravRttAzuddhadravyanirUpaNAsmakavyavahAranayAvirodhamadhyasthaH zuddhadravyanirUpaNAtmakanizcayApahastitamoha san sa khalu zuddhAramA syAt / -jo AtmA mAtra apane viSayameM pravartamAna aise azuddhadravyake nirUpaNasvarUpa vyavahAranayame avirodharUpase madhyastha rahakara, zuddhadravya ke nirUpaNasvarUpa nizcayanayake dvArA, jisane mohako dUra kiyA hai, aisA hotA huA ( ekamAtra AtmAme cittako ekAgra karatA hai) vaha vAstavameM zuddhAtmA hotA hai| de0 naga/V/8/3 (nizcaya nirapekSa vyavahArakA anusaraNa mithyAtva hai|) mo. mA pra./7/pRSTha/paMkti jinamArga viSai kahIM to nizcayakI mukhyatA liye vyAkhyAna hai, tAkau to 'satyArtha aise hI hai' aisA jAnanA / bahuri kahI vyavahAra nayakI mukhyatA liye vyAkhyAna hai, tAkI, 'aise haiM nAhI, nimittAdi apekSA upacAra kiyA hai| aisA jaannaa| isa prakAra jAnanekA nAma hI dono nayokA grahaNa hai| mahari doU nayanike vyAkhyAnako satyArtha jAni 'aise bhI hai aura aise bhI hai' 4. donoMmeM sAdhya-sAdhanamAvakA prayojana donoMkI paraspara sApekSatA na. ca./zruta/53 vastuta' syAdbhedaH karamAnna kRta iti nAzaGkanIyam / yato na tena sAdhyasAdhakayoravinAbhAvitvaM / tadyathA-nizcayAvirodhena vyavahArasya samyagvyavahAreNa siddhasya nizcayasya ca paramArthatvAditi / paramArtha mugdhAnAM vyavahAriNo vyavahAramugdhAnI nizcayavAdinI ubhayamugdhAnAmubhayabAdinAmanubhayamugdhAnAmanubhayavAdinAM mohanirAsArtha nizcayavyavahArAbhyAmAliGgita kRtvA vastu nirNeyaM / eva hi kathaMcibhedaparasparAvinAbhAbitvena nizcayavyavahArayoranAkulA siddhi.| anyathAbhAsa eva syAt / tasmAivyavahAra prasiddhayaiva nizcayaprasiddhinyitheti, samyagdravyAgamaprasAdhitatattvasevayA vyavahAraratnatrayasya samyagrUpeNa siddhatvAta / prazna-vastutaH hI ina dono nayokA kathaMcita bheda kyo nahIM kiyA gyaa| uttara-aisI AzaMkA nahIM karanI caahie| kyoMki vaisA karanese unameM paraspara sAdhyasAdhaka bhAva nahIM rhtaa| vaha aise ki-nizcayase avirodhI vyavahArako tathA samIcIna vyavahAra dvArA siddha kiye gaye nizcayako hI paramArtha panA hai| isa prakAra paramArthase mUDha kevala vyavahArAvalambiyoMke, athavA vyavahArase mUha kevala nizcayAvalambiyoMke, athavA donoMkI paraspara sApekSatArUpa ubhayase mUDha nizcayavyavahArAvalambiyoMke, athavA donoM nayoMkA sarvathA niSedha karanerUpa anubhayamUDha anubhayAvalambiyoM ke mohako dUra karaneke lie, nizcaya va vyavahAra donoM nayose Aligita karake hI vastukA nirNaya karanA caahie| isa prakAra kathaMcit bheda rahate hue bhI paraspara avinAbhAvarUpase nizcaya aura vyavahArako anAkula siddhi hotI hai| anyathA arthAta eka dUsarese nirapekSa ve donoM hI nayAbhAsa hokara raha jaayege| isalie vyavahArakI prasiddhise hI nizcayakI prasiddhi hai, anyathA nhiiN| kyoki samIcIna dravyAgamake dvArA tattvakA sevana karake hI samIcIna ratnatrayakI siddhi hotI hai| (paM.dha./ na. ca. vR./285-262 No vavahAro maggo moho havadi mahAmahamidi vayaNaM / uktaM cAnyatra, NiyadavvajANahU iyaraM kahiyaM jiNehi chadavvaM / tamhA parachadavve jANagabhAvo Na hoi saNNANaM |-nn hu aisA suMdarA juttii| NiyasamayaM pi ya micchA aha jadu muNNo ya tassa sau cedA jANagabhAvo micchA uvayaribI teNa so bhnnii|28|| jaM ciya jIvasahAvaM uvayAraM bhaNiya taMpi vvhaaro| tamhA Nahu jainendra siddhAnta koza
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya taM micyA vizeso bhae sammA 26 upheo jIvAjI so iha saparAvabhAsago bhaNio / tassa ya sAhaNaheU ubayAro bhaNiya atthe |2001 ja o bhaNido sAhama abhedaparamo taha vArI jAharAmaU anayAre jo daha sudeza bhaNiyo jANadi appANamiNaM tu kevalaM suddha' / taM suyakevalirisiNo bhaNati sampadIpa 283 panavAreNa vijAha sammagurU je para davvaM / sammagaNicchaya teNa vi saiya sahAvaM tu jANato | 210 Na dunaya pAlo micyA pisavya siddhiyarA siyasasamArUDhaM jiNavayaNaviviggayaM suddha 2121 prazna- vyavahAramArga koI mArga nahIM hai, kyoMki zubhAzubharUpa vaha vyavahAra vAstavameM moha hai, aisA AgamakA vacana haiN| anya granthoM meM kahA bhI hai ki 'nija dravyake jAnaneke lie hI jinendra bhagavAnne chaha dravyoMkA kathana kiyA hai, isalie kevala pararUpa una chaha dravyoMkA jAnanA samyajJAna nahIM hai / (de0 dravya /2/4 ) / uttara- ApakI yukti sundara nahIM hai, kyoMki paradravyoMko jAne binA usakA svasamayapanA mithyA hai, usakI cetanA zUnya hai, aura usakA jJAyakabhAva bhI mithyA hai isIlie aparako jAnaneke kAraNa hI usa jIvasvabhAvako upacarita bhI kahA gayA hai ( de0 svabhAva ) 1285 / kyoMki kahA gayA vaha jIvakA upacarita svabhAva vyavahAra hai, isIlie vaha mithyA nahIM hai, balki usI svabhAvakI vizeSatAko darzAnevAlA hai (de0 naya / V/7/1 ) 126 / jIvakA zuddha svabhAva dhyeya hai| aura vaha sva para prakAzaka kahA gayA hai / (de0 kevalajJAna / 6; jJAna /7 / 3 darzana / 2 ) / usakA kAraNa va hetu bhI vAstava meM parapadArthoM meM kiyA gayA jJeyajJAyaka rUpa upacAra hI hai / 287| jisa prakAra abheda va paramArtha padArtha meM guNa guNIkA bheda karanA sabhUta hai, usI prakAra anupacAra arthAt abaddha va aspRSTa tattvameM parapadArthoMko jAnanekA upacAra karanA bhI sadbhata hai 288 Agama meM bhI aisA kahA gayA hai ki jo isake dvArA kevala ko jAnate haiM ve kevalI haiM, aisA socako prakAzita karanevAle RSi arthAta jinendra bhagavAn kahate haiM / ( de0 zrutakevalI / 2 ) |28| samyak nizcaya ke dvArA svakIya svabhAvako jAnatA huA vaha AtmA samyaka rUpa upacAra se paradravyoM ko bhI jAnatA hai | 20| isalie anekAnta pakSako siddha karanevAlA naya pakSa mithyA nahIM hai, kyoMki jinavacanase utpanna 'syAt' zabda se AliMgita hokara vaha zuddha ho jAtA hai / ( de0 naya / II ) |22| 5. donoMkI sApekSatAkA kAraNa va prayojana bhA0 2072 569 ... V nizcaya vyavahAra naya sarvAvalokane dravyasyAnyatvAnanyatvaM ca na vipratiSidhyate / vastataH sabhI vastu sAmAnya vizeSAtmaka honese, vastukA svarUpa dekhanevAloke kramazaH sAmAnya aura vizeSako jAnanevAlI do A~kheM hai-vyArthika aura paryAyArthika (yA nizcaya va vyavahAra) / inameM se paryAyArthiko sarvathA banda karake, jaba kevala yA thiMka (nizcaya) ke dvArA dekhA jAtA hai. tana yaha saba jIva dravya hai' aisA bhAsita hotA hai / aura jaba dravyArthika cakSuko sarvathA banda karake, kevala paryAyArthika ( vyavahAra ) cakSuke dvArA dekhA jAtA hai taba vaha jova dravya ( nAraka tiryak Adi rUpa ) anya anya pratibhAsita hotA hai| aura jaba una donoM A~khoM ko eka hI sAtha kholakara dekhA jAtA hai taba jIva sAmAnya tathA usameM vyava sthita (nAraka tiryaka Adi vizeSa bhI tumyakAlameM hI dikhAI dete haiN| ) na kArye TArthena parina AtmAca pAdAna kAraNaM bhavati tathApi sahakArikAraNena vinA na setsyatIti sahakArikAraNaprasiddhayarthaM nizcayavyavahArayoravinAbhAvitvamAha / yadyapi mokSarUpa kAryArtha nizcala namase jAnA huA AmA Adi upAdAna kAraNa to sabake pAsa haiM, to bhI vaha AtmA sahakArI kAraNa binA mukta nahIM hotA hai / ataH sahakArI kAraNa - kI prasiddhi ke lie, nizcaya va vyavahArakA avinAbhAva sambandha batalAte haiM / pra. sA./ta.pra / 194 sarvasya hi vastuna sAmAnyavizeSAtmakatvAta rUpamutpazyatAM yathAkramaM sAmAnyavizeSa pariyantI kila caSI, vyArthika paryAyArthikaM ceti tatra paryAyArthikamekAnta nimIlitaM dravyArthikena yadAvalokyate tadA tatsarvaM jIvadravyamiti pratibhAti / yadA tu dAdhikamekAntanimIlitaM / ... paryAyArthikenAla sadA anyadanyatpratibhAti yadA tu ubhe apikAsonmIliye vidhAya tata itadajIvasAmAnya jIvasAmAnye vyavasthitA... vizevAzca tulyakAlanevAlokyante tara ekacaraktokanamedezAvalokana, dvicakSuravato sarvAta / tataH jainendra siddhAnta koza vahA~ eka jakhame dekhanA ekadezAtokana hai aura donoM A~khoMse dekhanA sarvAvalokana hai| isalie sarvAvalokanameM pratyake anyastva va ananyasva virodhako prApta nahIM hote| (vizeSa de0 naya // 2) ( sa.sA./tA vR./114/174/11) / ni.sA./tA.vR./100 me khalu nizcayavyavahAranayayora virodhena jAnanti te khalu mahAnta samastazAstrahRdayavedinaH paramAnandavItarAgasukhAbhilASiNa.... zAzvata sukhasya bhoktAro bhavantIti / - isa bhAgavata zAstrako jo nizcaya aura vyavahAra nayake avirodhase jAnate haiM ve mahApuruSa, samasta adhyAtma zAstroMke hRdayako jAnanevAle aura paramAnandarUpa vItarAga sukhake abhilASI, zAzvata sukhake bhoktA hote haiN| aura bhI dekho naya/ II - ( anya nayakA niSedha karanevAle sabhI naya mithyA haiM / ) 6. donoMkI sApekSatAke udAharaNa de0 upayoga/17/14 anubhava /5/- samyandRSTi jIvoMko alpabhUmikAoMmeM zubhopayoga ( vyavahAra rUpa zubhopayoga ) ke sAtha-sAtha zuddhopayogakA aMza vidyamAna rahatA hai| de0 saMbara / 2 sAdhaka dazAmeM jIvakI pravRttike sAtha nivRttikA aMza bhI vidyamAna rahatA hai, isalie use Asana va saMvara donoM eka sAtha hote haiM / de0 chedopasthApanA / 2 saMyama yadyapi eka hI prakArakA hai, para samatA va vratAdirUpa antaraMga va bAhya cAritrako yugapatatA ke kAraNa sAmAyika va chedopasthApanA aise do bhedarUpa kahA jAtA hai / de0 mokSamArga/3/9 AtmA yadyapi eka zuddha-bukabhAva mAtra hai, para vahI AtmA vyavahArakI vimakSAse darzana, jJAna, cAritrarUpa kahA jAtA hai| de0 mokSamArga 4 mokSamArga yadyapi eka va abheda hI hai, phira bhI vivakSAvaza use nizcaya va vyavahAra aise do bhedarUpa kahA jAtA hai| noTa - ( isI prakAra anya bhI aneka viSayoM meM jahA~-jahA~ nizcaya vyavahArakA vikalpa sambhava hai vahA~ vahA~ yahI samAdhAna hai | ) 7. isalie donoM hI naya upAdeva haiM de0 naya / V/5/8 donoM hI naya prayojanIya haiM, kyoMki vyavahAra nayake feet ater nAza ho jAtA hai aura nizcayake binA tattvake svarUpakA nAza ho jAtA hai / 30 nama ///-/ 1 jisa prakAra samya vyavahArase mithyA vyavahArakI nivRtti hotI hai, usI prakAra samyaka nizcayase usa vyavahArakI bhI nivRta ho jAtI hai|
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ nayakoti 570 naraka de0 mokSamArga/4/6 sAdhaka pahale savikalpa dazAme vyavahAra mArgI hotA hai aura pIche nirvikalpa dazAme nizcayamArgI ho jAtA hai / de0 dharma/6/4 azubha pravRttiko rokaneke lie pahale vyavahAra dharmakA grahaNa hotA hai / pIche nizcaya dharmameM sthita hokara mokSalAbha karatA hai| nayakAti-1.Apa padmanandi naM06 ke guru the| una padmanandikA ullekha vi. 1238,1242,1263 ke zilAlekhoMmeM milatA hai| tadanusAra ApakA samaya -vi. 1225-12500 (I.1168-1163), (paM.vi./ pr.28/A.N.Up.)| 2 dezIyagaNa kI tR zAkhA meM kladhautanandi ke shissy|-de itihAsa/7/5 / nayacakra-nayacakra nAmake kaI granthoMkA ullekha milatA hai| sabhI naya va pramANake viSayakA nirUpaNa karate hai| 1. prathama nayacakra A. manlavAdI naM.1(I. 357) dvArA saMskRta chandoMmeM racA gayA thA, jo zloka vArtikakI racanA karate samaya A. vidyAnandiko prApta thaa| para aba vaha upalabdha nahIM hai / 2. dvitIya nayacakra A. devasena (I. 133-655) dvArA prAkRta gAthAoM meM racA gayA hai| isameM kula 423 gAthAe~ hai| 3. tRtIya nayacakrapara paM. hemacanda jIne (I. 1667) eka bhASA vacanikA likhI hai |kssii./2/330, 666) nayanaMdi-nandisaMgha dezIyagaNa, mANikya nandi ke vidyA ziSya, dravya sa graha kAra nemicandra siddhAntika ke ziSya / guru paramparAnakSatra, padmanandi, vizvanandi, nandanandi, viSNunandi, vizAkhanandi. rAmanandi. mANikyana ndi, nynndi| kRtiyeM-- sudasaNa cariu, sayata vihibihANakavva / samaya-I. 193-1050 / (de. itihAsa 7/5) / (jI/3/262) / . narakagati sAmAnya nirdeza naraka sAmAnyakA lkssnn| narakagati yA nArakIkA lkssnn| nArakiyoMke bheda (nikSepoMkI apekssaa)| nArakIke medoMke lkssnn| narakagatimeM gati, indriya Adi 14 mArgaNAoMke svAmitva sambandhI 20 prruupnnaaeN| -de0 sd| * | narakagati sambandhI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ / -de0 vaha vaha nAma / narakAyuke bandhayogya pariNAma / -de0 Ayu/3 / narakagatimeM karmaprakRtiyoMke bandha, udaya, sattva-viSayaka prruupnnaaeN| -de0 vaha vaha mAma / narakagatimeM janma maraNa viSayaka gati agati prarUpa -de0 jnm/| * sabhI mArgaNAoMmeM Ayake anusAra vyaya honekA niym| -de0 maargnnaa| __nnaaeN| narakagatike duHkhoMkA nirdeza narakameM duHkhoMke sAmAnya bheda / zArIrika duHkha nirdesh| kSetrakRta duHkha nirdesh| asura devoMkRta duHkha nirdesh| mAnasika duHkha nirdesh| nayanasukha-sundara AdhyAtmika aneka hindI padoke rcyitaa| samaya-vi. za. 16 madhya (hi. jaina sAhitya itihaas/kaamtaaprsaad)| naya vivaraNa-A. vidyAnandi (I.775-840) dvArA saMskRta bhASAmeM racita nyAya viSayaka grantha hai, jisameM naya va pramANakA vistRta vivecana hai / ( de. vidyAnandi ) nayasena-dharmAmata, samaya parIkSA, dharma parIkSA ke racayitA kannaDa kavi / guru-narendra mena / samaya-I. 1125 / (tI /4/308) / nara-(rA.bA/2/50/5/156/11) dharmArthakAmamokSalakSaNAni kAryANi nRNanti nayantIti nraaH| = dharma, artha, kAma va mokSa ina cAra puruSArtha kA nayana karanevAle 'nara' hote haiN| naraka-pracurarUpase pApakarmoM ke phalasvarUpa anekoM prakArake asahya duHkhauMko bhoganevAle jIva vizeSa nArakI kahalAte haiN| unakI gatiko narakagati kahate haiM, aura unake rahanekA sthAna naraka kahalAtA hai, jo zIta, uSNa, durgandhi Adi asaMkhya duHkhoMkI tIvratAkA kendra hotA hai| vahA~para jIva biloM arthAt suraMgoMmeM utpanna hote va rahate haiM aura parasparameM eka dUsareko mArane-kATane Adi ke dvArA duHkha bhogate rahate haiN| 3 | nArakiyoM ke zarIrakI vizeSatAe~ janmane va paryApta hone sambandhI vizeSatA / zarIrakI azubha aakRti| vaikriyaka bhI vaha mAMsa Adi yukta hotA hai| inake mUMcha-dADhI nahIM hotii| inake zarIrameM nigodarAzi nahIM hotii| nArakiyoMko Ayu va avgaahnaa|-de0 vaha vaha nAma / | nArakiyoMko apamRtyu nahIM hotii|-de0 maraNa/4 / chinna bhinna honepara vaha svataH punaH punaH mila jAtA hai| Ayu pUrNa honepara vaha kAphUravat ur3a jAtA hai| narakameM prApta Ayudha pazu Adi nArakiyoMke hI zarIrakI vikriyA haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 9 4 nArakiyoM meM sambhava nAva va guNasthAna Adi 1 sadA azubha pariNAmoMse yukta rahate haiM / * vahA~ sambhava veda, lezyA Adi / - de0 vaha vaha nAma / 2-3 narakagatimeM samyaktvoM va guNasthAnoMkA svAmitva / 4 mithyAdRSTise anyaguNasthAna vahA~ kaise sambhava hai / vahIM sAsAdanakI sambhAvanA kaise hai ? marakara punaH jI jAnevAle unakI aparyAptAvasthAmeM bhI sAsAdana] va mizra kaise nahIM mAnate 1 yahA~ samyagdarzana kaise sambhava hai ? azubha zyAmeM bhI samyantya kaise utpanna hotA hai| - de0 lezyA / 4 | samyaktvAdikoM sahita janmamaraNa sambandhI niyama / - de0 janma / 6 | sAsAdana, mizra va samyagdRSTi marakara narakameM utpanna nahIM hote| isameM hetu / kamparake guNasthAna yahA~ kyoM nahIM hote| 5 6 8 9 5 1 2 3 4 5 * on * nArakiyako pRthak vikriyA nahIM hotI / -de0 8 /1 chaha pRthiviyoM AyurUpa vikriyA hotI hai aura sAtavI kI ruup| vahA~ jala agni Adi jIvoMkA bhI astitva hai| - 30 kAya/2/5 / 9 narakaloka nirdeza narakakI sAta pRthiviyoMke nAma nirdeza / adholoka sAmAnya paricaya | ratnapramA pRthivI sarapaMka bhAga Adi rUpa vibhAga 6 narakabiloM meM andhakAra va bhayaMkaratA / 7 narakoMmeM zIta uSNatAkA nirdeza / naraka pRthiviyoMmeM bAdara ap teja va vanaspati kAyikoM kA astitva / sAThoM pRthiviyoMkA sAmAnya avasthAna sAtoM pRthiviyoMkI moTAI va biloM AdikA pramANa / sAtoM pRthiviyoMke biloMkA vistAra / - de0 10 ratnaprabhA / paTaloM va viThoMkA sAmAnya paricaya / biloMmeM sthita janmabhUmiyoMkA paricaya | naraka bhUmiyoMmeM miTTI, AhAra va zarIra AdikI durgaviyoMkA nirdeza | - de0 kAya /2/5 / de0 loka /2 10 biloMmeM paraspara antarAla / 11 paTaloMke nAma va tahA~ sthita biloMkA paricaya / * narakaloka nko| - de0 loka /7 / 571 1. narakagati sAmAnya nirdeza 5. naraka sAmAnyakA lakSaNa I rA.vA./2/50/2-3/166 / 13 zItoSNAsa yodayApAditavedanamA narAca kAyantIti zabdAyanta iti nArakA / athavA pApakRtaH prANina AtyakiM duHkhaM gRNanti nayantIti nArakANi zraNAdikaH kartaryaka jo naroko zIta. uSNa Adi vedanAoMse zabdAkulita kara de vaha naraka hai / athavA pApI jIvoMko Atyantika du.khoMko prApta karAnevAle naraka haiM / 1. narakagati sAmAnya nirdeza dha. 14/5, 6,641/415/- Nirayase DibaddhANi NirayANi NAma / - narakake zreNIbaddha bila naraka kahalAte hai / 2. narakagati yA nArakIkA lakSaNa " ti pa./1/60 Na ramaMti jado NiccaM davve khette ya kAla bhAve ya / aNNoSNehi ya NiccaM tamhA te NArayA bhaNiyA / 60 yataH tatsthAnavartI dravyameM kSetrane, kAlameM, aura bhAvameM jo jIva ramate nahIM haiM, tathA parasparameM bhI jo kabhI bhI prItiko prApta nahI hote haiM, ataaa nAraka yA nArakI kahe jAte hai / (dha. 1/1,1.24 / gA. 128/ 202) (go. jI /mU./140 / 366 / rA.vA./2/50/3/13/6/97 narakeSu bhavA nArakA narako jamma senevAle jIva nAraka hai go jI. jI. 940366/98) / gha. 1/21,1.24/2016 hisAdiSvasadanuSThAneSu vyApRtAH niratAsteSAM gati niratagatiH / athavA narAn prANina. kAyati pAtayati khalIkaroti iti narakA karma tasya narakasyApatyAni nArakAsteSAM gatirnArikagatiH / athavA yasyA udaya. sakalAzubhakarmaNAmudayasya sahakArikAraNaM bhavati sA narakagatiH / athavA dravyakSetrakAlabhAveSvanyonyeSu ca viratA' naratA, teSAM gatiH naratagatiH / = 1. jo hisAdi asamIcIna kAmoMmeM vyApRta haiM unhe nizta bar3hate hai aura unakI gatiko nirasa gati kahate haiN| 2 athavA jo nara arthAt prANiyoM ko kAtA hai arthAta girAtA hai, posatA hai, use naraka kahate hai / naraka yaha eka karma hai / isase jinakI utpatti hotI hai unako nAraka kahate hai, aura unakI gatiko narakagati kahate haiM / 3. athavA jisa gatikA udaya sampUrNa azubha karmoMke udayakA sahakArIkAraNa hai use narakagati kahate haiM / 4. athavA jo dravya, kSetra, kAla aura bhAvame tathA parasparame rata nahIM haiM, arthAva prIti nahIM rakhate haiM, unhe bharata kahate hai aura unakI gatiko naratagati kahate haiM (go. jI. jI. pra. 940/266/16) gha. 13/5,5,140 / 32/2 na ramanta iti nArakA / jo ramate nahIM haiM ve nAraka kahalAte haiM / 1 go. jI./jI. pra./ 147/366 / 16 yasmAtkAraNAda ye jIvAH narakagatisaMvandhyannapAnAdi tadbhUtarUpakSetre, samayAdisvAyuyAnakA ciparyAyarUpabhAve bhavAntarave rojamajjanitakodhAdibhyo'myoH saha nUtanapurAtananArakA parasparaM ca na ramante tasmAtkAraNAt te jIvA naratA iti bhaNitAH / naratA eva nAratAH / ... athavA nirgato'yaH puNyaM eyaH te nirayAH teSAM gati nirayagatiH iti vyutpattibhirapi nArakagatilakSaNaM kathitaM / kyoMki jo jIva naraka sambandhI annapAna Adi dravyameM, tahA~ko pRthivIrUpa kSetra meM, tisa gati sambandhI prathama samayase lagAkara apanA Ayuparyanta kAlameM tathA jIno caitanyarUpa bhAvoMmeM kabhI bhI rati nahIM mAnate 5. aura pUrvaka anya bhaya sambandhI vaira ke kAraNa isa bhavame upaje krodhAdikake dvArA naye va purAne nArakI kabhI bhI parasparameM nahIM ramate isalie unako kabhI bhI prIti nahIM honese ve 'narata' kahalAte hai| narata ko hI nArata jAnanA / tinakI gatiko nAratagati jAnanA / 6. athavA 'nirgata' kahiye gayA hai 'jaya' kahiye puNyakarma jinase aise jo niraya, nikI jainendra siddhAnta koza
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 572 2. naraka gatike duHkhokA nideza gati so nirapa gati jaannaa| isa prakAra nirukti dvArA nArakagatikA lakSaNa khaa| 3. nArakiyoMke bheda paM. kA./mU./118 NeraDyA puddhvibhengdaa| ratnaprabhA Adi sAta pRthiviyoke bhedase (de0 naraka/5) nArakI bhI sAta prakArake hai| (ni. saa./muu./16)| dha.7/2,1,4/26/13 adhavA NAmavaNadavvabhAvabheeNa NeraiyA cauThibahA hoNti| = athavA nAma, sthApanA, dravya aura bhAvake bhedase nArakI cAra prakAra ke hote hai (vizeSa de0nikssep/1)| 4. nAbhIke bhedoMka lakSaNa de, naya/II/1/8 (nai gama naya Adi sAta nayoM kI apekSA nArakI kahanekI vivkssaa)| 1.7/2,14/30/4 kammaNeraio NAma nnirygdishgdkmmdvbsmuuho| pAsapaMjarajaMtAdINi NokammadavANi NeraDyabhAvakAraNANi NokammadavaNerahao NAma / narakagatike sAtha Aye hue karmadravyasamUhako karmanAra kI kahate hai| pAza, paMjara, yantra Adi nokarmadravya jo nArakabhAvakI utpattimai kAraNabhUta hote hai, nokarma dravyanArakI hai| ( zeSa de0 nikssep)| / 325 / pakate tela meM pheMkate haiM / 326 / zItala jala samajhakara yadi vaha vaitaraNI nadI meM praveza karatA hai to bhI ve use chedate haiM / 327-328 / kachuoM AdikA rUpa dharakara use bhakSaNa karate haiM / 326 / jaba Azraya hU~r3haneke lie biloMmeM praveza karatA hai to vahA~ agnikI jvAlAoMkA sAmanA karanA par3atA hai|330|| zItala chAyAke bhramase asipatra vanameM jAte hai / 331 / vahA~ una vRkSoMke talavArake samAna pattoMse athavA anya zastrAstroMse chede jAte haiM / 332-333 / gRddha Adi pakSI banakara nArakI use cUra-cUTa kara khAte hai|334-33|| aMgopAMga cUrNa kara usameM kSAra jala DAlate haiM / 336 / phira khaNDa-khaNDa karake cUlhoMmeM DAlate haiM / 337. tapta lohekI putaliyoMse AliMgana karAte haiM / 338) usIke mAMsako kATakara usIke mukha meM dete haiM / 336 / galAyA huA lohA va tA~bA use pilAte haiM / 340 / para phira bhI ve maraNako prApta nahIM hote hai (de0 naraka/3) 341 / aneka prakArake zastroM Adi sapase pariNata hokara ve nArakI eka dUsareko isa prakAra dukha dete haiM / 342 / (bha. A./mU./1565-1580), (sa, si./2/1/206/7), (rA. vA./3/2/8/ 31), (ha. pu./4/363-365), (ma. pu./10/38-63), (tri. sA./183160), (ja. pa./11/157-177), ( kA.a/36-36), (jJA./36/61-76) (vasu. zrA./166-166) sa. si./3/4/208/3 nArakAH bhavapratyayenAvadhinA dUrAdeva duHkhahetUnavagamyotpannaduHkhAH pratyAsattau parasparAlokanAcca prajvalitakopAgnayaH pUrva bhavAnusmaraNAccAtitIbAnubaddhavairAzca zvazRgAlAdivatsvAbhidhAte pravartamAnaH svavikriyAkRta.. AyudhaiH svakaracaraNadazanaizca chedanabhedanatakSaNadaMzanAdibhi. parasparasyAtitIvra duHkhmutpaadynti|-naarkiyoNke bhavapratyaya avadhijJAna hotA hai| usake kAraNa dUrase hI duHkhake kAraNoMko jAnakara unako dukha utpanna ho jAtA hai aura samIpameM Anepara eka dUsareko dekhanese unakI kopAgni bhabhaka uThatI hai / tathA pUrvabhavakA smaraNa honese unakI vairakI gaoNTha aura dRr3hatara ho jAtI haiM, jisase ve kuttA aura gIdar3ake samAna eka dUsarekA ghAta karaneke lie pravRtta hote haiN| ve apanI vikriyAse astrazastra banA kara (de0 naraka/3) unase tathA apane hAtha pA~va aura dA~toMse chedanA, bhedanA, chIlanA aura kATanA Adike dvArA paraspara ati tIva duHkhako utpanna karate haiM / (rA. vA./3/4/1/165/4), (ma. pu./10/40,103) 2. naraka gatike duHkhoMkA nirdeza 1. narakameM duHkhoMke sAmA ya bheda ta. sU /3/4-5 parasparodIritaduravA / 4 / saMkliSTAsurodIritadukhAzca prAka catukaH / / -ve paraspara utpanna kiye gaye dukhavAle hote haiN| / 4 / aura cauthI bhUmise pahale taka arthAta pahile dUsare va tIsare naraka meM saMkliSTa asuroke dvArA utpanna kyei duHkhavAle hote hai / / tri. sA./167 khetajaNi asAda sArIraM mANasaM ca asurakayaM / bhuMjaMti jahAvasaraM bhavadvidI carimasamayo tti 1674 -kSetra, janita, zArIrika, mAnasika aura asura kRta aisI cAra prakArakI asAtA yathA avasara apanI paryAyake antasamayaparyanta bhogatA hai| (kA. a./mU./ 31) / 2. zArIrika duHkha nirdeza 1. narakameM utpanna hokara uchalane sambandhI duHkha ti.pa./2/314-315 bhIdIe kaMpamANo calidaM dukraveNa paTThio sNto| chattIsAuhamajjhe paDidUNaM tattha uppalai / 314 // ucchehajoyaNANi satta dhaNU chassahassapaMcasayA / uppalai paDhamakhette duguNaM duguNaM kameNa saisesu / 315 / vaha nArakI jova (paryApti pUrNa karate hI) bhayase kA~patA huA baDe kaSTase calaneke lie prastuta hokara, chattIsa AyudhoMke madhyame girakara bahA~se uchalatA hai / 314 / prathama pRthivImeM sAta yojana 6500 dhanuSa pramANa Upara uchalatA hai| isase Age zeSa chaH pRthiviyoM meM uchalanekA pramANa kramase uttarottara dUnA dUnA hai|315|| (ha. pu./4/355-361) (ma. pu./10/35-37) (tri. sA./181-12) (jnyaa./36/18-16)| 2. paraspara kRta duHkha nirdeza ti. pa./2/316-342 kA bhAvArtha - usako vahA~ uchalatA dekhakara pahale nArakI usakI ora dauDate haiM / 316 / zastroM, bhayaMkara pazuoM va vRkSa nadiyoM AdikA rUpa dharakara (de0 naraka/3) 317 use mArate haiM va khAte haiM / 322 / hajAroM yantroM meM pelate haiM / 323 / sAkaloMse baMdhate haiM va agnimeM pheMkate haiM / 3241 karotase corate haiM. va bhAloMse bIMdhate haiM 3. AhAra sambandhI duHkha nirdeza ti, pa./2/343-346 kA bhAvArtha-atyanta tIkhI va kar3avI thoDI sI miTTIko cirakAlameM khAte haiM / 343 / atyanta durgandhavAlA va glAni yukta AhAra karate haiM / 344-346 / de0 naraka/16 (sAtoM pRthiviyoMme miTTIkI durgandhIkA pramANa) ha. pu./4/366 kA bhAvArtha-atyanta tIkSNa khArA va garama vaitaraNI nadI kA jala pIte haiM aura durgandhI yukta miTTIkA AhAra karate hai| tri. sA./162 sAdikuhidAtigaMdhaM saNimaNaM maTTiyaM vibhuMjaMti / dhammabhavA baMsAdisu asaMvaguNidAsaha ttto| 1921 =kutte Adi jIvoMko viSTAse bhI adhika durgandhita miTTIkA bhojana karate haiM / aura vaha bhI unako atyanta alpa milatI hai, jaba ki unakI bhUkha bahuta adhika hotI hai| 4. bhUkha-pyAsa sambandhI duHkha nirdeza jJA./36/77-78 bubhukSA jAyate'tyartha narake tatra dehinAm / yo na zAmayituM zaktaH pudgalapracayo'khilaH 177 / tRSNA bhavati yA teSu vADavAgnirivolvaNA / na sA zAmyati ni:zeSapItairapyamburAzibhiH / 78 / -narakameM nArakI jIvoMko bhUkha aisI lagatI hai, ki samasta pudgagaloMkA samUha bhI usako zamana karane meM samartha nahIM 771 tathA vahA~para tRSNA bar3avAgnike samAna itanI utkaTa hotI hai ki samasta samudroMkA jala bhI pI le to nahIM miTatI (78], jainendra siddhAnta koza
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 573 3. nArakiyoMke zarIrakI vizeSatAeM jJA !3/27-60 kA bhAvArtha-hAya hAya ! pApakarma ke udayase hama isa ( uparoktavat ) bhayAnaka narakame par3e hai / 27 / aisA vicArate hue vajrAgnike samAna santApakArI pazcAttApa karate hai / 28 / hAya hAya / hamane satpuruSoM va vItarAgI sAdhuoke kalyANakArI upadezoMkA tiraskAra kiyA hai / 26-33 / mithyAtva va avidyAke kAraNa viSayAndha hokara maine pA~coM pApa kiye / 34-37 / pUrva bhavome maiMne jinako satAyA hai ve yahA~ mujhako siMhake samAna mAraneko udyata hai / 38-40 / manuSya bhakme maiMne hitAhitakA vicAra na kiyA, aba yahA~ kyA kara sakatA hU~ 141-44 / aba kisakI zaraNameM jAU~ / 4 / yaha duHkha aba maiM kaise shuuNgaa|46 jinake lie maine ve pApa kArya kiye ve kuTumbojana aba kyoM Akara merI sahAyatA nahIM karate 147-51 / isa saMsArameM dharma ke atirikta anya koI sahAyaka nahIM / / 2-56 / isa prakAra nirantara apane pUrvakRta pApoM AdikA sova karatA rahatA hai / 601 5. rogoM sambandhI duHkha nirdeza jJA./36/20 duHsahA niSpratIkArA ye rogAH santi kecana / sAkalyenaiva gApreSu nArakANAM bhavanti te |20-dussh tathA niSpratikAra jitane bhI roga isa sasArameM haiM ve sabake saba nArakiyoM ke zarIrameM romaromameM hote haiN| * zIta va uSNa sambandhI du:kha nirdeza de0 naraka/5/7 (nAraka pRthivImeM atyanta zIta va uSNa hotI haiN|) 3. kSetrakRta duHkha nirdeza de0 naraka/5/6-8 naraka bila, vahA~kI miTTI tathA nArakiyoM ke zarIra atyanta durgandhI yukta hote haiN|6| vahA~ke bila atyanta andhakAra pUrNa tathA zIta yA uSNa hote haiM / 7-8 // 4. asura devIkRta duHkha nirdeza ti.pa./2/348-350 sikatAnana.../...|3481...vetaraNipahudi asursuraa| gaMtUNa bAlukaMtaM NAraiyANaM pakopaM ti // 346 / iha khette jaha maNuvA pecchate mesmhisjuddhaadi| taha Niraye asurasurA NArayakalaha patuTThamaNA / 350 -sikatAnana* vaitaraNI Adika (de0 asura/2) amarakumAra jAtike deva tIsarI bAlukAprabhA pRthivI taka jAkara nArakiyoM ko krodhita karAte hai|348-346| isa kSetrame jisa prakAra manuSya, meMDhe aura bhaiMse Adike yuddhako dekhate haiM, usI prakAra asurakumAra jAtike deva nArakiyoMke yuddhako dekhate haiM aura manameM santuSTa hote haiN| (ma. pu./10/64) sa.si./3/5/206/7 sutaptAyorasapAyananiSTaptAyastambhAliGgana.. niSpIDanAdibhirnArakANAM du.ravamutpAdayanti / = khUba tapAyA huA lohekA rasa pilAnA, atyanta tapAye gaye lohastambhakA AliMgana karAnA," yantrameM pelanA Adike dvArA nArakiyoM ko paraspara du.kha utpanna karAte hai / (vizeSa de0 pahile parasparakRta duHkha) (bha, A./mU./ 1568-1970), (rA. bA./3/5/8/369/31), (ja. pa./11/168-166) ma. pu./10/41 codayantyasurAzcainAn yUyaM yudhyadhvamityaram / saMsmArya pUrvavairANi prAkcaturthyAH sudAruNAH / 41 = pahalekI tIna pRthiviyoM taka atizaya bhayaMkara asurakumAra jAtike deva jAkara vahA~ke nArakiyoMko unake pUrvabhava bairakA smaraNa karAkara parasparameM laDane ke lie preraNA karate rahate haiM / (vasu.zrA./170) de0 asura/3 (ambarISa Adi kucha hI prakArake asura deva narakoMmeM jAte haiM, saba nahIM) 5. mAnasika duHkha nirdeza ma. pU./10/67-86 kA bhAvArtha-aho ! agnike phuliMgoMke samAna yaha vAyu, tapta dhUlikI varSA / 67-685 viSa sarIkhA asipatra bana ! javaradastI AliMgana karanevAlI ye lohekI garama putaliyA~ 70 hamako parasparameM lar3AnevAle ye duSTa yamarAjatulya asura deva 71 // hamArA bhakSaNa karaneke lie yaha sAmanese A rahe jo bhayaMkara pazu // 72 // tIkSNa zastroMse yukta ye bhayAnaka nArakI / 73-7 // yaha santApa janaka karuNa krandanakI AvAja 76 / zRgAloko hRdayavidAraka dhvaniyA~ 771 asipatravanameM giranevAle pattoMkA kaThora zabda 78 / kA~TovAle semara vRkSa 76 bhayAnaka vaitaraNI nadI / 80 / agnikI jvAlAoM yukta ye vileM / / kitane duHssaha ba bhayaMkara haiN| prANa bhI Ayu pUrNa hue vinA chUTate nhiiN|2| are-are ! aba hama kahA~ jAveM / ina duHkhoMse hama kaba tiraMge / 84 // isa prakAra pratikSaNa cintavana karate rahanese unheM du.saha mAnasika santApa utpanna hotA hai, tathA hara samaya unheM maranekA saMzaya banA rahatA hai / / 3. nArakiyoMke zarIrako vizeSatAeM 1. janmane va paryApta hone sambandhI ti. pa./2/313 pAveNa Nirayabile jAdUrNa tA muhUttarga mette / chappajjattI pAviya Akasmiyabhayajudo hodi / 313 / -nArakI jIva pApase naraka bila meM utpanna hokara aura eka muhUrta mAtrameM chaha paryAptiyoMko prApta kara Akasmika bhayase yukta hotA hai / (ma. pu./10/34) ma. pu./10/33 tatra vIbhatsuni sthAne jAle madhukRtAmiva / te'dhomukhA prajAyante pApinAmunnati kutaH // 33 = una pRthiviyoMmeM ve jIva madhumakkhiyoMke chatte ke samAna laTakate hue ghRNita sthAnomeM nIce kI ora mukha karake paidA hote haiN| 2. zarIrakI azubha AkRti sa. si./3/3/207/4 dehAzca teSAmazubhanAmakarmodayAdatyamtAzubhatarA vikRtAkRtayo huNDasaMsthAnA durdarzanAH / - nArakiyoke zarIra azubha nAmakarmake udayase honeke kAraNa uttarottara (Age-AgekI pRthiviyoMmeM ) azubha haiN| unakI vikRta AkRti hai, huMDaka saMsthAna hai, aura dekhanemeM bure lagate haiN| (rA. vA./3/3/4/164/12), (ha. pu./4/368), (ma. pu./10/34.65), ( vizeSa de0 udaya/6/3) 3. vaikriyaka bhI vaha mAMsAdi yukta hotA hai rA. vA./3/3/4/164/14 yaha zleSmamUtrapurISamalarudhiravasAmedaHpUyavamanapUtimAMsakezAsthicarmAdyazubhamaudArikagataM tato'pyatIvAzubhatvaM nArakANAM vai kriykshriirtve'pi|jis prakArake zleSma, mUtra, purISa, mala, rudhira, vasA, meda, pIpa, vamana, pUti, mAMsa, keza, asthi, carma azubha sAmagrI yukta audArika zarIra hotA hai, usase bhI atIva azubha isa sAmagrI yukta nArakiyoMkA baiMkriyaka bhI zarIra hotA hai| arthAda vai kriyaka hote hue bhI unakA zarIra uparokta bIbhatsa sAmagrIyukta hotA hai| 4. inake mUMcha dAr3hI nahIM hotI mo. pA./TI./32 meM uddhRta-devA vi ya nerajhyA halahara cakkI ya taha ya titthayarA / savve kesava rAmA kAmA nikkuMciyA hoti |1|-sbhii deva, nArakI, haladhara, cakravartI tathA tIrthakara, pratinArAyaNa, nArAyaNa va kAmadeva ye saba binA mUMcha dADhIvAle hote haiN| 5. inake zarIrameM nigoda rAzi nahIM hotI dha.14/5,6,61/81/8 puDhavi-Au-teu-vAukAiyA deva-NeraDyA AhArasarIrA pamattasaMjadA sajogiajogikevaliNo ca patteyasarIrA buccaMtiH jainendra siddhAnta koza
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 574 4. nArakiyoMme sambhava bhAva va guNasthAna Adi edesi NigodajIvehi saha sNbNdhaabhaavaado|- pRthivIkAyika, jala- kAyika, tejaskAyika, bAyukAyika, deva, nArakI, AhArakazarIra, pramattasaMyata, saMyogakevalI aura ayogikevalI ye jIva pratyeka zarIravAle hote haiM; kyoki, inakA nigoda jIvoMke sAtha sambandha nahIM hotaa| 6. chinna-bhinna hone para vaha svataH punaH punaH mila jAtA hai ti. pa./2/341 karavAlapaharabhiNNaM kUvajalaM jaha puNo vi saMghaDadi / taha NArayANa aMgaM chijjaMta vivihasatyehi |3411-jis prakAra talavArake prahArase bhinna huA kue~kA jala phirase bhI mila jAtA hai, isI prakAra anekAneka zastrose chedA gayA nArakiyoMkA zarIra bhI phirase mila jAtA hai|; (ha.pu./4/364 ); (ma.pu./10/36); (tri.sA /164 ) (jnyaa./36/80)| 4. nArakiyoMmeM sambhava bhAva va gaNasthAna Adi 1. sadA azubha pariNAmoM se yukta rahate haiM ta. sU./3/3 nArakA nityAzubhataralezyApariNAmadehavedanAvikriyAH / ___nArako nirantara azubhatara lezyA, pariNAma, deha, vedanA va vikriyAvAle hai| (vizeSa de0 leshyaa/4)| 2. narakagatimeM samyaktvoMkA svAmitva Sa. khaM. 1/1.1/sUtra 151-155/366-401 NeraiyA asthi micchAiTThI sAsaNa-sammAiTThI sammAmicchAiTThI asaMjadasammAiTThi tti / 151 / evaM jAva sattasu puDhavIsu / 152 / NeraiyA asaMjadasammAiTi-TThANe asthi khaiyasammAiTThI vedagasammAiTThI uvasamasammAiTThI cedi / 153 / evaM paDhamAe puDhavIe nneriaa|154| vidiyAdi jApa sattamAe puDhavIe NeraDyA asaMjadasammAiwiThANe khajhyasammAiTThI Nasthi, avasesA atthi // 15 // nArakI jIva mithyAvRSTi, sAsAdana samyagdRSTi, samyagmidhyAdRSTi aura asaMyata samyagdRSTi guNasthAnavartI hote hai / 151 / isa prakAra sAtoM pRthiviyoMme prArambhake cAra guNasthAna hote hai / 152 / nArakI jIva asaMyatasamyagdRSTi guNasthAname kSAyika samyagdRSTi, vedakasamyagdRSTi aura upazamasamyagdRSTi hote hai / 153 / isI prakAra prathama pRthivImeM nArako jIva hote hai / 154 / dUsarI pRthivIse lekara sAtavIM pRthivI taka nArakI jIva asaMyata samyagdRSTi guNasthAnameM kSAyika samyagdRSTi nahIM hote hai| zeSa do samyagdarzanose yukta hote haiM / 15 // 7. Ayu pUrNa honepara vaha kAphUravat ur3a jAtA hai ti.pa./2/353 kadalIghAdeNa viNA NArayagattANi AuavasANe / mArudapahadabhAi va NissesANi vilIyaMte / 353 / =nArakiyoke zarIra kadalIghAtake binA (de0 maraNa/4) Ayuke antameM vAyuse tAr3itameghoMke samAna niHzeSa vilIna ho jAte haiM / (tri. sA./166 ) / 8. naraka meM prApta Ayudha pazu Adi nArakiyoMke hI zarIra kI vikriyA hai ti. pa./2/318-321 cakkasarasUlatomaramoggarakaravattakotasUINaM / musalAsippahUdINaM vaNaNagadAvANalAdINaM / 31 / vayavagdhataracchasigAlasANamajjAlasIhapahudINa / aNNoNaM casadA te 'NiyaNiyadehaM viguvaMti 1316 / gahirabiladhUmamArudabaitattakahallijaMtacullINaM / kaMDaNipIsaNidabbINa rUkhamaNNe vikuvvaM ti / / 20 / sUbaravaNaggisoNidakimisaridahakUvavAhapahudIrNa / puhupuhurUvavihINA NiyaNiyadeha pakuvvaM ti / 321 // -ve nArakI jIva cakra, vANa, zUlI, tomara, mudgara, karota, bhAlA, sUI, mUsala, aura talavAra ityAdika zastrAstra; vana evaM parvatakI Aga; tathA bher3iyA, vyAgha, tarakSa, zRgAla, kutA, bilAba, aura siha, ina pazuoke anurUpa parasparameM sadaiva apane-apane zarIrakI vikriyA kiyA karate haiM |318-311any nArakI jIva gaharA bila, dhuA~, vAyu, atyanta tapA huA khappara, yantra. cUlahA, kaNDanI, (eka prakArakA kUTanekA upakaraNa ), cakkI aura darvI (bI), inake AkArarUpa apane-apane zarIrakI vikriyA karate hai / 320) uparyukta nArakI zUkara, dAvAnala, tathA zoNita aura koDose yukta sarita, draha, kUpa, aura vApI AdirUpa pRthak-pRthak rUpase rahita apane-apane zarIrakI vikriyA kiyA karate haiN| (tAtparya yaha ki nArakiyoke apRthaka vikriyA hotI hai| devoMke samAna unake pRthak vikriyA nahIM hotii|329|| (sa.si./3/4/208/6); ( rA.vA./3/4/1/165/4 ); ( ha.pu./4/363); (jJA-/36/67 ); ( vasu. zrA./166); ( aura bhI de0 agalA shiirssk)| 9. chaha pRthiviyoM meM AyudhoM rUpa vikriyA hotI hai aura sAtavIM meM kIr3oM rUpa rA. vA./2/47/4/152/11 nArakANAM trizUlacakrAsimudgaraparazubhiNDipAlAdyanekAyudhekatva vikrivA-A sssstthyaa'| saptamyA mahAgokITakapramANalohitakunthurUpaikatva vi kriyA / chaThe naraka takake nArakiyoMke trizUla, cakra, talavAra, mudgara, parazu, bhiNDipAla Adi aneka AyudharUpa ekatva vikriyA hotI hai (de0 vaikriyk/1)| sAtaveM narakameM gAya barAbara kIr3e lohU, cIMTI Adi rUpase ekatva vikriyA hotI hai| 3. narakagati meM guNasthAnoMkA svAmitva Sa. kha. 1/1,1/sU 25/204 gairaiyA cauThANesu atyi micchAiTThI __sAsaNasammAiTThI sammAmicchAiTThI asaMjadasammAidinti // 25 // Sa. saM. 141,1/sU.76-83/316-323 NeraDyA micchAiTiasaMjadasammAiTThiANe siyA pajjattA siyA apajjattA 71 / sAsaNasammAiTisammAmicchAiTThiANe NiyamA pajjattA / / evaM paDhamAe puDhavIe NeraDyA / / vidiyAdi jAva sattamAe puDhavIe rahayA micchAiTThiANe siyA pajjattA siyA appajjattA 182 sAsaNasammAiTThi-sammAbhicchAiTThi-asaMjadasammAiTThiANe NiyamA pajjattA / / -mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAvRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi ina cAra guNasthAnoM meM nArakI hote hai / 25 // nArakI jIva mithyAdRSTi aura asaMyata samyagdRSTi guNasthAna meM paryAtaka hote haiM aura aparyAptaka bhI hote haiM 108 nArakI jIva sAsAdanasamyagdRSTi aura samyagmidhyAdRSTi guNasthAnoMme niyamase paryAptaka hI hote haiM 1001 isI prakAra prathama pRthivIme nArakI hote haiM / 8 / dUsarI pRthivIse lekara sAtavIM pRthivI taka rahanevAle nArakI mithyAdRSTi guNasthAnameM paryAptaka bhI hote hai aura aparyAptaka bhI hote haiN|2| para ve (2-7 pRthivIke nArakI) sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi guNasthAnome niyamase paryAptaka hote haiM / 3 / 4. mithyASTise anya guNasthAna vahA~ kaise sambhava hai dha.11,1.25/2015/3 astu mithyAdRSTiguNe teSAM sattvaM mithyAdRSTiSu tatrotpattinimitta mithyAtvasya sattvAt / netareSu teSAM sattvaM tatrotpattinimittasya mithyAtvasyAsattvAditi cenna, AyuSo bandhamantareNa mithyAtvAviratikaSAyANAM tatrotpAdanasAmarthyAbhAvAt / na ca baddhasyAyuSa. samyaktvAnniranvayavinAzaH ArSa virodhAt / na hi badghAyuSaH samyaktvaM saMyamamivana pratipadyante sUtravirodhAt / prazna-mithyAdRSTi guNasthAnameM nArakiyoMkA sattva rahA Ave, kyoki, vahaoNpara ( arthAta mithyAdRSTi guNasthAnameM ) nArakiyome utpattikA nimittakAraNa mithyAdarzana pAyA jAtA hai| kintu dUsare guNasthAnomeM nArakiyoMkA jainendra siddhAnta koza
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 575 4. nArakiyoMme sambhava bhAva va guNasthAna Adi sattva nahIM pAyA jAnA cAhie; kyoki, anya guNasthAna sahita nArakiyoM meM utpattikA nimitta kAraNa mithyAtva nahI pAyA jAtA hai| ( arthAt miyAdRSTi guNasthAnameM hI narakAyukA bandha sambhava hai, anya guNasthAnoM me nhii)| uttara-aisA nahIM hai; kyo ki, narakAyuke bandha binA mithyAdarzana, avirata aura kaSAyakI narakame utpanna karAnekI sAmarthya nahIM hai| ( arthAta narakAyu hI narakame utpattikA kAraNa hai, mithyA, avirati gha kaSAya nhiiN)| aura pahale baMdhI huI AyukA pIchese utpanna hue samyagdarzana dvArA niranvaya nAza bhI nahIM hotA hai, kyoMki, aisA mAna lenepara Apase virodha AtA hai| jinhoMne narakAyukA bandha kara liyA hai, aise jIva jisa prakAra saMyamako prApta nahIM ho sakate hai, usI prakAra samyaktvako bhI prApta nahIM hote, yaha bAta bhI nahIM hai; kyoMki, aisA mAna lenepara bhI sUtrase virodha AtA hai (de0 aayu/6/7)| 5. vahA~ sAsAdanakI sammAvanA kaise hai gha.1/1,1,25/205/- samyagdRSTInAM baddhAyuSAM tatrotpattirastIti santi tatrAsaMyatasamyagdRSTayaH, na sAsAdanaguNavatAM tatrotpattistadguNasya tatrotpattyA saha virodhAta / tahi kathaM tadvatAM tatra sattvamiti cenna, paryAptanarakagatyA sahAparyAptayA iva tasya virodhAbhAvAt / kimityaparyAptayA 'virodhazcetsvabhAvo'yaM, na hi svabhAvA' paraparyanuyogArhAH / .. kathaM punastayostatra sattvamiti cenna, pariNAmaprarathayena tdutpttisiddh| -jina jIvoMne pahale narakAyukA bandha kiyA hai aura jinhe pIchese samyagdarzana utpanna huA hai, aise badghAyuSka samyagdRthiyoMkI narakameM utpatti hai, isalie narakame asaMyata sabhyagdRSTi bhale hI pAye jAve, parantu sAsAdana guNasthAnavAloMkI marakara narakameM utpatti nahIM ho sakatI (de0 janma4/1) kyo ki sAsAdana guNasthAnakA narakameM utpattike sAtha virodha hai| prazna-to phira, sAsAdana guNasthAnavAloMkA narakameM sadbhAva kaise pAyA jA sakatA hai| uttara-nahIM, kyoMki, jisa prakAra narakagatime aparyApta avasthAke sAtha sAsAdana guNasthAnakA virodha hai usI prakAra paryAptAvasthA sahita narakagatike sAtha sAsAdana guNasthAnakA virodha nahIM hai| prazna-aparyApta avasthAke sAtha usakA virodha kyoM hai| uttara-yaha nArakiyokA svabhAva hai aura svabhAva dUsaroke praznake yogya nahIM hote hai / ( anya gatiyoM meM isakA aparyApta kAla ke sAtha virodha nahIM hai. parantu mizra guNasthAnakA to sabhI gatiyoM meM aparyApta kAlake sAtha virodha hai / ) (dha1/1,1,80/ 320/8) / prazna-to phira sAsAdana aura mizra ina donoM guNasthAnoMkA naraka gatime sattva kaise sambhava hai| uttara-nahIM, kyoMki, pariNAmoke nimittase narakagatikI paryApta avasthAmeM unakI utpatti bana jAtI hai| 6. mara-marakara puna:-punaH jI uThanevAle nArakiyoMkI aparyAptAvasthAmeM bhI sAsAdana va mizra mAna lene cAhie? dha.1/1,1,80/321/1 nArakANAmagnisaMbandhAibhasmasAdbhAvamupagatAnA punarbhasmani samutpadyamAnAnAmaparyAptAddhAyAM guNadvayasya sattvAvirodhAniyamena paryAptA iti na ghaTata iti cenna, teSAM maraNAbhAvAda / bhAve vA na te tatrotpadyante |...aayusso'vsaane mriyamANAnAmeSa niyamazcena, teSAmapamRtyorasattvAt / bhasmasAdbhAvamupagatAnA teSA kathaM punarmaraNamiti cenna, dehvikaarsyaayurvicchitynimittsvaat| prazna-agnike sambandhase bhasmIbhAbako prApta honevAle nArakiyoMke aparyApta kAla meM ina do guNasthAnoM ke hone meM koI virodha nahIM AtA hai, isalie, ina guNasthAnoM meM nArakI niyamase paryApta hote hai, yaha niyama nahIM banatA hai| uttara-nahIM; kyoki, agni Adi nimittoMse nArakiyokA maraNa nahIM hotA hai ( de. nrk/3/6)| yadi nArakiyoMkA maraNa ho jAve to puna' ve vahIMpara utpanna nahIM hote hai (de0 janma/6/6 ) / prazna-Ayuke antame maranevAloke lie hI yaha sUtrokta (nArakI marakara naraka va devagatime nahI jAtA, manuSya yA tiryaMcagatimeM jAtA hai) niyama lAgU honA cAhie . uttara-nahI, kyoMki nArakI jIvoke apamRtyukA sadbhAva nahIM pAyA jAtA (de0 maraNa/4) arthAta nArakiyokA Ayuke antame hI maraNa hotA hai, bIcamaiM nhiiN| graznayadi unakI apamRtyu nahIM hotI to 'jinakA zarIra bhasmIbhAvako prApta ho gayA hai, aise nArakiyoM kA, (Ayuke antameM) punarmaraNa kaise banegA ? uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, dehakA vikAra Ayukarmake binAzakA nimitta nahIM hai| (vizeSa de0 mrnn/2)| 7. vahA~ samyagdarzana kaise sambhava haiM dha. 1/1,1,25/206/7 tahi samyagdRSTayo'pi tathaiva santIti cenna, iSTasvAda / sAsAdanasyeva sabhyagdRSTerapi tatrotpattirmA bhUditi cenna, prathamapRthivyutpatti prati niSedhAbhAvAt / prathamapRthivyAmiva dvitIyAdiSu pRthivISu samyagdRSTayaH kinnotpadyanta iti cenna, samyaktvasya tatratanyAparyAptAddhayA saha virodhAta |-prshn-to phira samyagdRSTi bhI usI prakAra hote hai aisA mAnanA cAhie / arthAta sAsAdanakI bhAMti samyagdarzanakI bhI vahA~ utpatti mAnanA cAhie ! uttara-nahIM; kyoMki, yaha bAta to hame iSTa hI hai, arthAt sAtoM pRthiviyokI paryApta avasthAmeM samyagdRSTiyokA sadbhAva mAnA gayA hai / prazna-jisa prakAra sAsAdana samyagdRSTi narakame utpanna nahI hote haiM, usI prakAra samyagdRSTiyokI bhI marakara vahA~ utpatti nahIM honI caahie| uttara--samyagdRSTi marakara prathama prathivImeM utpanna hote hai, isakA Agamame niSedha nahIM hai| prazna-jisa prakAra prathama puthivI meM samyagdRSTi utpanna hote haiM, usI prakAra dvitIyAdi puthiviyoM meM bhI samyagdRSTi kyoM utpanna nahIM hote hai| uttara-nahI; kyoMki, dvitIyAdi pRthiviyoMkI aparyAptAvasthAke sAtha samyagdarzanakA virodha hai| 8. sAsAdana mizra va samyagdRSTi marakara narakameM utpanna nahIM hote / isakA hetudha. 1/1,1,83/323/4 bhavatu nAma samyagmithyAdRSTestatrAnutpattiH / samyagmithyAtvapariNAmamadhiSThitasya maraNAbhAvAt / kinravetanna yujyate zeSaguNasthAnaprANinastatra notpadyanta iti / na tAvat sAsAdanastatrotpadyate tasya narakAyuSo andhAbhAvAda / nApi baddhanarakAyuSka: sAsAdanaM pratipadya nArakedhUtpadyate tasya tasmina guNe maraNAbhAvAt / nAsaMyatasamyagdRSTayo'pi tatrotpadyante tatrotpattinimittAbhAvAt / na tAvatkarmaskandhabahutvaM tasya tatrotpatteH kAraNaM kSapitakAzAnAmapi jIvAnAM tatrotpattidarzanAt / nApi karmaskandhANutvaM tatrotpatteH kAraNaM guNitakAzAnAmapi tatrotpattidarzanAt / nApi narakagatikarmaNaH sattvaM tasya tatrotpatteH kAraNa tatsattvaM pratyavizeSataH sakalapaJcendriyANAmapi narakaprAptiprasaGgAt / nityanigodAnAmapi vidyamAnatrasakarmaNAM traseputpattiprasaGgAt / nAzubhalezyAno sattvaM tatrotpatteH kAraNa maraNAvasthAyAmasaMyatasamyagdRSTeH SaT su pRthiviSUtpattinimittAzubhalezyAbhAvAta / na narakAyuSa..sattvaM tamya tatrotpatteH kAraNaM samyagdarzanAsinA chinnaSaTpathivyAyuSkatvAt / na ca tacchedo'siddha' AttitsiddhayupalambhAta / tata. sthitametat na samyagdRSTiH SaTmu pRthivIpUtpadyata iti / -prazna-samyagmithyAdRSTi jIvakI marakara zeSa chaha pRthiviyoMmeM bhI utpatti nahIM hotI hai, kyoMki samyagmithyAtvarUpa pariNAmako prApta hue jIvakA maraNa nahIM hotA hai (de0 maraNa/3 ) / kintu zeSa (sAsAdana va asaMyata samyagdRSTi ) guNasthAna vAle prANI (bhI) marakara vahaoNpara utpanna nahIM hote, yaha kahanA nahIM banatA hai| uttara1. sAsAdana guNasthAnavAle to narakameM utpanna hI nahIM hote haiM; kyoMki, sAsAdana guNasthAnabAloke narakAyukA bandha hI nahIM hotA hai jainendra siddhAnta koza
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 5. naraka loka nirdeza 2. adholoka sAmAnya paricaya ti, 5 /2/6,21,24-25 kharapaMkappabahulAbhAgA rayaNappahAe puDhavIe / / satta ciyabhUmIo NavadisabhAeNa ghaNovahi bilggaa| aTThamabhUmI dasadisabhAgesu ghaNovahi chivadi / 24 / puvvAparadibhAe vettAsaNasaMNihAo sNtthaao| uttara dakSiNadIhA aNAdiNihaNA ya puddhviio|2|| ti. pa./1/164 seDhIe sattaso heTThima loyassa hodi muhbaaso| bhUmIvAso seDhImettAavasANa uccheho / 164 / = adholokame sabase pahale ratnaprabhA pRthivI hai, usake tIna bhAga hai-kharabhAga, kabhAga aura appbhulbhaag| (ratnaprabhAke nIce kramase zarkarAprabhA Adi cha: pRthiviyA~ hai|)| sAto pRthiviyoM meM Urdhva dizAko chor3a zeSa nau dizAomeM ghanodadhivAtavalayase lagI huI hai, parantu AThavIM pRthivI dazoM-dizAome hI ghanodadhi vAtavalayako chUtI hai / 24 / uparyukta pRthiviyA~ pUrva aura pazcima dizAke antarAlameM vetrAsanake sadRza AkAravAlI haiN| tathA uttara aura dakSiNameM samAnarUpase dIrgha evaM anAdinidhana hai / 25 // (rA. vA./2/1/14/169/16); (ha. pu./4/6,48); (tri. sA./144,146); (ja. pa./11/106,11) / adholokake mukhakA vistAra jagazreNIkA sAtavA bhAga (1 rAjU), bhUmikA vistAra jagazreNI pramANa (7 rAjU) aura adholokake antataka U~cAI bhI jagaNIpramANa (7 rAjU) hI hai / 164 / (ha. pU./4/6). (ja. pa./11/108) dha. 4/1,3,1/6/3 maMdaramUlAdo heTThA adhologo|| dha.4/1.3,3/42/2 cattAri-tiNNi-rajjubAhaklajagapadarapamANA adhuddddhlogaa| -maMdarAcala ke mUlase nIcekA kSetra adholoka hai / cAra gajU moTA aura jagatprataraprayANa lambA cauDA adholoka hai / (de0 prakRti bNdh/7)| 2. jisane pahale narakAyukA bandha kara liyA hai aise jIva bhI sAsAdana guNasthAnako prApta hokara nArakiyome utpanna nahIM hote hai, kyoMki, narakAyukA bandha karanevAle jIvakA sAsAdana guNasthAnameM maraNa hI nahIM hotA hai| 3. asaMyata samyagdRSTi jIva bhI dvitIyAdi pathiviyomeM utpanna nahIM hote haiN| kyoMki, samyagdRSTiyoMke zeSa chaha pathiviyoM meM utpanna honeke nimitta nahIM pAye jAte haiN| 4. karmaskandhoM kI bahulatAko usake lie vahA~ utpanna honekA nimitta nahIM kahA jA sakatA; kyoki, kSapitakarmAzikoMkI bhI narakameM utpatti dekhI jAtI hai| 5 karmaskandhoMko alpatA bhI usake lie vahA~ utpanna honekA nimitta nahIM hai, kyoki, guNitakamAzikokI bhI vahA~ utpatti dekhI jAtI hai| 6. naraka gati nAmakarmakA sattva bhI usake lie vahA~ utpattikA nimitta nahIM hai; kyoMki narakagatike sattvake prati koI vizeSatA na honese sabhI paMcendriya jIvoMko narakagatikI prAptikA prasaMga A jaayegaa| tathA nitya nigodiyA jIvoMke bhI trasakarma kI sattA rahaneke kAraNa unakI trasoMmeM utpatti hone lgegii| 7. azubha lezyA kA sattva bhI usake lie vahA~ utpanna honekA nimitta nahIM kahA jA sakatA; kyoMki, maraNa samaya asaMyata samyagdRSTi jIvake nIcekI chaha pathiviyomeM utpattikI kAraNa rUpa azubha lezyAe~ nahIM pAyI jAtIM / 8. narakAyukA satva bhI usake lie vahA~ utpattikA kAraNa nahIM hai kyoMki, samyagdarzana rUpI khaDgase nIcekI chaha pRthivI sambandhI Ayu kATa dI jAtI hai| aura vaha AyukA kaTanA asiddha bhI nahIM hai; kyoMki, Agamase isakI puSTi hotI hai| isalie yaha siddha huA ki nIcekI chaha pathiviyoM meM samyagdRSTi jIva utpanna nahIM hotaa| 9. uparake guNasthAna yahA~ kyoM nahIM hote ti. pa./2/274-275 tANa ya paccakvANAvaraNodayasahidasavvajIvANaM / hiMsANaM dajudANaM NANAvihasaMkilesapaurANaM / 274 / desaviradAdiuvarimadasaguNaThANANa hedubhuudaao| jAo visodhiyAo kaiyA viNa tAo jAyaMti / 275 // - apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyake udayase sahita, hiMsAmeM Ananda mAnanevAle aura nAnA prakArake pracura du.khoMse saMyukta una saba nArakI jIvoke dezavirata Adika uparitana daza guNasthAnoMke hetubhUta jo vizuddha pariNAma haiM, ve kadAcita bhI nahIM hote hai 1274 275 // dha.1/1,1,25/207/3 noparimaguNAnAM tatra saMbhavasteSAM saMyamAsaMyamasaMyamaparyAyeNa saha virodhaat| -ina cAra guNasthAnoM (1-4 taka) ke atirikta Uparake guNasthAnokA narakameM sadbhAva nahIM hai, kyoMki, sayamAsaMyama, aura saMyama paryAyake sAtha narakagatimeM utpatti honekA virodha hai| 5. naraka loka nidaza 1. narakakI sAta pRthiviyoM ke nAma nirdeza ta. sU./3/1 ratnazarkarAbAlukApaDDadhUmatamomahAtamaHprabhAbhUmayo ghanAmbuvAtAkAzapratiSThAH saptAdho'dha / / - ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA, aura mahAtamaHprabhA, ye sAta bhUmiyA~ dhanAmbuvAta arthAt ghanodadhi vAta aura AkAzake sahAre sthita haiM tathAkramasenIcenIce haiN|(ti.p./1/152) (ha. pU./4/43-45); (ma. pu./10/31); (tri. sA./144); (ja. pa./11/113 ) / ti.pa./2/153 dhammAvaMsAmeghAaMjaNariTThANa ubbhmghviio| mASaviyA iya tANaM puDhavINaM gottaNAmANi / 153 / ina pRthiviyoMke apara rUDhi nAma kramase dharmA, vaMzA, meghA, aMjanA, ariSTA, maghavI aura mAdhavI bhI haiM / 46 / (ha. pu./4/46); (ma. pu/10/32 ); (ja. pa./11/ 111-112); (tri. sA./145) / 3. paTaloM va biloMkA sAmAnya paricaya ti. pa./2/28,36 sattamakhidibahumajhe bilANi sesesu appabahulaM taM / urvari heThe joyaNasahassamujhiya havaM ti paDalakame / 28 / idayaseDhI badA paiNNayA ya havaM ti tiviyppaa| te savve NirayabilA dAruNa dukravANa sNjnnnnaa|36 = sAtavIM pRthivIke to ThIka madhyabhAgameM hI nArakiyoke bila haiN| parantu upara abbAlabhAga paryanta zeSa chaha pathi viyomeM nIce va Upara eka-eka hajAra yojana choDakara paTaloMke kramase nArakiyoke bila haiM / 28 / ve nArakiyoke bila, indraka, zreNI baddha aura prakIrNa kake bhedase tIna prakArake hai| ye saba hI bila nArakiyoMko bhayAnaka du.kha diyA karate haiM / 36 / (rA. bA./3/2/2) 162/10), (ha.pu./1/71-72), (tri.sA./150), (ja. pa./11/142) / dha. 14/5.6.641/465/8 NirayaseDibAddhaNi NirayANi NAma / seDibaddhANaM majjhimaNirayAvAsA NiraiMdayANi NAma / tatthataNapaiNNayA NirayapatthaDANi NAma / = narakake zreNIbaddha naraka kahalAte hai, zreNIbaddhoMke madhyameM jo narakavAsa haiM ve narakendraka kahalAte haiN| tathA vahA~ke prakIrNa ka naraka prastara kahalAte haiN| ti. pa./2/65, 104 saMkhejjamidayArNa ru'daM seDhigadANa joynnyaa| ta hodi asaMkhejjaM paiNNayANubhayamissaM ca / 15 / saMkhejjavAsajutte Niraya-vile hoti NArayA jiivaa| saMkhejjA NiyameNaM idarammi tahA asaMkhejjA / 104 / - indraka biloMkA vistAra saMrakhyAta yojana, zreNIbaddha biloMkA asaMkhyAta yojana aura prakIrNaka jiloMkA vistAra ubhayamizra haiM, arthAta kuchakA saMkhyAta aura kuchakA asaMkhyAta yojana hai|5| saMkhyAta yojanavAle naraka bilome niyamase saMkhyAta nArakI jIva tathA asaMkhyAta yojana vistAravAle biloMme asaMkhyAta hI nArakI jIva hote haiM / 104 / (rA. vA./3/2/2/163/11); (ha. pu./4/ 166-170): (tri. saa./167-168)| tri. sA./177 vajjaghaNabhittibhAgA bttttticurNsbhuvihaayaaraa| NirayA sayAvi bhariyA savvi diyaduvakhadAI hi / - yajra sadRza bhotase yukta jainendra siddhAnta koza
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 577 5. narakaloka nirdeza (miTTI) hai, usakI gandhase yahA~para eka kosake bhItara sthita jIva mara sakate hai| isake Age zeSa dvitIyAdi pRthiviyome isakI ghAtaka zakti, AdhA-AdhA kosa aura bhI bar3hatI gayI hai / 346 / (ha pu./4/342): (tri.sA./162-193) ! 3. nArakiyoMke zarIrakI durgandhi ma. pu/10/100 zvamArjArakharoSTrAdikuNapAnAM smaahRtau| yadvaigandhyaM tadapyeSAM dehagandhasya nopmaa|100| =kuttA, bilAva, gadhA, U~Ta, Adi jIvoMke mRta kalevaroMko ikaTThA karanese jo durgandha utpanna hotI hai, vaha bhI ina nArakiyoke zarIrakI durgandhakI barAbarI nahIM kara sktii|100 aura gola, tikone athavA caukora Adi vividha AkAravAle, ve naraka bila, saba indriyoMko dukhadAyaka, aisI sAmagrIse pUrNa haiN| 4. biloM meM sthita janmabhUmiyoMkA paricaya ti. pa./2/302-312 kA sArArtha-1. indraka, zreNIbaddha aura prakIrNaka biloMke Upara aneka prakArako talavAroMse yukta, ardhavRtta aura adhomukhavAlo janmabhUmiyA~ haiN| ve janmabhUmiyA~ dharmA (prathama) ko Adi lekara tIsarI pathivI taka uSTrikA, kothalI, kumbhI, mudgalikA, mudgara, mRdaMga, aura nAlike sadRza haiM / 302-303 / 'caturtha va paMcama pRthivImeM janmabhUmiyoMkA AkAra gAya, hAthI, ghoDA, bhastrA, anjapuTa, ambaroSa aura droNI jaisA hai / 304 / chaThI aura sAtavIM pathivIkI janmabhUmiyA~ jhAlara (vAdyavizeSa), bhallaka (pAtravizeSa), pAtrI, keyUra, masUra, zAnaka, kilija (tRNakI banI bar3I TokarI). dhvaja, dvIpI, cakravAka, zRgAla, aja. rakhara, karabha, saMdolaka (jhUlA), aura rIchake sadRza haiN| ye janmabhUmiyA~ duSprekSya evaM mahA bhayAnaka haiM / 305-306 / uparyukta nArakiyoM kI janmabhUmiyA~ antameM karoMtake sadRza, cAroM taraphase gola, majjavamayI (1) aura bhayaMkara haiM / 3071 (rA. vA./3/2/2/163/16); (ha pu/4/347-346); (tri.saa./180)| 2. uparyukta janmabhUmiyoMkA vistAra jaghanya rUpase 5 kosa, utkRSTa rUpame 400 kosa, aura madhyama rUpase 10-15 kosa hai / 30 / / janmabhUmiyoMko U~cAI apane-apane vistArakI apekSA pA~caguNI hai| / 3101 ( ha. pu./4/351)| (aura bhI denIce ha.pu. va tri, saa.)| 3. ye janmabhUmiyA~ 7.3,21 aura 5 koNavAlI haiN|310| janmabhUmiyoMmeM 1,2,3.5 aura 7 dvAra---koNa aura itane hI daravAje hote haiM / isa prakArakI vyavasthA kevala zreNIbaddha aura prakIrNaka biloMmeM hI hai 1311 // indraka biloM meM ye janmabhUmiyA~ tIna dvAra aura tIna konoMse yukta haiM / (ha. pu./4/352) ha.pU./4/350 ekadvitrikagavyUtiyojanavyAsasaGgatAH zatayojanavistI steiSUtkRSTAstu varNitAH / 350ve janmasthAna eka koza, do koza, tIna koza aura eka yojana vistArase sahita haiN| unameM jo utkRSTa sthAna haiM, ve sau yojana taka caur3e kahe gaye haiM / 350 / tri.sA./180 igivittikoso vAso joyaNamiva joyaNaM sayaM jech| uTThAdINaM bahalaM sagavitthArehiM paMcaguNaM 1801 -eka koza, do koza, tIna koza, eka yojana, do yojana, tIna yojana aura 100 yojana, itanA dharmAdi sAta pRthiviyomeM sthita uSTrAdi AkAravAle upapAdasthAnoMko kramase cauDAIkA pramANa hai / 180 / aura bAhatya apane vistArase pA~ca guNA hai| 5. naraka bhUmiyoM meM durgandhi nirdeza 1. biloMmeM durgandhi ti. pa./2/34 ajagajamahisaturaMgamakharoTThamarjAraahiNarAdINaM / kudhi dANaM gaMdhehi NirayabilA te aNaMtaguNA // 34 // =bakarI, hAthI, bhaiMsa, ghor3A, gadhA, U~Ta, billI, sarpa aura manuSyAdikake sar3e hue zarIroMke gandhakI apekSA ve nArakiyoMke bila anantaguNI durgandhase yukta hote haiM / 34 (ti.pa./2/308); (tri.sA./178) / 2. AhAra yA miTTIkI durgandhi ti. pa./2/344-346 ajagajamahisaturaMgamaravaro ThamarjAramesapahudINaM / kuthitANaM gaMdhAdo aNaM tagaMdho huvedi AhAro / 344 / ghammAe AhAro kosassanbhatarammi tthidjiive| iha mAradi gadheNaM sese kosaddhavaDDhiyA satti / 346 / = narakoMmeM bakarI, hAthI, bhaiMsa, ghoDA, gadhA, U~Ta, billI aura maiDhe Adike sar3e hue zarIrakI gandhase anantaguNI durgandhavAlo (miTTokA) AhAra hotA hai / 344 / dharmA pRthivImeM jo AhAra 1. naraka biloMmeM andhakAra va bhayaMkaratA ti. pa /2/gA. naM. kakravakavacchurIdo khirigaalaatitikrvsuuiie| kuMjaracikkArAdo NirayAbilA dAruNA tamasahAvA 135 // horA timirajuttA / 102 / dukkha NijjAmahAmorA / 306 / NArayajammaNabhUmIo bhImA ya 1307 / NiccaMdhayArabahulA katthurihaMto aNaMtaguNo / 312 / -svabhAvata. andhakArase paripUrNa ye nArakiyoMke bila kakSaka (krakaca), kRpANa, churikA, khadira ( svaira ) kI Aga, ati tIkSNa sUI aura hAthiyoMkI cikkArase atyanta bhayAnaka haiM / 35 // ye saba bila ahorAtra andhakArase vyApta hai / 102 / ukta sabhI janmabhUmiyA~ duSprekSa evaM mahA bhayAnaka haiM aura bhayaMkara hai|306-307| ye sabhI janmabhUmiyA~ nitya ho kasturIse anantaguNita kAle andhakArase vyApta haiM / 312 / / tri.sA/186-187,161 vedAlagiri bhImA jaMtasuyakkaDaguhA ya pddimaao| lohaNihaggikaNaDDhA parasUkurigAsipattavarNa 186 / kUDAsAmalirukravA vaidaraNiNadIu khArajalapuNNA / puharuhirA dugaMdhA hadA ya kimikoDikulakalidA 1874 vicchiyasahassaveyaNasamadhiyaduvaM dharittiphAsAdo 161vetAla sadRza AkRtivAle mahAbhayAnaka to vahA~ parvata haiM aura saikar3oM dukhadAyaka yantroMse utkaTa aisI guphAe~ haiN| pratimAe~ arthAta strIkI AkRtiyA~ va putaliyA~ agnikaNikAse saMyukta lohamayI haiM / asipatra vana hai, so pharasI, rI, khaDga ityAdi zastra samAna yantroMkara yukta hai / 186 / vahA~ jhUThe (mAyAmayI ) zAlmalI vRkSa hai jo mahAduHkhadAyaka haiN| betaraNI nAmA nadI hai so khArA jalakara sampUrNa bharI hai| ghinAvane rudhiravAle mahA durgandhita draha haiM jo koDoM, kRmikulase vyApta hai / 1871 hajAroM bicchU kATanese jaisI yahA~ vedanA hotI hai usase bhI adhika vedanA vahA~ko bhUmike sparza mAtrase hotI hai / 161 7. narakoM meM zIta-uSNatAkA nirdeza 1. pRthiviyoMmeM zIta-uSNa vibhAga ti. pa/2/26-31 paDhamAdibiticaukke pacamapuravAe ticaukkabhAgataM / adiuNhA NirayabilA taTThiyajIvANa tibbadAdhakarA / 26 / paMcamikhidie turime bhAge chaTTIya sattame mhie| adisIdA NirayabilA tadijIbANa ghorasIdayarA / 30 / bAsIdi lakkhANa uNhabhilA paMcavIsidisahassA / paNahattaraM sahassA adisIdabilANi igilakkhaM 1314 -- pahalI pRthivIse lekara pA~cavIM pRthivIke tIna cauthAI bhAgameM sthita nArakiyoMke bila, atyanta uSNa honese vahA~ rahanevAle jIvoMko tIvra garmIkI pIDA pahu~cAnevAle haiN|26| pA~cavIM puthivIke avaziSTa caturtha bhAgameM tathA chaThI, sAtavI puthivImeM sthita nArakiyoM ke bila. atyanta zIta honese vahA~ rahanevAle jIvoMko bhayAnaka zItakI vedanA karanevAle haiN|30| nArakiyoMke uparyukta caurAsI lAkha biloMmeM-se bayAsI lAkha paccIsa hajAra bila uSNa aura eka lAkha pacahattara hajAra bila atyanta zIta hai|31| (dha.7/2,7,78/gA.1] jainendra siddhAnta koza bhA02-73
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka (405/2/46) (ma.pU./10/10 pra. khA./152). ( jJA. / 36 / 11 ) / 2. narako zIta-uSNakI sImA di.1/2/32-13 mai samatoha piDaM sIdaM unhe visammi paksi hadi talapade vilIna |2| mesamaloha unheM sIde bilamma pakkhitaM / Na lahadi talappadesaM vilIyade lavaNakhaMDa va |33| yadi uSNa bilameM meruke barAbara lAhekA zItala piNDa DAla diyA jAye, to vaha rAsapradeza taka na pahu~cakara nIca hI maina ( moma ) ke Tukar3e ke samAna pighalakara naSTa ho jAyegA | 32 | isI prakAra yadi meru parvatake barAbara lohekA uSNa piNDa zIta bilame DAla diyA jAya to vaha bhI talapradeza taka nahIM pahueNcakara bIca meM hI namaka ke Tukar3e ke samAna vilIna ho jAyegA |33| (bha.A./mU./1363-1664). (jJA/36/12-93)" 8. sAThoM pRthiviyoMkI moTAI va biloMkA pramANa pratyeka kokake aMdhAnupramANa naM. 1-2 (de0 naraka /5/1) / -- naM. 3 (sa.10/2/1.22). (zA./3/1/0/160/11) (4.5/4/406 20) (.sA./146.940) (.pa./11/114.121-122) / naM. 4 (vi.pa./2/30) (rA.vA./3/2/2/162/99) (6.4/065) (tri sA./963), (ja.pa./99/946) naM. 5,6 -- ( ti.pa./2/77-76,82), (rA. vA/3/2/2/162/25), (ha.pu. /4/ 104,117,128,130,144.146.150), (tri. sA. 163-166) / naM. 7 (sa.pa./2/26-27), (rA.vA/3/2/2/162/5), (61/4/03-04). (ma.pu./10/19). (.sA./1519). (ma.pa./11/143-144) / naM. nAma 1 raznaprabhA dharmA khara bhAga paMka bhAga ambahula 2 3 bAlukA 4 paMka pra 5 dhUma pra. tama pra. mahAtama apara nAma 2 moTAI 3 yojana bilaukA pramANa zreNIta prakIrNakala 6 578. 50,000 vaMzA 112684 32,000 medhA 28,000 6 1476 ajanA 24,000 19 700 ariSTA 20,000 5 260 [mapatrI 16,000 mAdhavI 8,000 3 60 4 7. 1. 80,000 13 4420 2665567 30 lAkha 16,000 84,000 koSThaka naM. 1= (de0 Upara koSThaka na. 7) / koSThaka 2476305 25 lAkha 1468515 15 lAkha 666263 | 10 lAkha 266735 3 lAkha 66632. 66665 X 5 46 66048360347 84 lAkha 9. sAtoM pRthiviyoMke biloMkA vistAra de0 naraka / 5 / 4 ( sarva indraka bila saMkhyAta yojana vistArabAle hai / sarva zreNI maddha asaMsthAta yojana vistAravAte haiN| prakIrNaka mila saMkhyAta yojana vistAravAle bhI hai aura asaMkhyAta yojana vistAra vAle bhI / 13 (ti.pa./2/16-11.103), (rA.vA/3/2/2/161/11). (ha.pu / 4 / 161-170); (tri.sA./167 - 168) / pRthivokA na. 1 2 3 4 5 6 5. narakalokake nirdeza koTaka naM. 6-8 (vi.pa./2/150), (rA.vA./1/2/2/163/940-4 218-224); (tri. sA. / 170-179) / naM. 1 2 naM kula bila 5 6 7 1 30 lAkha 25 lAkha 5 84 lAkha 13 566687 4420 236550 11 466686 15 lAkha 6 266661 10 lAkha 7 166663 3 lAkha 5 56665 66665 3 16666 1 X pRthivIkA nAma vistArakI apekSA milakA vibhAga saMkhyAta yau asaMkhyAta bo prakIrNaka zreNIbaddha | prakIrNaka 3 4 5 * iMdraka ratnaprabhA zarkarA prabhA 1 2 3 bAlukApramA 4 paMkaprabhA biloMkA bAhulya yA gaharAI I. zra. pra. 8 6 | 7 kosa kosa kosa 14/3 7/3 2984 1110196 3 3 |2| | saMkhyAta yojanavAle prakIrNaka asaMkhyAta yojanavAle zreNIbaddha va pra0 461676651 6604 10 biloMmeM paraspara antarALa 1. tiryak antarA (ti.pa./2/100) (i.pu./2/254); (tri.saa./175-106)| bila nirdeza jainendra siddhAnta koza dhUmaprabhA tama prabhA mahAtama prabhA 1476 1168524 2 700 260 60 4 711300 236740 76636 33 X 6710366 2. svasthAna Urdhva antarAla ( pratyeka pRthivI ke sva-sva paTaloMke madhya biloMkA antarAla ) / (vi.1/2/160-164): (.pu. /4/225-248) (tri.sA./102) 39 KHn lAla r jala m jaghanya yojana 13 po0 7000 yo. 3 4 7 14 49 11 28 4 "3" "3" svasthAna antarAla indrakaukA zreNIbaddhoMkA | prakIrNa koMkA 646236462 ko 6469ko 2666, 4700dha. 2666, 36006. 2666, 3000dha. 3246, 3500 3246, 2000, 3248, 5500 1664002030 2661 500 atle kkk 4446500 4468, 6000 4467, 6500 666,5500 666, 2000, 6666,7500 biloM ke Upara tale pRthivItala kI moTAI rahasyo ko 3666 yo ko -ha utkRSTa yojana 3 yo0 asaM, yo. X " 93
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka naM. 3. parasthAna UrdhvaM antarAla ( UparakI pRthivI ke antima paTala va nIcekI pRthivIke prathama paTala ke biloMke madhya antarAla) (rA.mA/3/2/0/960/20) (si.pa./2/mA. naM.); (tri. sA. / 173 - 174) / ti. pa / Upara nIcekI gA. pRthiviyoMke nAma 1 168 2 170 3 172 4 174 106 6 | 178 7 X ratna. pra - zarkarA - bAlukA-paMka dhUma-rAma tama mahAtama mahAtama - indraka 20,000yo. kama 1 rAjU 26000 29 33 29 13 22000 " 22 19 33 180000 14000 30000 33 35 X " 12 13 koka naM. 1 ( ti 1/2/908-156) (tri, sA./ 166 ) / 12 3" 13 zreNI baddha 11. sATha pRthiviyoMmeM paTaloMke nAma va unameM sthita biloMkA paricaya indrakoMvat ( ti pa /2/187 - 188) indrakot ( ti.pa./2/164) de0 naraka/5/8/1 sAMtoM pRthiviyoM lagabhaga eka rAjUke antarAta se nIce nIce sthita haiM / de0 naraka /5/3 pratyeka pRthivI naraka prastara yA paTala hai, jo eka-eka hajAra yojana antarAlase Upara-nIce sthita hai| = rA.vA/3/2/2/162/11 tatra trayodaza narakaprastArAH trayodazaiva indrakanarakANi saumantakaniraya... tahA~ ratnaprabhA pRthivIke anta bhAgamai teraha prastara haiM aura teraha hI naraka hai, jinake nAma sImantaka niraya Adi haiN| (arthAt paTaloMka bhI yahI nAma haiM jo ki indrakoMke haiN| inhIM paTaloM va indrakoMke nAma vistAra AdikA vizeSa paricaya Age koSThakoM meM diyA gayA hai| koDa naM. 1-4 (di.1/2/4/45): (rA.vA./3/2/2/162/19) (6.5/ 4/06-82): (pra.sA./954-156): (ja.pa./11/946-144) / koSThaka naM. 5 - - ( ti.pa. / 2 / 38, 55-58); (ha.pu. /4/86-150), (tri. saa./161-165)| (6.10/4/201-210). pa ); 579 ), pratyeka pRthivoke paTaloM yA indrakoM ke nAma ti.pa. rA. vA. ha. pu. tri. sA. 2 zatap 2 zIta . prasta tapana tapana stana 11 stana- stana- stana | loluka loluka lolupa lolA 3 bAlukA prabhA taTha | jainendra siddhAnta koza 3 / 4 6 prajva- prajvatila lita 1 1 ratnaprabhA pRthivI 13| 4420 1) somaMtaka somaMtaka sImaMtaka sImaMtaka 1 46 48 388 45 lAkha 2 niraya niraya nAraka niraya 1 rIska raurUka rautaka rokha 40 47 380 4408333 140 4630243966663 146 45 364 4225000 4 bhrAnta bhrAnta bhrAnta bhrAnta 5 udbhrAta udbhrAMta udbhrAnta udbhrAnta 1 4544356 4133333 saMbhrAnta saMbhrAnta saMbhrAnta saMbhrAnta 14443 240 40 496663 3650000 30666663 40 26 396 380000 7 asabhrAMta asaMbhrAMta asaMbhrAMta asaMbhrAMta 14342 340 8. vidhAnta vibhrAnta vibhrAnta vibhrAnta 142 41362 28583119 6 tapta tapta trasta trasta 141 40 324 10 trasita trasta prasita prasita 91vakrAnta vyutkrAMta vakrAnta vakrAnta 12 avakrAMta avakrAMta avakrAMta avakrAMta 113 vikrAMta vikrAMta vikrAMta vikrAta 2 zarkarA prabhA 16 pratyeka paTalakI dizA va vidizA pratyeka paTala indraka tApana 1 4| tApana Atapana tApana nidAgha nidAgha nidAgha nidAgha 1 prajva- ujjva- 1 lita lita 5. narakalokake nirdeza 9 taraka 3216666 | 3125000 | 30333333 1) stanaka | stanaka | taraka 13635284 | 3308333 2 tanaka saMstanaka stanaka stanaka 1 35 34 276 3. manaka vanaka manaka vanaka 1 34 33 268 4 vanaka manaka vanaka manaka 1 33 32 260 5 ghAta ghATa ghATa khaDA 9 22 29 259 31252 6 saMghAta saMghATa saMghATa khaDikA 131 30 244 7 jihvA jihna 130 21 216 21 20 228 2641586 250000 2058333 2666666 jiDA jilA 8 jihaka urjiDi jihnaka jikSika 1 6 lola kAlola lola 10 loka sokaso laukika 1 28 27 220 2575000 127 24 212 24033 lolavatsa 12625204 236166 meM zreNIbaddha pita tapta tapta tapita tapita 1 tapana tapana 1 dizA | vidizA pratyeka indrakakA kula yoga vistAra ha yojana 1 36 38 308 35833333 3461666 1 3537 300 137 36 212 3400000 2684 11 1406 25 24 166 2300000 24 23 188 2 2083333 23) 22 180 | 2116666 u 22 21 172 2025000 292064 9633333 2016 156 1841666
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka niM0 ti pa rA va. 7 8 paTalI yA indrako ke nAma 1 1 Ara Ara 2 Ara mAra mAra tAra 3 tAra 4 ha. putri sA 2 3 4 yojana ujjva-ujjva- ujjva prajva 1 16 18 148 1750800 fea lita lita lita saMjva- 1 18 17 140 1658332 De lita saMjya- saMjaya saMjvalita lita lita esaMprajva saMprajya saprajva lita / lita lita 4 paMka prabhAH tattva varcaska varcaska tamaka vaimanaska tamaka tAra mAra tArA carcA tamakI 5 6 vAda khaDa khaDa 7 khaDakhaDa akhaDa khaDakhaDa 5. dhUmaprabhAH bhrama 1 tamaka tamo tama 2 / bhramaka 3 jhaSaka jhaSa 4 vAvila andha 5 timizra tamila 6 tamaH prabhA 1 hima hima 2 badala gaIla 3 lablaka blaka 7 mahAtamaH prabhA1 avadhi- |aprati sthAna SThAna ArA mArA pratyeka paTala me indraka ghATA ghaTA 5 zreNI baddha dizA vidizA kula yoga saMprajya- 1 17 16 132 1566666 lisa 6 7 1 16 15 1 14 14 tamakA 1 1 14 13 1 13 12 bhrama jhaSa bhramakA 1 jhaSakA 1 anta aMdhedrA 1 tamila timi 1 zrakA 3 ha - 112 11 12 1 11 10 4 1018 8 66 110 676 625000 5 8 indrakokA vistAra hima hima bA 12 bardala vAIla 700 124 1475000 916/ 1382322 108 1261666 100 1200000 |1108333 260 8 68 833333. 7 001 652 650000 6 544 5583222 54 36 466666 160 4 3 28 375000 2 20 283333 lablaka lallaka 1 2 1 12 161666 580 1 4 aprati- avadhi- 1 1 4 4 100,000 SThita sthAna naraka mukha - aSTama nArada the| apara nAma naravaktra / vizeSa de0 zalAkA puruSa / 6 / narakAMtA kUTa - nIla parvatastha eka kUTa - de0 zloka 7 / narakAMtA devI - narakAntA kuNDa nivAsinI eka devI :--- 30 loka/3/201 narakAMtA nadIramyaka kSetrakI pradhAna nadI / - de0 loka 3/11 / narakAyu de0 Ayu / 3 | naragIta -- vijayArdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara - de0 vidyAdhara / naladivAra narapati - ( ma. pu. / 61 / 86 - 10 ) maghavAna cakravartIkA pUrva kA dUsarA bhava hai| yaha utkRSTa tapazcaraNake kAraNa madhyama graiveyaka meM ahamindra utpanna huA thA / naramada-bharatakSetra pazcima AryakhaNDakA eka deza - 30 manuSya / 4 / naravarmA- - eka bhojavaMzI rAjA bhojavaMzakI vaMzAvalIke anusAra yaha udayAdityakA putra aura yazovarmAkA pitA thaa| mAlavA dezameM rAjya karatA thA / dhArA yA ujjainI isakI rAjadhAnI thii| samayabi. 1950-1200 (30 1063 1143 ) - 30 itihAsa /2/1 naravAhana- -magadhadezakI rAjya vaMzAvalIke anusAra yaha zaka jAtikA eka saradAra thA, jo rAjA vikramAditya ke kAla meM magadha dezake kisI bhAgapara apanA adhikAra jamAye baiThA thaa| isakA dUsarA nAma nabha sena thA / itihAsa me isakA nAma nahapAna prasiddha hai| zvetAmbara mAnyatA ke anusAra mAlavAdezakI rAjya vaMzAvalI meM bhI nabha senakI bajAya naravAhana hI nAma diyA hai / bhRtyavaMzake gotamIputra sAtakarNI zAlivAhana) ne dI. ni. 605 meM ise parAsta karake isakA deza bhI magadha rAjyame milA liyA ( ka. pA. 1/pra.53/ paM. mahendra ) aura isIke upalakSyame usane zaka saMvat pracalita kiyA thaa| samaya- vI. ni. 266-606 I. pU. 26-06) noTa vAhana dvArA bI.ni. 60 meM isake parAsta honekI saMgati baiThAneke lie de0 iti hAsa / 3 / 3 | naravRSabha - (ma. pu / 61/66-68 ) vItazokApurI nagarIkA rAjA thA / dIkSA pUrvaka maraNakara sahasrAra svarga meM deva huaa| yaha 'sudarzana' nAmaka ke pUrvakA dUsarA bhana hai-ye sudarzana / narasenAmA kahA, paupAla para Adi ke racayitA eka apabhraMza kavi gRhastha / samaya-viza 14 kA madhya (eft,//993) 1 narendrasena- -1 siddhAntasAra sagraha tathA pratiSThA tilaka ke racayita lADagaDa sadhI AcArya guru - guNamena samaya -vaza 12 kA dvi caraNa (tI / 2 /34) / 2. pramANa prameya kalikA ke racayitA / guruzAntimena / samaya-vi 1780-1760 / ( itihAsa / 7 /6), (tI./3/ 427) / narmadA pUrvadakSiNI AryaNDakI eka nahIM de0 manuSya 4 / nala (1. pu/6/13 va 116/36 ) sugrIvake cacA RkSarajakA putra thA | 13 | antameM dIkSita ho gayA thA |36| nalakUbara - ( pa. pu. / 12 / 79 ) rAjA indrakA eka lokapAla jisane ke sAtha yuddha kiyA / naladiyAra - tAmila bhASAkA 8000 padya pramANa eka grantha thA. jise I0 pU0 261322 meM vizAlAcArya tathA unake 8000 ziSyoMne eka rAta meM racA thaa| isake lie yaha dantakathA prasiddha hai ki- bAraha varSIya durbhikSa meM jaba A. bhadrabAhukA saMgha dakSiNa dezameM calA gayA to pANDya narezakA una sAdhuoMke guNoMse bahuta sneha ho gyaa| durbhikSa samApta honepara jaba vizAkhAcArya punaH mokI ora lauTane lage to pANDamanarezane unhe snehamA rokanA cAhA tuna AcAryapravarane apane dasa dasa ziSyoM ko dasa dasa zlokoMmeM apane jIvanake anubhava nitraddha karanekI AjJA dii| unake 8000 ziSya the, jinhoMne eka rAta meM hI apane anubhava gAthAoM meM gU~tha diye aura saverA hote taka 8000 zloka pramANa eka grantha taiyAra ho gyaa| AcArya granthako nadI kinAre chor3akara bihAra kara gaye / rAjA unake bihArakA samAcAra jAnakara bahuta bigar3A aura krodhavaza ve sama jainendra siddhAnta koza
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ nalina gAthAe~ nadImeM phiMkavA diiN| parantu nadIkA pravAha ulaTA ho jAneke krodha zAnta honepara prakAra vaha grantha 8000 isI granthakA nAma pIche kAraNa unameM se 400 patra kinArepara A lge| rAjAne ve patra ikaTThe karA liye, aura isa zlokase kevala 400 zloka pramANa raha gyaa| naladiyAra pdd'aa| nalina -1. pUrva videha eka bAra giri (loka 2/3) 2. uparoka vakSArakA eka kUTa tathA deva (loka/5/4) / 3. apara videhastha eka kSetra / (loka/5/2) 4. AzISa kSArakA eka phUTa tathA deva (loka/5/4) / 1. rucaka parvatasya eka phUTa 30 loka 3/131 6. saudharma svargakA AThavA~ paTala- de0 svarga/5/317. kAlakA eka pramANa (gaNita / I / 1 / 4) / nalinaprabha - ( ma. pu / 57/ zloka naM0 ) puSkarArdha dvIpake pUrva videha meM sukacchA dezakA rAjA thA 12 31 suputra nAmaka putrako rAjya de dIkSA dhAraNa kara lo aura gyAraha aMgoMkA adhyayana kara tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyA / samAdhimaraNa pUrvaka deha tyAgakara solahaveM acyuta svargameM huaa|12-14 nalinAMgakAlakA eka pramANa- de0 gaNita / I / 1/4 / nalinA-sumeruparvatake nandana Adi vanoMmeM sthita eka bhA0 loka /5/6 / nalinAvarta - pUrva videhastha nalinakUTa bahArakA eka phUTa va usakA rakSaka deva-de0 loka /5/2.4 | nalinI - sumeke nandana Adi banoMmeM sthita eka vASI loka 2/ navaka samaya prabaddha de0 samaya prabaddha / navakAra mantra de0 mantra | navakAra vrata- lagAtAra 70 dina ekAzanA kre| namokAra mantrakA trikAla jApya kare / ( vrata vidhAna saMgraha / pR. 47 ) ( varddhamAna purANa navalasAhakRta ) / navadhA-si u/06 kRtakAritAnumanane kA manobhiriSyate * navadhA / kRta kArita anumodanArUpa mana vacana kAya karake nava prakAra ( kA tyAga autsargika hai ) / navadhAbhakti- de0 bhakti/2 / navavidhi vrata - kisI bhI mAsakI caturdazI se prArambha karakecaudaha ratnoMkI 14 caturdazI navanidhiko namamI sanatrayakI 3 tIja; pA~ca jJAnoMkI 5 paMcamI, isa prakAra 31 upavAsa kare / namokAra mantrakA trikAla jApya kare / ( vrata vidhAna saMgraha / pR. 12 ) ( kizanasiMha vaakyaa)| navanIta navanItakI amakSyatAkA nirdeza - de0 bhakSyAbhakSya / 2 1 581 -- 1. navanItake niSedhakA kAraNa " 1 de mAMsa / 2, navanIta, madirA, mAMsa, madhu ye cAra mahAvikRtiyA~ haiM, jo kAma mada ( abhimAna va nazA ) aura hiMsAko utpanna karate haiN| . . . alahU vidhAtAnyukamAGgaverANi navanIta nimbaka ketakarayemamaya phala thoDA parantu prasa / 85| hiMsA adhika honese navanIta Adi vastue~ choDane yogya haiN| pu. si. u. / 163 navanItaM ca tyAjyaM yonisthAnaM prabhUtajIvAnAm / = [ usI varNa va jAtike ( pu. si. u./71)] bahutase jIvokA utpattisthAnabhUta navanIta tyAgane yogya hai / sAdha/2/12 madhuvanItaM ca muceApi bhUrizaH / dvimuhUrtAtparaM zaravara jarAzayaH / 11... nAgazrI yaMtra sAdha/2/12 meM uta-antamuhUrtAtparata susUkSmA janturAzaya mUrcchanti nAdya tannavanItaM vivekibhi |1| = 1. madhuke samAna navanIta bhI tyAga denA cAhie; kyoMki, usameM bhI do muhUrta ke pazcAt nirantara aneka sammAnIya utpanna hote rahate hai | 12| 2. aura kinhIM AcAryoM ke mata se to antarmuhUrta pazcAt hI usameM aneka sUkSma jIva utpanna ho jAte hai isalie vaha navanIta vivekI janoM dvArA khAne yogya nahIM hai | 1| navamikA- rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI devI / - 30 loka/2/13 / navarASTra bharatakSetra dakSiNa AryakhaNDakA eka deza-30 manuSya 4 / naSTa - akSasaMcAra gaNita meM saMkhyAke AdhArapara akSa yA bhaMgakA nAma maThAnA 'naTa' vidhi kahalAtI hai de0 gaNita/11/3/4 nahapAna de0 naravAhana / nahuSa kaliMga dezake somavaMzI rAjA / samaya - I0 616-644 (si. vi. / pra./ 15 / paM. mahendra ) / - - nAga - sanatkumAra svargakA tRtIya paTa 30 svarga /2/3 | nAgakumAra 1. gha. 13/5.2.140/311/0 phaNopalakSitA nAgAH / - phaNase upalakSita (bhavanavAsI deva) nAga kahalAte haiM / 2. bhavanavAsI devoMkA eka bheda hai--30 bhavana /1/42. ina devoM ke indrAdi tathA loka meM inakA avasthAna - de0 bhavana 2/2 4/11 nAgakumAra nAgakumAra carita viSayaka tIna kAvya / 1. malliSeNa (I. za. 11) kRta / 5 sarga, 507 padya / (tI./3/171) / 2. dharmaghara (vi. 1521) kRta / (tI./4/58) 3. mANikya rAja (vi. 1576) kRta / 6] sandhi 3300 zloka (tI./4/237) nAgagiri - 1. apara videhastha eka vakSAra de0 loka /5/320 sUrya giri vakSArakA eka kUTa / 3 isa kUTakA rakSaka deva / --- -de0 loka 5/4 4. bharata kSetra AryakhaNDakA eka parvata - de0 manuSya / 4 // nAgacaMda - mallinAtha purANake kartA eka kannaDa kavi / I. 1100 / (tI./4/200) 1 nAgadatta - yaha eka sAdhu the, jinako sarpa dvArA DasA jAneke kAraNa vairAgya AyA thA (bRhatkathAko kathA naM. 27) nAgadeva"Apa 'mayaNa parAjaya' ke kartA harideva sUrike hI vaMzameM unakI chaThI pIr3hI me hue the| 'kannaDa bhASA meM racita uparokta grantha ke AdhArapara Apane madana parAjaya' nAmaka saMskRta bhASAbaddha granthakI racanA kI thii| samaya- vi. za. 14 kA madhya / (tI./4/62) / nAganaMdikavi aruNake guru the| samaya ni0 0 11. (60 0 11 kA anta) (bha.A./ pra, 20 / premI jI ) nAgapura - bharatakSetrakA eka nagara-30 manuSya 4 nAgabhaTTa - 1. svargIya cintAmaNike anusAra yaha vatsarAja putra the| inhone cakrAyudhakA rAjya chonakara kannaujapara kabjA kiyA thA / samaya - vi. 87-882 ( I0800-825) / nAgavara - madhyalokake antame paSTha sAgara va dvIpa - de0 loka / 5 / 1 / nAgadhI (pA./sarga/sToka meM.) agnimRti kI putrI thii| somabhUtike sAtha vivAhI garyo ( 23/76-82) | mithyAtvakI tocatA vaza / (23/88) eka bAra muniyoMko viSa mizrita AhAra karAyA | ( 23 / 103 ) / phalasvarUpa kuSTharoga ho gayA aura marakara narakame gayI / (24/2-6) / yaha podIkA dUravartI pUrvabhava hai| de0 draupdii| jainendra siddhAnta koza
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAgasena 582 nAma nAgasana-1, zrutAvatArake anusAra Apa bhadrabAhU prathamake pazcAta pA~caveM 11 aga va 10 pUrvadhArI hue| samaya-vI. ni. 226-247 dRSTi naM.3 kI apekSA bI ni 28-300 / (de. itihaas/4/4)| 2. dhyAna viSayaka grantha tattvAnuzAsana ke kartA rAmasena ke guru aura vIracanda ke vidyA shissy| samaya-I 1047 / (tI./3/236) koI koI inheM hI tattvAnuzAna ke racayitA mAnate haiN| (ta. anu./pra / 2 bra, zrI lAla) nAgahastI-1 digambarAmnAyameM ApakA sthAna A. puSpadanta tathA bhUtabali ke samakakSa mAnA gayA hai| A0 guNadhara se Agata 'pejjadosapAhuDa' ke jJAna ko AcArya paramparA dvArA prApta kara ke Apane yattivRSabhAcArya ko diyA thaa| samaya-vi. ni. 620684 (I. 13-162) (vizeSa de koza 11 prishisstt/3.3)| 2. punnATasaMghako gurvAvalIke anusAra Apa vyAghahastike ziSya tathA jitadaNDake guru the| (de0 itihAsa/7/8) nAgAjana-1. eka bauddha vidvAt / inake siddhAntokA samantabhadra svAmI (vi. za. 2-3) ne bahuta khaNDana kiyA hai, ata: Apa unase bhI pahale hue hai| (ra. ka. pA./pra. 8/pa', paramAnanda) 2. Apa A-pUjyapAdako kamalanI nAmaka choTI bahana jo guNabhaTTa nAmaka brAhmaNake sAtha paraNI thI, usake garbhase utpanna hue the| A.pUjyapAda svAmIne inako padmAvatI devIkA eka maMtra diyA thA, jise siddha karake inhone svarNa banAnekI vidyA prApta kI thii| padmAvatI devIke kahanese isane eka jinamandira bhI banavAyA thaa| samaya-pUjyapAdase milAna karanepara ina kA samaya lagabhaga vi. 481 ( I0424 ) AtA hai / ( sa. si./pra. 84/ paM. nAthUrAma premI ke lekhase uddhRta) nAgnya-de0 acelakatva / nATaka samayasAra-de0 samayasAra nATaka / nAr3I-1 nADI saMcAlana sambandhI niyama-de0 ucchavAsa / 2. audArika zarIrameM nADiyokA pramANa -de0 audaarik/1| ta. anu./100 "vAcyavAcakaM nAma / =vAcyake vAcaka zabdako nAma ___kahate haiM -de0 Agama/4 / 2. nAmake bheda dha 1/1,1,1/17/5 tattha NimittaM cauviha, jAi-davva-guNa-kiriyA cedi / divyaM duvihaM, saMyogadavvaM samavAyadavaM cedi |..'c aNNa nnimitttrmthi| = nAma yA saMjJAke cAra nimitta hote haiM--jAti, dravya, guNa aura kriyA / ( usameM bhI) dravya nimitta ke do bheda haisaMyoga dravya aura samavAya dravya / ( arthAt nAma yA zabda cAra prakArake hai -jAtivAcaka, dravyavAcaka, guNavAcaka aura kriyAvAcaka) ina cArake atirikta anya koI nimitta nahIM hai| (zlage'. vA. 2/1/5/ zlo. 2-10/166) dha. 15/2/3 taM ca NAma NibaMdhaNamatyAhihANapaccayabheeNa tivihN| =vaha nAma nibandhana artha, abhidhAna aura pratyayake bhedase tIna prakArakA hai| 3. nAmake bhedoMke lakSaNa de. jAti (sAmAnya) (gau manuSya Adi jAti bAcaka nAma haiN)| de. dravya/1/10 (daNDI chatrI Adi saMyoga dravya nimittaka nAma haiM aura galagaNDa kAnA Adi samavAya dravya nimittaka nAma haiN|) dha. 1/1,1,1/18/2.5 guNo NAma pajjAyAdiparopparaviruddho aviruddho vaa| kiriyA NAma pariphaMdaNarUvA / tattha...guNaNimittaM NAma kiNho ruhiro iccevmaai| kiriyANimittaM NAma gAyaNo NaccaNo iccevmaai| =jo paryAya Adikase paraspara viruddha ho athavA aviruddha ho use guNa kahate haiN| parispandana arthAt halanacalana rUpa avasthAko kriyA kahate hai| tahA~ kRSNa, rudhira ityAdi guNanimittaka nAma hai, kyo ki, kRSNa Adi guNoke nimittase una guNavAle dravyoMmeM ye nAma vyavahAra meM Ate hai| gAyaka, nartaka Adi kriyA nimittaka nAma haiM; kyoMki, gAnA nAcanA Adi kriyAoMke nimittase ve nAma vyavahArameM Ate hai| dha 15/2/4 tattha atyo aTThaviho egabahujIvAjIvajaNidapAdevasaMjogabhagabheraNa / edesu aTThasu atyesuppaNNaNANaM paJcaNibaMdhaNaM / jo NAmasaddo pavutto saMto appANaM ceva jANAvedi tamabhihANaNAmaNibaMdhaNaM NAma / - eka va bahUta jIva tathA ajIvase utpanna pratyeka va saMyogI bhaMgoMke bhedase artha nibandhana nAma ATha prakArakA hai (vizeSa dekho Age nAma nikSepa) ina ATha arthoMme utpanna huA jJAna pratyaya nibandhana nAma kahalAtA hai / jo sajJA zabda pravRtta hokara apane Apako jatalAtA hai, vaha abhidhAna nibandhana kahA jAtA hai| 4. sarva zabda vAstava meM kriyAvAcI haiM zlo. bA./4/1/33/74/267/6 na hi kazcidakriyAzabdo'syAsti gaurazva iti jAtizabdAbhimatAnAmapi kriyAzabdatvAta AzugAmyazva iti, zuklo nIla iti guNazabdAbhimatA api kriyAzabda eva / zucibhavanA cchaklaH nIlAnnIla iti / devadatta iti yadRcchA zabdAbhimatA api kriyAzabdA eva deva eva (ena) deyAditi devadattaH yajJadatta iti / mayogidravyazabdA' samavAyidravyazabdAbhimatAH kriyAzabda eva / daNDo'syAstIti daNDI viSANamasyAstIti viSANItyAdi / paJcatayI tu zabdAnAM pravRttiH vyavahAramAtrAnna na nizcayAdityayaM mnyete| jagatameM koI bhI zabda aisA nahIM hai jo ki kriyAkA vAcaka na ho| jAtivAcaka azvAdi zabda bhI kriyAvAcaka haiM; kyoM ki, Azu arthAta zIgha gamana karanevAlA azva kahA jAtA hai| guNavAcaka zukla nIla Adi zabda bhI kriyAvAcaka haiM; kyoMki, zuci arthAta pavitra honA rUpa kriyAse zukla tathA nIla raMgane rUpa kriyAse nIla kahA nAtha vaMza-de0 itihAsa/107 ! nAbhAMta-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara -de0 vidyAdhara / nAbhigiri-0 loka/3/8 / nAbhirAja-ma.3/zloka naM) Apa vartamAna kalpake 14 va kulakara the / 12 / inake samaya bAlakakI nAbhimeM nAla dikhAI dene lagI thii| inhone use kATanekA upAya sujhAyA jisase nAbhirAya nAma prasiddha ho gayA / 164 / -de0 zalAkA puruSa / nAma--1. nAmakA lakSaNa rA. vA /1/5/-/28/8 nIyate gamyate'nenArtha. namati vArthamabhimustrIkarotIti nAma / -jisake dvArA artha jAnA jAye athavA arthako abhimugva kare vaha nAma kahalAtA hai| dha. 15/2/2 jassa NAmassa vAcagabhAve pavuttIe jo astho AlavarNa hodi so NAmaNibaMdhaNaM NAma, teNa viNA NAmapabuttIe abhaavaado| - jisa nAmakI bAcakarUpase pravRttime jo artha avalambana hotA hai vaha nAma nibandhana hai; kyoMki, usake binA vAmakI pravRtti sambhava nahIM hai| dha.6/41/54/2 nAnA minotIti nAma / = nAnArUpase jo jAnatA hai, use nAma kahate haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAmakarma jAtA hai / devadatta Adi yadRcchA zabda bhI kriyAvAcI haiM; kyoMki, deva hI jisa puruSako deve aise kriyArUpa arthako dhAratA huA devadatta hai| isI prakAra dasa bhI kriyAvAcI hai| daNDI viSANI Adi saMyogavyavAcI yA samatrAyadravyavAcI zabda bhI kriyAvAcI hI haiM, kyoMki, daNDa jisake pAsa varta rahA hai vaha daNDI aura sIMga jisake varta rahe hai vaha viSANI kahA jAtA hai| jAtizabda Adi rUpa pA~ca prakAra ke zabdokI pravRtti to vyavahAra mAtra hotI hai| nizcayase nahIM hai| aisA evaMbhUta na mAnatA hai| * gANyapada Adi nAma - de0 pada / * bhagavAnke 1008 nAma - de0 ma. pU. 15/ 100-2101 nAma nikSepa - de0 Age pRthaka zabda / 583 nAmakarma - 1. nAmakarmakA lakSaNa pra. sA./mU./117 kammaM NAmasamakkhaM sabhAvamadha appaNI sahAveNa / abhibhUya ra tiriya raiyaM vAsuraM kurNAdi / nAma sajJAvAlA karma jIvake zuddha svabhAvako AcchAdita karake use manuSya, tiryaca, nArakI athavA deva rUpa karatA hai / (go.ka./mU./12/1) sa.si./8/2/206/2 nAmno narakAdinAmakaraNam / sa.si./8/4/381/1 namayatyAtmAnaM namyate'neneti vA nAma / = (AtmA kA) nAraka Adi rUpa nAmakaraNa karanA nAmakarma kI prakRti (svabhAva) hai / jo AtmAko namAtA hai yA jisake dvArA AtmA namatA hai vaha nAmakarma hai ( rA. rA./8/3/4/360/5 tathA 8/4/2/14); (pra.sA./ tA. vR.) / gha. 6/ 1.1.1.10/13/3 nAnA minoti niyatIti nAma ke posa sarIrasaMThANasaM ghaDaNavaNNagaMdhAdikajjakArayA jovaNiviTThA te NAmasaNidA hoti tti utta hodi / =jo nAnA prakArako racanA nirvR sa karatA hai, yaha nAmakarma hai zarIra saMsthAna, saMhanana, varNa, gandha Adi kAryoM karanevAle jo pudgala jIva meM niviSTa haiM, ve 'nAma' isa saMjJA bAle hote haiM. aisA artha kahA gayA hai| go, ka./mU./12/3) (go ka./ jI. pra./20/13/16); (dra.saM./TI./33/12/12) / * 2. nAmakamake bheda 1. mUlameda rUpa 42 prakRtiyA~ . . 6/13-1/28/50 gadiNArma jAdiNAmaM sarIraNAme sarIrasaMghaNaNAmaM sarorasaMvAdamArga sarIrasaMAgaNArma sarIraaMgovaMgagArma sarIrasaMghahaNaNAmaM danaNAmaM gaMdhaNAmaM rasaNArma phAsaNArma ANumINA agustahumaNAmaM upapAdaNAmaM pazcAdaNAma ussAraNAma AdAvaNAmaM ujjobA vihAyagaviNAmaM tasaNAmaM vAvaraNArma bAdaraNAmaM muhumaNAmaM pajjattaNAmaM apajattaNAmaM patteyasarIraNAmaM sAdhAraNasarIraNAmaM thiraNAma athiraNAmaM suhaNAmaM asuhaNAmaM subhagaNA dUbhagaNAmaM sussaraNAmaM dussaraNAmaM AdejjaNAmaM aNAdejjaNAmaM jasakittiNAmaM ajasakittiNAmaM NimiNAmaM titthayaraNAmaM cedi 128 = 1, gati, 2. jAti, 3. zarIra, 4. zarIrabandhana, 1. zarIrasaMghAta 6. zarIrasaMsthAna. 7 zarIra aMgopAMga zarIra saMhanana, varNa, 10. gandha, 11. rasa. 12. sparza 13 nupUrvI 14. agurulaghu, 15. upaghAta, 16. paraghAta, 17. ucchvAsa, 18, Atapa, 16. udyota 20. vihAyogati, 21 trasa 22. sthAvara 23, bAdara, 24, sUkSma 25 paryApta, 26 aparyApta 27 pratyeka zarIra, 28. sAdhAraNa zarIra, 26, sthira, 30. asthira, 31. zubha, 32. azubha, 33. subhaga, 34, durbhaga, 35, susvara, 36. duHsvara, 37. Adeya, 39 janA, 29. yazaHkIti 40. amazaH kIrtiH 41 nirmANa aura 42. tIrthakara ye nAma karmako 42 piDa prakRtiyA~ haiM.. nAmakarma 13/2.2 / tU. 101 / 363) (rA. sU. /0/19) (sU. A./ 1230- 1233 ) (paM/pra/2/4) (ma.baM. 1/14/28/3) (go, ka/jI.pra./26/11/0). 2. uttara bhedarUpa 93 prakRtiyoM - de0 vaha vaha nAma gati cAra hai-narakAri jAti pA~ca haiM- ekendriya Adi zarIra pA~ca hai- audArikAdi bandhana pA~ca hai baudArikAdi zarIra bandhana saMghAta pAMca hai- audArikAdi zarIra saMghAta / saMsthAna chaha haiM - samacaturasra aadi| aMgopAMga tIna haiM- audArika Adi / saMhanana chaha haiM-vajraRSabhanArAca Adi / varNa paoNca haiMsukta Adi gandha do sugandha durgandha rasa pA~ca haiM-Thikka Adi sparza ATha hai-- karkaza Adi AnupUrvI cAra hai- narakagatyAnupUrvI aadi| vihAyogati do haiM- prazasta aprazasta / - isa prakAra ina 14 prakRtiyoM ke uttara bheda 65 haiN| mUla 14ko bajAya unake 65 uttara bheda ginanepara nAma karmakI kula prakRtiyA~ 63 (42+65 1463) ho jAtI hai|) " 1 3. nAmakarmakI asaMkhyAta prakRtiyA~ pa. 12/4.1,14/ sUtra 96/403 NAmassa kammassa asaMgatapaDIo | 16 | nAmakarmakI asaMkhyAta lokamAtra prakRtiyA~ hai / ( rA. bA./8/13/3/581/5) * ( 13/23/14 pirayagaiyA oggANAmAra paDIoo aMgularasa vibhAgamesamA hANi tirirANi DIe asaMkheja dimAgame tehi khagAhana niyahi guNidAo evaDiyAo yaDIo / (116 / 379) / tirikkhagaipAoggANupubviNAmAe pathaDIo loo seDIe asaMkhejjadibhAgame te hi ogAhaviyappehi guNidAo / evaDiyAo payaDIo / (118 - 376) / maNusagaipAoggANupubviNAmAe payaDIo paNadAlI sajoyaNasaesahasvAhANi tiriya1darANi vATa daphaNANi seDIe jadabhAgamehi jagAhaNaniyampehi guNidAo eziyAo paDIo / (120/200) / devagahapAoggA nAmAe payaDIyo janajoyasamAthi tiriyapadarANi seDIe asaMkhejjadibhAgamettehi ogAhaNaviyappehi guNidAo / evaDiyAo payaDIo / (122/383) / narakagatyAnupUrvI nAmakarmako prakRtiyA~ aMgula ke asaMkhyAta bhAgamAtra tiryakpratararUpa mAhatyako zreNike asaMkhyAta bhAgamAtra avagAhanAvikalpoM gupita karanepara jo labdha Ave utanI haiN| usakI itanI mAtra prakRtiyA~ haiM 116 / tiryaggati prAyogyAnupUrvI nAmakarmakI prakRtiyA~ lokako jagaNI asaMkhyAta bhAgamAtra avagAhanA vikalpoMse guNita karane para jo Aye utanI hai usakI itanI mAtra prakRtiyoM hotI haiM 11 manuSyagati prAyogyAnupUrvI nAmakarma kI prakRtiyoM kapATa chedanase niSpanna paiMtAlIsa lAkha yojana mAnyavAle virya prataroMko jagaNI asaMkhyAtaveM bhAgamAtra avagAhanAvikalpoMse gupita karanepara jo na Ave utanI haiN| usakI unI mAtra prakRtiyA~ hotI hai| 120 devagati prAyogyAnupUrvI nAmakarmakI prakRtiyA~ nau sau yIjana pAhaNya rUpa tiryakpratako jagazeNI ke asaMkhyAta bhAgamAtra avagAhanAvikalpose guNita karanepara jo labdha Ave utanI hotI haiN| usakI unI mAtra prakRtiyoM 122 " gha. 3/1,200 /30 / 2] pRDhavikANAmakammodayato jovA vikAiyA ciMti puDaviNAma kahi vibuttamiti Na rAssa evaM diyajAdiNAmakammatasAdo evaM sadi kammA saMkhA yamo muttasiddho Na ghaDadi tti vuccade / Na sutte kammANi aTTheba aTThedAlasayamevetti saMkhatarapaDisehavidhAyaya evakArAbhAvado / puNo katiyANi kammANi hoti hayagaya viyapurataM vasattamaNudehi-gomidAdINi betiyAgi kammaphalAni soge upalambhate jainendra siddhAnta koza -
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAmakarma 584 kammANi vitattiyANi ceva / evaM sesakAiyANaM vi vattavaM / pRthivIkAya nAmakarmase yukta jIvoMko pRthivIkAyika kahate hai| prazna- pRthivIkAya nAmakarma kahI bhI (karmake bhedome) nahIM kahA gayA hai ? uttara--nahIM, kyoMki, pRthivIkAya nAmakA karma ekendriya nAmaka bhItara antarbhUta hai| prazna- yadi aisA hai to sUtra prasiddha kamoMko saMkhyAkA niyama nahIM raha sakatA hai uttara-sUtra, karna AThahI athavA 148 hI nahIM kahe gaye hai; kyoki ATha yA 148 saMkhyAko choDakara dUsarI saMkhyAoMkA pratiSedha karanevAlA evakAra para sUtra nahIM pAyA jAtA hai| prazna- to phira karma kitane hai / uttara-lokameM ghoDA, hAthI, vRka (meDiyA), bhramara zalabha matkuNa, uddehikA ( dImaka ), gomI aura indra Adi rUpase jitane karmo ke phala pAye jAte hai, karma bhI utane hI hai / ( dha. 7/2,1.19/70/7 ) isI prakAra zeSa kAyika jIvoke viSayameM bhI kathana karanA caahie| gha. 7/2,10,12/2015 kammodaraNa jahA javAphada zeNaM = mataM hodi tahA nigodAmakammodaraNa nigodattaM hodi sUkSma nAmakarmake udayase jisa prakAra naspatikAvikAdi jIvoMke sUkSmapanA hotA hai usI prakAra nigoda nAmakarma ke udayase nigodava hotA hai| dha. 13/5.5,101/366/6 ko piMDo NAma / bahUNaM payaDINaM saMdoho pir3o / tasAditaM ttitAo otti ghettavya, tattha vi bahUNaM payaDINamuvalaM bhAdo / kudo taduvaladdhI / jutto kA jutto / kAraNatrahutteNa viNA bhamara-payaMga-mAyaMga-turaMgAdAdo 1 1 gha. 13/5,5,133/387/11 Na ca edAsimuttarottarapayaDIo Natthi, paparorA-dhamaNArINaM sAhAraNasarIrAcaM gulayahatavAdI bahuvihAra-gamavAdImukta bhAdo 1 prazna piTha (prakRti) kA artha kyA hai ? uttara--bahuta prakRtiyoMkA samudAya piNDa kahA jAtA hai prazna prasa Adi prakRtiyoM to bahuta nahIM hai, isalie kyA prakRtiyoM hai uttara aisA grahaNa nahIM karanA cAhie kyoM vahA~ bhI yuktise bahuta prakRtiyA~ upalabdha hotI haiM aura vaha yukti yaha hai ki kyoki, kAraNake bahuta hue binA bhramara, pataMga, hAthI, aura ghoDA Adika nAnA bheda nahIM bana sakate hai, isalie jAnA jAtA hai, ki sAdi prakRtiyA~ bahuta haiM / / 2. yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai ki agurulaghu nAnakarma Adiko uttarotara prakRtiyoM nahIM hai, kyoMki, dhana aura dhammamana Adi pratyeka zarIra kI aura hara mUlI Adi sAdhAraNazarIra; tathA nAnA prakArake svara aura nAnA prakArake gamana Adi upalabdha hote haiM / aura bhI de0 nIce zIrSaka naM0 (bhavanavAsI Adi sa me nAmakarma5 kRta haiM / ) 4. tIrthaMkaravavat gaNadhara Adi prakRtiyoMkA nirdeza kyoM nahIM rA. vA./8/21/49/580 / 3 yathA tIrthakara tvaM nAmakarmocyate tathA gaNadharasvAnAmupasaMkhyAnaM kartavyas gaNadhara cakragharamA ai viziSTa iti cedaH samma ki kAraNam anyanimittakhAt / gaNatvaM jJAnAvaraNAyopazamaprakarSa nimittam cakra daravAdoni uccairgotravizeSahetukAni / - prazna- jisa prakAra tIrtha karava nAmakarma kahate ho usI prakAra gaNadharakha Adi nAmakamakA ullekha karanA cAhie thA; kyoki gaNadhara cakradhara, vAsudeva, aura baladeva bhI viziSTa Rddhise yukta hote hai| uttara- nahI, kyoMki, ve dUsare nimitto se utpanna hote hai / gaNadharatvame to zrutajJAnAvaraNakA prakarSa kSayopazama nimitta hai aura cakradharatva Adikome uccagotra vizeSa hetu hai nAmanikSepa 5. devagatimeM mavanavAsI Adi sarvabheda nAma karmakRta haiM rA. vA /4/10/3/216/6 sarve te nAmakarmodayApAditavizeSA veditvyaa'| rA. vA. /4/11/3/217/18 nAmakarmodaya vizeSatastadvizeSasaMjJA' / ... kinnaranAmakarmodayArika kipuruSanAmakarmodayAta kirumA iyAdi / rA. bA./1/12/3/210/10 mA vizeSa pUrvavanivRtirveditavyAdevagatinAmakarma vizeSodayAditi / =ve saba ( asura nAga Adi bhavanavAsI devoke bheda ) nAmakarmake udayase utpanna hue bheda jAnane caahie| nAmakarmodayakI vizeSatA hI ve (patara devI ke kinnara Adi) nAma hote haiM jaise kinnara nAmakarma ke udayase kinnara aura kipuruSa nAmakarma ke udayase yAda una jyotiSI denoMkI bhI pUrvI 'ti jAnanI cAhie arthA (sUryacandra Adi bhI) devagati nAmakarma vizeSake udayase hote haiN| 1 6. nAmakarmake astitvakI siddhi dha. 6/1,6-1,10/13/4 tassa NAmakammassa atthitaM kudovagammade | sarIraThANAdikabhedaNANunayasIdo prazna usa nAmakarmakA astitva kaise jAnA jAtA hai ? uttara- zarIra, saMsthAna, varNa Adi kAryoMke bheda anyathA ho nahIM sakate haiN| ma. 7/2.1.11/00/1 kAraNeNa vinA kajyApamuppattI asthi / dosaMti viu-u-bAda-divasakAhAdisu amegANi kajjANi / tado kajjamettANi caiva kammANi vi asthi ti NicchAo kAvvo / kAraNake binA to kAryakI utpatti hotI nahIM hai| aura pRthivI, a, teja, vAyu, vanaspati aura usakAyika Adi jIyo meM unako ukta paryAyarUpa aneka kArya dekhe jAte hai| isalie jitane kArya hai utane unake kAraNarUpa karma bhI haiM, aisA nizcaya kara lenA cAhie / 7. anya sambandhita viSaya 2. nAmakarmake udAharaNa 2. nAmakarma prakRtiyoMmeM zubha-azubha vibhAga / 3. zubha-azubha nAmakarmake bandhayogya pariNAma 4. nAmakarmakI bandha udaya satya prarUpaNArthe 5. jIva vipAkI bhI nAmakarmako avAtI kahanekA kaarnn| / nAmakarma kriyA de0 saMskAra/ 20 nAma naya (de0 narve ///3) nAma nikSepa - 1. nAma nikSepakA lakSaNa 6. gavinAma karma janmakA kAraNa nahIM Ayu hai WAT -30 prakRtigaMdha / 3 / jainendra siddhAnta koza - de0 prakRtibaMdha / 2 / - de0 puNya pApa / de0 yaha vaha nAma / - de0 30 anubhAga /3 / 30 Ayu / 2 sa.si./1/5/10/4 akSaguNe vastuni saMvyavahArArthaM puruSakArAniyujya mAnaM saMjJAkarma nAma saMjJA ke anusAra jisame guNa nahIM haiM aisI vastu avahAra ke lie apanI icchAse kI gayI saMjJAko nAma ( nAma nikSepa) kahate hai / (sa. sA./A /13/ka. 8 kI TIkA); (paM dha/ 5. 042) / rA. vA / 1/5/1/2014 nimiSAdamyanimita nimittAntaram, tadamapekSya kimayA sahA nAmatyucyate yathA paramezvaryandana kiyAnimittAntarAnapekSaM kasyacit indra iti nAma / = nimittase jo anya nimitta hotA hai use nimittAntara kahate hai / usa nimittAntarakI apekSA na karake [ arthAt zabda prayogake jAti, guNa, kriyA Adi nimittoM kI apekSA na karake loka vyavahArArtha ( zlo. vA. ) ] kI jAnevAlI saMjJA nAma hai| jaise--parama aizvaryarUpa indana kriyAkI
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ 585 apekSA na karake kisIkA bhI 'indra' nAma rakha denA nAma nikSepa hai / (kholA 2/9/2/ 1-10/166) (go. 52/32) (tasA / 1/10) nAmamAlA 2 nAma nikSepake bheda " khaM. 13/5,3/ sUtra 6/8 jo so NAmaphAso NAma so jIvassa vA ajIvasvA jovANaM vA ajIvANaM vA jovassa ca ajIvassa ca jIvassa ca ajIvANaM ca jIvANaM ca ajIvassa ca jIvANaM ca ajIvANa ca jamsa NAma kIradi phArmetti so savvo NAmaphAso NAma / = - jo vaha nAma sparza hai vaha eka jIva, eka ajIva, nAnA jIva, nAnA ajIva eka jIva eka ajIva eka jIva nAnA ajIva, nAnA jIva eka ajIva, tathA nAnA jIva nAnA ajIva; inameMse jisakA 'sparza' aisA nAma kiyA jAtA hai vaha saba nAma sparza hai| noTa - ( yahA~ sparzakA prakaraNa honeme 'sparza' para lAgU kara nAma nikSepake bheda kiye gaye haiN| pu. meM 'kRti' para lAgU karake bheda kiye gaye hai| isI prakAra anyatra bhI jAna lenA / dhavalA meM sarvatra pratyeka viSayame isa prAra nikSepa kiye gaye hai / ) (Sa. khaM. 6/4.1 / sU. 51 / 246), (dha. 15 / 2 / 4) / 3. anya sambandhita viSaya 2. nAma nikSepa zabdasparzI hai| 2. nAma nikSepakA nayoMmeM antarbhAva / 3 nAma nikSepa va sthApanA nikSepameM antara / nAmamAlA barSAdako zabdakoza' / nAma satya -- de0 satya / nAma sama0 nikSepa // nArakI - de0 naraka / 1 nArada - 1 pratyeka kalpakAlake nau nAradokA nirdeza va nAradakI utpatti svabhAva Adi - (de0 zalAkApuruSa / 7) / 2. bhAvI kAlIna 21 ve 'jaya' tathA 22 ve 'vimala' nAmaka tIrthakaroke pUrva bhavoM ke nAma- de0 tIrthaMkara / - de0 ny/1/5/3| - de0 nikSepa / 2.3 / -de0 nikSepa /4 | - nAsiMha jainadharma ke ati eka yAdava va hoyasaLavaMzIya rAjA the| inake mantrIkA nAma hullarAja thaa| ye viSNuvarddhana prathamale uttarAdhikArI the aura inakA bhI uttarAdhikArI ballAla deva thA / samaya - za. saM. 2050-1085 (I0 1128-1163) nArAca - de0 saMhanana / nArAyaNa 9. nava nArAyaNa paricaya de0 zalAkApuruSa / 4 / 2. lakSmaNakA apara nAma -- de0 lakSmaNa / nArAyaNamata de0 ajJAnavAda | nArI-1, vIke artha meM 0 strI 2 khaNDa bharata kSetrakI eka nadI - de0 manuSya / 4 / 3. ramyakakSetrakI eka gradhAna nadI -de0 loka / 3 / 11 / 4, ramyaka kSetrastha eka kuNDa jisameM se nArI nadI nikalatI hai- de0 loka/3/10 / 5-uparokta kuNDakI svAminI devI - de0 loka / 3 / 10 / bhA0 2074 nArokUTa - rA. vA. kI apekSA rukmi parvatakA kUTa hai aura ti pa. kI apekSA nIla parvatakA kUTa hai| de0 loka/5/ nAlikA pUrvI khaNDako eka nadI de0 manuSya /4 nAlI - kSetra va kAlakA pramANa vizeSa / de0 gaNita //1/4 | 1 ni.kAMkSita nAsArika - bharatakSetra pazcimI AryakhaNDakA eka deza - de0 manuSya / 4 / nAstika bAda 0 cAka mau va nAstikyasi.vi./mU./4/12/271 tatreti dvedhA nAstikyaM prajJAsat prajJaptisat / tathAdRSTamadRSTaM vA tattvamityAtmavidviSAm / nAstivya do prakArakA hai - prajJAsat va prajJaptisat, arthAt bAhya va AdhyAtmika / bAhyameM dRSTa ghaTa stambhAdi hI sat hai, inase atirikta jIva ajIvAdi tattva kucha nahIM hai, aisI mAnyatAvAle cArvAka prajJAsata nAstika hai / antaraMgameM pratibhAsita saMvitti yA jJAnaprakAza hI sat hai, usase atirikta bAhyake ghaTa stambha Adi padArtha athavA jIba ajIva Adi tatva kucha nahIM hai. aisI mAnyatAvAle saugata (moDa) prApti sava nAstika hai| nAstitva naya- de0/5 - nAstitva bhaMga - de0 saptabhaMgI / 4 / nAstitva svabhAva A. pa./6 parasvarUpeNAbhAvAnnAstisvabhAva' / - para svarUpase abhAva honA so nAstitva svabhAva hai| jese-ghaTa paTasvabhAvI nahIM hai / 52 - anyakA anyarUpase na , na ca vR./61 asaMtataccA hu aNNamaNNeNa / honA hI asat svabhAva hai| nikaSAya-kAlIna 18 a nAma minabha de0 tIrthaMkara/2 1 niHkAMkSita - 1 niHkAMkSita guNakA lakSaNa 1 vyavahAra lakSaNa ma. sA./220 jo karedi ke kammamme so freita | cedA sammAdiTThI muNeyavvo / 2301- jo cetayitA karmo ke phaloke prati tathA (bauddha, cArvAka, parivAjaka Adi anya (de0 nIce ke uddharaNa) sarva dharmoke prati kAMkSA nahI karatA hai, usako niSkAsa samyaSTi kahate hai| mU. A./246-251 tivihA ya hoi karavA iha paraloe tathA kudhamme ya / tivihaM pijo Na kujjA daMsaNasudrImupagado so / 2461 baladeva cakkanaTTIseTThIrAyaNAdi apilamA sAbhimAdI so 12501 rattavaDacaragatAva saparivattAdINa maNNatitthINaM dhammA ya ahilAso kudhammakaMvA havadi esA / 2511 = abhilASA tIna prakArakI hotI hai - isa loka saMbandhI, paraloka sambandho, aura kudharmo sambandhI / jo ye tInoM hI abhilASA nahIM karatA vaha samyagdarzanakI zuddhiko pAtA hai / 246| isa loka meM basaveSa cakravartI seTha Adi banane yA rAjya pAnekI abhilASA isa loka sambandhI abhilAza hai / paraloka meM deva Adi honekI prArthanA karanA paraloka sambandhI abhilASA hai| ye donoM ho darzanako ghAtanevAlI hai | 2501 raktapaTa arthAta mocA, tApasa, parivAjaka Adi anya dharmavAlI ke dharma me abhilASA karanA sI dhamaka hai / 249 (1. thA. 12) (rA.vA./3/24/1/526/6 ) ( cA. sA/2/5) (pU. si. u. 24 ) ( pa dha . /u. / 547 ) kA. a./mU./416 jo saggasuhaNimittaM dhammaM NAyaradi dUsahatavehi / mokkhaM samIhamANo NikkarakhA jAyade tassa |416 | = durdhara tapake dvArA mokSakI icchA karatA huA jo prANI svargasukhake lie dharmakA Aca raNa nahI karatA hai usake nikAMkSita guNa hotA hai| ( arthAt samyadRSTi mokSakI icchA tapAdi anuSThAna karatA hai na ki indriyoMke bhogoMkI icyA) (paM.../540) / jainendra siddhAnta koza
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ niHzaMkita jJAnapUjAtapazcaraNAdikaraNa ... .TI./41/101/4 ihaloka paralokAzarUpagAkAra, sAnidAnatyAgena kevalajJAnAyanantaguNavyatiramokSArtha niSkAkSAguNaH kathyate / * iti vyavahAra niSkADU kSitaguNo vijJAna tavya / = isa loka tathA paraloka sambandhI AzArUpa bhogAkAMkSAnidAnake tyAgake dvArA kevalajJAnAdi anantaguNokI pragaTatArUpa mokSake lie jJAna, pUjA, tapazcaraNa ityAdi anuSThAnoMkA jo karanA hai, vahI niSkAMkSita guNa hai| isa prakAra vyavahAra niSkAMkSita guNakA svarUpa jAnanA cAhie / 2. nizcaya lakSaNa pra. saM./TI./41/102/8 nizcayena punastasyaiSa vyavahAraniSkAsA guNasya sahakArizvena dRzyabhayAgena nizcayaratnabhAvanotpannamAramAthi kAmotthAmRtarase citsasaMtoSa sa evaM niSkAhAtUna iti / nizcayase usI vyavahAra niSkAMkSA guNakI sahAyatA se dekhe sune tathA anubhava kiye hue jo pA~coM indriyoM sambandhI bhoga haiM inake tyAgase tathA nizcayaratnatrayakI bhAvanAye utpanna jo pAramArthika nijAtmottha sukharUpI amRta rasa hai, usameM cittako saMtoSa honA niSkAMkSAguNa hai| 2. kSayopazama samyagdRSTi sarvathA niSkAMkSa nahIM hotA de. anubhAga 2/6/3 (samyakraya prakRtike udaya vaza vedaka samyagdRSTikI sthiratA va niSkakSitA guNakA bAta hotA hai|) * mogAkAMkSA ke binA bhI samyagdaSTi pravAdi kyoM karatA 'de0 rAga/6 / * abhilASA yA icchAkA nipedha - de. rAga / niHzaMkita - 1. niHzaMkita guNakA lakSaNa 1. nizcaya lakSaNa- saptabhaya rahitatA sa.sA./ /12 sammadiTThI jIvA jisakA hoti vindhyaa| satabhayavimukkA jamhA tamhA du NissaMkA | 228 | samyagdRSTi jIva nizaMka hote haiM. isalie nirbhaya hote haiN| kyoMki ve bhayoM se rahita hote haiM isalie niHzaMka hote haiM (rA. vA./6/24/1/526/0) (cA. sA./4/3 ) ( paM. dha. /u. / 489 ) / 4 sa.sA./A / 227/ka. 154 samyagdRSTaya eva sAhasamidaM katu kSamante para, yadvaje'pi patazvamI bhvtaalokymuktvni| sarvAmeva nisargani bhayatayA zaGkAM vihAya svayaM jAgancha svagayodhanapuryodhAya vanto na hi / 954 | jisake bhayase calAyamAna hote hue, tInoM loka apane mArga ko choDa dete haiM aisA pAta honepara bhI ye sampatijIva svabhAvataH nirbhaya hone, samasta zaMkAko chor3akara svayaM apaneavadhya jJAnazarIrI jAnate hue, jJAnase cyuta nahIM hote| aisA parama sAhasa karaneke lie mAtra sambandRSTi hI samartha hai| vizeSa 30 saM 986 sA. / A. / 228/ka. 955 - 160 ) / pra. saM. 41/109 / 9 nizcayanayena punastasyaiva vyamahAranizaGkitaguNasya sahakArane trANaguptivyAdhivedanAkasmikAbhidhAnabhayasaptarka muktvA ghoropasarga parISahaprastAve'pi zuddhopayogalakSaNa nizcayaratnatrayabhAvenaiva nizakaguNo jJAtavya iti / = nizcaya nayase usa vyavahAra niHzaMkA guNakI (dekho Age) sahAyatAse isa lokakA bhaya Adi sAta bhayA~ (de0 bhaya) ko chor3akara pora upasarga tathA pariSoMke Anepara bhI zuddha upayogarUpa jo nizcaya ratnatraya hai usakI bhAvanAko hI niHzaMkA guNa jAnanA caahie| 2. vyavahAra lakSaNa - arhadvacana va tattvAdimeM zaMkAkA abhAva mU. A. / 248 va ya padavyA ede jiNadiTThA vaNNidA mae taccA / tattha bhave jA sakA daMsaNaghAdI havadi eso / 248 jina bhagavAn dvArA = niHzaMkita upadiSTaye bhI padArtha yathArtha svarUpase maine (A. bahakera svAmIne) varNana kiye haiN| inameM jo zaMkAkA honA yaha darzanako pATanevAlA pahilA doSa hai / ra. ka. zrA / 11 idamevedRzameva tattvaM nAnyanna cAnyathA / ityakaM pAyasAbhovarasanmArge'saMzayA ruci |11| = vastukA svarUpa yahI hai aura nahIM hai, isI prakArakA hai anya prakArakA nahIM hai, isa prakArase jainamArga meM talavArake pAnI ( Aba) ke samAna nizcala zraddhAna niHzaMkita aMga kahA jAtA hai / (kA. a./mU./ 415) / rA.vA./6/24/9/226/6 arhadupadiSTemA pravacane kamidaM syAdrA na beti zakAnirAso nizaGkitatvam arhanta upadiSTa pravacana meM 'kyA aisA hI hai yA nahIM hai isa prakArakI zaMkAkA nirAsa karanA pinA hai (cA. sA./1/4): (pU. si. u. / 23) (kA. a./ sU./414) (ana. dha./2/02/200) / pra. saM./TI./49/166/90 rAgAvizeSA ajJAnaM mAsatyavacanakAraNa dubhayamapi vItarAgasarvajJAnAM nAsti tataH kAraNAta yo pAdeyatara mole mokSamArge ca saMzayaH saMdeho na kartavya .. idaM vyavahAreNa samyaktvasya vyAkhyAnam / = rAga Adi doSa tathA ajJAna ye dono asasya bholaneke kAraNa hai aura ye donoM hI vItarAga sarvajJa jinendra deva nahIM haiM, isa kAraNa unake dvArA nirUpita heyopAdeya tattvameM mokSame aura mokSamArga meM bhavya jIvoMko saMzaya nahIM karanA caahie| yaha vyavahAranayase samyaktvakA vyAkhyAna kiyA gayA / paM. 482 arthamAdatra sutrArthe zaGkA na syAnmanISiNAm / sUkSmAntaritadUrArthA syustadAstikyagocarAH / sUkSma antarita aura dUravartI padArtha samyagdRSTiko Astikyagocara hai, isalie usako inake astitvakA pratipAdana karanevAle Agama meM kisI prayojanavaza kabhI bhI zaMkA nahIM hotI hai| te 2. niHzaMkita aMgakI pradhAnatA ana.pa./2/03/201 suruciH kRtanizcayo'pi hantuM dviSatamAzritaH spRshntm| ubharthI jinavAci koTimAjI raNaM yora ima pratIte mohArika rucipUrvaka inakA nizcaya karanepara bhI yadi jina bacana viSayameM donoM hI koTiyoMke saMzayarUpa jJAnapara ArUDha rahe. ( arthAt vastu aMzoMke sambandha meM 'aisA hI hai athavA anyathA hai' aisA saMzaya banA rahe ) to idhara udhara bhAganevAle ghor3epara ArUDha yoddhAvat vairiyoM dvArA mArA jAtA hai arthAta mithyAtvako prApta hotA hai / www 3. kSayopazama samyagdRSTiko kadAcit tatvoMmeM sandeha honA sambhava hai| ka. pA. 9/11/126/3 saMsayanivAsAjyavasAyabhAyagayagaNa haradeva paDapaTTamANasahAvA ! - gaNadharadeva ke saMzaya viparyaya aura anadhyavasAya bhAvako prApta honepara (usako dUra karaneke lie unake prati pravR karanA (divyadhvanikA) svabhAva hai / 30 anubhAga 4 samyagdarzanakA dAna nahIM karanevAlA saMdeha samyamprakRtike udayase hotA aura sarvaghAtIsaMdeha mithyAtva ke udayase hotA hai| samyagdRSTiko kadAcit andha zraddhAna bhI hotA hai - de0 zraddhAna / 2 // bhayake bheda va lakSaNa 4. samyagdaSTiko maya na honekA kAraNa va prayojana sa.sA./A/288/ka. 155 loka. zAzvata eka eSa sakalavyakto viviktAmanacoka svayamena kevalamaye lokamatyekakaH loko'yaM na jainendra siddhAnta koza
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ niHzalya aSTamI vrata 587 niMdA roga va zokake du.khoMse aura sapta bhayoMse rahita avinAzI tathA kalyANamaya zuddha sukha niHzreyasa kahA jAtA hai| ti. paM./1/46 sokavaM titthaparANaM kappAtIdANa taha ya IdiyAdIdaM / atisayamAdasamutthaM NisseyasamaNuvamaM paramaM / 46 / tIrthaMkara (arhanta ) aura kalpAtIta arthAt siddha, inake atIndriya, atizayarUpa, Atmotpanna, anupama aura zreSTha sukhako ni'zreyasa sukha kahate haiN| niHzvAsa-1.zvAsake artha meM niHzvAsa-de0 apAna / 2. kAlakA __ pramANa vizeSa-de0 gnnit/I/1| niHsaMgatva-niHsaMgavArama bhAvanA kriyA-de0 sNskaar/2| niHsRNAtmaka-taijasa zarIra-de0 taijasa / niHsRta-matijJAnakA eka bheda-de0 mtijnyaan/4| nidana-de. nindaa| nidA tavAparastadaparastasyAsti tagIH kuto, nizzaka satataM svayaM sa sahaja jJAna sadA vinda ti / 15 / - yaha citsvarUpa hI isa vivikta AtmAkA zAzvata, eka aura sakalavyakta loka hai, kyoki mAtra citsvarUpa lokako yaha jJAnI AtmA svayameva ekAkI dekhatA haianubhava karatA hai| yaha citrasvarUpa loka hI terA hai, usase bhinna dUsarA koI loka-yaha loka yA paraloka-terA nahIM hai, aisA jJAnI vicAra karatA hai, jAnatA hai| isalie jJAnIko isa lokkA tathA paralokakA bhaya kahA~se ho ? vaha to svaya nirantara nizaMka vrttaa| huA sahaja jJAnakA sadA anubhava karatA hai| (kalaza 156-160 me isI prakAra anya bhI chaho bhayoM ke lie kahA gayA hai| ) (paM. dha /u/ 5141522,527,535.642, 546 ) / 5. samyagdRSTikA bhaya bhaya nahIM hotA paM. dha./u. zloka naM. paratrAtmAnubhUte vinA bhIti' kutstnii| bhIti. paryAyamUDhAnAM nAtmatattva kacetasAm |46sh nanu santi catasro'pi saMjJAstasyAsya kasyacit / arvAk ca tava pari (sthiti) cchedasthAnAdastitvasaMbhavAt / 468 / tatkathaM nAma nirbhIka' sarvato dRSTivAnapi / apyaniSTArthasaMyogAdastyadhyakSa prayatnavAn 4 satyaM bhIko'pi nirbhIkstatsvAmitvAdyabhAvata' / rUpi dravyaM yathA cakSuH pazyadapi na pazyati / 506 / samyagdRSTi. sadai katvaM svaM samAsAdayanniva / yAvatkarmAtiriktatvAcchuddhamatyeti cinmayam / / 12 / zarIraM mukhaduHkhAdi putrapautrAdika tathA / anitya karma kAryatvAdasvarUpamavaiti y..13|| = nizcaya karake parapadArthoM meM AtmIya buddhike binA bhaya kaise ho sakatA hai, ata' paryAyoM meM moha karanevAle mithyAdRSTiyoMko ho bhaya hotA hai, kevala zuddha AtmAkA anubhava karanevAle samyagdRSTiyoMko bhaya nahIM hotA prazna-kisI samyagdRSTike bhIAhAra bhaya maithuna va pari- graha ye cAroM saMjJAe~ hotI hai, kyoMki jisa guNasthAnataka jisa jisa saMjJAkI vyucchitti nahIM hotI hai (de0 saMjJA/8 ) usa guNasthAna taka yA usase pahileke guNasthAnomeM ve ve saMjJAe~ pAyI jAtI haiN|468) isalie samyagdRSTi sarvathA nirbhIka kaise ho sakatA hai| aura vaha pratyakSameM bhI aniSTa padArtha ke saMyogake honese usakI nivRttike lie prayatnavAn dekhA jAtA hai| uttara-ThIka hai; kintu samyagdRSTike parapadArthoM meM svAmitva nahIM hotA hai, ataH vaha bhayavAna hokarake bhI nirbhIka hai| jaise ki-cakSu indriya rUpI dravyako dekhanepara bhI yadi udhara upayukta na ho to dekha nahIM pAtA / 500 / samyagdRSTi jIva sampUrNa karmoMse bhinna honeke kAraNa apane kevala satsvarUpa ekatAko prApta karatA huA hI mAno, usako zuddha cinmaya rUpase anubhava karatA hai 1512 / aura vaha karmoke phalarUpa zarIra sukha dukha Adi tathA putra pautra Adiko anitya tathA AtmasvarUpase bhinna samajhatA hai / / 13 / [isalie use bhaya kaise ho sakatA hai-(de0 isase pahalevAlA zIrSaka)] (da. pA./paM. jycnd/2/11/3)| da. pA./paM. jayacanda/2/11/10 bhaya hote tAkA ilAja bhAganA ityAdi karai hai, tahA~ vartamAnakI pIr3A nahIM sahI jAya tAtai ilAja krai hai| yaha nibaMlAIkA doSa hai| * saMzaya aticAra va saMzaya mithyAtvameM antara -de0 sNshy/5| niHzalya aSTamI vrata-16 varSa paryanta prati bhAdrapada zuklA ko upavAsa kre| tIna bAra deva pUjA kre| tathA namaskAra mantrakA trikAla jApya. kre| (bata vidhAna saMgraha/pR. 101) (kizanasiha kriyaakosh)| niHzreyasara. ka. pA./131 janmajarAmayamaraNaiH zokairduHsvairbhayaizca primuktN| nirvANaM zuddhasutraM niHzreyasamiSyate nityaM / 1311 - janma jarA maraNa 1. nindA va nindanakA lakSaNa sa. si./6/25/336/12 tathyasya vAtathyasya vA doSasyodbhAvanaM prati icchA nindaa| sacce yA jhUThe doSoMko pragaTa karanekI icchA nindA hai| (rA, vA./6/25/1/530/28) / sa. sA./tA. vR./306/388/12 AtmasAkSidoSaprakaTanaM nindaa| = Atma sAkSI pUrvaka arthAt svayaM apane kiye doSoMko pragaTa karanA yA una sambandhI pazcAttApa karanA nindA kahalAtI hai| (kA, a./TI./8/ 22/15) / nyA.da./bhASya/2/1/64/101/ aniSTaphalavAdo nindA |-aniSTa phalake kahaneko nindA kahate hai| paM.dha./u./473 nindanaM tatra durvArarAgAdau duSTakarmaNi / pazcAttApakaro bandho nA no] pekSyo nApyu (pya) pekSita' 1473 / - duri rAgAdirUpa duSTa karmoMkA pazcAttApa kAraka bandha aniSTa hokara bhI upekSita nahIM hotaa| arthAta apane doSokA pazcAttApa karanA nindana hai| 2. para nindA va Atma prazaMsAkA niSedha bha A./mU./gA. naM. appapasaMsaM pariharaha sadA mA hoha jsvinnaasyraa| appANaM thokto taNalahuho hodi hu jaNammi / 351 / Na ya jAyaMti asaMtA guNA vikatthaM tayassa purisss| dhanti hu mahilAyaMto va paMDavo paMDavo caiva // 362 / sagaNe va paragaNe vA paraparivAdaM ca mA krejaah| accAsAdaNaviradA hoha sadA vajjabhIrU ya 36 / daTa ThUNa aNNadosaM sappuriso lajjio saya hoi| rakkhai ya sayaM dosaM va tayaM jaNajepaNabhaeNa |3721-he muni ! tuma sadAke lie apanI prazaMsA karanA chor3a do; kyoki, apane mukhase apanI prazaMsA karanese tumhArA yaza naSTa ho jAyegA / jo manuSya apanI prazaMsA Apa karatA hai vaha jagat meM tRNake samAna halakA hotA hai / 356 / apanI stuti Apa karanese puruSake jo guNa nahIM haiM ve utpanna nahIM ho skte| jaise ki koI napuMsaka strIvava hAvabhAva dikhAnepara bhI strI nahIM ho jAtA napuMsaka hI rahatA hai / 362 / he muni / apane gaName yA paragaNameM tumheM anya muniyokI nindA karanA kadApi yogya nahIM hai| parakI virAdhanAse virakta hokara sadA pApoMse virakta honA cAhie / 366 // satpuruSa dUsaroMkA doSa dekhakara usako pragaTa nahIM karate haiM, pratyuta lokanindAke bhayase unake doSoM ko apane doSoMke samAna chipAte haiN| dUsaroMkA doSa dekhakara ve svayaM lajjita ho jAte haiM / 372 / ra.sA./114 Na sahati iyaradappaM thuvaMti appANa appamAhappaM / jibbhaNimitta kuNaM ti te sAhU sammaummukkA / 114 =jo sAdhu dUsareke bar3appanako jainendra siddhAnta koza
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ nidA 588 nidA sahana nahIM kara sakatA aura svAdiSTa bhojana milaneke nimitta apanI mahimAkA svayaM bakhAna karatA hai, use samyaktvarahita jaano| kurala kAvya/16/2 zubhAdazubhasaMsakto nUnaM nindyastato'dhika / pura' priyaMvada' kiMtu pRSThe nindAparAyaNa / / -satkarmase vimukha ho jAnA aura kukarma karanA nissandeha burA hai| parantu kisIke mukha para to ha~sakara bolanA aura pITha-pIche usakI nindA karanA usase bhI burA hai| ta. sU./6/25 parAtmanindAprazaMse sadasadguNocchAdanodbhAvane ca nIcai gotrasya / 23 // = paranindA, AtmaprazaMsA, sadguNokA AcchAdana yA DhaMkanA aura asadguNoMkA pragaTa karanA ye mIca gotrake Asrava haiN| sa. si./6/22/337/4 etadubhayamazubhanAmakarmAsabakAraNa veditavyaM / ca zabdena...paranindAtmaprazaMsAdiH smucciiyte| = ye donoM (yogavakratA aura visaMbAda) azubha nAmakarmake Asravake kAraNa jAnane caahie| sUtra meM Aye hue 'ca' padase dUsarekI nindA aura apanI prazaMsA karane AdikA samuccaya hotA hai| arthAt inase bhI azubha nAmakarma kA Asrava hotA hai / (raa.vaa./6/22/1/528/21)| A.anu./246 svAn doSAn hantumudya ktastapobhiratidurdharai. / tAneva poSayatyajJa' paradoSakathAzanaiH 1246 / =jo sAdhu atizaya duSkara tapoMke dvArA apane nija doSoMke naSTa karane meM udyata hai, baha ajJAnatAvaza dUsaroMke doSoMke kathanarUpa bhojanoke dvArA unhIM doSoko puSTa karatA hai| de0 kaSAya/1/7 (paranindA va AtmaprazasA karanA tIna kaSAyIke cihna haiN|) kammammi rayA te cattA mokkhamaggammi 76 / -jo aDaja, romaja Adi pA~ca prakArake vastromeM Asakta hai, arthAta uname se kisI prakArakA vastra grahaNa karate haiM aura parigrahake grahaNa karane vAle hai ( arthAta zvetAmbara sAdhu), jo yAcanAzIla hai, aura adha' karmayukta AhAra karate haiM ve mokSamArgasecyuta hai| Apta. mI /7 tvanmatAmRtabAhyAnAM sarvathaikAntabAdinAm / AptAbhimAnadagdhAnA sveSTaM dRSTena baadhyte| Apake anekAntamata rUpa amRtase bAhya sarvathA ekAntavAdI tathA Aptapaneke abhimAnase dagdha hue (sAMkhyAdi mata ) anya matAvalambiyoke dvArA mAnya tattva pratyakSapramANase bAdhita hai| da, pA./TI/2/3/12 mithyAdRSTayaH kila badanti vrataH ki prayojanaM,... mayUrapicchaM kila rucira na bhavati, sUtrapicchaM ruciraM,.zAsanadevatA na pUjanIyAH.. ityAdi ye utsUtraM manyate mithyAdRSTayazcArvAkA nAstikAste / yadi kadAgrahaM na muJcanti tadA samarthairAstirupAnadbhiH thaliptAbhirmukhe tADanIyAH...tatra pApaM naasti| bhA. pA./TI./141/287/3 lauMkAstu pApiSThA mithyAdRSTayo jinasnapanapUjanapratibandhakatvAta teSAM saMbhASaNaM na kartavyaM tatsaMbhASaNaM mahApApamutpadyate / mo. pA./TI./2/305/12 ye gRhasthA api santo manAgAramabhAvanAmAsAdya vayaM dhyAnina iti bravate te jinadharma virAdhakA mithyAdRSTayo jJAtavyAH |"te lokAH, tannAmagrahaNaM tanmukhadarzanaM prabhAtakAle na kartavyaM iSTavastubhojanAdivighnahetutvAt / -1. mithyAdRSTi (zvetAmbara va sthAnakavAsI) aisA kahate haiM ki-vratoMse kyA prayojana, AtmA hI sAdhya hai / mayUrapicchI rakhanA ThIka nahIM, sUtakI picchI hI ThIka hai, zAsanadevatA pUjanIya nahIM hai, AtmA hI deva hai| ityAdi sUtraviruddha kahate haiN| ve midhyAhRSTi tathA cArvAka matAvalambI nAstika haiN| yadi samajhAnepara bhI ve apane kadAgrahako na choDe' to samartha jo Astika jana hai ve viSThAse lipta jUtA unake mukha para dekara maareN| isameM unako koI bhI pApakA doSa nahIM hai / 2. laukA arthAt sthAnakavAsI pApiSTha mithyAdRSTi hai, kyoMki jinendra bhagavAna ke abhiSeka va pUjanakA niSedha karate hai| unake sAtha sambhASaNa karanA yogya nahIM hai| kyoMki unake sAtha saMbhASaNa karanese mahApApa utpanna hotA hai| 3. jo gRhastha arthAt gRhasthavat vakhAdi dhArI hote hue bhI kicit mAtra AtmabhAvanAko prApta karake 'hama dhyAnI haiM' aisA kahate haiM, unheM jinadharmavirAdhaka mithyAdRSTi jAnanA caahie| ve sthAnakavAsI yA DhaM DhiyApaMthI haiN| savere-savere unakA nAma lenA tathA unakA mu~ha dekhanA nahIM cAhie, kyoMki aisA karanese iSTa vastu bhojana AdikI bhI prAptimeM vighna par3a jAtA hai| 3. svanindA aura paraprazaMsAkI iSTatA ta. sU./6/26 tadviparyayo nIcaivRttyanutseko cottarasya / 26 // sa. si./6/26/34017 kA punarasau viparyayaH / AtmanindA paraprazaMsA sadguNodbhAvanamasadguNocchAdana ca / -unakA viparyaya arthAta paraprazaMsA AtmanindA sadguNokA udbhAvana aura asadguNoMkA ucchAdana tathA namravRtti aura anutseka ye uccagotrake Asrava haiN| (rA.vA./6/ 26/2/531/17) / kA.a./mU./112 appANaM jo Nidai guNavaMtANaM rei bahumANaM / maNa iMdiyANa vijaI sa sarUvaparAyaNo hou 31121 =jo muni apane svarUpameM tatpara hokara mana aura indriyoMko vazameM karatA hai, apanI nindA karatA hai aura samyaktva vatAdi guNavantoM kI prazaMsA karatA hai, usake bahuta nirjarA hotI hai| bhA, pA./TI./48/213 para uddhRta-mA bhavatu tasya pApaM parahitaniratasya puruSasiMhasya / yasya paradoSakathane jihvA maunavrata carati / jo parahitameM nirata hai aura parake doSa kahane meM jisakI jihvA mauna vratakA AcaraNa karatI hai, usa puruSa siMhake pApa nahIM hotaa| de0 upagRhana ( anyake doSoMkA DhaoNkanA samyagdarzanakA aMga hai|) * samyagdRSTi sadA apanI nindA gardA karatA hai -de0 smygdRsstti/5| 4. anya matAvalambiyoMkA ghRNAspada apamAna da. pA./ma./12 je daMsaNesu bhaTTA pAe pADaMti dasaNadharANa / te hoti lallamUA bohi puNa dullahA tesi / 12 / -svayaM darzana bhraSTa hokara bhI jo anya darzanadhAriyoM ko apane paoNvame paDAte hai arthAta unase namaskArAdi karAte haiM, te parabhavaviSa lule va gaMge hote hai arthAta ekendriya paryAyako prApta hote haiM / tinako ratnatrayarUpa bodhi durlabha hai| mo. pA./mU./73 je paMcacelasattA graMthaggAhI ya jAyaNAsIlA / AdhA- 5. anyamata mAnya devI devatAoMkI nindA a.ga.zrA./4/66-76 hiMsAdibAdakatvena na vedo dhrmkaakssibhiH| vRkopadezavannUnaM pramANIkriyate budhaiH / na virAgA na sarvajJA brhmvissnnumheshvraa| rAgadveSamadakrodhalobhamohAdiyogata 71 / AzliSTAste 'khilairdossai| kAmakopabhayAdibhi / AyudhapramadAbhUSAkamaNDatvAdiyogata 73. =dharmake vAMchaka paNDitoMko, khArapaTake upadezake samAna, hiMsAdikA upadeza denevAle vedako pramANa nahIM karanA caahie|6| brahmA, viSNu, mahezvara na virAgI hai aura na sarvajJa, kyoMki ve rAga-dveSa, mada, krodha, lobha, moha ityAdi sahita haiM / 71 / brahmAdi deva kAma krodha bhaya ityAdi samasta doSose yukta haiM, kyoMki unake pAsa Ayudha strI AbhUSaNa kamaNDalu ityAdi pAye jAte haiM 73 // de0 vinaya/4 ( kudeva, kuguru, kuzAstrakI pUjA bhakti AdikA niSedha / ) jainendra siddhAnta koza
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ niMbadeva 6. midhyAdRSTiyoMke lie apamAnajanaka zabdakA prayoga pramANa 1 mU. A. / 651 2.sA./108 2 pApA./10 4 bhA.pA./mU. 71 5.bhA.pA./. Jug bhA.pA./mU./943 6 | mo.pA./mU /76 7 mo.pA./mU./100 8 liMga pA./mU./34 liMga pa. 4-18 pra.sa. pU. 266 10 11 de0 bhavya / 2 12 30 mithyAdarzana 13 sa.sA./khA./201 14 15 sa sA / A./85 ni.sA./tA vR./ vyakti ekala bihArI sAdhu svacchanda sAdhu samyaktvacaraNa se bhraSTasAdhu mithyAdRSTi nagna sAdhu bhAvavihIna sAdhu midhyAdRSTi sAdhu zvetAmbara sAdhu midhyAdRSTikA lAga va cAritra dravya ligI nagna sAdhu " mantrApajIvi nagna sAdhu mithyAdRSTi sAmAnya bAhya kriyAbalambI AtmAko karmoM Adi kA kartA mAnanevAle 92 anyavaza sAdhu 143 / ka 244 16 yo. sA. / 8 / 18 - 16 loka dikhAveko dharma karanevAle vedAMta 2 nikala nikala paramAtmA de0 paramAtmA /1 nikAcita va nidhata - 1 lakSaNa - upAdhi pApa zramaNa rAjya sevaka jJAnamUDha ikSu puSpasama naTa zramaNa pApa va tiryagA laya bhAjana abhavya pAjIba laukika cala zaba mokSamArga bhraSTa bAla zruta bAla caraNa pApamohitamati nArada, tica tiryagyoni laukika 589 sarvamase bAhara rAjavallabha naukara nivadeva - zilAhAra ke nareza gaNDarAditya ke sAmanta the / ukta narezakA ulekha za. saM. 1030-1058 takake zilAlekhoMme pAyA jAtA hai / ata inakA samaya - za. saM. 2030-1058 ( I 1908 - 1136 ) hotA hai| nirkavedAMta mUDha, lobhI, krUra. Darapoka, sUkhaM bhavAbhinandI mo./.jI. pra./440/463 udaye saMkramayura muvi dAdu kameNa No skeN| upasaMtaM ca Niti nikAcidaM hodijaM krammaM / ... karmaiyAvayAM nikSeptaM saMkrAmayi cAzakyaM tajJintirnAma / udayAvayAM nikSeptuM saMkrAmayitumutkarSayitumapakarSayituM cAzakyaM nicitaM nAma bhavati jo dharma udayAlImA parI yA anya prakRtirUpa saMkramaNa karaneko samarthana je so ni khiye| bahuri jo dharma udayAvI va prApta karaneko vA anya prakRtirUpa saMkramaNa karane kI yA utkarSaNa karane ko samarthana je so nikAcita khie| 2. nikAcita va nidhata sambandhI niyama go.ka./mU. va jI. pra / 450/566 uvasataM ca Niti NikAcidaM taM guNasthAnaparyantameva syAt tadupari nikSepa guNasthAneSu yathAsaMbhavaM kAmityartha upazAnta, nita nikA pita ye tIno prakArake karma apUrvakaraNa guNasthAna paryaMta hI hai| Upara ke guNasthAnoM meM yathAsambhava zakya arthAt jo udayAvalI vidhai prApta karanekU samartha hUje aise hI karma paramANu pAie hai| 3 nita va nikAcita kamakA maMjana bhI sambhava hai bha. 6/9.1-1.22/49019 jigamiva sameNa dhisa vikAcidasta bhi micchattAdikamma kalAvassa khayadaMsaNAdo / -jinabimbake darzana se nidhata aura nikAcita rUpa bhI midhyAtvAdi karmakalApakA kSaya hotA dekhA jAtA hai| nikAya - --- - ( sa. si. /4/1/236/- ) devagatinAmakarmodayasya svakarmavizeSApAditabhedasya sAmarthyAnnicIyanta iti nikAyAH saMghAtA ityartha' / apane avAntara karmose bhedako prApta honevAle devagati nAmakarmake usakI sAmane jo saMgraha kiye jAte haiM ne nikAya kaha sAte hai| (rA. bA/4/9/3/211/11) / nikkundarI - bharatakSetra AryakhaNDakI eka nadI- de0 manuSya 4 ) / nikRti- mAyAkA eka bheda (de0 mAyA/2) nikRti bacana de0 vacana / niklodima-05/5/1 nikSiptanikSepa nikSepa jisake dvArA vastukA jJAnameM kSepaNa kiyA jAya yA upacAra se vastukA jina prakAroMse AkSepa kiyA jAya use nikSepa kahate hai / so cAra prakArase kiyA jAnA sambhava hai- kisI vastukai nAmameM usa vastukA upacAra vA jJAna, usa vastuko mUrti yA pratimAme usa vastukA upacAra yA jJAna vastukI pUrvApara paryAyoM meM se kisI bhI eka paryAya me sampUrNa vastukA upacAra yA jJAna tathA vastuke vartamAna rUpa meM sampUrNa vastukA upacAra yA jJAna / inake bhI yathAsambhava uttarabheda karake vastuko jAnane vajanAnekA vyavahAra pracalita hai| vAstava meM ye sabhI bheda vaktAkA abhiprAya vizeSa honeke kAraNa kisI na kisI naya meM garbhita haiN| nikSepa viSaya hai aura naya viSayI yahI donoM antara hai| AhArakA eka doSa-304 utkarSaNa apakarSaNa vidhAnameM jaghanya utkRSTa nikSepa / - de0 vaha vaha nAma 1 9 nikSepa sAmAnya nirdeza 1 nikSepa sAmAnyakA lakSaNa / 3 5 6 nikSepake 4, 6 yA aneka bheda / cAroM nikSepoMke lakSaNa va meda Adi / -de0 nikSepa /407 pramANa naya aura nikSepameM antara / nikSepa nirdezakA kAraNa va prayojana / nayoMse pRthak nikSepakA nirdeza kyoM / cAroM nikSepakA sArthakya va virodha nirAsa / vastu siddhimeM nikSepakA rupAna -de0 naya /I/3/7 jainendra siddhAnta koza
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 1. nikSepa sAmAnya nirdeza 6 nikSepokA dravyArthika paryAyArthikameM antarbhAva 1 bhAva nikSepa paryAyArthika hai aura zeSa tIna dravyArthika / 2 | bhAvameM kathaMcit dravyArthika aura nAma va dravyameM kathaMcit pryaayaarthikpnaa| 3-5 nAmAdi tInako dravyArthika kahanemeM hetu| bhAvako paryAyArthika va dravyArthika kahane meM hetu / 3 nikSepoMkA naigamAdi nayoM meM antarmAva nayoMke viSayarUpase nikSepoMkA nAma nirdeza / tInoM dravyAthika nayoMke sabhI nikSepa viSaya kaise ? RjusUtrake viSaya nAma va dravya kaise ? RjusUtrameM sthApanA nikSepa kyoM nahIM ? zabdanayoMkA viSaya nAma nikSepa kaise ? zabdanayoMmeM dravyanikSepa kyoM nahIM? nAma nikSepa nirdeza / -de0 nAma nikssep| dragyanikSepa nirdeza va zaMkAe~ | dravyanikSepake lakSaNa sambandhI shNkaa| dravyanikSepa va dravyake lakSaNoMkA samanvaya / -de0 dravya/2/2 Agama dravya nikSepa viSayaka shNkaaeN| / 1. AgamadrabyanikSepameM dravya nikSepapanekI siddhi / 2. upayoga rahitakI bhI AgamasaMjJA kaise ? noAgamadravya nikSepa viSayaka shNkaaeN| 1. nauAgamameM dravyanikSepapanekI siddhi| 2. bhAvI noAgama dravya nikSepapaneko siddhi / 3-4. karma va nokarmameM dravya nikSepapaneko siddhi| zAyaka zarIra viSayaka zaMkAe~ / 1. trikAla jJAyakazarorameM dravyanikSepapanekI siddhi / 2 jJAyaka zarIroMko noAgama saMjJA kyoM? 3. bhUta va bhAvI zarIroMko noAgamapanA kaise 1 dravya nikSepake bhedoMmeM paraspara antara / 1. Agama va noAgamameM antara / 2. bhAvI jJAyakazarIra va bhAvI noAgamameM antr| 3. jJAyakazarIra aura tadvathatiriktameM antara / 4. bhAvinoAgama va tadvaya tiriktameM antara / 69 * sthApanAnikSepa nirdeza sthApanA nikSepa sAmAnyakA lakSaNa / sthApanA nikSepake bhed| sthApanAkA viSaya mUrtIka dravya hai| -de0 ny/5/3| sadbhAva va asadbhAva sthApanAke lakSaNa / akRtrima pratimAomeM sthApanA vyavahAra kaise ? -de0 nikSepa/5/7/6 / sadbhAva va asadbhAva sthApanAke bheda / kASThakarma Adi bhedoMke lakSaNa / nAma va sthApanAmeM antr| sadbhAva va asadbhAva sthApanAmeM antara / sthApanA va nokarma dravya nikSepameM antara / bhAva nikSepa nirdeza va zaMkA Adi bhAvanikSepa sAmAnyakA lakSaNa / bhAvanikSepake bhed| Agama va noAgama bhAvake bheda va udAharaNa / Agama va noAgama bhAvake lakSaNa / bhAvanikSepake lakSaNakI siddhi / AgamabhAvameM bhAvanikSepapanekI siddhi / Agama va noAgama bhAvameM antara / dravya va bhAva nikSepameM antara / dravyanikSapake bheda va lakSaNa 1. nikSepa sAmAnya nirdeza dravyanikSepa sAmAnyakA lakSaNa / dravyanikSepake bheda-prabheda / Agama dravyanikSepakA lakSaNa / no Agama dravyanikSepakA lakSaNa / jJAyaka zarIra sAmAnya va vizeSake lakSaNa / bhAvi-noAgamakA lkssnn| tadvayatirikta sAmAnya va vizeSake lakSaNa / (1. sAmAnya, 2. karma, 3. nokarma, 4-5 laukika lokottara nokarma, 6. sacittAdi nokarma tadvayatirikta) sthita jita Adi bhedoMke lakSaNa / 9 granthima Adi bhedoMke lakSaNa / 1. nikSepa sAmAnyakA lakSaNa rA, vA, 1/1/-/28/12 nyasanaM nyasyata iti vA nyAso nikSepa ityarthaH / sauMpanA yA dharohara rakhanA nikSepa kahalAtA hai| arthAta nAmAdikoM meM vastuko rakhanekA nAma nikSepa hai| dha.1/1,1.1/gA. 12/17 upAyo nyAsa ucyate / 111 -nAmAdike dvArA vastumeM bheda karaneke upAyako nyAsa yA nikSepa kahate haiM / (ti.pa./1/83) dha.4/1,3,1/2/6 saMzaye viparyaye anadhyavasAye vA sthita tebhyo'pasArya nizcaye kSipatIti nikSepaH / athavA bAhyArtha vikasapo nikSepa. / aprakRtanirAkaraNadvAreNa prakRtaprarUpako vA = 1. saMzaya, viparyaya aura jainendra siddhAnta koza
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa anadhyavasAya meM avasthita vastuko unase nikAlakara jo nizcaya meM kSepaNa karatA hai use nilepa kahate haiN| arthAda jo anirNIta vastukA nAmAdika dvArA nirNaya karAve, use nikSepa kahate haiM (ka. pA. 2/12/ 475/425/7); (gha. 1/1,1.1/10/4); (dha. 13/5.3.5/3/11); (dha. 13/ 106.3/118/4), (aura bhI de0 nilepa/1/3) 2 athabhA mAharI padArthake vikalpako nikSepa kahate hai| (dha. 13/5.5.3/168/4) / 3. athavA aprakRtakA nirAkaraNa karake prakRtakA nirUpaNa karanevAlA nikSepa hai / (aura bhI de0 nikSepa 1/4): (. 6/4.1.46/94919); ( . 13/22.3/ 168/4 ) A. pa./6 pramANanayayonikSepa AropaNaM sa nAmasthApanAdibhedacaturvidhaM iti nikSepasya vyutpattiH / = pramANa yA nayakA AropaNa yA nikSepa nAma sthApanA AdirUpa cAra prakArose hotA hai| yahI nikSepakI vyutpatti hai| na. ca. / bhUta / 49 vastu nAmAdiSu kSipatIti nikSepakA nAmAdikameM kSepa karane yA dharohara rakhaneko nikSepa kahate hai / na. ca. vR./266 jutI sujuttamarage jaM caubheyeNa hoi khalu ThevaNaM / vajje sadi NAmAdisu taM kkheivaM have samaye | 266 | = yuktimArgase prayojanavaza jo vastuko nAma Adi cAra bhedomeM kSepaNa kare use Agama meM nikSepa kahA jAtA hai| 2. nikSepake bheda 1. cAra bheda ta. sU./1/5 nAmasthApanAdravyabhAvatastantryAsa' nAma, sthApanA, dravya aura bhAvarUpase unakA arthAt samyagdarzanAdikA aura jIva AdikA nyAsa arthAt nikSepa hotA hai| (Sa. vaM. 13/5,5/sU. 4/168); (dha. 1/ 1,1,1/83/1): (dha. 4/1,3,1/gA. 2 / 3); (A. pa./1); (na.ca.vR./271); (na. 4) (go.ka./ 12 / 52) (1.dha.pU. /049) / 2. chaha bheda 14/5.6/ sUtra 09/11 kleyeti zabbihe nagara NAmavaggaNA ThevaNavaggaNA davvavaggaNA khettavaggaNA kAlavaggaNA bhAvavaggaNA cedi / vargaNAnikSepakA prakaraNa hai| vargaNA nikSepa chaha akArakA hai - nAmavargaNA, sthApanAvargaNA, dravyavargaNA, kSetravargaNA, kAlavaNa aura mAnavargaNA / (ca. 12/1.1.1/10/4) / noTa-paTkhaNDAgama va dhamalA sarvatra prAyaH ina chaha nikSepoMke Adhyase hI pratyeka prakaraNakI vyAkhyA kI gayI hai / 3. ananta bheda zlo. vA./2/1/5/ zlo. 71 / 282 nanvanantaH padArthAnAM nithepo vAcya ityan / nAmAdiSveva tasyAntarbhAvAtsaMkSeparUpata 171 - praznapadArthoMke nikSepa ananta kahane cAhie / uttara- una ananta nikSepakA saMkSeparUpase cAra meM hI antarbhAva ho jAtA hai| arthAt saMkSepase nikSepa pAra haiM aura vistArase ananta (bha. 14/5.671/59/14) 4. nikSepake bheda prabhedoMkI tAlikA 591 I jAti dravya guNa kriyA I samavAya ' I nAma sthApanA eka jIva nAnA jIva 2eka ajIva 3 nAnA ajIva 4 eka jIva 5eka ajIba eka jIva 6nAnA ajIva nAnA jIva 7eka ajIva saMyoga asadbhAva 1 nAnA jIva 8nAnA ajIva 5. sUtrasama 6. arthasama 1. sthita 2. jita 3. paricita 4. vacanopagata 7. granthasama 8. nAmasama 1. ghoSasama jainendra siddhAnta koza Agama | akSa nikSepa 1 1 dravya isake bheda prabheda de0 nIce * varATaka 1. kASTha karma 2. citra karma 3. pota karma 4. lepya karma 5. layana karma 6. pIsa karma pratyAkhyAna 7. gRha karma 8. bhitti karma 6. danta karma 10. bheDa karma ityAdi (*) nikSepa cyuta cyAvita vyakta 1 I I bhakta- iMginI prA 2. paricita 1. nikSepa sAmAnya nirdeza sadbhAva 1 kSetra 4 vacanopagata 5. sUtrasama 6. artha sama 7. granthasama yopagamana 9. sthita 2. jita 8. nAmasama 6. ghoSasama - T kAla jJAyaka zarIra bhAvI tadvyatirikta I / 1 1 T bhUta vartamAna bhAvI karma nokarma 1 T|||T Agama noAgama 2 upayukta tatpa riNata 1. sthita 2. jita 3. paricita 4. vacano pagata 5. sUtrasama 8. arthasama 7. granthasama 8 nAmasama6. ghoSasama noAgaMma I laukika lokottara I 1 T sacitta acitta mizra 1. prathama bhAva 2. vAima 3. vedama 4. pUrima 5. saMghAtima 6. ahodima 7. kkheidima ovve lima 8. 6. udda lima 10. varNa 11. cUrNa 12. gandha 13. vilepana ityAdi noTa - ina sarvabheda prabhedoM ke pramANoM ke lie - de0 vaha vaha nikSepa nirdeza
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 592 1. nikSepa sAmAnya nirdeza 3. pramANa naya va nikSepameM antara to prakRta vastuke nirNayake lie sampUrNa nikSepokA kathana kiyA jAtA __ hai| (aura bhI de0 Age nikSepa/1/5) / ti, pa./1/83 NANaM hodi pamANaM Nao vi NAdussa hidiybhaavstho| ___sa. si./1/5/11/1 nikSepavidhinA zabdArtha prastIryate / = kisa zabdakA Nikheo vi uvAo juttIe asthapaDigahaNaM / / -samyagjJAnako __ kyA artha hai, yaha nikSepavidhike dvArA vistArase batAyA jAtA hai / pramANa aura jJAtAke hRdayake abhiprAyako naya kahate hai / nikSepa upAya rA, vA./1/1/20/30/21 loke hi sarva mAdibhi svyvhaarH|svruup hai| arthAt nAmAdike dvArA vastuke bheda karaneke upAyako eka hI vastumeM loka vyavahAra meM nAmAdi cAroM vyavahAra dekhe jAte haiN| nikSepa kahate hai| yuktise arthAt naya va nikSepase arthakA pratigrahaNa (jaise- 'indra' zabdako bhI indra kahate haiN| indrakI mUrtiko bhI indra karanA cAhie / 83 / (dha. 1/1,1.1/gA. 11/17); kahate hai, indrapadase cyuta hokara manuSya honevAleko bhI indra kahate haiM na. ca. vR./172 vatthU pamANa visayaM NayavisayaM havai vatthupayaMsaM / jaM aura zacIpatiko bhI indra kahate hai )(vizeSa de0 Age zIrSaka.naM.6) dohi NiNNayaTTaM taM Nikveve have visayaM / 12 / sampUrNa vastu pramANa- dha. 1/1,1,1/31/1 nikSepavispRSTa sidvAnto varNyamAno vaktuH zrotuzcokA viSaya hai aura usakA eka aMza nayakA viSaya hai| ina donoMse sthAnaM kuryAditi baa| = athavA nikSepoko choDakara varNana kiyA - nirNaya kiyA gayA padArtha nikSepame viSaya hotA hai| gayA siddhAnta sambhava hai, ki vaktA aura zrotA donoMko kumArgameM le pa.dha./pU./736-740 nanu nikSepo na nayo na ca pramANa na cAMzakaM tasya / jAve, isalie bhI nikSepoMkA kathana karanA caahie| (dha. 1/1,2,13 // pRthagudadezyatvAdapi pRthagiva lakSya svalakSaNAditi cet / 736 / satya 126/6) / guNasApekSo savipakSa sa ca naya' svayaM kssipti| ya iha guNAkSepaH na. ca. vR./270,281,282 davvaM vivihasahAvaM jeNa sahAveNa hoi taM syAdupacarita' kevalaM sa nikSepa 1740/-prazna-nikSepa na to naya hai jjheyaM / tassa NimittaM kIrai ekkaM piya davvaM caubheyaM / 270 / Nikkhevaaura na pramANa hai tathA na pramANa va nayakA aMza hai, kintu apane lakSaNa- NayapamANaM NAdUNaM bhAvayaMtti je tccN| te tatthataJcamagge lahaMti laggA se vaha pRthak hI lakSita hotA hai, kyoMki usakA uddeza pRthak hai / hu tatthayaM tacca / 2811 guNapabjayANa lakSaNa sahAva NikkhevaNayapamANaM uttara-ThIka hai, kintu guNokI apekSAse utpanna honevAlA aura vA / jANadi jadi saviyapa dabbasahAvaM stu bujhedi / 22 / - dravya vipakSakI apekSA rakhanevAlA jo naya hai, vaha svayaM jisakA AkSepa vividha svabhAvavAlA hai| unameM se jisa jisa svabhAvarUpase vaha dhyeya karatA hai, aisA kevala upacarita guNAkSepa hI nikSepa kahalAtA hai| hotA hai, usa usake nimitta hI eka dravyako nAmAdi cAra bheda rUpa (naya aura nikSepameM viSaya-viSayI bhAva hai| nAma, sthApanA, dravya kara diyA jAtA hai / 270 / jo nikSepa naya va pramANako jAnakara tattvaaura bhAvarUpase jo nayoMke dvArA padArtho meM eka prakArakA Aropa kiyA ko bhAte hai ve tathyatattvamArga meM saMlagna hokara tathya tattvako prApta karate jAtA hai use nikSepa kahate haiN| jaise-zabda nayase 'ghaTa' zabda hI hai|2812 jo vyakti guNa va paryAyoke lakSaNa, unake svabhAva, nikSepa, mAnI ghaTa padArtha hai|) naya va pramANako jAnatA hai vahI sarva vizeSose yukta dravyasvabhAvako jAnatA hai / 22 / 4. nikSepa nirdezakA kAraNa va prayojana ti.pa./1/82 jo Na pamANaNayehi NikkheveNaM Nirakkhade astha / tassAjutta 5. nayoMse pRthak nikSepokA nirdeza kyoM juttaM juttamajuttaM ca paDihAdi / 2 / -jo pramANa tathA nikSepase artha- rA, vA./1/3/32-33/32/10 dravyArthikaparyAyAthikAntarbhAvAnAmAdInAM kA nirIkSaNa nahIM karatA hai usako ayukta padArtha yukta aura yukta tayozca nayazabdAbhidheyatvAta paunuruktyaprasaGga. 32 // na vA eSa doSaH / padArtha ayukta hI pratIta hotA hai / 8 / (dha. 1/1,1.11 gA. 10/16) ." ye sumedhaso vineyAsteSAM dvAbhyAmeva dravyAthikaparyAyAthikAbhyAM (dha. 3/1,2,15/gA. 61/126) / sarva nayavaktavyArthapratipatti' tadantarbhAvAta / ye tvato mandamedhasaH teSAM va. 1/1,1,1/gA. 15/31 avagayaNivAraNaTUTa payadassa parUvaNA NimittaM dhyAdinaya vikalpa nirUpaNam / ato vizeSopapatte mAdInAmapunaruktaca / saMsayaviNAsaNa taccattyavadhAraNaThaM ca // 1 // tvm|-prshn-drvyaarthik va paryAyArthika nayomeM antarbhAva ho jAnedha, 1/1.1,1/30-31 trividhA zrotAraH, avyutpannaH avagatAzeSaviva ke kAraNa-de nikSepa/2, aura una nayoMko pRthakse kathana kiyA kSitapadArtha : ekadezato'vagatavivakSitapadArtha iti |"ttr yadyavyutpanna: jAneke kAraNa, ina nAmAdi nikSepoMkA pRthak kathana karanese punarukti paryAyAthiko bhavennikSepa kriyate avyutpAdanamukhena aprakRtanirAkara hotI hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, jo vidvAn ziSya NAya / atha dravyArthikaH tadvAreNa prakRtaprarUpaNAyAzeSanikSepA ucynte| hai ve do nayoMke dvArA hI sabhI nayoMke vaktavya pratipAdya arthoM ko jAna lete haiM, para jo mandabuddhi ziSya haiM, unake lie pRthak 'naya aura "dvitIyatRtIyayo saMzayitayo' saMzayavinAzAyAzeSanikSepakathanam / tayoreva viparyasyatoH prakRtArthAvadhAraNArtha nikSepaH kriyate / - aprakRta nikSepakA kathana karanA hI caahie| ata vizeSa jJAna karAneke kAraNa viSayake nivAraNa karaneke lie, prakRta viSayake prarUpaNake lie, saMzaya nAmAdi nikSepokA kathana punarukta nahIM hai| kA vinAza karaneke lie aura tattvArthakA nizcaya karaneke lie nikSepokA kathana karanA caahie| (dha. 3/1,2,2/gA.12/17), (gha. 6. cAroM nikSepoMkA sArthakya va virodhakA nirAsa 4/1,3,1/gA. 1/2); (dha. 14/5,6.71/gA. 1/51) (sa.si./1/5// rA, vA./1/1/19-30/30/16 atrAha nAmAdicatuSTayasNabhAvaH / kutaH / 11) (isakA khulAsA isa prakAra hai ki-) zrotA tIna prakArake hote virodhaat| ekasya zabdArthasya nAmAdicatuSTayaM virudhyte| yathA haiM---avyutpanna zrotA, sampUrNa vivakSita padArthako jAnanevAlA zrotA, nAmaike nAmaiva na sthApanA / atha nAma sthApanA iSyatena nAmedaM nAma / ekadeza vivakSita padArtha ko jAnanevAlA zrotA (vizeSa de0 shrotaa)| sthApanA tahiH na ceyaM sthApanA, nAmedam / ato nAmArtha eko birotahA~ avyutpanna zrotA yadi paryAya (vizeSa) kA arthI hai to use dhAnna sthaapnaa| tathai kasya jIvAderarthasya samyagdarzanAdervA virodhAprakRta viSayakI vyutpattike dvArA aprakRta viSayake nirAkaraNa karaneke nAmAdyabhAva iti / 1 // na vaiSa dossH| kiM kAraNam / sarveSAM saMvyavalie nikSepakA kathana karanA caahie| yadi vaha zrotA dravya (sAmAnya) hAra pratyavirodhAn / loke hi sarvairnAmAdibhiSTaH sNvyvhaarH| indro kA arthI hai to bhI prakRta padArtha ke prarUpaNake lie sampUrNa nikSepa kahe devadattaH iti naam| pratimAdiSu cendra iti sthaapnaa| indrArthe ca kASThe jAte hai| dUsarI va tIsarI jAtike zrotAoMko yadi sandeha ho to dravye indrasaMvyavahAraH 'indra AnIta' iti vacanAt / anAgatapariNAme unake mandehako dUra karaneke lie athavA yadi unhe viparyaya jJAna ho cArthe dravyasaMvyavahAro loke dRSTaH--dravyamaya mANavaka', AcArya zreSThI jainendra siddhAnta koza
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 593 1 26 vaiyAkaraNo rAjA vA bhaviSyatIti vyavahAradarzanAta zacIpatI pa bhAve indra iti / na ca virodhaH / kiMca, 1201 yathA nAmaikaM nAmaiveSyate na sthApanA ityAcakSANena tvayA abhihitAnavabodhaH prakaTIkriyate / yatI naivamAcasmAmeva sthApanA iti kintu ekasyArthasya nAmasthApanAdravyabhAve nyAsaH ityAcakSmahe |21| nai tadekAntena pratijAnImahenAmai sthApanA bhavatIti na vA, sthApanA vA nAma bhavati neti ca // 22 // ...yata eva nAmAdicatuSTayasya virodhaM bhavAnAcaSTe ataeva nAbhAva' / katham / iha yo'yaM sahAnavasthAnalakSaNo virodho badhyaghAtakavata, sa sAmarthAnAM bhavati nAsatA kAkodavAyApana kAkadanta svaraviSANayorvirodho'smAda kiMca (24..atha arthAntarabhAve'pi virodhakatvamiSyateH sarveSAM padArthAnAM parasparato nityaM virodhaH syaad| na cAsAvastIti / ato virodhAbhAvaH // 25 // syAdetat tAdguNyAd bhAva eva pramANaM na nAmAdiH |...tannaH kiM kAraNam / ... evaM hi sati nAmAdyAzrayo vyavahAro nivarteta / sa cAstIti / ato na bhAvasyaiva prAmANyam // 21.. madyapi bhAvasyaiva prAmAnyaM tathApi nAmAdivyavahArA na nivartate / kutH| upacArAt |...ttr kiM kaarnnm| tadguNAbhAvAt / yujyate mANavake siMhAbhdavyavahAraH koryazauryAdiguNe vedAyIgAva, iha tu nAmAdiSu jIvanAdiguNe dezo na kazcidapyastItyuccArAbhAyA vyavahAranivRttiH syAdeva / 2 ... pacArAnnAmAdivyavahAraH spAt 'gauNamulyayormukhye saMpratyayaH' iti mukhyasyaiva saMpratyayaH smAnna naamaadiinaam| yatastvartha prakaraNAdivizeSAibhAve sarvatra saMprazvaya aviziSTaH kRtagarbhavati atI na nAmAdiSupacArAT vyamahArA 28. sthAdetat - kRtrimAkRtrimayoH kRtrime saMpratyayo bhavatIti loke / tanna; kiM kAraNam / ubhayagatidarzanAt / loke hyarthAt prakaraNAdvA kRtrime saMpratyayaH syAt arthI vAsyaivasaMjJakena bhavati nAmasAmAnyApekSayA syAdakRtrimaM vizeSApekSayA kRtrimam / evaM sthApanAdayazceti // 30 // prazna- virodha honeke kAraNa eka jIvAdi arthake nAmAdi cAra nikSepa nahIM ho skte| jaise- nAma nAma hI hai, sthApanA nahIM / yadi use sthApanA mAnA jAtA hai to use nAma nahIM kaha sakate; yadi nAma kahate haiM to sthApanA nahIM kaha sakate, kyoMki unameM virodha hai |16| uttara- 1 - eka hI vastu lokavyavahArameM nAmAdi cAroM vyavahAra dekhe jAte haiM, ata: unameM koI virodha nahIM hai| udAharaNArtha indra nAmakA vyakti hai ( nAma nikSepa ) mUrti meM indrakI sthApanA hotI hai / indrake lie lAye gaye kAiko bhI hoga indra kaha dete haiM sadbhAva asadabhAva sthApanA ) / agekI paryAyakI yogyatAse bhI indra, rAjA, seTha Adi vyavahAra hote haiM (dravya nikSepa ) / tathA zacIpatiko indra kahanA prasiddha hI hai ( bhAva nikSepa) [20] ( slo. bA. 2/9/2/po. 76-82/288) 2. 'nAma nAma hI hai sthApanA nahIM' yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki yahA~ yaha nahIM kahA jA rahA hai ki nAma sthApanA hai, kintu nAma sthApanA dravya aura bhAvase eka vastumeM cAra prakArase vyavahAra karanekI bAta hai / 21 / 3. padArtha va usake nAmAdimeM sarvathA abheda yA bheda ho aisA bhI nahIM hai kyoMki anekAntavAdiyoMke hA~ saMjJA saMkSaNa prayojana Adi tathA paryAyArdika nayakI apekSA kathaMcit bheda aura dravpArthikanayakI apekSA kathaMcit abheda svIkAra kiyA jAtA hai / ( zlo. vA. 2/1/5/73-87/284-313); 4. 'nAma sthApanA hI hai yA sthApanA nahIM hai' aisA ekAnta nahIM hai; kyoMki sthApanAmeM nAma avazya hotA hai para nAmameM sthApanA ho yA na bhI ho (de0 nikSepa / 4 / 6 ) isI prakAra dravyameM bhAva avazya hotA hai, para bhAva nikSepameM dravya vivakSita ho athavA na bhI hoM / (de0 nikSepa /7/8 ) / 122|5chAyA aura prakAza tathA kauA aura ullUmeM pAyA jAnevAlA sahAnamasthAna aura madhyaghAtaka virodha vidyamAna hI padArthoMmeM hotA hai. ****** bhA0 2-75 1. nikSepoMkA dravyArthika va paryAyArthika *** avidyamAna kharaviSANa AdimeM nhiiN| ataH virodhakI sambhAvanAse hI nAmAdi catuSTayakA astitva siddha ho jAtA hai | 24 | 6. yadi arthAntararUpa honeke kAraNa inameM virodha mAnate ho, taba to sabhI padArtha paraspara eka dUsare ke virodhaka ho jAyege / 25 / 7. praznabhAvanikSepa meM ve guNa Adi pAye jAte haiM ata ise hI satya kahA jA sakatA hai nAmAdiko nahIM ? uttara-aisA mAnanepara to nAma sthApanA aura dravya honevAle mAvada loka vyavahAroMkA lopa ho jAyegA / loka vyavahAra meM bahubhAga to nAmAri tInakA hI hai / 26 / yadi kaho ki vyavahAra to upacAra se hai, ataH unakA lopa nahIM hotA hai, to yaha bhI ThIka nahIM hai; kyoMki bacce meM krUratA zUratA Adi guNoMkA ekadeza dekhakara upacAra se siMha-vyavahAra to ucita hai, para nAmAdimeM to una guNoMkA ekadeza bhI nahIM pAyA jAtA ataH nAmAdyAzrita vyavahAra aupacArika bhI nahIM kahe jA sakate |10| yadi phira bhI use aupacArika hI mAnate ho to 'gauNa aura mukhyameM mukhyakA hI jJAna hotA hai isa niyama ke anusAra mukhyarUpa 'bhAva' kA hI saMpratyaya hogA nAmAdikA nahIM / parantu artha prakaraNa aura saMketa Adi ke anusAra nAmAdikA mukhya pratyaya bhI dekhA jAtA hai |2| kRtrima aura akRtrima padArtho kRtrimakA hI bodha hotA hai yaha niyama bhI sarvathA eka rUpa nahIM hai kyoMki isa niyama kI ubhayarUpase pravRtti dekhI jAtI hai| some artha aura prakAraNase kRtrimameM pratyaya hotA hai. parantu artha va prakaraNase anabhiTTa vyaktimai to kRtrima va akRtrima donoMkA jJAna ho jAtA hai jaise kisI ga~vAra vyaktiko 'gopAlako lAo' kahanepara vaha gopAla nAmaka vyakti tathA gvAlA donoMko lA sakatA hai |2| phira sAmAnya dRSTise nAmAdi bhI to akRtrima hI hai| ataH inameM kRtrimatva aura atrima anekAnta hai 120 slo. bA. 2/9/2/07/312/24 kacidaya kiyA na nAmAdayaH kurvantItyayuktaM teSAmavastutvaprasahAya na caitadupapannaM bhAgavannAmAdInAmamAriyA mastvasiddha eH / : 10 me cAroM koI bhI arthakriyA nahIM karate, yaha kahanA bhI Thoka nahIM hai; kyoMki, aisA mAnanerI unameM avastunekA prasaMga AtA hai / parantu bhAvavat nAma Adika meM bhI vastutva siddha hai / jaise -- nAma nikSepa saMjJA-saMjJeya vyavahArako karAtA hai, ityAdi / * * 2. nikSepoMkA dravyArthika va paryAyArthika nayoMmeM antarbhAva 1 1. mAva paryAyArthika hai aura zeSa tIna dravyArthika sa.si./1/6/20/6 nayo dvividho dravyArthikaH paryAyArthikazca / paryAyAkimayena bhAvatayamadhigantavya / itareSAM zyANAM vyArthikamana sAmAnyAtmakatvAt / =naya do haiM-dravyArthika aura paryAyArthika / paryAyArthikanayakA viSaya bhAva nikSepa hai, aura zeSa tInako dravyAkina grahaNa karatA hai, kyoMki vaha sAmAnyarUpa hai / ( dha. 1/1, 1.1 /gA. sanmatitarka se uta95) (dha. 4/1.2.1 /gA. 2/3 ) (. 1/4,1.45 / gA. 66/105) (ka. pA. 1/1.13-14/4211/gA. 911/260 ) ( rA. bA. 1 / 2 / 11 / 12 / 6) (si. vi. / / 12 / 2 / 049) (rato. vA. 2/1/5/esa. 66 / 201). / 2. bhAva meM kathaMcit dravyArthikapanA tathA nAma va dravyameM paryAyArthikapanA de. nikSepa /3/1 ( naigama saMgraha aura vyavahAra ina tIna dravyArthika nayoMmeM cAroM nikSepa saMbhava haiM, tathA RjusUtra nayame sthApanA se atirikta tIna nikSepa sambhava hai / tInoM zabdanayo meM nAma va bhAva ye do hI nikSepa hote haiN|) jainendra siddhAnta koza
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 2. dravyAthika va paryAyAthikameM antarbhAva 3. nAmako dravyArthika kahanemeM hetu zlo. bA, 2/1/5/66/276/24 nanvastu dravyaM zuddhamazuddha ca dravyArthikanayAdezAda, nAma-sthApane tu kathaM tayoH pravRttimArabhya prAguparamAdanvayitvAditi bama / na ca tadasiddha devadattaM ityAdi nAmnaH kvacidbAlAdyavasthAbhedAdbhinne'pi vicchedAnupapatteranvayitva siddha / kSetrapAlAdisthApanAyAzca kAlabhede'pi tathAtvAvicchedaH ityanvayitvamanvayapratyayaviSayatvAt / yadi punaranAdyanantAnvayAsattvAnnAmasthApanayorananvayitvaM tadA ghaTAderapi na syAt / tathA ca kuto dravyatvam / vyavahAranayAttasyAvAntaradravyatve tata eva nAmasthApanayostadastu vizeSAbhAvAt / -prazna-- zuddha va azuddha dravya to bhale hI dravyArthika nayakI pradhAnatAse mila jAyeM, kintu nAma sthApanA dravyAthikanayake viSaya kaise ho sakate hai / uttara-tahA~ bhI pravRttike samayase lekara virAma yA visarjana karaneke samaya taka, anvayapanA vidyamAna hai| aura vaha asiddha bhI nahIM hai; kyoMki devadatta nAmake vyakti meM bAlaka kumAra yuvA Adi avasthA bheda hote hue bhI usa nAmakA viccheda nahIM banatA hai| (dh.4/1,3,1/3|6) / isI prakAra kSetrapAla AdikI sthApanAmeM kAla bheda hote hue bhA. tisa prakArako sthApanApanekA antagala nahIM par3atA hai| yaha vaha hai' isa prakArake anvaya jJAnakA viSaya hote rahanese tahA~ bhI anvayIpanA bahuta kAla taka banA rahatA hai| prazna-parantu nAma va sthApanAmeM anAdise ananta kAla taka to anvaya nahIM pAyA jAtA' uttara-isa prakAra to ghaTa, manuSyAdiko bhI anvayapanA na ho sakanese uname bhI dravyapanA na bana skegaa| prazna-tahA~ to vyavahAra nayakI apekSA karake avAntara dravya svIkAra kara lenese dravyapanA bana jAtA hai / uttara-taba to nAma va sthApanAmeM bhI usI vyavahAranayakI pradhAnatAse dravyapanA ho jAo, kyoMki isa apekSA ina donoM meM koI bheda nahIM hai| dha, 4/1,31/3/7 bAcyavAcakazaktidvayAtmake kazabdasya paryAyAthikanaye asaMbhavAdvA davva ThiyaNayasmetti vuccade / = vAcyavAcaka do zaktiyoMvAlA eka zabda paryAyArthika nayame asambhava hai, isalie nAma dravyArthika nayakA viSaya hai, aisA kahA jAtA hai| (dha.6/4.1,45/ 186/6) (vizeSa de0 naya/IV/3/8/2) / dha.10/4,2,2,2/10/2 NAmaNikkhevo davvaTi ThayaNae kudo saMbhavadi / ekkamhi ceva davamhi vaTTamANANaM NAmANaM tabbhavasAmANammi tIdANAgaya-baTTamANapajjAesu saMcaraNaM paDDucca attavya vavaesammi appahANIkayapajjAyammi pauttidaMsaNAdo, jAi-guNa-kammesu baTTamANANaM sAricchasAmaNNammi battivisesANuvuttIdo la ddhadavvavavaesammi appahANI karAvattibhAvammi pautidaMsaNAdo, sAricchasAmaNNappayaNAmeNa viNA saddavvavahArANuvavattIdo ca / prazna-nAma nikSepa dravyArthikanayameM kaise sambhava hai| uttara-cU ki eka hI dravyameM rahanevAle dravyavAcI zabdoMkI, jisane atIta, anAgata va vartamAna paryAyoMmeM saMcAra karanekI apekSA 'dravya' vyapadezako prApta kiyA hai aura jo paryAyako pradhAnatAse rahita hai aise tabhAvasAmAnya meM, pravRtti dekhI jAtI hai ( arthAt dravyase rahita kevala paryAyameM dravyavAcI zabdako pravRtti nahIM hotI hai)| (isI prakAra ) jAti, guNa va kriyAvAcI zabdoM kI, jisane vyakti vizeSoMme anuvRtti honese 'dravya' vyapadezako prApta kiyA hai. aura jo vyakti bhAvakI pradhAnatAse rahita hai, aise sAdRzyasAmAnyameM, pravRtti dekhI jAtI hai / tathA sAdRzyasAmAnyAtmaka nAmake binA zabda vyavahAra bhI ghaTita nahI hotA hai, ata' nAma nikSepa dravyArthika nayameM sambhava hai / (dha.4/1,3,1/3/6) / aura bhI de0nikSepa/3 (nAma nikSepako nai gama saMgraha va vyavahAra nayokA viSaya batAneme hetu / tathA dravyArthika hote hue bhI zabdanayokA viSaya banane meM hetu| 4. sthApanAko dravyArthika kahane meM hetu de0 pahalA zIrSaka naM.3('yaha vahI hai| isa prakAra anvayajJAnakA viSaya honese sthApanA nikSepa dravyAthika hai)| dha.4/1,3 1/4/2 sambhAvAsabbhAvasarUveNa sakvadaAvi tti vA, padhANApadhANadavyANa megattaNibaMdhaNetti vA evaNaNikkhetro dytttthiynnybulliinno| sthApanA nikSepa tadAkAra aura atadAkAra rUpase sarvadravyomeM vyApta honeke kAraNa; athavA pradhAna aura apradhAna dravyo ko ekatAkA kAraNa honese dravyAthikanayake antargata hai| dha. 10/4,2,2,2/10/8 kadhaM davaThiyaNae vnnnnaamsNbhvo| paDiNihijja mANassa paDiNihiNA saha eyattavajjhavasAyAdo sabbhAvAsabhAbaThavaNabheeNa savvatthesu aNNayadasaNAdo c| =prazna-dravyAthika nayameM sthApanA nikSepa kaise sambhava hai| uttara-eka to sthApanAmeM pratinidhIyamAnakI pratinidhike sAtha ekatAkA nizcaya hotA hai, aura dUsare sadbhAvasthApanA va asadabhAvasthApanAke bheda rUpase saba padArthomeM anvaya dekhA jAtA hai, isalie dravyArthika nayameM sthApanAnikSepa sambhava hai| dha.6/4,1,45/186/6 kadhaM ThvaNA dbttitthyviso| Na, atamhi taggahe sate tthvnnuvvttodo| nahIM; kyoMki jo vastu atadrUpa hai usakA tadrUpase grahaNa hone para sthApanA bana sakatA hai| aura bhI de0 nikSepa/3 (sthApanA nikSepako naigama, saMgraha va vyavahAra nayokA viSaya batAnemeM hetu|) 5. dravyanikSepako dravyArthika kahanemeM hetu dha.6/4,1,45/187/1 davvasudaNANaM pidavvaThiyaNayavisao, AhArAheyANa meyattakappaNAe ddhvsudggnnaado| - dravya zrutajJAna ( zrutajJAnake prakaraNa meM ) bhI dravyAthikanayakA viSaya hai| kyoM ki AdhAra aura Adheyake ekatvakI kalpanAse dravyazrutakA grahaNa kiyA gayA hai| (vizeSa de0 nikSepa/3 me nai gama, saMgraha va vyavahAranayake hetu / ) 6. bhAvanikSepako paryAyArthika kahane meM hetu dha.6/4,1,45/187/2 bhAvaNikkhebo pajjavaThThiyaNayavisao, vaTTamANapajjAeNuvala kkhiydvvgghnnaado| =bhAva nikSepa paryAyAthikanayakA viSaya hai; kyoMki vartamAna paryAyase upalakSita dravyakA yahA~ bhAva rUpase grahaNa kiyA gayA hai| (vizeSa de0 nikSepa/3 meM jusUtra nayame hetu ) 7. bhAva nikSepako dravyArthika kahanemeM hetu ka. pA./1/1,13-14/260/1 NAma-ThThavaNA-danna-NivaravevANaM tihaM pi tiNNi vi davaThThiyaNayA sAmiyA hoMtu NAma Na bhAvaNiyakhevassa; tassa pajjavaTThiyaNayamavalaM biya( pavaTTamANattAdo)..Na esa doso; baTTamANa pajjANNa uvala vikhayaM davaM bhAvo NAma | appaTTANIkayapariNAmesu suddhadavya ThThiesu Naesu NAdIdANagayavaTTamANakAla vibhAgo atthi; tassa paTTANIkayapariNAmapariNAma(Naya )ttaado| Na tado edesu tAva asthi bhAvaNivakhevo; vaTTamANakAleNa viNA annnnkaalaabhaavaado| vaMjaNapajjAeNa pAdidavvesu suTa asuddhadabaTiesu vi asthi bhAvaNikkhevA, tattha vi tikaalsNbhvaado| athavA, savadavaThThiyaNaesu tiNi kAlA saMbhava ti; suNaesu tdvirohaado| Na ca duNNaehiM vavahAro; tesiM visyaabhaavaaho| ca sammaisutteNa saha viroho; ujjusudaNayavisayabhAvaNikhevamassidUNa tpputtiido| tamhA Negama-saMggaha-vavahAraNaesu savvaNivakhega saMbhavaMti tti siddha / prazna-(tadbhAvasAmAnya va sAdRzyasAmAnyako avalambana karake pravRtta honeke kAraNa) nAma, sthApanA va dravya ina tInoM nikSepo ke nai gamAdi tIno hI dravyAthikanaya svAmI hoo, parantu bhAvanikSepake ve svAmo nahIM ho sakate hai; kyoki, bhAvanikSepa paryAyAthika jainendra siddhAnta koza
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 3. nikSepoMkA naigamAdi nayoM meM antarbhAva nayake Azrayase hotA hai (de0nikssep/2/1)| uttara-1. yaha doSa- yukta nahIM hai; kyoki vartamAnaparyAyase upalakSita dravyako bhAva kahate haiN| zuddha dravyAthikanayame to kyoki, bhUta bhaviSyata aura vartamAnarUpase kAlakA vibhAga nahIM pAyA jAtA hai, kAraNa ki vaha paryAyoMkI pradhAnatAse hotA hai; isalie zuddha dravyArthika nayoM meM to bhAvanikSepa nahIM bana sakatA hai, kyoMki bhAvanikSepameM vartamAnakAlako chor3akara anya kAla nahIM pAye jAte haiN| parantu jaba vyaMjanaparyAyoMkI apekSA bhAvameM dravyakA sadbhAva svIkAra kara diyA jAtA hai, taba azuddha dravyArthika nayoM meM bhAva nikSepa bana jAtA hai; kyoMki, vyaMjanaparyAyako apekSA bhAva meM bhI tInoM kAla sambhava haiM / (dha.6/4,1,48/242/8), (dha.10/4,2,2,3/11/1), (dha.14/5,6,4/ 3/7) / 2. athavA sabhI samIcIna nayomeM bhI kyoMki tInoM hI kAloMko svIkAra karane meM koI virodha nahIM hai| isalie sabhI dravyArthika nayoMmeM bhAvanikSepa bana jAtA hai| aura vyavahAra mithyA nayoMke dvArA kiyA nahIM jAtA hai, kyoMki, unakA koI viSaya nahIM hai| 3. yadi kahA jAya ki bhAva nikSepakA svAmI dravyArthika nayoMko bhI mAna lenepara sanmati tarkake 'NAmaM ThavaNA' ityAdi (de0 nikSepa/2/1 ) sUtrake sAtha virodha AtA hai, so yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki, jo bhAvanikSepa RjusUtra nayakA viSaya hai, usakI apekSAse sanmatike ukta sUtrakI pravRtti huI hai| (dha.1/1,1,1/15/6). (dh.6/4,1,46/244/10)| ataeva naigama saMgraha aura vyavahAranayoM meM sabhI nikSepa saMbhava haiM, yaha siddha hotA hai| dha,1/1,1,1/14/2 kadhaM davaThyi -Naye bhAva-Nivakhevassa sNbhvo| Na, vaTTamANa-pajjAyovalakviyaM davvaM bhAvo idi davvaThThiya-Nayassa vaTTamANamavi AraMbhappahuDi A uvaramAdo / saMgahe suddhadabaTie vi bhAvaNikkhevassa atthittaM Na virujjhade sukukkhi-NikvittAsesavisesa-sattAe savva-kAlamava hidAe bhAvanbhuvagamAdo tti / ma prazna-dravyArthika nayameM bhAvanikSepa kaise sambhava hai ! uttara1. nahIM; kyoMki vartamAna paryAyase yukta dravyako hI bhAva kahate haiM, aura vaha vartamAna paryAya bhI dravyakI Arambhase lekara anta takakI paryAyoM meM A hI jAtI hai| (dh.10/5,5,6/36/7)| 2. isI prakAra zuddha dravyAthika rUpa saMgrahanayame bhI bhAva nikSepakA sadbhAva virodhako prApta nahIM hotA hai; kyoMki apanI kukSimeM samasta vizeSa sattAoMko samAviSTa karanevAlI aura sadA kAla eka rUpase avasthita rahanevAlI mahAsattAmeM ho 'bhAva' arthAta paryAyakA sadbhAva mAnA gayA hai| Sa khaM.13/5,4/sU./40 saddaNao NAmakammaM bhAvakammaM ca icchdi| zabdanaya nAmakarma aura bhAvakarmako svIkAra karatA hai| (Sa.vaM. 10/4,2,2/sUtra 4/11); (Sa.kha.13/5,6/sUtra 8/200); (Sa kha.14/5,6/ sU.6/3); (pa.vaM.14/5,6/sUtra74/53); (ka.pA.1/1,13-14/1214/cUrNa suutr/264)| dha.1/1,1.1/16/5 saha-samabhirUDha-evaMbhUda-Naema vi NAma-bhAva-NivarevA havaM ti tesi ceya tattha sNbhvaado| =zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta nayameM bhI nAma aura bhAva ye do nikSepa hote hai, kyoki ye do hI nikSepa vahA~para sambhava hai. anya nhii| (ka.pA.1/1,13-14/6240/ cUrNa sUtra/285) / 2. tInoM dravyArthika nayoMke samI nikSepa viSaya kaise? dha.1/1,1,1/14/1 tattha Negama-saMgaha-vavahAraNaesu savve ede NivakhevA havaM ti tabisayammi tambhava-sAriccha-sAmaNNa mhi savvaNivakhevasa bhvaado| nai gama, saMgraha aura vyavahAra ina tIno nayoMme sabhI nikSepa hote hai; kyoMki ina nayoke viSayabhUta tadbhavasAmAnya aura sAdRzyasAmAnyame sabhI nikSepa sambhava hai| (k.paa.1/1,13-14/6211/256/8)| ka.pA.1/1,13-14/6236/283/6 Negamo savve kasAe icchdi| kudo| saMgahAsaMgahasarUvaNegammi visayIkayasayalalogavavahArammi svvksaaysbhvaado| -nai gamanaya sabhI (nAma, sthApanA, dravya va bhAva) kaSAyauMko svIkAra karatA hai; kyoMki vaha bhedAbhedarUpa hai aura samasta lokavyavahArako viSaya karatA hai| de0nikSepa/2/3-7 ( ina dravyArthika nayoMme bhAvanikSepa sahita cAro nikSepoMke antarbhAvameM hetu), 3. nikSepoMkA negamAdi nayoMmeM antarbhAva 3. RjusUtrakA viSaya nAma nikSepa kaise gha.1/1,1,1/16/4 Na tattha NAmaNikkhevAbhAvo vi saddovaladdhi kAle NiyattavAcayattu blbhaado| =(jisa prakAra RjusUtrame dravya nikSepa ghaTita hotA hai) usI prakAra vahA~ nAmanikSepakA bhI abhAva nahIM hai; kyoMki jisa samaya zabdakA grahaNa hotA hai, usI samaya usakI niyata vAcyatA arthAt usake viSayabhUta arthakA bhI grahaNa ho jAtA hai| gha.6/4,1,46/243/10 ujusudaNoNAma pajjavaTiyo va tassa NAmadavva-gaNaNagaMthakadI hoti tti, virohAdo / .. ettha parihAro vuccade-ujusudo duviho suddho asuddho redi / tattha suddho visaIkaya atthpjjaao...| edassa bhAva mottUNa aNNa kadIo Na saMbhavaM ti, virohaado| tattha jo so asuddho ujusudaNao so cakkhupAsiyavejaNapajjayavisao / ...tamhA ujusude ThavaNaM mottUNa savvaNikkhevA saMbhavaMti tti vuttaM / -prazna-Rjusatranaya paryAyAthika hai, ata: vaha nAmakRti, dravyakRti, gaNanakRti aura granthakRtiko kaise viSaya kara sakatA hai, kyoki isameM virodha hai| uttara-yahA~ isa zaMkAkA parihAra karate haiM-jusUtranaya zuddha aura azuddhake bhedase do prakArakA hai| unameM artha paryAyako viSaya karanevAle zuddha RjusUtra me to bhAvakRtiko chor3akara anya kRtiyA~ viSaya honI sambhava nahIM haiM: kyoMki isame virodha hai| parantu azuddha RjusUtranaya cakSu indriyakI viSayabhUta vya jana payoyoko viSaya karanevAlA hai| isa kAraNa usameM sthApanAko chor3akara saba nikSepa sambhava hai aisA kahA gayA hai| (vizeSa de0 naya/III/5/6 ) / ka. pA./1/1,13-14/1228/278/3 dabaTThiyaNayamassidUNa 'TThidaNAma kathamujusude pajjavaTThie sa bhvi| Na, atthaNaemu sahassa atthaannusaarittaabhaavaado| saddabavahArecappalae saMte logavavahAro sayalo vi ucchijjadi tti ce; hodi taducchedo, kintu Nayassa visao amme hi pruuvido| prazna-nAmanikSepa dravyAthikanayakA Azraya 1. nayoMke viSayarUpase nikSepoMkA nirdeza Sa. vaM./13/5,4/sUtra 6/36 Negama-vavahAra-saMgahA savvANi / 6 / -nai gama, vyavahAra aura saMgrahanaya saba karmoko (nAma, sthApanA, dravya, bhAva Adi karmoko) svIkAra karate haiN| (Sa.vaM./10/4.2.2/sUtra 2/10); (Sa.vaM./13/11/sU.6/168); (Sa,khaM/14/5.6,6/sUtra4/3); (pa.kha.14/ 5.6/sUtra 72/52); ( ka. pA./1/1,13-14/6211/cUrNa sUtra/256); (dh.1/1,11/14/1)| Sa,khaM.13/14/sU.7/36 ujusudo ThavaNakammaM Necchadi / -jusUtra naya sthApanA karmako svIkAra nahIM karatA / arthAta anya tIna nikSepoMko svIkAra karatA hai / (Sa. khaM.10/4,2.2/sUtra 3/11); (Sa.vaM.13/5/sU.7/166); (Sa.va.14/5,6/sUtra 5/3); (pa.vaM.14/5,6/ sUtra/73/53); (ka.pA.1/1,13-14/1212/cUrNa sUtra/262); (dha.1/1,1. 1/16/1) / jainendra siddhAnta koza
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 3. nikSepoMkA naigamAdi nayoMmeM antarbhAva lekara hotA hai aura ajusUtra paryAyAthika hai, isalie usame nAmanikSepa kaise sambhava hai / uttara-nahIM, kyoMki, arthanayame zabda apane arthakA anusaraNa nahIM karatA hai ( artha zabdAdi nayoMkI bhaoNti RjusUtranaya zabdabhedase athabheda nahIM karatA hai, kevala usa zabdake saMketase prayojana rakhatA hai ) aura nAma nikSepameM bhI yahI bAta hai| ata RjusUtranayame nAnikSepa sambhava hai| prazna-yadi arthanayomeM zabda artha kA anusaraNa nahIM karate hai to zabda vyavahArako asatya mAnanA paDegA, aura isa prakAra samasta lokavyavahArakA vyuccheda ho jaayegaa| uttara-yadi isase lokavyavahArakA uccheda hotA hai to hoo, kintu yahA~ hamane nayake viSayakA pratipAdana kiyA hai| aura bhI de0 nikSepa/3/6 (nAmake binA icchita padArthakA kathana na ho sakanese isa nayameM nAmanikSepa sambhava hai|) 4. RjusUtrakA viSaya vyanikSepa kaise gha. 1/1,1,1/16/3 kadhamujjusude pajjavaTie davya Nikarakhevo tti / Na, tattha vaTTamANasamayANaM taguNa pinnd-egdvv-sNbhvaado| -prazna-RjusUtra to paryAyArthikanaya hai, usameM dravyanikSepa kaise ghaTita ho sakatA hai| uttara-aisI zaMkA ThIka nahIM hai; kyoki ajusUtra nayame vartamAna samayavartI paryAyase anantaguNita eka dravya hI to viSaya rUpase sambhava hai| ( arthAta vartamAna paryAyase yukta dravya hI to viSaya hotA hai, na ki dravya-vihIna kevala paryAya / ) dha 13/5,5,7/166/8 kadhaM ujusude pajjavaThThie dvvnnikvebsNbhvo| Na asuddhapajjavahie vaMjaNaparajAyaparatate suhamapajjAyabhedehi jANattamuvagae tadavigehAdo / = prazna-RjusUtranaya paryAyArthika hai, usakA viSaya dravya nikSepa honA kaise sambhava hai| uttara-nahIM, kyoki, jo vyaMjana paryAyoke Adhona hai aura jo sUkSmaparyAyoM ke bhedoke Alambanase nAnAtyako prApta hai, aise azuddha paryAyAthikanayakA viSaya dravya nikSepa hai, aisA mAnane meM koI virodha nahIM AtA hai| (dha.13/5,4,7/40/2) / ka. pA./1/1,13-14/1213/263/4 Na ca ujusudo (sude) [ pajjavahie ] Nae davvaNikkhebo Na saMbhavaiH [vaMjaNapajjAyaraveNa] avaThyissa vatthussa aNegesu atthavijaNapajjAesu saMcaraMtassa dababhAvuvalaM bhaado| * savve (suddhe ) puNa ujusude Nasthi davyaM ya pajjAyappaNAye tdsNbhvaado| yadi kahA jAya ki RjusUtranaya to paryAyArthika hai, isalie usameM dravya nikSepa sambhava nahIM hai, so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki jo padArtha arpita (vivakSita ) vyaMjana paryAyakI apekSA avasthita hai aura aneka arthaparyAya tathA avAntara vyaMjanaparyAyoMmeM saMcAra karatA hai (jaise manuSya rUpa vyaMjanaparyAya bAla, yuvA, vRddhAdi avAntara paryAyoMmeM) usameM dravyapanekI upalabdhi hotI hI hai, ataH RjusUtrameM dravya nikSepa bana jAtA hai| parantu zuddha RjusUtranayameM dravya nikSepa nahIM pAyA jAtA hai, kyoki usameM arthaparyAyako pradhAnatA rahatI hai| (ka. pA.1/1,13-14/7228/ 276/3 / / (aura bhI de0 nikSepa/3/3 tathA naya/III/5/6) / 5. RjusUtrameM sthApanA nikSepa kyoM nahIM dha.6/4.1,46/245/2 ka TThavaNaNikkhevo Na tthi / saMkappayaseNa aNNassa davvassa aNNasarUveNa pariNAmANuvalaM bhAdo sarisattaNeNa dvaannmegttaannuvlNbhaado| sAriccheNa egattANabhuvagame ka NAma-gaNaNa-gaMdhakadINaM sNbhvo| Na tabbhAva-sAricchasAmaSNehi viNA vi vaTTamANakAlavisesappaNAe vitAsimasthittaM paDi virohaabhaavaado| -praznasthApanA nikSepa RjusUtranayakA viSaya kaise nahIM uttara-kyoMki eka to saMkalpake vazase arthAt kalpanAmAtrase eka dravyakA anyasvarUpase pariNa mana nahIM pAyA jAtA ( isalie tadbhava sAmAnya rUpa ekatAkA abhAva hai); dUsare sAdRzya rUpase bhI dravyo ke yahA~ ekatA nahIM pAyI jAtI, ata' sthApanA nikSepa yahA~ sambhava nahIM hai| (dha. 13/5,5,7/166/6) / prazna-sAdRzya sAmAnyase ekatAke svIkAra na karanepara isa nayameM nAmakRti gaNanAkRti aura granthakRtikI sambhAvanA kaise ho sakatI hai| uttara-nahIM; kyo ki, tadbhAvasAmAnya aura sAdRzya sAmAnyake binA bhI vartamAnakAla vizeSakI vivakSAse bhI unake astitvake prati koI virodha nahIM hai| ka. pA. 1/1,13-14/6 212/262/2 ujusudavisae kimidi ThavaNA Na casthi (nntthi)| tattha saaricchlkrvnnsaamnnnnaabhaavaado| Na ca doha lakkhaNasaMtANammi vaTTamANANaM mAricchavirahieNa egattaM saMbhavai, virohaado| asuddhesu ujusudesu bahuemu ghaDAdiatyesu egasaNNimicchatesu sAricchalakkhaNasAmaNNamathi tti ThavaNAe saMbhavo kiNNa jAyade / hodu NAma sArittaM; teNa puNa [NiyattaM ]; dabva-khettakAlabhAvehi bhinnnnaannmeyttvirohaado| Na ca buddhIe bhiNNatthANameyattaM sakkijjade [ kAuM tahA ] aNuvalaM bhaado| Na ca eyatteNa viNA ThavaNA saMbhava di, virohaado|prshn-jusuutrke viSayameM sthApanA nikSepa kyoM nahIM pAyA jAtA hai / uttara-kyoMki, RjusUtranayake viSayameM sAdRzya sAmAnya nahI pAyA jAtA hai| prazna-kSaNasantAnameM vidyamAna do kSaNoM meM sAdRzyake binA bhI sthApanAkA prayojaka ekatva bana jaayegaa| uttara-nahIM; kyoMki, sAdRzyake vinA ekatvake mAnane meM virodha AtA hai| prazna-'ghaTa' ityAkAraka eka saMjJAke viSayabhUta vyaMjanaparyAyarUpa aneka ghaTAdi padArthoM meM sAdRzyasAmAnya pAyA jAtA hai, isalie azuddha RjusUtra nayoMmeM sthApanA nikSepa kyoM sambhava nahIM ! uttara-nahIM; kyoMki, isa prakAra unameM sAdRzyatA bhale hI rahI Ao, para isase unameM ekatva nahIM sthApita kiyA jA sakatA hai; kyoMki, jo padArtha ( isa nayakI dRSTimeM) dravya kSetra kAla aura bhAvako apekSA bhinna haiM (de0 naya/IV/3) unameM ekattva mAnanemeM virodha AtA hai| prazna-bhinna padArthoko buddhi arthAt kalpanAse eka mAna leNge| uttara-yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai| kyoMki, bhinna padArthoM meM ekatva nahIM pAyA jAtA hai, aura ekatvake binA sthApanAkI saMbhAvanA nahI hai; kyoMki, aisA mAnanemeM virodha AtA hai| (ka. pA. 1/1,13-14/ 228/278/1); (dha. 13/5,5,7/166/6 ) / 6. zabdanayoMkA viSaya nAmanikSepa kaise dha.1/4,1,50/245/4 hordu bhAvakado saddaNayANaM visao, tesiM visae dvaadiinnmbhaavaado| kitu Na tesi NAmakadI jujjade, davaTThiyaNaya mottUNa aNNattha snnnnaasnnnnisrvdhaannuvvttiido| khaNakkhaibhAvamicchatANaM saNNAsaMbadhA mAghaDaMtu NAma / kitu jeNa saddaNayA sahajaNidabhedapahANA teNa saNNAsaNNisaMbaMdhANamaghaDaNAe anntthinno| sagabhuvagamamhi saNNAsaNNisaMbaMdho asthi ceve ti ajjhavasAyaM kAUNa babaharaNasahAvA saddaNayA, tesimaNNahA sddnnyaattaannussvttiido| teNa tisu saddaNaemu NAmakadI vi jujjade |-prshn-bhaavkRti zabdanayoMkI viSaya bhale ho ho; kyoMki, unake viSayameM dravyAdika kRtiyoMkA abhAva hai / parantu nAmakRti unakI viSaya nahIM ho sakatI; kyoMki, dravyArthika nayako chor3akara anya (zabdAdi paryAyAthika ) nayoMmeM saMjJA-saMjJI sambandha bana nahI sakatA / (vizeSa de0 naya/IV/R/S/L) uttara-padArthako kSaNakSayI svIkAra karanevAloM ke yahA~ ( arthAt paryAyArthika nayoMme) saMjJA-saMjJI saMbaMdha bhale hI ghaTita na ho; kintu cUM ki zabda naye zabda janita bhedakI pradhAnatA svIkAra karate haiM (de0 naya/I/8/) ata. ve sajJA-saMjJI sambandhoMke (sarvathA) aghaTanako svIkAra nahIM kara skte| isIlie (unake ) svamatameM saMjJA-saMjJIsambandha hai hI. aisA nizcaya karake zabdanaya bheda karane rUpa svabhAvavAle haiM; kyoM ki, isake binA unake zabdanayatva hI nahIM bana sktaa| ataeva tInoM zabdanayoM meM nAmakRti bhI ucita hai| jainendra siddhAnta koza
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa dha. 14/5 6,7/4/1 kadhaM NAmabaMdhassa tattha saMbhavo Na NAmeNa viNA icchidatthaparUvaNAe annuvvttiido| prazna- ina donoM (RjusUnna va zabda ) nayo meM nAmabandha kaise sambhava hai ? uttara - nahIM; kyoMki, nAmake binA icchita padArthakA kathana nahIM kiyA jA sakatA; isa apekSA nAmabandhako ina donoM pArthaka) nayokA viSaya svIkAra kiyA hai| (ca. 11/54.8/50/5) / = ka. pA./1/1.12-14221/2010 aNe 1 ghara-khesa-kAlabhAvehi pudhabhUdesu ekko ghaDasaddo vaTTamANo ubalabbhade, evamuvalabhamANe kathaM sakSaNae pajjavaTThie NAmaNikkhevassa saMbhavo tti / Na; edammi gae si sadA davya presa kAla bhAvanAyibhAveNa bhiSNamanyAbhAvAdo tatva ke dugdha hogA kitu yassa visao parUvijjade Na ca suNaesu kiM pi dugdhamatthi / prazna- dravya kSetra kAla aura bhAvakI apekSA bhinna-bhinna aneka ghaTarUpa padArthoM meM ( sAdRzya sAmAnya rUpa ) eka ghaTa zabda pravRtta hotA huA pAyA jAtA hai| jabaki 'ghaTa' zabda isa prakAra upalabdha hotA hai taba paryAyArthika zabdanayameM nAma nikSepa kaise sambhava hai; ( kyoki paryAyArthika nayoMmeM sAmAnyakA grahaNa nahIM hotA de0 naya / IV / 3 ) | uttara - nahIM; kyoki, isa nayameM dravya-kSetra -kAla aura bhAvarUpa vAcyase bhedako prApta hue una aneka ghaTa zabdokA paraspara anvaya nahIM pAyA jAtA hai, arthAt vaha naya dravya kSetrAdike bhedase pravRtta honevAle ghaTa zabdoko bhinna mAnatA hai aura isalie usameM nAmanikSepa bana jAtA hai| prazna- yadi aisA hai to zabdanayameM saMketakA grahaNa karanA kaThina ho jAyegA uttara aisA hotA hai to hojA, kintu yahA~ to zabdatya viSayakA kathana kiyA hai| 597 dUsare sunayoMkI pravRtti, kyoMki, sApekSa hotI hai, isalie unameM kucha bhI kaThinAI nahIM hai| ( vizeSa de0 Agama /4/4 ) / 7. zabdanayoMmeM dravya nikSepa kyoM nahIM dha. 10/4,2,2,4/12/1 kimidi davvaM Necchadi / pajjAyaMtarasaMkaMtivirohAdI sabhepaNa atthapaDhaNavAvadammi vatyuvisesANe NAma-bhAvaM moNa pahANattAbhAvAdo / prazna- zabdanaya dravya nikSepako svIkAra kyo nahIM karatA ? uttara- eka to zabdanayakI apekSA dUsarI paryAyakA saMkramaNa mAmanene virodha AtA hai| dUsare, vaha zabdabheda artha ke kathana karanemeM vyApta rahatA hai (de0 naya/I/4/5 ), ata: usameM nAma aura bhAvakI hI pradhAnatA rahatI hai, padArthoMke bhedoMkI pradhAnatA nahIM rahatI; isalie zabdanaya dravya nikSepako svIkAra nahIM karatA / gha. 13/09/200/3 mA davvAviNAbhAve saMte vitatya dahi tatsa sakSNayassa asthintAbhAvAdI saduvAreNa javAreNa ca atyabhedamicchaMtara saddaNae do cetra NivakhevA saMbhavaMti tti bhaNida hodi / = yadyapi nAma dravyakA avinAbhAvI hai ( aura vaha zabdanayakA viSaya bhI hai ) to bhI dravya meM zabdanayakA astitva nahIM svIkAra kiyA gayA hai / ataH zabda dvArA aura paryAya dvArA arthabhedako svIkAra karanevAle (zabdabhedase artha bheda aura arthabhedase zabdabhedako svIkAra karanevAle ) zabda naya meM do hI nikSepa sambhava hai / ka. pA. 1/1,13-14/294 / 264/4 davya griyo| liMgAde (1) sahavAciyANameyattAbhAve dvvaabhaavaado| vaMjaNapajjAe pacca zuddha niuju asthi davaM ligasaMkhyAkA kAraya purasoba gANaM pAdeyata bhubhagamAdo zabda naya pratyanikSepa bhI sambhava nahIM hai kyoMki, isa nayakI meM ligAdikI apekSA zabdaka vAcyabhUta padArthoM meM ekatva nahIM pAyA jAtA hai| kintu vyaMjanaparyAyakI apekSA zuddhasUtrayameM bhI dravyanikSepa pAyA jAtA hai, kyoMki, RjusUtranaya liga, saMkhyA, kAla, kAraka, puruSa aura upagrahameMse pratyekakA abheda svIkAra karatA hai (arthAt meM dravya nikSepa bana jAtA hai parantu zabda nayameM nahIM ) / = 4. sthApanA nikSepa nirdeza 4. sthApanA nikSepa nirdeza 1. sthApanA nikSepa sAmAnyakA lakSaNa 1 sa.si./1/1/17/4 kASThacitrakarmA nikSepAdiSu so'yaM hati sthApyamAnA sthApanA kaSTakarma pustakarma, citrakarma aura akSa nikSepa AdimeM 'yaha vaha hai' isa prakAra sthApita karaneko sthApanA kahate hai ( rA. mA./1/2/2/20/18) / rA. vA / 1/5/2/28/18 so'yamityabhisaMbandhatvena anyasya vyavasthApanAmAtra sthApanA | = 'yaha vahI hai' isa prakAra anya vastumeM buddhike dvArA anyakA AropaNa karanA sthApanA hai / (dha. 4/1.5, 1/314/1); (go.ka./ mR. 23/53) (tA/1/11) (paM. 7/1/042 ) / zlo. vA./2/1/5/zlo. 54/263 vastunaH kRtasaMjJasya pratiSThA sthApanA matA / = kara liyA gayA hai nAma nikSepa yA saMjJAkaraNa jisakA aisI bastukI una vAstavika dharmo ke bayAropase 'yaha vahI hai aisI pratiSThA karanA sthApanAnikSepa mAnA gayA hai| 2. sthApanA nikSepake bheda 1. sadbhAva va asadbhAva sthApanA rUpa do bheda rato. mA 2/1/1/ralo. 24/262 sadbhAvetarabhedena dvidhA takhAdhizeSataH / = vaha sadbhAvasthApanA aura asadbhAvasthApanAke bhedase do prakArakA hai / (dha. 1/1.1.1/20/1) na. ca vR./ 203 sAyAra iyara ThavaNA / sAkAra va anAkArake bheda se sthApanA do prakAra hai / 2. kASTha karma Adi rUpa aneka bheda .. 1/4.1/ sUtra 52 / 248 jA sAThavaNakI gAma sA kaTTakamme vA cicakamme vA potakamme vA lepyakamme mA kamme vA selakammesu vA gihammesu vA bhittikammesu vA daMtakammesu vA bheMDaka me vA akkho vA varADao vA je cAmaNNe evamAdiyA ThevaNAra Thavijjati kaditti sA savvA Na kadI NAma 152 - jo vaha sthApanAkRti hai| yaha kASThakamoMmeM, athanaH citrarmone, athavA potakamoMmeM, athavA sepyakamoMmeM, athavA moMge apana zelakyoMme athavA gRhapharmoMmeM, athavA bhiziyamoMmeM, athamA dantakamoMmeM, athavA bhaDakama athavA akSa yA varATaka ( kauDI va zatara jakA pAsA); tathA inako Adi lekara anya bhI jo 'kRti' isa prakAra sthApanA meM sthApita kiye jAte haiM, vaha saba sthApanA kRti kahI jAtI hai / " 1 noTa - (dhavalAme sarvatra pratyeka viSaya meM isI prakAra nikSepa kiye gaye haiM / ) (Sa. vaM. 13/5.3 / sUtra 10 /1), (Sa khaM, 14 / 5,6 / sU. 6/5) 2. sadbhAva asadbhAva sthApanAke lakSaNa zlo. vA. 2/1/5/54/263/17 tatrAdhyAropyamANena bhAvendrAdinA samAnA pratimA sadbhAva sthApanA mukhyadarzinaH svayaM tasyAstada buddhisa bhavAda / kathaJcit sAdRzya sadbhAvAt / mukhyAkArazUnyA vastumAtrA punarasadbhAvasthApanA paropadezAdeva tatra so'yamiti sapratyayAt / bhAva nikSepake dvArA kahe gaye arthAda vAstavika paryAyase pariNata indra Adike samAna banI huI kASTha AdikI pratimAmeM Arope hue una indrAdikI sthApanA karanA sadbhAvasthApanA hai; kyoMki, kisI apekSAse indraAdikA sAhasya yahA~ vidyamAna hai, tabhI to mukhya padArthako jIvakI tisa pratimA ke anusAra sAhasyase svayaM 'yaha vahI hai aisI buddhi ho jAtI hai| mukhya AAkAroMse zunya kevala vastumeM 'yaha vahI hai aisI sthApanA kara lenA asadbhAva sthApanA hai; kyoki mukhya padArthako dekhanevAje bhI jIvako dUsaroMke upadeza se hI 'yaha vahI hai' aisA samIcIna jainendra siddhAnta koza
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 598 4. sthApanA nikSepa nirdeza jJAna hotA hai, paropadezake binA nhiiN| (dha. 1/1.1,1/20/1), (na. ca vR./273) 4. sadbhAva asadbhAva sthApanAke bheda dha. 13/5,4,12/42/1 kaThThakammappahuDi jAba bhaMDakamme tti tAva edehi sambhAvaTThavaNA pruuvidaa| udharimehi asabbhAvaTThavaNA smudditttthaa| = (sthApanAke uparokta kASThakarma Adi bhedoM meM se ) kASThakamase lekara bheMDakarma taka jitane karma nirdiSTa haiM unake dvArA sadbhAva sthApanA kahI gayI hai, aura Age jitane akSa barATaka Adi kahe gae hai, unake dvArA asadbhAvasthApanA nirdiSTa kI gayI hai| (dha.6/4,1,52/250/3) dha.6/4,1,52/250/3 ede smbhaavtthtthvnnaa| ede desAmAsayA dasa pruuvidaa| saMpahi asambhAvaThThavaNAvisayassuvalakkhaNarcha bhaNadi--...jeca aNNe evamAdiyA tti vayaNaM doNNa avahAraNapaDiseNaphalaM / teNa taMbhatulAhala-mUsalakammAdoNaM gahaNaM / -ye (kASTha karma Adi) sadbhAva sthApanAke udAharaNa haiN| ye dasa bheda dezAmarSaka kahe gaye hai, arthAta inake atirikta bhI anekoM ho sakate hai| aba asadbhAvasthApanAsambandhI viSayake upalakSaNArtha kahate hai-isa prakAra 'ina (akSa va varATaka) ko Adi lekara aura bhI jo anya hai' isa vacanakA prayojana dono bhedoMke avadhAraNakA niSedha karanA hai, arthAt 'do hI hai| aise grahaNakA niSedha karanA hai| isalie stambhakarma, tulAkama, halakama, mUsalakarma AdikoM kA bhI grahaNa ho jAtA hai| 5. kASThakarma bhAdi bhedoMke lakSaNa dha.1/4,1,52/246/3 deva-Neraiya-tirikkha-maNussANa gaccaNa-hasaNagAyaNa-tUra-voNAdivAyaNakiriyAvAvadANa kaDidapaDimAo kaThThakamme tti bhaNaM ti / paDa-kuDDa-phalahiyAdImu NaccaNAdikiriyAvAvadadeva-Neraiya-tirikvamaNussANaM paDimAA cittakamma, citraNa kriyanta iti vyutpatte / potta vastram, teNa kadAoM paDimAo pAttakamma / kaDa-sakravara-maTTiyAdINaM lebo leppa, teNa ghaDidapaDimAo leppakamma / leNaM pabbao, tamhi ghaDidapaDimAo leNakammaM / selo pattharo, tamhi ghaDidapaDimAo selakamma / 'gihANi jiNagharAdANi, tesu kadapaDimAo gihakamma, haya-hatthi-Nara-varAhAdisarUveNa ghaDidagharANi gihakammamidi vutta hodi / gharakuDDesu tado abhedeNa cidapaDimAo bhittikmm| hasthidatesu kiNNapaDimAo datakamma / bheMDo suppasiddho, teNa dhaDidapaDimAA bheDakamma / " akkhe tti vatte jUbakkho sayaDakkho vA ghettbvo| varADao tti vutte kaba DDiyA ghettavbA / -nAcanA, haeNsanA, gAnA tathA turaI eva vINA Adi vAdyoke bajAnerUpa 'kriyAome pravRtta hue deva, nArakI, tiryaca aura manuSyoko kASThase nirmita pratimAoko kASThakarma kahate hai| paTa, kuDya ( bhitti ) evaM phala hikA ( kASTha AdikA takhtA) Adime nAcane Adi kriyAmeM pravRtta deva, nArakI, tiryaca aura manuSyokI pratimAoko citrakarma kahate haiN| kyoMki, citrase jo kiye jAte hai ve citrakarma hai' aisI vyutpatti hai| pottakA artha vastra hai, usase kI gayI pratimAokA nAma pottakarma hai| kUTa ( tRNa ), zarkarA (bAlU ) va mRttikA Adike lepakA nAma lepya hai| usase nirmita pratimAye lepyakarma kahI jAtI hai| layanakA artha parvata hai, usame nirmita pratimAokA nAma layanakarma hai / zailakA artha patthara hai, usame nirmita pratimAoMkA nAma zelakarma hai| gRhose abhiprAya jinagRha Adikose hai, unameM kI gayI pratimAokA nAma gRhakarma hai| ghoDA, hAthI, manuSya evaM varAha ( zUkara ) Adike svarUpase nirmita ghara gRhakarma kahalAte haiM, yaha abhiprAya hai| gharako dIvAloM meM unase abhinna racI gayI pratimAoMkA nAma bhittikarma hai| hAthI dA~topara khodI huI pratimAoMkA nAma dantakarma hai / bheMDa suprasiddha hai / usa para khodI gaI pratimAoM kA nAma bheMDakarma hai| akSa aisA kahanepara tAkSa athavA zakaTAkSakA grahaNa karanA cAhie (arthAt hAra jItake abhiprAyase grahaNa kiye gaye jUA khelaneke athavA zataraMja va causara Adike pAse akSa haiM ) barATaka aisA kahanepara kapardikA (kaur3iyo ) kA grahaNa karanA cAhie / (dha. 13/5,3,10/4/8); (gha. 14/5.66/5/10) 6. nAma va sthApanAmeM antara rA. bA./9/5/13/26/25 nAmasthApanayorekatvaM saMjJAkarmAvizeSAditi cet; nA AdarAnugrahAkAkSitvAt sthApanAyAm |...ythaa arha dindraskandezvarAdipratimAsu AdarAnugrahAkAkSitvaM janasya,na tathA paribhASate vrtte| tto'nytvmnyoH|| rA, vA./1/5/23/30/31 yathA brAhmaNaH syAnmanuSyo brAhmaNasya manuSya jaatyaatmktvaat| manuSyastu brAhmaNa' syAnna vA, manuSyasya vAhmaNajAtyAdiparyAyAtmakatvAdazanAt / tathA sthApanA syAnnAma, akRtanAmna' sthaapnaanupptteH| nAma tu sthApanA syAnna vA, ubhayathA darzanAt / -1. yadyapi nAma aura sthApanA donoM nikSepoM meM saMjJA rakhI jAtI hai, binA nAma rakhe sthApanA ho hI nahIM sakatI; to bhI sthApita ahaMnta, indra, skanda aura Izvara AdikI pratimAoMmeM manuSyako jisa prakArakI pUjA, Adara aura anugrahakI abhilASA hotI hai, usa prakAra kevala nAmameM nahIM hotI, ataH ina donoMmeM antara hai / (dha. 1/1,7,1/gA. 1/186), ( zlo. vA. 2/1/3/zlo, 15/264) 2. jaise brAhmaNa manuSya avazya hotA hai| kyoMki, brAhmaNameM manuSya jAtirUpa sAmAnya avazya pAyA jAtA hai; para manuSya brAhmaNa ho na bhI ho, kyoMki manuSyake brAhmaNa jAti Adi paryAyAtmakapanA nahIM dekhA jaataa| isI prakAra sthApanA to nAma avazya hogI, kyoMki binA nAmakaraNa ke sthApanA nahIM hotI; parantu jisakA nAma rakhA hai usakI sthApanA ho bhI na bhI ho, kyoMki nAmavAle padArthoM meM sthApanAyuktapanA va sthApanArahitapanA donoM dekhe jAte haiN| dha.5/1,7,1/gA, 2/186 NAmiNi dhammuvayAro NAmaTThavaNA ya jassa taM thavidaM / taddhamme Na vi jAdo suNAma tthvnnaannmvisesN| -nAmameM dharmakA upacAra karanA nAmanikSepa hai, aura jahA~ usa dharma kI sthApanA ko jAtI hai, vaha sthApanA nikSepa hai / isa prakAra dharmake viSayameM bhI nAma aura sthApanAko avizeSatA arthAt ekatA siddha nahIM hotii| 7. sadbhAva va asadbhAva sthApanAmeM antara de, nikSepa/4/3 (sadbhAva sthApanAmeM binA kisI ke upadezake 'yaha vahI haiM aisI buddhi ho jAtI hai, para asadabhAva sthApanAmeM binA anyake upadezake aisI buddhi honI sambhava nhiiN|) dha, 13/5.4,12/42/2 sabbhAvAsabbhAvaThThavaNANaM ko viseso| buddhIe ThavijjamANaM vaNNAkArAdIhi jamaNuharai davvaM tassa sambhAvasaNNA / davva-khetta-veyaNAveyaNAdibhedehi bhiNNANa paDiNibhi-paDiNibheyANaM kadhaM sarisattamidi ceNa, pAeNa sarittavala bhaado| jamasarisaM davaM tmsmbhaavtthvnnaa| savvadavvANaM satta-pameyattAdIhi sarisattamuvala bhadi tti ce-hodu NAma edehi sarisattaM, kiMtu appidehi vaNNa-karacaraNAdIhi sarisattAbhAvaM pekkhiya asarisattaM uccde|-prshnsdbhaavsthaapnaa aura asadbhAvasthApanAmeM kyA bheda hai ? uttara- buddhidvArA sthApita kiyA jAnevAlA jo padArtha varNa aura AkAra Adike dvArA anya padArthakA anukaraNa karatA hai usako sadbhAvasthApanA saMjJA hai| prazna-dravya, kSetra, vedanA, aura avedanA Adike bhedase bhedako prApta hue pratinibha aura pratinibheya arthAta sadRza aura sAdRzyake mUlabhUta padArthoM meM sadRzatA kaise sambhava hai ! uttara-nahIM, kyoki, prAyaH kucha bAto meM inameM sadRzatA dekhI jAtI hai| jo jainendra siddhAnta koza
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 5. dravya nikSepake bheda va lakSaNa asadRza dravya hai vaha asadbhAvasthApanA hai| prazna-saba dravyoM me sattva 6.tadvayatirikta no Agama dravya nikSepa do prakAra hai-karma va nokamA aura prameyatva Adike dvArA samAnatA pAyI jAtI hai 1 uttara-dravyomeM ina dharmokI apekSA samAnatA bhale hI rahe, kintu vivakSita varNa (sa. si./1/5/18/7); (rA. vA./1/3/7/26/11); (zlo. vA. 2/2/ hAtha aura paira Adiko apekSA samAnatA na dekhakara asamAnatA kahI 1/zlo.63/26%); (dha.1/1,1,1/26/4); (dha.3/1.2,2/11/1); (dha. jAtI hai| 4/1,31/6/8); (go.ka /muu/63/54)| dha. 13/5,3,10/10/12 kathamatra spRshysprshkbhaavH| Na, budrIe eyatta 7. nokarma tadvayatirikta do prakArakA hai-laukika va lokottara |-(dh. mAvaNNesu tavarohAdo satta-pameyattAdIhi savyassa sababisayaphosaNu 1/1,1,2/26/6); (dh.4/1,3.1/7/1)| balaM bhAdo vA / prazna-yahA~ ( asadbhAva sthApanAmeM ) spI-sparzaka 8. laukika va lokottara donoM hI tadvayatirikta tIna tIna prakArake hai-- bhAva kaise ho sakatA hai| uttara-nahIM, kyoki, buddhise ekatvako sacitta, acitta va mizra :-(dha.1/1,1,1/27/17. 28/1). (dh.6|| prApta hue unameM sparzva-sparzaka bhAvake honeme koI virodha nahIM 1,7,1/184/7) / aataa| athavA satva aura prameyatva AdikI apekSA sarvakA sarva 6. Agama dravya nikSepake ha bheda hai-sthita, jita, paricita, vAcanopagata. viSayaka sparzana pAyA jAtA hai| sUtrasama, arthasama, graMthasama, nAmasama aura ghosssm|-(ss khaM. 6/4,1 sU.54/251); (Sa, vaM.14/5.6/sU. 25/27) / 5. dravya nikSepake bheda va lakSaNa 10.jJAyaka zarIrake bhI uparokta prakAra sthita jita Adi bheda hai (Sa khaM.1/4,1/sU. 62/268) / ..dravya nikSepa sAmAnyakA lakSaNa 11. tadvayatirikta no Agamake aneka bheda haiM- 1. granthima, 2. vAima, rA, vA.1/5/3-4/28/21 yad bhAvipariNAmaprApti prati yogyatAmAda- 3. vedima, 4. pUrima, 5. saghAtima, 6. ahodima, 7. Nivakhedima, 8. dhAnaM tad drvymityucyte| .. athavA atadbhAva vA dravya mityucyate / ovvelima, 6. udvelima, 10. varNa, 11. cUrNa, 12. gandha, 13. vile. yathendramAnIta kASThamindrapratimAparyAyaprApti pratyabhimukham indraH pana, ityAdi / (Sa.kha/4,1/sU.65/272) / ityucyte| AgAmI paryAyakI yogyatAvAle usa padArthako dravya noTa-(ina saba bheda prabhedoM ko tAlikA de0 nikSepa/1/2). kahate hai, jo usa samaya usa paryAyake abhimukha ho, athavA atadbhAvako dravya kahate haiN| jaise-indrapratimAke lie lAye gaye kASThako bhI 3. Agama dravya nikSepakA lakSaNa indra kahanA / (kyoki, jo apane guNo va paryAyo ko prApta hotA hai, sa, si./1/5/18/2 jIvaprAbhRtajJAyI manuSyajIvaprAbhRtajJAyI vA anupahuA thA aura hogA usako hI dravya kahate hai de0 dravya/1/1) (zlo. yukta AtmA aagmdrvyjiivH| - jo jIvaviSayaka yA manuSya jIva vA.2/1/2zlo.60/266); (dha.1/1,1,1/2016); (ta. saa./1/12)| viSayaka zAstrako jAnatA hai, kintu vartamAnameM usake upayoga pa.dha./pU./743 ajusUtranirapekSatayA, sApekSa bhAvinai gamAdinayai / chadma- rahita hai vaha Agama dravyajIva hai| ( isI prakAra anya bhI jisa jisa stho jinajIvo jina iva mAnyo yathAtra tdrvym| -RjusUtranaya- viSaya sambandhI zAstrako jAnatA huA usake upayogase rahita rahanekI apekSA na karake aura bhAvinaigamAdika nayokI apekSAse jo kahA vAlA AtmA usa usa nAmavAlA hI Agama drabya hai| jaise magala jAtA hai, vaha dravya nikSepa hai| jaise ki chadmastha avasthAmeM vartamAna viSayaka zAstrako jAnanevAlA AtmA Agama dravya maMgala hai|) (rA. jina bhagavAna ke jIvako jina khnaa| vA./2/2/1/26/3); (zlo, vA. 2/1/5/zlo. 61/267); (dha.3/1,2, naya/11/3 jaise-Age seTha bananevAle bAlakako abhIse seTha kahanA 2/12/11); (dha.4/1,3,111/2); (dha. 1/1,1,1/83/3); (go.ka./athavA jo rAjA dIkSita hokara zramaNa avasthAmeM vidyamAna hai use bhI mU./54/53); (na, ca, vR./274)| rAjA khnaa)| dha.1/1,11/21/1 tattha Agamado davamaMgalaM NAma maMgalapAhuDajANaoM 2. dravya nikSepake bheda-prabheda aNuvajutto, maMgala-pAhur3a-sadda-rayaNA vA, tassattha-vaNavakhara-rayaNA vaa| maMgala prAbhRta arthAt maMgala viSayakA pratipAdana karanevAle 1. dravya nikSepake do bheda haiM-Agama va noAgama (pa.khaM/4.1/sa. zAstrako jAnanevAlA, kintu vartamAname usake upayogase rahita jIva53/250); (Sa ravaM. 14/5,6/sUtra 11/7); ( sa.si./1/5/181); (rA. ko Agama dravyamaMgala kahate haiN| athavA maMgalaviSayake pratipAdaka vA./1/1/5/26/3); (zlo.vA,2/1/5/zlo,60/266); (dha.1/1,1,2/ zAstrako zabda racanAko Agama dravyamaMgala kahate hai| athavA maMgala20/7); (dha. 3/1,2,2/12/3); (gha. 4/1,3,1/5/1); (go.ka./mU./ viSayake pratipAdaka zAstrakI sthApanArUpa akSarokI racanAko bhI 54/53); (na. ca.va./274 ) / Agama dravya maMgala kahate hai / (dha. 5/1,6,1/2/3) / 2. no Agama dravyanikSepa tIna prakArakA hai-jJAyaka zarIra, bhAvI va 4. noAgama dravya nikSepakA lakSaNa tadvayatirikta / (pa.vaM.1/4.1/sUtra 61/267) (sa.si./2/5/18/3), (rA. vA./1/5/7/26/8); (zlo.vA. 2/1/5/zlo .62/267), (dha.1/ (pUrvokta AgamadravyakI AtmAkA Aropa usake zarIrameM karake usa jovake zarIrako hI noAgama dravya jIva yA noAgama dravya 1,1,1/21/2); (dha.3/1,2,2/13/2); (dha.4/1,3,1/6/1); (go. magala Adi kaha diyA jAtA hai| aura vaha zarIra hI tona prakArakA ka.mU.55/54); (na. ca. vR./275) / 3. jJAyaka zarIra tIna prakArakA hai-bhUta, vartamAna, va bhaatrii|-(shlo. hai bhUta, bhAvi va vartamAna / athavA usake zarIrase sambandha rakhanevAle anya jo karma yA nokarma rUpa padArtha haiM unako bhI noAgama dravya vA. 2/1//zlo.62/267); (dha. 1/1,1,1/21/3), (dha.4/1.3.1/ kaha diyA jAtA hai| isokA nAma tadvayatirikta hai| inake pRthak6/2); (go.k/muu./55/54)| pRthak lakSaNa Age diye jAte haiM / ) 4. bhUta jJAyaka zarIra tIna prakArakA hai-cyuta, cyAvita va tyakta / 5. jJAyaka zarIra sAmAnya va vizeSa lakSaNa (Sa. kha.6/4,1/ sU.63/266); ( zlo. vA. 2/1/5/zlo.62/267); (dha.1/1,1,1/22/3); (dha.4/1/3,1/6/3); (go.k./muu./56/54)| 1. jJAyaka zarIra sAmAnya 5. tyakta jJAyakazarIra tIna prakArakA hai-bhaktapratyAkhyAna, iMginI ba sa.si./1/5/18/4 tatra jJAturyaccharIraM trikAlagocara tajjJAyakazarIramA prAyopagamana | -(dha.1/11,1/23/3); (go.ka./m /56/56) / -jJAtAkA jo trikAla gocara zarIra hai vaha jJAyakazarIra noAgama jainendra siddhAnta koza
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 600 5. dravya nikSepake bheda va lakSaNa dravya jItra hai| (rA, vA/1/1/7/26/9), (zlo. vA/2/1/5/zlo.62/ 267). (dha.1/1,1,1/21/3), (go.k./muu./55/54)| 2. cyuta cyAvita va tyakta atIta zAyaka zarIra dha.1/1,9,1/22/3 taratha cudaM NAma kayalIghAdeNa viNA pakkaM pi phalaM va kammodaeNa jjhIyamANAyukkhayapadidaM / caidaM NAma kayalIdhAdeNa chiNNAyukkhayapadisarIraM / cattasarIraM tiviha, pAvogamaNa-vihANeNa, iMgiNIvihANeNa, bhattapaccakvANavihANeNa cttmidi| -- kadalI. ghAta maraNake binA karmake udayase jhaDanevAle Ayukarmake kSayase, pake hue phalake samAna, apane Apa patita zarIrako cyutazarIra kahate haiN| kadalIghAtake dvArA Ayuke chinna ho jAnese chUTe hue zarIrako cyAvita zarIra kahate haiN| (kadalIghAtakA lakSaNa de0 mrnn/4)| tyakta zarIra tIna prakArakA hai-prAyopagamana vidhAnase choDA gayA, iMgino vidhAnase chor3A gayA aura bhakta pratyAkhyAna vidhAnase choDA gayA / ( ina tInoMkA svarUpa de0 sallekhanA/3), (go. ka./ma./56, 58/54) / gha. 1/1,1,1/25/6 kayalIghAdeNa maraNakaravAe jIviyAsAe jIviyamaraNAsAhi viNA padidaM sarIraM caidaM / jIviyAsAe maraNAsAe jIviyamaraNAsAhi viNA vA kayalIghAdeNa acattabhAveNa padidaM sarIra cudaM NAma / jI vidamaraNAsAhi viNA sarUvovaladdhi NimittaM va catta bajhaMtaraDagapariggahassa kayalIghAdeNiyareNa vA padidasarIraM cattadehamidi / yamaraNakI AzAse yA jovanakI AzAse athavA jIvana aura maraNa ina donoMkI AzAke binA hI kadalIghAtase chUTe hue zarIrako cyAvita kahate hai / jIvanakI AzAse, maraNakI AzAse athavA jIvana aura maraNa ina donoMkI AzAke binA hI kadalIdhAta va samAdhimaraNase rahita hokara chUTe hue zarIrako cyuta kahate haiN| Atma svarUpakI prAptike nimitta, jisane bahiraMga aura antaraMga parigrahakA tyAga kara diyA hai, aise sAdhuke jIvana aura maraNakI AzAke binA hI, kadalIdhAtase athavA itara kAraNoMse chUTe hue zarIrako tyakta zarIra kahate haiN| 3. bhUta vartamAna va bhAvI jJoyaka zarIra ( vartamAna prAbhRtakA jJAtApara anupayukta AtmAkA vartamAnavAlA zarIra; usa hI AtmAkA bhUtakAlIna cyuta, cyAvita yA tyakta zarIraH tathA usa hI AtmAkA AgAmI bhavameM honevAlA zarIra, kramase varta. mAna, bhUta va bhAvI jJAyakazarIra noAgamadravya jIva yA magala Adi kahe jAte hai|) 6. bhAvi noAgamakA lakSaNa sa. si./1/1/18/5 sAmAnyApekSayA noAgama-bhAvijIvo nAsti, jIvanasAmAnyasadApi vidyamAnatvAta / vizeSApekSayA svasti / gatyantare jIvo vyavasthito manuSyabhavaprAptiM pratyabhimukho mnussybhaavijiivH| -jIva sAmAnyakI apekSA 'noAgama bhAvI jIva' yaha bheda nahIM banatA hai; kyoM ki jIvame jIvatva sadA pAyA jAtA hai| hA~, paryAyAthikanayakI apekSA 'no Agama bhAvI jIva' yaha bheda bana jAtA hai; kyoki jo jIva abhI dUsarI gatimeM vidyamAna hai, vaha ( ajJAyaka jIva ) jaba manuSya bhavako prApta karaneke prati abhimukha hotA hai, taba vaha manuSya bhAvI jIva kahalAtA hai| rA vA/1/5/7/26/8 jIvana-samyagdarzanapariNAmaprApti pratyabhimukha dravyaM bhAvItyucyate / - jIvana yA samyagdarzana Adi paryAyo kI prAptike abhimukha ajJAyaka jIvako jIvana yA samyagdarzana Adi kahanA bhAvI noAgama dravya jIva yA bhAvI noAgama samyagadarzana hai| zlovA/2/2/5/zlo.63/268 bhAvinoAgamadravyameSyat paryAyameva tat / =jo AtmA bhaviSyatmeM AnevAlI paryAyoke abhimukha hai, una paryAyose AkrAnta ho rahA vaha AtmA bhAvInoaAgama dravya hai|| dha.1/1,1,1/26/3 bhavyanoAgamadravyaM bhaviSyatkAle maMgalaprAbhRtajJAyako jIvaH maMgalaparyAyaM pariNasyatIti vaa| -jo jIva bhaviSyakAlameM maMgala zAstrakA jAnanevAlA hogA, athavA maMgala paryAyase pariNata hogA use bhavya noAgama dravyamaMgala kahate hai| (dha.4/1,3,1/6/6), (go.k./muu./62/58)| 7. tadvayatirikta sAmAnya va vizeSake lakSaNa 1. tadvayatirikta noAgama dravya sAmAnya sa.si./1/18/7 tadvaya tiriktaH karmanokarma viklpH| -tavyatiriktake do bheda haiM-karma va nokrm| (rA. vA/1/5/7/21/11), (zlo. vA/2/ 1/5/shlo,66/268)| dha.1/1,1,1/83/5 tavvadirittaM jIvaThANAhAra-bhUdAgAsa-davyaM 1 jIvasthAnoM ke athavA jIvasthAna viSayaka zAstrake AdhArabhUta AkAzadravyako tadvacatirikta noAgama dravya jIvasthAna kahate haiN| (athavA usa-usa paryAyake yA zAstrajJAnase pariNata jIvake nimittabhUta karma vargaNAoM yA anya bAhya dravyoMko usa-usa nAmase kahanA tadvayatirikta noAgama dravyanikSepa hai)| 2. karma tadvayatirikta noAgama dravya zlo. vA/2/1/5/zlo 64/268 jJAnAvRttyAdibhedena krmaanekvidhmtr| ___jJAnAvaraNa Adi bhedase karma aneka prakAra mAne gaye haiN| dha.4/1, 3.1/6/10) / dha 111.1.1/26/4 tatra karmamaMgalaM darzanavizudbhavAdiSoDazadhApravibhaktatIrtha kara-nAmaka - kAraNairjIva - pradeza - nibaddha - tIrtha karanAmakarmamAGgalya nibandhanatvAnmaDagalam / - darzana vizuddhi Adi solaha prakArake tIrthaMkara-nAmakarma ke kAraNoM se jIvapradezoM ke sAtha aMdhe hue tIrthakara nAmakarmako. karma tadvayatirikta noAgamadravya maMgala kahate haiN| kyoMki vaha bhI maMgalapanekA sahakArI kAraNa hai| go. ka /ma./63/58 kammasarUveNAgayakama davvaM have NiyamA / - jJAnAvaraNAdi prakRtirUpaye pariName pudagaladravya karma tadvayatirikta noAgama dravya karma jaannaa| (yahA~ 'karma kA prakaraNa honese karmapara lAgU karake dikhAyA hai)| 3. nokarma tadvyatirikta noAgama dravya sAmAnya zlo.vA/2/15 zlo.64-65 nokarma ca zarIravapariNAmanirutsukam / 6 / / pudagaladravyamAhAraprabhRtyupacayAtmakam // 65 // =vartamAnameM zarIrapanArUpa parigatike lie utsAharahita jo AhAravargaNA, bhASAvargaNA Adi rUpa ekatrita huA pudgaladravya hai vaha nokarma samajha lenA caahie| dha. 3/1,2,2/15/3 Agamamadhigamya vismRta' kvAntarbhavatIti cettdvytiriktdrvyaannte| prazna-jo AgamakA adhyayana karake bhUla gayA hai usakA dravyanikSepake kisa bhedameM antarbhAva hotA hai| uttara-aise jIvakA nokarma tadvayatirikta dravyAnantameM antarbhAva hotA hai ( yahA~ 'ananta'kA prakaraNa hai)| go, ka./mU./64.67/56,66 kammaddavvAdaNaM Nokammadavvamidi hodi / / paDapaDihArasimajjA AhAraM deha uccaNIcaDgam / bhaMDArI mUlANaM NokammaM daviyakammaM tu / -karmasvarUpase anya jo kArya hote haiM unake bAhyakAraNabhUta vastuko nokarma tadvyatirikta noAgama dravyakarma jAnanA ( yahA~ 'karma'kA prakaraNa hai|64| jaise-jJAnAvaraNakA nokarma sarITha vastra hai, darzanAvaraNakA nIkarma dvAraviSa tiSThatA dvArapAla hai| vedanIyakA nokarma madhulipta khaDga hai| mohanIyakA no jainendra siddhAnta koza
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 5. dravya nikSepake bheda va lakSaNa karma, madirA, AyukA nokarma cAra prakAra AhAra, nAmakarmakA nokarma audArikAdi zarIra aura gotrakarmakA nokarma U~cA-nIcA zarIra hai| 4. laukika va lokottara sAmAnya nokarma tadayatirikta gha.4/1,3,1/7/1 NokammadavvavettaM taM duvihaM, oSayAriyaM paramatthiyaM cedi / tattha ovayAriyaM NokammadavyakhettaM logapasiddha sAlikhetaM vIhikhetamevamAdi / pAramatthiyaM NokammadavyakhetaM AgAsadavyaM / -nokarma dravyakSetra ( yahA~ kSetrakA prakaraNa hai) aupacArika aura pAramArthikake bhedase do prakArakA hai| unameM se lokameM prasiddha zAlikSetra, vI hikSetra, ityAdi aupacArika nokarma tadvyatirikta noAgama dravyakSetra kahalAtA hai| AkAza dravya pAramArthika nokarma taivyatirikta noAgama dravyakSetra hai| noTa-(anya bhI dekho vaha-vaha viSaya ) / 5. sacitta acitta mizra sAmAnya nokarma tadvyatirikta gha./1,7.1/1847 tamvadirittaNoAgamadevabhAvo tiviho sacittAcittamissabheeNa / tattha sacitto jIvadavvaM / acitto poggala-dhammAdhamma-kAlAgAsadavbANi / poggalajIvadavvANa saMjogo kadhaM cijjAcaMtarattamAvaNNo NoAgamamissadavvabhAvo NAma / -tadvayatirikta noAgamadravyabhAvanikSepa (yahA~ bhAvakA prakaraNa hai) sacitta acitta aura mizrake bhedase tIna prakArakA hai| unameM jIva dravya sacitta bhAva hai, pudgala dharmAstikAya adharmAstikAya kAla aura AkAzadravya acittabhAva haiN| kathaMcita jAtyaMtara bhAvako prApta pRdgala aura jIva dravyoMkA saMyoga arthAta zarIradhArI jIva noAgama mizradravya bhAvanikSepa hai| (dha./1,6.1/3/1--yahA~ 'antara' ke prakaraNa meM tInoM bheda darzAye haiN| noTa-(anya bhI dekho vaha baha vissy)| 6. laukika va lokottara sacitAdi nokarma tadvayatirikta gha.1/1,1.2/27/9 tatra laukikaM trividham, sacittamacittaM mizramiti / tatrAcittamaGgalama-'siddhattha-puNNa-kabho baMdaNamAlA ya maGgalaM chattaM / sedo vaNNo AdasaNo ya kaNNA ya jaccasso / 13 / sacittamaGgalam / mizramaGgalaM sAlaMkArakanyAdiH / lokottaramaGgalamapi trividhama, sacittamacittaM mizramiti / sacittamahadAdInAmanAdyanidhanajIvadravyam / na kevalajJAnAdimaGgalaparyAyaviziSTAhadAdInAma jIvadravyasyaiva grahaNaM tasya vartamAnaparyAyopalakSitaM dravyaM bhAvaiti bhAvanikSepAntarbhAvAta / na kevalajJAnAdiparyAyANa grahaNaM teSAmapi bhAvarUpatvAta / acittamaGgalaM kRtrimAkRtrimacaityAlayAdiH, tatsthapratimAstu saMsthApanAntarbhAvAt / akRtrimANa kathaM sthaapnaavypdeshH| iti cenna, tatrApi buddhayA pratinidhau sthApayitamurakhyopalambhAt / yathA agniriva mANavako'gniH tathA sthApaneva sthApaneti tAsAM tdvypdeshoppttervaa| tadubhayamapi mishrmngglm| -laukika maMgala (yahA~ maMgalakA prakaraNa hai) sacitta-acitta aura mizrake bhedase tIna prakArakA hai| inameM siddhArtha arthAt zveta sarasoM, jalase bharA huA kalaza, bandanamAlA, chatra, zvetavarNa aura darpaNa Adi acitta maMgala haiN| aura bAlakanyA tathA uttama jAtikA ghoDA Adi sacitta maMgala haiM / 13. alaMkAra sahita kanyA Adi mitramaMgala samajhanA caahie| (de0 mNgl/1/4)| lokottara maMgala bhI sacitta acitta aura mizrake bhedase tIna prakArakA hai| ahaMtAdikA anAdi anidhana jIvadravya sacitta lokottara noAgama tavyatiriktadravya maMgala hai| yahA~ para kevala jJAnAdi maMgalaparyAyayukta ahaMta AdikA grahaNa nahIM karanA cAhie, kintu unake sAmAnya jIva dravyakA hI grahaNa karanA cAhie, kyoMki vartamAnaparyAya sahita dravyakA bhAva nikSepameM antarbhAva hotA hai| usI prakAra kevalajJAnAdi paryAyokA bhI isame grahaNa nahIM hotA, kyoMki ve saba paryAye bhAvasvarUpa honeke kAraNa unakA bhI bhAva nikSepameM hI anta rbhAva hogaa| kRtrima aura akRtrima caityAlayAdi acitta lokottara noAgama tadvyatirikta dravyamaMgala haiN| unameM sthita pratibhAoMkA isa nikSepameM grahaNa nahIM karanA caahie| kyoki unakA sthApanA nikSepameM antarbhAva hotA hai / prazna-akRtrima pratimAome sthApanAkA vyavahAra kaise sambhava hai| uttara-isa prakArako zaMkA ucita nahIM haiN| kyoMki, akRtrima pratimAoM meM bhI buddhike dvArA pratinidhitva mAna lenepara 'ye jinendradeva haiN| isa prakArake mukhya vyavahArakI upalabdhi hotI hai| athavA agni tulya tejasvI mAlakako bhI jisa prakAra agni kahA jAtA hai usI prakAra akRtrima pratimAoMmeM kI gayI sthApanAke samAna yaha bho sthApanA hai| isalie akRtrima jina pratimAo meM sthApanAkA vyavahAra ho sakatA hai| una donoM prakArake sacitta aura acitta maMgalako mizramaMgala kahate haiM (jaise-sAdhu saMgha sahita caityaaly)| 8. sthita jita Adi bhedoMke lakSaNa dha.6/4,1,54/251/10 avadhRtamAnaM sthitam, jo puriso bhAvAgamanmi vuDDhao gilANo vba saNi saNi saMcaradi so tArisasaMsakArajutto puriso tabhAvAgamo ca sthitvA vRtteH dvidaM nnaam| naisaMgyavRttijitam, jeNa saMsakAreNa puriso bhAvAgamammi akvalio saMgharai teNa saMjutto puriso tanbhAvAgamo ca jidamidi bhnnnnde| yatra yatra praznaH kriyate tatra tatra AzutamavRtti paricitam. krameNotkrameNAnubhayena ca bhAvAgamAmbhodhau matsyavaccaTulatamavRttirjIvo bhAvAgamazca paricitam / ziSyAdhyApana vAcanA / sA caturvidhA naMdA bhadrA jayA saumyA ceti / " etAsA vAcanAnAmupagataM vAcanopagataM parapratyAyanasamartham iti yAvat / dha.6/4,1.54/256/7 titthayaravayaNa viNiggayabIjapadaM suttaM / teNa sutteNa samaM vaTTadi uppajjadi tti gaNaharadevammiTTidasudaNANaM suttasamaM / ayete paricchidyate gamyate ityartho dvAdazAGgaviSayaH, teNa atyeNa samaM saha vaTTadi ti asthasamaM / dabbasudAirie aNavekviya saMjamajaNidasudaNAgAvaraNakrava oSasamasamuppaNNabArahaMgamudaM sayaMbuddhAdhAramatthasamamidi vuttaM hodi / gaNaharadeva viraidadabbasudaM gaMtho, teNa saha baTTadi uppajjadi tti bohiyabuddhAiriesu dvidabArahaMgasudaNANaM gaMthasamaM / nAnA minotIti nAma / aNeNehi, payArehi atthaparicchinti NAmabhedeNa kuNadi tti egAdi avaravarANa bArasaMgANi ogANaM majjhadidavbasudaNANaviyappA NAmamidi buttaM hodi / teNa nAmeNa dabbasudeNa samaM saTTavaTTadi uppajjadi tti sesAiriesu disudaNANaM NAmasamaM / suI muddA" paMcate...aNiogassa ghosasANo NAmegadeseNa aNiogo buccde| saccabhAmApadeNa avagammamANasthassa tadegadesabhAmAsadAdo vi avgmaado|" ghoseNa davbANiogahAreNa sama saha baTTadi uppajjadi tti ghosasamaM NAma aNiyogamudaNANaM / 1. avadhAraNa kiye hue mAtrakA nAma sthitaAgama hai| arthAta jo puruSa bhAvaAgamameM vRddha va vyAdhipIDita manuSyake samAna dhIre-dhIre saMcAra karatA hai vaha usa prakArake saMskArase yukta puruSa aura vaha bhAvAgama bhI sthita hokara pravRtti karanese arthAt ruka-rukakara calanese sthita kahalAtA hai| 2, naisargyavRttikA nAma jita hai| arthAt jisa saMskArase puruSa bhAvAgamameM askhalitarUpase saMcAra karatA hai, usase yukta puruSa aura bhAvAgama bhI 'jita' isa prakArakA kahA jAtA hai| 3. jisa jisa viSayameM prazna kiyA jAtA hai, usausameM zIghratApUrNa pravRttikA nAma paricita hai| arthAt kramase, akramase aura anubhayarUpase bhAvAgamarUpI samudrameM machalIke samAna atyanta jainendra siddhAnta koza bhA02-76
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa calatA pUrNa pravRtti karanevAlA jIva aura vaha bhAvAgama bhI paricita kahA jAtA hai / 4. ziSyoMko paDhAnekA nAma vAcanA hai / vaha cAra prakAra hai- nandA, bhadrA, jayA aura saumyA / ( vizeSa de0 vAcanA ) | ina cAra prakArakI vAcanAoko prApta vAcanopagata kahalAtA hai / arthAt jo dUsaroko jJAna karAneme samartha hai vaha vAcanopagata hai / 1. tIra se nikalA bIjapada sUtra kahalAtA hai| (vizeSa dekho Agama 7) usa sUtra ke sAtha cU~ ki rahatA arthAt utpanna hotA hai, ataH gaNadhara deva meM sthita zrutajJAna sUtrasama kahA gayA hai / 6, jo ''jAnA jAtA hai yaha vAkyakA viSaya artha hai, usa artha ke sAtha rahane ke kAraNa arthasama kahalAtA hai| zruta anAyakI apekSA na karake sathamase utpanna hue zrutajJAnAvaraNa kSayo pazamase janya svayaMbuddhome rahanevAlA dvAdazAMgata arthasama hai yaha abhiprAya hai / 7 gaNadhara devase racA gayA dravyazruta grantha kahA jAtA hai| usake sAtha gahane arthAda utpanna honeke kAraNa mukha AcAryoMme sthita dvAdazAMga zrutajJAna granthasama kahalAtA hai / 8, 'nAnA minoti' arthAta nAnArUpa jo jAnatA hai use nAma kahate hai| aneko kamadvArA bheda karaneke kAraNa eka Adi aparUpa mAraha agoke anuyogoMke madhya sthita dravyazruta jJAnake bheda nAma hai, yaha abhiprAya hai / usa nAmake arthAt ke sAtha rahane arthAta honeke kAraNa doSa AcAryoMmeM sthita zrutajJAna nAmasama kahalAtA hai / 6. sUcI; mudrA Adi pA~ca dRSTAntoMke vacanase (de0 anuyoga / 2 / 1) ghoSa saMjJAvAlA anuyogakA anuyoga (ghoSAnuyoga ) nAmakA ekadeza honete anuyoga kahA jAtA hai kyoMki pada aragamyamAna artha urupadake ekadezabhRta bhAmA zabda se bhI jAnA hI jAtA hai |...ghoss arthAt dravyAnuyogadvArake samaM arthAt sAtha rahatA hai, arthAta utpanna hotA hai, isa kAraNa anuyoga jhana ghoSa kahalAtA hai| noTa-ye uparokta naukenau bhedoM yahA~ bhI diye hai (dha. 1/4 1.62/62/249/5) (12/26120-1) 602 9. granthima Adi bhedoMke lakSaNa dha. 1/2,1.64/202/13 satya gaMdhaNakiriyApitamAdida gaMvi dhAma vAkiriyAppa pAri-vidayabAlakaMsa sthAvidamyavAda kAma sutiko der kiriyANiphaNNaM vedimaM NAma / talAva li-jiNaharA hiTThANAdida pUraNakiriyANiphaNNaM pUrimaM NAma / kaTTimaNidhara pAvarahAdivvaM kahiya pattharAdisaMvAda kiriyA saMcA dimaM gAmaNirmamanujaMgIrAdi bahodina kiriyA phiraNa mahodimaM nnaam| ahodimakiriyAsacita acimbA rovaNakiriti ho| pokhariNI yAyI matanAyamAdi-suru davvaM NikkhodaNa kariyANipphaNNaM NivakhodimaM NAma / NikkhodaNaMmiditaM hodi eka-dU-misa- DorAma kiriyAmimi nAma gaMdhima-vAhamA pAma pisArayAmasi ca nAyakulArNa kiriyA gararayA divANAmapi piMDiyA kAdi kiriyA NaM NAma bahUNaM davA 'jAgeNuidagaMdha pahANaM davvaM gaMdhaM NAma / ghuTTa-piTTha- caMdaNa-kuMkumadivase zAma 1 grandhanerUpa kiyA siddha hue phUla Adi dravyako granthima kahate haiM / 2. bunanA kriyAse siddha hue sUpa piTArI, caMgera, kRtaka, cAlanI, kambala aura vastra Adi dravya vAma kahA hai| 2. bedhana kiyAne siddha hue sUti (soma nikAlanekA sthAna ) iMdhutra ( bhaTThI ) koza aura patya Adi dravya bedhima kahe - 6. dravyanikSepa nirdeza va zaMkAe~ jAte hai / 4. pUraNa kriyAse siddha hue tAlAbakA bA~dha va jinagrahakA cabUtarA Adi dravyakA nAma pUrima hai / 5. kASTha, IMTa aura patthara AdikI saMghAtana kriyAse siddha hue kRtrima jinabhavana, gRha, prAkAra aura stUpa Adi dravya saghAtima kahalAte hai / 6 nIma, Ama, jAmuna ora aMbIra Adi ayodhi kriyAse siddha hue dravyako aghodhi " kahate haiM / adhodhima kriyAkA artha sacitta aura acitta dravyoMkI ropana kiyA hai| yaha tAtparya hai 7 puSkariNI, bApI phUpa. taDAga, layana aura suraga Adi niSkhanana kriyAse siddha hue dravya Nivarakhodima kahalAte hai| khidimase abhiprAya khodanA kiyA hai) upabelana kriyA siddha hue ekaguNe, dugune evaM tiguNe sUtra DorA, veSTa Adi dravya upavellana kahalAte haiM / 6. granthima va vAima Adi dravya ke udvellanase utpanna hue dravya udvellima kahalAte haiM / 10. citrakAra evaM varNoMke utpAdaname nipuNa dUsaroMkI kriyAse siddha manuSya. turaga Adi aneka AkArarUpa dravya varNa kahe jAte haiM / 11, cUrNana kriyAse siddha hue piSTa, piSTikA, aura kaNikA Adi dravyako cUrNa kahate hai / 12. bahuta dravyoMke saMyoga se utpAdita gandhakI pradhAnatA rakhanevAle dravyakA nAma gandha hai / 13. ghise va pIse gaye candana aura kakuma Adi dravya vilepana kahe jAte haiM / 6. dravyanikSepa nirdeza va zaMkAe~ 1. dravya nikSepake lakSaNa sambandhI zaMkA de dravya / 2/2 (bhaviSya paryAyake prati abhimukhapane rUpa lakSaNa 'guNaparyayavAna dravya isa lakSaNake sAtha vizeSako prApta nahIM hotaa)| rA. vA./1/5/4/28/25 yuktaM tAvat samyagdarzanaprApti prati gRhItAbhimukhyamiti, atatpariNAmasya jIvasya saMbhavAtaH idaM tvayuktamjIvanaparyAyaprApti prati gRhItAbhimukhyamiti / kutaH / sadA tatpariNAmAt / yadi na syAta, prAgajIva prApnotIti / naiSa doSa, manuSyajIvAdiviSApekSA savyapadezo meditavyaH prazna- samyagdarzanakI prAptike prati abhimukha kahanA to mukha hai; kyoMki pahale jo paryAya nahIM hai, usakA Age honA sambhava hai; parantu jIvanaparyAyake prati abhimukha kahanA to yukta nahIM hai, kyoMki, usa paryAyarUpa to yaha sadA hI rahatA hai| yadi na rahatA to usase pahale use ajIba kA prasaMga prApta hotA 1 uttara - yaha koI doSa nahIM hai; kyoMki, yahA~ jIvana sAmAnyakI apekSA uparokta bAta nahIM kahI gayI hai, bi manuSyAdipane rUpa jIvala vizeSako apekSA bhAta kahI hai| noTa - yaha lakSaNa noAgama tathA bhAvI noAgama dravya nikSepameM ghaTita hotA hai- (de0 nikSepa /6/3/2.2 ) / 2. Agama dravya nikSepa viSayaka zaMkA 1. Agama-dravya - nikSepameM dravyanikSepapanekI siddhi zlo, vA. 2/1/5/66/270/1 tadevedamityekatva pratyabhijJAnamanvayapratyayaH / satAvajjovAdiprAbhRtajJAyinyAtmanyanupayukte jIvAdyAgamadravye'sti / sa evAhaM jIvAdiprAbhRtajJAne svayamupayukta prAgAsam sa evedAnIM tatrAnupayukta varte punarupayukto bhaviSyAmIti saMpratyayAt / - 'yaha vahI hai' isa prakArakA ekatva pratyabhijJAna anvayajJAna kahalAtA hai| jIvAdi viSayaka zAstrako jAnanevAle vartamAna anupayukta AtmAmeM vaha avazya vidyamAna hai| kyoMki, 'jo hI me jIvAdi zAstroMko jAnanemeM pahale upayoga sahita thA, vahI maiM isa samaya usa zAstrajJAnameM upayoga rahita hokara varta rahA hU~ aura pIche phira zAstrajJAnameM upayukta ho jAU~gA / isa prakAra dravyapanekI laDIko liye hue bhale prakAra jJAna ho rahA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 2. upayogarahitakI bhI Agama saMjJA kaise hai| = gha. 4/1.3.1/2/2 kathamevarasa jIvadaviyassa dAzAvarazIyanala ovasamaviTTissa eyabhAvale sAgamapa dirittassa Agamapalettaraeso na esoso, AdhAre AyovavAreNa kArane junAreNAgamavavarasakhaovasama visiTThajI vadanvAvalaMbaNeNa vA tassa tadavirohA prazna zrutajJAnAvaraNIya karmake kSayopazama se viziSTa tathA dravya aura bhAvarUpa kSetrAgama se rahita isa jIvadravyake Agama kSetra rUpa saMjJA kaise prApta ho sakatI hai (yahA~ 'kSetra' viSayaka prakaraNa hai ) ? uttara - yaha koI doSa nahIM hai; kyoMki, AdhArarUpa AtmAmeM AdheyabhUtakSayopazama-svarUpa Agamake upacArase; athavA kAraNarUpa AtmA meM kAryarUpa kSayopazamake upacArase, bathavA prApta huI hai AgamasaMjJA jisako aise kSayopazamase yukta jovaimparka analambanase jIvake AgamadravyakSetrarUpa saMjJAke honemeM koI virodha nahIM hai| gha. 7/2,9,1/4/2 kathamAgameNa vipyamukkassa jIvadavtrassa Agamavavaeso e esa dosro AgamAbhAve mi AgamasaM sakArasahiyassa pRth laddhAgamavavaesassa jIvadavvassa AgamavavaesuvalaMbhA / edeNa bhaTTasaMsakArajIvadavvassa vi gahaNaM kAyavvaM, tattha vi Agamana va esuvalaMbhA / prazna- jo Agamake upayogale rahita hai, usa jIvadravyako 'Agama' kaise kahA jA sakatA hai ! uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, Agama ke abhAva honepara bhI Agamake saMskAra sahita evaM pUrva kAla meM Agama saMjJAko prApta jIvadravyako Agama kahanA pAyA jAtA hai| isI prakAra jisa jIvakA AgamasaMskAra bhraSTa ho gayA hai usakA bhI grahaNa kara lenA cAhie kyoMki usake bhI (bhUtapUrva prajJApananayakI apekSAka. pA.) AgamasaMjJA pAyI jAtI hai| (naM. pA. 9/9.13-146217 166 / 2 ) / 3. noAgama dravyanikSepa viSayaka zaMkA 1. noAgamameM dravya nikSepapanekI siddhi = zlo. bA. 2/1/5/66/204/1 etena jIvAdino Agamadravya siddhiruktA / ya evAI manuSyajIva bhAgAsa sa evAnA ya punarmanuSyo bhaviSyA mItyayasyasya sarvabhASyamAdhyamAnasya sadbhAvAt / nanu jIvAdinojayamamA jAdA sArvakAlikatvenAnAgatatvAsiddhastadabhimukhyasya kasyacidabhAvAditi ceta satyametat / tata eva jIvAdivizeSApekSAhI jIvAridraya nikSepo isa kathanase, jIva, samyagdarzana Adike moma kI siddhi bhI kaha dI gayI hai| kyoMki 'jo hI maiM pahale manuSya jIva thA, so hI maiM isa samaya deva hokara va rahA hU~ tathA bhaviSyAme phira nai manuSya ho jAU~gA, aisA sarvataH abAdhita anvayajJAna vidyamAna hai| prazna- jIva pudagala Adi sAmAnya dravyoMkA noAgamadravya to asambhava hai; kyoMki, jIvapanA pudgalapanA Adi dharma to una dravyoMmeM sarvakAla rahate hai / ata' bhaviSyatmeM una dharmoMkI prApti asiddha honeke kAraNa unake prati abhimukha honevAle padArthoMkA abhAva hai upara ApakI bAta satya hai, sAmAnyarUpase jIva pudgala AdikA noAgama dravyapanA nahIM banatA / parantu jovAdi vizeSakI apekSA bana jAtA hai, isIlie manuSya deva Adi rUpa jIva vizeSoke hI yahA~ udAharaNa diye gaye haiM / / aura bhI de0 nikSepa/6/1 tathA nikSepa/6/1/2) / 2. bhAvI noAgama inyanikSepapanekI siddhi sa.si./1/5/10/ sAmAnyApekSayA nozrAgamabhAvijIyo nAsti jIvanasAmAnyasadApi vidyamAnatvAt / vizeSApekSayA tvasti / gatyantare jIvo vyavasthito manuSyabhavaprApti pratyabhimukho manuSya bhAvijIva' / jIvasAmAnyakI apekSA 'noAgamabhAvI jIva' yaha bheda nahIM banatAH kyoMki, jIva meM jIvatva sadA pAyA jAtA hai| yahA~ paryAyA 603 6. dravyanikSepa nirdeza va zaMkAe~ fire ant apekSA 'noAgamabhAvI jIva' yaha bheda bana jAtA hai; kyoMki jo jIva dUsarI gatimeM vidyamAna hai, vaha jaba manuSya bhayako prApta karane ke lie sanmukha hotA hai taba vaha manuSyabhAvI jIva kahalAtA hai| (yahA~ 'jIva' viSayaka prakaraNa hai| (aura bhI de0 nikSepa/6/16/ 3/1) (ka. pA 1 / 1,13-14 / 217 /270/6 ) / gha. 4 / 1.1.1 / 6 / 6 bhaviyaM kheta pAhujAbhAvo jIvo hissa joksa cAgama osamara hidntaado| anAgamassa khetayayaeso / na kSetrapazyasmin bhAvakSetrAgama iti jIvadravyasya pure kSetratvasiddha eH / - noAgamadravyake tIna bhedoMmeMse jo AgAmI kAlameM kSetraviSayaka zAstrako jAnegA aise jIvako bhAvI noAgama-dravya kahate haiM / ( kSetra viSayaka prakaraNa hai)| prazna-jo jIva kSetrAgamarUpa kSayopazamase rahita honeke kAraNa anAgama hai, usa jIvake kSetra saMjJA kaise bana sakatI hai| udhara nahIM; kyoMki, 'bhAva se rUpa Agama jisameM nivAsa karegA isa prakArako nirutike manase jIvadravya ke kSetrAgamarUpa kSayopazama honeke pUrva hI kSetrapA siddha hai| 2. karma tadvyatirikta noAgamameM dravyanikSepapanA * dha. 4/1,3,1 / 6 / 1 tattha kammadavyavakhettaM NANAvaraNAdiaTThavihakammadavvaM / kadhaM kammassa khettavavaeso na, kSiyanti nivasantyasmin jIvA iti karmaNAM kSetratva siddha / jJAnAvaraNAdi ATha prakArake karma karma (yatirikta noAgama ) dravyakSetra kahate haiN| prazna - karmadravyako kSetra saMjJA kaise prApta huI ? uttara- - nahIM; kyoMki, jisameM jo 'simanti' arthAta nivAsa karate hai, isa prakArakI niruktike bala se karmoM ke kSetrapanA siddha hai / 4. nokapatiriti noAgama meM dravyanikSepapanA gha. 1/4.1.60/222/3 jA sA samyadirittadavyagaMdhakadI sA gaMdhimabAima-vedina parimAdibheSaNa ameyavihA kadhammedesi gaMdhasaNNA ede jIva buddhIe appANammi gaMthaditti tesiM gaMdhattasiddhI / =jo tadvatirikta dravyagranthakRti hai vaha gathanA, bunanA, veSTita karanA aura pUranA Adike bhedase aneka prakAra kI hai| prazna-- inakI grantha saMjJA kaise sambhava hai ? uttara -nahIM; kyoMki, jIva inheM buddhise AtmAmeM tA hai| ataH unake granthapanA siddha hai / - 4. jJAyakazarIra viSayaka zaMkAe~ 2. trikAla ghAyakazarIroMmeM dravyanikSepapanekI siddhi zlo. vA. 2/1/5/66/274 /27 nanvevamAgamadravyaM vA bAdhitAttadanvayapratyayAnmukhya siddhacatu jJAyakazarIraM tu trikAlamocaraM tapatiri karma karma vikalpamanekavidha kathaM tathA siddhaya edapratIyabhAvAditi cenna, tatrApi tathAvidhAnvayapratyayasya dhAnvayapratyayasya sadbhAvAt / yadeva me zarIra jJAtumArabhamANasya tattvaM tadevedAnI parisamAya jJAnasya vartata iti vartamAnajJAyakazarIre tAvadanvayapratyayaH / yadevopajJAnasya me zarIramAsI devAnAnupayuktIsa jJAyakazarIre pratyavamarza' / yadevAdhunAnupayuktatattvajJAnasya zarIraM tadebopayukta jJAnasya bhaviSyatItyanAgarAjJAyakavArIrapratyayaH / praznaanvayajJAnase mukhya bAgamasya yo bhane hI nirvAdharUpa siddha ho jAo parantu trikAlavartI jJAyaka zarIra aura karma nokarmake bhedo se aneka prakArakA tadvayatirikta bhalA kaise mukhya siddha ho sakatA hai; kyoMki usakI pratIti nahIM hotI hai uttara nahIM; vahA~ bhI tisa prakAra aneka bhedoMko liye hue anvayajJAna vidyamAna hai / vaha isa prakAra ki tattvoM ko jAnaneke lie Arambha karanevAle merA jo hI zarIra pahale thA, vahI to isa samaya tattvajJAnakI bhalI bhA~ti samApta kara lenevAle merA yaha zarIra va rahA hai, isa prakAra vartamAna ke jJAyavazarIra meM jainendra siddhAnta koza
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa anvaya pratyaya vidyamAna hai| tattvajJAnameM upayoga lagAye merA jo hue hI zarIra pahale thA vahI isa bhojana karate samaya tatvajJAna meM nahIM upayoga lagAye hue merA yaha zarIra hai, isa prakAra bhUtakAla ke jJAyakazarIrameM pratyabhijJAna ho rahA hai| tathA isa vANijya karate samaya tattvajJAnameM nahIM upayoga lagA rahe merA jo bhI zarIra hai, pIche tattvajJAname upayukta ho jAnepara vahI zarIra rahA AvegA, isa prakAra bhaviSyatake jJAyaka zarIrameM anvayajJAna ho rahA hai| 2. dhAvaka zarIroko noAgama saMtrA kyoM ? 604 1/4/11/7/2 kapamedesi tiSNaM sarIrANaM gacceyA jigaeso madhagRhasahacArAraNa taudANAgayamANama ANa eso jiNAhArapANa tIdAnAmaya vaTTamANasarIrANaM davya jaga paDi girohAbhAvAdI prazna ina acetana tIna zarIroMke (noAgama) 'jina' saMjJA kaise sambhava hai (yahA~ 'jina' viSayaka prakaraNa hai ) 1 uttara - nahIM, kyoMki, jisa prakAra dhanuSa - sahacAra rUpa paryAyase atIta, anAgata aura vartamAna manuSyoMkI 'dhanuSa' saMjJA hotI hai, usI prakAra ( AdhArane AdheyakA Aropa karake) jinAdhAra rUpa paryAya atIta, anAgata aura vartamAna zarIroMke dravya jinake prati koI virodha nahIM hai| gha. 6/4.163/200/ 1 kadhaM sarIrANaM NoAga madavyaka divvavaeso / AdhAre Adhe ovyaaraado| prazna- zarIroko noAgama-dravyakRti saMjJA kaise sambhava hai (yahA~ 'kRti' viSayaka prakaraNa hai ) ? uttara - cU~ki zarIra noAgama dravyakRtike AdhAra haiM, ataH AdhArameM AdheyakA upacAra karanese ukta saMjJA sambhava hai| (dha. 4 / 1,3,9/6/6 ) 3. bhUta va bhAvI zarIroMko noAgamapanA kaise hai 1.11.13-14/200/3 ho gAma mahamANasarIrassa pejjAgamayamaesI paijjAgameNa saha evabhAdo Na bhaviya samujbhAdANamesA sannApejjapAna saMbaMdhAbhAvAdati Na esa doso davyadivyapaNAe sarIrammi tisarIrabhAveNa eyattamuvagayammi tadavirohAdo / praznavartamAna zarIrakI noAgama dravyapejja saMjJA hoo, kyoMki vartamAna zarIrakA pejjaviSayaka zAstrako jAnanevAle jIvake sAtha ekatva pAyA jAtA hai| parantu bhAvizarIra aura atIta zarIrako noAgama-dravyapejja saMjJA nahIM dI jA sakatI hai, kyoMki ina donoM zarIroMkA pejjake sAtha sambandha nahIM pAyA jAtA hai| (yahA~ 'pejja' viSayaka prakaraNa hai ) uttara - yaha doSa ucita nahIM hai, kyoMki dravyArthikanayI dRSTi bhUta bhaviSya aura vartamAna ye tInoM zarIra zarIrasyakI apekSA ekrUpa haiM, ata ekatvako prApta hue zarIra meM noAgama dravyapejja saMjJAke mAna lene meM koI virodha nahIM AtA hai| 2 . 1/1.1.1/21/4 bahArassAmavavArAvo bhavabudharidamaMgalajjArA pariSada jIksarIrassa maMgalabaeso paNa asaM te dadamaMgalapajjAyAbhAvA / Na rAyapajjAyAhArattaNeNa aNAgadAdIdajIve vi rAyavavahArovalabhA / prazna-bAdhArabhUta zarIra meM AdheyaMbhUta AtmAke upacAra se dhAraNa kI huI maMgala paryAyase pariNata jIvake zarIrako noAgama hAyakazarIra dravyamaMgala kahanA to ucita bhI hai, parantu bhAvI aura bhUtakAlake zarIrakI avasthAko maMgala saMjJA denA kisI prakAra bhI ucita nahIM hai; kyoMki unameM maMgalarUpa paryAyakA abhAva hai / ( yahA~ 'maMgala' viSayaka prakaraNa hai ) 1 uttara-aisA nahIM hai, kyoMki, rAjayakA AdhAra honese anAgata aura atIta jIvameM bhI jisa prakAra rAjArUpa vyavahArakI upalabdhi hotI hai, usI prakAra magala paryAya se pariNata jIvakA AdhAra hone se atIta aura anAgata zarIrameM bhI magalarUpa vyavahAra ho sakatA hai| (dha. 5/1.6, 1/2/6) / dha. 4 / 1.3.1 / 6 / 3 bhavadu puvvillassa davtrakhettAgamattAdo khettavavaeso. ekssa purNa sarorassa agAgamassa khetta banaeso Na ghaDadi ti / ettha 6. dravyanikSepa nirdeza va zaMkAe~ 1 = parihAro buccade taM jayA -kSayatyakSeNyasmin pratyAgamo gAgamo veti trividhamapi zarIraM kSetram, AdhAre AdheyopacArAdvA / - prazna- ivya kSetrAganake nimitta se pUrva ke (bhUta) zarIrako kSetra saMjJA bhale hI rahI Ao, kintu isa anAgama ( bhAvI) zarIra ke kSetra saMjJA ghaTita nahIM hotI / (yahA~ 'kSetra' viSayaka prakaraNa hai ) ? uttaraukta zaMkAkA yahA~ parihAra karate haiN| vaha isa prakAra hai- jisameM dravyarUpa Agama athavA bhAvarUpa Agama vartamAna kAlameM nivAsa karatA hai, bhUtakAla meM nivAsa karatA thA aura AgAmI kAlameM nivAsa karegA; isa apekSA tInoM hI prakArake zarIra kSetra kahalAte haiN| athavA, AdhArarUpa zarIra meM AdheyarUpa kSetrAgamakA upacAra karanese bhI kSetra saMjJA bana jAtI hai| 5. vamyanikSepake bhedoMmeM paraspara antara 1. Agama va noAgamameM antara lo. vA. 12/1/2/275/18 tasyAgamadravyAdanyatvaM suprItamevAnAtmasvAt / vaha jJAyaka zarIra noAgamadravya Agamadravyase to bhinna bhale prakAra jAnA hI jA rahA hai, kyoMki AgamajJAnake upayoga rahita AtmAko Agamadravya mAnA hai, aura jIvake jar3a zarIrako noAgama mAnA hai| gha. 1/4.1.63/200/2 di evaM to sarIrAgamAgamanamAreNa kil bumade AgamagoAgamANaM bhedapappAyanamupAde paJjojaNAbhAvAdI ca / prazna- yadi aisA hai arthAta AdhAra meM AdheyakA upacAra karake zarIrako noAgama kahate hoM to zarIroMko upacArase Agama kyoM nahIM kahate ? uttara- Agama aura noAgamakA bheda batalAneke lie; athavA koI prayojana na honese bhI zarIroMko Agama nahIM kahate / gha. 6/4,1,1/7/3 AgamasaNNA aNuvajutta jIvadavvasse ettha kiNNa kadA, upajogAbhAvaM pari vimeAbhAvAdI Na, etya AgamasaMskArAbhAvega tadabhAvAda... bhavissakAle pAhujANamassa bhUdakAle gANa vissaridassa ya NoAgamabhaviyadavvajiNantaM kiNNa icchajjade Na, Agamadakssa AgamasaMsakArapajjAyassa AhArattaNeNa tIdANAgadavaTTamANa NoAgamadavvattavirohAdo prazna- anupayukta jIvadravyake samAna yahA~ (trikAla gocara jJAyaka zarIroMkI bhI ) Agama saMjJA kyoM nahIM kI, kyoMki donoMmeM upayogAbhAvakI apekSA koI bheda nahIM hai ! uttara- nahIM kI, kyoMki yahA~ Agama saMskArakA abhAva honese uta saMjJAkA abhAva hai / prazna - bhaviSyakAla meM jinaprAbhRtako jAnanevAle bhUtakAla meM jAnakara vismaraNako prApta hue jIvadravyake nokhAgamabhAtI jinazva kyoM nahIM svIkAra karate (yahA~ 'jina' viSayaka prakaraNa hai ) ? uttara- nahIM kyoMki Agama saMskAra paryAyakA AdhAra honese atIta, anAgata va vartamAna Agamadravya ke noAgama dravyatvakA virodha hai / ( bhAvArtha - AgamadravyameM jIvadravyakA grahaNa hotA hai aura noAgama meM usake AdhArabhUta zarIrakA jIvaneM AgamasaMskAra honA sambhava hai, para zarIra meM vaha sambhava nahIM hai / isIlie jJAyakake zarIrako Agama athavA jIvadravyako noAgama nahIM kaha sakate haiM / ) 2. bhAvI jJAyakazarIra va bhAvI noAgamameM antara 1 = zlo. vA. 2/1/5/66/276/17 tarhi jJAyakazarIra bhAvinoAgamadravyAdanamyadeveti cetrajJAyaviziSTasya tato'nyabAda prazna- taba to (bhAvI) jJAyakazarIra bhAvinoAgamase abhinna hI huA ? uttaranahIM, kyoMki, usa jJAyakazarIrase jJAyaka AtmA karake viziSTa bhAvI noAgamadravya bhinna hai / ka. pA. 1/1,13-14/1 227/270/24 - bhASAkAra - jisa prakAra bhAvI aura dhRta zarIra meM zarIrasAmAnyako apekSA vartamAna zarIroMse eka mAnakara una bhUta va bhAvI zarIra meM) noAgama dravyapeja saMjJAkA jainendra siddhAnta koza
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 605 7. bhAvanikSepa nirdeza va zaMkA Adi 2. bhAvanikSepake bheda sa.si./1/1/18/7 bhAva jIvo dvividhaH-AgamabhAvajIvo noaagmbhaavjiivshceti| -bhAva jIvake do bheda hai-Agama-bhAvajIva aura noaagm-bhaavjiiv| (rA. vA./2/5/6/26/15); (zlo. vA. 2/1/2/ zlo. 67); (dha. 1/1,1,1/26/7183/6); (dha. 4/1,3,1/7/8); ( go. ka./mU./64/56); (na.ca. vR./276 ) / gha. 1/1,1,1/26/6 No-Agamado bhAvamaMgalaM duvihaM, upayuktastatpariNata iti / -noAgama bhAva magala, upayukta aura tatpariNatake bhedase do prakArakA hai| vyavahAra kiyA hai (de0 nikSepa/12/3), usI prakAra vartamAna jIva hI bhaviSyata meM pejjaviSayaka zAstrakA jJAtA hogA; ataH jIva sAmAnyakI apekSA ekatva mAnakara vartamAna jIva (ke zarIrako) bhAvinoAgama dravyapejja kahA hai| (dha. 1/1,1,1/26/21 para vishessaarth)| sa. si./paM. jagarUpa sahAya/1// pR.46 bhAvI jJAyakazarIrameM jIvake (jIva viSayaka) zAstrako jAnanevAlA zarIra hai| parantu bhAvI noAgamadravyameM jo zarIra Age jAkara manuSyAdi jIvana prApta kregaa| unheM unake ( manuSyAdi viSayoMke) zAstra jAnanekI AvazyakatA nhiiN| ajJAyaka hokara hI ( zarIra) prApta kara skegaa| aisA jJAyakapanA aura ajJAyakapanAkA donoMmeM bheda va antara hai| 3. zAyaka zarIra aura tadvyatiriktameM antara zlo. vA. 2/1/5/66/275/25 karma nokarma vAnvayapratyayaparicchinnaM jJAyakazarIrAdananyaditi ceda na, kArmaNasya zarIrasya taijasasya ca zarIrasya zarorabhAvamApannasyAhArAdipudgalasya vA jJAyakazarIratvAsiddha, odArikavai kriyakAhArakazaroratrayasyaiva jJAyakazaroratvopatteranyathA vigrahagatAvapi jobasyopayuktajJAnatvaprasagAva taijasakArmaNa zarIrayoH sadabhAvAt |-prshn-tdvy tiriktake karma nokarma bheda bho anvaya jJAnase jAne jAte haiM, ataH ye donoM jJAyakazarIra noAgamase bhinna ho jaayeNge| uttara-nahIM, kyoMki, kArmANa vargaNAoMse bane hue kArmaNazarIra aura taijasa vargaNAose bane hue taijasazarIra ina donoM zarIrarUpase zarIrapaneko prApta ho gaye pudgalaskandhoko jJAyaka zarIrapanA siddha nahIM hai / athavA AhAra Adi vargaNAoko bhI jJAyakazarIrapanA asiddha hai / vastutaH bana cuke audArika, vaikriyaka aura AhAraka zarIroMko hI jJAyakazarorapanA kahanA yukta hai| anyathA vigrahagatimeM bhI jIvake upayogAtmaka jJAna ho jAnekA prasaMga AvegA, kyoMki kArmaNa aura tejasa dono hI zarIra vahA~ vidyamAna haiN| 4. bhAvinoAgama va tadvayatiriktameM antara zlo. vA. 2/15/66/276/6 karmanokarma noAgamadravyaM bhAvinoAgama dravyAdanAntaramiti cenna, jIvAdiprAbhRtajJAyipuruSakarmanokarmabhAvamApannasyaiva tathAbhidhAnAta, tato'nyasya bhAvinoAgamadravyatvopagamAt / prazna-karma aura nokarmarUpa noAgama dravya bhAvi-noAgamadravyase abhinna ho jAvegA 1 uttara-nahIM. kyoMki, jIvAdi viSayaka zAstrako jAnanevAle jJAyaka puruSake hI karma va nokauMko taisA arthAt tadvayatirikta noAgama kahA gayA hai| parantu usase bhinna par3e hue aura Age jAkara usa usa paryAyarUpa pariNata honevAle aise karma va nokarmoMse yukta jIvako bhAvinoAgama mAnA gayA hai| 3. Agama va noAgama bhAvake bheda va udAharaNa gha. vaM. 13/5.5/sU. 136-140/310-361 jA sA Agamado bhAvapayar3hI NAma tisse imo Nideso-ThidaM jidaM parijidaM vAyaNovagadaM suttasamaM atthasama gathasama NAmasamaM ghosasamaM / jA tattha vAyaNA vA pucchaNA vA paDicchaNA vA pariyaTTaNA vA aNupehaNA vA thaya-thudidhammakahA vA jecAmaNNe evamAdiyA uvajogA bhAve tti kaTa Tu jAvadiyA ubajuttA bhAvA sA savvA Agamado bhAvapayaDI NAma / 136 / jA sA NoAgamado bhAvapayaDI NAma sA aNeya vihaa| ta jahA-sura-asuraNAga-suvaNNa-kiNNara-kiMpurisa-garuDa-gaMdhavya-jakravAravarakha-maNua-mahoga miya-pasu-pakkhi -duvaya-caupaya-jalacara-thalacara-khagacara-deva-maNussa - tirivarakha-NeraDya-NiyaguNA payaDI sA savvA NoAgamado bhAvapayaDI NAma / 140) jo Agama-bhAvaprakRti hai, usakA yaha nirdeza haisthita, jita, paricita, vAcanApagata, sUtrasama, artha sama, granthasama, nAmasama, aura ghoSasama / tathA inameM jA vAcanA, pRcchanA, pratIcchanA, parivartanA, anuprekSaNA, stava, stuti, dharmakathA tathA inako Adi lekara aura jo upayoga hai ve saba bhAva haiN| aisA samajhakara jitane upayukta bhAva hai vaha saba Agama bhAva kRti hai / 136 // jo noAgama bhAvaprakRti hai vaha aneka prakAra kI hai| yathA-sura asura, nAga, suparNa, kinara, kiMpuruSa, garur3a, gandharva, yakSa, rAkSasa, manuja, mahoraga, mRga, pazu, pakSI, dvipada, catuSpada, jalacara, sthalacara, khagacara, deva, manuSya, tithaMca aura nArakI; ina jIvo kI jo apanIapanI prakRti hai vaha saba noAgamabhAvaprakRti hai| (yahA~ 'karma prakRti' viSayaka prakaraNa hai| 4. Agama va noAgama bhAvake lakSaNa sa. si./1/1/18/8 tatra jIvaprAbhRtaviSayopayogaviSTo manuSyajIvaprAbhRtaviSayopayogayukto bA AramA AgamabhAvajIvaH / jIvanaparyAyaNa manuSya jIvatvaparyAya vA samAviSTa AramA noAgamabhAvajIvaH / -jo AtmA jova viSayaka zAstrako jAnatA hai aura usake upayogase yukta hai vaha Agama-bhAva-jIva kahalAtA hai| tathA jIvanaparyAya yA manuSya jIvanaparyAyase yukta AtmA noAgama bhAva jIva kahalAtA hai| (yahA~ 'jova' viSayaka prakaraNa hai) (rA. vA./1/5/10-11/16); (zlo. vA. 2/1/5/zlo.67-68/276 ); (dha. 1/1.1,1/83/6); (dha. 1/1,6,1/3/5) (go. ka./mU. 65-66/56) / dha. 1/1,1,1/26/8 Agamado maMgalapAiDajANao uvjutto| NoAgamado bhAvamagalaM duviha, upayuktastatpariNata iti| AgamamantareNa arthopayukta upayuktaH / maGgalaparyAyapariNatastatpariNata iti |-jii maMgalaviSayaka zAstrakA jJAtA hote hue vartamAnameM usame upayukta hai use AgamabhAva maMgala kahate hai| noAgama-bhAva-magala upayukta aura tatpariNatake bhedase do prakAra kA hai| jo Agamake binA hI maMgalake artha meM upayukta hai, use upayukta noAgama bhAva magala kahate hai, aura maMgalarUpa arthAt jinendradeva Adiko vandanA bhAvastuti Adime 7. bhAva nikSepa nirdeza va zaMkA Adi 1. bhAvanikSepa sAmAnyakA lakSaNa sa. si./1/3/17/6 vartamAnatatparyAyopalakSita dravyaM bhAvaH / vartamAnaparyAyase yukta dravyako bhAva kahate hai| (rA. vA./1/1/8/26/12); ( zlo. vA. 2/1/5/zlo. 67/276 ); (dha. 1/1,1,1/14/3 va 26/7); (dha.6/4,1,48/242/7) (ta. sA./1/13) / dha. 141,7,1/187/6 davapariNAmo puvAvarakoDivadirittavaTTamANapariNAmuvala kkhiyadavvaM baa|-drvyke pariNAmako athavA pUrvApara koTise vyatirikta vartamAna paryAyase upalakSita dravyako bhAva kahate haiN| de. naya///3 (bhAva nikSepase AtmA puruSake samAna pravartatI strIkI bhA~ti paryAyollAsI hai)| jainendra siddhAnta koza
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa pariNata jIvako tatpariNata noAgamabhAva magala kahate hai| (dha.4/ 1.2.1/7/8 ) 1 na.ca.vR./276-277 arahatasatthajANo AgamabhAvI hu arahato | 276 tagguNae ya pariNado NoAgamabhAva hoi arahaMto / taggugAI bhATA kevalaNANI hu pariNado bhaNio / 277 // - arhanta viSayaka zAstrakA jJAyaka ( aura usake upayoga yukta AtmA ) AgamabhAva arhanta hai / 206| usake guNo pariNata arthAta kerasajJAnAdi anantacatuzyarUpa pariNata AtmA noAgama-bhAva arhanta hai / athavA unake guNoMko dhyAnevAlA AtmA noAgamabhAva arhanta hai / 277 5. bhAvanikSepake lakSaNakI siddhi zlo. bA. 2/9/2/11/270/10 nanvevamatItasthAnAgatasya ca paryAyasva bhAvarUpatA virodhAdvartamAnasyApi sA na syAttasya pUrvApekSayAnAgatatvAt uttarApekSayAtItatvAdato bhAvalakSaNasyAvyAptirasabhatro vA syAditi cetra atItasyAnAgatasya ca paryAyasya svakApekSA sAMpratikAmarUpatopapatterananuyAyinaH pariNAmasva sapriyopagamAduktadoSAbhAvAt prazna-bhUta aura bhaviSya ko isa lakSaNake anusAra, bhAva nikSepapanekA virodha ho jAneke kAraNa vartamAnakAlako paryAya ko bhI vaha bhAvarUpapanA na ho skegaa| kyoki vartamAnakAlakI paryAya bhUtakAlakI paryAyakI apekSAse bhaviSyatkAlameM hai aura uttarakAlakI apekSA mI kI hai| abhAvanikSepake kathita lakSaName avyApti yA asambhava doSa AtA hai ? uttara- nahIM, kyoki bhaviSyatkAlako ye bhI apane apane apekSA vartamAna kI hI hai; ataH bhAvarUpatA bana jAtI hai| jo paryAya Age pIchekI paryAyoMmeM anugama nahIM karatI huI kerala vartamAna kAla meM hI rahatI hai, vaha vartamAna kAlako paryAya bhAvanikSepakA viSaya mAnI gayI hai| ataH pUrvokta lakSaNameM koI doSa nahIM hai| 6. AgamamAvanikSepameM bhAvanikSepapanekI siddhi 606 to vA 2/9/2/66/278/16 kathaM punarAgamo jInAdibhAva iti ceta pratyayajIvAdivastunaH sApratiparyAyatvAt pratyayAtmA hi jIvAdaya prasiddhA evArthAbhidhAnAtmakajIvAdivat / prazna- jJAnarUpa Agamako jIvAdibhAva nikSepapanA kaise hai / uttara- jJAnasvarUpa jIvAdi vastuoMko vartamAnakAlakI paryAyapanA hai, jisa kAraNa se ki jIvAdipadArtha jJAnasvarUpa hote hue prasiddha ho hI rahe haiM, jaise ki artha aura kSamya rUpa jana Adi haiM (de0 nayA/4/1 7. Agama va noAgamabhAvameM antara zlo. vA. 2/1/5/66/278/17 tatra jIvAdiviSayopayogAkhyena tatpratyayenAviSTa pumAneva tadAgama iti na virodhaH, tato'nyasya jIvAdiparyAyasyArthAna vyavasthApanAt / = jIvAdi viSayoMke upayoga nAmaka jJAnoMme sahita AtmA to usa usa jIvAdi AgamabhAvarUpa kahA jAtA hai; aura usase bhinna noAgamabhAva hai jo ki jIva Adi paryAyo AviSTa sahakArI padArtha Adi svarUpa vyavasthita ho rahA hai / 8. dravya va bhAvanikSepameM antara rA.vA./1/2/13/26/25 bhAvayorekara abhyatirekAditi cedaH naH kathaMcit saMjJAsvAlakSaNyAdibhedAt tadbhedasiddhe' / rA. vA./1/5/23/31/1 tathA dravyaM syAdbhAva bhAvadravyArthAdezAta na bhAvaparyAyAryAdezAda dravyam / bhAvastu dravyaM sthAnna vA ubhayathA darzanAt / = prazna - dravya va bhAvanikSepame abheda hai, kyoMki inakI pRthaka sattA nahIM pAyI jAtI uttara nahI, saMjJA lakSaNa AdikI dRSTise iname bheda hai| athavA dravya to bhAva avazya hogA kyoMki usakI usa nigrahasthAna yogyatAkA vikAsa avazya hogA, parantu bhAvadravya ho bhI aura na bhI ho, kyoMki usa paryAyameM Age amuka yogyatA rahe bhI na bhI rhe| zlo, vA./2/1/5/66/276/6 nApi dravyAdanarthAntarameva tasyAbAdhitabhedapratyayaviSayatvAya anyAnyayaviSayatvAmupAdravyaya= vartamAnako vizeSaparyAyako hI viSaya karanevAlA vaha bhAvanikSepa nirvAdha bhedajJAnakA viSaya ho rahA hai, anyathA dravyanikSepake samAna bhAvanikSepako bhI tInoM kAlake padArthoM kA jJAna karanevAle anvayajJAnakI viSayatAkA prasaMga hovegA / bhAvArtha - anvayajJAnakA viSaya dravyanikSepa hai aura vizeSarUpa bhedake jJAnakA viSaya bhAvanikSepa hai / bhaviSya paryAyoMkA saMkalana dravyanipase hotA hai, aura kevala vartamAna paryAyakA bhAvanikSepale Akalana hotA hai| nikSepAdhikaraNa0 adhikaraNa nigamana-1 nigamanakA lakSaNa - nyA. sU./mU./1/1/26 padezAtpratijJAyAH punarvacanaM nigamanam / nyA. sU /bhASya /1/1/11 / 38 / 12 udAharaNasthayordharmayo' sAdhyasAdhanabhAvopapata sAdhye viparIta pratiSedhArthaM nigamana hetu pUrvaka punaH pratijJA yA pakSakA vacana kahanA nigamana hai / ( nyA. dI./3/632 / 76/9) / sAdhanabhUtakA sAdhyadharmake sAtha samAna adhikaraNa (eka Azraya ) honekA pratipAdana karanA upanaya hai / udAharaNameM jo do dharma hai unake sAdhyasAdhanabhAva siddha honemeM viparIta prasaMga ke khaNDana ke lie nigamana hotA hai| pa. mu. / 3 / 51 pratijJAstu nigamanaM // 51 // pratijJAkA upasaMhAra karanA nigamana hai / nyA. dI./3/672/109 sAdhanAnuvAda purassaraM sAdhyaniyamavacanaM niga mnm| tasmAdagnimAnaveti sAdhanako duharAte hue sAdhyake nizvarUpa vacanako nigamana kahate haiM jIse dhUmavAlA honese yaha agnivAlA hI hai / = 2. nigamanAbhAsakA lakSaNa nyA. dI./3/672/112 anayorvyatyayena kathanamanayorAbhAsa' / upanayakI jagaha nigamana aura nigamanakI jagaha upanayakA kathana karanA upanayAbhAsa tathA nigamanAbhAsa haiM / -- nigUDhatarka - - Abstract reasoning dha 5/pra 27 / nigoda - de0 vanaspati /2 / nigraha - sa.si./6/4/12/3 svecchApravRtinivartanaM nigrahasvapravRti ko rokanA nigraha hai| (rA. vA./6/4/2/263/93) / nigrahasthAna - 1. nigrahasthAnakA lakSaNa - nyA. sU./11/2/996 vipratipattirapratipatiraca nigrahasthAnam / vipratipatti arthAt pakSako svayaM ThIka na samajhakara ulaTA samajhanA tathA apratipatti aura dUsareke dvArA siddha kiye gaye pakSako samajhakara bhI usakI paravAha na karate hue usakA khaNDana na karanA, athavA prativAdI dvArA apane para diye gaye doSoMkA nirAkaraNa na karanA, ye nigrahasthAna haiN| arthAta iname vAdIkI parAjaya hotI hai| sTovA. 4/9/66 / nyA. / glo. 16-100 / 343 tUSNIMbhAvo'thanA doSAnAsati satyasAdhane nAvinoke parasyaiSTA pakSasiddhinaM cAnyathA // 63 kasyacittattvasaMsiddhakSepa nirAkRte kIrti parAjayo'vazyamakIrtikRditi sthitam / 100| =vAdIke dvArA kahe gaye satya hetumeM prativAdIkA cupa raha jAnA, athavA satya hetumeM doSokA prasaMga na uThAnA ho, bAdI pakSakI siddhi hai, anya prakAra nahIM || dUsareke jainendra siddhAnta koza
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ nighaMTu 607 nitya anitya samA jAti pakSakA nirAkaraNa karanese ekakI yaza kIrti hotI hai aura dUsarekA parAjaya hotA hai, jo ki avazya hI apakIrtikA karanevAlA hai / ata svapakSakI siddhi aura parapakSakA nirAkaraNa karanA hI jayakA kAraNa hai| isa kartavyako nahI karanevAle vAdI yA prativAdIkA nigrahasthAna ho jAtA hai| de. nyAya/2 vAstavame to svapakSako siddhi hI prativAdIkA nigrahasthAna hai| 2. nigrahasthAnake bheda nyA.sU./mU.5/2/1 pratijJAhAni' pratijJAntaraM pratijJAvirodha' pratijJAsaMnyAso hetvantaramarthAntaraM nirarthakamavijJAtArthamapArtha kamaprAptakAlaM nyUnamadhikaM punaruktamananubhASaNamajJAnamapratibhAvikSepo matAnujJAparyanuyojyopekSaNaniranuyojyAnuyogo'pasiddhAnto hetvAbhAsazca nigrahasthAnAni / nigrahasthAna 22 haiM-1. pratijJAhAni, 2, pratijJAntara, 3. pratijJAvirodha, 4. pratijJAsanyAsa, 5 hetvantara, 6. arthAntara, 7. nirarthaka, 8. avijJAtArtha, 6. apArthaka, 10. aprAptakAla , 11. nyUna, 12. adhika, 13. punarukta, 14. ananubhASaNa, 15. ajJAna, 16. apratibhA, 17 vikSepa, 18. matAnujJA, 16. paryanuyojyAnupekSaNa, 20. niranuyojyAnuyoga, 21, apasiddhAnta aura 22. hetvAbhAsa / si. vi /mU /5/10/334 asAdhanAga vacanamadoSodbhAvanaM dvayo / nigrahasthAnamiSTaM cet ki puna' sAdhyasAdhanai / 10 / -(bauddhoke anusAra ) asAdhanAGga vacana arthAt asiddha va anai kAntika Adi dUSaNo sahita pratijJA Adike vacanokA kahanA aura adoSodbhAvana arthAt prativAdIke sAdhano me doSoM kA na uThAnA ye do nigrahasthAna svIkAra kiye gaye haiM, phira sAdhyake anya sAdhanoMse kyA prayojana hai / 3, anya sambandhita viSaya 1. jaya parAjaya vyavasthA / -de0 nyaay/2| 2. naiyAyikoM dvArA nigrahasthAnoMke prayogakA samarthana - de0 vitddaa| 3. naiyAyika va boddhamAnya nigrahasthAnoMkA va unake prayogakA niSedha / -de0 nyaay/2| 4. nigrahasthAnake bhedoMke lakSaNa -de0 vaha vaha naam| nighaMTu1. 1300 zloka pramANa saMskRta bhASAmeM likhA gayA eka paurANika grantha / 2 zvetAmbarAcArya zrIhemacandrasUri ( I0 10881143 ) ko 'nighaTuzeSa' nAmako rcnaa| 3. A. padmanandi ( I0 1280-1330) kRta 'nighaMTu vaidyaka' nAmakA Ayurvedika grantha( yazastilakacampU/pra. paM0 sundaralAla ) / nija guNAnusthAna- de0 parihAra prAyazcitta / nijAtmASTaka-A. yogendadeva ( I0 za06) dvArA racita siddha svarUpAnuvAda viSayaka ATha apabhraMza dohe| nijASTaka-A0 yogendudeva (I0 za0/6) dvArA racita adhyAtma bhAva viSayaka ATha apabhraMza daahe| nitya-vaize. su./ma/4/1/1 sadakAraNapannityam / =sata aura kAraNa rahita nitya kahalAtA hai / (Apta p/ttii/2/6/4/3)| ta.sU./5/31 tadbhAvAvyayaM nitya / 31 / = satake bhAvase yA svabhAvase arthAta apanI jAtise cyuta na honA nitya hai| sa. si./5/4/270/3 nityaM dha vamityarthaH / 'nedhU va tya.' iti niSpA dikhaat| sa. si./5/31/302/5 yenAtmanA prAradRSTaM vastu tenaivAtmanA punarapi bhAvAttadevedamiti prtybhijnyaayte| yadyatyantanirodho'bhinabaprAdurbhAvamAtrameva vA syAttata. smaraNAnupapattiH / tadadhInalokasaMvyavahAro virudhyate / tatastadbhAvenAvyayaM nityamiti nishciiyte| --1. nitya zabda kA artha dhruva hai ( 'nedhu vetya.' isa vArtikke anusAra 'ni' zadase dhabArtha me 'tya' pratyaya lagakara nitya zabda banA hai / 2. pahale jisa rUpa vastuko dekhA hai usI rUpa usake puna' honese 'vahI yaha hai' isa prakArakA pratyabhijJAna hotA hai| yadi pUrvavastukA sarvathA nAza hI jAye yA sarvathA nayI vastukA utpAda mAnA jAye to isase smaraNakI utpatti nahIM ho sakatI aura smaraNakI utpatti na ho sakanese smaraNake AdhIna jitanA loka savyavahAra cAlU hai, vaha saba virodhako prApta hotA hai| isalie jisa vastukA jo bhAva hai usarUpase cyuta na honA tadabhAvAvyaya arthAta nitya hai, aisA nizcita hotA hai| (rA. vA./3/4/1-2/4436); ( rA. vaa./5/31/1/466/32)| na. ca. vR./61 so'yaM iti taM nniccaa|='yh vaha hai' isa prakArakA pratyaya jahA~ pAyA jAtA hai, vaha nitya hai / * dravyameM nisya anitya dharma-de0 anekAnta/4 / * dravya va guNoM meM kathaMcit nityAnityAtmakatA de0 utpAda vyayadhauvya/2 / * paryAyameM kathaMcit nityatva-de0 utpAda vyaya dhauvya /3 / * SaT dravyoMmeM nitya anitya vibhAga-de0 dravya/3 / nitya naya-de0 naya/I/5 / nitya nigoda-de0 vanaspati/2 / nitya pUjA-de0 pUjA/1/3, pUjApATha / nitya maraNa-de0 maraNa/1 / nitya mahodyota-10 AzAdhara (I0 1173-1243) kI eka saMskRta chandabaddha bhaktirasapUrNa grantha hai, jisa para A0 zrutasAgara (I0 1481-1466) ne mahAbhiSeka nAmakI TIkA racI hai| nityarasI vrata-varSa me eka bAra AtA hai| jyeSTha kR0 1 se jyeSTha pUrNimA taka kR01 ko upavAsa tathA 2-15 taka ekAzanA kreN| phira zu.1 ko upavAsa aura 2-15 taka ekAzanA kreN| jaghanya 1 varSa, madhyama 12 varSa aura utkRSTa 24 varSa taka karanA paDatA hai / 'OM hrI zrI vRSabhajinAya namaH' isa maMtrakA trikAla jApya kre| (vrata vidhAna saMgraha/pR. 102) / nitya vAhinI-vijayA kI dakSiNazreNIkA eka nagara -de0 vidyaadhr| nitya anitya samA jAtinyA. sU /mU./5/1/32,35/302 sAdharmyAttu lyadharmopapatte. sarvAnityatva prasaGgAdanityasama' / 32 // nityamanityabhAvAda nitye nityatvopapattennityasama' / 35 // nyA. sU //5/1/32,35/302 anityena ghaTena sAdhAdanityaH zabda iti na vato'sti ghaTenAnityena sarvabhAvAna sAdharmyamiti sarva syAnityatvamaniSTa saMpadyate so'yamanityatvena pratyavasthAnAdanityasama iti / 32 // anitya zabda iti pratijJAyate tadanityatvaM ki zabde nityamathAnityaM yadi tAvatsarvadA bhavati dharmasya sadA bhAvAddharmiNo'pi sadAbhAva iti| nityaH zabda iti / atha na sarvadA bhavati anityavasthAbhAvAnnityaH zabda / evaM nityatvena pratyavasthAnAnnityasama asyottaram / = sAdharmya mAtrase tulyadharmasahitapanA siddha ho jAnese sabhI padArtho meM anityatvakA prasaMga uThAnA anityasama jAti hai| jaise-ghaTake sAtha kRtakatva Adi karake sAdharmya ho jAne se yadi zabdakA anityapanA sAdhA jAvegA, taba to yo ghaTake satva, prameyatva Adi rUpa sAdharmya sambhavanese saba padArthoke anityapane kA prasaga ho jainendra siddhAnta koza
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ nityAloka jaavegaa| isa prakAra pratyavasthAna denA anityasamA jAti hai / anitya bhI svayaM nitya hai isa prakAra anityameM bhI nityatvakA prasaMga uThAnA nityasamA jAti hai / jaise- 'zabda anitya hai' isa prakArakI pratijJA karanevAle vAdIpara prativAdI prazna uThAtA hai, ki vaha zabda ke AdhArapara ThaharanevAlA anityadharma kyA nitya hai athavA anitya / prathamapakSake anusAra dharma ko tInoMkAloM taka nitya ThaharanevAlA dharmI nitya ho honA cAhie / dvitIya vikalpake anusAra anityapana dharmakA nAza ho jAnepara zabdake nityapanakA sadbhAva ho jAnese zabda nitya siddha ho jAtA hai| isa prakAra nityatvakA pratyavasthAna uThAnA nityasamA jAti hai| (zto. vA. 4/2/33 / yA/rato. 428-428/51: slo. 430-440/236 maiM isapara carcA kI gayI hai ) / nityAloka rucaka parvatastha eka kUTa - 30 loka /5/13 | nityodyota- 1. rupaka parvatasya eka Ta0 soka //11,2. vija yArthI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 'vidyAdhara nidarzana dRSTAnta / nidAgha -- tIsare narakakA pA~cana - 0 naraka /5 nidAna - 1. nidAna sAmAnyakA lakSaNa -- sa.si./7/37/372/7 bhogAkAGkSayA niyataM dIyate cittaM tasmiMsteneti vA nidAnam / =bhogAkAMkSAse jisameM yA jisake kAraNa citta niyamase diyA jAtA hai vaha nidAna hai (rA. mA./0/20/6/251/1 ); (dra.saM./TI./42/184/1) / sa.si./7/18/36/2 nidAna vissybhogaakaangkssaa| bhogoMkI sAlasA nidAna zakya hai (rA. mA. 17/18/2/246/24) (12/4.2. 1/2046) / 2. nidAnake bheda bha.A./mU./1215/1215 tattha vidANaM tivihaM hoi pasatthApasatyabhoga | 1294 nirAna rAjyake tIna bheda hai-prazasta astabhogakRta (a. ga. shraa/7/20)| 608 2. prazastAdi nidAnoMke lakSaNa bha.A./mU./1216- 9211 / 1295 saMjamahedu purisatasatata virayasaMghadaNabuddhI sAba abaMdhukulAdINi jidANaM hodi hu pasatthaM / 1216 | mANeNa jAikularUvamAdi AiriyagaNadhara jiNantaM / sobhaggANAdeyaM patto appatvaM tu 21 kuddho viappasarathaM marane papha paramadhAdIyaM jaha ugNasevA ni masi / 1218| deviga maNibhogo pArissara sithinAhataM kesamacAra hodi bhogakaraM / 1216 - pauruSa zArIrikasa, mIrAmakarma kA kSayopazama honese utpanna honevAlA dRr3ha pariNAma, vajravRSabhanArAcAdikasaMhanana, ye saba saMyamasAdhaka sAmagrI mereko prApta ho aisI manakI ekAgratA hotI hai, usako prazasta nidAna kahate haiM / dhanikakulameM, maMdhuoM meM utpanna honekA nidAna karanA prazasta nidAna hai / 1216 | abhimAnake vaza hokara uttama mAtRvaMza. uttama pitRvaMzakI abhilASA karanA, AcArya padavI, gaNadharapada, tIrthaMkarapada, saubhAgya, AjJA aura sundarapanA inakI prArthanA karanA saba aprazasta nidAna hai kyoMki mAnakaSAyase dUSita hokara uparyukta avasthAko abhi SA kI jAtI hai| 1210 kruddha hokara maraNasamaya meM zatrupadhAdikakI icchA karanA yaha bhI aprazasta nidAna hai | 1218 | deva manuSyoM meM prApta honevAle bhogoMko abhilASA karanA bhogakRta nidAna hai| strIpanA, panirUpanA zreSThapada sArthamAharanA, kezavapada vartI nidrA panA, inakI bhogoMke lie abhilASA karanA yaha bhoganidAna hai| 12110.26/34-36) (a. ga. prA./7/21-25) / 4. prazastA prazasta nidAnakI iSTatA aniSTatA bha.A.// 9223-9226 koDI saMto laha vaha ucca rasAvarNa esasI sAmAne bhogahe pidASeNa / 12234 purisattAdi nidA pi mokkAmA muNI Na ikAIti puritAmo bhAgo bhavamao va saMsArI / 1224 dussamavayakamma vastrayasamAdhimaraNaM ca bohilAho ya / eyaM pattheyavvaM Na pacchaNIyaM tao aNNaM / 1225 // purisattAdINi puNo saMjamalAbho ya hoi paraloe / ArAdhayassa NiyamA tatthamakade jiMdA 1226 / jaise koI kuSTharogI manuSya kuSTharogakA nAzaka rasAyana pAkara usako jalAtA hai, vaise hI nidAna karanevAlA manuSya sarva durUpI roga nAzaka saMyamakA bhoga nidAnase nAza karatA hai | 1223 / saMyamake kAraNabhUta puruSatva, saMhanana AdirUpa (pravAsa) nidAna bhI muni nahIM karate kyoMki puruSatvAdi paryAya bhI bhava hI haiM aura bhava saMsAra hai | 1224 | mere duHkhokA nAza ho, mere karmoMkA nAza ho, mere samAdhimaraNa ho, mujhe ratnatrayarUpa bodhikI prApti ho ina bAtoMkI prArthanA karanI cAhie kyoMki me mosake kAraNa prazasta nidAna hai) / 9223 / jisane ratnatrayakI ArAdhanA kI hai usako nidAna na karanepara bhI anya janmameM nizcaya se puruSa Adi va saMyama Adi kI prApti hotI hai| 1226 (a. ga.vA./ 23-25) / nidrA - 1. nidrA va nidrAprakRti nirdeza 1. pA~ca prakArakI nidrAoMke lakSaNa sa. si. / 8 /7/381 / 5 madakhedaklamavinodanArthaH svApo nidrA / tasyA uparyupari vRttinidrAnidrA yA kriyAtmAnaM pracayati sA prayatA zokazramamadAdiprabhavA AsInasyApi netragAtravikriyAsUcikA / seva punarAvarta mAnA pracalApracalA / svapne yathA vIryavizeSAvirbhAvaH sA styAnagRddhi / syAmateranekArthatvAtsvapnArtha daha gRhyate gRdhera dISTi / tyAne svapne pati dIpyate yadudayAdAtmA raudraM mahukarma karoti sA syAnamida kheda aura paribhramanyAko dUra karaneke lie nIda lenA nidrA hai| usakI uttarottara arthAt punaH punaH pravRtti honA nidAniza hai jo zokazrama aura mada Adike kAraNa utpanna huI hai aura jo baiThe hue prANIke bhI netra - gAtrakI vikriyAko sUcaka hai, aisI jo kriyA AtmAko 'calAyamAna karatI hai, vaha pracalA hai| tathA usIkI punaH punaH pravRtti honA pracalApracalA hai| jisake nimittase svapna meM vIryavizeSakA AvirbhAva hotA hai vaha I nagRddhi hai| yati dhAtuke aneka artha hai unameM yahA~ svapna artha liyA gayA hai aura 'vRddhi' dIdhyate jo svapna meM pradIpta hotI hai| 'syAnagRddhi' kA vyutpattilabhya artha hai - styAne svapne gRddhaghati dhAtukA dIpti artha liyA gayA hai| arthAt jisake udayase AtmA raudra bahukarma karatA hai vaha styAnagRddhi hai / ( rA. vA. / 8 /7/2-6/572/ 6 ); ( go . ka./jI. pra. / 33 / 27/10 ) / 2. pA~coM nidrAoMke cihna 1. nidrAke cihna dha. 6/1.6-1.16/32/3.6 NiddAe tibbodaraNa appakAlaM suvai, uThAto huda, appasaNa vi ce ...mire po sahu appAsAhAredi mA mayA kaMpadi yaNo sukhadinidrA prakRtike totra udayase jIva alpakAla sotA hai, uThAye jAnepara jaldI - " jainendra siddhAnta koza
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1315.5.84vibaisadi, baihA cava hadi ki udayase calatA 2. sAdhuoMke lie nidrAkA nirdeza nidrA uTha baiThatA hai aura alpa zabdake dvArA bhI saceta ho jAtA hai| nidrA badA go. ka./mU./24/16 payalApayaludayeNa ya bahedi lAlA calaM ti aNgaaii| pracalApracalAke udayase puruSa mukha se lAra bahAtA hai aura usake hasta prakRtike udayase giratA huA jova jaldI apane Apako sa~bhAla letA pAdAdi calAyamAna ho jAte hai| hai, thor3A thoDA kA~patA rahatA hai aura sAvadhAna sotA hai| dha,13/5,5,81/8 jisse payaDIe udaeNa addhajagaMtao sovadi. 5. styAnagRddhike cihna dhUloe bhariyA iva loyaNA hoti guruvabhAreNoThaddhava siramabhAriya dha 6/1,6-1,16/32/1 thINagiddhIe tibbodaeNa uTThA vido vi puNo hoi sA NihA NAma / =jisa prakRtike udayase AdhA jAgatA huA sovadi, sutto vi kamma kuNa di. sutto vi jhavakhai, date kaDakaDAvei / sotA hai, dhUlise bhare hueke samAna netra ho jAte hai, aura gurubhArakA -styAnagRdike tIna udayase uThAyA gayA bhI jIva puna' so jAtA uThAye hueke samAna zira ati bhArI ho jAtA hai, vaha nidrA hai, sotA huA bhI kucha kriyA karatA rahatA hai, tathA sote hue bhI prakRti hai| baDabaDAtA hai aura daoNtoko kar3akaDAtA hai| go. ka./mU /24/16 Nidudaye gabchato ThAi puNo vaisai paDeI / nidrA dha. 13/5,5,85/5 jisse NihAe udaeNa jaMto vi thaMbhiyo va Niccalo ke udayase manuSya calatA calatA khar3A raha jAtA hai, aura khar3A khar3A ciTThadi, TThiyo vi vaisa di, vaiTThao vi Nivajjadi, NivaNNao vi baiTha jAtA hai athavA gira par3atA hai| uhAvido viNa uhadi, suttao ceva paMthe hadi, kasadi, laNadi, 2. nidrAnidrAke cihna paribAdi kuNa di sA thINa giddhI NAma |jis nidrAke udayase calatA calatA stambhita kiye gayeke samAna nizcala khar3A rahatA hai, khaDA khaDA dha.6/1,6-1:16/31/8 tattha NihANihAe tibodaeNa rukkhagge visama bhI baiTha jAtA hai, baiThakara bhI par3a jAtA hai, par3A huA bhI uThAnepara bhI bhramIe jattha vA tattha vA dese ghorato adhoraMto vA Nibhara subadi / nidrAnidrA prakRtike tIna udayase jIva vRkSake zikhara para, viSama nahIM uThatA hai, sotA huA bhI mArgame calatA hai, mAratA hai, kATatA bhramipara, athavA jisa kisI pradezapara buraghurAtA huA yA nahIM ghura hai aura baDabaDAtA hai vaha styAnagRddhi prakRti hai| ghurAtA huA nirbhara arthAt gADha nidrAme sotA hai| go. ka./m /23/16 thINudayeNuDhavide sovadi kammaM karedi jappadi ya / dha.13/5,5,65/354/3 jisse payaDIe udaeNa aiNibhara soba di, -styAnagRddhike udayase uThAyA huA sotA rahatA hai tathA nIMda hImeM aNNe hiM aTThAbijjaMto vi Na uTThaha sANivANihA NAma | aneka kArya karatA hai, bolatA hai, para use kucha bhI ceta nahIM jisa prakRtike udayase atinirbhara hokara sotA hai, aura dUsaroMke ho paataa| dvArA uThAye jAnepara bhI nahIM uThatA hai, vaha nidrAnidrA prakRti hai| 3. nidrAoMkA jaghanya va utkRSTa kAla va antara go, ka./mU./23/16 NihANiddudayeNa ya Na diThimugdhAdidaM sakko / -nidrAnidrAke udayase jIva yadyapi sonemeM bahuta prakAra sAvadhAnI gha. 15/5/paMkti NivANihA-payalApayalA-thIgiddhINamudIraNAe kAlo karatA hai parantu netra kholaneko samartha nahIM hotaa| jahaNNeNa egsmo| kudo| addhuvodyaado| ukAraseNa aMtImuhattaM / evaM NihApayalANaM pi vattavvaM / (6114) / NiddA payalANamaMtaraM jaha3. pracalAke cihna NNamukkassaM pi aMtomuhuttaM / NiddAgihA-payalApayalA-thINagirINamaMdha.6/1,6-1,16/32/4 payalAe tibbodaeNa bAluvAe bhariyAI va loya- tara jahaNeNa aMtomuhatta, ukkasseNa tettIsa sAgarovamANi sAhiyANi NAI hoMti, guruvabhAroDDhavvaM va sIsaM hodi. puNo puNo loyaNAI aMtomuhutteNa / (68/4) / =nidrAnidrA, pracalApracalA aura styAnaummilla-Ni milaNaM kuNaM ti| -pracalA prakRtike tIba udayase locana gRddhikI udIraNAkA kAla jaghanyase eka samaya hai; kyo ki, ye adhubAlukAse bhare hueke samAna ho jAte hai, sira gurubhArako uThAye hueke vodayI prakRtiyaoN hai| unakI udIraNAkA kAla utkarSa se--antarmuhUta samAna ho jAtA hai aura netra puna' puna' unmIlana evaM nimIlana karane pramANa hai / isI prakArase nidrA aura pracalA ina do prakRtiyoM ke udIlagate haiN| raNAkAlakA kathana karanA cAhie / / 69/14) / nidrA aura pracalAkI dha.13/145,85/354/4 jisse payaDIe udaeNa addhasuttassa sIsaM maNA udIraNAkA antarakAla jaghanya va utkRSTa bhI antarmuharta mAtra hai| maNA caladi sA payalA NAma / jisa prakRtike udayase Adhe sote hue- nidrAnidrA, pracalApracalA, aura styAnagaddhikA vaha antarakAla kA zira thor3A-thor3A hilatA rahatA hai, vaha pracalA prakRti hai| jaghanyase antarmuhUrta aura utkuSTase antarmahUrta se adhika tetIsa sogago. ka./mU./25/17 pracaludayeNa ya jIvo IsammIliya suvei suttovi| ropama pramANa hai| Isa IsaM jANadi muhUM muhaM sobade maMdaM / 21 pracalAke udayase jIva kiMcita netrako kholakara sotA hai| sotA huA kucha jAnatA 2. sAdhuoMke lie nidrAkA nirdeza rahatA hai| bAra bAra manda manda sotA hai| arthAt bArabAra sotA va 1. zitizayana mUlaguNakA lakSaNa jAgatA rahatA hai| 4. pracalA-pracalAke ciha . A./32 phAsuyabhUmipaese appamasathAridamhi pacchaNNe / daMDaMdhaNuvya sejjaM rivadisayaNaM eyapAseNa / 32 // =jIvabAdhArahita, alpasaMstara dha./6/1.6-1,16/31/10 payalApayalAe tivyodaeNa baiTha o bA rahita. asaMyamIke gamanarahita guptabhUmike pradezame daNDake samAna ubbhavoM vA muheNa galamANalAlo puNo puNo kaMpamANasarIra-siro athavA dhanuSake samAna eka karbaTase sonA kSitizayana mUlaguNa hai / Nibhara subadi |-prclaaprclaa prakRti ke tIvra udayase baiThA yA khaDA anu. dha./6/11/121 anuttAno'navADa svapyAdbhUdeze'saMstRte svayam / huA mu~hase giratI huI lAra sahita tathA bAra-bAra kapate hue zarIra svamAtre saMstRte'lpa vA tRNAdizayane'pi vA / = tRNAdi rahita kevala aura zira-yukta hotA huA jIva nirbhara sotA hai| bhUmidezame athavA tRNAdi saMstarapara, Urdhva va adhomukha na hokara dha, 13/5,5,65/354/4 jisse udaeNa ThThiyo NisaNNo vi sovadi kisI eka hI karva Tapara zayana karanA kSitizayana hai| gahagahiyo va sIsaM dhuNadi vAyAyalayA va cadusu vi disAsu loTTadi sA payalApayalA NAma / =jisake udayase sthita va niSaNNa arthAta 2. pramArjana pUrvaka karvaTa lete haiM baiThA huA bhI so jAtA hai, bhUtase gRhIta haeke samAna zira dhunatA hai, bha. A //66/234 iriyAdANaNikheve vivegaThANe NisIyaNe sayaNe / tathA bAyuse Ahata latAke samAna cAro hI dizAomeM loTatA hai, unnattaNaparivattaNa pasAraNA uTaNAyarase 16 = zarIrake mala mUtrAdivaha pracalA-pracalA prakRti hai| jainendra siddhAnta koza bhA02-77 samAna cArAta hueke samAna zikSaNa arthAta
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ nidhatta 610 nimitta kAraNa ko phekate samaya, baiThate-khaDe hote va sote samaya, hAtha-pA~va pasArate nibandhana-sa. si./1/26/133/7-nibandhanaM nibandha' / - nibayA sikor3ate samaya, uttAnazayana karate samaya yA karavaTa badalate ndhana zabdakA vyutpattilabhya artha hai jor3anA. sambandha karanA / (rA. samaya, sAdhujana apanA zarIra picchikAse sApha karate haiM / vaa./1/26.../87/8)| 3. yoga nidrA vidhi gha. 111/10 nibadhyate tadasminniti nibandhanam, jaM davaM jAmha Nibaddha taM NibaMdhaNaM ti bhaNidaM hodi| -nibadhyate tadasminniti mU. A./764 sajjhAyajjhANajuttA ratti Na subaMti te payAmaM tu / suttatthaM ciMtatA NidAya vasaMNa gacchati 764 / -svAdhyAya va dhyAnase yukta nibandhanam' isa niruktike anusAra jo dravya jisame sambaddha hai use sAdhu sUtrArtha kA cintavana karate hue rAtriko nidrAke vaza nahI hote nibandhana kahA jAtA hai| haiN| yadi soveM to pahalA va pichalA pahara choDakara kucha nidrA le 2. dravya kSetrAdi nibandhana lete haiM / 764 dha.15/2/10 jaM davvaM jANi davANi assidaNa pariNamadi jassa vA ana, dha./8/9/851 klamaM niyamya kSaNayoganidrayA lAtaM nizIthe dabvassa sahAvo davvaMtarapaDibaddho taM davvaNibaMdhaNaM / khettaNibaMdhaNaM ghaTikAdvayAdhike / svAdhyAyamatyasya nizAdvinADikAzeSe pratikramya NAma gAmaNayarAdINi, paDiNiyadakhette tesi paDibaddhattuvalaM bhaado| jo ca yogamutsRjet / / =manako zuddha cidrUpameM rokanA yoga kahalAtA jamhi kAle paDibaddho attho takkAla nnibNdhnn| taM jhaa-cuaphuhai| 'rAtriko maiM isa vastikAmeM hI rahU~gA' aisI pratijJAko yoga llANi cettamAsaNibaddhANi.. tattheva tesimubalaMbhAdo |...crttiyaao nidrA kahate haiM / ardharAtrise do ghar3I pahale aura do ghar3I pIchekA, NibaMdho tti vA / jaM dabvaM bhAvassa AlaMbaNamAhAro hodi taM ye cAra ghaDI kAla svAdhyAyake ayogya mAnA gayA hai / isa alpakAla bhAvaNivaMdhaNaM / jahA lohassa hiraNNasuvaNNAdINi NibaMdhaNaM, tANi meM sAdhujana zarIrazramako dUra karaneke lie jo nidrA lete haiM use kSaNa assiUNa taduppattidasaNAdo, uppaNNassa vi lohassa tadAvalaMbaNayoganidrA samajhanA caahie| dsnnaado| -jo dravya jina dravyoMkA Azraya karake pariNamana de. kRtikarma/4/3/1-(yoganidrA pratiSThApana va niSThApanake samaya sAdhuko karatA hai, athavA jisa dravyakA svabhAva dravyAntarase pratibaddha hai vaha yogibhakti paDhanI caahie| dravya nibandhana kahalAtA hai| grAma va nagara Adi kSetranibandhana haiM; 3. anya sambandhita viSaya kyoki, pratiniyata kSetrameM unakA sambandha pAyA jAtA hai| jo artha 1. pA~ca nidrAoMko darzanAvaraNa kahanekA kAraNa / jisa kAlame pratibaddha hai vaha kAla nibandhana kahA jAtA hai / yathA-de0 darzanAvaraNa Amra vRkSake phUla caitra mAsase sambaddha haiM kyoMki ve inhIM mAsoMmeM pAye jAte haiN| athavA paMcarAtrika nibandhana kAlanibandhana hai (1) / jo 2. pA~coM nidrAoM va cakSu Adi darzanAvaraNameM antara / dravya bhAvakA avalaMbana arthAta AdhAra hotA hai, vaha bhAva nibandhana -de0 darzanAvaraNa /8 / 3. nidrA prakRtiyoMkA srvghaatiipnaa| --de0 anubhAga/4 / hotA hai| jaise-lobhake cA~dI, sonA Adika hai; kyoMki, unakA Azraya karake lobhakI utpatti dekhI jAtI hai. tathA utpanna huA lobha 4. nidrA prakRtiyoMkI bandha, udaya sattvAdi prruupnnaaeN| bho unakA Alambana dekhA jAtA hai / -de0 vaha vaha naam| nibaddha maMgala-de0 maMgala / 5. ati saMkleza va vizuddha pariNAma suptAvasthAmeM nahIM hote| nimaMtraNa de0 smaacaar| -de0 vishuddhi/10|| 6. nidrAoMke nAmoM meM dvitvakA kaarnn| -de0 darzanAvaraNa / / nimagnA7. jo nijapadameM jAgatA hai vaha parapadameM sotA hai| ti.pa./4/236 NiyajalabharauvarigadaM davvaM lahugaM pi Nedi hehammi / --de0 smygdRsstti/4| jeNaM teNa bhaNNai esA sariyA NimaggA tti / 231) -(vijayArghakI pazcimI guphAkI eka nadI hai-de0 loka/3/5)kyoMki yaha nadI apane nidhatta-de0nikAcita / jalapravAhake Upara AyI huI halakIse halakI vastuko bhI nIce le nidhi-cakravartIkI ha nidhi-de0 zalAkA puruSa/2 / jAtI hai, isIlie yaha nadI nimagnA kahI jAtI hai / 23 / (tri. sA. 561) nidhurA-bharata kSetra pUrvI Arya khaNDakI eka nadI-de0 mnussy/4|| nimitta-AhArakA eka doSa / de0 AhAra/II/4 | nihnavamU. A./284 kulavayasIlavihUNe suttatya sammagAgamittANaM / kulavayasIla mahalle NiNhavadoso du jpto|284aa kula. vrata, zIla vihIna nimitta kAraNamaTha AdikA sevana karaneke kAraNa, kula, brata va zIlase mahAna guruke 1. nimitta kAraNakA lakSaNa pAsa acchI taraha par3hakara bhI maine aise batI guruse kucha bhI nahIM par3hA' aisA kahakara guru va zAstrakA nAma chipAnA nihava hai| sa. si/1/21/125/7 pratyayaH kAraNaM nimittmitynrthaantrm|s.si./6/10/327/11 kutazcitkAraNAnnAsti na vedmItyAdi jJAnasya pratyaya, kAraNa va nimitta ye ekArthavAcI nAma haiN| (dha. 12/4,2,8, vyapalapanaM nihnv'| kisI kAraNase, aisA nahIM hai, maiM nahIM jAnatA' 2/276/2): ( aura bhI de0 prtyy)| aisA kahakara jJAnakA apalApa karanA nihnava hai| (rA. bA./6/10/2/ sa. si./1/20/120/7 pUrayatIti pUrva nimitta kAraNamityamarthAntaram / 517/13); (go. ka /jI. pra. 800/71/10) / - 'jo pUratA hai arthAt utpanna karatA hai isa vyutpattike anusAra pUrva 5. A./vi /113/261/4 niSo'palApaH / kasyacitsakAze zrutamadho- nimitta kAraNa ye ekArthavAcI nAma haiM / (rA. vaa./1/20/2/70/26)| tyanyo guru ritybhidhaanmplaap'| -apalApa karanA nihava hai| eka zlo. bA. 2/1/2/11/28/13-bhASAkAra-kAryakAlameM eka kSaNa pahalese 'AcArya ke pAsa adhyayana karake 'merA guru to anya hai' aisA kahanA rahate hue kAryotpattimeM sahAyatA karanevAle arthako nimittakAraNa apalApa hai| kahate hai| jainendra siddhAnta koza
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ nimitta nimittakAraNa 2. nimittake ekArthavAcI zabda 1. nimitta-(de0 nimittakA lakSaNa; sa. si./8/19. rA. vA./8/11: pra.sA./ta. pra. ); 2. kAraNa (de0nimittakA lakSaNa; sa.si./8/ 11. rA. vA./8/11: pra. sA./ta.pra./69) 3. pratyaya (de0 nimittakA lakSaNa ); 4. hetu (sa. sA./mU./20 sa. si./8/19, rA. vA. 18/19, pra. sA./ta. pra./15) / 5. sAdhana (rA./1/7/.../38/2; sa. si./1/7/26/1); 6.sahakArI (dra. saM./mU./97, nyA.dI./ 1/14/13/1: kA. a./mU./218); 7. upakArI (paM.dha./u./41, 106);8.upagrAhaka (ta.sU./1/17);6. Azraya (sa, si./2/17/ 282/6); 10. Alambana (sa.si./1/23/126/6); 11. anugrAhaka (sa.si./4/11/326/11); 12. utpAdaka (sa.sA./mU./100), 13. kartA (sa.sA./mU./1066 sa. sA./A./100); 14. hetukartA (sa.si./ 1/22/261/8; 4. kA./ta. pra./88) 15. preraka (sa.si./1/16/286/ 6); 16. hetumata (pa.dha./u./101); 17. abhivyaMjaka (pa.dha./ u./360)| tattadeveti kRtvA yathA kanakapAtraM kanakena kriyabhANaM kanakameva na svnyt| nizcayanayase karma aura karaNameM abheda bhAva hai, isa nyAyase jo jisase kiyA jAye vaha vahI hai| jaise-suvarNa se kiyA huA suvarNakA pAtra suvarNa hI hai anya kucha nhiiN| (aura bhI de0 kAraka/ 1/2); (pra. sA./ta. pra./16,30,35,66,18,117,126) / 5. karaNa va kAraNake bhedoMkA nirdeza syA. ma./8/7/5 meM uddhRta-na caivaM karaNasya dvaividhyamaprasiddham / yadAhulAkSaNikAH-'karaNa dvividhaM jJeyaM bAhyAbhyantaraM budhaiH| = karaNa do prakArakA na hotA ho aisA bhI nhiiN| vaiyAkaraNiyoMne bhI kahA hai-1. bAhya aura 2. abhyansarake bhedase karaNa do prakArakA jAnanA caahie| (aura bhI de0 kaarnn/1/2)|3.sv nimitta, 4. para nimitta (utpaadvyydhovy/1/2)|5.blaadhaan nimitta (sa.si./2/7/273/11); (rA. vA./5/7/4/446/18);6,pratibandha kAraNa (sa.si./424/ 266/8). (rA.vA./2/24/15/486/7) 7. kAraka hetu, 6.jJAyaka hetu, 6. vyaMjaka hetu ( de0 hetu)| 3.karaNakA lakSaNa jainendra vyAkaraNa/1/2/113 sAdhakatamaM karaNaM / - sAdhakatama kAraNako karaNa kahate haiN| (pANini vyA./5/4/42); (nyA. vi././13/ 58/2). sa. sA./A./pari-/zakti naM.43 bhavadbhAvabhavanasAdhakatamatvamayI karaNa zaktiH / -hote hue bhAvake hone meM atizayavAda sAdhakatamapanemayI karaNa zakti hai| .. karaNa va kAraNake tulanAtmaka prayoga sa. si./9/14/108/5 yathA iha dhUmo'gneH / evamidaM sparzanAdikaraNaM nAsati kartaryAtmani bhavitumarhasIti jJAturastitvaM gmyte| -jaise lokameM dhUma agnikA jJAna karAne meM karaNa hotA hai, usI prakAra ye sparzanAdika karaNa (indriyA~) kartA AtmAke abhAvameM nahIM ho sakate, ataH unase jJAtAkA astitva jAnA jAtA hai| zlo, vA./2/1/6/zlo.40-4314 cakSurAdipramANaM cedcetnmpiissyte| na sAdhakatamatvasyAbhAvAttasyAcitaH sdaa|4| citastu bhAvanetrAdeH pramANatvaM na vAryate / tatsAdhakatamazvasya kacidupapattitaH / 4 // - -naiyAyika loga cakSu Adi indriyoMmeM, jJAnakA sahAyaka honese, upacArase karaNapanA mAnakara, 'cakSuSA pramIyate' aisI tRtImA vibhakti arthAt karaNa kArakakA prayoga kara dete haiN| parantu unakA aisA karanA ThIka nahIM hai, kyoMki, una acetana netra Adiko pramitikA sAdhakatamapanA sarvadA nahIM hai / 40 hA~ yadi bhAvaindriya (jJAnake kSayopazama) svarUpa netra kAna Adiko karaNa kahate ho to hameM iSTa hai; kyoMki, cetana honeke kAraNa pramANa hai| unakI kisI apekSAse jJaptikriyAkA sAdhakatamapanA yA karaNapanA siddha ho jAtA hai / (syA, ma./ 10106/14 ); (nyA. dii./1/14/12)| bha, A./vi./20/71/4 kriyate rUpAdigocarA vijJaptaya ebhiriti karaNAni indriyANyucyante kvacitkaraNazabdena / anyatra kriyAniSpattau yadatizayitaM sAdhakaM tarakaraNamiti sAdhakatamamAtramucyate / kvacittu kriyAsAmAnyavacanaH yathA 'kR' karaNe iti / karaNa zabdake aneka artha hai-rUpAdi viSayako grahaNa karanevAle jJAna jinase kiye jAte haiM arthAt utpanna hote haiM ve indriyA~ karaNa haiN| kArya utpanna karanemeM jo kartAko atizaya sahAyaka hotA hai usako bhI karaNa yA sAdhakatama mAtra kahate haiN| jaise-devadatta kulhAr3Ise lakar3I kATatA hai| kahIM-kahIM karaNa zabdakA artha sAmAnya kriyA bhI mAnA gayA hai| jaise-'DukRJ karaNe' prastuta prakaraNameM karaNa zabdakA kriyA aisA artha hai| sa, sA./A./65-66 nizcayataH karmakaraNayorabhinnatvAda yadyana kriyate 6.nimittake bhedoke lakSaNa va udAharaNa rA, vA./1/sU./vArtika/pRSTha/pa. indriyAnindriyajalAdhAnAta pUrva nupalabdhe'rtha noindriyaprAdhAnyAt yadutpadyate jJAna tat zrutam / (rA. vA./ 1/6/27/47/26) / yataH satyapi samyagdRSTeH zrotraMdriyabalAdhAne bAhyAcAryapadArthopadezasaMnidhAne ca tjnyaanaavrnnodyshiivRtsy| svayamantaHzrutabhavana nirutsukatvAdAtmano na zrutaM bhavati, ataH mAhyamatijJAnAdinimittApekSa Atmaiva Abhyantara- bhUtabhavanapariNAmAbhimukhyAva zrutIbhavati, na matijJAnasya zrutIbhavanamasti, tasya nimittamAtratvAva (raa.vaa./1/20/4/74/7)| cakSarAdInAM rUpA diviSayopayogapariNAmAda prAk manaso vyaapaarH|...ttstblaadhaaniikRty cakSurAdIni viSayeSu vyApriyante / (rA. vA /2/15/4/126/20) / zrotrabalAdhAnAdupadeza zrutvA hitaahitpraaptiprihaaraarthmaadriynte| ataH zrotraM mahUpakArIti / (rA. vaa/2/11/7/131/30)| yujyate dharmAstikAyasya jIvapudgalagati pratyaprerakatvama, niSkriyasyApi balAdhAnamAtratva darzanAca, AtmaguNastu aparatra kriyArambhe prerako heturiSyate tadvAdibhiH / na ca niSkriyo dravyaguNa prerako bhavitumarhati... kica, dharmAstikAyAkhyadravyamAzrayakAraNaM bhavatu na tu niSkriyAtmadravyaguNasya tato vyatirekeNA'nupalabhyamAnasya kriyAyA AzrayakAraNatvaM yuktam / (rA. vaa./5/7/13/447/33)| upakAro malAdhAnam avalambanam ityanantaram / tena dharmAdharmayoH gatisthitinivartane pradhAnakatRtvamapoditaM bhavati / yathA andhasyetarasya vA svajavAbalAigacchataH yaSTyAdya pakArakaM bhavati na tu prerakaM tathA jIvapudgalAnA svazaktyaiva gacchatA tiSThatAM ca dharmAdhamauM upakArako na prerako ityuktaM bhavati / (rA. vaa//17/16/7)| -indriya va manake balAdhAna nimittase pUrva upalabdha padArtha meM, manakI pradhAnatAse jo jJAna utpanna hotA hai vaha zruta hai| kyoMki samyagdRSTi jIvakozrotrendriyakA balAdhAnanimitta hote hue bhI tathA bAhya meM AcArya, padArtha va upadezakA sAnidhya honepara bhI, bhUtajJAnAvaraNase vazIkRta AtmAkA svayaM zrutabhavanake prati nirutsuka honeke kAraNa, zrutajJAna nahIM hotA hai, isalie bAhya jo matijJAna Adi unako nimitta karake AtmA hI abhyantarameM zrutarUpa honeke pariNAmakI abhimukhyatAke kAraNa zrutarUpa hotA hai| matijJAna zruta rUpa nahIM hotA, kyoMki vaha to zrutajJAnakA nimittamAtra hai| cakSu Adi indriyoM ke dvArA jJAna honese pahale hI manakA vyApAra hotA hai| usako valAdhAna karake cakSu Adi indriyA~ apane-apane viSayoM meM vyApAra karatI hai| zrotra indriyake balAdhAnase upadezako sunakara hitakI prApti aura ahitake jainendra siddhAnta koza
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ nimitta 612 nimittajJAna parihArameM pravRtti hotI hai, isalie protrendriya bahuta upakArI hai| dharmAstikAya jIva aura pudgalakI gatime apreraka kAraNa hai ata vaha niSkriya hokara bhI balAdhAyaka ho sakatA hai| parantu Apa to AtmAke guNako parakI kriyAme preraka nimitta mAnate ho, ataH dharmAstikAyakA dRSTAnta viSama hai| koI bhI niSkriya dravya yA usakA guNa preraka nimitta nahIM ho sktaa| dharmAstikAya dravya to anyatra AzrayakAraNa ho sakatA hai, para niSkriya AtmAkA guNa jo ki pRthak upalabdha nahIM hotA, kriyAkA AzrayakAraNa bhI sambhava nahIM hai| upakAra, balAdhAna, avalambana ye ekArthavAcI zabda haiM / aisA kahanese dharma dravya aura adharma dravyakA jIva pudgalakI gatisthitike prati pradhAna kartApanekA nirAkaraNa kara diyA gyaa| jaise lAThI calate hue andhekI upakAraka hai, use preraNA nahIM karatI usI taraha dharmAdiko bhI upakAraka kahanese unameM prerakapanA nahIM A sakatA hai| paM. kA./ta. pra./85-88 dharmo'pi svayamagacchan agamayaMzca svayameva gacchatA jIvapudgalAnAmudAsInAvinAbhUtasahAyakAraNamAtratvena gamanamanugRhNAti iti / 85 tathA adharmo'pi svayaM pUrvameva tiSThan paramasthApayaMzca svayameva tiSThatAM jIvapudgalAnAmudAsInAvinAbhUtasahAyakAraNamAtratvena sthitimanugRhNAtIti / 86 / yathA hi gatipariNata prabhabjano vaijayantInAM atipariNAmasya hetukavilokyate na tathA dharma: (88 nimitta jJAna 1. nimittajJAna sAmAnyakA lakSaNa rA. vA./3/36/3/202/21 eteSu mahAnimitteSu kaushlmssttaajmhaanimittjnytaa| - ina (nimna ) ATha mahAnimittoMmeM kuzalatA aSThAMga mahAnimittajJatA hai| 2. nimittajJAnake bheda ti, pa./4/1002, 1015 NaimittikA ya riddhI NabhabhaumaMgasarAi bejaNayaM / lakSaNacihaM sauNaM achaviyappehiM vittharidaM / 1002 / taM ciya sauNaNimittaM ciNho mAlo tti dobhedaM / 1015 / =naimittika Rddhi nabha (antarikSa),bhauma, aMga, svara, vyaMjana, lakSaNa, cihna (chinna); aura svapna ina ATha bhedoMse vistRta hai / 1002 // tahA~ svapna nimittajJAnake cihna aura mAlArUpase do bheda haiM |101sh (rA. vA./1/20/12/ 76/8); (rA. vA./3/36/3/202/10); (gha.6/4,1,14/gA. 16/72); (dha.6/4,1.14/72/2: 73/6); (cA, saa./214/3)| paM. kA./tA. vR./4/142/11 yathA siddho bhagavAnudAsIno'pi siddhaguNA nurAgapariNatAnAM bhavyAnAM siddhagate sahakArikAraNaM bhavati tathA dharmo'pi svabhAbena va gatipariNatajIvapudgalAnAmudAsIno'pi gatisahakArikAraNaM bhavati / -- 1. dharma dravya svayaM gamana na karatA huA aura adharma dravya svayaM pahalese ho sthiti rUpa vartatA huA, tathA ye donoM hI parako gamana va sthiti na karAte hue jIva va pudagaloMko avinAbhAvI sahAyarUpa kAraNamAtrarUpase gamana va sthitimeM anugraha karate haiN|85-86| jisa prakAra gatipariNata pavana dhvajAoMke gatipariNAmakA hetukartA dikhAI detA hai, usI prakAra dharma dravya nahIM hai / 88 / 2. jisa prakAra siddha bhagavAn svaya udAsIna rahate hue bhI, siddhoke guNAnurAga rUpase pariNata bhavyokI siddhagatimeM, sahakArI kAraNa hote haiM, usI prakAra dharmadravya bhI svabhAvase hI gatipariNata jIvoMko, udAsIna rahate hue bhI, gatimeM sahakArI kAraNa ho jAtA hai| noTa-( uparokta udAharaNoparase nimittakAraNa va usake bhedoMkA spaSTa paricaya mila jAtA hai| yathA-svayaM kAryarUpa pariName vaha upAdAna kAraNa hai tathA usameM sahAyaka honevAle paradravya va guNa nimitta kAraNa haiN| vaha nimitta do prakArakA hotA hai-balAdhAna va preraka / balAdhAna nimittako udAsIna nimitta bhI kahate haiM, kyoMki, anya dravyako preraNA kiye binA, vaha usake kAryameM sahAyaka mAtra hotA hai| parantu isakA yaha artha bhI nahIM ki vaha bilakula vyartha hI hai; kyoMki, usake binA kAryakI niSpatti asambhava honese usako avinAbhAvI sahAyaka mAnA gayA hai| preraka nimitta kriyAvAna dravya hI ho sakatA hai| niSkriya dravya yA vastukA guNa preraka nahIM ho skte| vastukI sahAyatA va anugraha karaneke kAraNa vaha nimitta upakAra, sahAyaka, sahakArI, anugrAhaka Adi nAmoMse pukArA jAtA hai| preraka nimitta kisI dravyakI kriyAmeM hetukartA kahA jA sakatA hai, para udAsIna nimittako nhiiN| kArya kSaNase pUrva kSaNameM vartanevAlA anya dravya sahakArI kAraNa kahalAtA hai (de0 kaarnn/I/3/1)| sva va para nimittaka utpAdake lie -de0 utpAdavyayadhauvya/1 * nimittakAraNakI mukhyatA gauNatA-de0 kAraNa/HHI 3. nimittajJAna vizeSoMke lakSaNa ti.pa./4/1003-1016 ravisasigahapahudINaM udayatthamaNAdi AI daNaM / khoNattaM dukkhasuhaM jaM jANai ta hi NahaNimittaM / 1003 / ghaNasusiraNiddhalukravappahudiguNe bhAvidUNa bhuumiie| jaM jANai khayavaDDhi tammayasakaNayarajadapamuhANaM / 1004 / disividisaaMtaresuM cauraMgabalaM ThidaM ca daLUNaM / jaM jANai jayamajayaM taM bhaumaNimittamuddi 11005 // vAtAdippaNidIo ruhirpphudisshaavsttaaii| NiNNANa uNNayANaM aMgovaMgANa saNA pAsA / 1006 / NaratiriyANa daTThaM jaM jANai dukrvsokkhmrnnaaii| kAlattayaNippaNNaM aMgaNimitta pasiddha tu // 1007 / NaratiriyANaNicittaM sadda sodUNa dukrvsokkhaaii| kAlattayaNippaNNaM jaM jANai taM saraNimitta / 1008 / siramuhakaMdhappahudisu tilamasayappahudiAi daTa ThUNaM / jaM tiyakAlasuhAI jANai taM veMjaNaNimittaM // 1006 / karacaraNatalappahUdisu paMkayakulisAdimANi daLUNaM / jaM tiyakAlasuhAI lakkhai taM lakravaNANimittaM / 1010 / suradANabarakravasaNaratiriragahiM chiNNasatthavatthANi / pAsAdaNayaradesAdiyANi ciNhANi daTThUNaM / 1011 // kAlattayasaMbhUdaM suhAsuhaM maraNavivihadavvaM ca / suhadukkhAI lakkhA ciNhaNimittaM titaM jANai 11012 / vAtAdidosacatto pacchimarate muyakaraviyahudi / Niyamuhakamalapavi4 dekhiya sauNammi suhasauNaM / 1013 / ghaDatellabhaMgAdi rAsahakarabhAdiema AruhaNaM / paradesagamaNasavvaM jaM dekhaI asuhasauNaM taM / 1014 // ja bhAsai dukkhasuhappamuhaM kAlattae vi sNjaadN| taM ciya sauNaNimittaM ciNho mAlo tti do bhedaM / 1015 / karikesaripahudoNaM dasaNamettAdi ciNhasauNaM taM / putvAvarasaMbaMdha sauNaM taM mAlasauNo tti / 1016 / -sUrya candra aura graha ityAdike udaya va astamana AdikoMko dekhakara jo kSINatA aura duHkha-sukha (athavA janma-maraNa ) kA jAnanA hai, vaha nabha yA antarikSa nimittajJAna hai / 1003 / pRthivIke dhana, mRSira ( polApana ), snigdhatA aura rUkSatAprabhRti guNoMko vicArakara jo tA~bA, lohA, suvarNa aura cA~dI Adi dhAtuoM kI hAni vRddhiko tathA dizA-vidizAoMke antarAlameM sthita caturaMgavalako dekhakara jo jaya-parAjayako bhI jAnanA hai use bhauma nimittajJAna kahA gayA hai / 1004-100 / manuSya aura tiryacauMke nimna va unnata aMgopAMgoMke darzana va sparzase vAta, pitta, kapha rUpa tIna prakRtiyoM aura rudhirAdi sAta dhAtuoM ko dekhakara tInoM kAloMmeM utpanna honevAle sukha-dukha yA maraNAdiko jAnanA, yaha aMganimitta nAmase prasiddha hai / 1006-10071 manuSya aura tiryacoMke vicitra zabdauko sunakara kAlatrayameM honevAle dukha-suHkhako jAnanA, yaha svara nimittajJAna hai / 11008 / sira mukha aura kandhe Adipara tila evaM maze Adiko dekha jainendra siddhAnta koza
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ nimittavAda kara tInoM kAlake sugvAdikako jAnanA, yaha vyaJjana nimittajJAna hai | 2006 | hAtha, paoNba ke nocekI rekhAeN, tila Adi dekhakara trikAla sambandhI sukha duHkhAdiko jAnanA so lakSaNa nimitta hai | 2010 | deva, dAnava, rAkSasa, manuSya aura tiryaMcoMke dvArA chede gaye zastra evaM vastrAdika tathA prAsAda, nagara aura dezAdika cinhoko dekhakara trikAlabhAvI zubha, azubha, maraNa vividha prakArake dravya aura sukha-duHkhako jAnanA, yaha cinha yA chinna nimittajJAna hai / 10111012 / vAta-pittAdi doSoM se rahita vyakti, sote hue rAtrike pazcima bhAgameM apane mukhakamalameM praviSTa candra-sUryAdirUpa zubhasvapnako aura ghRta va telako mAliza Adi gardabha va U~Ta Adi para caDhanA, tathA paradeza gamana Adi rUpa jo azubha svapnako dekhatA hai, isake phalasvarUpa tona kAla meM honevAle dukha-sukhAdikako batalAnA yaha svapnanimitta hai| isake cinha aura mAlArUpa do bheda hai / inameM se svapna meM hAthI, siMhAdikake darzanamAtra Adikako cinhasvapna aura pUrvApara sambandha rakhanevAle svapnako mAlA svapna kahate haiM / 1013-1016 / (rA. vA./3/36/2/202/191) ( 14.1.14/02/6) (cA. sA. / 214 / 3 * nimeSa - kAlakA eka pramANa- de0 gaNita /3/9/4 | nimitta vAda - de0 parataMtravAda / = niyata pradezatva sAkhA / parizakti meM 24 AsaMsArasaM haraNa vistaraNalakSita kiMcidUna parama zarIraparimANAvasthitalokAkAzasammitAramAvayamasvalakSaNA niyata pradezasvazaktiH 124 jo anAdi saMsArase lekara saMkoca vistArakSita hai aura jo parama zarIra ke parimANase kucha nyUnaparimANameM avasthita hotA hai. aisA lokA pramANa Atma avayavatva jisakA lakSaNa hai, aisI ( jIva dravyakI ) niya pradeza zakti hai| 613 - niyatavRttayaH niyatA niyata vRtti yA vi. / / 2 / 2 / 54 / 26 saMkaravyatikaramitA vRttirAtmalAbho yeSAM te tathA niyata arthAtaca vyatikara doSoMse rahita vRddhi arthAda AmatAbha saMra upatakara rahita apane svarUpameM avasthita rahanA vastuko niyatavRtti hai / (jaise agni niyata uSNasvabhAvI hai) / ( aura bhI de0 naya / I/5/4 meM naya naM. 15 niyata naya ) | " niyati--jo kArya yA paryAya jisa nimittake dvArA jisa dravyame jisa kSetra kAlameM jisa prakArase honA hotA hai. yaha kArya usI ninisake dvArA usI dravya, kSetra va kAlame usI prakAra se hotA hai, aisI dravya, kSetra, kAla va bhAvarUpa catuSTayase samudita niyata kAryavyavasthAko 'niyati' kahate haiN| niyata kamaraya rUpa nimitakI apekSA ise hI 'deva' nisa kAlako apekSA ise hI 'kAla labdhi' aura hone yogya niyata bhAva yA kAryakI apekSA ise hI 'bhakti' kahate haiM apane-apane samaya meM krama pUrvaka nambaravAra paryAyoMke pragaTa honekI apekSA zrI jI svAmIjone isake lie 'kramabaddha paryAya' zabdakA prayoga kiyA hai / yadyapi karane dharane ke vikalpoMpUrNa rAgI vRddhi kucha abhiyata pratIta hotA hai, parantu nirvikalpa samAdhike sAkSImAtra bhAgame vizvakI samasta kArya vyavasthA uparokta prakAra niyata pratIta hotI hai / ataH vastusvabhAva, nimitta (deva) puruSArtha, kAlala bhavitavya ina pA~co samavAyose samaveta to uparokta vyavasthA samyak hai aura inase nirapekSa nahIM mithyA hai nirupanI puruSa mithyA niyati Apase puruSArthakA tiraskAra karate hai, para anekAnta buddhi isa siddhAntako jAnakara sarva bAhya vyApArase virakta ho eka jJAtAdraSTA bhAva meM sthiti pAtI hai / 2 1 2 5 6 1 2 3 4 6 8 3 deva nirdeza 4 1 2 3 5 1 2 3 4 5 niyativAda nirdeza miSyA niyativAda nirdeza samyak niyativAda nirdeza / niyatiko siddhi / kAlabdhi nirdeza 6 kAlalandhi sAmAnya va vizeSa nirdeza / eka kAlalabdhimeM anya sarva labdhiyoMkA antarbhAva kAlako karmaciva pradhAnatA ke udAharaNa 1. mokSaprApti meM kAlalabdhi / 2 samyaktva prAptimeM kAlalabdhi / 3. sabhI paryAyoMmeM kAlalabdhi / kAkatAlIya nyAyase kAryakI utpatti kAlabdhi ke binA kucha nahIM hotA / kAla anivArya hai| puruSArtha bhI kathaMcit kAlalabdhike AdhIna hai / - de0 niyati/4/2 kAlabdhi milanA durlabha hai / kAlapIta giinntaa| devakA lakSaNa | mitrayA devavAda nirdeza | samyak devavAda nirdeza | kamadayakI pradhAnatAke udAharaNa / devake sAmane puruSArthakA tirskaar| devakI anivAryatA niyati bhavitavya nirdeza bhavitavyakA lakSaNa bhavitavyako kathaMcit pradhAnatA / bhavitavya alaMghya va anivArya hai| niyati puruSArthakA samanvaya daiva va puruSArthaM donoMke mela se artha siddhi / anuddhipUrvaka kArya dena tathA buddhipUrvaka kAryoMmeM puruSArtha pradhAna hai| ataH rAgadazAmeM puruSArtha karanekA hI upadeza hai / niyati siddhAntamai khecchAcArako avakAza nhiiN| vAstavameM pA~ca samavAya samaveta hI kAryavyavasthA siddha hai| niyati va puruSArthAdi sahavartI haiN| 1. kAlalabdhi honepara zeSa kAraNa svataH prApta hote haiM / 2. kAlAdi labdhi bahiraMga kAraNa haiM aura puruSArtha antaraMga kAraNa hai / 3. eka puruSArtha meM sarva kAraNa samAviSTa haiN| niyati nirdezakA prayojana / jainendra siddhAnta koza
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyati 614 2. kAlalabdhi nirdeza 1. niyativAda nirdeza 1. mithyA niyativAda nirdeza go. ka.mU./882/1066 jattu jadA jeza jahA jassa ya Ni yameNa hodi tattu tdaa| teNa tahA tassa have idi vAdo Niyadi vAdo du / 882 / -jo jaba jisake dvArA jisa prakArase jisakA niyamase honA hotA hai, vaha taba hI tisake dvArA tisa prakArase tisakA hotA hai, aisA mAnanA mithyA niyativAda hai|| abhidhAna rAjendrakoza - ye tu niyativAdinaste hyevamAhu', niyati nAma tattvAntaramasti yatazAdete bhAvA. sarve'pi niyatene tra rUpeNa prAdurbhAvamaznuvate naanythaa| tathAhi-yadyadA yato bhavati tattadA tata eva niyatenaiva rUpeNa bhavadupalabhyate, anyathA kAryabhAvavyavasthA pratiniyatavyavasthA ca na bhaveta niyAmakAbhAvAt / tata evaM kArya nai yatyata pratIyamAnAmenAM niyati ko nAma pramANa paJcakuzalo bAdhituM kssmte| mA prApadanyatrApi prmaannpthvyaaghaatprsnggH| =jo niyativAdI haiM, ve aisA kahate haiM ki niyati nAmakA eka pRthak svatantra tattva hai, jisake vazase ye sarva hI bhAva niyata hI rUpase prAdurbhAvako prApta karate haiM, anyathA nhiiN| vaha isa prakAra ki-jo jana jo kucha hotA hai, vaha saba vaha hI niyatarUpase hotA huA upalabdha hotA hai, anyathA kAyabhAva vyavasthA aura pratiniyata vyavasthA na bana sakegI, kyoMki usake niyAmakakA abhAva hai| arthAta niyati nAmaka svatantra tattvako na mAnanepara niyAmakakA abhAva honeke kAraNa vastukI niyata kAryavyavasthAkI siddhi na ho skegii| parantu vaha to pratItimeM A rahI hai, isalie kauna pramANapathame kuzala aisA vyakti hai jo isa niyati tattvako bAdhita karanemeM samartha ho| aisA mAnanese anyatra bhI kahI pramANapathakA vyAghAta nahIM hotA hai| 2. samyak niyativAda nirdeza pa. pu./110/40 prAgeva yadavAptavyaM yena yatra yathA yata' / tatpariprApyate'vazya tena tatra tathA tata. 1801 -jise jahA~ jisa prakAra jisa kAraNase jo vastu pahale hI prApta karane yogya hotI hai use vahA~ usI prakAra usI kAraNa se vahI varatu avazya prApta hotI hai / (pa. pu./23/62; 26/83) / kA. a./mU./321-323 jaM jassa jammi dese jeNa bihANeNa jammi kaalmmi| NAdaM jiNeNa NiyadaM jamma vA ava maraNaM vA / 321 / taM tasya tammi dese teNa vihANeNa tammi kAla mmiA ko sakkadi vAredaM iMdo vA taha jiNido bA / 322 // evaM jo Nicchayado jANadi davvANi svvpjjaae| so sahiThI suddho jo saMkadi so ha kuTThiI / 323 / -jisa jIvake, jisa dezameM, jisa kAlame, jisa vidhAnase, jo janma athavA maraNa jinadevane niyata rUpase jAnA hai; usa jIvake usI dezame, usI kAlameM usI vidhAnase vaha avazya hotA hai| use indra athavA jinendra kauna TAla sakaneme samartha hai 1321-322 / isa prakAra jo nizcayase saba dravyoko aura saba paryAyoMko jAnatA hai vaha samyagdRSTi hai aura jo unake astitvameM zaMkA karatA hai vaha mithyAdRSTi hai|323| (yahA~ avirata samyagdRSTikA svarUpa batAnekA prakaraNa hai)| noTa-(niyata va aniyata nayakA sambandha niyatavRttise hai, isa niyati siddhAntase nahIM / de0 niyata vRtti|) 3.niyatikI siddhi de0 nimitta/2 ( aSTAMga mahAnimittajJAna jo ki zrutajJAnakA eka bheda hai anumAnake AdhArapara kucha mAtra kSetra va kAlako sImA sahita azuddha anAgata paryAyoMko ThIka-ThIka parokSa jAnane meM samartha hai|) de0 avadhijJAna/8 (abadhijJAna kSetra va kAlako sImAko liye hue azuddha anAgata paryAyoMko ThIka-ThIka pratyakSa jAnane meM samartha hai| de0 mana paryaya jJAna/1/3/3(mana.paryayajJAna bhIkSetra va kAlakI sImAko liye hue azuddha paryAyarUpa jIvake anAgata bhAvoM va vicAroMko ThIkaThIka pratyakSa jAnane meM samartha hai|) de0 kevalajJAna/3 (kevalajJAna to kSetra va kAlakI sImAse atIta zuddha va azuddha sabhI prakAra kI anAgata paryAyoMko ThIka-ThIka pratyakSa jAnane meM samartha hai|) aura bhI inake atirikta sUrya grahaNa Adi bahutase prAkRtika kArya niyata kAlapara hote hue sarva pratyakSa ho rahe haiN| samyak jyotiSa jJAna Aja bhI kisI-kisI jyotiSImeM pAyA jAtA hai aura vaha niHsaMzaya rUpase pUrI dRDhatAke sAtha AgAmI ghaTanAoMko batAne meM samartha hai|) 2. kAlalabdhi nirdeza 1. kAlalabdhi sAmAnya va vizeSa nirdeza sa. si./2/3/10 anAdimithyAdRSTe vyasya karmodayApAditakAluNye sati kutastadupazama. / kaallbdhyaadinimitttvaat| tatra kAlalabdhistAvat-karmAviSTa AtmA bhavya' kAle'rddhapudgalaparivartanAkhye'vaziSTe prathamasamyaktvagrahaNasya yogyo bhavatinAdhike iti / iyamekA kAlalabdhiH / aparA karma sthitikA kAlalabdhi' / utkRSTasthitikeSu karmasu jaghanyasthitikeSu ca prathamasamyaktvalAbho na bhavati / kva tarhi bhavati / antaHkoTAkoTosAgaropamasthitikeSu karmasu bandhamApadyamAneSu vizuddhapariNAmanazAtsakarmasu ca tataH saMkhyeyasAgaropamasahasronAyAmantaHkoTAkoTosAgaropamasthitau sthApiteSu prathamasamyaktvayogyo bhvti| aparA kaallbdhirbhvaapekssyaa| bhavyaH paJcendriyaH saMjJI paryAptaka' sarva vizuddha, prthmsmyktvmutpaadyti| -prazna-anAdi mithyAdRSTi bhavyake karmoke udayase prApta kaluSatAke rahate hue ina (karma prakRtiyoM kA) upazama kaise hotA hai ? uttara-kAlalabdhi Adike nimittase inakA upazama hotA hai| aba yahA~ kAlalabdhiko batalAte haikarmayukta koI bhI bhavya AtmA ardhapudgalaparivartana nAmake kAlake zeSa rahanepara prathama samyaktvake grahaNa karaneke yogya hotA hai, isase adhika kAlake zeSa rahanepara nahIM hotA, (saMsArasthiti sambandhI) yaha eka kAlalabdhi hai| (kA. a./TI./188/129/7) dUsarI kAlalabdhikA sambandha karma sthitise hai| utkRSTa sthitivAle karmoke zeSa rahanepara yA jaghanya sthitivAle karmoM ke zeSa rahanepara prathama samyaktyakA lAbha nahIM hotaa| prazna-to phira kisa avasthAmeM hotA hai ? uttara-jama ba~dhanevAle karmoMkI sthiti anta.kor3Akor3I sAgara par3atI hai. aura vizuddha pariNAmoM ke vazase sattA meM sthita karmokI sthiti saMkhyAta hajAra sAgara kama antaHkor3Akor3I sAgara prApta hotI hai| taba ( arthAt prAyogyalabdhike honepara ) yaha jIva prathama samyaktvake yogya hotA hai| eka kAlalabdhi bhava kI apekSA hotI hai jo bhavya hai, saMjJI hai, paryAptaka hai aura sarva vizuddha hai, vaha prathama samyaktvako utpanna karatA hai| (rA. vA./2/3/2/204/19); (aura bhI de0 niyati/2/3/2) de0 naya/I/5/4/naya naM 16 kAlanayase Atma dravyako siddhi samayapara AdhArita hai, jaise ki garmI ke dinoMmeM Amraphala apane samayapara svayaM paka jAtA hai| 2. eka kAlalabdhimeM sarva labdhiyoMkA antarbhAva Sa. khaM./6/1,6-8/sUtra 3/203 edesiM ceva sabbakammANa jAve aMtokor3A koDiDhidi baMdhadi tAve paDhamasammattaM laMbhadi / dha.6/1,6-8,3/204/2 edeNa khaovasamaladdhI visohiladI desaNaladdhI pAoggala ddhi tti cattAri laddhIo parUvidAo / gha.6/1,6-8,3/2051 sutte kAlaladdhI ceva parUvidA, tamhi edAsi laddhINaM kadha sNbhvo| Na, paDisamayamaNataguNahINaaNubhAgudIraNAe jainendra siddhAnta koza
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyati 2. kAlalabdhi nirdeza tatva kI mA~dhatA sUtra meM cArA aNaMtaguNakameNa vaDDhamANa visohIe AiriyovadesovalaMbhassa ya tattheva sNbhvaado| - ina hI sarva karmokI jaba antaHkoDAkor3I sthitiko bA~dhatA hai, taba yaha jIva prathamopazama samyaktvako prApta karatA hai| 2. isa sUtrake dvArA kSayopazamalabdhi, vizuddhilabdhi, dezanAlabdhi aura prAyogyalabdhi ye cAroM labdhiyA~ prarUpaNa kI gayI haiN| prazna-sUtrameM kevala eka kAlalabdhi hI prarUpaNA kI gayI hai, usameM ina zeSa labdhiyoMkA honA kaise sambhava hai| uttara-nahIM, kyoMki, prati samaya anantaguNahIna anubhAgakI udIragAkA ( arthAta kSayopazamalandhikA ), anantaguNita krama dvArA barddhamAna vizuddhikA (arthAt vizuddhi labdhikA ); aura AcAryake upadezakI prAptikA (arthAta dezanAlabdhikA ) eka kAlalabdhi (arthAta prAyogyalandhi)meM honA sambhava hai| 3. kAlalabdhikI kathaMcit pradhAnatAke udAharaNa 1. mokSa prAptimeM kAlalabdhi mo. pA./mU./24 aisohaNajoeNaM suddha hemaM havei jaha taha yA kAlAIladdhIe appA paramappao havadi / 24 / - jisa prakAra svarNapASANa zodhanekI sAmagrIke saMyogase zuddha svarNa bana jAtA hai, usI prakAra kAla Adi labdhikI prAptise AtmA paramAtmA bana jAtA hai| A. anu /241 mithyAtvopacitAtsa eva samala' kAlAdilabdhau kvacita samyaktvavatadakSatAkaluSatAyogaiH kramAnmucyate // 24 // - -mithyAtvase puSTa tathA karmamala sahita AtmA kabhI kAlAdi landhike prApta honepara kramase samyagdarzana, batadakSatA, kaSAyoMkA vinAza aura yoganirodhake dvArA mukti prApta kara letA hai| kA, a/mU./188 jIvo havei kattA savvaM kammANi kuvbade jamhA / kAlAi-laddhijutto saMsAra kuNai mokvaM ca 188, sarva karmoko karaneke kAraNa jova kartA hotA hai| vaha svayaM hI saMsArakA kartA hai aura kAlAdilabdhike milanepara mokSakA kartA hai| pra. sA./tA. vR/244/205/12 atrAtItAnantakAle ye kecana siddhamukhabhAjana jAtA, bhAvikAle viziSTasiddhasukhasya bhAjanaM bhaviSyanti te sarve'pi kAlalabdhivazenaiva / -atIta anantakAlameM jo koI bhI siddhasukhake bhAjana hue haiM, yA bhAvIkAlameM hoMge ve saba kAlalandhike vazase hI hue haiM / (paM. kA./tA. va./100/160/12 ); (dra. saM. TI./ 63/3) / paM. kA./tA././20/42/18 kAlAdilabdhivazAbhedAbhedaratnatrayAtmaka vyavahAranizcayamokSamArga labhate / - kAla Adi labdhike vazase bhedAbheda ratnatrayAtmaka vyavahAra va nizcaya mokSamArgako prApta karate haiN| paM. kA./tA. vR./26/6/6 sa eva cenayitAtmA nizcayanayena svayameva kAlAdilabdhivazAtsarvajJo jAtaH sarvadarzI ca jaatH| -vaha cetayitA AramA nizcayanayase svayam hI kAlAdi labdhike vazase sarvajJa va sarvadarzI huA hai| de. niyati/5/6 (kAlalabdhi mAne tadanusAra buddhi va nimittAdi bhI svataH prApta ho jAte haiN|) 2. samyaktva prAptimeM kAlalabdhima. pu./62/314-315 atItAnAdikAle'tra kazcirakAlAdilabdhitaH / 1314 // karaNatrayasaM zAntasaptaprakRtisaMcaya / prAptavicchinnasaMsAra' rAgasaMbhUtadarzanaH / 315 / -anAdi kAlase calA AyA koI jIva kAla Adi labdhiyoMkA nimitta pAkara tInoM karaNarUpa pariNAmoM ke dvArA mithyAdisAta prakRtiyoMkA upazama karatA hai,tathAsaMsArakIparipATIkA viccheda kara upazama samyagdarzana prApta karatA hai| ( sa. sA./tA. vR./ 373/456/15) / jJA./10 meM uddhRta zlo.naM.1 bhavyaH paryAptaka. saMjJI jIva pnycendriyaanvitH| kAlaladhyAdinA yukta. samyaktvaM prtipdytH|1| jo bhavya ho, paryApta ho, saMjJI paMcendriya ho aura kAlalandhi Adi sAmagrI sahita ho vahI jIva samyaktvako prApta hotA hai| (de. niyati/ 2/1); (ana. dha./2/46/171); ( sa. sA./tA. vR./171/238/16) / sa. sA./tA.va./321/408/20 yadA kAlAdilandhivazena bhavyatvazakte rvyaktirbhavati tadAya jIvaH samyavazraddhAnajJAnAnucaraNa paryAyaNa prinnmti| -jaba kAlAdi labdhike vazase bhavyatva'zaktikI vyakti hotI hai taba yaha jIva samyak zraddhAna jJAna cAritra rUpa paryAyase pariNamana karatA hai| 3. sabhI paryAyoMmeM kAlalabdhi kA, a./mU./244 savvANa pajjAyANaM avijamANANa hodi uppttii| kAlAI-laddhIe aNAi-NihaNammi dymmi|-anaadinidhn dravyameM kAlalabdhi Adike milanepara avidyamAna paryAyoMkI hI utpatti hotI hai| (aura bhI de0 Age zIrSaka nN.6)| 4. kAkatAlIya nyAyase kAyakI utpatti jJA.12 kAkatAlIyakanyAyenopalabdha yadi tvyaa| tattahi saphala kArya kRtvAtmanyAtmanizcayam / 2 / -he Atman ! yadi tUne kAkatAlIya nyAyase yaha manuSyajanma pAyA hai, to tujhe apane meM hI apaneko nizcaya karake apanA karttavya karanA tathA janma saphala karanA caahie| pa.pra./TI./1/8/81/16 ekendriyavikalendriya.. AtmopadezAdInuttarottaradurlabhakrameNa duHprAptA kAlala bdhi', kathaM cikAkatAlIyakanyAyena tAM labdhvA...yathA yathA mohI vigalayati tathA tathA...samyaktvaM lbhte| = ekendriya vikalendriyase lekara Atmopadeza Adi jo uttarottara durlabha Ate haiM. kAkatAlIya nyAyase kAlalabdhiko pAkara ve saba milanepara bhI jaise-jaise moha galatA jAtA hai, taise-taise samyaktvakA lAbha hotA hai / ( dra. saM./TI./35/143/11) / 5. kAlalabdhike binA kucha nahIM hotA dha.1/4,1.44/120/10 divvajjhuNIe kimaLaM ttthaaputtii| gnnidaabhaavaado| sohammideNa takhaNe ceva gaNido kiNNa ddhoido| kAlaladdhIe viNA asahAyassa devidassa taDDhoyaNasattIe abhaavaado| -prazna-ina (chayAsaTha) dinoMme divyadhvanikI pravRtti kisalie nahIM huii| uttara-gaNadharakA abhAva honeke kAraNa / prazna - saudharma indra ne usI samaya gaNadharako upasthita kyoM nahIM kiyA / uttaranahIM kiyA, kyoMki, kAlalabdhike binA asahAya saudharma indra ke unako upasthita karanekI zaktikA usa samaya abhAva thaa| (ka pA, 11,1/57/06/1) / ma.pu./6/115 tadgRhANAdya samyaktvaM tallAbhe kAla eSa te| kAlalabdhyA vinA nArya tadutpattirihAninAm // 11 // ma.pu./47/386 bhavyasyApi bhavo'bhavad bhavagata' kAlAdilabdhevinA / ... 13864 -1. (prItiMkara aura prItideva nAmaka do muni vajrajaMghake pAsa Akara kahate haiM) he Arya! Aja samyagdarzana grahaNa kr| usake grahaNa karanekA yaha samaya hai ( aisA unhoMne avadhijJAnase jAna liyA thA), kyoMki kAlalabdhike binA saMsAra meM isa jIvako samyagdarzanakI utpatti nahIM hotii| (ma. pU./48/84) / 115 // 2. kAlAdi labdhiyoM ke binA bhavya jIvoMko bhI saMsAra meM rahanA par3atA hai / 386 / kA, a./mU./408 idi eso jiNadhammo aladdhapuvo aNAikAle vi| micchattasaMjudANaM jIvANa laddhihINANaM / 408 - isa prakAra yaha jinadharma kAlAdi labdhise hona mithyAdRSTi jIvoMko anAdikAla bIta jAnepara bhI prApta nahIM huaa| 6. kALalabdhi anivArya hai kA.a./mU./216 kAlAiladdhijuttA NANAsattIhi saMjudA atthaa| pari jainendra siddhAnta koza
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyati kAla Adi NamamANA hi sayaM Na sakkade ko vi vAre' |21| labdhiyose yukta tathA nAnA zaktiyovAle padArthako svayaM pariNamana karate kauna roka sakatA hai / hue 7. kAlabdhi milanA durlabha hai bha A./vi/158/370/14 upazamakAlakaraNa landhayo hi durlabhAH prANino muhRdo vidvAsa iva / jaise vidvAna mitrakI zati durlabha hai, vaise hI upazama, kAla va karaNa ina labdhiyoMkI prApti durlabha hai| 616 8. kAlalabdhiko kathaMcit gauNatA rA.vA./1/3/0-1/23/20 bhavyasya kAsena nimasopapateH abhigamasamyaktvAbhAva // 7 // na vivakSitAparijJAnAt / ... yadi samyagdarzanAdevAjidagimA hAnacAritrarahitAnmokSa eTa syAda. tat idaM yuktaM syAt 'bhavyasya kAlena niHzreyasopapatteH' iti / nAyayionayAnakarmanirjarApUrvakamokSa kAlasya niyamossti / kecid bhavyAH saMkhyeyena kAlena setsyanti. kecidasaMkhyeyena kebhiranantena apare anantAnantenApi na setsynti| tatazca na yuktam- 'bhavasya kAlena niHzreyasopapatteH' iti / praznabhavya jIva apane samaya ke anusAra hI mokSa jAyegA, isalie adhigama samyaktvakA abhAva hai, kyoki usake dvArA samaya se pahale siddhi asambhava hai || uttara- nahIM, tuma vivakSAko nahIM smjhe| yadi jJAna va cAritra zunya kevala nisargaja yA adhigamana samyagdarzana hI se mokSa honA hameM iSTa hotA to ApakA yaha kahanA yukta ho jAtA ki bhavya jIvako samayake anusAra mokSa hotI hai, parantu yaha artha to yahA~ vivakSita nahIM hai / ( yahA~ mokSakA prazna hI nahIM hai / yahA~ to kevala samyaktvakI utpatti do prakArase hotI hai yaha batAnA iSTa haide0 adhigama ) dUsarI bAta yaha bhI hai ki bhavyoMkI karma nirjarAkA koI samaya nizcita nahIM hai aura na mokSakA hI / koI bhavya saMkhyAta kAsameM siddha hoge, koI asaMkhyAtameM aura koI ananta kAlameM | kucha aise bhI hai jo anantAnanta kAlame bhI siddha nahIM hoNge| ataH bhavya mokSake kAsaniyamako bAla ucita nahIM hai ( zlo. vA. 2/1/3/4/75/8 ) / ma.pra. 04/306-413 kA bhAvArtha jikaDe pUrva jIva khadirasArane samAdhigupta muni kovekA mAMsa na khAnekA mata liyaa| bImAra honepara vaidyo dvArA kauvoM kA mAMsa khAneke lie Agraha kiye jAnepara bhI usane vaha svIkAra na kiyaa| taba usake sAle zUravIra ne use batAyA ki jaba vaha usako dekhaneke lie apane gaoNvase A rahA thA to mArga meM eka yakSiNI rotI huI milii| pUchanepara usane apane ronekA kAraNa yaha batAyA, ki khadirasAra jo ki aba usa vratake prabhAva se merA pati honevAlA hai, terI preraNAse yadi kaubekA mAMsa khA legA to narakake duHkha bhogegaa| yaha sunakara khadirasAra turata zrAvaka ke vrata dhAraNa kara liye aura prANa tyAga diye| mArga meM zUravIrako punaH vahI yakSiNI milI / jaba usane usase pUchA ki kyA vaha terA pati huA to usane uttara diyA ki aba to zrAvakavatake prabhAvase vaha vyantara honekI bajAya saudharma svarga meM deva utpanna ho gayA, ata merA pati nahIM ho sakatA / ma pU/06/1-30 bhagavAna mahAvIra ke darzanArya jAnevAle rAjA beki mArga meM dhyAna nimagna parantu kucha vikRta mukhavAte dharmaruciko vandanA kii| samavazaraName pahu~cakara gaNadharadeva se prazna karanepara unhoMne batAyA ki apane choTese putrako hI rAjyabhAra saupakara yaha dIkSita hue hai / Aja bhojanArtha nagara meM gaye to kihIM manuSyoM kI paraspara bAtacItako sunakara inheM yaha bhAna huA ki mantriyoMne usake putrako bA~dha rakhA hai aura svayaM rAjya baoNTanekI taiyArI kara rahe hai / ve nirAhAra hI lauTa Aye aura aba dhyAnameM baiThe hue kodhake vazIbhUta ho saMrakSaNAnanda 2. deva nirdeza 1 nAmaka raudradhyAna meM sthita haiM yadi Age antarmuhUrta taka unakI yahI avasthA rahI to avazya hI narakAyukA bandha karege / ata tU zIghra hI jAkara unheM sambodha / rAjA zreNikane turata jAkara muniko sAvadhAna kiyA aura vaha ceta hokara raudradhyAnako choDa zukladhyAna meM praviSTa huaa| jisake kAraNa use kevalajJAna utpanna ho gayA / mo.mA.pra./6/456 / 3 kAlalandhi vA honahAra kA vastu nAhIM / jisakA viSe kArya soI kAlalandhi aura jo kArya bhayA soI honahAra / de. naya / I / 5 / 4 / naya. naM. 20 kRtrima garmI ke dvArA pakAye gaye Amra phalakI bhA~ti akAlanaya se Atmadravya samayapara AdhArita nahIM / ( aura bhI de. udIraNA / 1/1) / 3. deva nirdeza 1. devakA lakSaNa * aSTazatI /- yogyatA karma pUrvaM vA devm| kahalAtA hai| 1 ma. 5/4/27 vidhiSTA vidhAtA ca karma puraakRtm| zrazceti paryAyA vizeyAH karmavidhi khaSTA vibhAtA deva purAkRta karma aura Izvara se saba karmarUpI Izvarake paryAyavAcaka zabda haiM, inake sivAya aura koI lokakA banAnevAlA Izvara nahI hai / A. anu / 262 yatprAgjanmani saMcitaM tanubhRtA karmAzubhaM vA zubhaM / taddaivaM... 1262 ) - prANIne pUrva bhava meM jisa pApa yA puNya karmakA saMcaya kiyA hai, vaha deva kahA jAtA hai / 2. mithyA devavAda nirdeza = yogyatA yA pUrvakarma ba Apta. mI./ devAdevArthasiddhizceddaivaM pauruSata' kathaM / daivatazcedanimahApauruSaM niSphalaM bhavet se hI sarva prayojanoM kI siddhi hotI hai| vaha deva arthAt pApa karmasvarUpa vyApAra bhI pUrvake devase hotA hai| aisA mAnanese mokSakA va puruSArtha kA abhAva ThaharatA hai| ataH aisA ekAnta devavAda mithyA hai / go.ka././811/2002 davameva paraM maNe dhipamagara eso sAlasamuttaMgo kaNNI haNNai saMgare / 8611 -- deva hI paramArtha hai / nirayeka puruSArthako zikAra hai| dekho paryaMta sarIkhA uttaMga rAjA karma bhI saMgrAmameM mArA gyaa| 3. samyagdevavAda nirdeza subhASita ratnasandoha / 356 yadanItimatAM lakSmIryadapathyaniSeviNAM ca kalpatvam anumIyate vidhAtusveArityametena // 256 // baDA hI svecchAcArI hai, yaha manamAnI karatA hai| nIti tathA pathyaseviyoMko to yaha nirdhana va rogI banAtA hai aura anIti va apathyaseviyoMko dhanavAn va nIroga banAtA hai / de naya/1/5/4/ naya naM. 22 nIMke vRkSake nIcaise ratna pAnekI bhA~ti, deva nayase AtmA ayatnasAdhya hai| jainendra siddhAnta koza paM. dha. /u./874 daivAdastaM gate tatra samyaktvaM syAdanantaram / devAnnAnyatarasyApi yogavAhI ca nApyayam 1574 | = daivase arthAt kAlalabdhise usa darzana mohanIya upazamAdi hote hI usI samaya samyagdarzana hotA hai, aura deyase yadi usa darzana mohanIyakA abhAva na ho to nahIM hotA, isalie yaha upayoga na samyaktvakI utpatti meM kAraNa hai aura darzanamohake abhAva meN| ( paM. dha. /u. / 378 ) / paMca sonaM, sArA isI prakAra viyoga apane-apane kAraNoMkA yA karmodayAdikA sannidhAna honepara - paMcendriya va mana agopAMga nAmakarma ke bandhakI prApti hotI hai | 264 // indiyoM bAdikI pUrNatA hotI hai | 268] sampAdaTiko bhI kadAcita Arambha Adi
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyati 4. bhavitavya nirdeza kriyAe~ hoto hai / 426 / kadAcit daridratAko prApti hotI hai / 5071 mRtyu hotI hai|540| kamodaya tathA unake phalabhUta tova manda saMkleza vizuddha pariNAma hote hai|683 oNkhameM pIDA hotI hai / 6611 jJAna va rAgAdime hInatA hotI hai|88 nAmakamake udayavaza usa-usa gatimai yathAyogya zarIrakI prApti hotI hai |977--ye saba udAharaNa daivayogame honevAle kAryoMkI apekSA nirdiSTa hai| 4. karmodayakI pradhAnatAke udAharaNa sa.sA./A./256/ka 168 sarva sadaiva niyataM bhavati svakIyakarmodayA- nmaraNajo vitaduravasaukhyam / ajJAnametadiha yattu para parasya, kuryAtpumAnmaraNajIvitadu:ravasauravyam / 168 / =isa jagata meM jovoMke maraNa, jIvita, duHkha, sukha-saba sadaiva niyamase apane karmodayase hotA hai| yaha mAnanA ajJAna hai ki-dUsarA puruSa dUsareke maraNa, jIvana, duHkha sukhako karatA hai| paM. vi./3/18 yaiva svakarmakRtakAlAtra janturatatraiva yAti maraNa na puro na pazcAt / mUDhAstathApi hi mRte svajane vidhAya zoka paraM pracuraduHkhabhujA bhavanti / 18 / = isa saMsArame apane karma ke dvArA jo maraNakA samaya niyamita kiyA gayA hai, usI samayameM hI prANI maraNako prApta hotA hai, vaha usase na to pahale maratA hai aura na pIche bhii| phira bhI mUrkha jana apane kisI sambandhIke maraNako prApta honepara atizaya zoka karake bahuta duHkha bhogate hai / 18 / (6.vi./3/10)| 5. daivake sAmane puruSArthakA tiraskAra kurala kAvya/38/6,10 yatnenApi na tad rakSyaM bhAgyaM naiva yadicchati / bhAgyena rakSita vastu prakSipta nApi nazyati / devasya prabalA zaktiyaMtastadgrastamAnava' / yadaiva yatate jetaM tadevAzu sa pAtyate / 10 / bhAgya jisa bAtako nahIM cAhatA use tuma atyanta ceSTA karanepara bhI nahIM rakha sakate, aura jo vastue~ bhAgyameM badI haiM unheM pheMka denepara bhI ve naSTa nahIM hotii|6 (bha. A./5 /1731/1562 ); (paM. vi/1.188) daibase bar3hakara balavAna aura kauna hai, kyoMki jaba hI manuSya usake phandese chUTanekA yatna karatA hai, taba hI vaha Age baDhakara usako pachADa detA hai / 10 // A. mI./86 pauruSAdeva siddhizcetpauruSaM daivata' katham / pauruSAccedamoghaM syAtsarvaprANiSu pauruSam / / -yadi puruSArthase hI arthako 'siddhi mAnate ho to hama pUchate hai ki devasiddha jitane bhI kArya haiM, unakI siddhi kaise kroge| yadi kaho ki unakI siddhi bhI puruSArtha dvArA hI hotI hai, to yaha batAie. ki puruSArtha to sabhI vyakti karate haiM, unako usakA samAna phala kyoM nahIM miltaa| arthAt koI suravI va koI duHkhI kyoM hai ! A. anu./32 netA yatra vRhaspatiH praharaNaM vajra' surAH sainikAH, svargoM durgamanugrahaH khalu harere rAvato vaarnnH| ityAzcaryabalAnvito'pi balibhidbhagna. parai saMgareH, tadvyaktaM nanu daivameva zaraNa ghidhigvRthA pauruSam // 32 // = jisakA mantrI bRhaspati thA, zastra bajra thA, sainika deva the, durga svarga thA, hAthI airAvata thA, tathA jisake upara viSNukA anugraha thA; isa prakAra adbhuta balase saMyukta bhI vaha indra yuddhame daityoM (athavA rAvaNa Adi ) dvArA parAjita huA hai| isolie yaha spaSTa hai ki nizcayase daiva hI prANokA rakSaka hai, puruSArtha vyartha hai, usake lie bAra bAra dhikkAra ho| paM.vi./3/42 rAjApi kSaNamAtrato vidhivazAdravAyate nizcita, sarvavyAdhivivarjito'pi taruNo'pyAzu kSayaM gcchti| anyai ki kila sAratAmupagate zrIjI vite dve tayo., sasAre sthitirIdRzIti viduSA kAnyatra kAryo mada. 1423 -bhAgyavaza rAjA bhI nizcayase kSaNabharameM raMkake samAna ho jAtA hai, tathA samasta rogoMse rahita yuvA puruSa bhI zIghra hI maraNako prApta hAtA hai| isa prakAra anya padArthoM ke viSayameM to kyA kahA jAya, kintu jo lakSmI aura jIvita donoM hI saMsArameM zreSTha samajhe jAte hai, unakI bhI jaba aiso (uparyukta) sthiti hai tama vidvAn manuSyako anya kisake viSayame abhimAna karanA caahie| paMdha./u./571 pauruSo na yathAkAmaM puMsa karmodita prti| na para pauruSApekSo devApekSA hi pauruSa' 5712 -daiva arthAt karmodayake prati jIvakA icchAnukUla puruSArtha kAraNa nahIM hai, kyoMki, puruSArtha kevala pauruSako apekSA nahIM rakhatA hai, kintu devakI apekSA rakhatA hai| aura bhI, de, puNya/4/2 (puNya sAtha rahanepara binA prayatna bhI samasta iSTa sAmagrI prApta hotI hai, aura vaha sAtha na rahanepara aneka kaSTa uThAte hue bhI vaha prApta nahIM hotii)| 6. daivakI anivAryatA padma pu./46/6-7 saspandaM dakSiNa cakSuravadhArya vyacintayat / prAptavyaM vidhi yogena karma karta, na zakyate / 6 / kSudrazaktisamAsaktA mAnuSAstAvadAsatAm / na surairapi karmANi zakyante krtumnythaa|7| -dakSiNa netrako phaDakate dekha usane vicAra kiyA ki daivayogase jo kArya jaisA honA hotA hai, use anyathA nahIM kiyA jA sakatAdAhIna zaktivAloMkI to bAta hI kyA, devoke dvArA bhI karma anyathA nahIM kiye jA sakate 7 ma.pu./44/166 sa pratApa. prabhA sAsya sA hi srvekpuujytaa| prAtaH pratyahamarkasyApyatayaH karkazo vidhi.| = sUrya kA pratApa va kAnti asAdhAraNa hai aura asAdhAraNa rUpase hI saba usakI pUjA karate hai, isase jAnA jAtA hai ki niSThura daiva tarkakA viSaya nahI hai| 4. bhavitavya nirdeza 1. bhavitavyakA lakSaNa mo.mA.pra./8/456/4 jisa kAla viSe jo kArya bhayA soI honahAra (bhavitavya) hai| jaina tattva mImAMsA/pR.65 phUlacanda-bhaktiM yogya bhavitavyaM tasya bhAvaH bhvitvytaa| - jo hone yogya ho use bhavitavya kahate haiN| aura usakA bhAva bhavitavyatA kahalAtA hai| 2. bhavitavyakI kathaMcit pradhAnatA paM. vi/3/53 lokazcetasi cintayannanudina kalyANamevAtmanaH, kuryAtsA bhavitavyatAgatavatI tattatra ydrocte| manuSya pratidina apane kalyANakA hI vicAra karate haiM. kintu AyI huI bhavitavyatA vahI karatI hai jo ki usako rucatA hai| kA, a./paM. jayacanda/319-312 jo bhavitavya hai vahI hotA hai| mo. mA. pra./2/pRSTha/paMkti-krodhakari (dUsarekA) burA cAhanekI icchA tau hoya, burA honA bhavitavyAdhIna hai|56/8| apanI mahaMtatAkI icchA tau hoya, mahaMtatA honI bhavitavya AdhIna hai / 56/18 / mAyAkari iSTa siddhike arthi chala to karai, ara iSTa siddhi honA bhavitavya AdhIna he 157/31 mo. mA. pra/3/80/11 inakI siddhi hoya (arthAta kaSAyoke prayojanoMkI siddhi hoya) tau kaSAya upazamaneteM dukha dUra hoya jAya sukhI hoya, parantu inakI siddhi inake lie (kiye gaye) upAyanike AdhIna nAhI, bhavitavyake AdhIna hai| jAte aneka upAya karate dekhiye haiM ara siddhi na ho hai| bahuri upAya bananA bhI apane AdhIna nAhI. bhavitavyake AdhIna hai| jAte aneka upAya karanA vicAra aura eka bho upAya na hotA dekhiye hai| bahuri kAkatAlI nyAyakari bhavitavya aisA hI hoya jaisA ApakA prayojana hoya tasAhI upAya hoya ara tAtai kAryakI siddhi bhI hoya jaay| jainendra siddhAnta koza bhA02-78
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyati 2. bhavitavya adhya va anivArya hai sna sto / 33 adhyAtivivyateyaM hetudvayAviSkRtakAryasi / anIzvaro janturahaM kiyAH sahasva kAryepiti sAdhvavAdI |33|antaraMga ora bAhya donoM kAraNoMke anivArya saMyoga dvArA utpanna honevAlA kArya ho jisakA hAyaka hai. aisI isa bhavitavyatA kI zakti avadhya hai| bahakAra pIDita huA saMsArI prANI mantra-tantrAdi aneka sahakArI kAraNoMko milAkara bhI sukhAdi kArya sampanna karane meM samartha nahIM hotA hai| (paM.vi./3/-) pa. pu. 49/102 pakSiNaM saMyato'gArImA maitrIraghunA dvija / mA doryadyathA bhAvyaM kaH karoti tadanyathA / 102 / rAmase itanA kahakara sunirAjane gRddhase kahA ki he dviz2a aba bhayabhIta mata hovo, o mata, jo bhavitavya hai arthAt jo bAta jaisI honevAlI hai, use anyathA kauna kara sakatA hai| 5. niyati va puruSArthakA samanvaya = 1. deva va puruSArtha donoMke melase hI artha siddhi hotI hai aSTazatI / yogyatA karma pUrva vA devamubhayamadRSTam, pauruSaM punariha ceSTitaM dRSTatAbhyAgartha siddhi tadanyatarApAye'ghaTanAda paurussmaatredrshnaat| devamAtre yA samIhAnarthanamaprasaMgAta (saMsArI jIvoM meM deva va puruSArtha sambandhI prakaraNa hai ) padArtha kI yogyatA arthAta bhavitavya aura pUrva karma me donoM deva kahalAte haiN| ye donoM hI adRSTa hai / tathA vyaktikI apanI ceSTAko puruSArtha kahate haiM jo dRSTa hai / ina donoMse hI artha siddhi hotI hai, kyoMki, inameM se kisI eka ke abhAva meM arthasiddhi ghaTita nahIM ho sakatI / kevala puruSArtha se to arthasiddhi hotI dikhAI nahIM detI (de0 niyati / 3 / 5) tathA kevala daivake mAnanepara icchA karanA vyartha huA jAtA hai / (de0 niyati / 3/2) / pa.pu / 46/239 kRtyaM kicidvizadamanasA mAptavAkyAnapekSaM nApteruktaM phalati puruSasyojjhitaM pauruSeNa / devApetaM puruSakaraNaM kAraNaM neSTasaGge tasmAdbhavyAH kuruta yatanaM sarvahetuprasAde / 231 - he rAjan ! nirmala cisake dhAraka manuSyoMkA koI bhI kArya ATha vacanoMse nirapekSa nahIM hotA. aura Apta bhagavAdane manuSyoM ke lie jo karma matalAye hai ve puruSArtha ke binA saphala nahIM hote| aura puruSArtha daivake binA iSTa siddhikA kAraNa nahIM hotaa| isalie he bhavyajIbo ! jo sabakA kAraNa hai usake (arthAt AtmAke) prasanna karanemeM yatna karo | 231 | " 2. abuddhipUrva ke kAryoM meM deva tathA buddhipUrvakake kAryoM meM puruSArtha pradhAna hai 4.mI./11 abuddhipUrapekSAyAmiSTAniSTaM svadevaH buddhipUrvavipekSA yAmiSTAniSTaM svapauruSAta / 111 = [kevala deva ho se yadi arthasiddhi mAnate ho to puruSArtha karanA vyartha ho jAtA hai di0 niryAta / 2 / 2 meM Apa mI.) kevala puruSArtha se ho yadi arthasiddhi mAnI jAya to puruSArtha to sabhI karate haiM phira sabako samAna phalakI prApti hotI huI kyoM nahIM dekhI jAtI (de0 niyati / 3 / 5 meM Apta. mI./86) / paraspara virodhI honeke kAraNa ekAnta ubhayapakSa bhI yogya nahIM / ekAnta anubhaya mAnakara sarvathA avaktavya kaha dene se bhI kAma nahIM calatA, kyoMki, sarvatra unako parcA hotI sunI jAtI hai| (Apsa. mI./ 10) isalie anekAnta ko svIkAra karake donoMse hI kathaMcit kAryasiddhi mAnanA yogya hai| vaha aise ki - kArya va kAraNa do prakArake dekhe jAte hai-abuddhi pUrvaka svataH ho jAnevAle yA misa jAnevAle tathA buddhipUrvaka kiye jAnevAle yA milAye jAnevAle 5. niyati va puruSArthakA samanvaya (de0 isase agalA sandarbha / mo. mA.pra.)] sahA~ adhipUrvaka hone vAle milanevAle kArya va kAraNa to apane devase hI hote haiM aura pUrvaka kiye jAnevAle milAye jAnevAle iSTAniSTa kArya va kAraNa apane puruSArtha se hote haiN| arthAt anupUrva kArya kAraNoM meM deva pradhAna hai aura buddhipUrvakAloM meM puruSArtha pradhAna hai| mo.nA.pra./7/26/11 prazna jo karmakA nimita ho hai (arthAt rAgAdi miTe haiM), to karmakA udaya rahai tAvat vibhAva kaise dUra hotA yAkA udyama karanA to nirarthaka hai ? uttara--eka kArya hone liye aneka kAraNa cAhie haiN| tinavi je kAraNa buddhipUrvaka hoya tinako tau udyama kari milAve, aura abuddhipUrvaka kAraNa svayanema mile tama kAryasiddhi hoya jaise putra honekA kAraNa buddhipUrvaka tI vivAhAdika karanA hai aura anuddhipUrvaka bhavitavya hai| yahA~ putrakA arthI vimA AdikA tau udyama kareM ara bhaviSya svayameva hoya, tana putra hoya jaise vibhAva dUra karaneke kAraNa buddhipUrvaka tau tattvavicArAdi hai ara abuddhipUrvaka moha karma kA upakSamAri hai| so tAkA arthI tatvavicArAdikA tau udyama kareM, ara mohakarmakA upazamAdi svayameva hoya, tana rAgAdi dUra hoya / " 618 3. ataH rAgadazA meM puruSArtha karanekA ho upadeza hai de0 naya/5/4-namanaM0 21 jisa prakAra puruSArtha dvArA hI arthAt cakara usake nikaTa jAnese hI pathikako vRkSako prApti hotI hai, usI prakAra puruSAkAranayase AtmA yatnasAdhya hai / pra.saM./TI./21/63/3 yadyapi kAladhivazenAnantasulabhAjano bhavati jIvastathApi samyak zraddhAnajJAnAnuSThAna tapazcaraNarUpA yA nizcayacaturvidhArAdhanA seva tatropAdAnakAraNaM jJAtavyaM na kAlastena iti yadyapi yaha jo kAlandhike vAse anantamukA bhAjana hotA hai to bhI samyak zraddhAna, jJAna, AcaraNa va tapazcaraNarUpa jo cAra prakArakI nizcaya ArAdhanA hai, vaha hI usakI prAptimeM upAdAnakAraNa jAnanI cAhie, usameM kAla upAdAna kAraNa nahIM hai, isalie vaha kAladravya tyAjya hai / ... ... mo. mA. pra./7/210/1 prazna-jaise vivAhAdika bhI bhaktisya bAdhIna hai. vaise vicArAdika bhI karmakA kSayopazamAdika ke AdhIna hai. tAteM udyama karanA nirarthaka hai / uttara- jJAnAvaraNakA tau kSayopazama satyavicArAdi karane yogya tere bhayA hai| mAhIteM upayoga ka yahA~ lagAvanekA udyama karAie haiN| asaMjJI jIvanikeM kSayopazama nAhIM hai, to unako kAhe kI upadeza dIjie hai (arthAta abuddhipUrvakamisanevAlA devAdhIna kAraNa hI tujhe devase mila hI cukA hai. prema mujipUrvaka kiyA jAnevAlA kArya karanA zeSa hai yaha tere purupArtha ke AdhIna hai| use karanA terA kartavya hai| ) jainendra siddhAnta koNa " mo. mA. pra./1/455/17 prazna--jo mokSakA upAya kAlalabdhi Ae bhavAnusAra mane hai ki, mohAvikA upazamAdi bhae bane haiM, athavA apane puruSArtha se udyama kie bhane so kaho jo pahile do kAraNa mile hai. to hamako upadeza kAheko dIjie hai| ara puruSArtha bhane hai, to upadeza sarva hune tinividhai koI upAya kara koI na kara sake, so kAraNa kahA uttara--eka kArya honeva aneka kAraNa mile haiN| so mokSakA upAya bane hai tahAM tau pUrvokta tInauM (kAlalabdhi, bhavitavya va karmoMkA upazamAdi) hI kAraNa mile haiN| pUrvosa tIna kAraNa kahe, tinimiSe kAla yA honahAra (bhaya) to kachU vastu mAhIM jisakAvi kArya maneM, soI kAlaya aura jo kArya banA soI honahAra bahuri jo karmakA upazamAdi hai; so pugalakI zakti hai| tAkA kartA hartA AtmA nAhIM / bahuri puruSArtha udyama karie haiM, so yaha AtmAkA kArya hai, tAtai AtmAko puruSArtha kari udyama karanekA upadeza dojiye hai /
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyati - 4. niyati siddhAntameM svacchandAcArako avakAza nahIM mo. mA. pra./7/28 prazna- honahAra hoya, to tahA~ (tattvavicArAdike upayoga lAge binA honahAra kaise lAge (ataH udyama karanA nirarthaka hai) uttara jo aisA jJAna hai, to sarvatra koI hI kAryakA udyama mati karai / tU khAna-pAna vyApArAdikakA tau udyama kareM, aura yahA~ (mokSamArga meM honahAra baDhAne so jAnie hai, terA anurAga (rUci) yahA~ naahiiN| mAnAdikakari aisI kUThI bAteM banAne hai| yA prakAra je rAgAdika hote (nizcayanayakA Aya lekara) tinikari rahita Ama kI mAne hai te midhyAdRSTi hai| 1 pra. sA. paM. jayacanda / 202 isa vibhAvaparigatiko pRthaka hotI na dekhakara maha (samma) AkusavyAkula bhI nahIM hotA kyoMki jAnatA hai ki samayase pahile akramarUpase isakA abhAva honA sambhava nahIM hai), aura vaha saphala vibhAva pariNatiko dUra karanekA puruSArtha kiye binA bhI nahIM rahatA / 0 niyati/5/7 (niryAtanirdezakA prayojana dharma lAbha karanA hai / ) 5. vAstava meM pA~ca samavAya samaveta hI kArya vyavasthA siddha hai pa.pU./31/212-213 bharatasya kimA kRtaM dazarathena kie| lakSmaNayoreSA kA manISA vyavasthitA / 211) kAlaH karmezvarI deva svabhAvaH puruSaH kriyA / niyatirvA karotyevaM vicitra kaH samIhitam | 213 - (dazarathane rAmako vanabAsa aura bharatako rAjya de diyA / isa avasara para janasamUhameM yaha bAteM cala rahI haiM / ) - bharatakA kyA abhiprAya thA / aura rAjA dazarathane yaha kyA kara diyA / rAma lakSmaNake bhI yaha kaunasI buddhi utpanna huI hai / 212 yaha saba kAla karma, Izvara, daiva, svabhAva, puruSa, kriyA athavA niyati hI kara sakatI hai| aisI vicitra ceSTAko aura dUsarA kauna kara sakatA hai 213 (kAlako niyati karma va Izvarako nimittane aura deva va kriyAko bhavitavya meM garbhita kara denepara pA~ca bAteM raha jAtI haiM / svabhAva, nimita, niyati puruSArtha va bhavitavya ina pA~ca samavAyoMse samaveta hI kArya vyavasthAkI siddhi hai, aisA prayojana hai / ) paM. kA./tA.vR./20/42/10 yadA kAlAdisandhivazAddha dAbhedaratnatrayAtmaka vyavahAra nizcayamokSamArga labhate tadA teSAM jJAnAvaraNAdibhAvAnAM zravyabhAvakarmarUpaparyAyANAmabhAvaM vinAzaM kRtvA paryAyArthikanayenAbhUtapUrvasiddho bhavati / dravyAdhikanayena pUrvameva ziddharUpaM iti vArtikaM / - jaba jIva kAlAdi labdhike vazase bhedAbheda ratnatrayAtmaka vyavahAra va nizcaya mokSamArgako prApta karatA hai, taba una jJAnAvaraNAdika bhAvoMkA tathA dravya bhAvakarmarUpa paryAyoMkA abhAva yA vinAza karake siddhaparyAyako pragaTa karatA hai| vaha siddhaparyAya paryAyArthikanayase to abhUtapUrva arthAt pahale nahIM thI aisI hai dravyArthikanayase yaha jIva pahile se hI siddha rUpa thaa| isa mAnavameM AcAryane sipAi rUpa kArya meM pA~coM samavAyoMkA nirdeza kara diyA hai| impArthikanayase jIvakA trikAlI siddha sadRza zuddha svabhAva, jJAnAvaraNAdi karmoMkA abhAvarUpa nimitta kAlAdisandhi rUpa niyati, mokSamArgarUpa puruSArtha aura siddha paryAyarUpa bhavitavya ) mo. mA. pra./2/03/10 praznakA kAsaviSe dazarIrako mA putrAdikako isa jIvakai AdhIna bhI to kriyA hotI dekhiye hai, taba to sukhI ho hai (arthAdisukha duHkha bhavitavyAdhona ho to nahIM haiM, apane AdhIna bhI to hote hI haiN| uttarazarIrAdikakI bhavitavyakI aura jabakI icchAkI vidhi mile, koI eka prakAra jaise vaha cAhe jaise pariNamaitAkAhU kA vivAhIkA vicAra hote sukhI sI AbhAsA hoya hai, parantu sarva hI to sarva prakAra yaha cAheM taise na 619 5. niyati va puruSArthakA samanvaya pariNamai / (yahA~ bhI pA~coM samavAyoMke milanese hI kArya kI siddhi honA batAyA gayA hai, kevala icchA yA puruSArtha se nhiiN| tahA~ sukhapratirUpa kAryameM 'pariNamana' dvArA jIvakA svamAna 'zarIrAdi dvArA nimitta, kAhU kAla vice' dvArA niyati 'icchA' dvArA puruSArtha aura bhavitavya dvArA bhavisyakA nirdeza kiyA gayA hai| ) , 6. niyati va puruSArthAdi sahavartI haiN| 1. kAlalabdhi honepara zeSa kAraNa svataH prApta hote haiM pa.pu./23/246 prApte vinAzakAle'pi buddhirjntovinshyti| vidhinA preritastena karmapArka viSTa 246 - vinAzakA avasara prApta hogepara jIvakI buddhi naSTa ho jAtI hai| so ThIka hai; kyoMki, bhavitavyatAke dvArA prerita huA yaha jIva karmodayake anusAra peSTA karatA hai| asahalI / 1. 250 sAhasI jAyate buddhirvyavasAyazca tAdRzaH sahAyAstAdRzAH santi yAdRzI bhavitavyatA / jisa jIvakI jaisI bhavitavyatA hotI hai usakI vaisI hI buddhi ho jAtI hai| vaha prayatna bhI usI prakArakA karane lagatA hai aura use sahAyaka bhI usIke anusAra mila jAte haiN| E ma.pu. 40/900-100 kadAcit kAlasandhyAvicodito'bhyarNa nivRttiH // vilokayannabhobhAgaM akasmAdandhakAritam / 977) candragrahaNamAlokya dhigaitasyApi cediyam / avasthA saMsRtau pApagrastasyAnyasya kA gatiH | 178 | kisI samaya jaba usakA mokSa honA atyanta nikaTa raha gayA taba guNapAla sandhi Adise prerita hokara AkAzakI ora dekha rahA thA ki isanemeM usakI dRSTi aramAda andhakArase bhare hue candragrahaNakI ora pdd'ii| use dekhakara vaha saMsArake pApagrasta jIvoMkI dazAko vikArane lagA aura isa prakAra use vairAgya A gayA 177-178 / paM. kA/paM. hemarAja / 161/233 prazna jo Apa hI se nizcaya mokSamArga hoya to vyavahArasAdhana kisalie kahA ? uttara - AtmA-anAdi avidyAse yukta hai| jaba kAlalabdhi pAnese usakA nAza hoya usa samaya vyavahAra mokSamArgako pravRtti ho hai |... (tabhI) samyak ratnatraya grahaNa karane kA vicAra hotA hai, isa vicArake honepara jo anAdikA grahaNa thA, usakA to tyAga hotA hai, aura jisakA tyAga thA usakA grahaNa hotA hai / 2. kAlAdi sabdhi bahiraMga kAraNa deM aura puruSArtha antaraMga kAraNa hai ma.pu. /6/996 dezanAkAladhyAdinAzakAraNa saMpadi / antaHkaraNasAma bhavyAtmA spAi vizuddhakRta (ha) 1996 madezanAlaya aura kAlandhi Adi bahiraMga kAraNa tathA karaNa labdhirUpa antaraMga kAraNa sAmagrIko prApti hotI hai, tabhI yaha bhavya prANI vizuddha samya darzanakA dhAraka ho sakatA hai / pra.saM./TI./26/129/4 kena kAraNatena galati 'jahakAleja svAsapacyamAnAmra phalavatsavipAka nirjarApekSayA abhyantare nijazuddhAtma 1 trittipariNAmasya bahiraMgasahakArikAraNabhUtena kAlalabdhisaMjJena yathAkAlena na kevalaM yathAkAlena 'taveNa' akAlapacyamAnAnAmAcAdiphalavada vipAka nirjarApekSayA ceti 'tassa' karmaNo galana yaca sA dravyanirjarA prazna-karma kisa kAraNa galatA hai uttara kAleja apane samaya para pakanevAle Amake phalake samAna to savipAka nirjarAko apekSA, aura antaraMgameM nijazuddhAtmA anubhavarUpa pariNAmako mahiraMga sahakArIkaraNabhUta kAlalabdhise yathA samaya aura 'taveNaya' binA samaya pakate hue Ama bAdi phaloMke samAna avipAka nirjarAkI apekSA usa karmakA galanA dravyanirjarA hai / jainendra siddhAnta koza --
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyati 620 niraticAra de. paddhati/2/3 (bAgama bhASAmeM jise kAlAdi labdhi kahate haiM adhyAtma bhASAmeM use hI zuddhAtmAbhimukha svasaMvedana jJAna kahate haiN|) 3. eka puruSArtha meM sarvakAraNa samAviSTa haiM mo. mA. pra./6/156/8 yahu AtmA jisa kAraNa" kArya siddhi avazya hoya, tisa kAraNarUpa udyama kara, tahA~ to anya kAraNa mileM hI mileM, ara kAryakI bhI siddhi hoya hI hoya / bahuri jisa kAraNa" kAryasiddhi hoya, athavA nAhIM bhI hoya, tisa kAraNarUpa udyama karai tahA~ anya kAraNa mileM to kArya siddhi hoya na mile to siddhi na hoya / jaise-...jo jIva puruSArthakari jinezvarakA upadeza anusAra mokSakA upAya karai haiM, tAkai kAlalabdhi va honahAra bhI bhyaa| ara karmakA upazamAdi bhayA hai, to yaha aisA upAya karai hai| tAtai jo puruSArtha kari mokSakA upAya kara hai, tAkai sarva kAraNa mile haiM, aisA nizcaya karanA |...bhuri jo jIva puruSArtha kari mokSakA upAya na kareM, tAkai kAlalandhi vA honahAra bhI naahiiN| ara karmakA upazamAdi na bhayA hai, to yaha upAya na karai hai| tAtai jo puruSArthakari mokSakA upAya na karai hai, tAkai koI kAraNa mile nAhIM, aisA nizcaya krnaa| 7. niyati nirdezakA prayojana paM. vi./3/8,10,53 bhavanti vRkSeSu patanti nUna patrANi puSpANi phalAni yadvava / kuleSu tadvatpuruSAH kimatra harSeNa zokena ca sanmatInAm / / pUrvopArjitakarmaNA vilikhitaM yasyAvasAnaM yadA, tajjAyeta tadaiva tasya bhavino jJAvA tadetaddha bam / zokaM muJca mRte priye'pi sukhadaM dharma kuruSvAdarAva, sarve dUramupAgate kimiti bhostddhRssttiraahmyte| 11 mohoklAsavazAdatiprasarato hitvA vikalpAda bahUna, rAgadveSaviSojjhitairiti sadA sadbhiH sukha sthIyatAm // 53 // -jisa prakAra vRkSoM meM patra, puSpa evaM phala utpanna hote haiM aura ve samayAnusAra nizcayase girate bhI hai usI prakAra kuTumba meM jo puruSa utpanna hote haiM ve marate bhI hai| phira buddhimAna manuSyoM ko unake utpanna honepara harSa aura maramepara zoka kyoM honA cAhie / pUrvopAjita karmake dvArA jisa prANIkA anta jisa samaya likhA hai usI samaya hotA hai, yaha nizcita jAnakara kisI priya manuSyakA maraNa ho jAnepara bhI zokako chor3o aura vinayapUrvaka dharmakA ArAdhana kro| ThIka hai-sarpake nikala jAnepara usakI lakIrako kauna lAThIse pITatA hai / 10 / (bhavitavyatA vahI karatI hai jo ki usako rucatA hai) isalie sajana puruSa rAgadveSarUpI viSase rahita hote hue mohake prabhAvase atizaya vistArako prApta honevAle bahutase vikalpoMko chor3akara sadA sukhapUrvaka sthita raheM arthAta sAmyabhAvakA Azraya kareM / 53 / / mo. pA./paM. jayacanda/86 samyagdRSTikai aisA vicAra hoya hai-jo vastukA svarUpa sarvajJane jaisA jAnyA hai, taisA nirantara pariNamai hai, so hoya hai| iSTa-aniSTa mAna dukhI sukhI honA niSphala hai| aise vicAratai dukha miTa hai, yaha pratyakSa anubhavagocara hai| jAtai samyaktva kA dhyAna karanA kahyA hai| niyama-1. ratnatrayake arthameM ni:sA./mU./3,120 NiyameNa ya jaM kajja taNiyama NANadaM snncritm| 3. muhaasuhavayaNarayaNaM rAyAdibhAvavAraNa kiccA / appANaM jo jhAyadi tassa duNiyama have NiyamA 1120 / -niyama arthAta niyamase jo karaNe yogya ho vaha arthAta jJAna darzana cAritra / 3 / zubhAzubhavacanaracanAkA aura rAgAdi bhAvoM kA nivAraNa karake, jo AtmAko dhyAtA hai, usako nizcita rUpase niyama hai / 120 ni. sAtA. vR./gA. niyamazabdastAvat samyagdarzanajJAnacAritreSu vartate // 1 // yaH.. svabhAvAnamtacatuSTayAtmakaH zuddhajJAnacetanApariNAmaH sa niyamaH / niyamena ca nizcayena yarakArya prayojanasvarUpaM jJAmadarzana cAritram / / niyamena svAtmArAdhanAtatparatA / 123 // -niyama zabda samyagdarzana zAna cAritrameM vartatA hai| jo svabhAvAnantacatuSTayAtmaka zuddhajJAna cetanApariNAma hai baha niyama hai| niyamasearthAta nizcaya se jo kiyA jAne yogya hai arthAt prayojanasvarUpa hai aisA jJAnadarzanacAritra niyama hai| nija AsmAkI ArAdhanAmeM tatparatA so niyama hai| 2. vacanarUpa niyama svAdhyAya hai mi.sA./mU./153 bayaNamaya paDikamaNaM vayaNamayaM paccakravANaM NiyamaM c| AloyaNavayaNamayaM taM sarva jANa sjjhaauN| bacanamayI pratikramaNa, pratyAkhyAna, niyama aura AlocanA ye saba svAdhyAya jaano| 3. sAvadhi tyAgake arthameM ra. ka. pA./87-81 niyama' parimitakAlo 87] bhojanavAhanazayanasnAnapavitrAGgarAgakumameSu / tAmbUlavasanabhUSaNamanmathasaMgItagIteSu 88 adya divA rajanI vA pakSo mAsastathAturayanaM vaa| iti kAlaparicchityA pratyAraNyAnaM bhaveniyamaH 86 -jisa tyAgameM kAlakI maryAdA hai vaha niyama kahalAtA hai|87| bhojana, savArI, zayana, snAna, kaMkumAdilepana, puSpamAlA, tAmbUla, vastra, alaMkAra, kAmabhoga, saMgIta aura gIta ina viSayoM meM-Aja, ekadina, ekarAta, ekapakSa, ekamAsa tathA do mAsa, athavA chahamAsa isa prakAra kAlake vibhAgase tyAga karanA so niyama hai| (saa.dh./5/14)| rA.vA./9/7/2/533/15 idamevetthameva vA kartavyamityanyanivRttiH niymH|-'yh hI tathA aisA hI karanA hai| isa prakAra anya padArthakI nivRttiko niyama kahate haiN| pa. pu./14/202 madhuto madyato mAsAta aa tato rAtribhojanAt / vezyA saMgamanAccAsya viratiniyamaH smRtaH / 202 . gRhastha madhu, madya, mAMsa, jUA, rAtribhojana aura vezyAsamAgamase jo rikta hotA hai, use niyama kahA hai| niyamasAra-1. niyamasArakA kakSaNa ni. sA./mU./3 NiyameNa ya jaM kajja taNNiyamaM NANadasaNacarittaM / vivarIyapariharatthaM bhaNidaM khalu sAramidi vayaNam / -niyamase jo karane yogya ho arthAt jJAna, darzana, cAritrako niyama kahate haiN| isa ratnatrayase viruddha bhAvoMkA tyAga karaneke lie vAstavameM 'sAra' aisA vacana kahA hai| ni, sA./tA. vR./1 niyamasAra ityanena zuddharatnatrayasvarUpamuktam / - 'niyamasAra' aisA kahakara zuddharatnatrayakA svarUpa kahA hai| 2. niyamasAra nAmaka grantha A. kundakunda (I0 127-976 ) kRta, adhyAtma viSayaka, 170prAkRtagAthA baddha zuddhAtmasvarUpa pradarzaka, eka grantha / isapara kevala eka TIkAupalabdha hai-muni padmaprabha manladhArIdeva (1140-1985) kRta saMskRta ttiikaa| (tii/2/114)| niyamita sAndra-Regular Solid (ja.pa./pra. 107) / kAlakA pramANa vizeSa-de0 gaNita/I/1/4 / -kAlakA pramANa vizeSa-he. gaNita/1/1/4 | niraMtara-1.nirantara baMdhI prakRti-de0 prakRtibaMdha/2 | 2. nirantara sAntara vargaNA-de0 vrgnnaa| 3. nintara sthiti - de0 sthiti/1| niraticAra-niraticAra zIlaMbata bhAvanA-de0 zIla / jaimendra siddhAnta koza
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ niranuyojyAnupekSaNa 621 1. nirjarAke bheda va lakSaNa niranuyojyAnupekSaNa bha. A./vi./43/142/2 tat tritayamiha nirgranthazabdena bhaNyate / - samya gdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritra rUpa ratnatrayako yahA~ nirgrantha nyA. sU./na./5/2/22 anigrahasthAne nigrahasthAnAbhiyogo niranuyojyA zabda dvArA kahA gayA hai| nuyogaH / 22 / -nigrahasthAna nahIM uThAneke avasarapara nigrahasthAnakA uThA denA vaktAkA 'niranuyojyAnuyoga' nAmaka nigrahasthAna hai| pra.sA./tA. vR/204/278/15 vyavahAreNa nagnatvaM yathAjAtarUpaM nizcayena tu svAtmarUpaM taditthaM bhUtaM yathAjAtarUpaM dharatIti yathAjAtarUpadharaH noTa-(zlo. vA. 4/1/33/nyA. zlo, 262-263)-meM isakA nirA nirgrantho jAta ityarthaH / = vyavahAranayase nagnatvako yathAjAtarUpa karaNa kiyA hai| kahate haiM aura nizcayanayase svaatmruupko| isa prakArake vyavahAra va niranvaya--(nyA. bi./vR./2/11/118/24)-niranvayam anvayA- nizcaya yathAjAtarUpako dhAraNa karanevAlA yathAjAtarUpadhara kahalAtA niSkrAntaM tattvaM svarUpam / - anvaya arthAt anugamana yA saMgatise hai / 'nirgrantha honA' isakA aisA artha hai| niSkrAnta tattva yA svruup| 2. nigrantha sAdhu vizeSake arthameM nirapekSa-de0 syAdvAda/2 / sa. si./6/46/460/10 udakadaNDarAjivadanabhivyaktodayakarmANa. Urdhva niraya--prathama narakakA dvitIya paTala-de0 naraka/2/11 tathA ratnaprabhA muhartAdubhidyamAnakevalajJAnadarzanabhAjo nirgranthAH / -jisa prakAra nirarthaka-(nyA. sU /mU. va. vR./5/2/8) varNakramani zavannirarthakam jalameM lakar3Ise ko gayI rekhA apragaTa rahatI hai, isI prakAra jinake 8 yathA nityaH zabdaH kacaTatapAH jabaDadazatvAva jhabhavaghaDhadhaSavaditi / karmoMkA udaya apragaTa ho, aura antarmuhurtake pazcAva hI jinhe kevalaevaMprakAranirarthakam / abhidhAnAbhidheyabhAvAnupapattau artha gaterabhAvAda jJAna va kevaladarzana pragaTa honevAlA hai, ve nirgrantha kahalAte haiN| varNAH krameNa nirdizanta iti / / =varNoM ke kramakA nAmamAtra kathana (rA. vA./6/46/4/636/28); (cA. sA./102/1) karaneke samAna nirarthaka nigrahasthAna hotaahai| jaise-ka, ca, Ta, ta, pa noTa-nirgranthasAdhukI vizeSatAe~-de0 sAdhu/5 / ye zabda nitya hai| ja, ba, ga, Da, da, za, sva, honeke kAraNa, jha, bha, nirjara paMcamI vrata-prativarSa ASAr3ha zu05 se lekara kArtika ba, gha, Dha, dha, Sa kI nAI / vAnyavAcaka bhAvake nahIM bananepara arthakA zu05 taka kI kula 6 paMcamiyoMke upavAsa 5 varSa paryanta kre| jJAna nahIM honese varNa hI kramase kisIne kaha diye haiM, isalie yaha __ namokAramantrakA trikAla jApya kre| (vata vidhAna saMgraha/pR067) nirarthaka hai| nijarA-karmoke jhar3anekA nAma nirjarA hai| vaha do prakAra kI hainoTa- (zlo. vA. 4/1/33/nyA./zlo, 167-200/382) meM isakA savipAka va avipAka / apane samaya svayaM karmoMkA udayameM A Akara nirAkaraNa kiyA gayA hai| jhar3ate rahanA savipAka tathA tapa dvArA samayase pahale hI unakA nirAkAMkSa-1. nirAkAMkSa anazana-de0 anazana 2. nirAkAkSa jhaDanA avipAka nirjarA hai / tinameM savipAka sabhI jIvoko sadA guNa-de0 niHkaaNkssit| nirantara hotI rahatI hai, para avipAka nirjarA kevala tapasviyoMko nirAkAra-de0 AkAra / hI hotI hai| vaha bhI mithyA va samyaka do prakArakI hai| icchA nirodhake binA kevala bAhya tapa dvArA kI gayI mithyA va sAmyatAkI nirAkulatA-de0 sukha / vRddhi sahita kAyaklezAdi dvArA kI gayI samyaka hai| pahalI meM navIna nirUpaNA-(rA. vA./1/12/11/12/18) tasya nAmAdibhi' prakalpanA karmoMkA Agamana rUpa saMvara nahIM ruka pAtA aura dUsarImeM ruka jAtA prarUpaNam / nAma jAti AdikI dRSTise zabdayojanA karanA hai| isalie mokSamArgameM kevala yaha antima samyak avipAka nirUpaNa kahalAtA hai| nirjarAkA hI nirdeza hotA hai pahalI savipAka yA mithyA avipAka nirodha-(rA. vA./4/27/1/625/26 ) gamanabhojanazayanAdhyayanA kA nhiiN| diSu kriyAvizeSeSu aniyamena vartamAnasya ekasyAH kriyAyAH 1. nirjarAke bheda va lakSaNa katRtvenAlasthAnaM nirodha ityavagamyate / = gamana, bhojana, zayana, 1. nirjarA sAmAnyakA lakSaNa aura adhyayana Adi vividha kriyAoM meM bhaTakanevAlI cittavRttikA eka kriyAmeM roka denA (cintA) nirodha hai| bha. A./mU./1847/1656 pumbakadakammasaDaNaM tu nnijjraa| = pUrvabaddha nirgamana-kisa gatise nikalakara kisa gati va guNasthAna AdimeM karmokA jhar3anA nirjarA hai| vA. a./66 baMdhapadezaggalaNaM NijjaraNaM / -Atmapradezoke sAtha karmajanme / isa sambandhI gati agati tAlikA-de0 janma/6 / pradezoMkA usa AtmAke pradezoMse jhar3anA nirjarA hai| (na. ca. vR./ nirgrantha-1. niSparigrahake artha meM 157); ( bha. aa./vi./1847/1656/6)| . dha. 1/4,1,67/323/7 bavahAraNayaM paDucca khettAdI gaMtho, abbhaMtaraMga sa. si./1/4/14/5 ekadezakarmasaMkSayalakSaNA nirjraa| -ekadeza rUpase kaarnnttaado| edassa pariharaNa nniggNthN| NicchayaNarya paDacca karmoMkA judA honA nirjarA hai| (rA.vA./1/1/16/27/7); (bha.A./ micchattAdI gaMtho, kmmbNdhkaarnnttaado| tesi pariccAgo NiggathaM / vi./1847/1656/10); (dra. saM/TI./28/8/13); (paM.kA./tA.vR./144/ NaDagamaNaeNa tirayaNANuvajogI bajjhambhaMtarapariggahapariccAo 206/17) / NiggathaM / = vyavahAranayako apekSA kSetrAdika (bAhya) grantha haiM, kyoMki sa. si./8/23/366/6 pIDAnugrahAvAtmane pradAyAmyavahRtodanAdivikAve abhyantara grantha (mithyAtvAdi ) ke kAraNa haiM, aura inakA tyAga ravatpUrvasthitikSayAdavasthAnAbhAvArakarmaNo nivRttinirjraa| jisa nirgranthatA hai| nizcayanayakI apekSA mithyAtvAdika ( abhyantara ) prakAra bhAta AdikA mala nivRtta hokara nirjIrNa ho jAtA hai, usI grantha haiM, kyoMki, ve karmabandhake kAraNa haiM aura inakA tyAga karanA prakAra AtmAkA bhalA burA karake pUrva prApta sthitikA nAza ho jAneke nirgranthatA hai| naigamanayakI apekSA to ratnatrayameM upayogI par3anevAlA kAraNa karmakI nivRttikA honA nirjarA hai| (rA. vA./8/23/1/ jo bhI bAhya va abhyantara parigraha (grantha ) kA parityAga hai use 583/30) / nirgranthatA samajhanA caahie|-(baahy va abhyantara parigrahake bhedoMkA rA.vA.//sUtra/vArtika/pRSTha/paMkti-nirjIryate nirasyate yathA nirasananirdaza-de0 grantha); (ni, saa./taa.v./44)| mAtraM vA nirjarA (4/12/27) / nirjareva nirjraa| kaH upmaarthH| jainendra siddhAnta koza
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirjarA yathA mantrISArNavIryavipAkaM viSaM na doSa tathA vizeSeNa nirjINarasaM karma na saMsAraphalam // ( 2 / 11 / 10 /- ) | dhAvipAkAttapaso vA upabhuktavIryaM karma nirjarA / ( 7 /14/40/17) | 1. jinase karma maDa (aise jImake pariNAma) athavA jo karma maha ve nirjarA hai (bha.A./vi./8/134/16) 2. nirjarAko bhauti nirjarA hai| jisa prakAra mantra yA auSadha Adi ni.zakti kiyA huA viSa, doSa utpanna nahIM karatA; usI prakAra tapa Adise nIrasa kiye gaye aura niHzakti hue karma saMsAracakrako nahIM calA sakate / 3. yathAkAla yA tapovizeSase karmoMkI phaladAnazaktiko naSTa kara unheM kar3A denA nirjarA hai / (dra.saM/mU./36/150 ) / kA.a./mU./103 savvesi kammA santivivAo ne tadaNaM taraM tu saDaNaM kammANaM NijjarA jANa // 103 // zaktike udaya honeko anubhAga kahate haiM / usake khiraneko nirjarA kahate haiM / 622 aNubhAo / - satra karmoMkI pazcAt karmoke 2. nirjarAke bheda paDhamA viga bha.A./sU. 140-140/9626 sA puNo haveha dubihA jAdA vidiyA avivAgajAyA ya / 1847 | tahakA leNa taveNa ya paccaM ti kadANi kammANi | 984811. vaha do prakArakI hotI hai- vipAkaja va avipAkaja / ( sa si./8/23/366/8); (rA. vA / 1/4/11/27/6; 1/7/14/40/90 : 8/23/2/04/2) (ma./1/0) (ta.sA./0/2) 2. athavA vaha do prakArakI hai-svakAlapakva aura tapadvArA karmoM ko pAkara kI gayI (mA. a./67): (rA. sU./8/21-22+1/3); (dra.saM./ bhU./36/150); (DA. a. / . / 104) / rA. vA./1/7/14/40/16 sAmAnyAdekA nirjarA, dvividhA yathAkAlIpakramikabhedAda, ahadhA karmaprakRtibhedAva evaM saMkhyeyAsaMkhyeyAnantavikalpA bhavati dharmarasa nirharaNabhedAta sAmAnyase nirjarA eka prakArakI hai| yathAkAla va aupakramikake bhedase do prakArakI hai| mUla karma prakRtiyoM kI hise ATha prakArakI hai| isI prakAra kamoMke rasako kSINa karaneke vibhinna prakAroMkI apekSA saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta bheda hote haiN| pra.saM./TI./36/930,111 bhAva nirjarA dravyanirjarA -bhAva nirjarA va dravyanirjarAke bhedase do prakAra haiN| 3. savipAka va avipAka nirjarAke lakSaNa sa.si./8/23/26666 krameNa paripAkakAsaprAptasyAnubhavodayAva sikhoso'praviSTasyArabdhaphalasya yA nivRttiH sA vipAkajA nijarA yatkarmAprAvipAko mikakriyAvizeSasAmarthyAnudIrNamatAduddIna dayAvali pravezya vedyate AmrapanasAdipAkavat sA avipAkajA nirjarA / zabdo nimittAntarasamuccayArthaH / kramase paripAkakAlako prApta hue aura anubhavarUpI udayAvalI ke srota meM praviSTa hue aise zubhAzubha karmako phala dekara jo nivRtti hotI hai vaha vicAjA nirjarA hai| tathA Ama aura panasa (kaTahala ) ko aupakramika kriyA vizeSake dvArA jisa prakAra akAla meM pakA lete haiM; usI prakAra jisakA vipAkakAla abhI nahIM prApta huA hai tathA jo usase bAhara sthita hai, aise karmako (tapAdi) aupakamika kiyA vizeSakI sAmarthya udAsI meM praviSTa karAke anubhava kiyA jAtA hai| vaha avipAkajA nirjarA hai / sUtra ca zabda anya nimittakA samucaya karAneke lie diyA hai| aryAda vipAka dvArA bhI nirjarA hotI hai aura tapa dvArA bhI (rA.vA./8/ 23/2/5/04/3) (bha A./vi./1046/1660/20) (na.ca.vR./158) (ta.sA./7/3-5) (pra./TI./36/151/3) sa.si./1/0/410/1 nirjarA bedanA vipAka hara sA dveSA-abuddhipUrvA kuzalatA ceti tatra narakAdiSu gatiSu karmavipAkA 2. nirjarA nirdeza abuddhipUrvA sA akuzalAnubandhA pariSame kuThe kuzalatA sA zubhAnubandhA niranubandhA ceti vedanA vipAkakA nAma nirjarA hai| vaha do prakAra kI hai- abuddhipUrvA aura kuzalamUlA / narakAdi gatiyoM meM dharmaphalake vipAka jAyamAna jo nirjarA hotI hai vaha akuzalAnumanyA hai tathA pariSahake jItanepara jo nirNarA hotI hai vaha kuzalatA nirjarA hai vaha bho zubhAnumandhA aura niranubandhAke bheda se do prakArakI hotI hai| 4. dravya bhAva nirjarAke lakSaNa = i.saM./TI./36/150/10 bhAvanirjarA sA kA ye bhAvena jIvapariNAmena / ki bhavati 'sarDAdi' vizIyate patati galati viyati / ki katu" "kammapuggarsa'ko na yaca sA drabya nirjraa| ==jIvake jina zuddha pariNAmoM se pudgala karma jhar3ate haiM ve jIvake pariNAma bhAva nirjarA haiM aura jo karma kahate haiM vaha dravya nirjarA hai| paM.kA./tA.vR./144/206 / 96 karmaza kinisamasamarthaH zuddhopayogI bhAvanirjarA tasya zuddhopayogena sAmarthyena nIrakhIbhUtAnAM pUrvopArjita karmapudgalAnAM saMvarapUrva kabhAvenai kadezasaMkSayo dravyanirjareti sUtrArthaH | 144| karmazakti nirmUlanameM samartha jIvakA zuddhopayoga to bhA nirjarA hai| usa zuddhopayogakI sAmarthyase norasIbhUta pUrvopArjita karnagalA saMvarapUrvakAyase ekadeza kSama honA dravyanirjarA hai| 5. akAma nirjarAkA lakSaNa = | = sa.si./6/20/335/10 akAmanirjarA akAmadhAraka nirodhabandhanavajrapu tRSNA nirodhahmacaryabhUzayyAmasAdhAraNaparitApAdiH / akAmena nirjarA akAmanirjarA pArakarme roka rakhanepara yA rassI Adise baoNdha rakhanepara jo bhUkha-pyAsa sahanI par3atI hai. mahacarya pAlanA par3atA hai, bhUmipara sonA par3atA hai, mala-mUtrako rokanA par3atA hai aura santApa Adi hotA hai, ye saba akAma hai aura isase jo nirjarA hotI hai yaha akAmanirjarA hai ( rA. mA./6/20/9/20/16) - rA. vA./6/12/7/222/28 viSayAnartha nivRti cAramAbhiprAyeNAkurvataH pAratantryAdbhogopabhoganirodho'kAmanirjarA apane abhiprAyasena kiyA gayA bhI viSayoMkI nivRtti yA tyAga tathA paratantratAke kAraNa bhoga-upabhogakA nirodha honepara use zAntise saha jAnA akAma nirjarA hai / ( go . ka./jI. pra. / 548/717/23 ) guNazreNI nirjarA de0saMkramaNa / 8 * / * kANDakaghAta de0 apkrssnn/4| 2. nirjarA nirdeza 1. savipAka va avipAkamai antara bha.A./ / 941 / 9860 mesi udayasamAgadassa kammassa NijnarA hoi / kammassa taveNa puNoM savvassa vi NijjarA hoi / 1. savipAka nirjarA to kevala sarva udayagata karmoMko hI hotI hai, parantu tapake dvArA arthAt avipAka nirjarA sarva karmakI arthAt pakka va apaka sabhI kamoMkI hotI hai| (yo. sA./a./6/2-3) (de0 nirjarA/1/2) | mA.a./60 cAyugadI padamA dhanuttA hame vidiyaa| 6-2 caturgatike sarva hI jIvoMko pahilo arthAt savipAka nirjarA hotI hai, aura samyagdRSTivAriyoMko dUsarI arthAt avipAka nirjarA hotI hai| (ta.sA./7/6) (aura bhI de0 midhyAdRSTi/4 nirjarA/3/2) 60 nirjarA / 1 / 33. savipAka nirjarA kuzalAnubandhA hai aura avipAka nirjalA hai vahA~ bhI midhyAdRSTiyoMkI adhika nirjarA nirodha na honeke kAraNa zubhAnubandhA hai aura samyaSTiyoM jainendra siddhAnta koza
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirjarA kI avipAka nirjarA icchA nirodha honeke kAraNa nirabanubandhA hai / 0 nirjarA/3/19/4 vipAka nirjarA hI nolako kAraNa hai viSAka nirjarA nhiiN| 623 * nizcaya dharma va cAritra AdimeM nirjarAkA kAraNapanA -de0 vaha vaha nAma 1 * vyavahAra dharma AdimeM kathaMcit nirjarAkA kAraNapanA -de0 dharma / 0/1 / * vyavahAra dharmameM bandhake sAtha nirjarAkA aMza -de0 sevr| * vyavahAra samiti AAdise kevaLa pApakI nirjarA hotI hai puNyakI nahIM - de0 saMbara / 2 | 2. kamakI nirjarA kramapUrvaka hI hotI hai / 5.13/504.24/2/5 ani tinasatakam padamA to akameva zivadave / Na, dottaDaNaM va vajbhakammakkhaMdhapadaNamavekkhiya NivadaM tANamameNa padavirohAdo prazna- yadi jina bhagavAnake satkarmakA patana ho rahA hai, to usakA yugapat patana kyoM nahIM hotA ? uttaranahIM, kyoMki, pRSTa nadiyoMke samAna maMthe hue karmaskandhoM patanako dekhate hue patanako prApta honevAle unakA akramase patana mAnanemeM virodha AtA hai / 3. nirjarA upakI pradhAnatA | bha. A. 1.9046/90 tavasA viNA va moklo saMramilega hoi kammassamabhogAdII viNA hu khoyadi sugupta 4 tapake binA, kevala karma ke sabarase mokSa nahIM hotA hai| jisa dhanakA saMrakSaNa kiyA hai vaha dhana yadi upabhogameM nahIM liyA to samApta nahIM hogaa| isalie karma kI nirjarA honeke lie tapa karanA caahie| mU. A./242 - jamajoge juto jo tabasA ceTa have agegavidhaM / so kammaNijjarAe vilAe vaTTade jovo | 242 / indriyAdi saMyama va yogase sahita bhI jo manuSya aneka medarUna tapameM vartatA hai, vaha jIva bahutase karmokI nirjarA karatA hai ! rA. vA./1/23/0/184/15 parata kAyamocito kI tapasA ceTave ayahiM so kammarAe vipulara baTTade masso i kAya, mana aura bacana guptime yukta hokara jo aneka prakArake tapa karatA hai vaha manuSya vipula karma nirjarAko karatA hai / noTa- nizcaya vyavahAracAritrAdi dvArA karmokI nirjarAkA nirdeza - (10 cAritra /2/2: dharma / 76: dharmadhyAna /4/3) / 4. nirjarA va saMvarakA sAmAnAdhikaraNya u. su./6/3 tapasA nirjarAzca tapake dvArA saMvara va nirjarA donoM hote hai| FRED vA. a./66 jeNa have saMvaraNaM tega du NijjaraNamidi jANe // 66 // jina pariNAmoMse sabara hotA hai, unase hI nirjarA bhI hotI hai| sa. si. / 6 / 3 / 410/6 tapo dharme'ntarbhUtamapi pRthagucyate ubhayasAdhanavasthApanArtha saMparaM prati prAdhAnyapratipAdanArthaM ya - tapakA dharma meM (10 dharmomeM) antarbhAva hotA hai, phira bhI saMgara aura nirjarA ina donoMkA kAraNa hai, aura saMvarakA pramukha kAraNa hai, yaha batAneke lie usakA alaga se kathana kiyA hai| (rA. vA./6/3/1-2/512/27 ) / pa. pra./mU./2/38 acchai jittiu kAlu muNi appasarUvi NilINu / saMbara pijjara jAni tu samaya mahISNu munirAja ja taka AtmasvarUpameM lIna huA ThaharatA hai, tabataka sakala vikalpa samUha 3. nirjarA sambandhI niyama va zaMkAe~ se rahita usako tU saMvara va nirjarA svarUpa jAna / ( aura bhI de0 cAritra/2/2 dharma / 0/ dharmadhyAnA0 6/3 Adi) / 5. saMbara sahita hI badhArtha nirjarA hotI hai usase rahita nahIM |= .../14 jo saMvareNa tI appasAno hi appA guNi UNa jhAdi NidaM jANaM kho saMdhUNodi kammarayaM saMvarase yukta aisA jo jIva, vAstava AramaprasAdhaka vartatA huA, AtmAkA anubhava karake jJAnako nizcata rUpase dhyAtA hai, vaha karmako khirA detA hai| bha.A./mU./1854/1664 tavasA ceva Na morakho saMvarahINassa hoi jinayaNe Na husole parisate kisiNaM parissadi / 985840 - jo muni saMbara rahita hai, kevala tapazcaraNase hI usake karmakA nAza nahIM ho sakatA hai, aisA jinavacanameM kahA hai| yadi jalapravAha AtA hI rahegA to tAlAba kama sUkhegA 1 ( yo. sA. / 6/6 ); vizeSa- de0 nirjarA/3/1 / * mokSamArga meM saMvarayukta avipAka nirjarA hI iTa hai, savipAka nahIM de0 nirjarA/3/1 / samyagdaSTiko hI yathArtha nirjarA hotI hai -20 nirjarA/2/1:3/9 3. nirjarA sambandhI niyama va zaMkAe~ 1. jJAnIko hI nirjarA hotI hai, aisA kyoM 2.saM./TI./36/1941/1 atrAha ziSyaH- savipAkanirjarA narakAdigatiSvajJAninAmapi dRzyate saMjhAninAmeveti niyamo nAsti rAtrIttaram - atraiva mokSakAraNaM yA saMvarapUrvakA nirjarA se prAhmA yA punarAninAM nirjarA sA gjsmaanmniklaa| yataH stokaM karma nirjarayati bahuta badhnAti tena kAraNena sA na grAhyA / yA tu sarAga 1 TAna nirjarA sA yadyapyazubhakarma vinAzaM karoti tathApi saMsArasthiti stokaM kurute tane tIrthakara prakRtyAdi viziSTandha kAraNaM bhavati pAramparyeNa muktikAraNaM ceti vItarAgasaiTa punaH puNyapApavinAze'pi muktikAraNamiti prazna jo savipAka nirjarA hai vaha to naraka Adi gatiyoM meM ajJAniyoM ke bhI hotI huI dekhI jAtI hai| isalie samyagjJAniyoke hI nirjarA hotI hai, aisA niyama kyoM utara yahA~ jo saMvara pUrvaka nirjarA hai usIko grahaNa karanA cAhie, kyoMki, vahI mokSakA kAraNa hai aura jo ajJAniyoMke nijarA hotI hai vaha to gajasnAna ke samAna niSphala hai| kyoMki ajJAnI jIva thor3e kamakI to nirjarA karatA hai aura mahutase karmoMko bA~dhatA hai| isa kAraNa ajJAniyoMkI savipAka nirjarAkA yahA~ grahaNa nahIM karanA caahie| tathA ( jJAnI jIvoM meM bhI) jo sarAgasamyahiyoMke nirjarA hai. vaha yadyapi azubha karmoMkA nAza karatI hai, zubha karmoMkA nAza nahIM karatI hai, (de0 saMvara2/4) phira bhI saMsArakI sthitiko thoDA karatI hai. aura usI bhavameM tIrthaMkara prakRti Adi viziSTa puNyabandhakA kAraNa ho jAtI hai / vaha paramparA mokSakA kAraNa hai| vItarAga samyagdRSTiyoM ke puNya tathA pApa donoMkA nAza honepara usI meM yaha avipAka nirjarA mokSakA kAraNa ho jAtI hai / 2. pradeza gaLanAle sthiti va anubhAga nahIM gar3hate dha. 12/4,2,13,162/431 / 12 khavagaseDIe pattadhAdassa bhAvassa kadhamataguNate. Aja assa sabaseDIe padezassa bhASa va didi anubhAgANaM pAdAbhAyAdo praznakSapaka zreNI meM pAThako jainendra siddhAnta koza
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirjarAnuprekSA 624 nirmANa prApta huA (karmakA) anubhAga anantaguNA kaise ho sakatA hai / uttara- nahIM, kyoMki, kSapakazreNI meM Ayukarmake pradezakI guNazreNI nirjarAke abhAvake samAna sthiti va anubhAgake ghAtakA abhAva hai| ka. pA/1/4-22/6572/337/11 ThThidIe iva padesagalaNAe aNubhAgaghAdo Nasthi tti| pradezoMke galanese, jaise sthitighAta hotA hai vaise anubhAgakA ghAta nahIM hotaa| (aura bhI de0 anubhaag/2/1)| 3. anya sambandhita viSaya 1. zanI va ajJAnIkI karma kSapaNAmeM antara-de0 mithyAdRSTi/4 / 2. avirata samyagdRSTi Adi guNasthAnoMmeM nirjarAkA alpabahutva tathA tadgata shNkaaeN| --de. alpabahutva / 3. saMyatAsaMyatakI apekSA saMyatakI nirjarA adhika kyoM ? -de0 alpabahutva 1/3 / / 4. paoNcoM zarIroMke skandhoMkI nirjarAke jaghanyotkRSTa svAmitva sambandhI prruupnnaa| -de0 Sa. vaM. 1/4,1/sUtra 66-71/326-354 / 5. pA~cau zarIroMkI jaghanyotkRSTa parizAtana kRti sambandhI prruupnnaaeN| -de0 dha06/4,1,71/321-438 / 6. karmoMkI nirjarA avadhi va manaHparyaya zAniyoM ke pratyakSa hai| -de0 svaadhyaay/1| nirjarAnuprekSA-de0 anuprekSA / niNaya-(rA.vA./1/13/3/58/8)-na hi yata eva sazayastata eva nirNayaH / -saMzayakA na honA hI nirNaya yA nizcaya hai| nyA. sU./2/1/41 vimRzya pakSapratipakSAbhyAmarthAvadhAraNaM nirNayaH // 4 // takaM Adi dvArA pakSa va pratipakSameM se kisI ekakI nivRtti honepara, dUsarekI sthiti avazya hI hogii| jisakI sthiti hogI usakA nizcaya hogaa| usIko nirNaya kahate haiN| nidaNDa-ni, sA./tA. vR./43 manodaNDo vacanadaNDa' kAyadaNDazcetyeteSAM yogydrvybhaavkrmnnaambhaavaannirdnnddH| -- manadaNDa arthAt manoyoga, vacanadaNDa aura kAyadaNDake yogya dravyakarmoM tathA bhAvakoM kA abhAva honese AtmA nirdaNDa hai| nidukha-eka graha-de0 grh| nirdeza-1. nirdezakA lakSaNa sa, si./1/7/22/3 nirdezaH svruupaabhidhaanm| -kisI vastuke svarUpakA kathana karanA nirdeza hai| rA. vA/17/.../38/2 nirdezo'rthAvadhAraNam / =padArtha ke svarUpakA nizcaya karanA nirdeza hai| dha. 1/1,1,8/16041 nirdeza prarUpaNaM vivaraNaM vyAkhyAnamiti yAvata / dha.3/1,2,1/8/8 sodArANaM jahA Nicchayo hodi tahA deso nnideso| kutIrthapAkhaNDinaH atizayya kathanaM vA nirdesh.| -1. nirdeza, prarUpaNa, vivaraNa aura vyAkhyAna ye saba paryAyavAcI zabda haiM / 2. jisa 'prakArake kathana karanese zrotAoMko padArtha ke viSayameM nizcaya hotA hai, usa prakArake kathana karaneko nirdeza kahate hai| athavA kutIrtha arthAta sarvathA ekAntavAdake prasthApaka pAkhaNDiyoMko ullaMghana karake atizaya rUpa kathana karaneko nirdeza kahate haiN| 2. nirdezake bheda dha. 1/1,1,8/160/2 sa dvividho dviprakAra, odhena Adezena ca / - vaha nirdeza ogha va AdezakI apekSA do prakArakA hai| [ ogha va Adezake lakSaNa (de0 vaha vaha nAma)] / nidoSa-ni. sA./tA 7.43 nizcayena nikhiladuritamalakalaGkapaGkaniniktasamartha sahajaparamavItarAgasukhasamudramadhyanirmagnasphuTitasaha - jAvasthAtmasahajajJAnagAtrapavitratvAnnirdoSaH / nizcayase samastapApamala kalaMkarUpI kIcaDako dho DAlane meM samartha, sahaja-paramavItarAgasukha samudra meM magna pragaTa sahajAvasthAsvarUpa jo sahajajJAnazarIra, unake dvArA pavitra honeke kAraNa AtmA nirdoSa hai| nirdoSa saptamI vrata-de0 naMdasaptamo vrata / nidvanda-mo. pA./TI./12/312/10 nirdvando niSkalahaH kenApi saha klhrhit| athavA nirdvandvo niyugmaH strIbhogarahitaH / 'dvandvaM kalahayugmayo' iti vacanAt / kyoki dvandra kalaha va yugma ina do athoMmeM vartatA hai, isalie nirdvandva zabdake bhI do artha hote haiM-niSkalaha arthAta kisIke sAtha bhI kalahase rahita; tathA niryugma arthAta bhogase rhit| ninAmika-ha.pra./33/zloka naM.) rAjA gaMgadevakA putra thaa| pUrva, bhavake vai rake kAraNa janmate hI mAtAne tyAga diyaa| revatI nAmaka dhAyane pAlA / 144 / eka dina apane bhAiyoMke sAtha bhojana karaneko baiThA to mAtAne lAta mArI / 147 muni dIkSA le ghora tapa kiyaa| agale bhavameM kRSNa nAmaka navaoN nArAyaNa huaa|-de0 kRSNa / nirmama-- ni. sA./tA. vR./43 prazastAprazastasamastamoharAgadveSAbhAvAnnirmamaH / __-prazasta va aprazasta samasta prakArake moha rAga va dveSakA abhAva hone se AtmA nirmama hai| mo. pA./TI./12/312/12 nirmamo mamatvarahita', mameti adanto'vyaya. shbdH| nirgataM mameti pariNAmo yasyeti nirmmH|-nirmm arthAta __ mamatvarahita / 'mama' yaha eka adanta avyaya zabda hai| mama' jisameMse nikala gayA hai aisA pariNAma jisake bartatA hai, vaha nirmama hai| nirmala-bhAvI kAlIna 16veM tIrthakara-de0 tIrtha kr/5| nirmANa-1. nirmANa nAmakarma sAmAnya sa, si./8/11/386/10 ynnimittaarprinisspttistnnirmaannm| nirmI yate'neneti nirmANam / -jisake nimitta se zarIrake aMgopAMgoMkI racanA hotI hai, vaha nirmANa nAmakarma hai| nirmANa zabdakA vyutpatti labhya artha hai-jisake dvArA racanA kI jAtI hai vaha nirmANa hai / (rA. vA./8/11/6/176/21 ); (go. ka./jI. pr./33/30/11)| dha. 6/1,6-1,28/3 niyataM mAnaM nimAnaM / -niyata mAnako nirmANa kahate haiN| 2.nirmANa nAmakamake bheda va unake lakSaNa sa.si./8/11/386/11 tada dvividha-sthAnanirmANaM pramANanirmANa ceti / tajjAti nAmodayApekSaM cakSurAdInAM sthAna pramANa va nirvatayati / vaha do prakArakA hai-sthAnanirmANa aura pramANanirmANa / usa usa jAti nAmakarma ke anusAra cakSu Adi avayavoM yA aMgopAMgoM ke sthAna va pramANakI racanA karanevAlA sthAna va pramANa nAmakarma hai| (rA.vA./8/11/11576/22 ): (dha. 13/5,6,101/366/6); (go. ka./jI, pr./33/30/16)| dha, 6/1,6-1,28/66/3 ta duvihaM pamANaNimiNaM sNtthaannnniminnmidi| jassa kammassa udaeNa jovANaM do vi NimiNANi hoti, tassakammarasa NimiNamidi snnnnaa| jadi pamANaNimiNaNAmakammaNa hojja, to jadhA-bAhu-sira--NAsiyAdINaM vitthArAyAmA loyaMtavisappiNo hojj| Na ceva, aNuvalaM bhaa| tado kAlamassidUNa jAI ca jIvANaM pamANaNivattayaM kamma pamANaNimiNaM NAma / jadi saMThANaNimiNakamma NAma Na hojja, to aMgovaMga-paccaMgANi saMkara-vadiyarasarUveNa hojja / Na ca evaM, annuvlNbhaa| tado kaNNa-NayaNa-NAsiyA jainendra siddhAnta koza
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirmANaraja 625 nirvargaNa doNa sajAdi aNurUve appappaNo chANe jaM NiyAmayaM ta sNtthaannnniminnmidi| para vaha do prakArakA hai--pramANa nirmANa aura saMsthAnanirmANa / jima karma ke udayase jIvoke dono hI prakArake nirmANa hote hai, usa karmako nirmANa' yaha sajJA hai| yaha pramANanirmANa nAmakarma na ho, to jaMghA, bAhU, zira aura nAsikA AdikA vistAra aura AyAma lokake antataka phailanevAle ho jaavege| kintu aisA hai nahIM, kyoki aisA pAyA nahI jAtA hai| isalie kAlako aura jAtiko Azraya karake jIvo ke pramANako nirmANa karanevAlA pramANa-nirmANa nAmakarma hai| yadi saMsthAna nirmANa nAmakarma na ho to, aMga, upaMga aura pratyaga saMkara aura vyatikara svarUpa ho jAvege arthAta nAkake sthAnapara hI oNkha Adi bhI bana jAyegI athavA nAkake sthAna para oNkha aura mastakapara muMha laga jaayegaa| kintu aisA hai nahIM, kyo ki, aisA pAyA nahIM jAtA hai| isalie kAna, oNkha, nAka Adi aMgokA apanI jAtike anurUpa apane sthAnapara racanevAlA jo niyAmaka karma hai, vaha sasthAnanirmANa nAmakarma kahalAtA hai| * nirmANa prakRtikI bandha udaya satva prarUpaNAe~ de0 vaha vaha nAma nirmANaraja-eka laukAntika deva-de0 laukAntikA nirmAlya-pUjAkA avazeSa dravya-de0 puujaa/4| nimaMDha--ni. sA /tA. 7./13 sahajanizcayanayanalena sahajajJAnasahajadarzanasahajacAritrasahajaparamabItarAgasukhAdyanekaparamadharmAdhArani . japaramatattvaparicchedanasamarthatvA nirmUDha , athavA sAdyanidhanAmUrtA. tIndriyasvabhAvazuddhasadbhutavyavahAranayabalena trikAla trilokavati - sthAvarajaMgamAtmakanikhiladravyaguNaparyAyakasamayaparicchittisamartha - sakalavimalakevalajJAnAvasthatvAnnirmUDhazca / -sahaja nizcayanayase sahajajJAna-darzana-cAritra aura paramavItarAga surava Adi aneka dharmoM ke AdhArabhUta nija paramatattva ko jAnane meM samartha honese AtmA nirmU Dha hai| athavA sAdi ananta amUrta atondriya svabhAvavAle zuddhasadbhUta vyavahAranayase tIna kAla aura tIna lokake sthAvara jaMgamasvarUpa samasta dravyaguNa-paryAyako eka samayameM jAnane meM samartha sakala vimala kevalajJAnarUpase avasthita honese AtmA nirmUDha hai| niryApaka--1. sallekhanAkI apekSA niryApakakA svarUpa bha A./mU./gA. saMvigatajjabhI russa pAkSmUlammi tssvihrto| jiNa vayaNasambasArassa hodi ArAdhao tAdI 1400 / paMcacchasattajoyaNasadANi tatto'hiyANi vA gahu~ / NijjAvagaNNesa di samAdhikAmo aNuNNAdaM / 401 / AyArattho puNa se dose savve vi te vivjjedi| tamhA AyAratyo Nijjavao hodi Ayario / 4271 jaha pakranubhidummIe podaM radaNabharida smuddmmi| Nijjavao dhAredi hu jidakaraNo buddhisaMpaNNo / 503 / taha sajamaguNabharidaM parissahummI hiM subhidamAidaM / Nijjavao dhAredi hu muharihi hidovadesehi 504 / iya NitraoM khavayassa hoi NijjAbao sadAca rio / 506 / iya aTThaguNovedo kasiNaM ArAdhaNaM uvavidhedi / 507 / edArisami there asadi gaNatthe tahA uvjjhaae| hodi pavattI thero gaNadharavasaho ya jadaNAe / 626 / jo jArisao kAlo bharaderavadesu hoi bAsesu / te tArisayA tadiyA voddAlIsaM pi NijjavayA / 671 / -sAdhu saMghame utkRSTa niryApakAcAryakA svarUpa jo saMsArase bhaya yukta hai, jo pApakarmabhIka hai, aura jisako jinAgamakA sarvasvarUpa mAlUma hai, aise AcArya ke caraNamUla meM vaha yati samAdhimaraNodyamI hokara ArAdhanAkI siddhi karatA hai / 400 / jisako samAdhimaraNakI icchA hai aisA muni 500,600,700 yojana athavA usase bhI adhika yojana taka bihAra kara zAstrokta niryApakakA zodha kre|401| AcAravatva guNako dhAraNa karanevAle AcArya sarva doSokA tyAga karate hai| isalie guNome pravRtta honevAle doSose rAhata aise AcArya niryApaka hone lAyaka jAnane cAhie / 427 / (vizeSa de0 AcArya1/2 me aAcArya ke 36 guNa) jisa prakAra naukA calAneme abhyasta buddhimAna nAvika, tara go dvArA atyanta nubhita samudrame ralo se bharI huI naukAko DUbanese rakSA karatA hai|503| uso prakAra saMyama guNoMse pUrNa yaha kSapakanaukA pyAsa AdirUpa tara gose kSubdha hokara tirachI ho rahI hai| aise samaya meM niryApakAcArya madhura hitopadezake dvArA usako dhAraNa karate hai, arthAta usakA saMrakSaNa karate hai 1504 / isa prakArase kSepakakA mana AhAdita karanevAle AcArya niryApaka ho sakate hai| arthAta niryApaka tva guNadhAraka AcArya kSapakakA samAdhimaraNa sAdha sakate hai 1506 / isa prakAra AcAravattva Adi ATha guNose pUrNa AcAryakA (de0 AcArya12)Azraya karanese kSapakako cAra prakArakI bArAdhanA prApta hotI hai / / 07 / akpa guNadhArI bhI niryApaka sambhava hai-uparokta sarva AcAravattva Adi guNoMke dhAraka yadi AcArya yA upAdhyAya prApta na ho to pravartaka muni athavA anubhavI vRddha muni vA bAlAcArya yalase vratome pravRtti karate hue kSapaka kA samAdhimaraNa sAdhaneke lie niryApakAcArya ho sakate hai|626| jaise guNa Upara varNana kara aaye| aise hI muni niryApaka hote hai, aisA nahI samajhanA caahie| parantu bharata ora airAvata kSetrame vicitra kAla kA parAvartana huA karatA hai isalie kAlAnusAra prANiyoke guNomeM bhI jadhanya madhyamatA / utkRSTatA AtI hai| jisa samaya jaise zobhana guNokA sambhava rahatA hai, usa samaya vaise guNadhAraka muni niryApaka va paricAraka samajhakara grahaNa karanA cAhie / 671 / * sallekhanAma niryApakakA sthAna -(de0 sallekhanA/5) / 2. chedopasthApanAko apekSA niryApaka nirdeza pra. sA.ta. pra./210 yatA liDgagrahaNakAle nirvikalpasAmAyikasaMyamapratipAdakatvena ya kilAcArya pravajyAdAyaka. sa guru., yaH punaranantaraM savikalpacchedopasthApanasaMyamapratipAdakatvena chedaM pratyupasthApaka' sa niryApaka', yo'pi chinnasaMyamapratisaMdhAna vidhAnapratipAdakaravena chede satyupasthApaka so'pi niryApaka eva / tatazchedopasthApakaH paro'pyasti / - jo AcArya ligagrahaNake samaya nirvikalpa sAmAyikasaMyamake pratipAdaka honese pravajyAdAyaka haiM ve guru hai, aura tatpazcAt tatkAla ho jo (AcArya) savikalpa chedopasthApanA saMyamake pratipAdaka honese chedake prati upasthApaka (bhedameM sthApana karanevAle) hai ve niryApaka haiN| usI prakAra jo chinna saMyamake pratisandhAnakI vidhike pratipAdaka honese cheda honepara upasthApaka ( puna sthApita karanevAle ) hai, ve bhI niryApaka hai / isalie chedopasthApakapara bhI hote hai| (yo, sA./a./ 1) nilAMchana karma- de0 sAvadyA5 / nilapana-dha 14/5.6.652/507/1 AhArasarI ridiyaANapANa apajjattoNaM NivattI pillevaNaM nnaam| -AhAra, zarIra, indriya aura zvAsocchavAsa aparyAptiyokI nivRttiko nirlepana kahate haiN| nivaMge-- go. ka /jI pra/660/1187/11 nirvagaM sarvathA asadRzaM / =jo sarvathA asadRza ho use nirvarga kahate hai| nirvagaNa-la. sA./jI pra./43/77/5) anukRSTaya, pratisamaya pariNAmaravaNDAni tAsAmavA AyAma tatsaMkhyetyartha / tadeva tatpariNAmameva nirvrgnnkaannddkmityucyte| bargaNA samayasAhazyaM tato niSkrAntA uparyupari samayabatipariNAmakhaNDA teSAM kANDaka parva jainendra siddhAnta koza bhA02-79
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirvajJazavilA nirvANDaprati samayake pariNAma khaNDako anukRSTi kahate haiM / usa anukRSTikA kAla AyAma kahalAtA hai / vaha Urdhva gaccha saMsthAta guNe hote haiN| una pariNAmoMko hI nirvA kAThaka kahate haiN| samaya kI samAnatAkA nAma vargaNA hai, usa samAna samayoMse rahita jo Uparake samayavartI pariNAma khaNDa hai unake kANDaka yA parvakA nAma nirvaNA kANDaka hai| vizeSa- de0 karaNa /4/3/ nirvajJazAMvalA- eka vidyAdhara vidyA- de0 vidyA / - nirtanAdhikaraNa nirvahaNa - vRttiH / arthA -bha.A./vi./2/14/20 nirAkulaM bahanaM dhAraNaM nirvahaNaM, parISAdya, panipAte'pyAkulatAmantareNa darzanAdipariNatI samyagdarzanAdi guNoMko nirAkulatAse dhAraNa karanA parISAdika prApta ho jAnepara bhI vyAkRta citta na hokara samyagdarzana Adi ratnatrayarUpa pariNatimeM tatpara rahanA, usase cyuta na honA, yaha nirvahaNa zabdakA artha hai na. pa./1/16/904) nirvANa ni.sA./mU./17-181 Navi dukkhaM pavi sukkhaM Navi pIDA va vijjade bAhA / gavi maraNaM Navi jaNaNaM tattheva ya hoi NivvANaM 176 // Navi iMdiya uvasaggA vi moho vihiyo Na NiddA ya / Na ya tihA va hA tattheva ya hoi NivvANaM (180 // Navi kamma NokammaM Navi citA meva attttaagi| gavi dhammanakA satva va hophiyA 11811 - jahA~ duHkha nahIM hai, sukha nahIM hai, pIr3A, bAdhA, maraNa, janma kucha nahIM hai vahIM nirmANa hai| 106 jahA~ indriyoM, moha, vismaya, nidrA, tRSA, kSudhA, kucha nahIM hai vahIM nirvANa hai / 180| jahA~ karma aura nokarma, cintA, Arta va dhyAna apanA dharma na zukladhyAna kucha nahIM hai, vahIM nirmANa hai / 101 / 1 bha. jA./vi./12/23/20 nirvANa vinAza tathA prayoga nirmANaH pradoSo naSTa iti yAntu vinAzasAmAnyamupAdAya vartamAno'pi nirvANazabdaH caraNazabdasya nirjAtakarmazAtanasAmarthyAbhidhAyinaH prayogakarma vinAzacaro bhavati / sa ca karmaNAM vinAzo dviprakAraH, katipayaH pralaya. sakalapralayazca / tatra dvitIyaparigrahamAcaSTe / = nirvANa zabdakA 'vinAza' aisA artha hai / jaise--pradIpakA nirvANa huA arthAt pradIpa naSTa ho gyaa| parantu yahA~ cAritrameM jo karma nAza karanekA sAmarthya hai usakA prayoga yahA~ prakRtameM) nirvANa zabdase kiyA gayA hai| vaha karmakA nAza do prakArase hotA hai-thor3e karmoMkA nAza aura sakala karmoMkA nAza / unameMse dUsarA arthAta sarva karmoMkA binAza ho yahA~ abhI hai| pra.sA./tA.vR./// svAdhInAtIndriyarUpaparamajJAnasukhalakSaNa nirmA Nam / 1. svAdhIna atIndriyarUpa paramajJAna va sukha lakSaNa nirvANa hai / - 2. bhUtakAlIna prathama tIrthakara 10] tIrthaMkara / 5 / * bhagavAn mahAvIrakA nirvANa divasa de0 itihAsa / 2 | nirvANa kalyANaka velA - de0 kalyANakata | nirvAha de0 nirvahaNa nividhyA - bharatakSetra Arya khaNDakI eka nadI- de0 manuSya / 4 | nivikRti - sA. dha. / TIkA /5/35 vikriyate jihvAmanasi yeneti vikRtirgora sekSura saphala rasadhAnyarasabhedAccatuvidhA / tatra gorasaH kSIrAdirasa khaNDaguDAdi phasarasoM zazakSAzAdiniSyanda.. dhAnyarasastai lamaNDAdiH / athavA yadya ena saha bhujyamAnaM svadate tattatra vikRtirityucyate / bhojanaM nivikRti / 1. jisake AhAra se jihA aura manameM vikAra paidA hotA hai use vikRti kahate hai jaise-dUdha, ghI Adi gorasa, khANDa guDa Adi nivicikitsA ikSurasa, dAkha, Ama Adi phalarasa aura tela mANDa Adi dhAnya rasa / aise cAra prakArake rasa vikRti haiN| ye jisa AhAra meM na hoM vaha nivikRti hai 2 athavA jisako milAkara bhojana karanese bhojanameM vizeSa svAda AtA hai usako vikRti kahate haiN| jaise-sAga, caTanI Adi padArtha) isa vikRti rahita bhojana arthAt vyaMjanAdikase rahita bhAta AdikA bhojana ninikRti hai| (bha.A./tArAdhanA TIkA / 254 /405/16) ( nivicikitsA - 1. do prakArako vicikitsA 626 sU.A./252 mi duvA dabbe bhAve va hor3a gaayaa| - vicikitsA do prakAra hai-dravya va bhAva / ma 2. vya nirvicikitsAkA lakSaNa 2. sAdhu va dharmAtmAki zarIroMkI apekSA yU.A./253 uccAra parasavaNaM vaM siMghANaca cammaTThI pUrNa ca maMsasodita jantAvi sAhUNaM // 253 // sAdhuyoM ke zarIra ke viSThAmala, mUtra, kapha, nAkakA mala, cAma, hAr3a, rAdhi, mAMsa, lohI, vamana, sarva aMgokA mala, lAra ityAdi maloMko dekhakara glAni karanA dravya vicikitsA hai (tathA glAni na karanA dravya nirvicikitsA hai / ) (ana. 4/2/80/200) ra. ka. zrA./13 svabhAvato'zucau kAye ratnatrayapavitrite / nirjugupsA guNaprItirmatA nirvicitsitA / 13 / - svabhAva se apavitra aura ratnajayase pavitra aise dharmAtmAoMke zarIra meM glAni na karanA aura unake guNoM meM prIti karanA samyagdarzanakA nirvidhitsA aMga mAnA gayA hai / (kA. a. / . /417) 4.saM./TI./49/102/1 bhedAbhedaratnatrayArAdhakabhavyajIvAnAM durgandhavIbhatsAdikaM dRSTvA dharmabuddhayA kAruNyabhAvena vA yathAyogyaM vidhikitsApariharaNaM dravyanirvicikitsAguNo bhaNyate / - bhedAbheda ratnatrayake ArAdhaka bhavyajIvoMkI durgandhI tathA AkRti Adi dekhakara dharmabuddhise athavA karuNAbhAva se yathAyogya vicikitsA ( glAni ) ko dUra karanA dravya nirvicikitsA guNa hai| 2. jIva sAmAnyake zarIroM va sarvapadArthoM kI apekSA ma.A./252 uccArAdi 251 vidyA Adi padArthoMmeM glAnikA honA dravya vicikitsA hai / ( vaha nahIM karanI cAhie pu. si. u. ) (pu. si. u0 / 25) / sa. sA./mU./231 jo Na karedi juguppaM cedA savve simeva dhammANaM / so lugidigo sammAdidiguNevavyo / 239 // jo cetayitA sabhI dharmoM yA vastusvabhAvoMke prati jugupsA ( glAni ) nahIM karatA hai, usako nizcayase nirvicikitsa samyagdRSTi jAnanA cAhie / sa. sA./tA.vR./231/313 / 12 yazcetayitA AtmA paramAtmatatvabhAvanAmalena juguko nindA doSa dve vicikitsAna karoti, kepI saMcadhitvena / sarveSAmeva vastudharmANAM svabhAvAnAM durgandhAdiviSayemA sa samyagdRSTiH nirvicikitsaH khalu sphuTa mantavyo / -jo AtmA paramAtma tatvako bhAvanA ke mahase sabhI vastudharmo yA svabhAva athavA durgandha Adi viSayoM meM glAni yA jugupsA nahIM karatA, na hI unakI nindA karatA hai, na unase dveSa karatA hai, vaha nirvicikitsa samyagdaSTi hai, aisA mAnanA caahie| .../580 durvAt duHkhite puMsi tImA sAtAmRNAspade yannAsUyApara ceta smRto nirvicikitsakaH // 5800 durdeva vaza tIvra asAtA udayase kisI puruSake duHkhita ho jAnepara usase ghRNA nahIM karanA nirvicikitsA guNa hai| (tA. saM./3/102 ) / jainendra siddhAnta koza
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ nivicikitsA 3. bhAva nirvicikitsAkA lakSaNa 1. parISahoMne ThAni na karanA mu. A./242 suhAdie mAnavidigikA dhAdi 22 parISahoMne saMkleza pariNAma karanA bhAvavicikitsA hai| usakA na honA so nisA guNa hai - pu. si. u. ); (pu. si. u. / 25) / 2. asat va dUSita saMkalpa vikalpoMkA nirAsa rA. vA./6/24/9/226/10 zarIrAcasu visvabhAvamavagamya sucIti mithyAsaMkalpApanayaH, pravacane yA svamayuktaM ghora kaSTaM na cedidaM sarvamupapannamityazubhabhAvanAvirahaH nirvicikitsatA / - zarIrako atyanta azuci mAnakara usameM zucivake mithyA saMkalpako chor3a denA, athavA arhantake dvArA upadiSTa prabacanameM yaha ayukta hai, ghora kaSTa hai, yaha sama nahIM banatA' Adi prakArakI azubha bhAvanAoMse cita vicikitsA nahIM karanA arthAda aise bhAvoM kA giraha nirvicikitsA hai (ma. pU./13/395-316) (pA, sA./2/ dra.saM./TI./41/172/11 yatpunarjenasamaye sarva samIcInaM paraM kintu vastrAvaraNaM jalasnAnAdikaM ca na kurvanti dena vRSaNamivAdi kutsitabhAvasya viziSTavivekamasena pariharaNa sA nirvicikitsA bhaNyate / 'jainamata sama acchI bAteM haiM, parantu vastra ke AvaraNa se rahitatA arthAt nagnapanA aura jalasnAna AdikA na karanA yahI eka dUSaNa hai' ityAdi bure bhAvoMko vizeSa inake masarI dUra karanA, vaha nirvicikitsA kahalAtI hai| 3. U~ca-nIca ke athavA mazaMsA nindA Adike bhAvakA nirAsa paM. dha. /u./578-584 AtmanyAtmaguNotkarSa buddhayAM svAtmaprazaMsanAt / paratrApyapakarSeSu buddhirvicikitsatA smRtA // 578 // naitattanmanasyajJAnamasmyahaM saMpada pdm| nAsAvasmatsamo dono darAko vipada pada // 81 // pratyuta jJAnametattatra karmavipAkaH prANinaH sadRzAH sarve sasthAvara yonayaH // 8-apane apanI prazaMsA dvArA apane guNakI utkarSatA ke sAtha-sAtha jo anya guNoMke apakarSa meM buddhi hotI hai usako vicikitsA kahate haiN| aisI buddhi na hotA soni cikitsA hai| samyagdRSTi manameM yaha ajJAna nahIM hotA hai ki maiM sampattiyoMkA Aspada hU~ aura yaha dIna g2arIba vipattiyoMkA Aspada hai. isalie hamAre samAna nahIM hai |1| balki usa nirvicikitsake to aisA jJAna hotA hai ki karmoMke udayase utpanna trasa aura sthAvara yo nivAle sarva jIva sadRza haiM / 582 | (lA. saM./4/100-105) / 4. nizcaya nirvicikillA nirdeza pra.saM./TI./49/903/2 niyamena punastasyaiva vyavahAranivicikitsAguNasya mahena samastadvegAdivikalparUpakavatomAsAyAgena nirmalAsamAnubhUtilakSaNe nijazuddhAtmani vyavasthAna nirvicikitsA guNa iti nizcayase to isI (pUrvo) nirvicikitsA guNake balase jo samasta rAga-dveSa Adi vikalparUpa taraMgoM kA tyAga karake nirmala AtmAnubhava lakSaNa nija suddhAtmAmeM sthiti karanA nirmicikitsA guNa hai| nizuMbha vicikitsA yA jugupsAko yadi aticAra kahoge to midhyAna asaMyama yAdoM ko jugupsA hotI hai, use bhI samyagdarzanakA aticAra mAnanA pdd'egaa| uttara-yahA~para jugupsAkA viSaya niyata samajhanA caahie| ratnatrayameMse kisI ekameM athavA ratnatrayArAdhakoM meM kopAdi na jugupsA honA hI samyagdarzana kA aticAra hai kyoMki, isake vazIbhUta manuSya anya samyagdRSTi jIvake jJAna, darzana va AcaraNakA tiraskAra karatA hai / tathA niraticAra samyagdRSTikA tiraskAra karatA hai / ataH aisI jugupsAse ratnatrayake mAhAtmyameM aruci honese isako aticAra samajhanA caahie| ( ana dha/2/71/207) / nirviSa Rddhi - de0 Rddhi / 7 / nirvRtti-sa.si./2/17/90664 niyate iti nivRtiH / racanA kA nAma nivRtti hai| 627 rA.vA./2/10/2/130/0 karmaNA yA nirvate niSNAyate sA nivRtirityupadizyate nAmakarmase jisakI racanA ho use (indriyako ) niti kahate haiN| -de0 indriya / 1 / paryAta aparyApta nirvRti30 pryaa4/1| nirvRti akSara de0 bAra / nirvRti iMdriyanirvRti vidyAde0vidyA / nirvRt karma de0 kartA/ nirveganI kathA de0 kathA | nirvecanI kathA kathA nirveda - paM. dha. /u. /442-443 saMvego vidhirUpaH syAnnirvedazca (stu) niSedhanAt / syAdvivakSAvazAddvaitaM nArthAdarthAntaraM tayoH // 442 | syAgaH sarvAbhilASasya nirvedo lkssnnaattthaa| sa saMvego'thamA dharmaH sAbhilASana dharmA 443 saMvega vidhirUpa hotA hai aura niSedhako viSaya karaneke kAraNa nirveda niSedhAtmaka hotA hai / una savegana nirveda vivakSA yaza hI bheda hai, vAstava meM koI bheda nahIM hai / 442 | saba abhilASAoMkA rayAga nirveda kahalAtA hai aura dharma tathA dharmake phalameM anurAga honA saMvega kahalAtA hai| vaha saMvega bhI sarva abhilASAoMke vyAgarUpa par3atA hai; kyoMki, samyagdRSTi abhilASAvAn nahIM hotA | 443 | nilaya - eka graha-de0 graha | nivRtti-sA / ../106/288/11 mahiraviSayavAyAdIhAgatacittasya nivartanaM nivRttiH / bahiraMga viSaya kaSAya Adi rUpa abhilASAko prApta cittakA tyAga karanA arthAt abhilASAoMkA tyAga karanA nivRtti hai / * pravRtti meM bhI nivRttikA aMza * pravRti va nivRttise atIta0] saMvara/2 / tIsarI bhUmikA hI zreya hai-de0 dhrm/3/2| nizi bhojana kathAbhArAmata (10 1056) dvArA hindI bhASA meM racita kathA ! nizi bhojana tyAga rAtribhojana tyAga nizuMbha-ma. pu. / adhi. /zloka - dUravartI pUrva bhava meM rAjasiMha nAmakA bar3A malla thA / (61/56-60 ) / apara nAma madhukrIr3a thaa| pUrva bhavameM puNDarIka nAmaka nArAyaNa ke jIvakA zatru thA / (4/180 ) / vartamAna anameM pA~coM pratinArAyaNa huA dezakA puruSa / 5 / 5. ise samyaktvakA aticAra kahanekA kAraNa bha. jA./vi./44/144 / 1 vicikitsA jugupsA mithyAtvA saMyamAdiSu jugupsAyAH pravRttiraticAraH syAditi ceta ihApi niyatanidhayA jugupseti matAticAratvena / ratnatrayANAmanyatame tadvati vA kopAdinimittA jugupsA haha gRhotA tatastasya darzanaM jJAnaM caraNaM bAjhomamamiti / yasya hi evaM bha iti paddhAnaM sa tasya jugupsa karoti / tato ramatrayamAhAramyAruciryujyate aticAraH 1 prazna jainendra siddhAnta koza
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ nizcaya 628 niSeka sA pasala 43326/1 ahaMdAdikArate haiM (bha. o niSidhIyogika nizcaya-pra. sA./tA-vR./63/118/31 paramArthasya vizeSeNa saMzayAdirahitatvena nishcyH| = paramArtha kA vizeSa rUpase tathA saMzayAdi rahita avadhAraNa nizcaya hai| dra. saM./TI./41/164/11 zraddhAnaM rucinizcaya idamevetthameveti nizcaya buddhiH samyagdarzanam / zraddhAna, ruci, nizcaya arthAt yaha isa prakAra hI hai aisI nizcaya buddhi samyagdarzana hai| nizcaya natha-1. sarva nayoMke mUla nizcaya vyavahAra-(de0 naya] I/1) 2. nizcaya vyavahAra naya-de0 naya/V) nizcayAvalaMbI-de0 saadhu|3 / nizcala-eka graha- de0 graha / nizcita vipakSa vRtti-de0 vyabhicAra / niSadyakA-de0 smaacaar| niSadyA - de0 niSiddhikA / niSadyA kriyA-de0 saMskAra/2 / niSadyA parISahasa. si./6//423/7 smazAnodyAnazUnyAyatanagiriguhAgaharAdiSvanabhyastapUrveSu nivasata AdityaprakAzasvendriyajJAnaparIkSitapradeze kRtaniyamakriyasya niSadyA niyamitakAlAmAsthitavataH siMhavyAdhAdivividhabhISaNadhvanizravaNAnivRttabhayasya caturvidhopasargasahanAdapracyutamokSamArgasya vIrAsanotkuTikAdyAsanAdavicalitavigrahasya tatkRtabAdhAsahana niSadyA pariSahavijaya iti nishciiyte| jinameM pahale rahanekA abhyAsa nahIM kiyA hai aise zmazAna, udyAna, zUnyadhara, giriguphA aura gahvara AdimeM jo nivAsa karatA hai, Adityake prakAza aura svendriya jJAnase parIkSita pradezameM jisane niyama kriyA kI hai, jo niyata kAla niSadyA lagAkara baiThatA hai, siMha aura vyAghra AdikI nAnA prakArakI bhISaNa dhvanike sunanese jise kisI prakArakA bhaya nahIM hotA, cAra prakArake upasargake sahana karanese jo mokSamArgase cyuta nahIM huA hai, tathA vIrAsana aura utkaTikA Adi Asanake lagAnese jisakA zarIra calAyamAna nahIM huA hai, usake niSadyA kRta bAdhAkA sahana karanA niSadyA parISahajaya nizcita hotA hai| (rA. vA./6/4/12/610/22 ); (cA. saa./118/3)| niSadha-rA, vA./3/11/5-6/183/8-yasmin devA devyazca krIDArtha niSIdhanti sa niSadhaH, pRthodarAdipAThAt siddha / anyatrApi tattulyakAraNatvAttatprasaGgaH iti cenna; rUDhivizeSabalalAbhAta / kva punrsau| harivideyomaryAdAhetuH / =jisapara deva aura deviyA~ krIDA kareM vaha niSadha hai| kyoMki yaha saMjJA rUDha hai, isalie anya aise devakroDAkI tulyatA rakhanevAle sthAnoMmeM nahIM jAtI hai| yaha varSadhara parvata hari aura videhakSetrakI sImApara hai| vizeSa-de0 lok/3/3|| ja. dI. pa./pra./141 A.N. U.P. A H.L. Jain isa parvatase hindrakuza zRkhalAkA tAtparya hai| hindUkuzakA vistAra vartamAna bhUgolake anusAra pAmIra pradezase, jahA~se isakA mUla hai, kAbulake pazcimameM kohebAbA taka mAnA jAtA hai| "kohe-bAbA aura bande-bAbAkI paramparAne pahAtoko usa U~cI zRkhalAko herAta taka pahuMcA diyA hai| pAmIrase herA taka mAno eka hI zRkhalA hai|" apane prArambhase hI yaha dakSiNa ko dAbe hue pazcimakI ora bar3hatA hai| yahI pahAr3a grIkoMkA paropAnisasa hai| aura isakA pArzvavartI pradeza kAbula unakA paropAnisadAya hai| ye donoM hI zabda spaSTataH 'parvata niSadha' ke grIka rUpa haiM, jaisA ki jAyasavAlane pratipAdita kiyA hai / "gira nisA (giri nisA) bhI giri niSadhakA hI rUpa hai| isameM giri zabda eka artha rakhatA hai| vAyu purANa/46/132 meM pahAr3IkI zRkhalAko parvata aura eka pahAr3Iko giri kahA gayA hai-"apavarNAstu girayaH parvabhiH parvatA' smRtaaH|" niSadhakUTa-niSadha parvatakA eka kUTa tathA sumeru parvatake saumanasa va __ nandanavana meM sthita eka kUTa-de0 loka/5/4 5 / niSadha deva-niSadha parvatake niSadhakUTakAra kSaka deva-de0 loka/7 / niSadha hada-devakuruke 10 hRdoMmese eka-de0 loka/VE niSAda-eka svarakA nAma-de0 svara / niSikta-dha.14/56.246/332/8 paDhamasamae padesaragaM NisittaM paDhamasamayabaddhapadesaggaM tti bhaNidaM hodi / prathama samayameM pradezAna niSikta kiyA hai| arthAta prathamasamaya jo pradezAgra bA~dhA gayA hai, yaha tAtparya hai| niSiddhikA-zratajJAnameM aMgabAhyakA 14vA~ vikalpa-de0 zruta jJAna/III) niSIdhikAbha. A./mu./1967-1970/1735 samaNANaM Thidikappo vAsAvAse taheva uDDhabaMdhe / paDilihidavvA NiyamA NisIhiyA savvasAdhUhi / 1967 egatA sAlogA NAdivikiTThA Na cAvi AsaNNA / vitthiNNA viddhattA NisIhiyA dUramAgADhA 11668 / abhimuA asusirA aghasA ajjovA bahusamA ya asinniddaa| NijjaMtugA aharidA avilA ya tahA aNAbAdhA 11661 jA avaradakSiNAe va dakkhiNAe va adha va avraae| vasadhIdo vaNijjadi NisIdhiyA sA pasatyatti / 16701 bha. A./vi./143/326/1 NisihIo niSidhIryogivRttiryasyA bhUmau sA niSidhI ityucyate / - arhadAdikoMke va munirAjake samAdhisthAnako niSiddhikA yA niSIdhikA kahate haiM (bha. aa./vi.)| cAturmAsikayogake prArambhakAlameM tathA Rtu prArambhameM niSIdhikAkI pratilekhanA sarva sAdhuoMko niyamase karane cAhie, arthAta usa sthAnakA darzana karanA tathA use pIchIse sApha karanA caahie| aisA yaha muniyoMkA sthita kalpa hai / 1667 / vaha niSIdhikA ekAntapradezameM, anya janoMko dIkha na par3e aise pradezameM ho| prakAza sahita ho| vaha nagara AdikoMse atidUra na ho| na ati samIpa bhI ho| vaha TUTI huI, vidhvasta kI gayI aisI na ho| vaha vistIrNa prAsaka aura dRDha honI cAhie / 1968 / vaha niSI dhikA cauMTiyoMse rahita ho, chidroMse rahita ho, ghisI huI na ho, prakAza sahita ho, samAna bhUmimeM sthita ho, nirjantuka va bAdhArahita ho, gIlI tathA idhara-udhara hilanevAlI na ho| vaha niSIdhikA kSapakakI vasatikAse naiRta dizAmeM, dakSiNa dizAmeM athavA pazcima dizAmeM honI caahie| inhIM dizAoM meM niSAdhikAkI racanA karanA pUrva AcAryoMne prazasta mAnA hai / 1969-1670) * niSIdhikAko dizAoMparase zubhAzubha phala vicAra -de0 sallekhanA/6/3 / niSeka-1. lakSaNa Sa. khaM/6/1, 6-6/sU. 6/150 AbAdhuNiyA kammaThThidI kmmnniseo|| = ( jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya va antarAya) ina karmoMkA AbAdhAkAlase hIna karmasthiti pramANa karmaniSeka hotA hai| (Sa. vaM. 6/1,6-6/sU. 6,12,15,18,21/pR. 156-165 meM anya tIna karmoMke sambandhameM uparokta hI bAta kahI hai)| dha, 11/4,2,6,101/237/16 niSecanaM niSekaH, kammaparamANukravaMdhaNikkhebo Nisego NAma / -niSecanaM niSekaH' isa niruktike anusAra karma paramANuoMke skandhoMke nikSepaNa karanekA nAma niSeka hai| thAnako nA ityucyate / jainendra siddhAnta koza
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ niSekahAra go.ka./mU./160/166 AvAhUNiyammadidI bhiseo pusatakammANaM / Ausa Nisego puNa sagaTThadI hodi niyameNa | 116 = Ayu varjita sAta karmoMkI apanI-apanI utkRSTa sthitimese una-unakA AbAdhA kAla ghaTAkara jo zeSa rahatA hai, utane kAlake jitane samaya hote hai; utane hI usa usa karma ke niSeka jAnanA / aura Ayu karmakI sthiti pramANa kAlake samaya jitane usake niSeka hai| kyoMki AyukI AbAcA pUrva bhanakI Ane vyatIta ho cukI hai| (go.ka.yU./116 1102) / go. jI. / bhASA / 671173 / 14 eka eka samaya ( udaya Ane ) sambandhI jetA dravyakA pramANa tAkA nAma niSeka jAnanA / (vizeSa de0 udaya / 3 meM kamakI niSeka racanA) | 2. anya sambandhita viSaya 1. udaya prakaraNa meM karma pradezoMkI niSeka racanA 2. sthitiprakaraNa meM karmapradezoMkI niSeka racanA 2. mireko anubhAgarUpa-spardhaka racanA meM 4. nikSepa va atisthApanArUpa niSeka nibekahAra // 12 / 1111- doguNahANipamA se hAro du hoi / = guNahAnike pramANakA dugunA karanese do guNahAni hotI hai, usIko niSekahAra kahate haiM (vizeSa de0 gaNita / II/5) niSedha - paM. dha./pU. /275-276 sAmAnyavidhirUpaM pratiSedhAtmA / bhavati vizeSazca / ubhayoranyatarasyonmagnatvAdasti nAstIti | 275 // tatra niraMzo vidhiriti sa yathA svayaM saditi / tadiha vibhajya vibhAgaH pratipedharakapanaM tasya 206 / vidhirUpa vartanA sAmAnya kAla ( sva kAla ) hai aura niSedhasvarUpa vizeSakAla kahalAtA hai| tathA inameM se kisI ekakI mukhya vivakSA honese asti nAsti rUpa vikalpa hote haiM / 275 / uname aMza kalpanAkA na honA hI vidhi hai; kyoMki svayaM saba sat rUpa hai / aura usame aMza kalpanA dvArA vibhAga karanA pratiSedha hai / (vizeSa de0 saptabhaMgI / 4) / * pratiSedha ke bheda - paryudAsa va prasajya - de0 abhAva | niSedha sAdhaka hetu - de0 hetu / niSedhika0 samAcAra | niSkAma bhAva - de0 ni'kAMkSita | niSkuTa de0 kSetra niSkrAMta kriyA - de0 kriyA / niSkriyatva zakti - de0 udaya / 3 | - de0 sthiti / 3 | - 30 spardhaka / -- de0 apakarSaNa / 2 / sa. sA./DA/pari/zakti naM. 23 salapharmo paramapradeza niSkriyazaktiH / samasta karmo ke abhAva se pravRtta AtmapradezoMkI nispandatA svarUpa niSkriyatva zakti hai / FU niSThApaka -- de0 prasthApaka / niSpatti - Ratio (ja. pa. pra. 107 ) / niSpiNcha- digambara sAdhuoMkA eka saMgha (de0 itihAsa/5/16) nisarga sa.si./1/3/12/3 nisargaH svabhAva ityarthaH / sa.si./ 6 / 6 / 326 / 6 nisRjyata iti nisargaH pravartana nisargA artha svabhAva hai athavA nisargakA artha pravartana hai / (rA. va/1/3/-/ 22/16 tathA 6/6/2/516/2) / nisarga kriyA -de0 kriyA / 3 / nRpadatta nisagaMja- - 1. nisargaja samyagdarzana -- de0 adhigamaja / 2. jJAnadarzana cAritrAdime nisargaja va adhigamajapanA va unakA parasparame sambandha - de0 adhigamaja | nisargAdhikaraNa -- de0 adhikaraNa | nisahI -- de0 asahI / / nistaraNa. A./ni/2/14/29 bhavAntaraprApaNa darzanAdInA nistaraNa - anya bhavane samyagdarzanAdikoko pahu~cAnA arthAt AmaraNa nirdoSa pAlana karanA, jisase ki ve anya janma meM bhI apane sAtha A skeN| anagha /9/16/ 104 nistIrNastu sthiramapi tadaprApaNaM kRccha paate| parISaha tathA upasargoMke upasthita rahanepara bhI unase calAyamAna na hokara inake aMta taka pahu~cA deneko arthAt kSobha rahita hokara marapAsa pahu~cA dene ko nistaraNa kahate hai| nistAraka mantra - - de0 mantra / 1/6 | nistIrNa 629 -de0 nistaraNa / / noca- nIca gotra va nIca kula Adi de0 varNa vyavasthA / nIcairvRti-sa.si./6/28/240/9 guNotkRSTeSu vinayenAvanati ncaivRtti| jo guNoMme utkRSTa hai unake prati vinayase namra rahanA nIce hai| nItivAkyAmRta-A. somadeva ( 0142160) dvArA racita yaha saMskRta zlokama rAjanIti viSayaka prantha hai| (tii./2/73)| nItisAra- AA. indranandi (I.sa. 10) kI nIti viSayaka racanA / nIla / -rA. vA./3/11/7-8/183 / 21 - nIlena varNena yogAt parvato nIla iti vyapadizyate saMjJA cAsya vAsudevasya kRSNavyapadezamada kama punarasI videharamyakavinivezavibhAgI // 8 // nIlavarNa hone ke kAraNa isa parvatako nIla kahate hai vAsudevakI kRSNa saMjJAkI taraha yaha saMjJA hai / yaha videha aura ramyaka kSetrakI sImApara sthita hai / vizeSa de0 loka / 3/4 | nola. nIsa parvaupara sthita eka mUTa tathA usakA rAjadeva de0 loka 5 / 4:2. eka graha-de0 graha; 3. bhadrazAla vaname sthita eka diggajendra parvata - de0 loka 5/3:4. rucaka parvata ke zrIvRkSa kUTapara rahanevAlA eka diggajendra deva - de0 loka5/13,5. uttarakurumeM sthita 10 drahoM meM se eka - de0 loka5/6660 nIla nAmaka eka lezyA - de0 lezyA; 7.paM.pU./adhi/ zlo. naM. -sugrIva ke cAcA kirake rAjA rAjakA putra thA (1/13) antameM dIkSita ho mokSa padhAre (196/16) / nIlAbhAsa - eka graha - de0 graha / nRtya mAlya-vijayArtha paTa khapAta kAmadeva de0 loka /5/4 / nRpatuMga -- aparanAma amoghavarSa thA-- de0 amoghavarSa / nRpadatta - ( ha. pu./ adhi. / zloka naM. ) - pUrva bhava naM. 3 meM bhAnu seThakA putra bhAnukIti thaa| (24/17-18) dUsare meM citra vidyA dharakA putra garuDakAnta thaa| ( 34 / 132-133) / pUrva ke bhavameM rAjA gaGgadevakA putra ga thA / ( 34 / 142-143) / vartamAna bhavameM vasudevakA putra huaa| ( 35 / 3) / janmate hI eka devane uThAkara ise sudRSTi seThake yahA~ pahu~cA diyaa| (35/4-5) / vahI poSaNa huaa| dIkSA dhAraNa kara ghora tapa kiyaa| ( 56 / 115-120 ); ( 60 /7) / antameM mokSa sidhAre (11/16-17) / jainendra siddhAnta koza
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ nRpanaMdi nRpanaMdi rAjA bhojake samakAlIna the| tadanusAra inakA samaya vi0 1078-1112 ( I0 1021-1025 ); AtA hai / ( vasu. zrA0/pra. RE / H L Jain) netronmIlana - pratiSThA vidhAname bhagavAnkI netronmIlana kriyA - de0 pratiSThA vidhAna / nemicaMdra balAtkAra prabhAcandra ke ziSya bhAnucandra ke 1 guru / samaya-zaka 478-487 ( I0 556-565) / de. itihAsa / 7 / 2 ) / 2. nandisaMgha dezoya gaNa / abhayanandi ke dIkSAziSya aura bIranandi tathA indranandake laghu guru bhAI athavA vidyA ziSya / mantrI cAmuNDarAyake guru upAdhi siddhAnta cakravartI kRtiyeM gomahasAra, labdhisAra, zapaNasAra, triloksAra / samaya-lagabhaga I0 681 / I0za0 10-11 (0tihAsa 7/09/20 (0/2/422) 2. vi saMgha dezIyagaNa | zrAvakAcAra ke kartA vasunandi ke ziSya / upAdhi saiddhAntika deva / kRti - dravya saMgraha / samaya-dhArA nagarI ke rAjA bhoja (vi0 1075-1125) ke samakAlIna arthAta lagabhaga vi0 1125 ( I0 1068) / (de0 itihAsa /7/5), (tI0/2/441) 4 kSapaNAsAra ke kartA mAdhavacandra traividya (vi0 1260 I0 1203 ) ke guru / samayalagabhaga I0 1280 - 1210 / 5. ardha nemipurANa ke kartA eka kannaDa kavi / samaya - I0 za0 13/ (tI0 /4/306) 6. ravitrata kathA ke kartA eka abhraza kavi / samaya- vi0 za0 15 / ( tI0/4/243) / 7. nandisaMgha balAtkAragaNa sarasvatI gaccha / bhaTTAraka jJAnabhUSaNa (vi0 1555 de0 itihAsa / 7 / 4) ke ziSya kezava varNI kRta kannaDa TIkA ( vi01416 ) ke AdhArapara gomahasArakI 'jIva prabodhinA' nAmaka saMskRta TIkA likhii| samaya-I0 za0 16 kA prArambha / (jai0 / 1/404) | nemicandrikA - pa0 manaraMgalAla ( I0 1800-1832 ) chandabaddha kathA grantha / nemidatta - nandisaMgha balAtkAra gaNa sUrata zAkhA / bhaTTAraka mahilabhUSaNa ( iti0 / 7 / 4 ) ke ziSya eka brahmacArI / kRtiye - ArAdhanA kathA koSa, neminAtha purANa, zrIpAla carita, sudarzana carita prItaM mahAmuni carita, rAtribhojana tyAga kyA, dhanyakumAra carita, neminirvANa kAvya, nAgakumAra kathA, dharmopadezapIyUSavarSa zrAvakAcAra, mAlArohiNI / samaya-vi0 1575-1585. I0 za0 16 / (jai0 / 2/308), (sI0/3/403) / nemideva ke somadeva ( I0233) ke guru bAda vijetA / samaya I0 118 - 143 / ( yogamArga/pra0 pra0 zrI lAla) / kRta bhASA - sUrya pUrva neminAtha - (ma. pu. / 70 / zlo. naM. pUrva bhava naM. 6 meM puSkarArdha dvIpake pazcima meruke pAsa mandhita deza, vivArtha parvatakI dakSiNa zreNI meM nagara ke rAjA sUryaprabhake putra cintAgati me 26-25 meM caturtha svargame sAmAnikadeva hue 136pUrva bhavanaM dhameM sugandhitA dezake siMhapura nagarake rAjA adAsake putra aparAjita hue |41 / pUrvabhava naM0 3 meM acyuta svargame indra hue 150 pUrvabhaya naM. 2 me hastinApura ke rAjA zrI candra ke putra pratiSTha hue / 51 | aura pUrva bhava me jayanta nAmaka anuttara vimAnameM ahamindra hue / 56| ( ha. pu. / 34/17-43 ); ( ma. pU. /72/277 meM yugapat sarva bhana diye hai| vartamAna bhagame 22 tIrthakara hue 60 tIrthakara / 630 nokaryAhAra neminAtha purANa0 misa I0 1425) kRta yathA nAma saMskRta grantha adhikAra sa0 16 / (tI0/3/404 ) | nemi nirvANa kAvya - bAgbhaTTa (60 1075 - 1125) kRta 15 sarga pramANa yathAnAma saMskRta kAvya ( tI0 / 3 / 404) / nemiSeNa- [mAthura saMghakI gurvAvasI ke anusAra Apa amitagati pra ke ziSya tathA zrI mAdhavasenake guru the| samaya- vi. 1000-1040 ( I0 143 - 683 ) - de0 itihAsa / 7 /11 / naiRtya - 1. pazcima dakSiNI koNavAlI vidizA / 2. lokapAla devakA eka bhedade0 lokapAla naigamanaya - 20 nama /III/2-3 | nepAla - bharatakSetrake vindhyAcala parvatapara sthita eka deza-de0 manuSya / 4 / naimittika kArya de0 kAraNa/111 naimittika sukha de0 sukha / naimiSa --- vijayArdha kI uttarazreNIkA eka nagara - de0 vidyAdhara / naiyAyika darzana de0 nyAya 9 / naiSadha-bharatakSetra ke vindhyAcala parvata para sthita -60 manuSya 4 maiSThika brahmacArI - de0 brahmacArI | eka deza naiSThika zrAvaka - 1. zrAvaka sAmAnya (de0 zrAvaka / 1) / 2. naiSThika zrAvakakI 11 pratimAe~ - de0 vaha vaha nAma / - cakravartIkI navanidhimeMse eka-de0 zalAkA puruSa / 2 / naisarpano- . 6/1,6-1,23/gA. 8-1, 44, 46 pratiSedhayati samastaprasaktamarthaM tu jagati nozavda / sa punastadavayave vA tasmAdarthAntare yA syAva no ta zaviSayapratiSedho 'nyaH svaparayogAt / jagameM 'bha' yaha zabda prasakta samasta arthakA to pratiSedha karatA hI hai, kintu vaha prasakta arthake avayava arthAt eka dezameM athavA usase bhinna artha meM rahatA hai, arthAt usakA bodha karAtA hai / 8 / 'no' yaha zabda sva aura parake yogase vikSita vastuke ekavezakA pratiSedhaka aura vidhAyaka hotA hai gha. 15/4/8 poso sampaDiseti kiraNa pettpde| [1] gANAvaraNassAbhAvasta pasaMgAdo, su [va] vayaNa virohAdo ca / tamhA phoTo sahio ti dhetavyaM prazna 'no' zabdako sabake pratiSedhaka rUpase kyoM nahIM grahaNa kiyA jAtA ? uttara--nahIM, kyoMki mesA svIkAra karanepara eka to jJAnAvaraNa abhAvakA prasaMga AtA hai dUsare svavacanakA virodha bhI hotA hai, isalie 'no' zabdako deza pratiSedhaka hI grahaNa karanA caahie| noAgama 1. noAgama-de0 Agama / 1 / 2. noAgama dravyanikSepa / 5 / 30 noAgamabhAva nikSepa-de0 nikSepa / 7 // no iMdriya- -de0 mana / 8 / de0 / no oma - 30 jana nokarma - de0 karma /2 nokarmAhAra - de0 AhAra /I/1 / jainendra siddhAnta koza
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ no kaSAya nyAya manvIkSA tathA pravartata ityAnvIkSikI nyAyavidyA nyAyazAstram / -pramANase bastukI parIkSA karanekA nAma nyAya hai| pratyakSa aura Agamake Azrita anumAnako anvIkSA kahate hai, isIkA nAma AnvIkSikI yA nyAyavidyA va nyAyazAstra hai| 2. nyAyAmAsakA lakSaNa no kaSAya-1. nokaSAya-de0 kssaay/1| 2. nokaSAya vedanI -de0 mohniiy/1| no kRti-de0 kRti| no kSetra-de0 kssetr/1| nojIva-de0 jiiv/1| no tvacA-de0 tvcaa| no saMsAra-de0 sNsaar| naukAra zrAvakAcAra-A0 yogendudeva (I0 za0 6) dvArA racita prAkRta dohAbaddha eka grantha / nyA. da./bhASya/1/1/1/pR.3/20 yatpunaranumAnapratyakSAgamaviruddha' nyAyAbhAsaH sa iti / -jo anumAna pratyakSa aura Agamake viruddha ho use nyAyAbhAsa kahate hai| 3. jaina nyAya nirdeza nyagrodha-parimaMDala-de0 sasthAna / nyAya-tarka va yukti dvArA parokSa padArthokI siddhi va nirNayake artha nyAyazAstrakA udgama huaa| yadyapi nyAyazAstrakA mUla AdhAra naiyAyika darzana hai, jisane ki vaizeSika mAnya tattvoMkI yukti pUrvaka siddhi kI hai, parantu vItarAgatAke upAsaka jaina va bauddha darzanoMko bhI apane siddhAntakI rakSAke lie nyAyazAstrakA Azraya lenA pdd'aa| jainAcAryoM meM svAmI samantabhadra (vi0 za02-3), akalaMka bhaTTa (I0640-680) aura vidyAnandi (I0 775-840) ko vizeSataH vaizeSika, sArakhya, mImAMsaka va bauddha matoMse Takkara lenI pdd'ii| tabhIse jainanyAya zAstrakA vikAsa huaa| bauddhanyAya zAstra bhI lagabhaga usI samaya pragaTa huaa| tInoM hI nyAyazAstroMke tattvoMmeM apaneapane siddhAntAnusAra matabheda pAyA jAtA hai| jaise ki nyAya darzana jahA~ vitaMDA, jAti va nigrahasthAna jaise anucita hathakaNDoMkA prayoga karake bhI vAdameM jIta lenA nyAya mAnatA hai, vahA~ jaina darzana kevala sadhetuoMke AdhArapara apane pakSakI siddhi kara denA mAtra hI saccI vijaya samajhatA hai| athavA nyAya darzana vistAra rucivAlA honeke kAraNa pratyakSa, anumAna, upamAna va Agama isa prakAra cAra pramANa, 16 tattva, unake anekoM bheda-prabhedoMkA jAla phailA detA hai, jaba ki jainadarzana saMkSepa rucivAlA honeke kAraNa pratyakSa va parokSa do pramANa tathA inake aMgabhUta naya ina do tattvoMse hI apanA sArA prayojana siddha kara letA hai| ta. sU./9/6, 6-12,33 pramANanayairadhigamaH / 6 / matizrutAvadhimana.paryaya kevalAni jJAnama / / tatpramANe / 10 / Adya parokSam / 11 / pratyakSamanyat |12naigmsNgrhvyvhaarrjusuutrshbdsmbhiruuddh vabhUtA nayAH / 33 / = pramANa aura nayase padArthoMkA nizcaya hotA hai / 6 / mati, zruta, avadhi, manaHparyaya va kevala ye paoNca jJAna haiN| vaha jJAna hI pramANa hai vaha pramANa, pratyakSa va parokSake bhedase do prakArakA hai / 60) inameM pahale do mati va zruta parokSa pramANa hai| ( pA~coM indriyo va chaTe manake dvArA honevAlA jJAna matijJAna hai aura anumAna, upamAna, arthApatti va Agama ye saba zrutajJAnake avayava hai ) // 11 // zeSa tIna avadhi, mana:paryaya va kevalajJAna pratyakSa pramANa haiM (inameM bhI avadhi va manaHparyaya deza pratyakSa aura kevalajJAna sakala pratyakSa hai| upacArase indriya jJAna arthAta matijJAnako bhI sAvyavahArika pratyakSa mAna liyA jAtA hai) / 12 / naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUDha aura eva bhUta ye sAta naya haiN| (inameM bhI naigama, saMgraha va vyavahAra dravyArthika arthAta sAmAnyAMzagrAhI haiM aura zeSa 4 paryAyArthika arthAt vizeSAMzagrAhI hai) 33 (vizeSa dekho pramANa, naya, nikSepa, anumAna, pratyakSa, parokSa Adi viSaya) pa. mu./1/1 pramANAdartha sNsiddhistdaabhaasaadvipryyH| - pramANase padArthoM kA vAstavika jJAna hotA hai pramANAbhAsase nahIM hotaa| 1. nyAya darzana nirdeza 1. nyAyakA lakSaNa nyA. dI./1/1/3/4 'pramANanayairadhigamaH' iti mahAzAstratattvArtha sUtram / tatkhalu paramapuruSArtha niHzreyasasAdhanasamyagdarzanAdiviSayabhUtajIvAditattvAdhigamopanayanirUpaNaparam / pramANanayAbhyAM hi vivecitA jIvAdayaH samyagadhigamyante / tadvayatirekeNa jIvAdyadhigame prakArAntarAsaMbhavAt / tatasteSAM sukhopAyena pramANanayAtmakanyAyasvarUpapratibodhakazAstrAdhikAra saMpattaye prakaraNamidamArabhyate / 66-1 // -- 'pramANanayairadhigamaH' yaha uparokta mahAzAstra tattvArthasUtrakA vAkya hai| so paramapuruSArtharUpa, mokSake kAraNabhUta samyagdarzanAdi ratnatrayake viSayabhUta, jIvAdi tattvoM kA jJAna karAnevAle upAyoMkA pramANa aura naya rUpase nirUpaNa karatA hai, kyoMki pramANa aura nayake dvArA hI jIvAdi padArthoMkA vizleSaNa pUrvaka samyagjJAna hotA hai / pramANa aura nayako chor3akara jIvAdi tattvoMke jAnane meM anya koI upAya nahI hai| isalie saralatAse pramANa aura nayarUpa nyAyake svarUpakA bodha karAnevAle jo siddhivinizcaya Adi bar3e-bar3e zAstra haiM, uname praveza pAneke lie yaha prakaraNa prArambha kiyA jAtA hai| dha.13/5,1.10/286/6 nyAyAdanapetaM nyAyyaM zrutajJAnam / athavA, jJeyAnusAritvAnnyAyarUpatvAdvA nyAyaH siddhAntaH / =nyAyase yukta hai isalie zrutajJAna nyAya kahalAtA hai| athavA zeyakA anusaraNa karanevAlA honese yA nyAyarUpa honese siddhAntako nyAya kahate haiN| nyA. vi./vR./1/3/28/1 nIyate'neneti hi nItikriyAkaraNaM nyAya ucyate / -jisake dvArA nizcaya kiyA jAye aisI nIti kriyAkA karanA nyAya kahA jAtA hai| nyA. da /bhASya/1/1/1/pR. 3/18 pramANairartha parIkSaNaM nyaayH| pratyakSAgamAzritamanumAnaM sAnvIkSA pratyakSAgamAbhyAmIkSitasyAnvIkSaNa de0 naya/I/3/7 (pramANa, naya va nikSepase yadi bastuko na jAnA jAye to yukta bhI ayukta aura ayukta bhI yukta dikhAI detA hai|) jainendra siddhAnta koza
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAya 632 1. nyAya darzana nirdeza 4. jaina nyAyake avayava cArTa naM01 vastu viveka (nyA-dI-/1/62/5) uddezya lakSaNAnirdeza (vastukonAmanizA parIkSA (vastukAnAmanidaza)samyaka midhyA (lakSaNa) (lakSaNAmAsa) pramANa (denaya) AtmabhUta anAtmamUta ativyApta avyApta asamsava samyaka mizyA (pramANa) (pramANAmAsa) naya pratyakSa parokSa Agama samyaka mithyA smRti pratyabhijJAna tarka (pratyakSa) anumAna (pratyakSAmAsa) (vyAmijJAna) (vanajJAna) sAMtyavahArika pAramArthika bauddhamAnya) nyAyamAnya - (matijJAna) kulpanApoTa indriyArthasannikaSa sahabhAvIkramabhAvI avagraha IhA avAya dhAraNA, sakala, daza ekatva sAdRzya visAdRzya tatpratiyogI avAya dhArA kevalajJAna) deza avadhi mana.paryaya svArthAnumAna parAnumAna dharmI sAdhana (parvata) pramANa vikalpa ubhaya pratijJA hetu udAharaNa upanaya nigamana siddha siddha siddha decArTa / andhI vyatirekI cArTana hetu (de.hetu) hetu samyaka hetu mithyAheta (hetvAbhAsa) upalabdhi anupalabdhi (vidhirUpa) (pratiSedharUpa) (he hetu) ___prasiddha viruddha anaikAntika akiMcitkara aviruddho- viruddhopa- aviruddhAnupa- viruddhAnupapalabdhi labdhi labdhi labdhi (vidhisAdhaka) (pratiSedhasAdhaka) (vidhi sAdhaka) (pratiSedha sAdhaka) vyApyana vyApyA svabhAva " siddha siddha vipakSavRtti vipakSavRtti viSaya sAdhana kArya kArya- kArya vyApya kAraNa pratyakSa anumAna Agama loka svavacana kAraNa- kAraNa kArya bAdhita bAdhita bAdhita bAdhita bAdhita pUrvacara pUrvacara kAraNauttaracara utaracara- pUrvacara sahacara, sahacaraJ uttaracara sahacara) svabhAva jainendra siddhAnta koza
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAya 5 naiyAyika darzana nirdeza nyA. su./ /9/9/1-2 pramANaprameyasaMzayaprayojanAnta siddhAntAnayanatarka nirNayavAdajapavitaNDAhetvAbhAsacchalajAtinigrahasthAnAnAM sama jJAnAnnizreyasAdhigama |1| duHkhajanmapravRttidoSamithyAjJAnAnAmuttarottarApAye tadanantarApAyAdapavargaH |2| =1. pramANa, 2. prameya, 3. saMzaya, 4. prayojana, 5. dRSTAnta, 6. siddhAnta, 7. avayava, 8. tarka, 6. nirNaya, 10. vAda, 11. jalpa, 12. vitaNDA, 13. hetvAbhAsa, 14. chala, 15, jAti, 16. nigrahasthAna- ina 16 padArthoMke tattva jJAnase mokSa hotA hai / / tattvajJAnase mithyAjJAnakA nAza hotA hai. usase doSoMkA abhAva hotA hai, doSa na rahane pravRttiko nivRtti hotI hai, phira usase janma dUra hotA hai, janmake abhAva se saba dukho - kA abhAva hotA hai| duHkhake atyanta nAzakA hI nAma mokSa hai // 2 // SaT darzana samuccaya / zlo. 17-33/pR. 14-31 kA sAra - mana va indriyo dvArA vastu yathArtha jJAnako pramANa kahate hai / vaha cAra prakArakA hai. (de0 agalA zIrSaka ) | pramANa dvArA jina padArthoMkA jJAna hotA hai ve prameya haiN| ve 12 mAne gaye hai ( de0 agalA zIrSaka ) / sthANume puruSakA jJAna honekI bhA~ti saMzaya hotA hai (de0 sNshy)| jisase prerita hokara loga kArya karate haiM vaha prayojana hai| jisa bAsameM pakSa na vipakSa eka mata hoM use dRSTAnta kahate hai (de0 dRSTAnta) | pramANa dvArA kisI bAtako svIkAra kara lenA siddhAnta hai| anumAna kI prakriyA me prayukta vAkyoMko avayava kahate haiN| ve pA~ca haiM (de0 agalA zIrSaka) / pramANakA sahAyaka tarka hotA hai| pakSa va vipakSa donokA vicAra jisa viSayapara sthira ho jAye use nirNaya kahate haiM / tattva jijJAsAse kiyA gayA vicAra-vimarSa bAda hai| svapakSakA sAdhana aura parapakSakA khaNDana karanA jalpa hai / apanA koI bhI pakSa sthApita na karake dUsareke pakSakA khaNDana karanA vitaNDA hai / asat hetuko hetvAbhAsa kahate hai| yaha pA~ca prakArake hai (de0 agalA zIrSaka) vaktA abhiprAyako ulaTakara pragaTa karanA chala hai| vaha tIna prakArakA hai (de0 zIrSaka naM0 7) / mithyA uttara denA jAti hai| vaha 24 prakAra kA hai| vAdI va prativAdIke pakSakA spaSTa bhAva na honA nigraha sthAna hai / ve bhI 24 haiM (de0 vaha yaha nAma naiyAyiko kAryakAraNako sarvathA bhinna mAnate haiM, isalie ye asata kAryavAdI haiM / jo anyathAsiddha na ho use kAraNa kahate hai vaha tIna prakArakA hai - samavAyI, asamavAyI va nimitta / sambandha do prakArakA hai-saMyoga va samavAya / 1 6. naiyAyika darzana mAnya padArthoMke bheda 1- pramANa: - ( nyA. sU./1/1/3) (SaD darzana samuccaya) laukika pAMca jJAnendriya (de. Age prameya) indriya sannikarSa mana saMyoga saMyukta samavAya saMyukta samaveta pratyakSa laukika alaukika vyApti halblet - samavAya samavetasamavAya bhA0 2-80 67 pramANa anugAna yogija pUrva zeSa sAmAnyato vat vat dRSTa (lakSaNa de* anumAna) (tInoM ke do do Avazyaka) sAmAnya lakSaNA pratyAsatti dhUma dekhane se upagAna (dai upamAna) jJAnalakSaNA pratyAsatti (eka padako sunakara agale ko sunane kI icchA 'candana dekhane se ) gandha kA jJAna 633 zabda [ zabda ne arthabodha kI pA AkAMkSA yogyatA sannidhi tAtparya dharmatA 1. nyAya darzana nirdeza " 2 prameya - nyA. sU./mU./1/1/1-22 kA sArArtha - prameya 12 haiMAtmA zarIra indriya, artha, buddhi, mana, pravRtti doSa, premabhAna phala, duHkha aura apavarga / tahA~ jJAna, icchA, sukha, duHkha AdikA AdhAra AtmA hai / ceSTA, indriya, sukha dukhake anubhavakA AdhAra zarIra hai / indriya do prakArakI haiM- bAhya va abhyantara abhyantara indriya mana hai mAhya indriya do prakArakI hai-karmendriya jJAnendriya vAkU, hasta pAda, jananendriya aura gudA ye pA~ca karmendriya haiN| cakSu, rasanA, ghANa, tvak va zrotra ye pA~ca jJAnendriyA~ haiM / rUpa, rasa Adi una pA~ca indriyoke pA~ca viSaya athavA sukha-duHkha ke kAraNa 'artha' kahalAte haiM / upalabdhi yA jJAnakA nAma buddhi hai| aNu, pramANa. nitya, jIvAtmAoM ko eka dUsarese pRthaka karanevAlA, tathA eka kAlameM eka hI indriyake sAtha saMyukta hokara unake kramika jJAnameM kAraNa bananevAlA mana haiM / mana, vacana, kAyakI kriyAko pravRtti kahate hai / rAga, dveSa va moha 'doSa' kahalAte haiN| mRtyuke pazcAt anya zarIra me rtant sthitikA nAma pretyabhAva hai| sukha-duHkha hamArI pravRttikA phala hai| anukUla phalako sukha aura pratikUla phalako duHkha kahate hai / dhyAna-samAdhi Adike dvArA AtmasAkSAtkAra ho jAnepara avidyA, asmitA, rAga, dveSa abhiniveza me pA~ca lena ho jAte hai| Age calakara chaha indriyoM, inake chaha viSaya, tathA chaha prakArakA inakA jJAna, sukha, duHkha aura zarIra ina 21 doSose AtyantikI nivRtti ho jAtI hai| vahIM apavarga yA mokSa hai| zabda vAkya pada laukika vaidika 'dono kI cAracAra AvazyakatAe~ hai. 3-6 nyA.sU./mU./1/1/23-31/28-33 kA sAra - saMdAya prayojana va dRSTAnta eka-eka prakAra ke haiN| siddhAnta cAra prakArakA hai-sarva zAstroM meM aviruddha artha sarvatra hai. eka zAstrame siddha aura dUsareme asiddha artha pratitantra hai jisa arthakI siddhile anya artha bhI svataH siddha ho jAye vaha adhikaraNa siddhAnta hai| kisI padArthako mAnakara bhI usakI vizeSa parIkSA karanA abhyupagama hai / hlyh 1 7. avayava - nyA. sU./mU./1/1/32-36/33-36 kA sAra - anumAnake avayava pA~ca prati hetu udAharaNa upanaya aura niga mana / sAdhyakA nirdeza karanA pratijJA hai / sAdhya dharmakA sAdhana hetu kahalAtA hai| usake tIna Avazyaka hai- pakSavRtti, sapakSavRtti aura vipakSa vyAvRtti | sAdhyake tulya dharmavAle dRSTAntake vacanako udAharaNa kahate haiM / vaha do prakArakA hai anvaya va vyatirekI / sAdhyake upasaMhArako upanaya aura pA~ca anayamoM yukta vAkyako irAnA nigamama hai| padoM kA nirvi uccAraNa baktAkA { abhiprAya jainendra siddhAnta koza 8-12. nyA. sU./1/1/40-42/36-41 tathA 1/2/1-3/40-43kA sAra-tarka nirNaya, vAda, jalpa, aaNDA eka eka prakArake hai / 13. hetvAbhAsanyA. sU./9/2/4-6/44-40 kA sArArtha helAbhAsa pA~ca hai- 'savyabhicArI, viruddha. prakaraNa sama, sAdhyasama aura kAlAtIta / pakSa va vipakSa donoko sparza karanevAlA savyabhicAra hai| vaha tIna prakAra hai sAdhAraNa asAdhAraNa va anupasaMhArI svapakSaviruddha sAdhyako siddha karanevAlA viruddha hai| pakSa va vipakSa donoM hIke nirNaya se rahita prakaraNasama hai 1 kevala zabda bheda dvArA sAdhyako hI heturUpase kahanA sAdhyasama hai / deza kAlake dhvaMsase yukta kAlAtIta yAviSTha hai 14-16. mA. sa./1/2/ 10-20 / 48-54 kA sArArtha - chala tIna prakArakA yA - vAk chala, sAmAnyachala aura upacAra chala /
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAya 2. vastu vicAra va jaya-parAjaya vyavasthA ra va jaya-parAjaya vyavasthA vaktAke vacanako ghumAkara anya artha karanA vAkchala hai| sambhAvita arthako sabhI meM sAmAnyarUpase lAgU kara denA sAmAnya chala hai| upacArase kahI gayI bAtakA satyArtha rUpa artha karanA upacArachala hai| 7. naiyAyikamatake pravartaka va sAhitya naiyAyika loga yauga va zeSa nAmase bhI pukAre jAte hai / isa darzanake mUla pravartaka akSapAda gautama RSi hue haiM, jinhoMne isake mUla grantha nyAyasUtrakI racanA kii| inakA samaya jaikobIke anusAra I0 200-450, yUIke anusAra I0 150-250 aura pro0 dhra vake anusAra I0 pU0 kI zatAbdI do batAyA jAtA hai / nyAyasUtra para I. za. 4 meM vAtsAyanane bhASya racA / isa bhASyapara udyotakarane nyAyavArtikakI racanA kii| tathA usapara bhI I0 840meM vAcaspati mizrane tAtparya TIkA rcii| unhoMne hI nyAyasUcinibandha va nyAyasUtroddhArakI racanA kii| jayantabhaTTa ne I0 880 me nyAyamaJjarI, nyAyakalikA; udayanane I.za, 10 meM bAcaspatikRta tAtparyaTIkApara tAtparyaTIkA-parizuddhi tathA udayanakI racanAoMpara gaMgeza naiyAyikake putra barddhamAna Adine TIkAe~ rciiN| isake atirikta bhI aneka TIkAe~ va svatantra grantha prApta haiN| jase-bhAsarvajJakRta nyAyasAra, muktAvalI, dinakarI, rAmarudrI nAmakI bhASA pariccheda yukta TokAe~, tarkasagraha, tarkabhASA, tArkikarakSA aadi| nyAya darzanameM navya nyAyakA janma I0 1200meM gaMgezane tattvacintAmaNi nAma granthakI racanA dvArA kiyA, jisapara jayadevane pratyakSAloka, tathA vAsudeva sArvabhauma (I0 1500) ne tattvacintAmaNi vyAkhyA likhii| vAsudevake ziSya raghunAthane tattvacintAmaNipara dIdhiti, vaizeSikamatakA khaNDana karaneke lie padArthakhaNDana, tathA Izvarasiddhike lie IzvarAnumAna nAmaka grantha likhe| (syA. ma./pari-ga/pR. 408-418) / * naiyAyika matake sAdhu-de0 vaizeSika / * naiyAyika va vaizeSika darzana meM samAnatA va asamAnatA -de0 vaishessik| 1. vastuvicArameM parIkSAkA sthAna ti. pa./1/83 juttIe atthapaDigahaNaM |-(prmaann, naya aura nikSepakI) ___ yuktise arthakA parigrahaNa karanA caahie| de.naya/I/3/7 jo naya pramANa aura nikSepase artha kA nirIkSaNa nahIM karatA ___ hai, usako yukta padArtha ayukta aura ayukta padArtha yukta pratIta hotA hai| ka. pA. 1/1-1/12/7/3 juttivirahiyaguruvayaNAdo payamANassa pmaannaannusaaritvirohaado| jo ziSya yuktikI apekSA kiye binA mAtra guruvacanake anusAra pravRtti karatA hai use pramANAnusArI mAnanemeM virodha AtA hai| nyA. dI /1/2/4 iha hi pramANanayavivecanamudde zalakSaNanirdezaparIkSA dvAreNa kriyte| anuddiSTasya lakSanirdezAnupapatteH / anirdiSTalakSaNasya parIkSitumazakyatvAt / aparIkSitasya vivecanAyogAt / lokazAstrayorapi tathaiva vstuvivecnprsiddh| -isa granthameM pramANa aura nayakA vyAkhyAna uddeza, lakSaNanirdeza tathA parIkSA ina tIna dvArA kiyA jAtA hai| kyoki vivecanIya vastukA uddaza nAmollekha kiye binA lakSaNakathana nahIM ho sakatA aura lakSaNakathana kiye binA parIkSA nahIM ho sakatI, tathA parIkSA hue binA vivecana arthAta nirNayAtmaka varNana nahIM ho sktaa| loka vyavahAra tathA zAstrameM bhI ukta prakArase hI vastukA nirNaya prasiddha hai| bhadrabAhu caritra (haribhadra sUri kRta) prastAvanA pR.6 para uddhRtapakSapAto na me vIrena doSaH kapilAdiSu / yuktimadvacanaM yasya tasya kAryaH parigrahaH / - na to mujhe vIra bhagavAhameM koI pakSapAta hai aura na kapila Adi anya mata-pravartakoM meM koI dveSa hai| jisakA vacana yuktipUrNa hotA hai usakA grahaNa karanA hI mere lie prayojanIya hai| 2. nyAyakA prayoga lokavyavahArake anusAra hI honA caahie| dha. 12/4,2,8,13/286/10 nyAyazcaryate lokavyavahAraprasiddhayarthama, na tadanahi to nyAyaH, tasya nyAyAbhAsatvAt / nyAyakI carcA lokavyavahArakI prasiddhi ke lie ho kI jAtI hai| lokavyavahArake bahirgata nyAya nahIM hotA hai, kintu vaha kevala nayAbhAsa hI hai| 3. vastukI siddhise hI jIta hai, doSodbhAvanase nahIM nyA vi./mU./2/210/236 vAdI parAjito yukto vastutattve vyavasthitaH / tatra doSaM bra vANo vA viparyastaH kathaM jayet / 210 / vastutattvakI vyavasthA ho jAnepara to vAdIkA parAjita ho jAnA yukta bhI hai| parantu kevala bAdIke kathanameM doSa nikAlane mAtrase prativAdI kaise jIta sakatA hai! si. vi./mU. va.mU. bR./5/11/337 bhUtadoSaM samudbhAvya jitavAda punrnythaa| parisamAptestAvatai vAsya kathaM vAdI nigRhyate / 11 // tanna samApitam-'vijigISuNobhayaM karttavyaM svapakSasAdhanaM parapakSadUSaNaM ca' iti / - prazna-vAdIke kathanameM sadbhuta doSoMkA udbhAvana karake hI prativAdI jIta sakatA hai| binA doSodbhAvana kiye hI bAdakI parisamApti ho jAnepara vAdIkA nigraha kaise ho sakatA hai ! uttara-aisA nahIM hai kyoMki, vAdI va prativAdI donoM hI ke do kartavya haiMsvapakSasAdhana aura parapakSadUSaNa / ( si. vi./ma. vR./5/2/311/17)| 4. nigrahasthAnoMkA prayoga yogya nahIM zlo. vA. 1/1/33/nyA./zlo. 101/344 asAdhanAGgavacanamadoSodbhAvana dvayoH / na yuktaM nigrahasthAnaM sNhaanyaadivtttH|1011 -bauddhoke 8. nyAyameM prayukta kucha doSoM kA nAma nirdeza zlo. vA. 4/1/33/nyA./zlo, 457-456 sAMkaryAta pratyavasthAnaM yathAnekAntasAdhane / tathA vaiyatikaryeNa virodhenAnavasthayA / 454 / bhinnAdhAratayobhAbhyAM doSAbhyAM saMzayena ca / apratItyA tathAbhAvenAnyathA vA yathecchayA / 458 / vastutastAhazairdoSaiH sAdhanApratighAtataH / siddha mithyottaratvaM no niravadyahi lakSaNam / 456 / - jainake anekAnta siddhAntapara prativAdI (naiyAyika ), saMkara, vyatikara, virodha, anavasthA, vaiyadhikaraNa, ubhaya, saMzaya, apratipatti, va abhAva karake prasaMga yA doSa uThAte haiM athavA aura bhI apanI icchAke anusAra cakraka, anyonyAzraya, AtmAzraya, vyAghAta, zAlyatva, atiprasaMga Adi karake pratiSedha rUpa upAlambha dete haiN| parantu ina doSoM dvArA anekAnta siddhAntakA vyAghAta nahIM hotA hai| ataH jaina siddhAnta dvArA svIkArA gayA 'mithyA uttarapanA' hI jAtikA lakSaNa siddha huaa| aura bhI-jAtike 24 bheda, nigrahasthAnake 24 bheda, lakSaNAbhAsake tIna bheda, hetvAbhAsake anekoM bheda-prabheda, saba nyAyake prakaraNa 'doSa' saMjJA dvArA kahe jAte haiM / vizeSa de0 vaha vaha nAma / * vaidika darzanoMkA vikAsakrama-de0 darzana ( SaTdarzana ) / jainendra siddhAnta koza
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyakaNikA 625 nyona dazamI vrata nyAya cUlikA-zrI akalaMka bhaTTa ( I0 640-680) dvArA saMskRtaM gadyameM racA gayA eka nyAya viSayaka grantha / nyAya dIpikA-A.dharmabhraSaNa (I0 1360) dvArA saMskRta bhASAmeM racita tIna pariccheda pramANa nyAya viSayaka grantha / samaya-I.13601418 / (to /3/357) / nyAya bhAgamata samuccaya-candraprabha kAvyake dvitIya sargapara paM0 jayacanda chAbar3A (I01763-1826) dvArA bhASAmeM racita eka nyAya viSayaka grantha / nyAya vinizcaya-A. akalaMka bhaTTa (I0620-680) kRta yaha nyAyaviSayaka grantha hai| AcArya zrI ne ise tIna prastAvoMmeM 480 saMskRta zlokoM dvArA racakara svayaM hI saMskRtame isapara eka vRtti bhI likha dI hai| isake tIna prastAvoM meM pratyakSa, anumAna va pravacana ye tIna viSaya nibaddha hai / isa granthapara A, vAdirAja sUri ( I010101063) ne saMskRta bhASAmeM eka vizada vivaraNa likhA hai|( si.vi./pra. 58/50 mahendra) (tI0/2/306) / dvArA mAnA gayA asAdhanAMga vacana aura adoSobhAvana donoMkA nigrahasthAna kahanA yukta nahIM hai| aura isI prakAra naiyAyiko dvArA mAne gaye pratijJAhAni Adika nigrahasthAnoMkA uThAyA jAnA bhI samucita nahIM hai| nyA. vi./ /2/212/242/6 tatra cca saugatoktaM nigrahasthAnam / nApi naiyAyikaparikalpitaM pratijJAhAnyAdikamaH tasyAsadUSaNatvAt / mA bauddhoM dvArA mAnya nigrahasthAna nahIM hai| aura na isI prakAra naiyAyikoMke dvArA kalpita pratijJA-hAni Adi koI nigrahasthAna hai| kyoMki, ve saba asat dUSaNa haiN| 5. sva pakSakI siddhi karanepara hI sva-parapakSake guNadoSa kahanA ucita hai nyA. vi./vR./2/208/pR. 235 para uddhRta-vAdino guNadoSAbhyAM syAtA jayaparAjayau / yadi sAdhyaprasiddhau ca vyapArthA. sAdhanAdayaH / ruiddha' hetumudbhAvya vAdinaM jytiitrH| AbhAsAntaramudbhAvya pksssiddhimpeksste| =guNa aura doSase vAdokI jaya aura parAjaya hotI hai| yadi sAdhyakI siddhi na ho to sAdhana Adi vyartha haiN| prativAdI hetumeM viruddhatAkA udbhAvana karake vAdIko jIta letA hai kintu anya hetvAbhAsokA udbhAvana karake bho pakSasiddhikI apekSA karatA hai| 6. svapakSa siddhi hI anyakA nigrahasthAna hai nyA.vi././2/13/243 para uddhRta-svapakSasiddhirekasya nigraho'nyasya vAdinaH / eka kI svapakSakI siddhi hI anya vAdIkA nigrahasthAna hai| si vi./mU./1/20/354 pakSaM sAdhitavantaM ceddoSamubhAvayannapi / vaitaNDi ko nigRhIyAn vAdanyAyo mahAnayam / 20 = yadi nyAyavAdI apane pakSako 'siddha karatA hai aura svapakSakI sthApanA bhI na karanevAlA vitaNDAvAdI doSoMko udbhAvanA karake usakA nigraha karatA hai to yaha mahAn vAdanyAya hai arthAt yaha vAdanyAya nahIM hai vitaNDA hai| * vastukI siddhi syAdvAda dvArA ho sammava hai -de0 syAdvAda nyAyANakA-zvetAmbara upAdhyAya zrI vinayavijaya (I01677) dvArA saMskRta bhASAmeM racita eka grantha / nyAyakUmUda cAndrakA-zrI akalaMka bhaTTa kRta lagho yastrayapara A. prabhAcandra (I0150-1020) dvArA racita TIkA / isameM 7 pariccheda haiN| (tI0/2/306) nyAsa-de0 nikssep| nyAsApahAra-sa. si./7/26/366/10 hiraNyAdedravyasya nikSeptuvismRtasaMkhyasyAlpasaMkhyeyamAdadAnasyaivamityanujJAvacanaM nyaasaaphaarH| -dharoharameM caoNdI Adiko rakhanevAlA koI usakI saMkhyA bhUlakara yadi use kamatI dene lagA to 'ThIka hai' isa prakAra svIkAra karanA nyAsApahAra hai / (rA. vA./7/26/4/553/33) (isameM mAyAcArIkA doSa bhI hai) de0 mAyA/2 / nyUna-1. nyA. sU./mU./4/2/12/315 hInamanyatamenApyaSayona nyUnam / 12 / -pratijJA Adi pA~ca avayavoMmeMse kisI eka avayamkI hona vAkya kahanA nyUna nAmaka nigrahasthAna hai| (zlo. vA. 4/1/34 nyA./220/366/11 meM isakA nirAkaraNa kiyA gayA hai) 2. gaNitako vyakalana vidhimeM mUlarAziko RNa rAzikara nyUna kahA jAtA hai de0 gaNita/II/1/4 / nyona dazamI vrata-nyona dazami daza dazami karAya, naye naye daza pAtra jimaay| (yaha vrata zvetAmbara va sthAnakavAsI AmnAyameM pracalita hai|) (vata vidhAna saMgraha/pR. 131) iti dvitIyo khaNDaH jainendra siddhAnta koza
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pariziSTa] pariziSTa 1-(Agama vicAra) karma prakRti-1. zrutajJAnake 'dRSTipravAda' nAmaka bArahaveM aga ke antargata 'agrAyaNI' nAmaka dvitIya pUrva hai| usake pAMcaveM vastu adhikArase sambaddha caturtha prAbhRtakA nAma 'mahAkarma prakRti' hai (de0 shrutjnyaan1I/1)| AcArya paramparA dvArA isakA hI koI aza AcArya guNadhara tathA dharasena ko prApta thaa| A0 dharasena se isI kA adhyayana karake A0 bhUtabaline 'SaTUbaNDAgama' kI racanA kI thI (de0 Age pttvnnddaagm)| 2.isI prAbhUta (karma prakRti ke ucchinna artha kI rakSA karaneke liye zvetAmbarAcArya zivazarma sUri (vi0 500) ne 'kama prakRti ke nAma se hI eka dUsare prantha kI racanA kI thI, jisakA apara nAma 'karma prakRti saMgrahiNI' hai / 263 / isa granthameM karmoM ke mandha udaya sattva Adi vaza karaNoMkA vivecana kiyA gayA hai|29| isakI anekoM gAthAyeM SaTkhaNDAgama tathA kaSAya pAhuDako TIkA dhavalA tathA jayadhavalAyeM aura yativRSabhAcAryake cUrNisUtroM meM pAI jAtI hai|30|| mA. malayagiri kRta saMskRta TIkAke atirikta isapara eka prAcIna prAkRta cUNi bhI upalabdha hai / 263' (jai0/1/pR0) / karmastava-15 prAkRta gAthAoM vAlA yaha grantha karmoke bandha udaya sattvako vivecanA karatA hai| digambara paMcasaMgraha vi0 za01) ke 'karmastava' nAmaka tRtIya adhikArameM isakI 53 gAthAokA jyoMkA zyoM grahaNa kara liyA gayA hai / 322 / dUsarI ora vizeSAvazyaka bhASya (vi0650) meM isakA nAmollekha pAyA jAtA hai / isakA racanA kAla (vi007-6) mAnA jA sakatA hai / 25 / isa pranthapara 24 tathA 32 gAthAvAle do bhASya upalabdha hai, jinake racayitAke viSayameM kucha jJAta nahIM hai| tIsarI eka saMskRta vRtti hai jo govindAcArya kRta hai 1432 // (jai0/1/pRSTha saMkhyA ) / kaSAyapAhar3a-sAkSAta bhagavAna mahAvIrase Agata dvAdazAMga zutahAna ke antargata honese tathA sUtrAtmaka zailI meM nibaddha honese digambara AmnAya meM yaha grantha Agama athavA sUtra mAnA jAtA hai| (ja00/6/ pR013-154) meM A0 vIrasena svAmIne isa viSaya meM vistRta carcA kI hai| caudaha pUrvo meM se pacama pUrva ke dasaveM vastu adhikArake antargata 'pejapAhur3a' nAmaka tRtIya pAhuDa isakA viSaya hai / / 16000 pada pramANa isa kA mUla viSaya vi0pU0 prathama zatAbdI meM jJAnocchedake bhaya se yukta A0 guNadhara deva dvArA 180 sUtra gAthAoM meM upasahata kara diyA gyaa| 180 sUtra gAthA parimANa yaha grantha karma prakRti Adi 15 adhikAroM meM vibhakta hai|' A0 guNadhara dvArA kathita me 180 gAthAyeM AcArya paramparAse mukha dara mukha AtI huI AryamakSa aura nAgahastI ko prApta huii| AcArya guNadharake mukha kamalase vinirgata ina gAthAoM ke artha ko una donoM AcAryoMke pAdamUla meM sunakara A. yativRSabhane I. 150-180 meM 1000 cUrNa sUtroMkI racanA kii| inhI cUrNa sUtroM ke AdhArapara I0180 ke AsapAsa uccAraNAcAyane vistRta uccAraNA vRtti likhI, jisako AdhAra banAkara I005-4 meM A0 padena ne 60,000 zloka pramANa eka anya TIkA likho| inhIM bappadevase siddhAntakA adhyayana karake I0 816 ke Asa-pAsa zrI vIrasena svAmIne isapara 20,000 zloka pramANa jayadhabalA nAmaka adharI TIkA likhI jise unake pazcAt I0837 meM unake ziSya Ajinamena ne 40000 zloka pramANa TIkA likhakara pUrA kiyA isa prakAra isa grantha kA uttarottara vistAra hotA gyaa| yadyapi granthameM A0 guNadhara devane 180 gAthAoM kA nirdeza kiyA hai, tadapi yahA~ 180 ke sthAnapara 233 gAthAyeM upalabdha ho rahI haiN| ina atirikta 53 gAthAoM kI racanA kisane kI. isa viSayameM AcAryoM tathA vidvAnokA matabheda hai, jisakI carcA Age kI gaI hai| ina 53 gAthAoMmeM 12 gAthAyeM viSaya-sambandhakA jJApana karAne vAlI haiM, 6 addhA parimANakA nirdeza karatI hai aura 35 gAthAyeM sakramaNa vRtti se sambaddha haiM |(to0/2/33), (jai0/1/28)| ___ atirikta gAthAoM ke racayitA kauna !-zrI vIrasena svAmI ina 53 gAthAoM ko yadyapi AcArya guNadharako mAnate haiM (de. upara) tadapi isa viSayameM guNadharadevakI ajJatAkA jo hetu unhoMne prastuta kiyA hai usameM kucha bala na hone ke kAraNa vidvAna loga unake abhimatase sahamata nahIM hai aura inheM nAgahastI kRta mAnanA adhika upayukta samajhate haiN| isa sandarbha meM ve nimna hetu prastuta karate haiN| 1 yadi ye gAthAyeM guNadharakI hotI to unheM 180 ke sthAnapara 233 gAthAoM kA nirdeza karanA cAhiye thaa| 2. ina 53 gAthAoMkI racanAzailo mUla vAlI 180 gAthAose bhinna hai| 3. sambandha jJApaka aura adA parimANa vAlI 18 gAthAoMpara yativRSabhAcArya ke cUrNasUtra upalabdha nahIM hai / 4. saMkramaNa vRttivAlI 35 gAthAoM meM se 13 gAthAyeM aisI haiM jo zvetAmbarAcArya zrI zivazarma sUri kRta 'karma prakRti' nAmaka grantha meM pAI jAtI haiM, jabaki inakA samaya vi. za. 5 athavA I. za. 5 kA pUrvAdha anumita kiyA jAtA hai / 5. granthake prArambhameM dI gaI dvitIya gAthAmeM 180 gAthAoMko 15 adhikAroM meM vibhakta karane kA nirdeza pAyA jAtA hai| yadi vaha gAthA guNadharAcArya kI huI hotI to adhikAra vibhAjanake sthAnapara vahA~ "16000 pada pramANa kaSAya prAbhRta ko 180 gAthAoM meM upasaMhRta karatA hai" aisI pratijJA prApta honI cAhiye thI, kyoMki ve jJAnocchedake bhayase prAbhRtako upasaMhRta karane ke liye pravRtta hue the| (to./2/34); (jai./1/28-30)| gAhA jayi gAhA jammi atyammi // (20 pA0 1/2/1011) / puNA tAo sutta gAhAoAiriya paraMparAe gacchamANAo ajjamakhuNAgahatyINa pttaaa||| (ja0 201pR088)| 'puNo te siM doNI pi pAdamUle asIdisadagAhANaM guNaharamuha kamalaviNiggAyANamatthaM sammaM soUNa jayivasaha bhaDAraeNa pavayaNavacchalega cuNimuttaM kayaM / (ja0 50 1/68/88) / TippaNI:- pubammi paMcammi du dasame vatthumhi pAhuDe tdie| peja ti pAhummi du havadi kasAyANa pAhuDaMNAma // (ka0 pA0 1/68/87) / edaM pejjadAsapAhuDa solasapadasahassapamANaM hotaM asIdi sadameta gAhAha uvasaMdhAridaM / (ja0 dh01/668/87)| gAhAsade asIde atye paNNarasadhA vihttmmi| vocchAmi sutsa jainendra siddhAnta koza
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa cUr3AmaNi- 1. vijayArdha kI uttara zreNI kA eka nagara / (de. vidyAghara 2. indanandizrutAvatAra ke anusAra tumbulAcAryane 'vAyapAhur3a' tathA 'baTakhaNDAgama' ke Adya 5 khaNDoMpara kannaDa bhASA meM 4000 zloka pramANa cUDAmaNi nAmaka eka TokA likhI thii| I. 1604 ke bhaTTAlaka kRta karNATaka zabdAnuzAsanameM ime 'tattvArtha mahA zAstra' kI 16000 zloka pramANa vyAkhyA kahI gaI hai / pa. jugala kizora jI mukhtAra tathA DA hIrA lAla jo zAstrI ke anusAra 'tasvArtha mahA zAstra' kA abhipreta yahAM umAmvAmI kRta tattvArtha sUtra na hokara siddhAnta zAstra hai (je./1/205-276) / 1 cUrNI - alpa zabdoM meM mahAna arthakA dhArAvAhI vivecana karanevAle caurNa athavA cUrNI kahalAte haiN| (de. abhidhAna rAjendra koza meM 'pada') isako racanAkA pracAra digambara tathA zvetAmbara donoM hI AmnAyo meM pAyA jAtA hai / digambara AmnAyameM yativRSabhAcArya kaSAya pAhur3a para cUrNi sUtrokI racanA kI hai| isI prakAra zvetAmbarAmnAyameM bhI 'karma prakRti' 'zataka' tathA 'saptatikA' nAmaka prAcIna granthoMpara cUrNaye upalabdha haiN| yathA 1 karmaprakRti ni zivazamaM sUri (kR' prakRti para kisI ajJAta AcArya dvArA racita isa prAkRta bhASA baddha cUrNa meM yadyapi yatra tatra 'kaSAyapAhur3a cUrNi' (vi. za 2-3 ) ke sAtha sAmya pAyA jAtA hai tadapi shail| 1306 / tathA bhASAkA bheda honese donoM bhinna hai / 306 karma prakRti cUrNi meM jo gadyAMza pAyA jAtA hai vaha 'nanda sUtra' (vi. 516 ) se liyA gayA pratIta hotA hai aura dUsarI aura candra mahattara (di. 050-1000) kRta patra saMgraha dvitIya bhAga isa cUrNikA paryApta upayoga kiyA gayA hai / isaliye paM. kailAzacanda jI isakA racanA kAla vi. 550 se 750 ke madhya sthApita karate haiM / 311 (jai./1/ pRSTha ) / 2. kaSAyapAhuDa cUrNi - A. guNadhara (vi. pU.za. 1) dvArA kathita pAke siddhAnta sUtroMpara yati vRSabhAcArya vi. za. 2-3 meM cUrNi sUtroMkI racanA kI thI, jinako AdhAra mAnakara pacAi AcAryoM ne isa granthapara vistRta vRttiyeM likhIM, yaha bAta sarvaprasiddha hai (de. isase pahale kaSAya pAhu yadyapi ina sUtroMkA pratipAdya bhI hI hai jo ki kaSAyapAhur3a kA tathApi kucha aise viSayoM kI bhI yahAM vivecanA kara dI gaI hai jinakA ki saMketa mAtra dekara guNadhara svAmI ne chor3a diyA thA / 210 siddhAnta sUtroMke AdhAra para racita hote hue bhI, A. vIrasena svAmIne inheM siddhAnta sUtroMke samakakSa mAnA hai aura inakA samakSa rakhakara paTkhaNDAgama ke mUlasUtroM kA samIkSAtmaka adhyayana kiyA hai / 174 | jisa prakAra kaSAya pAhuDake mUla sUtroMkA rahasya jAnane ke liye yativRSabha ko AryamakSu tathA nAgahasti ke pAdamUlameM rahanA par3A usI prakAra inake cUrNi sUtroMkA rahasya samajhane ke liye zrI vIrasena svAmIko uccAraNAcAryoM tathA cirantAcAyoM kI zaraNa meM jAnA par3A / 1781 (jai./1/ pRSTha ) / 3. laghu zataka cUrNi - zvetAmbarAcArya zrI zivazarma sUri (vi.za. 5) kRta 'zataka' para prAkRta gAthA baddha yaha grantha // 357 | candrarSi mahattarakI kRti mAnA gayA hai |338 ye candra paMcasaMgrahakAra ha hai yA koI anya isakA kucha nizcaya nahIM hai (de, Age pariziSTa / 2 | parantu kyoMki tatvArtha bhASya kI siddhasena gaNI (vi. za. 1) kRta TIkA ke sAtha isakI bahutasI gAthAoM yA vAkyoMkA sAmya pAyA jAtA hai, isa lie usake sAtha isakA AdAna pradAna nizcita hai / 662-363 0 saMgraha meM sammilita digambarIya paMca samaha (vi. za. 8 se pUrva ) kI ati prasiddha 'ja' sAmaNNaM' gahaNa...' gAthA isameM uddhRta pAI jAtI hai / 362 / isake atirikta vizeSAvazyaka bhASya (vi. 650) kI bhI anekoM gAthAyeM isameM uddhRta huI milatI haiM / 3601 638 1 Agama vicAra abhapadeva deva sUri (vi. 1088-1935) ke anusAra unakA vitari bhASya isake AdhArapara racA gayA hai| ina saba pramANoM para se yaha kahA jA sakatA hai ki isakI racanA vi. 750-1000 meM kisI samaya huI hai / 366 | 4. bRhad zataka cUrNi - A. hemacandra kRta zataka vRttimeM prApta 'cUlikA bahuvacanAnta nirdeza' para se aisA lagatA hai ki zatakapara anekoM cUrNayeM likhI gaI haiM. parantu unameM do prasiddha hai tathA bRhad / kahIM-kahIM dAmoM ke matoM meM paraspara bheda pAyA jAne se ina donoM ko eka nahIM kahA jA sakatA // 367 // laghu cUrNi prakAzita ho cukI haiM | 3150 zataka cUrNike nAmase jisakA ullekha prAyaH kiyA jAtA hai vaha yaha (laghu) cUrNi hI hai / bRhad cUrNi yadyapi Aja upalabdha nahIM hai, tadapi A. malayagiri (viza. 12 kRta paca saMgraha TokA tathA karma prakRti TIkA meM ukta'ca taka aisa ullekha dvArA vi. za. 12 meM isa kI vidyamAnatA siddha hotI hai / parantu laghu zataka cUrNi meM kyoMki isakA nAmollekha prApta nahIM hotA hai isaliye yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki isakI racanA usake arthAt vi 750-1000 ke pazcAta kabhI huI hai| 5 saptatikA cUrNi sittari yA saptatikA' nAmaka zvetAmbara granthapara prAkRta bhASA meM likhita isa cUrNa meM parimita zabdoM dvArA 'sittari' kI hI mUla gAthAoMkA abhiprAya spaSTa karanekA prayatna kiyA gayA hai| isameM 'karma prakRti', 'zataka' tathA 'satkarma' ke sAtha 'kaSAya pAhur3a' kA bhI nirdeza kiyA gayA upalabdha hotA hai | 168 isake aneka sthalo para 'zataka' ke nAma se 'zataka cUrNa' (i 7501000) kA bhI nAmollekha kiyA gayA pratIta hotA hai / 370| A. abhayadeva sura (vi. 10-1925) kA anusaraNa karate hue saptatikA para bhASya likhA hai / 370 | aura isIkA arthAvabodha karAne liye A0 malayagiri (vi. za. 12) ne saptatikA para TIkA likhI hai / 36 / isaliye isakA racanA kAla vi.za. 10-11 mAnA jA sakatA hai | 370) (jai./1/ pRSTha) tasvArthasUtra - sAmAnya paricaya adhyAyoMmeM vibhakta choTe choTe 357 sUtroM vAle isa granthane jainAgamake sakala mUla tathyoM kA atyanta saMkSipta parantu vizada vivecana karake gAgara meM sAgarakI ukti ko caritArtha kara diyA hai isaliye jaina sampradAya meM isa granthakA sthAna Agama granthoM kI apekSA kisI prakAra bhI kama nhiiN| sUtra saMskRta bhASA meM race gae haiN| sAmpradAyikatA se Upara hone ke kAraNa digambara tathA zvetAmbara donoM hI AmnAyoM meM isako sammAna prApta hai| nAmnAyameM yaha saMskRta kA Adya grantha mAnA jAtA hai kyoMki isase pahale ke sarva grantha mAgadhI athavA zauraseno prAkRta meM likhe gae haiM yoga karaNAnuyoga ina tInoM anuyogakA sakala sAra isameM garma hai to 2/124-156) je0/2/227) sarvArtha siddhi rAjavArtika tathA zloka vArtika isa granthakI sarvAdhika mAnya TIkAyeM haiN| isake anusAra isa granthakA prAcIna nAma tattvArtha sUtra na hokara 'tattvArtha' athavA 'tatrArtha zAstra' hai| sUtrAtmaka hone ke kAraNa bAda yaha vArtha sUtra ke nAma se prasiddha ho gayA / mokSamArga kA pratipAdana karane ke kAraNa 'mokSa zAstra' bhI kahA jAtA hai| (to0/2/ 123) (jai0/2/246, 247) jenAmnAya meM yaha Aya saMskRta grantha mAnA jAtA hai kyoMki isase pahale ke sakala zAstra prAkRta bhASA meM likhe gaye hai| (0/2/249) / 2. digambara prantha-yadyapi yaha grantha digambara va zvetAmbara donoM ko mAnya hai parantu donoM AmnAyoM meM isake jA pATha prApta hote haiM unameM bahuta kucha bheda pAyA jAtA hai (sI0/2/162) (10/2/21 di varAmnAya vAle pATha ke adhyayana se patA calatA hai ki sUtrakAra ne apane guru kundakunda ke pravacanasAra, paJcAstikAya, niyamasAra Adi jainendra siddhAnta koza
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 2. AcArya vicAra pranthoM kA isa grantha meM pUrI taraha anusaraNa kiyA hai, jaise dravya ke svarUpa kA pratipAdana karane vAle sadravya lakSaNam, utpAda vyayadhovyayuktaM sana, guNa paryayavadravyam ye tIna sUtra paJcAstikAya kI dazamI gAthA kA pUrA ana saraNa karate hai| (tI0/2/151. 156160) (je0/2 15) / isalie zvetAmbara mAnya taravArthAdhigama se yaha bhinna hai| yaha vAstava meM koI svatantra grantha na hokara mUla tattvArtha sUtra para racita bhASya hai (to0/2/150)| dUsarI bAta yaha bhI ki digambara AmnAyameM isakA jitanA pracAra hai utanA zvetAmbara AmnAyameM nahIM hai| vahA~ ime Agama sAhitya se kucha choTA samajhA jAtA hai / (ja0/ 2/247) digambara AmnAya meM isakI mahattA isa bAta se bhI sikha hai ki jitane bhASya yA TIkAyeM isa grantha para likhe gae utane anya kisI anya para nahIM haiN| 1. A0 samanta bhadra (vi0za02-3) kRta gandhahasta mahAbhASya: 2. A0 pUjyapAda (I0 za05) kRta sarvArthasiddhiH 3 yogIndradeva (I0 za06) viracita tattva prakAzikA: 4. akalaMka bhaTTa (I0620-680) viracita tatvArtha rAjavAtikAlaMkAra, 5. vidyAnandi (I0 775-840) racita zlokavArtika 6. abhayanandi (I. za010-11) kRta tattvArtha vRtti: 7 A. zivakoTi (I0011) kRta ratnamAlA; A0 prabhAcandra (vi0 za011) kRta tatvArtha vRtti padaH 6.A0 bhAskarAnandi (vi0 za0 12-13) kRta sukhabodhinI; 10 muni bAla candra (vi0 za013 kA anta) kRta tatvAtha sUtravRtti (kannaDa);11 yogadeva bhaTTAraka (vi01636) racita mukhabodha-vRtti; 12. vibudha senAcArya (1) biracita tattvArtha TIkA; 13. prabhAcandra na0 8 (vi. 1486) kRta tatvArtha ratna prabhAkara; 14. bhaTTAraka zrutasAgara (vi0 za0 16) kRta tattvArtha vRtti| jabaki zvetAmbara AmnAya meM kevala 3 TIkAyeM pracalita haiN| 1.vAcaka umAsvAti kRta tatvArthAdhigama bhASyaH 2. siddhasena gaNI (vi00| kRta tattvArtha bhASya vRttiH 3, haribhadra sunukRta tatvArtha bhASya vRtti (vi0 sh0/--6)| 3 kathA-martha siddhi ke prArambha meM isa grantha ko racanA ke viSaya meM eka sakSipta sA itivRtta diyA gayA hai, jise pazcadvartI AcAryoM ne bhI apanI TIkAo meM doharAyA hai| tadanusAra isa prantha kI racanA saurASTra deza meM giranAra parvata ke nikaTa rahane vAle kisI eka Asanna bhavya zAstravettA zvetAmbara vidvAna ke nimitta se huI thii| usane 'darzanajJAna cAritrANi mokSamArga' yaha stra manAvara apane ghara ke bAhara kisI pATiye para likha diyA thaa| kucha dinoM pazcAt caryA ke lie gujarate hue bhagavAn umAsvAmI kI dRSTi usa para par3a gaI aura unhoMne usa sUtra ke Age 'samyaka' pada jor3a diyaa| yaha dekha kara vaha Asanna bhavya khoja karatA huA unakI zaraNa ko prApta hue| Arama hita ke viSaya meM kucha carcA karane ke pazcAta usane inase isa viSaya meM sUtra grantha racane ko prArthanA kI, jisa se prerita hokara AcArya pravara ne yaha grantha rcaa| sarvArtha siddhikAra ne usa bhavya ke nAma kA ullekha nahIM kiyA, parantu pazcAdvartI TIkAkAroM ne apanIapanI kRtiyoM meM usakA nAma kalpita kara liyA hai| uparyukta TIkAoM meM se aSTama tathA dazama TIkAoM meM usakA nAma 'siddhamaya' kahA gayA hai, jabaki caturdazama meM use 'dvaipAyana' batAyA gayA hai| isa kathA meM kitanA tathya hai yaha to nahIM kahA jA sakatA parantu itanA avazya kahA jA sakatA hai ki yaha anya kisI Asanma bhavya ke liye likhA gayA thaa| (tI0/2/153) (jai0/2/241)| 4. samaya-grandha meM nibaddha 'satsaMkhyAkSetra sparzana kAlAntarabhAvAmpabahUsvazca / 1.8 / ' sUtra 10 kha0/1/17 kA rUpAntaraNa mAtra hai| dUsarI ora kundakunda ke granthoM kA isameM anusaraNa kiyA gayA hai, tIsarI ora A0 pUjyapAda devanandi ne isa para sarvArtha siddhi nAmaka TokA likhI hai / isaliye isa grantha kA racanAkAla SaTakhaNDA gama (vi0 za05) aura kundakunda (vi0 za02-3) ke pazcAt tathA pUjyapAda (vi0 za02) se pUrva kahIM honA caahiye| 50 kailAza panda jI vi0 za03 kA anta svIkAra karate haiM / (jai02/266-270)| dhavalA jayaghavalA-kaSAya pAhar3a tathA SaTakhaNDAgamake Adya pAMca khaNDoM para I. zatAbdI 3 meM A. bappadeva ne jo vyAkhyA likhI thI (de0bappadeva); vAragrAma (bar3audA) ke jinAlaya meM prApta usa vyAraNyAse prerita hokara A. bIrasena svAmIne ina nAmoM vAlI ati vistIrNa TIkAyeM likhI (ve. vIrasena) / inameM se 72000 zloka pramANa dhavasA TIkA SaTu khaNDAgamake Adya pA~ca khaNDoMpara hai, aura 10000 zloka pramANa jayadhavalA TIkA kaSAya pAhUDa para hai| isameM se 20,000 zloka pramANa Adya eka tihAI bhAga A0 vIrasena svAmIkA hai aura 40,000 zloka pramANa apara do tihAI bhAga unake ziSya jinasena dvi.kA hai, jo ki unake svargArohaNa ke pazcAta grandha ko pUrA karane ke liye unhoMne racA thA (indra nandizrutAvatAra) // 977-184 / ye donoM prantha prAkRta tathA saMskRta donoM se mizrita bhASAmeM likhe gae hai| darzanopayoga, jJAnopayoga, saMyama, kSayopazama Adi ke jo svAnabhavagamya vizad lakSaNa isa granthameM prApta hote haiM, aura kaSAyapAhaDa tathA SaT khaNDAgamakI saiddhAntika mAnyatAoM meM prApsa pArasparika virodhakA jo suyukti yukta tathA samatApUrNa samanvaya ina granthoMmeM prastuta kiyA gayA hai vaha anyatra kahIM bhI upalabdha nahIM hotA hai| inake atirikta pratyeka viSayameM svayaM prazna uThAkara uttara denA tathA durgama viSayako bhI sugama banA denA, ityAdi kucha aisI viziSTatAyeM hai jina ke kAraNa TIkA rUpa hote hue bhI ye Aja svatantra granthake rUpameM prasiddhaho gae haiN| apanI antima prazastike anusAra jayadhavalA kI pUrti A. jinasena dvArA rAjA amoghavarSa ke zAsana kAla (zaka. 756, I0837) meM huii| prazasti ke artha meM kucha bhrAnti raha jAne ke kAraNa dhavalA kI pUrti ke kAlake viSayameM kucha matabheda hai / kucha vidvAna ise rAjA jagatuMga ke zAsana kAla(zaka 738, I.816)meM pUrNa huI mAnate haiN| aura koI vi. 838(I. 781) meM mAnate hai / jayadhavalA kI pUrti kyoMki unakI mRtyu ke pazcAta huI hai isaliye dhavalA kI pUrtikA yaha kAla (I. 781) ho ucita pratIta hotA hai| dUsarI vAta yaha bhI hai ki punnATa saMghIya A. jinamena ne kyoMki apane harivaMza purANakI prazasti (zaka. 703, I. 781) meM vIrasena ke ziSya paMcastUpIya jinasena kA nAma smaraNa kiyA hai isalie isa viSayameM diye gae donoM hI mata samanvita ho jAte haiM (ba./1/255) (to./2/324) / pariziSTa 2-(AcArya vicAra) gaMdhahastIvetAmbara AmnAyameM yaha nAma A. siddhamena kI upAdhi ke rUpa meM prasiddha hai| parantu kyoMki siddhamena nAma ke do AcArya hue hai, eka siddhasena divAkara aura dUsare sibasena gaNI, isalie yaha kahanA kaThina hai ki yaha inameM se kisako upAdhi hai| upAdhyAya yazovijaya jI (vi. za. 17) ne ise siddhasena divAkara kI upAdhi mAnA hai|317 parantu pa0sukhalAla jI ise siddhasena gaNI kI upAdhi mAnate hai|318aa A zAlAMka (vi. za6-10) ne AcArasaMga satra kI apanI vRtti meM gandhahastIkRta jisa vivaraNa kA ullekha kiyA hai. vaha inhIM kI kRti thI aisA anumAna hotA hai / 3166 (jai./1pRSTha) gagISa-siddharSi (vi.662) ke jyeSTha guru bhrAtA tathA zikSA guru (de. siddha RSi) kRti-karma vipAka / isakI paramAnanda kRti TIkA rAjA kumArapAla (vi. 1964-1230) ke zAsanakAla meM racI gaI // 43 // ataH inakA kAla vi. za. kA anta athavA 10 kA prArambha mAnA jA sakatA hai / 432 // (jai./9/pRsstth)| upAdhisalie ne ise jainendra siddhAnta koza
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 2. AcArya vicAra candrAvamahattara-zvetAmbara paMcasaMgraha prAkRta tathA usa kI svopajJa TIkA ke raciyatA eka prasiddha zvetAmbara AcArya / 351, 36 // zataka cUNi ke racayitA kA nAma bhI yadyapi yahI hai / 358 tadapi yaha bAta sandigdha hai ki ye donoM eka hI vyakti the yA bhinna (356inakI svoSajJa TIkA meM eka ora to vizeSAvazyaka bhASya (vi.60) kI kucha gAthAyeM uddhRta pAI jAtI haiM, aura dUsarI ora gargarSi (vi. za. 1.10) kRta 'karma vipAka' ke eka mata kA khaNDana kiyA gayA upalabdha hotA hai 1361 / isa para se inakA kAla vi. za.10ke anta meM sthApita kiyA jA sakatA hai| zataka cUNikA kAla kyoMki vi. 7501000 nizcita kiyA gayA hai (de. pariziSTa/1), isaliye yadi donoM ke racayitA eka hI vyakti haiM to kahanA hogA ki ve isI avadhi (vi.za.1-10) ke madhya meM kahIM hue hai|366 (jai./1/pRsstth)| nandavaMza-magadha deza kA eka prAcIna raajyvNsh| jaina zAstra ke anusAra isakA kAla yadyapi avantI nareza pAlaka ke pazcAta bI.mI. 10 (I.pU.467) se prArambha ho gayA thA, tadapi jaina itihAsakAra zrI jAyasavAla jI ke anusAra yaha mAnyatA bhrAntipUrNa hai| avantI rAjya ko magadha rAjya meM milAkara usakI vRddhi karane ke kAraNa zreNika vaMzIya nAgadAsa ke mantrI mamunAga kA nAma nandivarddhana par3a gayA thaa| vAstava meM vaha nanda vaMza kA rAjA nahIM thaa| nandavaMza meM mahAnanda tathA usake ATha putra ye nava nanda prasiddha haiM, jinakA kAla I.pU.410 se 326 taka rahA (de. itihaas/3/4)| isa vaMza kI cauthI pIr3hI arthAda mahAnandi ke kAla se isa vaMza meM jaina dharma ne praveza pA liyA thA / 332 / khAravela ke zilAlekha ke anusAra kaliMga deza para caDhAI karake ye vahAM se jinamUrti le Ae the|352| hindu purANoM ne sAmpradAyikatA ke kAraNa hI inako zUdrA kA putra likha diyA hai| jisakA anusaraNa karate hae yUnAnI lekhakoM ne bhI inheM nAI kA putra sikha diyaa|332|| dhanAnanda isa vaMza ke antima rAjA the| jinhoMne bhoga vilAsa meM par3a jAne ke kAraNa apane mantrI zAkaTAla ko sakuTumba bandI banAkara andhakUpa meM DAla diyA thaa|364| (jai./pI./ pRSTha); (bhadrabAhu caritra/3/8) samApta jainendra siddhAnta koza